P. 1
10

10

|Views: 2,100|Likes:
Wydawca: zeb3905

More info:

Published by: zeb3905 on Mar 21, 2009
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

09/15/2010

pdf

text

original

WARUNKI PRENUMERATY NA 2007 ROK

Zamówienia na prenumeratę czasopism wydawanych przez Wydawnictwo SIGMA-NOT Sp. z o.o. można składać w dowolnym terminie. Mogą one obejmować dowolny okres, tzn. dotyczyć dowolnej liczby kolejnych zeszytów każdego czasopisma. Zamawiający — po dokonaniu wpłaty — może otrzymywać zaprenumerowany przez siebie tytuł, począwszy od następnego miesiąca. Zamówienia na zeszyty sprzed daty otrzymania wpłaty będą realizowane w miarę możliwości z posiadanych zapasów magazynowych. Prenumerata roczna czasopism Wydawnictwa jest możliwa w następujących wariantach: • prenumerata roczna, półroczna i kwartalna czasopism w wersji papierowej — wartość wg cennika na br., • prenumerata roczna w pakiecie (czasopisma w wersji papierowej + rocznik zamawianego tytułu na płycie CD) — wartość wg cennika na br., • prenumerata ulgowa — rabat wg cennika (przysługuje osobom fizycznym, należącym do stowarzyszeń naukowo-technicznych oraz studentom i uczniom szkół zawodowych — pod warunkiem przesłania do Wydawnictwa formularza zamówienia lub kserokopii blankietu wpłaty, ostemplowanych pieczęcią koła SNT lub szkoły), • prenumerata ciągła (przedłużana automatycznie do odwołania) — 10 % rabatu, • prenumerata zagraniczna — do ceny prenumeraty krajowej dodatkowo dopłata 100 %. NOWOŚĆ!!! Prenumeratorom czasopism w wersji papierowej i w pakiecie oferujemy od 1 stycznia 2007 r. bezpłatny dostęp do PORTALU INFORMACJI TECHNICZNEJ (www.sigma-not.pl) • prenumerator otrzymuje indywidualny login do Portalu, • login uprawnia prenumeratora do bezpłatnego korzystania z archiwalnych zasobów Portalu w obrębie zaprenumerowanego tytułu. Portal umożliwi ponadto każdemu odpłatne przeglądanie treści dowolnego spośród 34 tytułów i zakup pojedynczych artykułów czy zeszytów czasopism (płatność: SMS-em, kartą płatniczą, przelewem on-line lub przelewem zwykłym). Prenumeratę w Wydawnictwie można zamówić: faksem: (022) 891 13 74, 840 35 89, 840 59 49 mailem: kolportaz@sigma-not.pl na stronach: www.sigma-not.pl listownie: Zakład Kolportażu Wydawnictwa SIGMA-NOT Sp. z o.o., ul. Ku Wiśle 7, 00-707 Warszawa telefonicznie: (022) 840 30 86 lub 840 35 89 oraz dokonując wpłaty na konto Wydawnictwa SIGMA-NOT Sp. z o.o.: ul. Ratuszowa 11, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 1004, nr 53 1060 0076 0000 4282 1000 0012 Na życzenie klienta wysyłamy blankiety zamówień wraz z aktualną listą tytułów i cennikiem czasopism. Warunkiem przyjęcia i realizacji zamówienia jest otrzymanie z banku potwierdzenia dokonania wpłaty przez prenumeratora. Dokument wpłaty jest równoznaczny ze złożeniem zamówienia. Wpłat na prenumeratę można dokonywać na ogólnie dostępnych blankietach w urzędach pocztowych (przekazy pieniężne) lub bankach (polecenie przelewu). Na blankiecie wpłaty należy czytelnie podać nazwę zamawianego czasopisma, liczbę zamawianych egzemplarzy, okres, wersję i cenę prenumeraty oraz adres zamawiającego. Na życzenie klienta wystawiamy faktury VAT. Dla prenumeratorów PAKIETU na rok 2007 oferujemy roczniki archiwalne prenumerowanych czasopism z lat 2004÷2006 na CD w cenie 20 pln netto każdy. Pojedyncze zeszyty archiwalne dostępne w wersji papierowej i elektronicznej (wersja elektroniczna od 2004 r.) cena 1 egz. netto wg aktualnego cennika na br. Sprzedaż zeszytów archiwalnych prowadzi: — Zakład Kolportażu Wydawnictwa SIGMA-NOT Sp. z o.o. (adres jw.) — Klub Prasy Technicznej Wydawnictwa SIGMA-NOT Sp. z o.o. Warszawa, ul. Mazowiecka 12, tel.: (022) 827 43 65 W przypadku zmiany cen w okresie objętym prenumeratą lub zmian stawki VAT, Wydawnictwo zastrzega sobie prawo do wystąpienia o dopłatę różnicy cen oraz prawo do realizowania prenumeraty tylko w pełni opłaconej.

Cena 1 egzemplarza (netto/brutto) 17 zł / 17 zł Cena prenumeraty rocznej w wersji papierowej (netto/brutto) 204 zł / 204 zł Cena prenumeraty rocznej w pakiecie (netto/brutto) 224 zł / 228 zł Prenumerata ulgowa — rabat 50 % od ceny podstawowej

SIGMA-NOT Sp. z o.o.

R • 51 2006
SPIS TREŚCI:
Strona
Woch M.: Strumiński A., Madeja-Strumińska B.: Hadasik E., Schindler I., Kuc D., Spyra M., Woźniak D.: Opiekun Z. A., Orłowicz W. A.:
PRZETWÓRSTWO ALUMINIUM

CZASOPISMO NAUKOWO-TECHNICZNE STOWARZYSZENIA INŻYNIERÓW I TECHNIKÓW PRZEMYSŁU HUTNICZEGO W POLSCE

M

I

E

S

I

Ę

C

Z

N

I

K

Indeks 37495

Skrót tytułu (dla bibliografii)

Rudy Metale

574 577 581 585 590

Naukowiec i menedżer. W 50-lecie działalności naukowej i zawodowej Prof. dr. inż. Zbigniewa Śmieszka Wrażliwość prądów powietrznych na zmianę kierunków przepływu w czasie pożaru podziemnego Model siłowy procesu walcowania blach cynkowo-tytanowych Przebieg procesu pękania śrub kabłąkowych Nieaktywność reologiczna przewodowych stopów AlMgSi w trendzie ujemnych gradientów naprężenia Proces spiekania w stanie stałym sprasowanych mieszanek proszków żelaza i miedzi Kształtowanie własności metali szlachetnych mających zastosowanie w jubilerstwie

Smyrak B., Knych T., Mamala A.:
METALURGIA PROSZKÓW

Leżański J., Wiencek K., Koźlik M.:
METALE SZLACHETNE

597

Szczepanik M.:
BIULETYN INSTYTUTU METALI NIEŻELAZNYCH

601

Woch M.:
RECENZJE ŚWIATOWY RYNEK METALI NIEŻELAZNYCH

607 613

Biuletyn Instytutu Metali Nieżelaznych

Butra J.:

614

Światowy rynek metali nieżelaznych

ISSN 0035-9696
Czasopismo Rudy i Metale Nieżelazne w 2006 r. jest dofinansowane przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Redakcja czasopisma: redaktor naczelny: prof. zw. dr hab. inż. Zbigniew Misiołek, z-ca redaktora naczelnego: doc. dr inż. Józef Czernecki, red. działowi: dr hab. inż. Jan Butra, dr hab. inż. Wojciech Libura, prof. nzw., prof. zw. dr hab. inż. Andrzej Paulo. Sekretarz Redakcji: mgr Bożena Szklarska-Nowak. Adres Redakcji: 40-019 Katowice, ul. Krasińskiego 13. Skr. poczt. 221. Tel./fax 032 256-17-77. Korekta: Marzena Rudnicka. Rada Programowa czasopisma Rudy i Metale Nieżelazne. Przewodniczący: prof. zw. dr hab. inż. Józef Zasadziński. Zastępca Przewodniczącego: prof. dr hab. inż. Jan Botor. Sekretarz dr inż. Józef Z. Szymański. Członkowie: prof. zw. dr hab. inż. Andrzej Jasiński, prof. zw. dr hab. inż. Andrzej Korbel. Wszystkie artykuły o charakterze naukowym są opiniowane. Redakcja nie odpowiada za treść reklam i ogłoszeń. Wydawca: Wydawnictwo Czasopism i Książek Technicznych SIGMA-NOT Sp. z o.o., ul. Ratuszowa 11, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 1004, tel.: 022 818-09-18, 818-98-32, fax: 619-21-87, internet: http://www.sigma-not.pl, sekretariat@sigma-not.pl. Internet: http://www.sigma-not.pl. Prenumerata e-mail: kolportaz@sigma-not.pl. Informacje e-mail: informacja@sigma-not.pl. Dział Reklamy i Marketingu, ul. Mazowiecka 12, 00-950 Warszawa, skr. 1004, tel./fax: 022 827-43-66, 826-80-16, e-mail: reklama@sigma-not.pl.
Format A4. Objętość 6,75 ark. druk. Druk ukończono w październiku 2006 r. Rudy Metale: R51, nr 10, s. 573÷622, październik 2006 r. Druk: Przedsiębiorstwo Miernictwa Górniczego Spółka z o.o., Katowice ul. Mikołowska 100a

Rudy Metale R51 2006 nr 10 UKD 061.75(438):001.896(061).75: 061.6(438):669.2/.8

NAUKOWIEC I MENEDŻER W 50-lecie działalności naukowej i zawodowej Prof. dr. inż. ZBIGNIEWA ŚMIESZKA

SCIENTIST AND MANAGER 50 YEARS OF SCIENTIFIC AND PROFESSIONAL ACTIVITY OF PROFESSOR ZBIGNIEW ŚMIESZEK

50 lat działalności naukowej i zawodowej profesora Zbigniewa Śmieszka wpisuje się istotnym wkładem do historii krajowego przemysłu metali nieżelaznych. Profesor Śmieszek, wadowiczanin z urodzenia, rozpoczął swą karierę zawodową we wczesnych latach pięćdziesiątych, podejmując studia na Wydziale Metalurgicznym Akademii Górniczo-Hutniczej. Obrona z wyróżnieniem pracy dyplomowej nt. odcynkowania piany srebronośnej oraz działalność podczas studiów w kole naukowym me574

talurgii i fizyki świadczy o aktywności ówczesnego studenta i o zainteresowaniu kierunkiem, który wybrał. Nie bez znaczenia dla tego zainteresowania i zdobytej wiedzy jest też znakomita kadra profesorów-wykładowców, u których tę wiedzę zdobywał i rozwijał. Wymienić tu należy takie znane postacie, jak prof. Emilian Iwanciw, prof. Aleksander Krupkowski, prof. Henryk Fik, prof. Roman Dawidowski czy prof. Władysław Ptak, a z młodszych wówczas naukowców — prof. Tadeusz Karwan, prof. Jerzy Sędzimir, prof. Zdzisław Zembura. Jego samodzielną pracę zawodową datuje rok 1956, rok ukończenia studiów i wejścia na długą, 50-letnią i niełatwą drogę związaną z przemysłem metali nieżelaznych, drogę, która doprowadziła go do osiągnięcia dzisiaj znaczącej pozycji w gronie najbardziej zasłużonych ludzi w naszym przemyśle oraz w gronie znanych w kraju i zagranicą naukowców-metalurgów. Początek tej drogi stanowiła praca w Zakładach Hutniczo-Przetwórczych Metali Nieżelaznych HUTMEN w charakterze mistrza, a następnie technologa. Późniejsza, bogata kariera zawodowa dzisiejszego Jubilata wiąże się z pracą w wielu jednostkach naszego przemysłu: od 6-letniej pracy (1959÷1965) w ZGHMN METALE na stanowiskach Starszego Inżyniera ds. ochrony środowiska i Głównego Inżyniera ds. przeróbki rud i ochrony środowiska, do pracy na stanowisku dyrektora ds. Strategii i Rozwoju w KGHM POLSKA MIEDŹ (1991÷1992), Dyrektora ds. Badawczych, a następnie Prezesa CBPM CUPRUM (1993÷1995). Dowodem uznania dla Jego doświadczenia zawodowego, zdolności naukowych i menedżerskich była, z nadania Ministerstwa, koordynacja w latach 1973÷1997 szeregu programów i projektów rządowych, dotyczących wykorzystania krajowych zasobów surowcowych, szczególnie w zakresie przemysłu miedziowego, a także rozwoju produkcji i zastosowań metali nieżelaznych. Działalność w obszarze przemysłu łączy dzisiejszy Jubilat spójnie i nierozerwalnie z działalnością naukową, poczynając od pracy doktorskiej nt. wypalania węgla organicznego z koncentratów miedziowych, którą obronił na Wydziale Metalurgii AGH w 1972 roku. Pomogły mu w jej realizacji niewątpliwie zajęcia i wykłady z zakresu odpylania gazów, które prowadził ze studentami na Wydziale Metali Nieżelaznych AGH w latach 1963÷1965. W pracy doktorskiej wykorzystał badania i doświadczenia ze swoich dwóch staży naukowych we Francji. Od 1963 roku mógł nasz Jubilat liczyć na niewątpliwą — cenną, chociaż niemerytoryczną pomoc — ze strony małżonki Ireny — lekarza stomatologa. Efektem jego dalszej działalności naukowo-badawczej jest uzyskanie w 1977 roku stanowiska docenta w IMN, a w roku 1987 roku tytułu profesora. Bogaty dorobek naukowy i zawodowy Profesora obejmuje dzisiaj ponad 80 znaczących publikacji w czasopismach krajowych i zagranicznych, ponad 140 prac naukowo-badawczych, 95 patentów, promotorstwa prac doktorskich, wiele nagród z dziedziny nauki i techniki. Dowodem uznania za Jego zasługi dla nauki i przemysłu są liczne odznaczenia państwowe, łącznie z Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte to okres szczególnie intensywnej, szerokiej działalności Profesora na polu naukowym i w przemyśle, a także uczestnictwa w pracy licznych organizacji i gremiów, także na szczeblu centralnym. Od 1982 roku, przez 10 lat jest członkiem Komitetu Nauki i Postępu Technicznego przy Radzie Ministrów. Pełni także funkcje członka Komitetu Nagród Państwowych, zostaje członkiem Komitetu Metalurgii PAN, pozostaje członkiem Komitetu Nauki o Materiałach, Komisji Hutnictwa Oddziału PAN w Katowicach, Akademii Inżynierskiej w Polsce, AIME TMS (USA). Jest też członkiem rad naukowych wielu instytutów PAN i instytutów branżowych. Wymienione gremia, stowarzyszenia i instytucje nie wyczerpują wszystkich, w których Profesor uczestniczy, stąd wymieniając je należałoby użyć określenia „między innymi”. Instytutem szczególnym dla Profesora, z którym związany jest od 1965 roku tak zawodowo, jak też — śmiem twierdzić — uczuciowo, jest Instytut Metali Nieżelaznych. Rozpoczął w nim pracę jako
575

kierownik Zakładu Naukowo-Badawczego Gospodarki Cieplnej i Pyłów Przemysłowych, a następnie zastępca kierownika Oddziału Badawczo-Doświadczalnego IMN w Bytomiu, a od 1972 roku jako Sekretarz Naukowy Instytutu. W 1973 roku Profesor Śmieszek został powołany na stanowisko zastępcy dyrektora ds. przeróbki rud i metalurgii metali nieżelaznych, a od 1975 roku — na stanowisko dyrektora Instytutu. Od tego czasu, z pominięciem okresu 1990÷1995, kieruje Instytutem do chwili obecnej. Instytut Metali Nieżelaznych pod Jego kierownictwem przeszedł w ostatnich latach wyraźną metamorfozę przekształcając się w nowoczesny, na miarę czasu, ośrodek badawczo-rozwojowy, efektywnie działający w warunkach gospodarki rynkowej, o międzynarodowej renomie, prowadzący kompleksową działalność w obszarze metali nieżelaznych. Jest to zasługa kadry Instytutu, lecz jest to przede wszystkim zasługa dyrektora — jego aktywności, kreatywności i zdolności tak naukowych, jak też menedżerskich. Odczuwa to Instytut, utrzymując od lat bardzo dobrą sytuację, uzyskując i utrzymując I kategorię w rankingu jednostek nauki. Odczuwa i docenia to także załoga Instytutu w postaci dobrych warunków pracy i wynagrodzeń. Uznanie i podziw może też budzić fakt, że obowiązki służbowe i zaangażowanie zawodowe dzieli On z równie aktywną działalnością społeczną na rzecz społeczności inżynierskiej i sektora jednostek badawczo-rozwojowych. Od lat znany jest jako aktywny działacz SITPH (obecnie: Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Metali Nieżelaznych, w którym pełni funkcję Wiceprezesa Zarządu). Od kilku lat włączył się też z zaangażowaniem w działalność Rady Głównej Jednostek Badawczo-Rozwojowych — przedstawicielskiego organu sektora JBR. Rada, wykonując swoją ustawową funkcję konsultacyjną i opiniodawczą, jest istotnym partnerem dla organów rządowych w działaniach dotyczących restrukturyzacji i rozwiązywania aktualnych problemów jednostek badawczo-rozwojowych. Profesor Śmieszek pełni już przez trzecią kadencję funkcję przewodniczącego Rady Głównej JBR, co jest miarą uznania środowiska JBR dla Jego zaangażowania i skuteczność działania na rzecz tego środowiska. Krótkie i „suche” wyszczególnienie zebranych tu faktów, stwarza dalece niepełny obraz zawodowej działalności Profesora, nie odzwierciedla całej Jego bogatej osobowości i dokonań. Jest jedynie skromnym i symbolicznym wyrazem wdzięczności, szacunku i podziękowania, które to wyrazy w imieniu społeczności branży metali nieżelaznych oraz pracowników Instytutu Metali Nieżelaznych składam na ręce Szanownego Przełożonego i Jubilata.
Mieczysław Woch dyrektor ds. Przetwórstwa i Inżynierii Materiałowej w IMN

576

ANDRZEJ STRUMIŃSKI BARBARA MADEJA-STRUMIŃSKA

Rudy Metale R51 2006 nr 10 UKD 519.2:622.865:622.012.22:622.451:622.822

WRAŻLIWOŚĆ PRĄDÓW POWIETRZNYCH NA ZMIANĘ KIERUNKÓW PRZEPŁYWU W CZASIE POŻARU PODZIEMNEGO
Przedstawiono koncepcję metody wyznaczania wrażliwości prądów powietrznych na zmianę kierunków przepływu w czasie pożaru podziemnego. Metoda jest oparta na badaniach statystycznych i rachunku prawdopodobieństwa. W szczególności wyznacza się prawdopodobieństwo odwrócenia lub nieodwrócenia prądów powietrznych na podstawie analizy dyssypacji mocy użytecznej. Wyznacza się również prawdopodobieństwa zadymienia bezpośredniego bocznic sieci oraz zadymienia generowanego przez odwrócenie się prądów bocznych. Ostatecznie wrażliwość bocznic na zadymienie związane z zaburzeniami wentylacji w czasie pożaru ocenia się opierając się na wzorze Bayesa. Słowa kluczowe: pożary podziemne, zadymienie, drogi ucieczkowe

SUSCEPTIBILITY OF AIR CURRENTS TO FLOW DIRECTION CHANGES DURING UNDERGROUND FIRE
The paper presents the results of probabilistic evaluation of air currents sensitivity to flow direction changes during underground fire. The evaluation method is based on statistical and probabilistic analysis. In particular, the probability of reversal or no reversal of the air currents is determined based on the analysis of the effective power dissipation. The probability of direct smokiness in the air splits and smokiness generated by the reversal of side currents (splits) is also determined. The sensitivity of air splits to smokiness resulting from the disturbances of ventilation during fire is evaluated using the Bayes’ formula. Keywords: underground fire, smoke, escape routes
Wstęp Gazy pożarowe powstające podczas pożaru podziemnego odprowadzane są wyrobiskami górniczymi do szybu wydechowego. Gdy gazy pożarowe przepływające przez kopalnię zachowują ten sam kierunek, jaki miało powietrze przed powstaniem pożaru, wówczas mamy do czynienia z tzw. zadymieniem bezpośrednim. Niekiedy może wystąpić zadymienie kopalni spowodowane zaburzeniami jej wentylacji, np. odwróceniem niektórych prądów powietrznych. Zaburzenia te wywołują duże zagrożenia dla dołowych załóg górniczych. Dla umożliwienia skutecznego ratowania ludzi w kopalniach podziemnych w czasie pożarów, na etapie tworzenia planów akcji przeciwpożarowych [6], są wyznaczane specjalne drogi ewakuacyjne. Wybór tych dróg dokonywany jest na ogół przez doświadczone, wyspecjalizowane służby górnicze lub są one a priori narzucone przez lokalną strukturę sieci wentylacyjnej. Przy wyborze tych dróg są brane pod uwagę m.in. takie czynniki, jak: rodzaj oraz stan wyrobisk górniczych, ich długość i nachylenie, wyposażenie, złożoność sieci wentylacyjnej, rodzaj środków indywidualnej ochrony dróg oddechowych itp. [1, 10]. Dużym utrudnieniem ewakuacji załogi z zagrożonych rejonów kopalni, a nawet powodem katastrofy górniczej może być zadymienie dróg ucieczkowych [1, 10]. W artykule rozważa się możliwość zadymienia dróg ewakuacji załóg górniczych w kopalniach przewietrzanych prądami wznoszącymi. W przedstawionej metodzie korzysta się m.in. z prawdopodobieństw zadymienia poszczególnych bocznic sieci wentylacyjnej wyznaczonych na podstawie tablicy zadymienia [10]. Odwracanie prądów powietrznych w czasie pożaru podziemnego W badaniu zjawisk zachodzących w sieci wentylacyjnej podczas pożaru podziemnego korzysta się m.in. z pojęcia prądu głównego i bocznego [4, 8]. Prądem głównym nazywany jest prąd powietrza płynący od zrębu szybu wdechowego poprzez ognisko pożaru do wylotu dyfuzora (np. prąd 1-2-3-P-5-6-7-8-9, rys. 1a, b). Wszystkie inne prądy są nazywane prądami bocznymi (np. prądy 2-4, 3-5, rys. 1a, b). Odwróceniem prądu bocznego nazywa się zjawisko polegające na tym, że gazy pożarowe odgałęziają się od prądu głównego i przepływają całym przekrojem poprzecznym prądu bocznego w kierunku przeciwnym do normalnego kierunku, tj. przed zaistnieniem pożaru (rys. 2a, b). Najczęstszymi przyczynami odwracania się prądów bocznych są lokalne depresje (ciągi naturalne) pożaru. Lokalne depresje pożaru, jakie powstają w sieci wentylacyjnej w czasie pożaru podziemnego, mogą działać zgodnie z kierunkiem wentylatora głównego, jeśli gorące gazy pożarowe płyną wyrobiskami wznoszącymi się, oraz niezgodnie — jeśli nagrzany prąd gazów pożarowych jest schodzący. W przypadku zgodnego kierunku działania depresji pożaru z kierunkiem działania wentylatora głównego, zdecydowany kierunek w sieci wentylacyjnej ma prąd główny, każdy z prądów bocznych natomiast może zmienić kierunek przepływu zależnie od oddziaływania na te prądy poszczególnych lokalnych depresji pożaru. W kopalniach podziemnych pożar na ogół może powstać w każdym wyrobisku. Przy ustalaniu dróg ucieczkowych zwykle zakłada się lokalizację ognisk pożarowych nie we wszystkich wy-

Prof. dr hab. inż. Andrzej Strumiński — KGHM CUPRUM Sp. z o.o., Wrocław, dr Barbara Madeja-Strumińska — Politechnika Wrocławska, Instytut Górnictwa, Wrocław.

577

a

b

Prawdopodobieństwo zadymienia Pβ(Z|A1) poszczególnych bocznic β sieci wentylacyjnej wskutek odwrócenia prądów bocznych wyznacza się ze wzoru Pβ ( Z | A1 = N β (Z ) (1)

B (β = 1, 2,..., B)

w którym Nβ(Z) — oznacza liczbę możliwych zadymień bocznicy β wskutek odwrócenia prądów powietrza, B — liczbę wszystkich bocznic badanej sieci wentylacyjnej. Prąd główny PG, który przy danej lokalizacji pożaru nie ulega odwróceniu, zapisujemy w postaci
PG = D [β w {d , w},..., β s {d , w}]

(2)

Rys. 1. Prąd główny powietrza i prądy boczne w kopalni w czasie pożaru
a — schemat przestrzenny, b — schemat kanoniczny sieci wentylacyjnej

Fig. 1. Main air flow and side flows in the mine during the fire
a — spatial chart, b — canonical ventilation plan

a

b

gdzie βw, βs — odpowiednio numer bocznicy sieci, którą powietrze wpływa do kopalni oraz numer bocznicy, na której kończy się prąd główny, {d, w} — odpowiednio przekrój dopływu (d) i wypływu (w) bocznicy β sieci wentylacyjnej. Dysponując tablicą zadymienia sieci wentylacyjnej wskutek odwracania się prądów bocznych można łatwo ustalić, które bocznice wykazują największe prawdopodobieństwa tego zadymienia niezależnie od miejsca lokalizacji ogniska pożarowego w kopalni. Dla zobrazowania toku postępowania przy wyznaczaniu wymienionych prawdopodobieństw rozważa się sieć wentylacyjną przedstawioną na rysunku 3. Korzystając z tego rysunku tworzy się tablicę 1 możliwości zadymienia bocznic rozważanej sieci wentylacyjnej w wyniku ewentualnego odwrócenia się określonych prądów powietrznych w przypadku nieznanej a priori lokalizacji ogniska pożarowego. W pierwszej kolumnie tej tablicy wyszczególnia się prąd główny PG, tj. drogę D, którą przepływa powietrze od zrębu szybu przez wybrane wyrobiska oraz bocznicę, w której może być zlokalizowany ewentualny pożar, aż do wylotu dyfuzora wentylatora głównego znajdującego się na tej drodze.

Rys. 2. Schemat sieci wentylacyjnej kopalni A przewietrzanej prądami wznoszącymi przy odwróconym prądzie bocznym
a — schemat przestrzenny , b — schemat kanoniczny

Fig. 2. Ventilation plan of A mine vented by rising air flows with reversed side flow
a — spatial chart, b — canonical ventilation plan

robiskach, a jedynie w newralgicznych miejscach kopalni, jak np. podszybiach szybów, komorach funkcyjnych itp. Jest oczywiste, że przy takim założeniu trzeba się liczyć z możliwością powstania pożarów również w innych miejscach kopalni, niż to przyjęto przy ustalaniu dróg ucieczkowych. W artykule przyjęto, że ognisko pożaru może powstać z jednakowym prawdopodobieństwem w każdej bocznicy sieci wentylacyjnej. Dalej rozważa się sieć wentylacyjną z prądami wznoszącymi, przy czym przyjmujemy, że każdy wybrany prąd główny jest prądem prostym, w którym nie uległ odwróceniu żaden prąd powietrza w bocznicach sieci tworzących ten prąd. Zakłada się także, iż odwróceniu może ulec każdy prąd boczny. Przy wyżej wymienionych założeniach oraz znajomości kierunków przepływu powietrza w badanej sieci w warunkach normalnych, tj. przed ewentualnym pożarem, wyznacza się prawdopodobieństwa zmian kierunków przepływu powietrza w każdej bocznicy rozważanej sieci wentylacyjnej. Korzysta się przy tym ze zmodyfikowanej tablicy zadymienia [10].

Rys. 3. Schemat kanoniczny sieci wentylacyjnej kopalni B Fig. 3. Canonical ventilation plan of B mine

578

Tablica 1 Zadymienie sieci wentylacyjnej kopalni B wskutek odwrócenia prądów powietrznych (0 — bocznica nie zadymiona, 1 — bocznica zadymiona) Table 1 Smokiness of ventilation network in B mine as a result of air flows reverse (0 — air split without smoke, 1 — smoky air split)
Prąd główny PG = D[βw{d, w}, ..., βs{d, w}] 1{1,2}, 2{2,3}, 7{3,5}, 10{5,7}, 11{7,8} 1{1,2}, 2{2,3}, 7{3,5}, 10{5,7}, 11{7,8} 1{1,2}, 3{2,4}, 5{4,6}, 9{6,7}, 11{7,8} 1{1,2}, 2{2,3}, 4{3,4}, 5{4,6}, 9{6,7}, 11{7,8} 1{1,2}, 3{2,4}, 5{4,6}, 9{6,7}, 11{7,8} 1{1,2}, 2{2,3}, 6{3,6}, 9{6,7}, 11{7,8} 1{1,2}, 2{2,3}, 7{3,5}, 10{5,7}, 11{7,8} 1{1,2}, 2{2,3}, 7{3,5}, 8{5,6}, 9{6,7}, 11{7,8} 1{1,2}, 2{2,3}, 6{3,6}, 9{6,7}, 11{7,8} 1{1,2}, 2{2,3}, 7{3,5}, 10{5, 7}, 11{7,8} 1{1,2}, 2{2,3}, 7{3,5}, 10{5, 7}, 11{7,8} Lokalizacja pożaru β{d, w} 1{1,2} 2{2,3} 3{2,4} 4{3,4} 5{4,6} 6{3,6} 7{3,5} 8{5,6} 9{6,7} 10{5,7} 11{7,8} Nβ(Z) Pβ(Z|A1) Zadymienie wskutek odwrócenia prądu powietrznego Bocznica sieci wentylacyjnej β{d, w} 1{1,2} 2{2,3} 3{2,4} 4{3,4} 5{4,6} 6{3,6} 7{3,5} 8{5,6} 9{6,7} 10{5,7} 11{7,8} 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 1 0 0 0 0 0 0 2 0,182 1 1 0 1 0 1 1 1 1 1 0 8 0,727 1 1 1 0 1 1 1 1 1 1 0 9 0,818 1 1 0 0 0 1 1 1 1 1 0 7 0,636 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 0 8 0,727 0 0 1 1 1 1 0 0 1 0 0 5 0,455 1 1 1 1 1 1 1 0 1 1 0 9 0,818 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 4 0,364 0 0 1 1 1 1 0 1 1 0 0 6 0,545 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Wyboru wyrobisk, którymi powietrze dopływa i odpływa z ogniska pożaru w prądzie głównym, należy dokonywać przestrzegając zasady, że powinny to być wyrobiska najkrótsze o możliwie największych strumieniach powietrza płynącego w kierunku ogniska lub odpływającego z ogniska pożarowego. Jeśli np. założy się lokalizację ogniska pożaru w bocznicy 7{3, 5}, to prąd główny może oczywiście przebiegać drogami (rys. 3): PG1 = D1[1{1,2}, 2{2, 3}, 7{3, 5}, 10{5, 7}, 11{7, 8}] lub PG2 = D2[1{1,2}, 2{2, 3}, 7{3, 5}, 8{5, 6}, 9{6,7}, 11{7, 8}]. Jednak, jeśli w drodze D1 strumień objętości powietrza w bocznicy 10{5, 7} jest większy niż w 8{5, 6} i droga ta jest krótsza od D2, to jako prąd główny do dalszych rozważań przyjmujemy prąd PG1 w drodze D1. Analizując tablicę 1 dochodzi się do wniosku, że w przypadku pożaru w sieci wentylacyjnej kopalni B (rys. 3), największym prawdopodobieństwem odwrócenia charakteryzują się bocznice: 4{3, 4}, 8{5, 6} oraz 3{2, 4} i 6{3, 6}, co wskazuje na dużą możliwość zmiany kierunków przepływu powietrza w tych bocznicach sieci wentylacyjnej niezależnie od miejsca lokalizacji ogniska pożarowego. Naszym zdaniem należy to brać pod uwagę przy wyznaczaniu dróg ucieczkowych w czasie tworzenia kopalnianych planów akcji przeciwpożarowych. Jeśli znana jest lokalizacja pożaru, to opierając się na tablicy 1 można określić bocznice sieci, w których mogą ewentualnie ulec odwróceniu prądy powietrzne powodujące zadymienie tej sieci. Przykładowo, gdyby pożar powstał w bocznicy sieci 6{3, 6} (rys. 3), to zadymieniu w zależności od wartości generowanych w prądzie głównym 1{1, 2}, 2{2, 3}, 6{3, 6}, 9{6, 7}, 11{7, 8} lokalnych depresji pożaru mogłyby ulec odwróceniu prądy powietrzne w bocznicach 3{2, 4}, 4{3, 4}, 5{4, 6}, 7{3, 5}, 8{5, 6}, 10{5, 7}. W celu niedopuszczenia do takiego zadymienia należałoby przeprowadzić odpowiednią stabilizację kierunków prądów powietrza w tej sieci wentylacyjnej [4, 8]. Wrażliwość prądów powietrznych na zmianę kierunków Określone wartości prawdopodobieństw odwracania się prądów powietrznych w czasie pożaru wyznaczone według zasad podanych w powyższym rozdziale wskazują tylko na możliwość występowania tego zaburzenia wentylacji w kopalnianej sieci wentylacyjnej. Jednak w przypadku dużych stabilności określonych prądów może w ogóle nie dojść do ich odwrócenia, nawet przy znacznych lokalnych depresjach pożaru w wyrobiskach, któ-

rymi płynie prąd główny. W praktyce kopalń podziemnych ocenę stabilności prądów powietrznych najczęściej przeprowadza się w oparciu o dyssypację mocy użytecznej zdefiniowanej wzorem & & N uβ = RβVβ3 = l fvβVβ (β = 1,2,..., B)

(3)

gdzie Nuβ — dyssypacja mocy użytecznej w bocznicy β sieci wentylacyjnej, W, Rβ — opór aerodynamiczny bocznicy β, kg/m7, & Vβ — strumień objętości powietrza w tej bocznicy, m3/s, lfvβ — dyssypacja energii użytecznej w tejże bocznicy, J/m3. Jak wykazały badania [2, 5, 9], zagrożenie od danego prądu powietrznego zależy od dyssypacji mocy użytecznej — wzór (3), przy czym im mniejsza jest ta dyssypacja, tym większe jest zagrożenie odwrócenia się prądu powietrznego. Wychodzi się przy tym z klasyfikacji prądów powietrznych na bardzo mocne, mocne, średnie, słabe i bardzo słabe [2, 9]. Za bardzo mocne uważane są prądy powietrzne, w których dyssypacje mocy użytecznej są nie mniejsze niż 6000W w kopalniach węgla i 4800W w kopalniach rud miedzi. O mocnym prądzie powietrza w kopalni węgla mówi się wówczas, gdy dyssypacja mocy w tym prądzie jest zawarta w przedziale od 1200 W do 6000 W. Dla kopalń rud miedzi przedział ten wynosi 1200 W do 4800 W. Prąd powietrzny jest traktowany jako średnio mocny, gdy dyssypacja mocy w tym prądzie w kopalni węgla jest mniejsza od 1200 W, ale nie mniejsza niż 240 W. Dla kopalń rud miedzi przedział ten wynosi od 1200 W do 300 W. Prąd powietrzny uważany jest za słaby, gdy dyssypacje mocy wynoszą od 240 W do 50 W w kopalniach węgla i od 300 W do 50 W w kopalniach rud miedzi. Ze względu na łatwość odwracania się bardzo słabych prądów powietrznych, nie należy ich tolerować w praktyce górniczej zarówno kopalń węgla kamiennego, jak również kopalń rud miedzi. Występowanie dostatecznie dużych dyssypacji mocy użytecznej w poszczególnych bocznicach kopalnianych sieci wentylacyjnych jest jednym z podstawowych warunków zapewnienia bezpieczeństwa tych sieci w aspekcie prewencji zaburzeń kierunków prądów powietrznych.

579

Dalej przyjmujemy, że prąd powietrzny, dla którego dyssypacja mocy użytecznej wynosi Nu min = 50 W może ulec odwróceniu nawet przy małej lokalnej depresji pożaru w prądzie głównym. W związku z tym możliwość (prawdopodobieństwo) odwrócenia się prądów powietrznych charakteryzujemy zależnością
Pβ ( A1 ) = N u min N uβ = 50 N uβ

Tablica 2 Wrażliwość prądów powietrznych w sieci wentylacyjnej kopalni B na zmianę kierunku przepływu powietrza w czasie pożaru Table 2 Sensitivity of air flows in ventilation network of B mine on air flow change during fire
Bocznica sieci (rys. 3) β{d, w} 1{1,2} 2{2,3} 3{2,4} 4{3,4} 5{4,6} 6{3,6} 7{3,5} 8{5,6} 9{6,7} 10{5,7} 11{7,8} Dyssypacja mocy użytecznej Nuβ, W 4258 3430 1280 240 648 380 569 180 1750 430 5240

(4)

Biorąc pod uwagę wymienioną wyżej klasyfikację, opierając się na wzorze (4) można stwierdzić, że im mniejsza jest wartość Pβ(A1), tym mniejsze jest prawdopodobieństwo odwrócenia określonego prądu powietrznego. Jeśli Pβ(A1) jest bliskie jeden, to można mówić o dużym prawdopodobieństwie odwrócenia tego prądu powietrza, przy czym zakłada się, że gdy Pβ(A1) = 1, to dojdzie do odwrócenia tego prądu, jeśli tylko w prądzie głównym będzie generowana jakakolwiek lokalna depresja pożaru. Zdarzeniem przeciwnym do zdarzenia A1, tj. odwrócenia określonego prądu powietrznego, jest nieodwrócenie tego prądu A2, przy czym między prawdopodobieństwem tych zdarzeń zachodzi zależność Pβ ( A2 ) = 1 − Pβ ( A1 ) (5)

Prawdopodobieństwo
P(A1) 0,012 0,015 0,039 0,208 0,077 0,132 0,088 0,278 0,029 0,116 0,009 P(A2) 0,988 0,985 0,961 0,792 0,923 0,868 0,912 0,722 0,971 0,884 0,991 P(Z|A1) P(Z|A2) W(A1|Z) 0 0,182 0,727 0,818 0,636 0,727 0,455 0,818 0,364 0,545 0 0,091 0,182 0,182 0,273 0,455 0,273 0,273 0,364 0,818 0,364 1 0 0,015 0,139 0,440 0,104 0,288 0,139 0,463 0,013 0,163 0

Zadymienie sieci wentylacyjnej w czasie pożaru podziemnego może być spowodowane bezpośrednim zadymieniem [4, 8] lub zadymieniem spowodowanym odwróceniem się określonych prądów powietrznych. Tak więc zadymienie kopalni — zdarzenie Z, może zajść tylko wówczas, gdy zajdzie jedno z wyłączających się zdarzeń A1, A2 tworzących układ zupełny. Z drugiej strony, jeśli znamy prawdopodobieństwo zadymienia poszczególnych bocznic rozważanej sieci wentylacyjnej (rozdział 2 [10]), to w przypadku pożaru i pojawienia się dymów możemy postawić dla każdej bocznicy sieci dwie hipotezy, a mianowicie: przepływ powietrza jest nieodwrócony, ale występuje zadymienie — zdarzenie (A2|Z), występuje odwrócenie kierunku przepływu powietrza i prąd ten jest zadymiony (A1|Z). Prawdopodobieństwo odwrócenia kierunku przepływu powietrza pod warunkiem zadymienia bocznicy sieci, tzw. wrażliwość na zmianę kierunku przepływu powietrza, może być obliczona ze wzoru Bayesa [3]
Wβ ( A1 | Z ) = Pβ ( A1 ) Pβ ( Z | A1 ) Pβ ( A1 ) Pβ ( Z | A1 ) + Pβ ( A2 ) Pβ ( Z | A2 )

bilności łatwo mogą ulec odwróceniu w czasie pożaru podziemnego. Z przeprowadzonych obliczeń wynika także to, że im większa jest stabilność przekątnego prądu powietrza, tym mniejsza jest jego wrażliwość na odwrócenie, np. prąd przekątny w bocznicy 6{3, 6} dla którego W6(A1|Z) = 0,288. Jeśli wrażliwość na odwrócenie jest bliska zeru, to w takiej bocznicy w zasadzie nie występuje zagrożenie odwrócenia się kierunku przepływu powietrza w czasie pożaru (np. bocznice: 1{1, 2}, 2{2, 3}, 9{6, 7}, 11{7, 8}, rys. 3). Mając powyższe na uwadze należy dążyć do tego, aby we wszystkich bocznicach każdej sieci wentylacyjnej dyssypacje energii użytecznej były możliwie duże, nie mniejsze niż 400÷500W, gdyż jak wynika z tablicy 2, wrażliwość takich prądów na odwrócenie w czasie pożaru jest stosunkowo mała. Powinno to dotyczyć w szczególności wszystkich prądów przekątnych. W podobny sposób, jak to podano wyżej, można ocenić wrażliwość każdego prądu powietrznego na bezpośrednie zadymienie, przy czym można tu wykorzystać zależność Wβ(A2|Z) = 1 – Wβ(A1|Z). Zakończenie Dla zwiększenia bezpieczeństwa pracy załóg górniczych w kopalniach podziemnych, wszystkie prądy powietrzne, a w szczególności przekątne, powinny charakteryzować się małymi, a nawet bardzo małymi wrażliwościami na zmianę kierunku przepływu powietrza w czasie pożaru podziemnego. W celu zapewnienia bezpieczeństwa ewakuowanych załóg górniczych w czasie pożaru podziemnego, drogi ucieczkowe powinny być tak projektowane, aby nie tylko możliwość ich zadymienia bezpośredniego [10], ale także zadymienia spowodowanego odwróceniem się prądów powietrznych była możliwie najmniejsza. W skład drogi ewakuacyjnej nie powinny wchodzić te bocznice sieci wentylacyjnej, które charakteryzują się dużą wrażliwością na odwrócenie się w czasie pożaru, gdyż może łatwo dojść do ich zadymienia. Jeśli ze względu na strukturę sieci wentylacyjnej w skład drogi ewakuacyjnej muszą wchodzić bocznice o dużej wrażliwości na odwrócenie, to stabilność prądów powietrznych w tych bocznicach powinna być odpowiednio duża, przy czym, naszym zdaniem, dyssypacja mocy użytecznej prądów powietrznych w takich bocznicach nie powinna być mniejsza od 400÷500 W. Jeśli są one mniejsze od tych wartości, konieczne jest ich zwiększanie jedną ze znanych metod [4].

(6)

Dla wyznaczenia prawdopodobieństw wymienionej hipotezy, tj. wrażliwości na zmianę kierunku przepływu powietrza w poszczególnych bocznicach β, konieczna jest znajomość wielkości: Pβ(A1), Pβ(A2), Pβ(Z|A1) oraz Pβ(Z|A2). Dla przykładu rozważa się sieć wentylacyjną odwzorowaną schematem kanonicznym przedstawionym na rysunku 3. Korzystając z tablicy 1, pracy [10] oraz obliczonych wartości dyssypacji mocy użytecznej dla każdej bocznicy sieci (rys. 3) wyznaczono wymienione prawdopodobieństwa. Wartości odpowiednich wielkości i wyznaczonych prawdopodobieństw zestawiono w tablicy 2. Analizując tę tabelę dochodzi się do wniosku, że największą wrażliwością na zmianę kierunku przepływu powietrza charakteryzuje się bocznica 8{5, 6}, dla której W8(A1|Z) = 0,463. Wskazuje to na większą od 46 % możliwość zmiany kierunku przepływu powietrza w tej bocznicy w przypadku pożaru. Na drugim miejscu należy wymienić bocznicę 4{3, 4}, dla której W4(A1|Z) = 0,440. Wymienione bocznice są bocznicami sieci, w których najłatwiej mogą ulec odwróceniu prądy powietrzne, co w czasie pożaru może przyczynić się do zadymienia całej sieci wentylacyjnej. Należy podkreślić, że badanie wrażliwości prądów powietrznych na zmianę ich kierunków przepływu w czasie pożaru, w pełni potwierdzają znaną zasadę głoszącą, iż wszystkie prądy przekątne o małej sta-

580

Literatura
1. Badura H., Biernacki K., Sułkowski J., Żurek K.: Czynniki decydujące o prędkości wycofywania się załogi zadymionymi wyrobiskami w czasie pożaru w kopalni. Przegląd Górniczy 1996, nr 6, s. 1÷7. 2. Bystroń H.: Stabilność prądów powietrznych w kopalnianej sieci wentylacyjnej. Międzynarodowa Konferencja Bezpieczeństwa Kopalń, Waszyngton 1975. 3. Gmurman W. J.: Rachunek prawdopodobieństwa i statystyka matematyczna, WNT, Warszawa, 1975, s. 53÷57. 4. Maciejasz Z., Kruk F.: Pożary podziemne w kopalniach. Wydaw. Śląsk, Katowice, 1977, s. 14÷24, 229÷239. 5. Madeja-Strumińska B., Strumiński A.: Optymalizacja wymuszonych rozpływów powietrza w warunkach skrępowanych oraz ocena wybranych zagrożeń w kopalniach podziemnych. Wydaw. Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2004, s. 13÷27. 6. Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 28.06.2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz prowadzenia ruchu i specjalistycznego zabezpieczenia przeciwpożarowego w podziemnych zakładach górniczych, Dz.U. Nr 139, poz. 1169. 7. Strumiński A.: Sposoby zwiększenia stabilności prądów powietrz-

nych w sieciach wentylacyjnych. Cuprum, Wrocław 1977, nr 4. 8. Strumiński A.: Zwalczanie pożarów w kopalniach głębinowych. Wydaw. Śląsk, Katowice 1996, s. 101÷115. 9. Strumiński A., Madeja-Strumińska B.: Opracowanie nowych kryteriów oceny bezpieczeństwa sieci wentylacyjnych i ekonomiki przewietrzania kopalń KGHM Polska Miedź S.A. w aspekcie wydzielania niezależnych podsieci wentylacyjnych. Raport Instytutu Górnictwa PWr., Wrocław 1996, [niepublik.]. 10. Strumiński A., Madeja-Strumińska B.: Ocena możliwości zadymienia dróg ewakuacyjnych w czasie pożaru podziemnego w oparciu o tabelę strukturalną J. Litwiniszyna. Archives of Mining Sciences 50, Special Issue, Kraków 2005, s. 97÷108. 11. Sułkowski J.: Niektóre problemy związane z wyznaczaniem dróg ucieczkowych na wypadek pożaru w kopalniach rud miedzi. Materiały Konferencji nt.: „Wybieranie złóż na dużych głębokościach oraz w trudnych warunkach geotermicznych, Świeradów Zdrój, 1996, s. 185÷192.

Artykuł został opracowany na podstawie częściowych wyników badań przeprowadzonych w ramach projektu Ministerstwa Edukacji i Nauki nr 4 T12A 031 29.

EUGENIUSZ HADASIK IVO SCHINDLER DARIUSZ KUC MAREK SPYRA DARIUSZ WOŹNIAK

Rudy Metale R51 2006 nr 10 UKD 669.55’295’3:620.18:539.417: 621.771.23:669-41

MODEL SIŁOWY PROCESU WALCOWANIA BLACH CYNKOWO-TYTANOWYCH
Zaprezentowano model zmian średniego naprężenia uplastyczniającego przydatny do projektowania parametrów siłowych procesu walcowania taśm ze stopu cynku z dodatkami 0,08 % tytanu i 0,09 % miedzi. Wartość oporu odkształcenia wyznaczono poprzez pomiar parametrów siłowych podczas walcowania na laboratoryjnej walcarce Tandem próbek płaskowników w zakresie temperatury 23÷280 °C z prędkością odkształcania 9÷116 1/s. Ponadto w artykule przedstawiono badania wpływu parametrów walcowania na strukturę stopu Zn-Ti-Cu. Badania struktury wykonano na próbkach po walcowaniu z wykorzystaniem mikroskopu świetlnego. Wskazują one, że podczas walcowania do temperatury 150 °C zachodzi jedynie zdrowienie dynamicznie. Podwyższenie temperatury powyżej 200 °C intensyfikuje procesy dynamicznej odbudowy struktury. Wyznaczony model będzie wykorzystany do określenia parametrów procesu walcowania w systemie sterowania walcarką. Słowa kluczowe: stop cynkowo-tytanowy, walcowanie, model siłowy

FORCE MODEL IN ROLLING PROCESS OF THE ZINC-TITANIUM SHEETS
The aim of works consisted in development of a simple model of mean equivalent stress, suitable for the prediction of rolling forces during the production of sheet from a Zn-based alloy with ca 0.08 % Ti and 0.09 % Cu. Deformation resistance values were obtained from the measured rolling forces when the flat samples had been rolled at temperatures 23÷280 °C and strain rates 9÷116 1/s in laboratory mill Tandem. In the article, results of the investigations have been provided referDr hab. inż. Eugeniusz Hadasik, prof. nzw. — Politechnika Śląska, Katedra Modelowania Procesów i Inżynierii Medycznej, Katowice, prof. dr hab. inż. Ivo Schindler — VSB — Uniwersytet Techniczny, Instytut Modelowania i Sterowania Procesami Przeróbki Plastycznej, Ostrawa, Republika Czeska, dr inż. Dariusz Kuc — Politechnika Śląska, Katedra Nauki o Materiałach, Katowice, mgr inż. Marek Spyra — Zakłady Metalurgiczne SILESIA S.A., Katowice, dr inż. Dariusz Woźniak — Instytut Metalurgii Żelaza, Gliwice. Artykuł oparty na referacie wygłoszonym na konferencji międzynarodowej „Przetwórstwo Metali Nieżelaznych”, Zakopane 17÷19.05.2006.

581

ring to the influence of the rolling process on the microstructure of a Zn-T-Cu alloy. The structure investigations were carried out on the samples after rolling using a light microscope. The developed model is welcome in practice because it enables a very fast prediction of rolling forces by the rolling mill steering system. Keywords: zinc-titanium alloy, rolling process, force model
Wprowadzenie Blacha cynkowo-tytanowa metodą walcowania na ciepło produkowana jest w Zakładach Metalurgicznych SILESIA S.A. od 1992 roku. Istniejąca walcarka kwarto oparta jest na projekcie pochodzącym z firmy ACHENBACH z lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Walcarka jest ciągle modernizowana, ostatnia modernizacja z lat 2004÷2005 doprowadziła do zastosowania komputerowego systemu rejestracji parametrów, jednak nadal stosowany jest manualny system sterowania, co powoduje nierównomierne rozłożenie gniotów w poszczególnych przepustach i przekraczanie dopuszczalnych sił nacisku i momentów walcowania. Ma to wpływ na kształt i dokładność oraz powtarzalność właściwości gotowego wyrobu. Duże odchylenia od zalecanych przez technologię wartości gniotów, szczególnie w przepustach wstępnych, realizowane przez operatorów walcarki, są przyczyną przekraczania nacisków dopuszczalnych. Zadawanie optymalnych gniotów oraz prognozowanie sił nacisku, momentów walcowania i mocy walcowania w poszczególnych przepustach bez obawy przeciążenia walcarki można uzyskać przez komputerowy system sterowania, zawierający między innymi model siłowo-energetycznego procesu walcowania. Podstawą do jego opracowania są badania modelowe w celu wyznaczenia oporów kształtowania w zależności od parametrów walcowania. Można je wykonać w próbach ściskania, skręcania jak i modelowych próbach walcowania. W niniejszym opracowaniu przedstawiono badania realizowane na laboratoryjnej linii walcowniczej VSB-TU w Ostrawie, zmierzające do opracowania modelu średniego naprężenia uplastyczniającego od temperatury, gniotu i prędkości odkształcenia dla stopu cynkowo-tytanowego. Modelowe próby walcowania Walcowanie realizowano w walcarce doświadczalnej A o średnicy walców 159,3 mm linii Tandem VSB-TU w Ostrawie [1, 2]. Zastosowano próbki wycięte ze środka odlewanych wsadów o grubości 8,5 mm i składzie chemicznym podanym w tablicy 1. Szerokość próbek wynosiła 34 mm, a długość 110 mm. Próbki walcowano w temperaturze otoczenia oraz w temperaturach podwyższonych 50÷250 °C, odpowiadających zakresowi temperatur walcowania blach w przemyśle. Prędkość obrotowa walców wynosiła od 70 do 300 obr./min, zastosowane gnioty rzeczywiste εh od 0,18 do 0,8. Podczas walcowania mierzono siłę nacisku na walce F, N, oraz obroty walców N, obr./min, co przykładowo pokazano na rysunku 1. Rejestrowane siły nacisku, chwilowe prędkości obrotowe walców oraz wymiary próbki posłużyły do obliczeń wartości rzeczywistego odkształcenia εh w kierunku grubości, średniej prędkości odkształcenia i średniego naprężenia uplastyczniającego. Gniot rzeczywisty wyliczono z zależności ε h = ln H0 H1 (1)
100 170

80 60

obroty walców

siła nacisku (prawa śruba)

150 130

F, kN

40

siła nacisku (lewa śruba)

N -1 min 110

20

90

0 10.9

11.0

11.0 [s] t,t s

11.0

11.1

70 11.1

Rys. 1. Przykład przebiegu w czasie mierzonych wielkości podczas walcowania próbki w temperaturze 150 °C gniotem 27 % Fig. 1. Example of time course of measure sizes during rolling of the sample at 150 °C, rolling reduction 27 % a prędkość odkształcenia z równania
& ε= 2 3 ⋅ vw R ⋅ ( H 0 − H1 ) ⋅ εh

gdzie H0, i H1 — wyjściowa i końcowa wysokość próbki mm, vw — rzeczywista prędkość obwodowa walców, mm/s o promieniu R, mm, ld = R ⋅ ( H 0 − H 1 ) — długość rzutu łuku styku, mm. Dla zadanych gniotów i prędkości skręcania wyliczona z równania (2) prędkość odkształcenia wynosiła 9 do 116 s–1. Średnie naprężenie uplastyczniające σps, MPa obliczono jako
σ ps = FΣ QFv ⋅ R( H 0 − H 1 ) ⋅ Bs

gdzie QFv — parametr określony dla zastosowanej walcarki, Bs — średnia szerokość próbki, mm (średnia szerokości przed i po walcowaniu). Na podstawie wcześniej przeprowadzanych badań określono wartości QFv dla walcarki A linii tandem w zależności od czynnika geometrycznego ld/Hs równaniami typu ⎛ l QFv = A − B ⋅ exp⎜ − C ⋅ d ⎜ Hs ⎝ ⎞ ⎛ H ⎟ + exp⎜ D ⋅ s ⎟ ⎜ ld ⎠ ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (4)

gdzie A, B, C, D — stałe dla danego urządzenia, sprawdzone np. przez Tablica 1

Skład chemiczny stopu Zn-Ti Table 1 Chemical composition of the Zn-Ti alloy Zn 99,7988÷99,8414 Ti 0,0645÷0,0922 Cu 0,0826÷0,1055 Al 0,0022÷0,0045 Fe 0,0017÷0,0022 Cd 0,0011÷0,0017 Pb 0,0003÷0,0006

582

N, min

F kN

-1

(2)

(3)

Rys. 4. Mikrostruktura stopu po walcowaniu w temperaturze 50 °C Fig. 4. Microstructure of the alloy after rolling at 50 °C

Rys. 5. Mikrostruktura stopu po walcowaniu w temperaturze 100 °C Fig. 5. Microstructure of the alloy after rolling at 100 °C

Rys. 2. Względna odchyłka obliczonych wartości średniego naprężenia uplastyczniającego na podstawie równań (5) i (6), a obliczonych na podstawie eksperymentu Fig. 2. Relative deviation calculated values of mean yield stress base on equations (5), (6) and calculated of experiment base

Rys. 6. Mikrostruktura stopu po walcowaniu w temperaturze 150 °C Fig. 6. Microstructure of the alloy after rolling at 150 °C

Rys. 3. Mikrostruktura stopu po walcowaniu w temperaturze otoczenia Fig. 3. Microstructure of the alloy after rolling at room temperature

porównanie wartości energosiłowych uzyskanych w trakcie walcowania laboratoryjnego, próbie skręcania czy walcowania przemysłowego, H + H1 Hs — średnia wysokość próbki, mm, H s = 0 2 Dane uzyskane podczas walcowania laboratoryjnego i następnie przeliczone na wartości σps posłużyły do opracowania modelu matematycznego opisującego opór odkształcenia badanego stopu

583

cynkowo-tytanowego w zależności od warunków odkształcania. Wykorzystanie metody regresji krzywoliniowej wielu zmiennych niezależnych umożliwiło opracowanie zależności obowiązującej w temperaturach od otoczenia do temperatury 280 °C
& σ ps = 525 ⋅ ε 0, 23 ⋅ exp(−1,29 ⋅ ε h ) ⋅ ε 0,13 ⋅ exp(−0,0042 ⋅ T ) h

(5)

Rys. 7. Mikrostruktura stopu po walcowaniu w temperaturze 200 °C Fig. 7. Microstructure of the alloy after rolling at 200 °C

gdzie T — temperatura, °C. Powyższe równanie zawiera człon zwiększania i człon spadku naprężenia związanego z rekrystalizacją dynamiczną i stąd może być stosowane w szerokim zakresie odkształceń. Z praktycznego punktu widzenia, zakres temperatur walcowania nie obejmuje temperatur, w których zachodzi rekrystalizacja, a wymagane dla obliczenia średniego naprężenia uplastyczniającego wartości odkształceń nie przekraczają odpowiadających gniotowi 50 %. To prowadzi do uproszczenia równania (5) do postaci

& σ s = 352 ⋅ ε 0,05 ⋅ exp(−0,0042 ⋅ T )

(6)

Dokładność wyprowadzonego równania przedstawiono na rysunku 2, na którym Δ oznacza odchyłkę w procentach wartości średniego naprężenia uplastyczniającego określonego na podstawie zmierzonych wartości sił nacisku od obliczonych według równania (5) i (6).
Badania struktury po walcowaniu

Rys. 8. Mikrostruktura stopu po walcowaniu w temperaturze 250 °C Fig. 8. Microstructure of the alloy after rolling at 250 °C

Mikro- i substrukturę próbek po walcowaniu badano na przekroju wzdłużnym po walcowaniu (zgodnie z kierunkiem walcowania). Badania mikrostruktury wykonano na mikroskopie świetlnym Reichert w technice pola jasnego. Badania substruktury przeprowadzono na mikroskopie elektronowym JEM 2000 FX firmy JEOL przy napięciu 160 kV w Instytucie Metalurgii Żelaza. Przykładowe mikrostruktury po walcowaniu w temperaturze otoczenia, 50, 100, 150, 200 i 250 °C pokazano na rysunkach 3÷8. Obrazy substruktury po walcowaniu w podwyższonych temperaturach przedstawiono na rysunku 9.

Rys. 9. Substruktura stopu po walcowaniu w podwyższonej temperaturze Fig. 9. Substructure of the alloy after rolling at elevated temperature

584

Po walcowaniu w temperaturze otoczenia w mikrostrukturze ujawniono pasma poślizgu charakterystyczne dla niskotemperaturowego odkształcenia (rys. 3). Mikrostruktura próbek po walcowaniu, w zakresie temperatury 50÷150 °C, wskazuje na procesy zdrowienia w strukturze (rys. 4, 5). Substruktura charakteryzuje się dobrze ukształtowanymi podziarnami o zróżnicowanej gęstości defektów (rys. 9), co świadczy o zaawansowaniu procesu odbudowy struktury. Podwyższenie temperatury walcowania do 200 °C prowadzi do rozdrobnienia ziarn wskutek rekrystalizacji dynamicznej (rys. 6, 7). Dalszy wzrost temperatury odkształcania intensyfikuje rozrost wydłużonych ziarn zrekrystalizowanych dynamicznie (rys. 8).
Podsumowanie

poprzednie prace [3]. Podwyższenie temperatury do powyżej 200 °C intensyfikuje procesy dynamicznej odbudowy struktury. W dalszych pracach zmierzających do opracowania kompleksowego modelu procesu przeróbki plastycznej stopu Zn-Ti-Cu metodą „zmiennych wewnętrznych”, niezbędna będzie ilościowa ocena zmian struktury. Ocena ilościowa zmian struktury podczas odkształcenia powinna uwzględniać zmiany wielkości i kształtu ziarn, gęstości dyslokacji i wielkości podziarn.
Literatura
1. Schindler I., Danemark J., Sarovsky J.: Stale niskostopowe. Przetwórstwo metali. Plastyczność a struktura. Praca zbiorowa pod redakcją Eugeniusza Hadasika. Wydaw. Polit. Śl., Gliwice 2006, s.71÷92. 2. Schindler I., Spyra M., Hadasik E., Rusz S., Janošec M.: Models of mean equivalent stress aplicable in warm strip rolling of a zinc alloy. 15th International Metallurgical & Material Conference, Metal 2006, 23÷25. .5.2006, Hradec nad Moravici /CD/. 3. Woźniak D., Marczak Z., Spyra M., Lejkowski J., Hadasik E.: Examinations of technological parameters constituting database for MM of Zn-Ti strip rolling process. Acta Metallurgica Slovaca, 2005, nr 2, s. 238÷242.

W artykule zaprezentowano opracowany prosty model siłowy procesu walcowania blach ze stopu Zn-Ti-Cu uwzględniający wpływ parametrów odkształcenia. Podana uproszczona zależność (6) jest właściwa dla realizowanego praktycznie zakresu temperatur, w którym nie występuje rekrystalizacja dynamiczna. Przeprowadzone badania wpływu odkształcenia na strukturę stopu Zn-Ti-Cu wskazują, że podczas walcowania do temperatury 150 °C zachodzi jedynie zdrowienie dynamiczne, co potwierdzają również

Próby walcowania realizowano w ramach projektu MSM6198910015 (czeskie ministerstwo szkolnictwa).

ZENON A. OPIEKUN WŁADYSŁAW A. ORŁOWICZ

Rudy Metale R51 2006 nr 10 UKD 621.882.1:621.85.053:621.315: 539.4.013:539.56:620.1

PRZEBIEG PROCESU PĘKANIA ŚRUB KABŁĄKOWYCH
Ustalono przyczyny zrywania się śrub kabłąkowych instalowanych w łańcuchach odciągowych elektroenergetycznej linii napowietrznej. Śruby kabłąkowe zrywające się podczas eksploatacji posiadały na powierzchni charakterystyczne poprzeczne wgniecenia, w narożach których występowały mikropęknięcia. W trakcie długotrwałych zmiennych obciążeń mikropęknięcia osiągały rozmiary krytyczne prowadzące do nagłego zrywania się śrub. Słowa kluczowe: śruba kabłąkowa, mikropęknięcia, kruche pękanie

BOW-SCREWS CRACKING COURSE PROCESS
Bow-screws tearing off causes installated in single-stand antipollution tension unit aerial electroenergetistic conductors has been settled. The bow-screws tearing off in short time of exploitation had on their surfaces characteristical transversal dents in corners where microcracks were seen. During long time of variable stresses microcracks were growing to their critical size provoking rupture. Keywords: bow-screw, microcracks, fragile-fracture
Wstęp

Śruby kabłąkowe przeznaczone są do zawieszania przelotowego lub odciągowego izolatorów wiszących na konstrukcji wsporczej elektroenergetycznych linii napowietrznych i stacji. Wytwarzane są one ze stali niestopowych konstrukcyjnych w kil-

ku etapach. W pierwszym etapie, odpowiedniej długości i średnicy odcinki prętów są obustronnie gwintowane, w drugim gięte na zimno, przez co nadaje się im kształt litery U, w ostatnim pokrywane są one warstwą cynku metodą zanurzeniową (ogniową). Proces gięcia śrub odbywa się na zimno, dlatego w ich przekroju poprzecznym po zewnętrznej stronie występują duże osiowe na

Dr inż. Zenon A. Opiekun, prof. dr hab. inż. Władysław A. Orłowicz — Katedra Odlewnictwa i Spawalnictwa, Politechnika Rzeszowska, Rzeszów.

585

Tablica 1
Skład chemiczny stali użytej na śruby kabłąkowe

Table 1
Chemical composition bow-screw steel

Zawartość pierwiastków, % C 0,13 Si 0,091 Mn 0,42 Ni 0,02 Cr 0,04 Mo 0,002 Cu 0,14 Sn 0,004 Al 0,001 P 0,007 S 0,018 N 0,005 Fe reszta

Rys. 1. Widok zerwanej śruby kabłąkowej z makrostrukturą jej przełomu Fig. 1. Torn off bow-screw view and it’s macrostructure of fracture

Rys. 2. Mikrostruktura materiału śruby w płaszczyźnie prostopadłej do osi wzdłużnej wgnieceń. Widoczne mikropęknięcia zarodkujące na ostrych krawędziach. Traw. 4 % nitalem Fig. 2. Microstructure bow-screw materials along dents on perpendicular plan. Microcracks growing on keen edges. Etch: 4 % nital

586

Rys. 3. Mikropęknięcia w narożach wgnieceń. B — obszar punktowej mikroanalizy rentgenowskiej. SEM Fig. 3. Microcracks in dents corners. B — X-ray microanalysis point area. SEM prężenia rozciągające, a po wewnętrznej — naprężenia osiowe ściskające [1, 2]. W tak kształtowanych wyrobach nie przebiegają procesy odbudowy struktury, jakimi są: zdrowienie dynamiczne [3, 4] czy rekrystalizacja dynamiczna [5]. Celem niniejszego artykułu było określenie wpływu mikropęknięć, wytworzonych w procesie gięcia na zimno śrub kabłąkowych, na przebieg pękania podczas ich eksploatacji.
Materiał i metodyka badań

Badaniom poddano zerwaną śrubę kabłąkową wykonaną z niestopowej stali, której skład chemiczny określono widmową analizą spektralną (tabl. 1). Uzyskane wyniki wskazują, że stal użyta do wytworzenia śruby jest zbliżona do gatunku Fe 360 B według PN/EN 10025: 2002 (Wyroby walcowane na gorąco z niestopowych stali konstrukcyjnych. Warunki techniczne dostawy). Obserwacje mikrostruktury prowadzono przy użyciu mikroskopu świetlnego, na zgładach metalograficznych wykonanych w płaszczyźnie prostopadłej do osi wzdłużnej wgnieceń pochodzących z procesu gięcia śrub. Na tych samych zgładach wykonano pomiary mikrotwardości piramidką Vickersa, stosując obciążenie 200 g. Badania fraktograficzne przełomu zerwanej śruby, obserwacje mikropęknięć oraz jakościową punktową mikroanalizę rentgenowską wykonano za pomocą skaningowego mikroskopu elektronowego Cambridge Stereoscan 120 połączonego z przystawką Link ANALYTICAL.
Wyniki badań i ich analiza

Rys. 4. Mikrostruktura materiału śruby w płaszczyźnie prostopadłej do osi wzdłużnej wgnieceń z naniesionymi wartościami mikrotwardości (piramidka Vickersa, obciążenie 200 g). SEM Fig. 4. Microstructure of bow-screw materials along dents on perpendicular plan with microhardness index (Vicker’s pyramid, load 200 g). SEM znaczono strzałką). Na powierzchni widoczne są charakterystyczne poprzeczne wgniecenia. Mikrostrukturę materiału śruby w jej obszarach wewnętrznych stanowią równoosiowe ziarna ferrytu z niewielkim udziałem ziarn perlitu (rys. 2b). U podstawy wgnieceń występują mikropęknięcia (rys. 2a, c, rys. 3a÷d), które tworzyły się na ostrych krawędziach. Warstwy materiału wokół wgnieceń są silnie odkształcone plastycznie na zimno i utwardzone. Zastosowana na śruby stal niestopowa, wyprodukowana jako nieuspokojona (tabl. 1) jest

Rysunek 1 pokazuje ogólny widok zerwanej śruby z makrostrukturą przełomu obserwowanego od strony wewnętrznej (za-

587

skłonna do starzenia. Starzenie wywołane oddziaływaniem ciepła podczas cynkowania śrub, prowadzi do wydzielania się w ferrycie azotków (α", γ'), znacznego wzrostu twardości i wywołuje kruchość ferrytu (rys. 4). Mikrotwardość odkształconego plastycznie na zimno i starzonego ferrytu w warstwach, w których występują mikropęknięcia, jest do 4 razy większa w porównaniu do mikrotwardości ferrytu (średnio ok. 83) w obszarach środkowych przekroju poprzecznego śruby kabłąkowej.

Rysunek 5 obrazuje przełom zerwanej śruby. W przełomie tym można wyróżnić trzy charakterystyczne strefy. Strefa I — obszar mikropęknięć powstałych u podstawy wgniecenia. Obszar ten jest pokryty warstwą bogatą w cynk, który wniknął w szczeliny w procesie nakładania powłoki ochronnej. Obecność cynku potwierdzają wyniki mikroanalizy rentgenowskiej (rys. 6). Strefa II — obszar pęknięć kruchych transkrystalicznych z „wzorem dorzeczy”, występujący na prawie całej powierzchni

Rys. 5. Przełom zerwanej śruby kabłąkowej. Strefa I obejmuje powierzchnię mikropęknięcia utworzonego w procesie gięcia. Strefa II obejmuje obszar pęknięć kruchych. Strefa III obejmuje obszar dorwania z charakterystycznym przełomem transkrystalicznym o postaci ciągliwej. A — obszar punktowej mikroanalizy rentgenowskiej Fig. 5. Fractures of torn-off bow-screw. I — zone, fracture of microcracks surface to generate after bend. II — zone, fragile-fracture. III — zone, transcrystalline — ductile fractures of seize layer. A — X-ray microanalysis point area. SEM

Rys. 6. Widma charakterystycznego promieniowania rentgenowskiego z obszarów: A (rys. 5a), B (rys. 3d). Fig. 6. X-ray characteristic spectrum from areas: A (fig. 5a), B (fig. 3d)

588

przełomu. Strefa III — wąski obszar dorwania śruby z charakterystycznym przełomem transkrystalicznym o postaci ciągliwej.
Podsumowanie

Śruby kabłąkowe pracują w warunkach długotrwałych, zmiennych w czasie obciążeń, w różnych warunkach atmosferycznych. Na ich trwałość ma wpływ wielkość i nasilenie wad zewnętrznych i wewnętrznych. W przypadku tego elementu nośnego, który zerwał się po krótkim okresie pracy, na jego powierzchni występowały wgniecenia. U podstawy tych wgnieceń stwierdzono obecność mikropęknięć wypełnionych cynkiem. Silne utwardzenie warstwy wierzchniej, spowodowane gięciem na zimno oraz starzeniem ferrytu i mikropęknięcia, rozwijające się od podstawy wgnieceń w głąb materiału, spowodowały znaczne obniżenie nośności śruby. W trakcie długotrwałych, zmiennych obciążeń i niskiej temperatury pracy (poniżej –20 °C), niektóre z uprzywilejowanych mikropęknięć osiągnęły rozmiary krytyczne. W tej sytuacji obciążenie eksploatacyjne spowodowało niekontrolowany wzrost mikropęknięć, prowadząc do nagłego zniszczenia elementu. Nawet dla stali o dużej ciągliwości przełom powstały w takich warunkach przypomina przełom charakterystyczny dla materiałów kruchych. Taki charakter przełomu obserwowano w przypadku zerwanej śruby. Kruche pękanie charakteryzuje się tym, że rozwija się w materiale bez odkształcenia plastycznego i przebiega z dużymi szybkościami. Stal w próbach rozciągania jednoosiowego

nie daje jednoznacznej odpowiedzi o sposobie pękania tego samego materiału w warunkach obciążeń zmiennych przy złożonym stanie naprężeń. Materiały uznane powszechnie za ciągliwe mogą ulec pękaniu kruchemu pod wpływem złożonych stanów naprężeń. Zmiana sposobu pękania materiału z ciągliwego na kruchy jest wynikiem oddziaływania czynników konstrukcyjnych, sposobu obciążenia, stanu metalurgicznego materiału oraz warunków pracy. W przypadku śruby, jej konstrukcja i sposób obciążenia są ustalone, jednakże zastosowany proces technologiczny ich wytwarzania wprowadził silne wgniecenia, u podstaw których pojawiły się mikropęknięcia prowadzące do rozwoju pękania kruchego i zerwania śruby.
Literatura
1. Samolczyk J., Barbacki A.: Wpływ temperatury odkształcania na mikrostrukturę stali niestopowych kształtowanych na ciepło. Inżynieria Materiałowa, 2006, nr 1, s. 28÷32. 2. Nakonieczny L., Niechajowicz A., Tobota A.: Badania własności stali węglowych na plastomerze skręcającym. Obróbka Plastyczna Metali, 2000, nr 4, s 15÷20. 3. Mc Queen H. J.: The production and utility of recovered dislocation substructures. Metall. Trans. 1977, A8, s. 807÷824. 4. Cetlin P. R., Yue S., Jonas J. J.: Influence warm rolling interstitial-free steels. Metall. Trans. 1993, A, t.24A, s. 1249÷1257. 5. Tsuji N., Natsubara Y., Saiti T.: Dynamic recrystallization of ferrite in interstitial-free steel. Scr. Metall., 1997, nr 4, s. 447÷484.

589

ALUMINIUM PROCESSING R e d a k t o r o dp o w i e d z i a l n y : d r h a b . i n ż . W O J C I E C H L I B U R A , p r o f . n z w.
BEATA SMYRAK TADEUSZ KNYCH ANDRZEJ MAMALA
Rudy Metale R51 2006 nr 10 UKD 669.715’721’782:669-97: :621.315.1:539.376/378:539.319

NIEAKTYWNOŚĆ REOLOGICZNA PRZEWODOWYCH STOPÓW AlMgSi W TRENDZIE UJEMNYCH GRADIENTÓW NAPRĘŻENIA
Omówiono proces pełzania nowej generacji bezrdzeniowych przewodów ze stopu AlMgSi, przeznaczonych do napowietrznych linii elektroenergetycznych. Na podstawie badań doświadczalnych stwierdzono możliwość wystąpienia zjawiska czasowej utraty aktywności reologicznej drutów ze stopu AlMgSi. Efekt ten może się ujawnić bezpośrednio po wystąpieniu ujemnego gradientu naprężenia, bądź temperatury, przy czym o przejściu w stan hibernacji decyduje wielkość i szybkość gradientu oraz historia reologiczna materiału. Powyższa obserwacja posiada istotne znaczenie w analizie procesu reologicznego przewodu rozpiętego w przęśle napowietrznej linii elektroenergetycznej, który pozostaje w warunkach permanentnie zmieniającego się naprężenia i temperatury. Każdy cykl temperaturowy prowadzi bowiem do sekwencyjnego wzrostu i spadku naprężenia wzdłużnego w przewodzie, co — w świetle przeprowadzonych badań — może wywoływać różne jego zachowania reologiczne. Szczególnie istotny, głównie ze względu na ograniczenie niekorzystnego zjawiska pełzania, jest stan nieaktywności reologicznej, który może się ujawnić bezpośrednio po spadku naprężenia lub temperatury przewodu. Zamieszczono dodatkowo badania mające na celu odpowiedź na pytanie: na ile długość trwania nieaktywnej reologicznie fazy jest funkcją materiałową, a na ile funkcją sposobu zmiany jego obciążenia. Powyższy fenomen wykorzystano do symulacji zmian naprężeń i zwisów samonośnych przewodów napowietrznych linii elektroenergetycznych, co z kolei pozwoliło na opracowanie algorytmu sterowania i symulację obciążalności prądowej linii oraz na optymalizację własności materiału w obrębie technologii wytwarzania walcówki w linii ciągłego odlewania i walcowania metodą Continuus Properzi i jej przetwarzania na druty oraz warunków montażu przewodu. Słowa kluczowe: nieaktywna reologicznie faza, czas martwy, pełzanie niskotemperaturowe, AlMgSi, druty przewodowe, napowietrzne linie elektroenergetyczne, pełzanie pod zmiennym naprężeniem i temperaturą

RHEOLOGICAL INACTIVITY OF AlMgSi CONDUCTOR ALLOYS IN TREND OF NEGATIVE STRESS AND TEMPERATURE GRADIENTS
The article is about alloy conductor (AlMgSi) creep process in overhead power lines. Based on theoretical analysis it was proved that rheological state of an overhead conductor depends on the instantaneous relation between its stress-temperature rheological equivalent (creep function) and stress-temperature equivalent of the span (conductor sag state equation). Based
Mgr inż. Beata Smyrak, dr hab. inż. Tadeusz Knych, prof. nzw., dr inż. Andrzej Mamala — Akademia Górniczo-Hutnicza, Wydział Metali Nieżelaznych, Katedra Przeróbki Plastycznej i Metaloznawstwa Metali Nieżelaznych, Kraków.

590

on experimental analysis it was found out that negative stress and temperature gradients may cause temporary inactivity of a creep process. Going into hibernation state depends on the value and the speed of the gradient and rheological history of the material. This phenomenon was used to simulate stress and sag changes in AAAC conductors, which enables performing simulation of current-carrying capacity of a line and determining the optimal materials and assembly conditions of the conductor. In practice this problem is solved using sophisticated measuring techniques, including the CAT-1 monitoring system, which enables determining the instantaneous conductor temperature based on the knowledge of the tension forces in a conductor and weather conditions. This approach is meant to utilize the temperature margin of operation regime of a conductor, which is established based on the thermal resistance condition of the conductor material. Keywords: low temperature creep, stress negative gradients, overhead lines, dead time, AlMgSi wires
Wstęp Konsekwencją procesów reologicznych zachodzących w przewodach rozpiętych w przęsłach napowietrznych linii elektroenergetycznych jest wydłużanie się linii zwisania i permanentne zbliżanie się przewodu ku ziemi, co grozi elektrycznym przebiciem. Co więcej, na efekt działania reologicznej natury materiału nakłada się wpływ warunków otoczenia, a dokładnie, zmiana temperatury przewodu, która powoduje zmianę naprężenia zgodnie z logiką przęsła. W szczególności proces pełzania przewodów stopowych odbywa się w temperaturze nie przekraczającej 100 °C przy średnich rocznych naprężeniach (EDS 1/ ) na poziomie 20 % wytrzymałości na rozciąganie, co sprawia, że trwałe wydłużenia nie przekraczają w skali dziesięciu lat pół promila. Chociaż są to wartości, które na ogół leżą poza zainteresowaniem teoretyków procesu pełzania, to posiadają one duże znaczenie praktyczne; powodują bowiem nieodwracalny spadek naprężenia wzdłużnego w przewodzie od 20 do 40 MPa w zależności od rozpiętości przęsła, co może stanowić nawet 30 do 50 % nominalnej wartości EDS [1÷4]. Dokładna analiza wyników badań pełzania różnego typu przewodów w warunkach zmiennego obciążenia zwróciła uwagę badaczom na fakt możliwości czasowego ustania procesu pełzania. Powyższą obserwację przedstawił między innymi Sandell w swojej pracy [5], w której zamieścił wyniki badań przewodu ACSR 26/7 (307 mm2 Al) w warunkach skokowego spadku obciążenia, zgodnie z wykresem zamieszczonym na rysunku 1. Autor zwraca uwagę na możliwość uzyskania takiej samej wartości odkształcenia pełzania w warunkach różnych parametrów naprężenia i temperatury, tzn. realizując proces pod wyższym naprężeniem, w krótszym czasie i odpowiednio pod niższym naprężeniem i w dłuższym czasie. Jednocześnie autor podkreśla, iż w wyniku spadku obciążenia o 50 %, proces pełzania ustał na ok. 10 000 godzin. Zauważmy zatem, iż umiejętne sterowanie procesem pełzania, poprzez odpowiednią zmianę naprężenia i temperatury prowadzić może do czasowej hibernacji materiału z punktu widzenia reologicznego. Powyższa obserwacja jest niezwykle cenna z punktu widzenia technologii montażu przewodu. Dzięki temu projektowanie linii przeprowadzić można w sposób świadomy, pozwalający na uzyskanie maksymalnych możliwości przesyłowych linii bez ryzyka występowania niekontrolowanych zjawisk reologicznych w przewodzie, których źródłem jest zarówno naprężenie, jak i temperatura. Analiza nieaktywnych reologicznie faz na przykładzie procesu pełzania drutów ze stopu AlMgSi Niskotemperaturowy proces pełzania drutów o średnicy 2,9 mm ze stopu AlMgSi opisuje się następującą empiryczną zależnością [6]

ε p = 0,00000717σ1,85e 0,021T τ 0, 209

(1)

gdzie εp — odkształcenie pełzania, σ — naprężenie, T — temperatura, τ — czas, e — moduł elastyczności. O ile w warunkach stałego naprężenia i temperatury obserwuje się permanentny przyrost odkształcenia pełzania, to zmiana jednego z tych parametrów w trakcie trwania procesu może prowadzić do zmniejszenia lub wzrostu jego intensywności. Empirycznie wyznaczona funkcja pełzania (1), która zadowalająco opisuje procesy reologiczne zachodzące w warunkach stałości wspomnianych parametrów, w przypadku ich zmian okazuje się niewystarczająca. Wynika to z faktu, iż zmiana któregokolwiek z parametrów w trakcie procesu pełzania generuje nowe przejściowe zachowanie się materiału, w szczególności dochodzić może do czasowego zmniejszenia prędkości pełzania, jak również ustania procesu na określony czas, czyli wystąpienia tzw. nieaktywnych reologicznie faz lub czasów martwych.

Rys. 1. Pełzanie przewodu ACSR 26-7 w warunkach spadku obciążenia z poziomu 53,4 kN/93 h do poziomu 26,7 kN [5] Fig. 1. ACSR conductor creep process characteristics. Primary creep — 53.4 kN/93h, secondary creep-26,7kN
1/

EDS jest to średnie naprężenie codzienne, obliczane jako wartość średnia naprężenia w przewodzie rozpiętym w przęśle o długości a nad terenem o średniej temperaturze rocznej Tśr. Wartość ta jest przyjmowana do oceny wytrzymałości zmęczeniowej przewodów poddanych drganiom symulującym drgania eolskie.

Rys. 2. Charakterystyki pełzania drutów stopowych w warunkach ujemnego gradientu naprężenia dla różnych wielkości Δσ [6] Fig. 2. Wire creep characteristic in trend of varying stress

591

PEŁZANIE PIERWOTNE

PEŁZANIE WTÓRNE T=const

PEŁZANIE PIERWOTNE

PEŁZANIE WTÓRNE

σ

σ1 σ1a

σ

σ1

2

σ1a σ2

T=const

τ
logεp

τ
logεp

??
CZAS MARTWY

??

CZAS MARTWY

τ(σ1)

logτ

τ (σ1)

τ (σ1a)

logτ

Rys. 3. Schemat sposobu weryfikacji addytywności czasów martwych Fig.3. Schematic verification of additivity of dead time Warunkiem koniecznym wystąpienia wspomnianych nieaktywnych faz jest istnienie wcześniejszej historii reologicznej materiału, odpowiedniej szybkości i wielkości spadku naprężenia (temperatury). Powyższe czynniki decydują również o długości trwania nieaktywnej reologicznie fazy i to w taki sposób, że im większa prędkość oraz większy spadek naprężenia, tym czas martwy trwa dłużej, zgodnie z wykresem przedstawionym na rysunku 2. Wykresy przedstawione na rysunku 2 reprezentują wyniki doświadczalnych badań procesu pełzania drutów stopowych AlMgSi o średnicy ∅ 2,9 mm w warunkach jednorazowego spadku naprężenia. Wobec powyższego, nasuwa się pytanie o możliwość wygenerowania określonej długości czasu martwego realizując spadek naprężenia na różne sposoby. Inaczej mówiąc, interesująca wydaje się być odpowiedź na pytanie, czy jeśli w wyniku jednokrotnego spadku naprężenia o wielkość Δσ = σ1 – σ2 zostanie wygenerowana nieaktywna reologicznie faza o danej długości τM1, to realizacja spadku naprężenia na sposób cząstkowych odciążeń Δσ = Δσ1 – Δσ2 = (σ1 – σ1a) + (σ1a – σ2), zgodnie ze schematem przedstawionym na rysunku 3, również w efekcie prowadzić będzie do ujawnienia się nieaktywnej reologicznie fazy o długości τM1 [7]. W tym celu przeprowadzono testy polegające na realizacji procesu pełzania drutu stopowego w warunkach spadku naprężenia z poziomu 136 MPa po 0,4 h pełzania pierwotnego do poziomu 85 MPa oraz spadku naprężenia realizowanego na sposób spadków pośrednich w następujący sposób: spadek do poziomu 102 MPa i następnie po zakończeniu czasu martwego właściwego dla skoku 136÷102 MPa, do poziomu 85 MPa. Uzyskane charakterystyki pełzania dla obu przypadków zostały przedstawione na rysunkach 4 i 5. Zauważamy, iż po zsumowaniu cząstkowych czasów martwych otrzymujemy identyczny czas, jak w przypadku jednorazowego spadku z poziomu 136 MPa/102 MPa, tj. 23 h. Podobną obserwację stwierdza się dla innych przypadków historii odciążania. Można przyjąć, że powyższa zasada nie zależy od długości trwania czasu martwego, co potwierdzają charakterystyki pełzania przedstawione na rysunkach 6 i 7. W tym przypadku wygenerowany odpowiednim jednorazowym spadkiem naprężenia czas martwy o długości 168 h potwierdził się w teście dwustopniowego spadku realizowanego po zakończeniu cząstkowych czasów martwych. Zarówno charakterystyki pełzania przedstawione na rys. 4 i 5, jak i na rysunkach 6 i 7, pozwalają na stwierdzenie, iż długości trwania czasów martwych podlegają prawu addytywności bez względu na wielkość gradientów naprężenia. Przy czym należy podkreślić fakt, iż czas ekspozycji pod daną wartością naprężenia jest identyczny z długością czasu martwego, wynikającego ze spadku naprężenia do danej wartości. Teoretyczny model opisu pełzania drutu stopowego w warunkach zmiennego obciążenia Dotychczasowa analiza wyników badań wykazała jednoznaczny wpływ wielkości ujemnego gradientu naprężenia na charakter i długość trwania nieaktywnej reologicznie fazy. Warto

Rys. 4. Charakterystyka pełzania drutu stopowego o ∅ 2,9 mm w warunkach spadku naprężenia z poziomu 136 MPa przez 0,4 h do poziomu 85 MPa (układ logarytmiczny) [7] Fig. 4. Wire creep characteristics in trend of leap stress decrease. Primary creep: 136MPa/0.4 h, secondary creep: 85 MPa (log–log configuration) [7]

Rys. 5. Charakterystyka pełzania drutu stopowego o ∅ 2,9 mm w warunkach spadku naprężenia z poziomu 136 MPa/ 0,4 h — 102 MPa/4,7 h — 85MPa (układ logarytmiczny) [7] Fig. 5. Wire creep characteristics in trend of leap stress decrease. Primary creep: 136MPa/0.4 h, secondary creep: 102MPa/4.7 h — 85 MPa (log–log configuration) [7]

592

Rys. 6. Charakterystyka pełzania drutu stopowego o ∅ 2,9 mm w warunkach spadku naprężenia z poziomu 136 MPa/ 0,4 h — 68MPa (układ logarytmiczny) [7] Fig. 6. Wire creep characteristics in trend of leap stress decrease. Primary creep: 136 MPa/0.4 h, secondary creep: 68 MPa (log–log configuration)

Rys. 7 Charakterystyka pełzania drutu stopowego o ∅ 2,9 mm w warunkach spadku naprężenia z poziomu 136 MPa/ 0,4 h — 102 MPa/4,7 h — 68MPa (układ logarytmiczny) [7] Fig. 7. Wire creep characteristics in trend of leap stress decrease. Primary creep: 136MPa/0.4 h, secondary creep: 102MPa/4.7 h — 68 MPa (log–log configuration) [7] w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, że uzyskane eksperymentalnie długości czasu martwego po skokowej zmianie obciążenia dość dobrze korelują z wartościami wyznaczonymi teoretycznie na podstawie uogólnionej funkcji pełzania w oparciu o tzw. hipotezę starzenia [8÷11], która zakłada istnienie zależności pomiędzy

odkształceniem, naprężeniem i czasem. Teoria ta dobrze opisuje pełzanie w zmiennych warunkach naprężenia, jednak tylko dla stanów już ustalonych. Nie ujmuje ona efektów przejściowych występujących przy skokowych i dużych zmianach obciążenia. W tablicy 1 zamieszczono wyniki obliczeń długości czasów martwych na podstawie hipotezy starzenia oraz dla porównania na podstawie wyników badań eksperymentalnych (rys. 4÷7). Zauważamy, iż eksperymentalnie wyznaczone długości czasów martwych są z reguły krótsze od wyznaczonych teoretycznie (tabl. 1). Wynika to z faktu, iż hipoteza starzenia zakłada koniec nieaktywnej reologicznie fazy dokładnie w momencie osiągnięcia przez wtórną charakterystykę pełzania wartości odkształcenia, właściwego dla charakterystyki pierwotnej pod niższym naprężeniem. W rzeczywistości tak ostra granica nie istnieje i nieaktywna reologicznie faza jest krótsza, po czym następuje przejściowy okres dopasowania się wtórnej charakterystyki pełzania do charakterystyki pierwotnej właściwej dla niższego naprężenia. Ideę hipotezy starzenia ilustruje rysunek 8. Jeśli założymy, iż historia reologiczna realizowana była w następujący sposób: pełzanie pierwotne pod naprężeniem 136 MPa (40 % Rm) w czasie 24 min, a następnie spadek naprężenia kolejno na 102 (30 % Rm) i 68 MPa (20 % Rm), wówczas zgodnie z hipotezą starzenia musi dojść do ustania pełzania na czas o określonej długości, która z kolei zależy od wielkości gradientu naprężenia. I tak, np. spadek naprężenia z poziomu 136 MPa po 24 min pełzania do poziomu 102 MPa generuje czas martwy o długości 4,7 h. Z kolei w przypadku spadku naprężenia po ok. 5 h pełzania pod naprężeniem 102 MPa do poziomu 68 MPa uzyskuje się czas martwy o długości ok. 179 h (rys. 9). Jeśli zsumujemy długości powyższych czasów, uzyskujemy wartość 184 h, która jest właściwa dla spadku naprężenia z poziomu 136 do 68 MPa po 24 min trwania pełzania pierwotnego (pod naprężeniem 136 MPa). Szczegółowa analiza postaci uogólnionej funkcji pełzania (1) z punktu widzenia hipotezy starzenia pozwoliła na wyznaczenie zależności długości trwania nieaktywnej reologicznie fazy dla σ danej temperatury jako potęgowej funkcji stosunku naprężeń 1 σ2 w postaci [7]
n ⎛ ⎞ ⎜ ⎛ σ1 ⎞ β ⎟ = τ2 − τ1 = τ2 ⎜ ⎜ ⎟ − 1⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎝ σ2 ⎠ ⎟ ⎝ ⎠

τM

(2)

gdzie σ1 — naprężenie pełzania pierwotnego, σ2 — naprężenia pełzania wtórnego. Na podstawie równania (2) można stwierdzić, iż długość trwania czasów martwych w warunkach spadku naprężenia (temperatura

Tablica 1 Wartości długości czasów martwych eksperymentalnych i obliczonych na podstawie hipotezy starzenia Table 1
The of the length of dead times experimental values and counted on the basis of the hypothesis of aging

Pełzanie pierwotne σ1 MPa 136 136 136 136 τ1 h 0,4 0,4 0,4 0,4 σ2 MPa 85 102 68 102 4,7 4,7 68 4,7 4,7 85 τ2 h
eksperyment hipoteza starzenia

Pełzanie wtórne σ3 MPa τ2 h
eksperyment hipoteza starzenia

τM = τ2 + τ3 h
eksperyment hipoteza starzenia

23 17 160 20,5 179,3 21,7 168 164,7

25,2 25,2 184 184

593

— const) jest funkcją stałych materiałowych n i β oraz czasu pełzania materiału pod naprężeniem σ2 właściwym dla uzyskania wartości εp1 pod naprężeniem pierwotnym σ1. Nietrudno się don będzie wyższa, tym długość trwania myśleć, że im wartość β nieaktywnej reologicznie fazy również będzie dłuższa. W tablicy 2 zamieszczono wartości współczynników oraz między innymi ston sunku dla różnych postaci funkcji pełzania drutów o średnicy β 2,9 mm wykonanych ze stopu AlMgSi. Na podstawie danych zamieszczonych w tablicy 2 wykonano obliczenia długości czasów martwych wygenerowanych w warunkach dwukrotnego spadku naprężenia oraz cząstkowych spadków na podstawie założonej hipotezy starzenia dla funkcji pełzania (B) (tabl. 2). Zauważamy, iż w zależności od postaci funkcji pełzania, a dokładniej mówiąc od wartości współczynników potęgowych i ekwipotencjalnych uzyskuje się różne długości trwania nieaktywnych reologicznie faz. Na podstawie wykresów przedstawionych na rysunkach 8 i 9 można stwierdzić, iż w przypadku funkcji n pełzania charakteryzującej się wartością stosunku = 8,85 uzyskuβ je się w warunkach dwukrotnego spadku naprężenia czasy martwe n o długości 184 h. Natomiast mniejsze wartości = 6,14 powodują, β iż wygenerowane długości czasów martwych są znacznie krótsze i dla takich samych warunków odciążenia wynoszą jedynie 27,4 h.

Zauważamy zatem, iż stosunek naprężeniowych współczynników ⎡⎛ n ⎞ ⎤ ⎜ ⎟ ⎜β⎟ 8,85 potęgowych funkcji pełzania (A) i (B) (tabl. 2) ⎢ ⎝ ⎠ A ⎥ = ⎢ ⎛ n ⎞ ⎥ 6,14 = 1,44 ⎜ ⎟ ⎢ ⎜ β ⎟B ⎥ ⎣⎝ ⎠ ⎦ przekłada się na wygenerowany, w wyniku dwukrotnego spadku naprężenia z tego samego poziomu oraz w tej samej temperaturze (20 °C) stosunek długości czasu martwego, który wynosi τMA 184 = = 6,7 . τMB 27,4 Na osobną uwagę zasługuje dodatkowo problem polegający na jednoznacznym rozstrzygnięciu następującej kwestii: czy nieaktywna reologicznie faza będąca skutkiem wymuszonych ujemnych gradientów jest cechą materiału, czy też jedynie cechą układu obciążenia? Powyższe pytanie nabiera szczególnego znaczenia, jeśli weźmiemy pod uwagę aplikacyjny aspekt reologicznego zachowania się przewodów rozpiętych w przęsłach napowietrznych linii elektroenergetycznych, jak również możliwości wygenerowania nieaktywności reologicznej w materiale jeszcze na etapie technologii produkcji przewodu. W tym celu przeprowadzono testy procesu pełzania w warunkach ujemnego gradientu naprężenia, przy czym realizację procesu odciążania do zera przeprowadzono w różnych etapach trwania nieaktywnej reologicznie fazy, a następnie po pewnym czasie materiał ponownie obciążano. Jeśli czas martwy byłby cechą materiału, to należy się spodziewać, iż po ponownym obciążeniu materiał nie będzie się odkształcał, w przeciwnym wypadku będzie to dowód na wyłącznie mechaniczny stan materiału.

Rys. 8. Hipoteza starzenia drutu stopowego o ∅ 2,9 mm dla funkcji pełzania określonej równaniem (1) w warunkach naprężenia: 68 MPa, 102 MPa i 136 MPa, (20, 30 i 40 % Rm), temperatura — 20 °C Fig. 8. The ageing hypothesis. Wire creep characteristics in trend of varying and constant stress: 136 MPa, 102 MPa i 68 MPa, (20, 30 i 40 % UTS), temperature — 20 °C according to creep equation (1)

Rys. 9. Hipoteza starzenia drutu stopowego o ∅ 2,9 mm dla funkcji pełzania określonej równaniem (1) w warunkach naprężenia: 20, 30 i 40 % Rm, temperatura — 20 °C Fig. 9. The ageing hypothesis. Wire creep characteristics according to variant B in the table 2 in trend of varying and constant stress: 136 MPa, 102MPa i 68 MPa, (20, 30 i 40 % UTS), temperature — 20 °C Tablica 2

Wartości współczynników i ich stosunków dla różnych funkcji pełzania

Table 2
Value of coefficients and their relations for the various functions of the creep

Wariant

α0

n

φ

β

n ϕ
K

n β
8,85

ϕ β
1/K 0,10

⎛σ τ 2 = τ1 ⎜ 1 ⎜σ ⎝ 2

⎞β ⎟ ⎟ ⎠
8,85

n

(A)

0,00000717

1,85

0,021

0,209

88

⎛σ τ 2 = τ1 ⎜ 1 ⎜σ ⎝ 2 ⎛σ τ 2 = τ1 ⎜ 1 ⎜σ ⎝ 2

⎞ ⎟ ⎟ ⎠ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠

6,12

(B)

0,000115

1,26

0,02

0,206

63

6,12

0,10

594

nieaktywności reologicznej materiału na drodze np. zabiegów przeprężania przewodów podczas procesu technologii ich wytwarzania.
Aplikacja

Rys.10. Charakterystyka procesu pełzania drutu stopowego w warunkach 136 MPa/0,8 h — 102 MPa/2 h — 136 MPa/20 h, odciążenie całkowite po 0,8 h oraz 2 h trwania procesu, temperatura procesu 20 °C [7] Fig. 10. Wire creep characteristics in trend of leap stress decrease. Primary creep: 136MPa/0.8 h, secondary creep: 0 MPa/0.1 h — 102 MPa/2 h — 0 MPa/0.1 h — 136 MPa/20 h, temperature — 20 °C [7]

Rys.11. Charakterystyka procesu pełzania drutu stopowego w warunkach: 136 MPa/0,5 h — 80 MPa/0,5 h — 0 MPa/80 h — 80 MPa/400 h, temperatura procesu 20 °C [7] Fig. 11. Wire creep characteristics in trend of leap stress decrease. Primary creep: 136 MPa/0.5 h, secondary creep: 80 MPa/0.5 h — 0 MPa/80 h — 80 MPa/400 h temperature — 20 °C [7] Na podstawie uzyskanych wyników, których postać graficzną przedstawiają rysunki 10 i 11 stwierdzono, iż w zależności od trwania odciążenia do zera ponowne obciążenie nie zawsze spowodowało natychmiastowy wzrost odkształcenia pełzania. Reakcja materiału zależy od długości trwania stanu całkowitego odciążania. Na wykresie przedstawionym na rysunku 11 spadek obciążenia z wartości 102 MPa do zera po 1 h przebywania materiału w nieaktywnej reologicznie fazie, a następnie ponowne obciążenie do poziomu 102 MPa, nie powoduje natychmiastowego wzrostu odkształceń. Z kolei wydłużenie długości okresu przebywania materiału w stanie odciążenia do np. 100 h (rys.12) sprawia, iż po ponownym obciążeniu materiał natychmiast podlega pełzaniu. Co więcej, proces odbywa się zgodnie z charakterystyką opisaną równaniem ε p = 0,0247τ0,19 (rys. 11). Zatem można jednoznacznie stwierdzić, iż o ile warunkiem koniecznym wygenerowania czasów martwych jest istnienie aktywności reologicznej materiału oraz historii reologicznej (procesów pierwotnych), to fakt istnienia nieaktywnych reologicznie faz należy kojarzyć wyłącznie ze stanem mechanicznym układu. Uzyskane wyniki badań dowodzą, iż nieaktywne reologicznie fazy, wygenerowane w wyniku odciążania materiału są wyłącznie cechą układu obciążenia i nie jest możliwe np. „wyprodukowanie”

W odniesieniu do przeprowadzonych rozważań teoretycznych oraz wyników badań eksperymentalnych, z których wynika, że ujemne gradienty naprężenia przeprowadzają druty oraz przewody stopowe w stan nieaktywności reologicznej, metoda przeprężania wydaje się tutaj być skuteczna z punktu widzenia ograniczenia pełzania. Symulacja z przeprężaniem ma na celu pokazanie ekstra korzyści, jakie wynikają z faktu wymuszenia zamierzonego spadku naprężenia w przewodzie z poziomu wyższego od tego, który jest właściwy dla rzeczywistej temperatury montażu. Zadanie dużego spadku naprężenia po wstępnym pełzaniu wymusi długi czas martwy, co pozwoli na ograniczenie trwałych przyrostów długości przewodu i wykorzystanie tego efektu na zwiększenie obciążalności prądowej linii [12]. W symulacji przyjęto, że przeprężanie nastąpi z poziomu naprężenia 136 MPa, tj. 40 % Rm po 8 i 24 h czasu jego trwania, przy czym wygenerowane w ten sposób czasy martwe są zależne od temperatury montażu i rozkładu temperatury w okresie obliczeniowym. Załóżmy, iż przewód AAL400 jest rozpięty w przęśle o długości 400 m, przy czym przyjęto przewody o różnych własnościach reologicznych zgodnie z danymi zamieszczonymi w tablicy 2. Do symulacji procesu pełzania wykorzystano hipotezę starzenia, zgodnie z którą przyjęto, iż odkształcenie pełzania po zmianie naprężenia i temperatury z wartości σ1, T1 przyjmuje wartości właściwe dla parametrów w nowym stanie σ2, T2, przy jednoczesnym założeniu stałości powyższych parametrów w danym kroku czasowym. Szczegółowe parametry przeprężania oraz uzyskane wartości pełzania zamieszczono w tablicy 3. W wyniku zabiegu przeprężania polegającego na dwukrotnej redukcji naprężenia uzyskujemy dla zadanego rozkładu temperatury czas martwy o długości odpowiednio dla przewodu o własnościach reologicznych reprezentowanych przez funkcje typu (A) (tabl. 2) — τm = 696 h, a dla przewodu o funkcji pełzania (B) — τm = 216 h. Wydłużenie trwania czasu pełzania pierwotnego do 24 h w obu przypadkach prowadzi do wydłużenia trwania czasu n martwego do wartości odpowiednio dla przewodu o = 8,85 — β n = 6,14 — τm = 264 h. Zauwaτm = 1344 h, a dla przewodu o β żamy zatem, iż tylko w wyniku zastosowanego zabiegu przeprę-

Rys. 12 Charakterystyka pełzania przewodu o stosunku n = 8,85 rozpiętym w przęśle 400 m w warunkach przeprężania: β 136 MPa/24 h — 70 MPa, Tm =10 ºC, Tprzewodu = 40 °C + temperatura otoczenia n = 8.85 Fig. 12 Creep characteristics of a AAAC conductor β in a 400 m span in overstraining condition: 136 MPa/24 h — 68 MPa, Tm = 10 °C, Tprzewodu = 40 °C + air temperature

595

Tablica 3
Parametry przeprężania przewodu AAL400 rozpiętego w przęśle o długości 400 m

Table 3
Parameters stress decrease of the line AAL400 in span 400 m

Pora montażu kwiecień kwiecień kwiecień

TM

Tprzewodu

σM MPA 136 136 136

σ1P MPA 136 136 136

Rm

τ1P h 8 24 8

Δσ 50 % 50 % 50 %

σ2P MPa 68 68 68

ºC 10 10 10

ºC 40 40 40

% 40 40 40

n ϕ K
88 88 63

τm1 h 696 1344 216

ε p _ 30 LAT ‰ 0,632 0,607 0,896

kwiecień 10 40 136 136 40 24 50 % 68 63 264 0,893 TM — temperatura montażu, Tprzewodu — temperatura pracy przewodu, σM — naprężenie montażu, σ1p — naprężenie pełzania pierwotnego, τ1p — czas trwania pełzania pierwotnego, Δσ — zmiana naprężenia w stosunku do naprężenia pełzania pierwotnego, σ2p — naprężenie po zmianie obciążenia, τm1 — czas trwania nieaktywnej reologicznie fazy po spadku naprężenia poziomu σ1p do σ2p 2. Wykazano, iż długość trwania nieaktywnych reologicznie faz wygenerowanych w wyniku spadku naprężenia w danej temperaturze, istotnie zależy od wartości stosunku współczynnin n ków potęgowych funkcji pełzania . Im wyższa wartość , β β tym długość nieaktywnych reologicznie faz jest dłuższa. 3. Udowodniono, iż czas martwy jest wyłącznie funkcją układu obciążającego. Z kolei cechy materiałowe odgrywają istotną rolę z punktu widzenia długości trwania nieaktywnych reologicznie faz. 4. Wobec uzyskanych wyników badań teoretycznych oraz doświadczalnych, wykazano na podstawie symulacji możliwość sterowania procesem pełzania przewodu w zależności od parametrów przęsła oraz rzeczywistych warunków pracy w taki sposób, aby ograniczyć trwałe przyrosty jego długości.
Literatura
1. PN-E 5100:1998, „Elektroenergetyczne linie napowietrzne. Projektowanie i budowa.” 2. PN-IEC 1089:1994, „Przewody gołe okrągłe o skrętkach regularnych do linii napowietrznych.” 3. Knych T., Mamala A., Nowak S., Zasadziński J.: Samonośne przewody z aluminium stopowego dla energetyki. Cz. 4. Sterowanie potencjałem reologicznym – wytyczne do technologii montażu przewodów. Rudy Metale 2001, t. 46, nr 10, s. 471÷480. 4. IEC 1395 Overhead electrical conductors — Creep test procedures for stranded conductors 1995. 5. Sandell D. H.: Sags and tensions of overhead conductors., Aluminium Company of America, 1961. 6. Smyrak B., Knych T., Mamala A.: Nawrót i nieaktywność reologiczna drutów ze stopu AlMgSi jako skutek ujemnych gradientów obciążenia. Rudy Metale 2005, t. 50, nr 10-11, s. 622÷629. 7. Smyrak B.: Analiza charakterystyk naprężeniowo-temperaturowych napowietrznych przewodów elektroenergetycznych ze stopów AlMgSi. Akademia Górniczo-Hutnicza im. St. Staszica, Wydział Metali Nieżelaznych 2006 [pr. dokt.]. 8. Rabotnov Y. N.: Кратковременная ползучесть, Wydaw. Nauka, Moskwa, 1970. 9. Rżanicyn A. R.: Teoria pełzania. Moskwa 1986. 10. Malinin N. N., Rżysko J.: Mechanika materiałów. PWN, Warszawa, 1981. 11. Jakowluk A.: Procesy pełzania i zmęczenia w materiałach. WNT, Warszawa, 1993. 12. Smyrak. B, Knych T., Mamala A.: Rheological inactivity of AlMgSi conductor alloys in trend of negative stress and temperature gradients, Beata Smyrak, Tadeusz Knych, Andrzej Mamala, Creep & fracture in high temperature components: design & life assessment issues : ECCC creep conference: September 12÷14, 2005, London, UK: proceedings/eds. I. A. Shibli, S. R. Holdsworth, G. Merckling. — Pennsylvania : DEStech Publications, Inc., 2005, s. 1049÷1061. Bibliogr. s. 1061, Abstr.

Rys. 13. Charakterystyka pełzania przewodu o stosunku

n = 6,14 β rozpiętym w przęśle 400 m w warunkach przeprężania: 136 MPa/24 h — 70 MPa, Tm =10 °C, Tprzewodu =40 ºC + temperatura otoczenia

Fig. 13. Creep characteristics of a AAAC conductor

n = 6.14 β in a 400 m span in overstraining condition: 136 MPa/24 h — 68 MPa, Tm = 10 °C, Tprzewodu =40 °C + air temperature

żania uzyskane długości trwania czasów przyjmują wartości od 1 do kilku miesięcy, co więcej, występujących na samym początku eksploatacji przewodu, a więc wtedy, gdy mamy do czynienia z największą dynamiką procesu pełzania. Powyższą obserwację ilustrują charakterystyki pełzania przewodów o różnych własnościach reologicznych przedstawione na rysunkach 12 i 13. Dodatkowo obok krzywych reprezentujących pełzanie w warunkach przeprężania zamieszczono krzywe pełzania dla założonych stałych warunków naprężenia i temperatury właściwych dla przeprężania.
Wnioski

Na podstawie analizy wyników badań doświadczalnych oraz przeprowadzonej na ich podstawie symulacji pełzania przewodu AAL 400 w rzeczywistych warunkach stwierdza się następujące wnioski: 1. Na podstawie wyników badań doświadczalnych stwierdzono, iż hipoteza starzenia zadowalająco opisuje niskotemperaturowe pełzanie drutów stopowych w warunkach skokowego spadku naprężenia.

596

POWDER METALLURGY R e d a k t o r o d p o w i e d z i a l n y : p r o f . z w . d r i n ż . S TA N I S Ł A W S T O L A R Z
JAN LEŻAŃSKI KURT WIENCEK MICHAŁ KOŹLIK
Rudy Metale R51 2006 nr 10 UKD 621.762.5:622.785:669.35:620.18:669.35

PROCES SPIEKANIA W STANIE STAŁYM SPRASOWANYCH MIESZANEK PROSZKÓW ŻELAZA I MIEDZI
Zamieszczono wyniki badań procesu spiekania w stanie stałym sprasowanych mieszanek proszków żelaza i miedzi. Stwierdzono, że zależność zmian objętości, gęstości i porowatości spieków od zawartości miedzi jest określona przez kinetykę spiekania miedzi i tworzenie się roztworów stałych γ i ε oraz, że występuje wyraźna zależność twardości spieków od zawartości miedzi. Słowa kluczowe: spiekanie, dwufazowe roztwory stałe, skurcz, mikrostruktura, gęstość, porowatość, twardość

SOLID-STATE SINTERING OF PRESSED MIXTURES OF IRON AND COPPER POWDERS
Results from a study of solid-state sintering of iron and copper powder mixtures have been presented. It was found that dependence of the volume, density and porosity of the sinters on the copper content is conditioned by the kinetics of copper sintering and by the formation of the γ and ε solid solutions, and that hardness of the sinters clearly depends on the copper content. Keywords: sintering, two-phase solid solutions, shrinkage, microstructure, density, porosity, hardness
Wstęp Miedź jest często stosowanym pierwiastkiem stopowym w spiekach na osnowie żelaza. Zwykle zawartość miedzi w spiekach Fe-Cu wynosi od 1 do 10 %, ale w pewnych przypadkach może sięgać do 30 %. Zawartość miedzi w spiekach Fe-Cu jest uwarunkowana wymaganą wytrzymałością i przeznaczeniem spiekanych wyrobów. Miedź jest stosunkowo tanim i łatwo dostępnym pierwiastkiem, nie sprawia trudności technologicznych, gdyż jej zawartość nie ulega istotnej zmianie podczas wytwarzania spieków, a tlenki miedzi łatwo ulegają redukcji lub dysocjacji. W układzie równowagi fazowej Fe-Cu występuje ograniczona rozpuszczalność miedzi w żelazie α i w żelazie γ, w wyniku czego powstaje ferryt i austenit miedziowy, oraz ograniczona rozpuszczalność żelaza w miedzi, co powoduje powstanie roztworu ε. W układzie tym w temperaturze 850 °C występuje przemiana eutektoidalna. Spiekanie wyrobów Fe-Cu prowadzi się zwykle w temperaturze 1100 do 1200 °C. Ponieważ miedź topi się w temperaturze 1083 °C, to podczas spiekania występuje ona w fazie ciekłej, przejściowo lub ciągle w zależności od jej udziału. Powstająca faza ciekła bardzo dobrze zwilża żelazo [1, 2] i w krótkim czasie, wynoszącym ok. 0,01 s, rozpływa się po jego powierzchni [2], przyczyniając się do znacznej aktywacji procesu spiekania. Utrudnia to jednak dotrzymanie tolerancji wymiarowych spieków. Ulegają one skurczowi lub spęcznieniu, w zależności od zawartości miedzi, własności stosowanego proszku żelaza i miedzi oraz parametrów procesu wytwarzania [3]. Aby kontrolować zmiany wymiarów spieków Fe-Cu konieczna jest znajomość zjawisk występujących w czasie spiekania i czasu ich trwania. W czasie spiekania kształtek z mieszanek proszków metali Fe i Cu lub proszków częściowo stopowych Fe-Cu, w obecności fazy ciekłej, mogą wystąpić zjawiska, które powodują zwiększenie ob-

Dr hab. inż. Jan Leżański, prof. nzw., dr hab. inż. Kurt Wiencek, prof. nzw., mgr inż. Michał Koźlik — Akademia Górniczo-Hutnicza, Wydział Metalurgii i Inżynierii Materiałowej, Kraków.

597

Zmiana objętości, %

15 10 5 0 -5 Cu Fe 0 100 10 90 20 80 30 70 40 60 50 50 60 40 70 30 80 20 90 10 100 0

15 10 5 0

Procesy fizykochemiczne podczas spiekania sprasowanych proszków Cu i Fe w temperaturze 1000 °C W układzie Fe-Cu, w warunkach równowagi w temperaturze 1000 °C, w zakresie dwufazowym współistnieją dwa roztwory stałe γ i ε (rozpuszczalność Cu w γ wynosi ok. 6 % masowych, a rozpuszczalność Fe w ε ok. 2,5 % masowych [7]). Utworzenie roztworów γ i ε z czystych składników jest związane ze zmianą objętości. W warunkach spiekania, w obrębie aktywnych styków Fe/Cu tworzą się roztwory γ i ε (mikropary dyfuzyjne). Zmiana objętości układu zależy od szybkości tworzenia się roztworów, która jest określona przez szybkość dyfuzji Fe i Cu (szybkość dyfuzji Cu jest większa). Podczas wygrzewania sprasowanej mieszanki proszków (Fe, Cu) w temperaturze 1000 °C zachodzi spiekanie Cu (Fe spieka się nieznacznie) oraz tworzenie się roztworów γ i ε. Spiekanie Cu prowadzi do obniżenia porowatości i w konsekwencji zmniejszenia objętości układu. Natomiast zmiana objętości w wyniku tworzenia się roztworów γ i ε zależy od składu chemicznego układu (powierzchnia styku Fe/Cu) oraz czynników kinetycznych (szybkość dyfuzji składników w fazach γ i ε). Zmianę objętości przy wygrzewaniu sprasowanej mieszanki proszków (Fe, Cu) można w pierwszym przybliżeniu traktować jako sumę zmian objętości (zasada addytywności) spowodowanych: 1 — spiekaniem Cu oraz 2 — tworzeniem roztworów γ i ε. W konsekwencji należy oczekiwać, że gdy w mieszance proszków przeważa Cu, to zmiana objętości układu będzie zdominowana spiekaniem Cu, natomiast przy przewadze Fe na zmianę objętości układu ma też wpływ tworzenie się roztworów γ i ε. Zmiany objętości sprasowanych kształtek podczas spiekania w układzie Fe-Cu, w stanie stałym, badali Pines i Suchinin [6].

Zawartość składników, % objętościowy

Rys. 2. Wpływ składu mieszanki proszków na zmiany objętości i porowatości próbek podczas spiekania Fig. 2. An effect of composition of powder mixtures on a change of volume and porosity of samples during sintering
100,00 90,00 80,00

Twardość HB

70,00 60,00 50,00 40,00 30,00 20,00 10,00 0,00 Fe Cu 0 100 10 90 20 80 30 70 40 60 50 50 60 40 70 30 80 20 90 10 100 0

Zawartość składników, % objętościowy

Rys. 3. Wpływ składu mieszanki proszków na twardość próbek spiekanych Fig. 3. An effect of composition of powder mixtures on the hardness of sintered samples

598

Porowatość, %

jętości kształtek, takie jak: penetracja miedzi po granicach kontaktowych i strukturalnych cząstek żelaza, dyfuzja miedzi do żelaza i żelaza do miedzi oraz zjawiska powodujące skurcz, takie jak: przegrupowanie cząstek lub ziarn żelaza, koalescencja i spiekanie w stanie stałym. Pęcznienie lub skurcz spieków, a zatem zwiększenie lub zmniejszenie gęstości, jest wypadkową tych zjawisk. Zjawiska te mogą także występować i wywierać wpływ na zmiany wymiarów kształtek w czasie infiltracji. Zaletą spieków Fe-Cu jest możliwość podwyższenia ich własności wytrzymałościowych przez zastosowanie obróbki cieplnej. Spieki Fe-Cu można wytwarzać różnymi sposobami: 1 — przez prasowanie i spiekanie mieszanek proszków metali Fe i Cu, 2 — przez prasowanie i spiekanie zgrzanych proszków Fe-Cu, otrzymanych przez rozdrabnianie lekko spieczonych proszków tych metali, 3 — przez prasowanie i spiekanie proszku żelaza pokrytego warstwą miedzi, 4 — przez infiltrację szkieletów żelaznych stopem Cu-Fe. We wcześniejszym opracowaniu [4], przedstawiono na podstawie danych literaturowych najważniejsze osiągnięcia w zakresie wytwarzania, obróbki cieplnej i właściwości spieków Fe-Cu. W innym opracowaniu [3] przedstawiono wyniki badań ilustrujące zalety miedzi jako pierwiastka stopowego w spiekach żelaza. Wynika z nich, że duże zainteresowanie badaczy i technologów dotyczy wytwarzania i właściwości spieków Fe-Cu formowanych metodą spiekania z udziałem fazy ciekłej lub metodą infiltracji. Zakres badań dotyczący wytwarzania i badania właściwości spieków Fe-Cu spiekanych w stanie stałym jest bardzo ograniczony. Podjęto zatem badania w tym zakresie. Podczas spiekania w stanie stałym sprasowanych proszków Fe i Cu tworzą się roztwory stałe γ i ε. Znaczenie rozpuszczania najprościej można zidentyfikować w warunkach zróżnicowanej spiekalności składników, tj. gdy Cu spieka się dobrze, a Fe — nie. Do tego nawiązują badania przeprowadzone w 1956 roku przez Pinesa i Suchynina [5, 6].

Celem niniejszej pracy jest kontynuacja badań Pinesa i Suchinina w zakresie zależności kinetyki spiekania od składu chemicznego z uwzględnieniem badań metalograficznych. Badania doświadczalne Do badań zastosowano proszek żelaza Höganäs NC 100.24 o rozmiarze cząstek poniżej 100 μm oraz proszek miedzi elektrolitycznej o rozmiarze cząstek poniżej 63 μm. Mieszanki proszków
9,0

Gęstość wypasek i spieków,

8,5 8,0 7,5
wypraski spieki teoretyczna gęstość miesz. Cu i Fe

g/cm

3

7,0 6,5 6,0 5,5 5,0 Cu Fe

I

II

III

0 100

10 90

20 80

30 70

40 60

50 50

60 40

70 30

80 20

90 10

100 0

Zawartość składników, % objętościowy

Rys. 1. Wpływ składu mieszanek proszków na gęstość wyprasek i spieków Fig. 1. An effect of composition of powder mixtures on the density of compacts and sinters
30 25 20
Zmiany porowatości Zmiany objętości

30 25 20

Liczba zliczeń

miedzi i żelaza, o zawartości Cu (w % objętościowych [2]): 0, 10, 20, 30, 40, 50, 60, 70, 80, 90, 100 %, zostały sporządzone sposobem mieszania w ucieraku moździerzowym przez 10 minut. Wypraski o założonej porowatości (26÷29 % [6]) w postaci walca o średnicy 15 mm i wysokości 6 mm zostały wytworzone przez prasowanie odpowiednio przygotowanych porcji mieszanek proszków, w jednostronnie działającej matrycy na stałą wysokość. Dla każdego składu zostały wykonane trzy wypraski. Wypraski poddano spiekaniu w piecu laboratoryjnym (temperatura 1000 °C, czas 4 godz.,

a
1100 Fe Fe

500 Fe Cu 2.000 4.000 keV 6.000 8.000 10.000

C 0 0.000

Cu

b
4000 Cu

Liczba zliczeń

2000

Rys. 4. Mikrostruktura spieku Fe80Cu20. Zgład nietrawiony, pow. 400× Fig. 4 Microstructure of the Fe80Cu20 sinter, non-etched microsection, magn. 400×

0 0.000

Fe C 2.000 4.000 keV 6.000

Cu Fe 8.000 Cu 10.000

Rys. 7. Analiza punktowa zawartości żelaza i miedzi w spieku Fe50Cu50
a — ziarna żelaza; b — ziarna miedzi

Fig. 7. Local analysis of the iron and copper contents in the Fe50Cu50 sinter
a — iron grains; b — copper grains

Rys. 5. Mikrostruktura spieku Fe50Cu50. Zgład nietrawiony, pow. 400× Fig. 5. Microstructure of the Fe50Cu50 sinter, non-etched microsection, magn. 400×

atmosfera wodorowa o punkcie rosy poniżej –60 °C). Chłodzenie spieków nastąpiło w chłodnicy wodnej pieca z szybkością ok. 40 °C/min. Pomiary bezpośrednie na próbkach (wypraski, spieki) obejmowały wielkości geometryczne (średnica i wysokość walca), masę i twardość. Na podstawie wyników pomiarów bezpośrednich, reprezentowanych przez średnie (dla 3 próbek) obliczono: objętość, gęstość i porowatość oraz względną zmianę objętości spieków (skurcz objętościowy). Na próbkach spieków wykonano: 1 — badania metalograficzne (mikroskopia świetlna i rentgenowska mikroanaliza składu chemicznego) i 2 — pomiar twardości sposobem Brinella. Wyniki badań są przedstawione na rysunkach od 1 do 7. Omówienie wyników i wnioski Rysunek 1 przedstawia zależność gęstości wyprasek, spieków i hipotetycznej nieporowatej mieszaniny składników (Fe, Cu) od zawartości Cu. Przy stałej porowatości liniowa zależność gęstości wyprasek wynika z różnicy gęstości Fe i Cu (podobnie jak obliczona gęstość hipotetycznej nieporowatej mieszaniny Fe i Cu, rys. 1). Natomiast zależność gęstości spieków od zawartości Cu jest nieliniowa. Ponieważ podczas spiekania masa układu jest zachowana, to zależność gęstości (a także porowatości) spieków od zawartości Cu jest określona zmianą objętości. Rysunek 2 przedstawia zależność skurczu i porowatości spieków od zawartości Cu. Wykresy zależności — gęstość spieków (rys. 1) i skurcz (rys. 2) od zawartości Cu są zgodne ze sobą, natomiast zależność porowatości od zawartości Cu jest do nich komplementarna. Oznacza to,

Rys. 6. Mikrostruktura spieku Fe20Cu80. Zgład nietrawiony, pow. 400× Fig. 6. Microstructure of the Fe20Cu80 sinter, non-etched microsection, magn. 400×

599

że wszystkie trzy zależności (dla gęstości, porowatości i skurczu) zawierają takie same informacje o procesie spiekania. Omówienie wyników może więc być oparte na zależności gęstości od składu chemicznego (rys. 1). Na wykresie gęstości (rys. 1) można wyróżnić trzy zakresy składów: I (od 0÷30 % Cu), II (od 30÷90 % Cu) i III (od 90÷100 % Cu). W zakresie I różnica między gęstością spieku i wypraski jest mała (porowatość spieku jest porównywalna z porowatością wypraski, rys. 2), można jednak zauważyć (rys. 1), że krzywa dla spieków jest wklęsła, a gęstości są nieznacznie, ale systematycznie, mniejsze od gęstości wyprasek (spęcznienie). W zakresie I, w spieku jest niewiele polikrystalicznych obszarów Cu (dokładniej — bogatych w Cu) i są one od siebie oddzielone osnową żelaza (szkielet żelaza) (rys. 4). Jakościowa mikroanaliza rentgenowska wskazuje (rys. 7), że w warunkach spiekania Cu rozpuszcza się w Fe oraz Fe rozpuszcza się w Cu w sposób mierzalny, a zatem tworzą się roztwory γ i ε. Ponieważ w temperaturze 1000 °C zdolność Fe do spiekania jest mała, to zmiana gęstości w procesie spiekania jest określona przez kinetykę spiekania Cu i tworzenie się roztworów γ i ε. Wykres gęstości (rys. 1) wskazuje, że efekt od tworzenia roztworu γ jest dominujący. Ponieważ w warunkach spiekania szybkość samodyfuzji Cu jest większa niż Fe, to na gęstość spieku może mieć wpływ efekt Kirkendalla (wtórna porowatość w Cu). W zakresie II gęstość spieków jest już wyraźnie większa od gęstości wyprasek (rys. 1), a różnica między gęstością spieku i wypraski (rys. 1) zwiększa się progresywnie ze wzrostem zawartości Cu. Jest to przede wszystkim związane z intensywnym spiekaniem Cu. W konsekwencji, ze zwiększeniem zawartości Cu porowatość maleje (rys. 2 i 5, 6), a gęstość spieku rośnie. W przedziale składów 40÷90 % Cu krzywa gęstości jest wypukła (rys. 1), co oznacza, że ze zwiększeniem zawartości Cu szybkość wzrostu gęstości maleje. Prawdopodobnie jest to związane z tworzeniem się roztworu γ (rys. 7). W zakresie III (na ogół oddzielone od siebie polikrystaliczne obszary żelaza są rozmieszczone w ciągłej osnowie miedzi, rys. 6) objętościowe efekty tworzenia się roztworów γ i ε można zaniedbać a wzrost gęstości określa kinetyka spiekania Cu. Bardzo interesująco przedstawia się przebieg zmian twardości spieków w zależności od zawartości żelaza i miedzi (rys. 3). W miarę wzrostu zawartości miedzi do 50 % twardość spieków Fe-Cu zwiększa się, a po przekroczeniu tej zawartości maleje. Największą twardość mają spieki o składzie 50 % Fe + 50 % Cu,

a najmniejszą spieki z samej miedzi i z samego żelaza. Przy zawartości w spiekach Fe-Cu 10÷80 % miedzi twardość spieków jest dość zbliżona do największej wartości, a przy zawartości 90 % miedzi twardość spieków zmniejsza się wyraźnie. Taki przebieg zmian twardości świadczy o dominującym wpływie na nią procesów dyfuzyjnych, prowadzących do tworzenia się stopów Fe-Cu, a wpływ porowatości, w zakresie jej udziału w spiekach jest drugorzędny. Wnioski Badanie procesu spiekania dwufazowych próbek z układu FeCu w temperaturze 1000 °C przez 4 godz. wykazało, że: 1. empiryczna zależność skurczu (a w konsekwencji gęstości i porowatości) spieków od zawartości Cu jest określona: 1 — przez kinetykę spiekania Cu i 2 — przez tworzenie się roztworów stałych γ i ε; 2. twardość spieków dwufazowych jest większa od twardości jednofazowych spieków Fe i Cu. Zależność twardości od zawartości Cu wykazuje maksimum przy ok. 50 % Cu. Literatura
1. Rutkowski W., Leżański J., Grobelny K.: PAN Prace Komisji Nauk Technicznych, Metalurgia 12, Metalurgia Proszków, Kraków 1980, s. 57. 2. Naidyč V. Ju.: Kontaktnyje javlenija v metalličeskich rasplavach. Izd. Naukova Dumka, Kiev, 1972, s. 28. 3. Leżański J.: Miedź jako pierwiastek stopowy w spiekach żelaza. Rudy Metale t. 35, nr 12, 1990, s. 304÷313. 4. Leżański J., Grobelny K.: Przegląd literatury z zakresu spiekania i obróbki cieplnej materiałów Fe-Cu. Metalurgia Proszków, 1986, nr 2, s. 35÷46. 5. Pines B., Suchinin: Zagadnienia wytrzymałości mechanicznej w spiekach metali. Żurnal technicznej fizyki (ros.), 1956, t. 26, nr 9, s. 2076÷2085. 6. Pines B., Suchinin: O spiekaniu ciał wielofazowych II. Spiekanie sprasowanych mieszanin proszków. Skurcz w zależności od składu. Żurnal technicznej fizyki (ros.), 1956, t. 26, nr 9, s. 2100÷2107. 7. Massalski T. B.: Binary Alloy Phase Diagrams, 1990, t. 2; ASM International, USA; 1990.

Praca wykonana w ramach działalności statutowej, finansowanej przez MEiN, umowa nr 11.11.110.491.

Szanowni Czytelnicy
ZAPRASZAMY DO ZAPRENUMEROWANIA NASZEGO CZASOPISMA, w którym znajdziecie Państwo informację o aktualnych nowościach z dziedziny przemysłu metali nieżelaznych. Warunki prenumeraty na 2007 r. znajdują się na II stronie okładki. Redakcja

600

NOBLE METALS R e d a k t o r o dp o w ie d z i a l n y: d r h a b . i nż. Z B I G N I E W R D Z AW S K I , p r of . nzw.
MONIKA SZCZEPANIK
Rudy Metale R51 2006 nr 10 UKD 669.21/.23.004.14:671.1(038): :739.1/.2:669.217:669.227:669.237

KSZTAŁTOWANIE WŁASNOŚCI METALI SZLACHETNYCH MAJĄCYCH ZASTOSOWANIE W JUBILERSTWIE
Omówiono metale i stopy metali, które znalazły zastosowanie w jubilerstwie oraz omówiono i porównano ich własności. Przedstawiono podstawowe terminy dotyczące jubilerstwa i metali szlachetnych, technologie wytwarzania biżuterii oraz sposoby naprawy i pielęgnacji wyrobów jubilerskich. Zamieszczono wykresy kształtowania się cen metali szlachetnych w różnych okresach. Słowa kluczowe: karat, uncja, troy uncja, złoto, srebro, platyna, rod, cena, biżuteria

FORMING OF THE PROPERTIES OF PRECIOUS METALS USED FOR JEWELLERY PRODUCTION
The metals and alloys used in the production of jewellery have been presented, and comparative description of their properties has been outlined. The basic terminology related to jewellery and precious metals is given. Technologies for jewellery production and methods of jewellery repairing and maintenance have been described. The diagrams illustrating fluctuation of the prices of precious metals over different periods of time are included. Keywords: carat, ounce, troy ounce, gold, silver, platinum, rhodium, price, jewellery
Wprowadzenie Do metali szlachetnych należą: Au, Ag, Pt oraz inne platynowce, tj. Ru, Rh, Pd, Os i Ir. Metale szlachetne wykazują dużą odporność na korozję w atmosferze powietrza, nawet przy dużej wilgotności. Nie utleniają się i są odporne na działanie wszystkich kwasów z wyjątkiem tzw. wody królewskiej. Stosuje się je głównie w elektronice i elektrotechnice, a Au, Ag i Pt i ich stopy także w jubilerstwie do wytwarzania biżuterii i przedmiotów artystycznych, do produkcji monet i medali, naczyń i sztućców, a także w protetyce stomatologicznej. Stopy metali szlachetnych są ponadto głównymi składnikami spoiw i lutowi, stosowanych do wykonywania połączeń w tych produktach. Złotnictwo jest to wytwarzanie wyrobów jubilerskich (biżuterii). Do wyrobu biżuterii używa się stopów metali szlachetnych, platyny, złota, srebra oraz kamieni jubilerskich. Natomiast biżuteria to drobne wyroby złotnicze i jubilerskie, używane jako ozdoby, zwykle artystycznie wykonane, głównie ze złota, srebra, platyny, kamieni szlachetnych itp. W XVI i XVII w. nastąpił rozkwit złotnictwa. Dzięki rozpowszechnieniu wzorników (książek zawierających ryciny z najmodniejszymi przykładami biżuterii) w całej Europie wytwarzano klejnoty posiadające podobny styl. W okresie tym mężczyźni miewali więcej biżuterii niż kobiety (np. król Anglii Henryk VIII). W końcu XVII w. rozpoczęła się kariera diamentu, który uważany w XVI w. za mniej wartościowy od rubinu, został królem klejnotów. W XVIII w. biżuteria stawała się powoli domeną kobiecego stroju. Główną dekoracją ubiorów męskich były ordery nadawane za wybitne osiągnięcia lub jako prezenty okolicznościowe. Uznawano je za swoisty rodzaj biżuterii, zdobiąc je niekiedy dziesiątkami brylantów. W latach trzydziestych XIX w. pojawiła się biżuteria o charakterze pamiątkowym, często mająca wartość wyłącznie sentymentalną. Dużą popularnością cieszyły się medaliony, powróciły pierścienie opatrzone sentencjami i dedykacjami, będące symbolem przyjaźni i miłości. Rozpowszechniły się komplety biżuterii,

Monika Szczepanik — Politechnika Śląska, Wydział Mechaniczny Technologiczny, Gliwice.

601

składające się z naszyjnika, dwu bransolet, kolczyków, diademu i broszki. Na początku XX w. popularna stała się platyna, która wcześniej z powodu bardzo wysokiej temperatury topnienia nie cieszyła się uznaniem jubilerów. Jest cenniejsza niż złoto, a jej srebrzysty kolor sprawia, że doskonale nadaje się do łączenia z brylantami. W ostatnim stuleciu biżuterię renomowanych firm starano się naśladować w taniej masowej produkcji. Szkło zastępowało diamenty, tanie metale platynę, a tworzywo sztuczne emalię. Noszenie sztucznej biżuterii przestało być rzeczą wstydliwą. Liczyły się przede wszystkim modne wzory i chwilowy efekt. Obserwując współczesne wyroby, widać jednak, że sytuacja ta się zmienia. Najnowsze trendy wskazują na powrót do piękna i tradycyjnych szlachetnych materiałów. Najstarsza biżuteria ze złota i srebra liczy ok. 6 tys. lat. Oprócz funkcji użytkowej i dekoracyjnej miała ona większe znaczenie. Służyła potrzebom kultu religijnego, magii, była oznaką władzy oraz godności świeckiej i religijnej. Świadczyła także o bogactwie. Omawiając zagadnienia związane z metalami szlachetnymi w jubilerstwie warto przybliżyć przynajmniej dwa pojęcia. Cecha probiercza jest znakiem urzędowym, potwierdzającym wykonanie przez Urząd Probierczy badań określających zawartość metalu szlachetnego w wyrobie, informującym o wynikach tych badań (par. 20.1, rozdz. 5 — Prawo probiercze, Dz.U. Nr 55, poz. 249, z późniejszymi zmianami). Wszystkie wyroby z metali szlachetnych wyprodukowane w kraju lub za granicą mogą być dopuszczone do obrotu handlowego na terenie kraju po uprzednim ich zbadaniu przez organy administracji probierczej i oznakowaniu, właściwą dla zawartości metalu szlachetnego w stopie cechą probierczą. Zwolnienie od obowiązku zgłaszania do badania i cechowania określa Art. 8.1 (Dz.U. z dn. 28.06.1993 r.). Uncja złotnicza [1]. Na światowych giełdach notowania metali szlachetnych są podawane w uncjach (oz). Uncja ta jest 1/12 częścią tzw. funta Troy — starej angielskiej jednostki ciężaru, używanej powszechnie przez kraje anglosaskie, na oznaczenie ciężaru metali szlachetnych. 1 uncja (oz) metalu szlachetnego jest równa 31,1035 gramom (g). Uncji złotniczej nie należy mylić z uncją handlową (oz. av), która jest 1/16 części funta angielskiego i równa się 28,35 g. Metale stosowane do wyrobu biżuterii Metale szlachetne, które znalazły zastosowanie w jubilerstwie, to: złoto, srebro, platyna a zwłaszcza ich stopy bowiem w wyrobach jubilerskich nie stosuje się metali szlachetnych w czystej postaci (są bardzo miękkie). Srebro jest miękkie, ciągliwe i kowalne co umożliwia łatwe formowanie go w różne kształty oraz wyciąganie w cienkie druty i folie, dlatego już od starożytności używane jest do wyrobu biżuterii i ozdób. Srebro jest to pierwiastek chemiczny, należący do grupy I B w układzie okresowym, liczba atomowa 47, masa atomowa 107,9. Znanych jest 29 izotopów srebra, w tym 2 trwałe. W przyrodzie bardzo rzadko spotyka się srebro w stanie rodzimym. Najczęściej srebro występuje w związkach z innymi pierwiastkami, jak siarka, arsen, antymon, tworząc minerały: argentyt,

pirargiryt, prustyt i inne. Oprócz tego srebro w ilości 0,01÷0,03 %, a nieraz nawet 0,1 % stale towarzyszy rudom ołowiu i miedzi. Srebro jest metalem białym, o pięknym metalicznym połysku i niezwykłej łatwości polerowania. Jest bardzo miękkie, do wytwarzania przedmiotów jubilerskich używa się go łącznie z miedzią. Oznacza się dużą kowalnością i klepalnością. Jego powierzchnia na powietrzu zmienia się bardzo nieznacznie; pod wpływem związków siarki szybko brunatnieje lub czernieje, co spowodowane jest tworzeniem się siarczku srebrowego. Starożytni Egipcjanie posiadali kopalnie srebra w Nubii i Etiopii, a Grecy w Attyce. Rzymianie wydobywali srebro w Hiszpanii. Po odkryciu Ameryki konkwistadorzy hiszpańscy z początkiem XVI w. zrabowali tam olbrzymie ilości srebra i przywieźli do Europy. W połowie XIX w. odkryto niezwykle bogate złoża srebra w Ameryce, co spowodowało olbrzymie obniżenie jego wartości. Wtedy też srebro przestało być stosowane jako podkład kruszcowy dla pieniądza. W dzisiejszych czasach prawie całkowicie zaprzestano wydobywania srebra z rudy srebronośnej. Okazało się to zbyt kosztowne w stosunku do wartości kruszcu. Ponadto postęp techniki wydobywania i oczyszczania metali o dużym znaczeniu przemysłowym, jak miedź, cynk i ołów, pozwolił na odzyskiwanie srebra jako produktu ubocznego, bez dodatkowych nakładów finansowych. Srebro jest stosunkowo tanim metalem i jako takie chętnie używane do oprawy bursztynu. Ze względu na świetne właściwości plastyczne i umiarkowaną cenę jest jednym z najczęściej używanych metali szlachetnych do wytwarzania biżuterii. Obowiązujące prawo pozwala na dopuszczenie do obrotu wyłącznie wyrobów oznaczonych Cechami Probierczymi. W związku z tym wszystkie wyroby o masie pow. 5 g, powinny mieć przybite cechy probiercze określające „próbę” srebra (rys. 1). Technologia produkcji wyrobów jubilerskich ze „srebra”, w rzeczywistości z jego stopów, różni się dziś tylko nieznacznie od sposobów stosowanych przez dawnych mistrzów i rzemieślników [3]. Dotyczy to w szczególności wyrobów produkowanych jednostkowo dla celów dekoracyjnych. Srebro w jubilerstwie jest ogólnie przyjętą nazwą dla stopów srebra, głównie z miedzią. Dla większej ilości produkcji stosuje się nowsze metody wytwarzania, jak: wyoblanie, tłoczenie, wykrawanie i walcowanie. Ręczne metody produkcji naczyń srebrnych obejmują następujące podstawowe operacje: ⎯ wyklepywanie, ⎯ odlewanie elementów ozdobnych, ⎯ lutowanie, ⎯ polerowanie. Biżuterię srebrną produkuje się zwykle ze srebra w postaci drutu i wstępnie pociętych lub wykrawanych odcinków blachy. Nadanie tego rodzaju wyrobom ostatecznego kształtu odbywa się zwykle ręcznie przez wykwalifikowany personel artystyczno-rzemieślniczy. Wśród wyrobów biżuteryjnych najbardziej zmechanizowana jest produkcja wszelkiego rodzaju łańcuszków. Wykonuje się je na automatach, które kształtują i łączą w sposób mechaniczny poszczególne ogniwa. Zlutowanie poszczególnych ogniw zachodzi przez zanurzenie ich w zawiesinie sproszkowanego lutowia w ole-

Cecha podst. dla próby 925

Cecha podst. dla próby 875

Cecha podst. dla próby 830 Rys. 1. Cechy probiercze dla srebra Fig. 1. Hallmarks for silver

Cecha podst. dla próby 800

Cecha dodatkowa dla srebra

602

ju rycynowym. Zawiesina ta pod wpływem sił kapilarnych wnika w szczeliny ogniw i następnie przez podgrzanie następuje ich połączenie. Złoto jest to pierwiastek chemiczny należący do grupy I B w układzie okresowym, liczba atomowa 79, masa atomowa 197,0. Znane są jego 32 izotopy, w tym 1 trwały: 197Au. W przyrodzie złoto występuje w stanie rodzimym oraz w minerałach. Towarzyszy także rudom niektórych metali, głównie miedzi i platynowców. Czy istnieje czyste złoto? Ilu karatowe powinno być złoto, aby można je było nazwać „czystym złotem”? Próbę metalu szlachetnego określa się powszechnie za pomocą układu metrycznego. Czyste złoto posiada próbę 1000/1000, czyli 1,0000; w oznaczeniu starym (karatach) jest to oznaczenie 24-karat. Jednakże ze względu na niemożliwość idealnej rafinacji (oczyszczania złota), w praktyce najwyższą próbą złota jest próba 0,9999 (4N), którą przyjmuje się jako czyste złoto (24-karat), najczęściej stosowane na sztabkach bankowych. W jubilerstwie ze względu na potrzebne właściwości metaloplastyczne (zwiększona twardość i trwałość) najczęściej stosuje się złoto o próbie 0,585 (czyli 14-karat). Złoto uważane za najcenniejsze z metali, jest symbolem tego, co ma najwyższą wartość lub tego, co jest najtrudniejsze do zdobycia. Zwycięzcom zawodów sportowych wręcza się złote medale, idealna epoka w dziejach świata zwana jest złotym wiekiem, klejnoty zaś ceni się na wagę złota. W większości kultur złoto jest kojarzone ze słońcem, dawcą światła, ognia i życia. Bóg słońca Apollo, symbol blasku i piękna, jechał po niebie złotym rydwanem. Obok renu złoto jest najrzadszym metalem, stanowi tylko 0,0000006 procent lito- i hydrosfery i zajmuje wśród pierwiastków pod względem rozpowszechnienia dopiero 78 miejsce. Złoto swoje znaczenie i wartość zawdzięcza wyjątkowym zaletom: jest całkowicie odporne na korozję, nie zmienia wyglądu ani na powietrzu, ani w innym środowisku, nie ulega działaniu kwasów (azotowego), z wyjątkiem wody królewskiej (rozpuszcza się w mieszaninie kwasu solnego i azotowego) i kwasu selenowego, odznacza się niezwykłą ciągliwością. Złoto jest metalem mało aktywnym chemicznie w temperaturze pokojowej. Wszystkie związki złota są nietrwałe, w podwyższonej temperaturze rozpadają się uwalniając metal. Złoto nie reaguje z fluorowcami. Tlenek złota(III) Au2O3 wykazuje charakter amfoteryczny. Złoto jest metalem o pięknej żółtej barwie i jest kowalnym. Ze złota można utworzyć drucik tak cienki, że 146 m takiego drucika będzie ważyć zaledwie 0,06 g. Ze złota można formować listki tak cienkie, że dopiero 10 000 nałożonych na siebie utworzy warstewkę grubości 1 mm. Niemal do końca XIX w. próbę złota wyrażano w karatach: 8 karat — próba 0,333, 9 karat — próba 0,375, 10 karat — próba 0,417, 12 karat — próba 0,500, 14 karat — próba 0,585, 18 karat — próba 0,750, 22 karat — próba 0,916, 24 karat — próba 1,000.

Rys. 2. Wpływ składu chemicznego trójskładnikowych stopów Au-Ag-Cu na ich kolor (wg A. R. Robertsona) [2] Fig. 2. An effect of the chemical composition of three-component Au-Ag-Cu alloys on their colour (acc. to A. R. Robertson [2]) Złoto jako czysty pierwiastek (24 karaty) w zasadzie nie jest stosowane w biżuterii, zawsze zawiera dodatek innych metali. Prawo probiercze ściśle określa, jakie metale można dodawać do złota. Przedmioty jubilerskie mogą być: 24-, 22-, 18-, 14-, 12-, 10-, 9-, 8-karatowe. Biżuteria 18-karatowa zawiera 75 procent złota oraz 25 procent srebra, miedzi albo innych metali, a 14-karatowa ma 58,5 procent złota. W 8-karatowym wyrobie jest zaledwie 33,3 procent czystego złota. Obowiązujące prawo pozwala na dopuszczenie do obrotu wyłącznie wyrobów oznaczonych Cechami Probierczymi. W związku z tym wszystkie wyroby o masie pow. 1 g powinny mieć przybite cechy probiercze określające „próbę” złota. Umownie za samorodek złota uważa się już grudkę, która jest większa od główki zapałek. Największy samorodek świata znaleziono w brazylijskim Gongo Soco. Ważył aż 193 kg. Bryła z Chile miała 153 kg, a samorodki z Australii (stan Wiktoria): 96, 84, 69 i 68 kg. Białe złoto w biżuterii. Co to jest białe złoto oraz w jaki sposób powstaje? Stop białego złota uzyskuje się przez dodanie do złota oprócz miedzi i srebra dodatkowo palladu lub niklu nadającego złotu odpowiednie zabarwienie. Wszystko oczywiście stosuje się w odpowiednich proporcjach, aby uzyskać pożądaną próbę złota. Tego typu stop jest jednorodny i w całym swym przekroju posiada jednolitą barwę. Białe złoto jest nazwą handlową. W rzeczywistości ma kolor metaliczno-szary z żółtym zabarwieniem. Stopy białego złota są odporne na korozję, a barwa ich zbliżona jest do barwy platyny. Stopy białego złota są stosowane do oprawy

Cecha podst. dla próby 960

Cecha podst. dla próby 750

Cecha podst. dla próby 585

Cecha podst. dla próby 500

Cecha podst. dla próby 375

Cecha podst. dla próby 333

Cecha dodatkowa

Rys. 3. Cechy probiercze dla złota
(Litery występujące w cechach określają właściwe Urzędy Probiercze w kraju: A — Białystok, B — Bydgoszcz, G — Gdańsk, H — Chorzów, K — Kraków, L — Łódź, P — Poznań, V — Wrocław, W — Warszawa, Z — Częstochowa)

Fig. 3. Hallmarks for gold
(the letters included in the hallmarks identify a local Polish Assay Office: A — Białystok, B — Bydgoszcz, G — Gdańsk, H — Chorzów, K — Kraków, L — Łódź, P — Poznań, V — Wrocław, W — Warszawa, Z — Częstochowa)

603

brylantów, głównie dlatego, aby nie dawały poświaty kamieniom, którą dawałoby żółte złoto, co może wpływać na obniżenie wyceny wyrobu z brylantami. Ponadto, białe złoto może być stosowane w wyrobach złotych wielobarwnych jako jeden z elementów dekoracyjno-konstrukcyjnych. W celu wyjaśnienia, jaki metal został użyty, stosuje się nazwy białe złoto niklowe lub białe złoto palladowe. Białe złoto niklowe. Złoto z niklem tworzą roztwór stały ciągły, czyli obydwa metale rozpuszczają się w sobie w ilościach nieograniczonych. W jubilerstwie mają zastosowanie stopy białego złota niklowego trzy- lub czteroskładnikowe typu Au-Cu-Ni lub Au-Cu-Ag-Ni albo Au-Cu-Ni-Zn. Nikiel w tych stopach podnosi ich własności mechaniczne, ale jednocześnie podnosi ich temperaturę topnienia. Nikiel do stopów złota jest wprowadzany w postaci stopów typu Cu-Ni, a w przypadku stopów zawierających cynk może być wprowadzany w postaci stopów Cu-Ni-Zn, czyli mosiądzów wysoko niklowych, jakim jest popularne w złotnictwie tzw. nowe srebro. Wprowadzanie cynku do białego złota ma na celu głównie obniżenie jego temperatury topnienia, a ponadto cynk spełnia również funkcje odbarwiające, czyli pozwala obniżyć dodatek niklu. Białe złoto niklowe jest częściej stosowane ze względu na łatwiejszą dostępność niklu, a przede wszystkim na jego niższą cenę od palladu. Białe złoto palladowe. Stopy złota z palladem tworzą roztwór stały ciągły, czyli rozpuszczają się w sobie bez ograniczeń. Stopy złota z palladem są plastyczne i łatwo dają się obrabiać. Pallad dodany do złota w ilości powyżej 16 % całkowicie odbarwia kolor złota. Białe złoto palladowe ma kolor biały o bardziej zdecydowanym odcieniu i często bywa nazywane białym złotem szlachetnym. Jest to odpowiednia nazwa, gdyż niektóre kraje (np. Niemcy) traktują pallad na równi ze złotem. Jeżeli w stopie złotym dodatek palladu wynosi 0,135 Pd, to złota może być tylko 0,450 Au i stop zostanie ocechowany jako stop złoty o próbie Au 0,585. Jednak „nie wszystko złoto co się świeci”. Tombak (z sanskrytu) jest to mosiądz czerwony, stop miedzi z cynkiem, zawierający powyżej 80 % miedzi. Cechuje się żółtą barwą przypominającą złoto. Jest stosowany głównie jako imitacja złota do wyrobów artystycznych i jubilerskich oraz instrumentów muzycznych, a także na wężownice i rurki manometryczne. Platyna jest w stanie czystym metalem szarobiałym, miękkim, ciągliwym i kowalnym, topi się w temperaturze 1775 °C, temperatura wrzenia 3827 °C. Jej ciężar właściwy wynosi 21,5 g/cm3. Platyna jest metalem szlachetnym, pierwiastkiem chemicznym o liczbie atomowej 78, masie atomowej 195,08; odpornym na działanie czynników chemicznych; rozpuszcza się w wodzie królewskiej, jest silnym katalizatorem wielu reakcji chemicznych, pochłania znaczne ilości gazów, np. wodoru, tlenu, szczególnie w trakcie topienia i przygotowywania stopów; w przyrodzie występuje rzadko, głównie w stanie rodzimym, w postaci stopów naturalnych z innymi platynowcami i żelazem. Ze wzbogaconych rud poddanych odpowiedniej przeróbce wydziela się pierwiastek w postaci gąbki, z której otrzymuje się platynę metaliczną o dużym stopniu czystości; platynę uzyskuje się jako produkt uboczny podczas przeróbki rud miedzi lub niklu. Platyna ma właściwości fizyczne i chemiczne unikatowe wśród wszystkich stosowanych w jubilerstwie metali. Jej cechy szlachetności i ekskluzywności nieomylnie odróżniają platynę od złota i srebra. Platyna jest zwykle stapiana do próby 950/1000, co oznacza, że każde 1000 gramów jubilerskiego stopu zawiera 950 gramów czystej platyny (95 %). Pokazują to urzędowe cechy probiercze Pt 950 nabijane na wyrobach przez Urzędy Probiercze (rys. 4). Taki stopień czystości używanego do wyrobów jubilerskich stopu kontrastuje ze stopami złota, których próba wynosi zwykle od 333/1000 do 750/1000. Ponieważ jest tak czysta, platyna nigdy nie blaknie ani nie zmienia swego koloru. To odróżnia ją od białego złota — dla uzyskania czystości białej barwy ma ono często nakładaną warstewkę rodu, metalu z grupy platynowców, pokrywającą nie do końca odbarwiony stop złota. Platyna jest odporniejsza, cięższa

Cecha podst. dla próby 950

Cecha dodatkowa dla platyny

Rys. 4. Urzędowe cechy probiercze Fig. 4. Official hallmarks

Tablica 1 Porównanie wybranych własności metali szlachetnych stosowanych w jubilerstwie (wg A. R. Robertsona) [2] Table 1 Comparison of selected properties of precious metals used in jewellery production (acc. to A. R. Robertson [2]) Właściwości
Liczba atomowa Masa atomowa Struktura krystaliczna Gęstość, g/cm
3

Ag
47 A1 10,49 961,9 2210 1,59 290

Au
79 A1 19,32 1064,4 2808 2,06

Pt
78 A1 21,45 1769 3800 9,85

107,868 196,967 195,078

Temperatura topnienia, °C Temperatura wrzenia, °C Rezystywność w °C, μΩ·cm Wytrzymałość na rozciąganie, MPa druty odkształcone druty wyżarzone Wydłużenie A, % druty odkształcone druty wyżarzone Twardość, HV druty odkształcone druty wyżarzone w stanie lanym Moduł sprężystości wzdłużnej, GPa statyczny dynamiczny

210÷220 207÷214

125÷185 125÷185 124÷165 3÷5 40-50 25÷30 25÷30 4 40÷45 55÷60 25÷27 33-35 74 77 1÷3 30÷40 90÷95 37÷42 43 171 169

i dużo twardsza niż inne jubilerskie metale. Nawet po latach noszenia wyrobów, prawie w ogóle nie ubywa jej z powodu wytarcia. Jako dodatki do platyny stosuje się: pallad, złoto, srebro, miedź i iryd. W tablicy 1 zestawiono podstawowe własności srebra, złota i platyny. Sposoby naprawy i pielęgnacji biżuterii Rodowanie. Pokrywanie biżuterii srebrnej rodem na trwale weszło do praktyki warsztatów i firm złotniczych. I mimo wysokiej ceny samego rodu, wyroby wykonane ze srebra i pokryte warstwą rodu, są coraz powszechniejsze na rynku. Rod z racji swoich unikatowych właściwości, barwy zbliżonej do barwy srebra, jak również wysokiej odporności na korozyjne działanie wielu

604

substancji, okazał się jednym z najlepszych materiałów do zabezpieczenia wypolerowanej powierzchni srebra przed ciemnieniem. Biżuteria pokryta warstwą rodu w użytkowaniu zachowuje swoje walory dekoracyjne przez bardzo długi czas. Nie obserwuje się matowienia powierzchni, czy nieregularnych przebarwień, tak charakterystycznych dla wyrobów wykonanych ze srebra. Często w celu podniesienia walorów estetycznych białe złoto dodatkowo się roduje. Wyrób wtedy uzyskuje jasny srebrzysty połysk. Zużycie i wycieranie w takim wypadku również następuje

w naturalny sposób. Wyrób traci srebrzysty połysk, pozostaje jednak naturalny kolor białego złota. Zupełnie inaczej przedstawia się sprawa z wyrobami wykonanymi z żółtego złota z rodowanymi elementami. W przypadku takich wyrobów rodowanie powinno się stosować wyłącznie w specjalnie przygotowanych do tego płaszczyznach, dzięki temu jest ono o wiele trwalsze. Niestety, jeżeli rodem zostanie pokryta gładka płaszczyzna, w bardzo krótkim czasie nastąpi ścieranie się rodu i pojawią się „plamy” żółtego złota. Dlatego jeżeli kupujemy

Rys. 5. Rozkład cen srebra (PLZ za 1 gram) w okresie 11 czerwiec 2005÷11 lipiec 2006 [15] Fig. 5. Fluctuations in silver prices (PLN per 1 gram) over the period from 11 June 2005 to 11 July 2006 [15]

Rys. 6. Rozkład cen złota (PLZ za 1 gram) w okresie 11 czerwiec 2005÷11 lipiec 2006 [15] Fig. 6. Fluctuations in gold prices (PLN per 1 gram) over the period from 11 June 2005÷11 July 2006 [15]

Rys. 7. Rozkład cen platyny (PLZ za 1 gram) w okresie 11 czerwiec 2005÷11 lipiec 2006 [15] Fig. 7. Fluctuations in platinum prices (PLN per 1 gram) over the period from 11 June 2005÷11 July 2006 [15]

605

wyroby należy dowiedzieć się dokładnie, w jaki sposób została wykonana biała powierzchnia. Jeżeli jest wykonana w całości z białego złota i dodatkowo rodowana, nie będzie problemu, z czasem straci połysk (co jest naturalnym zjawiskiem w użytkowanej biżuterii) i delikatnie zmieni barwę na stalowo-szarą (naturalna barwa białego złota). Spoiwa złote (luty złote). Zgodnie z wymogami prawa probierczego do lutowania wyrobów złotych spoiwa powinny być tej samej próby co łączone części. Z punktu wyglądu estetycznego lutowanego wyrobu spoiwo powinno być również tego samego koloru jak łączone części. Ze względów technologicznych spoiwo powinno posiadać znacznie niższą temperaturę niż łączone części. W przypadku niemożności spełnienia wymogów wynikających z przepisów prawa probierczego, w uzgodnieniu z urzędem probierczym można zastosować lut niższej próby, natomiast łączone części powinny być wyższej próby, tak aby średnia próba zużytego lutu i łączonych części nie obniżała deklarowanej próby wyrobu. Oto kilka sposobów i rad jak we własnym zakresie można poddać czyszczeniu każdą biżuterię: ⎯ Biżuterię wymywamy w ciepłej wodzie z dodatkiem płynu do mycia naczyń miękką szczoteczką do mycia zębów; pamiętać należy, aby wyrobów nie gotować, a woda nie była bardzo gorąca. ⎯ Prace takie wykonywać należy nad kuwetą lub naczyniem, tak aby nie zgubić kamieni szlachetnych i innych drobnych elementów poluzowanych lub słabiej oprawionych. ⎯ Suszyć np. suszarką do włosów z zachowaniem odpowiedniej odległości ( nie przegrzewać ). ⎯ Przecierać delikatnie flanelą biżuterię po jej zdjęciu w celu usunięcia kremu, perfum, lakieru do włosów i drobinek potu; czynniki te działają szkodliwie zwłaszcza na perły, korale, turkusy i kość słoniową, mogą spowodować plamy i odbarwienia. ⎯ Do czyszczenia nie używać rozpuszczalników, proszków, denaturatu i innych żrących środków. Na rysunkach 5÷7 zamieszczono na wykresach rozkład cen (PLN) 1 grama srebra , złota i platyny w okresie jednego miesiąca, wg notowań giełdy N. York z dnia 12 lipca 2006 r. Jak można zauważyć ceny metali szlachetnych wciąż mają tendencje wzrostowe. Wnioski Na podstawie materiałów, jakie zebrano na temat metali szlachetnych oraz możliwości kształtowania ich własności poprzez

wprowadzanie dodatków stopowych, wysunięto wnioski, które wyszczególniono poniżej. ⎯ Metale szlachetne bardzo rzadko występują w postaci rodzimej a więc istnieje konieczność rafinacji tych metali. ⎯ Metale szlachetne wykazują unikatowe własności fizyczne i chemiczne wśród innych metali, przede wszystkim wykazują dużą odporność na korozję w atmosferze powietrza, nawet przy dużej wilgotności i nie utleniają się. ⎯ Dodatki stopowe wprowadzane do wyrobów z metali szlachetnych poprawiają własności wytrzymałościowe (podnoszą twardość, bowiem metale szlachetne w naturalnej postaci są bardzo miękkie) oraz w przypadku białego złota niklowego czy palladowego wprowadzenie dodatków stopowych powoduje odbarwianie się koloru złota, a także obniżenie temperatury topnienia. ⎯ Wyroby z metali szlachetnych, głównie srebra i białego złota, pokrywane są innym metalem szlachetnym, a mianowicie rodem, gdyż metal ten zabezpiecza powierzchnię wyrobu przed ciemnieniem oraz nadaje jej jasny srebrzysty połysk. ⎯ Rozpatrując aspekty ekonomiczne należy stwierdzić, iż metale szlachetne nie tracą na swej wartości a wręcz przeciwnie ich wartość wciąż wzrasta. Literatura
1. Zastawniak F.: Złotnictwo i Probiernictwo. Wydaw. Kraków 1995. 2. Dobrzański L. A.: Podstawy nauki o materiałach i metaloznawstwo. Wydaw. Nauk.-Techn., Warszawa 2002. 3. Babiński W.: Srebro jego własności i zastosowanie. Wydaw. Polit. Śl., Gliwice 1986. 4. www.węc-twój jubiler 5. www.silverinstitute.org/home/jewelery 6. www.goldinstitute.org/home/jewelery 7. www.sunabras.com 8. www.platinumhta.com 9. www.kalevalakoru.com 10. www.adamh.com.pl 11. http://pl.wikipedia.org/wiki/złotnictwo 12. www.profilex.net 13. www.antique-art.com.pl/ 14. http://www.srebroonline.pl 15. www.kitko.com

606

BULLETIN OF THE INSTITUTE OF NON-FERROUS METALS R e d a k t o r o dp o w i e d z i a l n y : d r M I E C Z Y S Ł AW W O C H
Rudy Metale R51, 2006, nr 10 UKD 061.6(051):669.2/.8:061.75(438)

WIADOMOŚCI GOSPODARCZE
DO 2011 ROKU AMUR MINERALS ROZPOCZNIE WYDOBYCIE MIEDZI I NIKLU W ROSJI
KASSAKOVICH N.: AMUR MINERALS TO START MINING Cu AND Ni IN RUSSIA BY 2011. MET. BULL. 2006, nr 8954, s. 13, BŁ

Po pięciu latach przygotowań Amur Minerals (Amur), firma zarejestrowana na brytyjskich Wyspach Dziewiczych, może rozpocząć budowę kopalni miedzi i niklu w Rosji. Firma Amur otrzymała propozycje współpracy od partnerów zachęconych wysoką jakością rud i ma nadzieję na zyski, szczególnie ze względu na kurczący się rynek dostaw koncentratów. „Głównym naszym atutem jest wytwarzanie bardzo wysokiej jakości produktu, z 85 % współczynnikiem odzysku.” powiedział David Wood z Amur w wywiadzie dla MB. Z kolei Robin Young poinformował, że: „Hutnicy nie mogą się już doczekać wyników analiz chemicznych i jeśli potwierdzą one wcześniej przewidywaną wysoką jakość rudy możliwa będzie redukcja kosztów przeróbki do 150 $/t.” Firma Amur rozważa budowę w tym regionie także huty, chociaż zwiększyłoby to wysokość wymaganych funduszy inwestycyjnych. Najważniejszym obecnie zadaniem firmy jest zgromadzenie potrzebnych funduszy na kolejne etapy projektu poprzez wypuszczenie nowych akcji lub znalezienie inwestora. Jak poinformował Wood: „Istnieje wielka luka [pieniężna] pomiędzy tym czym dysponujemy obecnie, a tym czego będziemy w końcu potrzebować.” Amur Minerals znalazło się na liście London's Alternative Investment Market (AIM) w celu zebrania funduszy na początkowe prace w Kun-Maine. „Obecnie kapitał wynosi 21 mln funtów (38 mln $), a projekt o tej skali wymaga funduszy rzędu 3 mld $. Dzięki IPO, zgromadziliśmy fundusze wystarczające na prowadzenie działalności przez dwa lata. Pozwoli to nam m.in. pokryć koszty licencji, wstępnych badań, opracowywania nowych projektów. Jesteśmy jednak cały czas świadomi, że będziemy musieli powrócić do zbierania funduszy.” — powiedział Young. Uruchomienie kolejnych inwestycji nie powinno być problemem, gdyż od opublikowania wiadomości o rosyjskim projekcie firmy Amur Minerals zainteresowanie, zarówno ze strony firm jak i inwestorów prywatnych, jest bardzo duże. Główne złoże znajduje się w Kun-Maine, a uzyskana licencja pozwala na eksploatację, w prowincji Amur na dalekim wschodzie Rosji, złóż takich metali, jak: nikiel, miedź, platyna. Jak dotąd zidentyfikowano cztery złoża: Vodorazdelny, Ikenskoe, Falcon oraz Maly Krumkon. W trakcie wierceń są też Chronir Ispelene i Atta,

wymagające przeprowadzenia szczegółowych badań geologicznych. Przez następne pięć lat Amur ma zamiar uzyskać dostęp do jeszcze większych zasobów niklu i miedzi, gdyż jak podkreślił zarząd firmy potencjał jest olbrzymi, a jak dotąd przebadano tylko 20 % obszaru objętego licencją. Firma swoje plany ujawniła w czasie, gdy na rynku metali panowała hossa. Cena niklu w lipcu br. osiągnęła najwyższy poziom 26 900 $/t, a miedź niewiele mniej niż 8000 $/t. Prognozy w dalszym ciągu przewidują utrzymanie się wysokich cen metali. David Wood z firmy Amur uważa, że sytuacja na rynku niklu będzie dobra i jeśli nawet uwzględni się wszystkie projekty będące w trakcie realizacji, to należy się spodziewać rocznego wzrostu dostaw o ok. 2÷3 %, podczas gdy przewidywany wzrost popytu szacuje się na ok. 4 %. Licencja na wydobycie w rejonie Kun-Maine obejmuje obszar o powierzchni ok. 950 km2, położony ok. 700 km na północny-wschód od stolicy regionu Blagoveschjenska i 750 km na północ od chińskiej granicy. Prace trwają już trzeci rok, a pierwsze wiercenia rozpoczęły się w maju 2004 r., kilka miesięcy po przyznaniu licencji. Rywalizacja jest zacięta, ale na szczęście współpraca z władzami regionu jest bardzo dobra. Kluczowym problemem przy realizacji planów firmy jest znalezienie dobrej i kwalifikowanej siły roboczej dla projektu położonego w tak odległym regionie. KONIEC DEFICYTU MIEDZI
COPPER DEFICIT DIVERGENCE. MIN. J. 2006, 21.07, s. 4, BŁ

Dane statystyczne dotyczące popytu i dostaw dostarczyły ostatnio o wiele więcej pytań niż odpowiedzi odnośnie do rynku miedzi, gdy okazało się, że analizy przeprowadzone przez różne organizacje różnią się zasadniczo. Najnowsze opracowanie przygotowane przez International Copper Study Group (ICSG) pokazuje, że wskaźnik nadwyżki popytu przez cztery miesiące do 30 kwietnia br. wyniósł 77 tys. t w porównaniu do 126 tys. t w analogicznym okresie poprzedniego roku. ICSG zaznaczyło, że w obliczeniach nie uwzględniono zmian na rynku miedzi, które nastąpiły na skutek podjętych działań przez chińskie biuro rezerw (Chinese State Reserves Bureau — SRB). Obliczenia ICSG wskazują na deficyt zidentyfikowanych zapasów rafinowanej miedzi w wysokości 25 tys. t w okresie czteromiesięcznym. W międzyczasie wydobycie wyniosło niewiele ponad

607

4,7 Mt a produkcja rafinowanej miedzi 4,9 Mt, powodując znaczny spadek w poziomie zapasów koncentratów miedziowych. World Bureau of Metal Statistics (WBMS) obliczyło wskaźnik dostaw-popytu na 81 tys. t na pierwsze pięć miesięcy, do 31 maja br. oraz wzrost zapasów na 14 tys. t. WBMS zaznaczyło, że w obliczeniach nie uwzględniono nie raportowanych zapasów. Firma konsultacyjna Bloomsbury Minerals Economics (BME) zgadza się z tym, że rynek miedzi był w okresie deficytu, gdy przygotowywane były prognozy SBR. Według BME po uwzględnieniu wydarzeń po 30 kwietnia br. wielkość nadwyżki obliczonej przez ICSG musi zostać zmniejszona o 85 tys. t. Biorąc pod uwagę te czynniki BME obliczyło, że deficyt w ciągu czterech miesięcy wyniesie 43 tys. t, a zapasy miedzi spadną o 110 tys. t. Podobnie z danymi przygotowanymi przez WBMS. Obliczono deficyt na poziomie 19 tys. t do 31 maja br., a spadek zapasów na 100 tys. t po uwzględnieniu, podanej przez SRB, prędkości wyzbywania się zapasów. Barclays Capital uważa, że raport ICSG, nie uwzględniający skutków działań podjętych przez chińskie biuro rezerw, stał się „bardzo mało wiarygodny”. Bowiem jeśli poziom zapasów spadł tak jak Barclays przypuszcza, a chińska gospodarka będzie rozwijać się w tempie podobnym do obecnego, to prawdopodobnym jest, że w Chinach, w drugiej połowie 2006 r., nastąpi duży wzrost popytu na importowaną miedź. Według BME: „Produkcja rafinatów jest obecnie mocno wspierana przez spadek już wcześniej zgromadzonych zapasów koncentratów, a dostawy rafinatów są tymczasowo wspierane przez zapasy ze składów SRB, co chroni podwójnie rynek przez skutkami drastycznie niskiego wydobycia w kopalniach.” ALUMINIUM PODKOPANE PRZEZ CHIŃSKIE DOSTAWY
ALUMINIUM UNDERMINED BY CHINESE SUPPLY. MIN. J. 2006, 21.07, s. 8, BŁ

SILVER STREAM
STRUMIEŃ SREBRA. MIN. J. 2006, 21.07, s. 20÷24, BŁ

Macquaire Bank przedstawił prognozę, z której wynika, że ceny aluminium w br. będą na poziomie 1,17 $/funt, tzn. o 2,4 % niższe w porównaniu do wcześniejszych prognoz. Zapasy aluminium obecnie szacowane są na poziomie 6,5-tygodniowego światowego popytu i dalej się kurczą. Jednak specjaliści z Macquaire twierdzą, że tylko jeden czynnik powstrzymuje ceny aluminium przed wzrostem — „brak obaw”, że zapasy się wyczerpią, dodając że: „w związku z masowym wzrostem produkcji aluminium w Chinach oraz związanym z tym zwiększonym wydobyciem brak obaw o ciągłość dostaw nie wydaje się zaskakująca.” Na początku lipca br. trzymiesięczny indeks cenowy dla aluminium ustalił się na 2500÷2600 $/t i prawdopodobnie utrzyma się na tym poziomie przez kilka najbliższych tygodni. W przeciwieństwie do rynku innych metali, na rynku aluminium nie nastąpi wyścig cenowy. Pod koniec lipca trzymiesięczny indeks dla aluminium wyniósł 2505 $/t. Według Adama Rowleya, analityka z Macquarie: „Rynek aluminium nie reaguje tak jak rynki miedzi, cynku czy niklu, na których ich uczestnicy mogą łatwo przewidywać braki dostaw. W przypadku aluminium nie ma żadnych obaw, że to nastąpi. Ma to głównie związek ze wzrostem produkcji oraz zwiększającym się importem z Chin.” Indeks trzymiesięczny dla aluminium gwałtownie wzrósł 11 maja br. do poziomu 3310 $/t. Analitycy z banku Societe Generale, uważają, że: „po raz kolejny rynek aluminium zareagował z opóźnieniem.” Według prognozy Societe Generale aluminium jest w deficycie, w wysokości 350 tys. t, a zgromadzone zapasy pozwolą zaspokoić światowy popyt przez około 4,2-tygodnia. John Kemp, specjalista z Sempra Metals, zaznaczył, że według niego: „zasadniczy wpływ na rozwój sytuacji, na rynku ma przede wszystkim to czy metal jest produkowany w Chinach. W przypadku aluminium Chiny zareagowały na sytuację na rynku i zwiększyły produkcję.”

Przez ostatnich parę lat srebro jest u szczytu fali, produkcja wzrosła, w szczególności w Peru i Rosji, i jest z roku na rok coraz większa. Nadzwyczajna koniunktura na srebro trwa od ponad dwóch lat, a jego cena wzrosła ponad trzykrotnie. Spowodował to głównie rosnący popyt inwestycyjny. Wydobycie. W 2005 r. globalny poziom wydobycia srebra kontynuował wzrost z 2004 r., z dalszym 3 % wzrostem produkcji przekraczającym oczekiwania rynku, powodując osiągnięcie kolejnego rekordu w wysokości 641,6 Muncji (19 954 t). Odnotowano wzrost produkcji pierwotnego srebra o 8 %, a srebra będącego pochodną produkcji miedzi i ołowiu o 3 %. Na podstawie danych z National Statistics Office podano, że wydobycie srebra w meksykańskich kopalniach wzrosło w 2005 r. o 12 %, osiągając poziom 92,3 Muncji (2870 t). Największy udział w tym wzroście ma kopalnia Penoles SA de CV, gdzie produkcja srebra wzrastała z roku na rok o 7 %, osiągając poziom 47,4 Muncji (1475 t). Odnotowano również wzrost wydobycia w kopalni Fresnillo, w związku z modernizacją przeprowadzoną we wrześniu 2004 r., a także w kopalniach Tizapa i Sabinas, w których łączne wydobycie z roku na rok wynosi ok. 0,82 Muncji (25 t). Kopalnia La Colorada, należąca do Pan American Silver Corp., zanotowała w porównaniu do 2005 r. gwałtowny 52 % wzrost wydobycia, osiągając w br. wynik na poziomie 3,1 Muncji (96,2 t). W USA, w 2005 r. nastąpił spadek wydobycia srebra i osiągnął najniższy od osiemnastu lat poziom 39,2 Muncji (1220 t). Średni spadek produkcji w ostatnich latach był stosunkowo niski (2 %) i był kombinacją wielu różnych czynników, w tym m.in. wzrostu wydobycia w kopalniach Bingham Galena i Montana Tunnels oraz w kopalni Lucky Friday, należącej do Helca Mining Co., gdzie wyższe wydobycie było związane głównie z uruchomieniem w niej nowego poziomu. Pełną moc produkcyjną kopalnia osiągnie w drugiej połowie 2006 r., co pozwoli na zwiększenie rocznego wydobycia z 3,0 Muncji w br. do 4,0 Muncji (124 t) w roku przyszłym. W 2005 r. Kanada odczuła nagłe zmniejszenie wydobycia srebra, z rocznym spadkiem produkcji na poziomie 7,5 Muncji (234 t), uzyskując najgorszy od 11 lat wynik, czyli poziom 34,1 Muncji (1061 t). Głównymi przyczynami tej sytuacji są zamknięcia kopalń oraz spadek wydobycia w kopalni Eskay Creek, będącej największym krajowym producentem srebra. Nastąpiła postępująca redukcja wydobycia w kopalniach La Ronde, należących do Agnico Eagle Miners Ltd i 30 % spadek wydobycia w kopalni Eskay Creek, aż do poziomu 10 Muncji (311 t). Przewiduje się zamknięcie kopalni Eskay Creek w 2008 r. Peru, światowy lider produkcji srebra, odnotował czwarty co do wielkości wzrost poziomu wydobycia na świecie, który wyniósł 4,2 Muncji (132 t), co pozwoliło osiągnąć całkowitą produkcję na poziomie ok. 102,6 Muncji (3192 t). Odnotowano również duży wzrost wydobycia w kopalniach Uchucchacua i Julcani, a największy — o 6 % w kopalni Cia de Minera de Minas Buenaventura S.A. Chile zanotowało trzeci rok umiarkowanego przyrostu wielkości wydobycia w wysokości 1 %, co dało około 44,3 Muncji (1379 t). W kopalni złota i srebra El Penon, należącej do Meridian Gold Inc., odnotowano 15% wzrost produkcji srebra. Znaczący wzrost wydobycia nastąpił także w należącej do BHP Billiton kopalni miedzi Escondida oraz w kopalni złota Kinross Gold Crap, należącej do Berma Gold Corp. Refugio. W Argentynie odnotowano 7 % wzrost wydobycia, co dało 5,2 Muncji (162 t). Kopalnia srebra Martha, należąca do Coeur de Alene Mines Corp., zwiększyła wydobycie aż o 22 %. Produkcja srebra w Argentynie została dodatkowo wsparta przez kopalnię Veladreo, należącą do Barrick Gold Corp. Wydobycie w Chinach zwiększyło się o 2 %, co pozwoliło na osiągnięcie poziomu 64,7 Muncji (2011 t). Produkcja pierwotnego srebra uważana jest za upadającą branżę, głównie ze względu na dużą liczbę zamykanych kopalń, np. Fengningi Pengjiagou, a tak-

608

że gwałtownego zmniejszenia wydobycia w kopalni Wanquiansi. Srebro jako produkt powiązany z produkcją ołowiu i cynku utrzymuje silną pozycję na rynku, tak jak silna jest pozycja kopalni Mengzi, Fankou i Huangshaping. Niższe wyniki uzyskano w zakładach metali nieżelaznych Chenzhou Quiaokou i Baiyin. W 2005 r. produkcja w Indonezji wyniosła 9,9 Muncji (308 t), co oznacza 16 % wzrost w porównaniu do 2004 r., spowodowany głównie wysokim wzrostem wydobycia w kopalni Grasberg. W 2005 r. Australia wyprodukowała 77,4 Muncji (2407 t) srebra, co oznaczało w ciągu roku wzrost o 5,9 Muncji (184 t.), spowodowany m.in. 6 % wzrostem wydobycia w kopalni Cannington, należącej do BHP Billiton, w kopalniach Mt Isa i McArthur River, należących do Xstrata plc oraz w Ant Minerals Pty Ltd, w której wydobycie wzrosło o 40 % co dało 1,8 Muncji (57 t). W tym samym czasie w kopalni Broken Hill, należącej do Perilya Ltd, wydobycie było na stałym poziomie 1,9 Muncji (59 t). W krajach WNP już ósmy rok obserwuje się konsekwentny wzrost wydobycia srebra. Osiągnięto produkcję na poziomie 71,7 Muncji (2229 t), z czego 59 % pochodziło z Rosji, dalsze 36 % z Kazachstanu, a 5 % z Uzbekistanu i Armenii. W ostatnim roku w rosyjskich kopalniach srebra obserwowano silny wzrost wydobycia na poziomie 13 % w skali roku, co dało w wyniku 42,2 Muncji (1314 t). Wydobycie w Kazachstanie wzrosło o imponującą wielkość 3,3 Muncji (103 t), osiągając najlepszy wynik w ciągu ostatnich trzech lat — 25,9 Muncji (805 t). W tym sukcesie duży udział miały Kazakhmys plc i Kazzinc. Polski koncern KGHM Polska Miedź, największy europejski producent srebra, zanotował 7 % spadek wydobycia w skali roku i osiągnął wyniki na poziomie 40,0 Muncji (1244 t), będące efektem ubocznej przeróbki rud miedzi w kopalniach: Lubin, Rudna i Polkowice-Sieroszowice. W 2005 r. zawartość miedzi w rudzie zmniejszyła się o 4 %, ale ze względu na lepsze współczynniki odzysku oraz niższe straty w końcowym procesie produkcji, produkcja koncentratu miedziowego pozostała na stałym poziomie. Jedyny producent w Szwecji zanotował 2 % spadek, osiągając poziom 9,1 Muncji (284 t). W Afryce zaobserwowano 15 % wzrost produkcji i osiągnięto najwyższy od czterech lat poziom — 14,1 Muncji (439 t). Trzech największych producentów na kontynencie to: Maroko, RPA oraz Republika Kongo, które odnotowały duży wzrost produkcji. W Maroku nastąpił 10 % wzrost wydobycia, co dało 7,4 Muncji (231 t) i związane było głównie z wyższym wydobyciem w kopalni Imiter, należącej do Societe Metallurgique d'Imiter. Wzrost w RPA związany był z ogólnym zwiększeniem wydobycia metali podstawowych, natomiast w Kongo nastąpił niesamowity wzrost wydobycia w wysokości 61 %, dzięki zwiększeniu wydajności w kopalni odkrywkowej, należącej do Anvil Mining. Koszty produkcji. Średnie koszty produkcji wzrosły o znaczące 24 % lub o 0,67 $/uncję do poziomu 3,28 $/uncję. Zaobserwowano stały wzrost kosztów produkcji u większości producentów do poziomu 4,03 $/uncję.

Chociaż ogólne koszty zwiększyły się, ze względu na wyższą cenę paliwa i kosztów wydobycia, wzrost ten był stopniowo utrzymywany przez znaczny wzrost ceny metali towarzyszących. W niektórych przypadkach w skali roku koszty zmalały. Jednak całkowite koszty produkcji wzrosły średnio o 0,65 $/uncję do poziomu 4,32 $/uncję. REKORDOWE WYNIKI PRODUCENTÓW PLATYNY
FIRMAN C.: PLATINUM PRODUCERS SET RECORDS. MIN. J. 2006, 4.08., s. 3, BŁ

Południowo afrykańscy producenci platyny ustanowili indywidualne rekordy: Aquarius Platinum Ltd rekord produkcji kwartalnej, Anglo American Platinum Ltd — rekord sześciomiesięczny, a Lonmin plc – rekord dziewięciomiesięczny. Poziom produkcji platynowców w Aquarius Platinum osiągnął rekordową wielkość 129 162 uncji w czerwcu br., w tym 73 755 uncji palladu i 41 620 uncji rodu. Dla porównania wielkość produkcji w analogicznym okresie roku poprzedniego wynosiła — 31 176 uncji palladu i 9504 uncji rodu. W ciągu roku do 30 czerwca 2006 r. wydobycie PGM osiągnęło wielkość 447 693 uncji, w tym 251 643 uncji platyny, 136 547 uncji palladu i 38 474 uncji rodu czyli o 37 % więcej, w porównaniu do maja 2004 r. Roczna produkcja PGM w Kroondal, głównej kopalni Aquarius Platinum, była na poziomie 434 444 uncji, czyli o ponad 35 % wyższa niż rok wcześniej. Inne należące do Aquarius Platinum zakłady, w tym: Marikana — kopalnia odkrywkowa w Bushveld Complex, Mimosa w Zimbabwe i zakłady przeróbki Chromite Tailingd Retretment Plant, należące do Kroondal i Marikana, osiągały znacznie lepsze wyniki, zarówno w tym kwartale, jak i w całym roku. Uruchomienie pod koniec bieżącego roku wydobycia w Everest powinno przynieść 225 000 uncji PGM. Wśród notowanych w ciągu ostatnich dziewięciu miesięcy na liście w Londynie kopalni, rekord produkcji wyniósł 751 759 uncji platyny, przy całkowitym wydobyciu 1,48 Muncji PGM, czyli odpowiednio o 8,8 % i 11,0 % więcej w porównaniu do analogicznego okresu w 2005 r. Kopalnia Marikana, należąca do Lomin, wyprodukowała 545 443 uncji platyny (rafinowanej i formie koncentratu), 234 238 uncji palladu i 81 496 uncji rodu. W Lonmin Lompopo wyprodukowano 39 994 uncje platyny, 30 251 uncji palladu oraz 5068 uncji rodu. Anglo Platinum dodatkowo oprócz rekordowego poziomu wydobycia platyny zwiększyło wydobycie i „wypuści na rynek metal z zapasów”. Wyprodukowano 1,2 Muncje rafinowanej platyny z surowców pochodzących z własnych kopalni oraz dodatkowo 145 300 uncji rafinowanej platyny z zakupionych koncentratów PGM. W 2006 r. firma przewiduje wyprodukowanie 2,7÷2,8 Muncji platyny. Całkowita produkcja platyny w ciągu ostatnich sześciu miesięcy, w tym również z zewnętrznych źródeł, wyniosła 731 400 uncji oraz 147 200 uncji rodu.

NOWOŚCI TECHNOLOGICZNE
SEPARACJA MAŁYCH CZĄSTEK METALI NIEŻELAZNYCH Z ZASTOSOWANIEM KĄTOWEGO OBROTOWEGO BĘBNOWEGO SEPARATORA PRĄDÓW WIROWYCH Z MAGNESAMI STAŁYMI
LUNGU M.: SEPARATION OF SMALL NONFERROUS PARTICLES USING AN ANGULAR ROTARY DRUM EDDY-CURRENT SEPARATOR WITH PERMANENT MAGNETS. INTERNATIONAL JOURNAL OF MINERALS PROCESSING, 2005, t. 78, nr 1, s. 22÷30, AG

W separatorze prądy wirowe są indukowane w cząstkach metali nieżelaznych dzięki zmianom pola magnetycznego w aktywnej strefie separatora. Oddziaływania pomiędzy tymi prądami i polem

magnetycznym wyrażają się w siłach odpychających cząstki metaliczne i ich oddzielenie od cząstek nieprzewodzących lub od siebie wzajemnie. Zależna od czasu zmiana pola magnetycznego może być uzyskana za pomocą różnych urządzeń. Dynamiczne separatory prądów wirowych z magnesami stałymi reprezentują klasę separatorów, znacząco udoskonalonych w ciągu ostatnich paru lat, gdzie pole magnetyczne generowane jest przez urządzenie z będącymi w ruchu magnesami stałymi. Użycie magnesów stałych umożliwia wytwarzanie silnego pola magnetycznego, znacząco obniża koszty procesu i upraszcza konstrukcję urządzenia. Separatory prądów wirowych wykorzystuje się do odzysku metali

609

nieżelaznych z różnego rodzaju odpadów, np. rozdrobnionego złomu samochodowego, granulowanych kabli energetycznych i stałych odpadów komunalnych. Opisano nowy typ separatora prądów wirowych z magnesami stałymi (ang.: ADECS), zaprojektowanego dla wysoko wydajnej separacji mieszanin przewodzących cząstek metali nieżelaznych i cząstek nieprzewodzących lub silnie przewodzących i słabo przewodzących cząstek metali nieżelaznych, mniejszych niż 5 mm. Separator składa się z poziomego wyoblonego bębna, pokrytego szeregiem magnesów trwałych, zorientowanych alternatywnie N-S i S-N, umieszczonych skośnie pod przenośnikiem poziomym, współpłaszczyznowo z jego powierzchnią. Osie bębna tworzą kąt alfa z kierunkiem ruchu taśmy, który zależy od kształtu i wymiarów cząstek podawanych separacji, ich udziału w odpadach oraz od własności fizycznych, np. przewodności elektrycznej. Materiał zasilający wprowadzany jest do aktywnej strefy pola przez przenośnik ponad obrotowym bębnem. Funkcjonowanie separatora opiera się na tzw. zjawisku skokowym silnie przewodzących cząstek, które odpowiada za ich separację w separatorze AECS. Połączone wzajemne oddziaływanie sił elektromagnetycznych, grawitacyjnych i tarcia powoduje, że cząstki materiału zasilającego opisują różne trajektorie nad powierzchnią taśmy przenośnika w zależności od ich własności fizycznych i opuszczają przenośnik po różnych drogach, co prowadzi do ich separacji. Bęben i przenośnik tworzą kąt alfa w płaszczyźnie poziomej, który jest kątem padania cząstek, zabezpieczając w ten sposób maksymalną sprawność procesu. Próby doświadczalne przeprowadzono dla dwóch mieszanin. Pierwsza z nich obejmowała rozdrobnione odpady kabli elektrycznych. Zawierała 64 % miedzi i 36 % ołowiu, o nieregularnych kształtach cząstek i wymiarach od 2,5 do 4 mm. Druga zawierała 40 % miedzi i 60 % aluminium o nieregularnych kształtach cząstek i wymiarach od 2 do 5 mm. Z przeprowadzonych badań i rozważań teoretycznych wynika, że separator ADECS pomyślnie oddziela odpady zawierające przewodzące cząstki metali nieżelaznych i cząstki nie przewodzące oraz silnie i słabo przewodzące cząstki metali nieżelaznych. Zaletą separatora jest jego stosunkowo prosta konstrukcja, niskie koszty i małe straty w procesie separacji. FILTRACJA GORĄCYCH GAZÓW: DIESEL — JAK JEST PRZYGOTOWYWANY PRZEMYSŁ FILTRACYJNY?
FINLEY J.: HOT GAS FILTRATION: DIESEL – HOW PREPARED IS THE FILTRATION INDUSTRY? FILTRATION & SEPARATION 2006, nr 5, s. 16÷20, AG

zawartości siarki. Tego rodzaju paliwo będzie dostępne do 2008 r. Systemy filtrów dieslowskich to połączenie zastosowania odpowiednich materiałów filtracyjnych z metodami regeneracji. W większości regeneracyjnych systemów filtrów dieslowskich stosowana jest regeneracja cieplna. Ponieważ temperatura gazu wylotowego w systemie dieslowskim jest za niska, aby utrzymać autoregenerację filtra, systemy pasywne obniżają wymaganą temperaturę utleniania sadzy, zaś systemy aktywne podwyższają temperaturę w filtrze do punktu, w którym wyłapywana sadza zaczyna się utleniać. Możliwa jest również kombinacja regeneracji pasywnej i aktywnej, gdzie filtr z katalizatorem wyposażony jest rodzaj aktywnego systemu regulacji. Zadaniem filtrów dieslowskich jest wyłapywanie cząstek stałych i zatrzymywanie ich do czasu, aż filtr będzie zregenerowany, raczej nieregularnie, niż w sposób ciągły. Materiałami na filtry są: monolity ceramiczne, np. kordieryt (2MgO · 2Al2O3 · 5SiO2); włókna ceramiczne; filtry ceramiczne, podobne do filtrów papierowych, formowane w cienkie blachy; ceramiczne pianki filtrujące; filtry z włókien metalowych; filtry ze spiekanych proszków; filtry papierowe. Bardzo dobrym nowym materiałem do filtracji gorących gazów są nanowłókna ceramiczne, wytwarzane w procesie elektroprzędzenia, które mogą pracować w temperaturach 1200÷1800 °C. Włókna te o wymiarach w zakresie od 10 do 1000 nm mogą wyłapywać nanocząstki zarówno poprzez dyfuzję elektrostatyczną, jak i w procesie bezpośredniego przechwytywania. Nanowłókna mogą pracować w „środowiskach agresywnych”, tzn. przy niskim pH, wysokim ciśnieniu i w wysokich temperaturach. W prace nad systemami dieslowskiego wyłapywania cząstek (ang.: DTP — diesel particulate trap) zaangażowane są liczne firmy, zarówno w USA jak i w Europie. Regulacje prawne dotyczące tego zagadnienia wejdą w życie w USA w 2007 r., a w Europie w 2010 r. PODSTAWY NOWOCZESNEJ W STANIE PÓŁSTAŁYM PRZERÓBKI METALI

CZERWINSKI F.: THE BASICS OF MODERN SEMI-SOLID METAL PROCESSING. JOM 2006, t. 58, nr 6, s. 17÷20, AG

W ciągu poprzedniej dekady widoczne spaliny z układów wydechowych stały się rzadkością, dzięki elektronicznie kontrolowanemu wtryskiwaniu i niższej zawartości siarki w paliwach. Średnia wielkość cząstek wynosi obecnie 10÷1000 nm (0,01÷1 μm), ale właśnie te mniejsze cząstki stwarzają największe niebezpieczeństwo dla zdrowia. Ważnym zagadnieniem jest kontrola w spalinach ilości tlenków azotu (NO i NO2 lub NOx). Dieslowskie filtry wydechowe (filtry wyłapujące cząstki) muszą zredukować całkowite emisje cząstek do bardzo niskich poziomów. Bardzo ważny jest również skład paliwa. Sukcesem „czystej dieslowskiej” technologii w Europie jest paliwo o niskiej zawartości siarki, zapewniające niskie emisje szkodliwych cząstek i mniejsze „spaliny”. W USA, prawdopodobnie do 2007 r., będzie szeroko dostępne paliwo o zawartości siarki na poziomie 15 ppm. Nowy rodzaj paliwa dieslowskiego produkowany jest z syngazu (CO + H2) i zawiera nie tylko bardzo małe ilości siarki oraz związków aromatycznych, ale jako dodatek do konwencjonalnego paliwa efektywnie kontroluje emisje, szczególnie efektywnie redukując ilość cząstek. Technologia „czysty diesel” obejmuje wtryskiwanie paliwa pod wysokim ciśnieniem (1500÷2100 bar) bezpośrednio do komory spalania. Zapewniono dokładną regulację zawartości NOx oraz kontrolę emisji cząstek. Zabezpieczenie wysokiej redukcji cząstek będzie wymagało zastosowania paliwa dieslowskiego o ultraniskiej

Obecnie istnieje możliwość wyboru technik wytwarzania części o kształtach bliskich końcowym z metali i stopów. Większość z nich obejmuje przeróbkę metali w stanie stałym (homogenizacja, przeróbka plastyczna na gorąco i na zimno, kształtowanie, obróbka mechaniczna) lub ciekłym (różne metody odlewania). Liczba i złożoność etapów w procesach prowadzi do wyższych kosztów wytwarzania produktu końcowego. W związku z tym prowadzone są ciągłe poszukiwania technologii, która zredukuje koszty i równocześnie udoskonali własności produktu. Ostatecznym celem tych poszukiwań jest wytwarzanie w jednym etapie części o różnych kształtach, korzystnej integralności strukturalnej i własnościach porównywalnych do stanu po przeróbce plastycznej oraz kosztach podobnych do kosztów odlewania. Przypuszcza się, że wymagania te spełni proces przeróbki metali w stanie półstałym (ang.: SSP). Z procesem SSP związane jest pojęcie tiksotropii. Układ opisywany jest jako tiksotropowy, gdy redukcja jego własności reologicznych, takich jak: moduł sprężystości, granica plastyczności i lepkość, występuje odwracalnie i izotermicznie w różnym czasie, w zależności od naprężenia ścinającego. Najczęściej obserwowane zmiany strukturalne, w wyniku których zachodzi tiksotropia to te, przy których struktura załamuje się pod wpływem wysokiej prędkości odkształcenia, lecz wraca do poprzedniego stanu przy niskiej prędkości odkształcenia lub w spoczynku. Proces SSP jest jednym z wielu technicznych zastosowań tiksotropii. Należy zaznaczyć, że chociaż stopy metali, ścinane w temperaturach niższych niż ich temperatury topnienia, są opisywane jako tiksotropowe, faktycznie wykazują one głównie zachowanie ścinająco-ścieniające, nazywane też pseudoplastycznością, opisujące obniżenie lepkości ze wzrostem prędkości ścinania. Obydwa

610

terminy są często mylone tak, że w systemach rzeczywistych trudno oddzielić zależne i niezależne od czasu zachowanie cieczy nieniutonowskich. Zachowanie pseudoplastyczne wyjaśnione jest przez tworzenie aglomeratów/klusterów pozytywnie zorientowanych cząstek stałych przy niskich prędkościach ścinania, gdy wzrasta lepkość. Przypuszcza się, że zmiany są odwracalne, wysokie prędkości ścinania przełamują aglomeraty, redukując lepkość. Zalety procesu SSP są następujące: niższe zużycie energii, brak konieczności przenoszenia ciekłego metalu, dłuższa żywotność kokili, lepsza wydajność surowców, dzięki słabszemu utlenianiu i parowaniu. Szybsza redukcja temperatury poniżej likwidusu zmienia stosunek ciało stałe/ciecz i własności szlamów, co wpływa na produkt końcowy, nie tylko na jego wewnętrzną spójność, ale też na mikrostrukturę. Szlamy mają wpływ na spójność produktu poprzez redukcję porowatości. Wyższa spójność składników pozytywnie wpływa na wszystkie stopy. Udoskonalenie spójności składników nie tylko podwyższa własności materiału i pozwala na uzyskanie kształtu bliskiego końcowemu, ale też czyni go podatnym na obróbkę cieplną. Zrozumienie różnicy pomiędzy spójnością i mikrostrukturą jest nie tylko ważne dla właściwego doboru parametrów przeróbki w celu uzyskania maksimum własności już znanych stopów, ale też dla rozwoju nowych stopów do technik półstałych. Przy przemysłowym zastosowaniu procesu SSP wszystkie technologie mogą być podzielone na procesy reo- i tiksoprzeróbki. Znane są również połączenia obu procesów, np. formowanie wtryskowe, będące obecnie wiodącą przemysłową techniką dla półstałej obróbki stopów magnezu. Półstałe reo-odlewanie jest efektywnym środkiem uzyskania szlamów o rozdrobnionej strukturze na początku krzepnięcia. Ciągła reokonwersja odbywa się techniką ciekłego mieszania w specjalnie zaprojektowanym reaktorze, który zapewnia obfite zarodkowanie i wymuszoną konwersję w początkowych stadiach krzepnięcia. Podczas odlewania sublikwidusowego materiał o wstępnie rozdrobnionym ziarnie zalewany jest do tulei wtryskowej w temperaturach powyżej likwidusa i chłodzony do stanu półstałego przed przeniesieniem do wlewnicy. Metoda tikso-przeróbki obejmuje dwa etapy: przygotowanie i ponowne nagrzanie wlewka oraz kształtowanie części. Jeżeli proces kształtowania prowadzony jest w zamkniętej matrycy nosi nazwę odlewania tiksotropowego. Jeżeli wlewnica podczas tej operacji jest otwarta, proces nosi nazwę kucia tiksotropowego. Jakkolwiek reo-odlewanie zostało odkryte wcześniej, metody tiksotropowe zostały wcześniej wprowadzone do przemysłu i dominują nad metodami reo-odlewania dzięki swym niższym kosztom. NOWA GENERACJA IZOLACJI VIP-12 DO ELEKTROLIZERÓW ALUMINIUM
WEIBEL R., FELDSTEDT M.: NEW GENERATION OF VIP-12 INSULATION FOR ALUMINIUM REDUCTION CELLS. ALUMINIUM 2006, t. 82, nr 5, s. 430÷432, AG

VIP-12 ALU charakteryzuje się wyjątkową odpornością na oddziaływanie kriolitu w wannach do elektrolizy aluminium, a VIP-12 HS o wysokiej wytrzymałości jest szczególnie polecany do zastosowań w wysokich temperaturach. VIP-12 jest zwartą płytą, składającą się z odwarstwionego wermikulitu, dodatków i krzemianu potasu jako lepiszcza. W uproszczeniu proces produkcji VIP-12 obejmuje cztery główne operacje: odwarstwianie, mieszanie, prasowanie i suszenie. Wermikulit obejmuje warstwy krzemianu magnezowo-glinowego położone jedna na drugiej, które podczas nagrzewania do temperatury 800÷900 °C rozszerzają się i oddzielają. W wyniku tego procesu zwanego odwarstwianiem, tworzą się bardzo delikatne, małe, podobne do „broszurek” warstwy wermikulitu o istotnie większej objętości, których połączenie powoduje powstanie struktury porowatej, a otrzymane produkty wermikulitowe charakteryzują się niską przewodnością cieplną. Wszystkie następne etapy procesu muszą być starannie przeprowadzone tak, aby nie naruszyć struktury wytworzonych „broszurek”. Odwarstwiony wermikulit, krzemian potasu i dodatki mieszane są w specjalnej konstrukcji mikserze, następnie prasowane na płyty, suszone w suszarce kanałowej i utwardzane. VIP-12 ALU stosowany jest jako warstwa zaporowa w elektrolizerach aluminium. Jest on odporny na wysoką temperaturę i charakteryzuje się dobrymi własnościami izolacyjnymi, m.in. takimi jak: odporność na działanie kąpieli kriolitowej i stopionego aluminium. VIP-12 ALU nie jest zwilżalny przez stopione aluminium, a jego odporność na oddziaływanie kriolitu jest wyższa niż odporność VIP-12 HS. Z kolei VIP-12 HS charakteryzuje się dwa razy większą wytrzymałością na ściskanie na zimno niż VIP-12 ALU. W związku z powyższym producent proponuje stosowanie VIP-12 ALU w przemyśle aluminiowym, szczególnie ze względu na jego większą odporność na działanie kriolitu, zaś VIP-12 HS o większej wytrzymałości — w innych aplikacjach wysokotemperaturowych np. w przemyśle stalowniczym. KINETYKA ROZPUSZCZANIA PIERWOTNEJ RUDY CHALKOPIRYTOWEJ W ROZTWORZE PODCHLORYNU
IKIZ D., GULFEN M., AYDIN A. O.: DISSOLUTION KINETICS OF PRIMARY CHALCOPYRITE ORE IN HYPOCHLORITE SOLUTION. MINERALS ENGINEERING 2006, t. 19, nr 9, s. 972÷974, AG

Firma Skamol A/S produkuje wysokotemperaturowe materiały izolacyjne, których największym odbiorcą jest przemysł aluminiowy, w tym m.in. cegły typu Moler (z ziemi okrzemkowej), cegły z perlitu, płyty z krzemianu wapnia, wermikulitu i węglika krzemu. Od ponad dwudziestu lat produkowany w firmie materiał izolacyjny typu VIP-12 jest z powodzeniem stosowany w przemyśle aluminiowym do izolacji dna elektrolizerów. Opracowano złożone płyty, składające się z warstw VIP-12 sklejonych razem z płytami z krzemianu wapnia lub lekkimi płytami z wermikulitu. VIP-12 początkowo dostarczano w postaci standardowo przyciętych płyt. Dopiero w późniejszym okresie rozpoczęto dostarczanie płyt spełniających indywidualne wymagania odbiorców. Cały czas prowadzono prace nad ulepszeniem wytwarzanych produktów. Badano osiągi VIP-12 z dodatkami różnych substancji, analizując m.in. takie parametry, jak: odporność na działanie kąpieli kriolitowej i stopionego aluminium, skurcz liniowy po ponownym nagrzewaniu, wytrzymałość na ściskanie na zimno itd. W wyniku przeprowadzonych badań opracowano dwa produkty nowej generacji: VIP-12 ALU i VIP-12 HS.

Badano kinetykę rozpuszczania rudy chalkopirytowej po określeniu optymalnych warunków ługowania. Ruda pochodziła ze złoża Artvin-Murgul (Turcja) i składała się z kwarcu, chalkopirytu, pirytu i innych minerałów. Zawierała m.in.: 69,85 % SiO2, 3,00 % Cu, 11,5 % Fe, 11,67 % S. Jako środek czyszczący i dezynfekujący w eksperymentach zastosowano roztwór podchlorynu o czystości technicznej. Aktywny chlor oznaczono w roztworze metodą miareczkowania jodometrycznego. Roztwór rozcieńczano do różnych stężeń, a pH regulowano dodatkiem roztworu kwasu solnego. Ługowanie prowadzono przy ciśnieniu atmosferycznym, w zlewce lub balonie, w kąpieli o stałej temperaturze z wykorzystaniem mieszadła magnetycznego. Zawartości Cu2+ i Fe3+ w roztworze ługowniczym analizowano metodą atomowej spektrometrii absorpcyjnej. Na podstawie uzyskanych wyników badań procesu określono optymalną wielkość pH na 5. Podczas rozpuszczania pH obniżało się, stężenie podchlorynu wynosiło 0,2 M dla stosunku substancja stała/ciecz 4 g/L, tworzyło się 53,5 % siarczanu i rozpuszczało od 40 do 80 % miedzi w czasie od 1 do 15 minut. Możliwe reakcje rozpuszczania to: (1) HClO(aq) + HCl(aq) ↔ Cl2(aq) + H2O(c) oraz (2) Cu2S·Fe2S3(s) + 17Cl2(aq) + 16 H2O(c) → 2CuCl2(aq) + 2FeCl3(aq) + 4H2SO4(aq) + 24HCl(aq). Stwierdzono, że prędkość rozpuszczania kontrolowana jest procesem dyfuzji przez warstwę produktu. Obliczona energia aktywacji wynosi 19,88 kJ/mol. Duża zawartość krzemionki w chalkopirycie i pośredni produkt siarkowy kontrolują proces rozpuszczania.

611

ZASTOSOWANIE MATERIAŁÓW Z FUNKCJONALNYM W MEDYCYNIE

GRADIENTEM

NARAYAN R. J., HOBBS L. W., CHUNMING JIN, AFSANEH RABIEI: THE USE OF FUNCTIONALLY GRADIENT MATERIALS IN MEDICINE. JOM 2006, nr 7, s. 52÷56, AG

Materiały z gradientem funkcjonalnym wytwarzane są głównie poprzez ciągłą zmianę: morfologii substancji rozproszonej, stopnia zagęszczenia materiału, struktury krystalicznej poszczególnych składników materiału, bądź składu chemicznego materiału, co może zapewniać unikalną funkcjonalność biologiczną, chemiczną lub mechaniczną i osiągi w urządzeniach medycznych następnej generacji. Struktury z gradientem funkcjonalnym występują w naturze. Są to np. kości posiadające strukturę nanokompozytu typu polimer-nieorganiczny materiał ceramiczny z gradientem funkcjonalnym. Metale i stopy oraz materiały ceramiczne z gradientem funkcjonalnym znajdują coraz większe zastosowanie w medycynie, np.: stop Co-Cr-Mo, który zużywa się ze średnią prędkością 0,02÷0,06 mm w ciągu 10 lat czy też stop Ti-Al-V bardziej podatny na zużycie mechaniczne, szczególnie na granicy faz z polietylenem. Przyczyną uszkodzeń protez np. biodra, sporządzonych z materiału typu metal-polietylen jest toksyczność materiałów, z których zostały one wykonane. Na podstawie przeprowadzonych badań wykazano, że cząstki stopu Co-Cr-Mo są bardziej toksyczne dla tkanek niż cząstki polietylenu czy też stopu Ti-Al-V. Moduł sprężystości stopu Co-Cr-Mo wynosi 220 GPa, zaś stopu Ti-Al-V — 110 GPa. Ten ostatni stop wykazuje korozję szczelinową przy mocowaniu cementem polimetylometakrylanowym. Najtwardszym materiałem zastępczym dla kości jest tlenek cyrkonu. Odporna na zużycie warstwa powierzchniowa tlenku cyrkonu może być tworzona na względnie ciągliwych stopach Zr-Nb z zastosowaniem procesu utleniania termicznego. Stop Zr-2,5%Nb jest biokompatybilny, charakteryzuje go wysoka wytrzymałość oraz moduł sprężystości 100 GPa. Proces utleniania, podczas którego na powierzchni stopu Zr-Nb tworzy się warstwa ZrO2, zwykle prowadzony jest w obecności suchego tlenu, w przedziale temperatur od 590 do 700 °C. Zjawisko dyfuzji tlenu kontroluje mechanizm utleniania. Wewnętrzny wzrost warstw ZrO2 kontrolowany jest poprzez prędkość dyfuzji tlenu w warstwy najbliższe granicy faz tlenek/stop. Warstwa ZrO2 o grubości ok. 5 mikrom zawiera ziarna o szerokości 40 nm i długości 200 nm i posiada strukturę gwarantującą doskonałe własności mechaniczne.

Utleniony stop Zr-Nb, w porównaniu ze stopami obecnie stosowanymi w medycynie, charakteryzuje szereg zalet, w tym m.in.: niski moduł sprężystości materiału, wysoka twardość, niski współczynnik tarcia i wysoka odporność na zużycie warstwy tlenkowej. Badania twardości wykazały, że twardość utlenionej warstwy Zr-Nb jest ponad dwa razy wyższa niż twardość odlewniczego stopu Co-Cr oraz poddanego przeróbce plastycznej stopu Ti-Al-V. Współczynnik tarcia utlenionego stopu Zr-2,5%Nb w porównaniu do bydlęcej chrząstki stawowej jest 30 % niższy niż stopu Co-Cr. Z kolei badania odporności na zużycie utlenionego stopu Zr-Nb i odlewniczego stopu Co-Cr w stosunku do polietylenu wykazały, że współczynnik tarcia utlenionego Zr-Nb jest 50 % niższy niż stopu Co-Cr. Badania zużycia polimetylometakrylanu w stosunku do utlenionego stopu Zr-Nb i odlewniczego stopu Co-Cr wykazały, że zużycie utlenionego stopu Zr-Nb stanowiło 1/5000 zużycia stopu Co-Cr. Inne materiały, stosowane do zastępowania kości to cienkie warstwy hydroksyapatytu — Ca10(PO4)6(OH)2 oraz kompozyty metali z węglem diamentopodobnym (ang.: diamond like carbon DLC). DLC posiada wysoką twardość, odporność na korozję i zużycie, niskie tarcie i dobrą odporność na zadrapanie. Wykazano m.in., że stop Co-Cr-Mo pokryty DLC charakteryzuje się prędkością korozji 105 niższą niż stop Co-Cr-Mo bez takiej powłoki. W celu zmodyfikowania własności cienkich warstw DLC wprowadzano różne pierwiastki, w tym m.in. : Au, Cr, Cu, Si, O, W, Ti, Fe, Pt, Nb, Ni, Si, Sn i Ta. Opracowano kompozyty srebro-cienkie warstwy DLC i tytan-cienkie warstwy DLC z gradientem funkcjonalnym. Materiały te charakteryzują się redukcją zawartości atomów metalu z granicy faz podłoże-warstwa do powierzchni warstwy. Względnie wysoka zawartość atomów metalu przy granicy faz warstwa-podłoże zapewnia udoskonaloną adhezję i odporność na zużycie, a względnie niska zawartość atomów metalu przy powierzchni warstwy zapewnia maksymalną twardość i moduł Younga. Srebro w kompozycie srebro-DLC może zapewniać własności antybakteryjne w zastosowaniach medycznych. Obecność srebra wpływa na transport elektronów w komórkach i niszczy enzymy bakteryjne. Kompozyty DLC-srebro-platyna wykazują znaczną sprawność antymikrobiologiczną w stosunku do bakterii Staphylococcus bacteria. Warstwy DLC-srebro o grubości 1,0÷1,2 mikrom nakładano na stop Ti-Al-V i oznaczano ich mikrostrukturę atomową. Uzyskane własności porównywano z własnościami kompozytów węglik wolframu/DLC i węglik tytanu/DLC oraz DLC-miedź. Warstwy kompozytowe DLC-srebro wykazują wyjątkową odporność na zużycie przy prędkościach zużycia ok. 10–7 do 10–8/N/m.

WYBRANE KONFERENCJE szkolenia, seminaria, wystawy, targi światowe i krajowe związane z metalami nieżelaznymi w latach 2006÷2008
22÷25 października 2006, Ghent, Belgia Euro PM2006 World Congress and Exhibition Źródło: Metal Powder Report. 2005, nr 9, s.43 www.epma.com/pm2006 15÷17 listopada 2006 , Szanghaj, Chiny 4th Chinese Aluminium Conference Źródło: Metal Bulletin 2006, nr 8949 Tel. +44 0 2078275292 e-mail: enquiries@metalbulletin.com 27 lutego÷1 marca 2007, Wiesbaden, Niemcy Filtech 2007 International Conference and Exhibition on Filtration and Separation Technology Źródło: E&MJ, 2006, nr 7/8, s. 26 Tel. +49-2132-935-760 Fax: +49-2132-935-762 e-mail: info@filtechexhibitions.de www.filtechexhibitions.de 11÷14 czerwca 2007, Düsseldorf, Niemcy 4th European Metallurgical Conference – EMC 2007 Źródło: Erzmetall, 2006, t. 59, nr 2, s. 122 www.emc.gdmb.de 12÷16 czerwca 2007, Düsseldorf, Niemcy GIFA, METEC, Thermprocess, NEWCAST

612

Źródło: Erzmetall, 2006, t. 59, nr 2, s. 122 Tel.0211/4560-01 25÷30 sierpnia 2007, Toronto, Kanada Copper 2007/Cobre 2007 Źródło: Erzmetall, 2006, t. 59, nr 2, s. 122

www.ceramics.org 24÷28 lutego 2008, Cape Town (RPA) Lead and Zinc 2020 Źródło: Erzmetall, 2006, t. 59, nr 2, s. 122 www.saimm.co.za

Materiały informacyjne opracowuje zespół pracowników Działu Informacji i Marketingu Instytutu Metali Nieżelaznych w składzie: mgr inż. Jadwiga Kapryan — JK mgr inż. Beata Łaszewska — BŁ mgr inż. Anna Gorol — AG Alicja Wójcik —AW

REWIEV
Druty ze stali i stopów specjalnych (Łuksza J., Skołyszewski A., Witek F., Zachariasz W. Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, Warszawa 2006). W książce omówiono zagadnienia związane z podstawami teoretycznymi oraz technologii produkcji i głębokiego przetwórstwa drutów. Mając na uwadze obserwowany w ostatnich latach szybki i szeroki rozwój postępu technicznego w światowej produkcji i gospodarce przemysłowej wyrobów hutniczych, a szczególnie w zakresie materiałów high-tech, ukazanie się tej książki na krajowym rynku wydawniczym przyjąć należy z uznaniem i zadowoleniem. Wysoką rangę książki podnosi fakt, że jej autorami są nauczyciele akademiccy i pracownicy naukowi Zakładu Przeróbki Plastycznej na Wydziale Inżynierii Metali i Informatyki Przemysłowej Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie o uznanym autorytecie naukowym i wieloletniej, twórczej współpracy z przemysłem. W oparciu o wieloletnie doświadczenie i szeroką oraz owocną współpracę Autorów książki z przemysłem przedstawiono na wysokim poziomie merytorycznym i edytorskim, w sposób wyczerpujący, wiadomości związane z teorią procesów ciągnienia drutów oraz technologią ich wytwarzania i dalszym głębokim ich przetwórstwem. Poza teorią i technologią ciągarstwa w książce omówiono ponadto maszyny ciągarskie i osprzęt technologiczny, narzędzia oraz smary ciągarskie i podkłady podsmarowe. Książka zawiera 618 stron tekstu, 368 rysunków i fotografii oraz 128 tablic. W przedmowie oraz rozdziale pierwszym przedstawiono wprowadzenie w tematykę ciągarstwa drutów oraz krótką charakterystykę przemysłu ciągarskiego, jak również interesujące kryteria podziału i klasyfikacji drutów oraz materiałów wsadowych do ich produkcji wraz z naświetleniem ich przeznaczenia i zastosowania. Rozdział drugi zawiera zwięzły i przejrzysty zarys teorii procesów ciągnienia drutów. W rozdziale 3 Autorzy przedstawiają podstawy konwencjonalnych i niekonwencjonalnych procesów ciągnienia drutów, zaś rozdział czwarty obejmuje interesujące i szerokie omówienie maszyn i osprzętu technologicznego tej gałęzi produkcji. Tematyka rozdziału piątego zawiera wyczerpujący opis narzędzi ciągarskich, a więc ciągadła monolityczne, składane rolkowe i specjalne, jak również podstawy konstrukcji i produkcji ciągadeł oraz istotne w eksploatacji zasady i metody ich regeneracji. Rozdział szósty poświęcony jest mało znanej, a z uwagi na istotne znaczenie tribologiczne i eksploatacyjne roli smarów i podkładów ciągarskich wraz z opisem metod badań ich jakości oraz oceny technologicznej efektywności działania. W rozdziale siódmym przedstawili Autorzy przejrzyście opisane charakterystyki drutów ze stali i stopów specjalnych, zaś w rozdziale ósmym podstawowe dane technologii procesów ich wytwarzania. Interesujące i niestety mało eksponowane dotychczas w publikatorach dane o przetwórstwie drutów stosowanych w różnych gałęziach produkcji, jak również drutach bardzo cienkich i supercienkich zawierają obszerne rozdziały 9 i 10. Duże znaczenie zwłaszcza dla PT. Czytelników przemysłu metali nieżelaznych mają te rozdziały, w których Autorzy na wysokim poziomie i w sposób wyczerpujący przedstawiają interesujące dane o przetwórstwie drutów do produkcji: elementów giętych, gwoździ, wkrętów, nitów, zawleczek, skobli, sprężyn, lin i łańcuchów oraz innych wyrobów z drutów. Ostatnią część obu tych rozdziałów obejmują interesujące oraz nowe dane o technologii i właściwościach drutów cienkich i supercienkich Książkę zamyka wartościowy wykaz literatury obejmujący 130 pozycji z lat 1955÷2003, w tym 41 zagranicznych. W imieniu PT. Czytelników naszego czasopisma oraz pracowników przemysłu metali nieżelaznych pozwalam sobie podkreślić przydatność przedmiotowej książki dla pracowników tego przemysłu oraz, jak sądzę, również przemysłu wyrobów metalowych i kablowego. Książka wypełnia lukę istniejącą w piśmiennictwie krajowym z tego zakresu, przy czym na podkreślenie zasługuje fakt ujęcia w tekście najnowszych osiągnięć krajowej i światowej nauki w przedmiotowym zakresie. Dane zawarte w tekście mogą i powinny znaleźć wykorzystanie w praktyce inżynierskiej. Książka przeznaczona jest zarówno dla pracowników nauki jak i inżynierów pracujących w produkcji przemysłowej oraz w jednostkach zaplecza naukowo-badawczego oraz projektowo-konstrukcyjnego. ZBIGNIEW MISIOŁEK

613

Światowy rynek metali nieżelaznych

GLOBAL NON-FERROUS METALS MARKET Redaktor odpowiedzialny: dr hab. inż. JAN BUTRA
Rudy Metale R51, 2006, nr 10 UKD 669.3:661.6(051)(438)

WYDARZENIA GOSPODARCZE
PODWOJENIE ŻYWOTNOŚCI KOPALNI LUMWANA
Equinox doubles Lumwana life, raises costs, Mining Journal, 7 July 2006, p. 9; Metal Bulletin, 17 July 2006, p. 10

Equinox Minerals Ltd otrzymało uaktualnienie zasobów geologicznych i przemysłowych projektu miedzi Lumwana w Zambii, obejmującego złoże Malundwe i Chimiwungo. Zasoby pewne i prawdopodobne złoża Malundwe wynoszą obecnie 121,1 mln Mg rudy o średniej zawartości 0,95 % Cu, a złoża Chimiwungo 200,2 mln Mg rudy o średniej zawartości 0,64 % Cu (przy zawartości brzeżnej 0,2 % Cu). Zasoby tych złóż wzrosły o odpowiednio 28 i 70 %, w wyniku czego okres funkcjonowania projektowanej kopalni podwoił się i wynosi obecnie 37 lat, a nakłady inwestycyjne wzrosły z 483 do 762 mln $. Średnioroczna produkcja z projektu ma wynieść 150 tys. Mg Cu. KONGIJSKIE PROJEKTY ANVIL
Anvil moves ahead on its DRC projects, Mining Journal, 7 July 2006, p. 10; Mining Engineering, July 2006, p. 14

Phelps Dodge Corp. rozpoczyna od sierpnia 2006 r. prace budowlane w kopalni miedzi Safford w Arizonie. Safford ma być pierwszą nową kopalnią miedzi w Stanach Zjednoczonych od ponad 30 lat. Produkcja zakładu ma wynieść 110÷120 tys. Mg miedzi/r., a nakłady na realizację inwestycji są szacowane na 550 mln $. ŁUGOWANIE RUDY Z PROJEKTU KAPULO
Kapulo’s copper oxide leachable, Mining Journal, 14 July 2006, p. 11

Mawson West Ltd podczas próbnego ługowania tlenkowej rudy z projektu miedzi Kapulo w Demokratycznej Republice Kongo uzyskało odzysk metalu na poziomie 90 %. Mawson realizuje opcję na nabycie od Anvil Mining Ltd 65 % udziałów w projekcie poprzez wydatkowanie 4 mln $ w latach 2006÷2010. Zawartość metalu w rudzie waha się od 3,8 do 11,0 %. SYTUACJA NA RYNKU MIEDZI
Copper deficit divergence, Mining Journal, 21 July 2006, p. 4

Anvil Mining Ltd rozpoczęło realizację trzyetapowego projektu rozbudowy kopalni miedzi Dikulushi w Demokratycznej Republice Kongo (DRC). Projekt polega na pogłębianiu istniejącej kopalni odkrywkowej, eksploatowanej od 2002 r. Spółka realizuje obecnie w DRC również projekt zagospodarowania odpadów miedzi Kulu oraz projekt miedzi i kobaltu Kinsevere, dla którego studium wykonalności zostanie ukończone w III kwartale 2006 r. Produkcja z tego projektu ma wynieść 30 tys. Mg, a docelowo 60 tys. Mg miedzi katodowej/r. BUDOWA ZAKŁADU PRZERÓBCZEGO KINSENDA
Kinsenda construction, Mining Journal, 7 July 2006, p. 11; Metal Bulletin, 10 July 2006, p. 10

Według International Copper Study Group (ICSG) nadwyżka podaży miedzi nad popytem na ten metal wyniosła w okresie styczeń÷kwiecień 2006 r. 77 tys. Mg w porównaniu z deficytem 126 tys. Mg w analogicznym okresie 2005 r. Z kolei Bloomsbury Minerals Economics (BME) oszacowało, że nadwyżka ta wyniosła 85 tys. Mg. PLAN ROZBUDOWY HUTY NKANA
Nkana smelter ok, Mining Journal, 21 July 2006, p. 7

Copper Resources Corp. (CRC) rozpoczęło budowę nowego zakładu przeróbczego na projekcie miedzi Kinsenda w Demokratycznej Republice Kongo, w którym posiada 75 % udziałów. Zakład będzie przerabiać 1,2 mln Mg rudy/r. o średniej zawartości 5,1 % Cu i produkować koncentrat miedziowy o zawartości miedzi 45 % (54 tys. Mg Cu/r.). Nakłady inwestycyjne mają wynieść 23 mln $. BUDOWA KOPALNI SAFFORD
Safford work to start, Mining Journal, 14 July 2006, p. 1; Metal Bulletin, 17 July 2006, p. 10

Projekt rozbudowy huty Nkana, należącej do Konkola Copper Mines plc, uzyskał poparcie zambijskiego rządu. Spółka zakłada podwojenie wydajności zakładu do 300 tys. Mg rudy/r. do połowy 2008 r. Problemem do rozwiązania pozostaje ustalenie nowej lokalizacji zakładu. ROZBUDOWA KOPALNI HUCKLEBERRY
Huckleberry green, Mining Journal, 21 July 2006, p. 8

Huckleberry Mines Ltd rozpoczęło realizację planowanej rozbudowy kopalni miedzi o tej samej nazwie w Kolumbii Brytyjskiej. Spółka będzie eksploatować bogato okruszcowaną strefę Main Pit projektu, dzięki czemu okres funkcjonowania zakładu wydłuży się o 2 lata i potrwa do 2010 r. Zasoby projektu wzrosną o 16 mln Mg rudy o średniej zawartości 0,37 % Cu.

614

WZNOWIENIE PRACY KOPALNI CANANEA
Cananea resumes, Mining Journal, 21 July 2006, p. 8; Metal Bulletin, 17 July 2006, p. 11, 24 July 2006, p. 10, 31 July 2006, p. 9

wartych kontraktów o charakterze długookresowym (ponad 5 lat). SPADEK PRODUKCJI CHIŃSKICH HUT
Chinese cuts smelters, Mining Journal, 28 July 2006, p. 8; Metal Bulletin, 24 July 2006, p. 10

Grupo México SA de CV wznowiło pracę kopalni miedzi Cananea w meksykańskim Sonora State po zakończeniu 7-tygodniowego strajku jej pracowników. Załoga zakładu powróciła do pracy po tym, jak Grupo México zwolniło ok. 2 tys. strajkujących pracowników sąsiedniej kopalni La Caridad. Akcja protestacyjna trwała w tym zakładzie od marca 2006 r. Straty produkcyjne La Caridad oszacowano na 35 tys. Mg miedzi w koncentracie i 6 tys. Mg katod miedziowych. ZAGOSPODAROWANIE ZŁOŻA GŁOGÓW GŁĘBOKI
KGHM development, Mining Journal, 21 July 2006, p. 9; Metal Bulletin, 10 July 2006, p. 11

Osiem chińskich hut miedzi zmniejszyło produkcję z powodu niskich opłat za przeróbkę i rafinację (TC/RC) importowanego koncentratu miedziowego od zagranicznych dostawców. Huty te wymagają opłat TC/RC na poziomie 100 $/Mg i 0,10 $/lb dla importowanego koncentratu, podczas gdy oferenci proponują odpowiednio 80÷90 $/Mg i 0,08÷0,09 $/lb. WSTĘPNE STUDIUM WYKONALNOŚCI DLA ZAGOSPODAROWANIA MIHEEVSKOYE
Eureka’s Miheevskoye prefeasibility, Mining Journal, 28 July 2006, p. 10

Zarząd KGHM Polska Miedź S.A. zaakceptował projekt zagospodarowania złoża miedzi Głogów Głęboki. Złoże jest położone na północny-wschód od zakładów górniczych Rudna i PolkowiceSieroszowice. Zagospodarowanie Głogowa Głębokiego przedłuży okres eksploatacji krajowych zasobów przez spółkę i pochłonie nakłady w kwocie 1,34 mld zł (426 mln $). KGHM Polska Miedź S.A. w latach 2006÷2010 planuje zainwestować łącznie 6 mld zł (1,9 mld $) w realizację programu zwiększenia produkcji z krajowych aktywów. Spółka przerwała również realizację projektu Kimpe w Demokratycznej Republice Kongo, który pochłonął 36 mln $. Decyzja o zainwestowaniu w nowy zagraniczny projekt ma zostać podjęta na przełomie 2006/2007 r. JV ANGLOGOLD I ANTOFAGASTA
AngloGold-Antofagasta JV, Mining Journal, 21 July 2006, p. 10

Eureka Mining plc ukończyło wstępne studium wykonalności dla zagospodarowania złoża miedzi i złota Miheevskoye w obrębie projektu Chelyabinsk (Południowy Ural). Studium przewiduje odkrywkową eksploatację złoża na poziomie 24 mln Mg rudy/r. w okresie 12 lat. Kopalnia ma produkować rocznie 91 tys. Mg miedzi i 71 tys. oz złota w pierwszych 3 latach eksploatacji, a 77 tys. Mg miedzi i 50 tys. oz złota w następnych 9 latach funkcjonowania zakładu. PLANY ROZWOJU KAZAKHMYS
Metal Bulletin, 10 July 2006, p. 10

AngloGold Ashanti Ltd i Antofagasta plc podpisały porozumienie jv dotyczące wspólnej eksploracji miedzi i złota w południowej Kolumbii. Obszar poszukiwań obejmie ok. 30 tys. km2. AngloGold włączy do jv swoje aktywa zasobowe, a Antofagasta kapitał w kwocie 1,3 mln celem sfinansowania prac eksploracyjnych w pierwszym roku trwania projektu. EKONOMICZNA OCENA PROJEKTU GALENO
Galeno study outlines large operation, Mining Journal, 21 July 2006, p. 11

Kazakhmys przygotowuje się do drugiej emisji swoich akcji na nowojorskiej giełdzie NYSE celem sfinansowania planowanego rozwoju. Spółka chce zwiększyć wydajność do ok. 600 tys. Mg rudy/r. w okresie 4 lat, w tym zrealizować plan rozbudowy kopalni miedzi Aktogay we wschodnim Kazachstanie. Zakład ma przerabiać 160 tys. Mg rudy/r. WSTRZYMANIE PRACY KOPALNI YONGPING
Landslide halts output at Jiangxi Copper’s Yongping mine, Metal Bulletin, 10 July 2006, p. 11

Northern Peru Copper Corp. (NPCC) dokonało wstępnej oceny ekonomicznej projektu Galeno w Yanacocha w Peru. Opracowanie wskazuje na opłacalność odkrywkowej eksploatacji złoża i wykorzystania tradycyjnych metod przeróbki rudy (32,4 mln Mg /r.). Produkcja miedzi w koncentracie wyniesie planowo 208 tys. Mg/r. w okresie pierwszych 5 lat i średnio 144 tys. Mg/r. w 20,7-letnim okresie funkcjonowania kopalni. Uzyski mają wynieść 90,2 % dla miedzi, 51 % dla złota, 80 % dla srebra i 54,9 % dla molibdenu. REKORDOWA PRODUKCJA BHPB
BHPB responds to material demands, Mining Journal, 28 July 2006, p. 4

Jiangxi Copper zawiesiło pracę kopalni Yongping w Chinach wskutek osunięcia się mas ziemnych. Szacuje się, że straty produkcyjne wyniosą ok. 1000 Mg Cu. Kopalnia produkuje 1250 Mg miedzi w koncentracie miesięcznie. PLANY ROZWOJU SOUTHERN COPPER
Southern Copper mulls $700M Las Trancas project, Metal Bulletin, 17 July 2006, p. 10

Southern Copper rozważa przystąpienie do projektu miedzi Las Trancas w Meksyku. Produkcja z projektu ma wynieść 150 tys. Mg Cu/r., a nakłady inwestycyjne szacowane są na 700 mln $. Spółka przystąpi być może również do projektu zagospodarowania złoża Tia Maria. Wymaga on zainwestowania 150 mln $, a produkcja wyniesie planowo 40 tys. Mg miedzi/r. AFRICAN COPPER ROZWAŻA BUDOWĘ KOPALNI
Metal Bulletin, 17 July 2006, p. 10

W odpowiedzi na rosnący popyt na surowce na świecie, BHP Billiton wyprodukowało w okresie lipiec 2005÷czerwiec 2006 rekordową ilość miedzi, żelaza, aluminium i niklu. Spółka wytworzyła w tym okresie m.in. 1,27 mln Mg miedzi, 175 tys. Mg niklu, 216,6 tys. oz złota, co stanowi wzrost o odpowiednio 23, 90 i 73 % w porównaniu z rokiem lipiec 2004÷czerwiec 2005. OGRANICZENIE CZYCH CHIŃSKICH INWESTYCJI HUTNI-

African Copper rozważa budowę drugiej kopalni miedzi w Botswanie, która może ruszyć nawet przed rozpoczęciem prac w ramach projektu Dukwe, z którego produkcja ma się rozpocząć w styczniu 2007 r. Nowa kopalnia ma powstać w ramach realizacji projektu Matsitama, zlokalizowanego w sąsiedztwie Dukwe. WZROST WYDAJNOŚCI ZAKŁADU WZBOGACANIA GAI
Metal Bulletin, 17 July 2006, p. 10

China smelter ban, Mining Journal, 28 July 2006, p. 7; Metal Bulletin, 31 July 2006, p. 12

Według National Development and Reform Commission (NDRC) Chiny dostały zakaz inwestowania w huty miedzi o wydajności poniżej 100 tys. Mg rudy/r. oraz nieposiadające dostępu do zasobów (wsadu). Minimum 25 % wyprodukowanego przez nie koncentratu musi pochodzić z zasobów własnych bądź 40 % z za-

Urals Mining & Metals Co. (UMMC) planuje potroić w 2006 r. swoje nakłady inwestycyjne na wzrost wydajności zakładu wzbogacania rudy miedzi Gai w Rosji. Spółka rozważa również zwiększenie wydobycia rudy w podziemnej kopalni (Gai) z 4 mln Mg

615

do 7 mln Mg/r. PLANY ROZWOJU EASTERN COPPER
China’s Eastern Copper Co. to push up output by 40,000 tpy over next year, Metal Bulletin, 17 July 2006, p. 11

Kazachstanie. Spółka planuje wyprodukować w 2006 r. 230÷250 tys. oz złota przy kosztach operacyjnych niższych niż 210 $/oz. W I połowie 2006 r. trzy kazachstańskie kopalnie spółki, Aksu, Bestobe i Zholymbet, wyprodukowały łącznie 95 160 oz Au. GLENCAIRN NABYWA KOPALNIĘ LA LIBERTAD
La Libertad acquired, Mining Journal, 14 July 2006, p. 7

Eastern Copper Co., spółka zależna Huludao Nonferrous Metals Group, planuje zwiększyć w przeciągu 12 miesięcy produkcję miedzi z 60 tys. Mg do 100 tys. Mg/r. Spółka podpisała z Ausmelt umowę dotyczącą wykorzystania nowej technologii hutniczej. Projekt zwiększenia produkcji będzie kosztował Eastern Copper 420 mln juanów (52,5 mln $). METODY REDUKCJI CZĄSTEK PYLASTYCH PRZY PRODUKCJI KAMIENIA MIEDZIOWEGO
Study of substantial dust composition in converting of copper matte, Cwietnyje Mietałły, 6.2006, p. 13-17

Glencairn Gold Corp. zakończyło proces nabycia od Yamana Gold Inc. kopalni złota La Libertad w Nikaragui oraz 60 % udziałów w złożu złota Cerro Quema w Panamie. Spółka posiada odkrywkową kopalnię Bellavista na Kostaryce, produkującą 60 tys. oz Au/r., oraz 95 % udziałów w podziemnej kopalni Limon w Nikaragui, wytwarzającej 40 tys. oz Au/r. Kopalnia La Libertad wyprodukowała w 2005 r. 34 tys. oz złota. MERIDIAN INWESTUJE W CHILE
Meridian investment, Mining Journal, 21 July 2006, p. 3

Artykuł szeroko opisuje metodykę redukcji cząstek pylastych powstających w procesie wytwarzania miedzi konwektorowej, na etapie produkcji kamienia miedziowego. Zaprezentowano również cykl odpylania w zakładach przeróbki niklu Severonickel. DOBRE WYNIKI KOPALNI CODELCO
Chilean copper duo, Mining Magazine, July 2006, p. 12-13

Meridian Gold Inc. zainwestuje 100 mln $ w rozbudowę kopalni złota Pedro Valencia w Chile, którą planuje przejąć w ramach nabycia Minera Florida S.A., jej operatora. W 2005 r. kopalnia wyprodukowała 70 tys. oz złota przy kosztach operacyjnych na poziomie 200 $/oz. SPADEK PRODUKCJI KOPALNI KUMTOR
Less from Kumtor after slide, Mining Journal, 21 July 2006, p. 4

Zaprezentowano działalność dwóch z trzech najproduktywniejszych kopalni Codelco — El Teniente i Andina w rejonie Santiago w Chile. W 2005 r. Andina wyprodukowała 248 tys. Mg miedzi, a El Teniente, największa podziemna kopalnia tego metalu na świecie, 438 tys. Mg Cu. Na koniec 2006 r. Codelco planuje rozpocząć pilotażowe ługowanie na hałdzie ubogiej, siarczkowej rudy wydobywanej w Andina. PLANY WOBEC PROJEKTU FABOLIDEN
Faboliden study, Mining Journal, 7 July 2006, p. 9

Centerra Gold Inc. zmodyfikowało swoje prognozy dotyczące produkcji kopalni odkrywkowej Kumtor w Kirgistanie na skutek osunięcia mas ziemnych. Produkcja kopalni ma wynieść w 2006 r. 300 tys. oz Au przy kosztach operacyjnych na poziomie 530 $/oz w porównaniu z 410÷420 tys. oz Au przy kosztach rzędu 370÷380 $/oz w poprzednim oszacowaniu. POLYUS NABYWA UDZIAŁY W MATROSOV MINE
Polyus ups stake, Mining Journal, 21 July 2006, p. 7

Lappland Goldminers AB otrzymało niezależne studium możliwości dla realizacji projektu Faboliden w Szwecji. Opracowanie przewiduje podziemną eksploatację złoża o zasobach wynoszących 15 mln Mg rudy o średniej zawartości złota 1,5 g/Mg, zalegającego na głębokości między 200 a 350 m (docelowo 500 m). Przy wydobyciu na poziomie 5 mln Mg rudy/r. odzysk metalu ma sięgnąć 87 %. EKSPLOATACJA ZŁOŻA BLAGODATNOYE
Blagodatnoye approved, Mining Journal, 7 July 2006, p. 9

Rosyjski producent złota OJSC Polyus Gold zwiększył swoje udziały w OJSC Matrosov Mine do 93,3 % za kwotę 1,35 mld Rb (14 mln $). Matrosov posiada koncesje na eksplorację i eksploatację złoża złota Natalka w regionie Magadan w Rosji. ZAGOSPODAROWANIE ZŁOŻA JEROOY
Jerooy licence awarded, Mining Journal, 21 July 2006, p. 9

OJSC Polyus Gold podjęło decyzję o eksploatacji złoża Blagodatnoye w Krasnojarsku. Zasoby złota w złożu są szacowane na 8,1 mln oz. Wydobycie ma wynieść 6 mln Mg rudy/r., począwszy od 2010 r., a planowana produkcja złota 385 tys. oz/r. UAKTUALNIENIE ZASOBÓW PROJEKTU COZAMIN
Cozamin update, Mining Journal, 7 July 2006, p. 9; Mining Engineering, July 2006, p. 16

Jerooyaltyn, kirgiska spółka należąca w 40 % do Kyrgyzaltyn i w 60 % do Global Gold GmbH, otrzymała od Krajowej Agencji Geologii i Zasobów Mineralnych koncesję na zagospodarowanie złoża złota Jerooy. Walka o koncesję trwała pomiędzy Global Gold i Oxus Gold od maja 2006 r. WSTĘPNA OCENA PROJEKTU ZARUMA
Initial Zaruma study positive, Mining Journal, 21 July 2006, p. 12

Capstone Mining Corp. otrzymało uaktualnienie zasobów polimetalicznego projektu Cozamin w Meksyku. Zasoby zmierzone projektu szacowane są na 0,55 mln Mg rudy o średniej zawartości 86,56 g/Mg Ag, 2,58 % Cu, 1,07 % Zn, 0,48 % Pb i 0,05 g/Mg Au, wskazane na 2,21 mln Mg rudy o średniej zawartości 85,13 g/Mg Ag, 2,48 % Cu, 1,14 % Zn, 0,47 % Pb i 0,05 g/Mg Au, a wnioskowane na 3,09 mln Mg rudy o średniej zawartości 79,07 g/Mg Ag, 2,22 % Cu, 1,29 % Zn, 0,27 % Pb i 0,06 g/Mg Au. Produkcja z projektu ma wynieść 8 tys. Mg miedzi, 1980 Mg cynku i 4 mln oz srebra/r. w 6,5-letnim okresie funkcjonowania zakładu. EKSPLOATACJA ZASOBÓW KOPALNI KASKABULAK
Kaskabulak under way, Mining Journal, 14 July 2006, p. 4

Dynasty Metals & Mining Inc. otrzymało niezależną, wstępną ocenę projektu złota Zaruma w Ekwadorze. Opracowanie przewiduje dwuetapową, podziemną eksploatację 250 tys. Mg rudy/r. w 10,5-letnim okresie funkcjonowania kopalni. Zasoby zmierzone Zaruma szacowane są na 1,6 mln Mg rudy o średniej zawartości 13,93 g/Mg Au, wskazane na 0,9 mln Mg rudy o średniej zawartości 13,87 g/Mg Au, a wnioskowane na 3,4 mln Mg rudy o średniej zawartości 12,72 g/Mg Au. WZNOWIENIE DZIAŁALNOŚCI GÓRNICZEJ W REJONIE BENDIGO
Bendigo revival complete, Mining Journal, 21 July 2006, p. 12

KazakhGold Group Ltd rozpoczęło ługowanie na hałdzie rudy pochodzącej z kopalni odkrywkowej Kaskabulak we wschodnim

Bendigo Mining Ltd wyprodukowało pierwszą partię sztabek złota z historycznego obszaru górniczego Bendigo w Wiktorii (Australia). Spółka planuje wytworzyć z tego rejonu 70÷90 tys. oz Au w roku finansowym 2006/2007. W okresie 3 lat produkcja

616

z projektu ma wzrosnąć do 200 tys. oz złota/r., a docelowo do 600 tys. oz Au/r. LIDERZY PRODUKCJI SREBRA
Silver stream, Mining Journal, 21 July 2006, p. 20-24

i potoku Barney Creek. Przekształcenie kopalni będzie kosztować 66 mln $ i wydłuży okres jej funkcjonowania o 25 lat. URUCHOMIENIE PRODUKCJI CYNKU W KOPALNI NEVES-CORVO
Neves-Corvo starts, Mining Journal, 7 July 2006, p. 5; Metal Bulletin, 3 July 2006, p. 11

Zaprezentowano dane dotyczące produkcji srebra na świecie w latach 2004÷2005. Całkowita produkcja tego metalu wyniosła w 2005 r. 641,6 mln oz. Przedstawiono dane dotyczące 20 największych krajowych liderów produkcji srebra, w tym Polski, zajmującej 7 miejsce. KGHM Polska Miedź S.A. wytworzył w 2005 r. 40,5 mln oz Ag, czyli o 7 % mniej niż w 2004 r. ENDEAVOUR NABYWA ZAKŁAD PRZERÓBCZY
Endeavour buys plant, Mining Journal, 28 July 2006, p. 7

EuroZinc Mining Corp. uruchomiło produkcję cynku w polimetalicznej kopalni Neves-Corvo w Portugalii. Nowy zakład produkcyjny będzie przerabiać ok. 350 tys. Mg rudy/r. i wytwarzać 25 tys. Mg cynku w koncentracie/r. W 2006 r. EuroZinc planuje wyprodukować 12 500 Mg Zn. Jednocześnie spółka kontynuuje pozyskiwanie funduszy na sfinansowanie projektu cynku Aljustrel w Portugalii, którego całkowity koszt szacowany jest na 88 mln $. HULUDAO URUCHAMIA HUTĘ CYNKU
Smelter restarts, Mining Journal, 7 July 2006, p. 7

Endeavour Silver Corp. nabyło przez swoją spółkę zależną, Refinadora Plata Guanacevi S.A. de CV, pozostałe 49 % udziałów w zakładzie przeróbczym Guanacevi w meksykańskim Durango State za 100 % udziałów w Metalurgica Guanacevi S.A. de CV. Zakład przerabia 1400 Mg rudy/dobę i ma wyprodukować w 2006 r. 2,0÷2,2 mln oz srebra. WYNIKI PRODUKCYJNE SPÓŁEK ZŁOTA
Mixed fortunes for gold producers, Mining Journal, 28 July 2006, p. 8

Huludao Nonferrous Metals Group uruchomiło nieczynną od 2001 r. hutę cynku o wydajności 50 tys. Mg Zn/r. Spółka rozpoczęła również produkcję w nowej hucie cynku oraz ołowiu i planuje wytwarzać w niej 30 tys. Mg Pb i 60 tys. Mg Zn/r. STUDIUM WYKONALNOŚCI DLA PROJEKTU SCOTIA
Acadian moves ahead with Scotia project, Mining Journal, 21 July 2006, p. 9; Metal Bulletin, 24 July 2006, p. 12

Największy australijski producent złota, Newcrest Mining Ltd, wytworzył w II kwartale 2006 r. 401 742 oz Au, czyli o 18 % niż w analogicznym okresie 2005 r. Z kolei Straits Resources Ltd zwiększyło w tym okresie produkcję z projektu Mt Muro do poziomu 17 502 oz Au (w porównaniu z 10 184 oz Au w I kwartale 2006 r.), a Serabi Mining plc produkcję kopalni Palito do wielkości 8527 oz Au (w porównaniu z 7017 oz Au w I kwartale 2006 r). AGINCOURT NABYWA PROJEKT MARTABE
Martabe purchase update, Mining Journal, 28 July 2006, p. 13

Agincourt Resources Ltd ujawniło szczegóły nabycia projektu złota i srebra Martabe w Indonezji od Newmont Mining Corp. Projekt w 95 % jest własnością azjatyckiej spółki zależnej Newmont, którą Agincourt obecnie przejmuje za kwotę 76,5 mln $ w gotówce. Spółka uzyskała opcję na nabycie pozostałych 5 % udziałów w przedsięwzięciu za 3,75 mln $ do dnia 17 sierpnia 2006 r. Agincourt zawiązało z indonezyjskim konsorcjum prowadzonym przez Dharmawangsa Group porozumienie jv dotyczące wspólnej realizacji projektu. W skład Martabe wchodzą dwa złoża Purnama i Baskara, a ich zasoby wnioskowane wynoszą odpowiednio 42,5 mln Mg i 27,5 mln Mg rudy o średnich zawartościach 1,11 g/Mg Au i 13 g/Mg Ag oraz 1,05 g/Mg Au. OCENA EFEKTYWNOŚCI SZYBKIEGO ŁUGOWANIA NA HAŁDZIE RUDY ZE ZŁOŻA POGROMNOE
Efficiency estimation of high-speed technology of gold heap leaching from ore at Pogromnoe deposit, Cwietnyje Mietałły, 6.2006, p. 23÷26

Acadian Gold Corp. otrzymało niezależne studium wykonalności dla projektu cynku i ołowiu Scotia w Nowej Szkocji. Studium przewiduje odkrywkową eksploatację złoża Gays River na poziomie 2 tys. Mg rudy/dobę w okresie 6 lat, po której nastąpi podziemna eksploatacja 1350 Mg rudy/dobę w kolejnych 30 miesiącach. Planowana produkcja z projektu rozpocznie się w I kwartale 2007 r. i wyniesie 18 tys. Mg cynku oraz 7500 Mg ołowiu/r. przy eksploatacji odkrywkowej, a 24 250 Mg cynku i 14 350 Mg ołowiu (rocznie) przy eksploatacji podziemnej. LUNDIN NABYWA UDZIAŁY W ZŁOŻU OZERNOE
Metal Bulletin, 3 July 2006, p. 11

Lundin Mining AB, spółka zależna Lundin Mining, podpisała z East Siberian Metals (spółka zależna IFC Metropol) list intencyjny dotyczący nabycia 49 % udziałów w złożu cynku i ołowiu Ozernoe w Republice Buriatii. Kwota transakcji ma wynieść 125 mln $. INWESTYCJE HULUDAO ZINC
Huludao Zinc to raise $187m for mines, Zn alloy project, Metal Bulletin, 24 July 2006, p. 12

Wyjściem do analizy metodyki stosowanej przy szybkim ługowaniu rud złota pochodzących ze złoża Pogromnoe jest odpowiednia kombinacja stężeń cyjanku sodu i ilości dostarczanego do procesu tlenu. Obecnie trwają próby zastosowania kriotechnologii, mającej na celu redukcję cyjanków, deponowanych w odpadach poflotacyjnych. Wstępne analizy finansowe potwierdzają wysoki stopień rentowności innowacyjnej technologii. ZMIANY W PROJEKCIE ROZWOJU KOPALNI MCARTHUR RIVER
MRM lodges revision, Mining Journal, 7 July 2006, p. 4

Huludao Zinc Industry planuje emisję akcji celem zebrania dochodu brutto w kwocie 187 mln $. Fundusze te mają być przeznaczone na prace eksploracyjne w rejonie tybetańskich kopalń należących do Tibet Huaxia Mining Co., w którym Huludao chce nabyć 55 % udziałów, oraz na uruchomienie projektu stopów cynku o wydajności 60 tys. Mg/r. KE KWESTIONUJE POMOC DLA HUTY CYNKU MIASTECZKO ŚLĄSKIE
HCM seeks to emerge from bankruptcy protection, Metal Bulletin, 31 July 2006, p. 13

Spółka zależna Xstrata plc, McArthur River Mining (MRM) przedstawiła władzom kanadyjskiego Northern Territory poprawki do środowiskowych założeń projektu przekształcenia kopalni cynku i ołowiu McArthur River z podziemnej na odkrywkową. Proponowane zmiany dotyczą zmiany biegu rzeki McArthur River

Komisja Europejska wszczęła procedurę wyjaśniającą, czy pomoc publiczna ze strony Agencji Rozwoju Przemysłu w wysokości 5,5 mln €, przewidziana dla borykającej się z kłopotami finansowymi Huty Cynku Miasteczko Śląskie, jest zgodna z unijnym prawem. Niejasna polityka resortu skarbu wobec zakładu może zablokować przyjęcie wynegocjowanego już układu z wierzycielami i spowodować upadek huty. Zakład zadłużony jest na ok. 50 mln zł, a jego produkcja wynosi 80 tys. Mg rafinowanego cynku/r.

617

INWESTYCJE LIONORE
LionOre completes expansion, Mining Journal, 7 July 2006, p. 7

Jubilee-Inco off-take, Mining Journal, 28 July 2006, p. 8

LionOre Mining International Ltd zrealizowało swój plan rozwoju „Project 5 Million” wobec zakładu Tati Nickel w Botswanie, w którym posiada 85 % udziałów. Dzięki unowocześnieniu parku maszynowego w kopalni odkrywkowej Phoenix i wyeliminowaniu wąskich gardeł zwiększono wydobycie z 3,6 do 5 mln Mg rudy/r., a Tati Nickel podniosło produkcję z 12 500 Mg do 14 500 Mg niklu/r. ZAWIESZENIE PRACY HUTY FENI III
FeNi III suspended, Mining Journal, 7 July 2006, p. 7; Metal Bulletin, 10 July 2006, p. 8

Jubilee Mine NL zawarło z Inco Ltd porozumienie dotyczące sprzedaży spółce koncentratu niklu z projektu Cosmos w Zachodniej Australii. Umowa obejmuje okres od 1 października 2006 r. do 30 września 2007 r. W okresie lipiec 2005÷czerwiec 2006 kopalnia Cosmos wyprodukowała 11 400 Mg niklu w koncentracie. CITIC BUDUJE NAJWIĘKSZĄ KOPALNIĘ KOBALTU W CHINACH
Citic starts construction of China’s largest cobalt mine, Metal Bulletin, 24 July 2006, p. 12

PT Antam Tbk z powodu wycieku z pieca zawiesiło pracę niedawno oddanej do eksploatacji huty żelazoniklu FeNi III na wyspie Sulawezi. W związku z tym spółka zmniejszyła planowaną produkcję niklu w 2006 r. z 19 tys. Mg do 13÷16 tys. Mg. LIONORE NABYWA NIKKELVERK
Nikkelverk loan, Mining Journal, 7 July 2006, p. 16

China Anhua Group, spółka zależna Citic Group, rozpoczęła budowę kopalni na projekcie kobaltu i miedzi Dahenglu w chińskiej prowincji Jilin. Zakład ma przerabiać 10 tys. Mg rudy/dobę i stać się największym producentem kobaltu w Chinach. Dahenglu będzie produkować 1600 Mg kobaltu, 5000 Mg miedzi, ok. 900 Mg niklu i 900 Mg cynku/r. w 15÷20-letnim okresie funkcjonowania zakładu. ZAWIESZENIE PRACY KOPALNI VOISEY’S BAY
Inco shuts down Voisey’s Bay, Metal Bulletin, 31 July 2006, p. 9

LionOre Mining International Ltd otrzymało od BNP Paribas pożyczkę w kwocie 410 mln $ celem sfinansowania nabycia od Falconbridge Ltd rafinerii niklu Nikkelverk. Transakcja ma objąć 400 mln $ w gotówce i 49,1 mln akcji LionOre o wartości 250 mln $. WSTĘPNE STUDIUM WYKONALNOŚCI DLA PROJEKTU KEIVITSA
Keivitsa study positive for SML, Mining Journal, 21 July 2006, p. 11

Inco Ltd zawiesiło dnia 27 lipca 2006 r. działalność kopalni niklu Voisey’s Bay na półwyspie Labrador po rozpoczęciu akcji strajkowej pracowników spółki (25 % załogi). Nie wiadomo, jakie kopalnia zanotuje straty produkcyjne w wyniku strajku, ale zakład miał planowo wytworzyć w 2006 r. 110÷120 mln lb Ni. PROBLEMY PRODUKCYJNE BHPB
BHP finally admits nickel production problems, Metal Bulletin, 31 July 2006, p. 14

Scandinavian Minerals Ltd (SML) otrzymało wstępne studium wykonalności dla projektu niklu, miedzi i metali z grupy platynowców Keivitsa w Finlandii. Opracowanie przewiduje odkrywkową eksploatację 4,5 mln Mg rudy/r. i produkcję koncentratów niklu oraz miedzi. Zasoby pewne Keivitsa wynoszą 56,2 mln Mg rudy o średniej zawartości 0,295 % Ni, 0,415 % Cu, 0,014 % Co, 0,14 g/Mg Au, 0,20 g/Mg Pd i 0,31 g/Mg Pt. POROZUMIENIE JUBILEE I INCO

BHP Billiton potwierdziło, że spółkę dotknęły problemy produkcyjne w rafinerii niklu Queensland Nickel w Yabulu w Australii. W II kwartale 2006 r. zakład wyprodukował 4300 Mg niklu w porównaniu z 8900 Mg w analogicznym okresie 2005 r. i 7000 Mg w I kwartale 2006 r. Redukcja produkcji rafinerii jest spowodowana problemami technicznymi zakładu i mniejszymi zawartościami metalu w rudzie.

INFORMACJE GIEŁDOWE
FINANSOWANIE PROJEKTÓW W DRC
Steinmetz to raise US$500m for DRC, Mining Journal, 7 July 2006, p. 15; Metal Bulletin, 10 July 2006, p. 8 Xstrata raises the stakes, Mining Journal, 14 July 2006, p. 1, 21 July 2006, p. 1, 28 July 2006, p. 1; Metal Bulletin, 17 July 2006, p. 8, 24 July 2006, p. 8; Mining Engineering, July 2006, p. 18

Nikanor plc zaplanowało na 17 lipca 2006 r. emisję akcji na londyńskim rynku AIM. Dochód brutto z emisji ma wynieść 500 mln $ i posłuży finansowaniu rozwoju projektów miedzi i kobaltu w Demokratycznej Republice Kongo. Należą do nich odkrywkowe projekty Kamoto East, Oliveira i Vilgule o wspólnej nazwie KOV w rejonie Kolwezi oraz pobliskie Tilwezembe i Kananga w prowincji Katanga. Całkowite zasoby tych projektów szacowane są na 185 mln Mg rudy o średniej zawartości 4,85 % Cu i 0,54 % Co. GOLDEN CHINA PRZEJMUJE MICHELAGO
Takeover approved, Mining Journal, 7 July 2006, p. 17

Oferta przejęcia Michelago Ltd przez Golden China Resources Corp. została jednomyślnie przyjęta przez akcjonariuszy spółki. Golden China zaproponowało jedną akcję za każde 27,75 akcji Michelago. Nabycie spółki nastąpi w wyniku przejęcia odwrotnego i obejmie 99,8 % akcji wyemitowanych przez spółkę. ZMIANA WARUNKÓW OFERTY PRZEJĘCIA FALCONBRIDGE

Xstrata plc podniosła wartość swojej gotówkowej oferty przejęcia Falconbridge Ltd z 52,50 C$/akcję na 59,00 C$/akcję spółki. Przedłużono również termin ważności oferty z 7 do 21 lipca. Konkurencyjną ofertę złożyło spółce Inco Ltd i tuż przed nową propozycją Xstrata była ona wyceniana na 59,01 C$/akcję Falconbridge. Wartość oferty Inco jest zależna od ceny jej akcji, odzwierciedlającej wartość oferty złożonej spółce przez Phelps Dodge Corp., oraz od giełdowej ceny niklu. W odpowiedzi na posunięcie Falconbridge, Inco Ltd dnia 16 lipca podniosło wartość swojej oferty, proponując 18,50 C$ w gotówce i 0,55676 swojej akcji za każdą akcję spółki. Spowodowało to kolejne przesunięcie terminu wygaśnięcia oferty do 27 lipca. Łącznie ze specjalnymi dywidendami oferowanymi akcjonariuszom spółki (0,75 C$/akcję), wartość nowej oferty Inco wyceniono na 60,95 C$/akcję Falconbridge. To wpłynęło na natychmiastową zmianę warunków przejęcia Inco przez Phelps Dodge (80,73 C$/akcję). Dnia 19 lipca Xstrata odpowiedziała kolejną zmianą oferty – oferując wraz z dywidendą 63,25 C$/akcję Falconbridge. Aktualnym terminem ważności oferty jest 14 sierpnia.

618

GOLD FIELDS NABYWA UDZIAŁY W WESTERN AREAS
Western Areas stake, Mining Journal, 14 July 2006, p. 15

Gold Fields Ltd zwiększyło swoje udziały w Western Areas Ltd do 18,9 %, nabywając 3 mln nowych akcji spółki. W maju 2006 r. Gold Fields zwiększyło udziały w tym południowo-afrykańskim producencie złota z 2,73 do 15,47 %. Według analityków spółka planuje połączyć swoją kopalnię złota Kloof z pobliską kopalnią South Deep, w której 50 % udziałów posiada Western Areas. FUZJA OCEANA Z CLIMAX
Oceana to merge with Climax, Mining Journal, 14 July 2006, p. 16

ofertę przejęcia spółki za kwotę 462 mln A$ (9,26 A$/akcję). Quadra chce wejść w posiadanie 39% udziałów w kopalni miedzi El Tesoro w Chile, należącej do Equatorial. Kopalnia ma wyprodukować w 2006 r. 91 618 Mg miedzi katodowej. EMISJA AKCJI TANAMI
Coyote raising, Mining Journal, 21 July 2006, p. 16

Zarządy Oceana Gold Ltd oraz Climax Mining Ltd podjęły decyzję o fuzji obu spółek poprzez przejęcie przez Oceana wszystkich akcji Climax o wartości 231 mln A$. Wartość kapitalizacji rynkowej obu firm szacowana jest na 523 mln A$. Udziałowcy Climax uzyskają za każdą akcję spółki 0,62 akcji Oceana oraz opcję na nabycie 0,31 jej akcji po cenie 0,925 A$/każdą w okresie 30 miesięcy. OFERTA PRZEJĘCIA EQUATORIAL PRZEZ QUADRA
Quadra bids for Equatorial, Mining Journal, 21 July 2006, p. 1

W wyniku emisji 60 mln swoich akcji po cenie 0,25 A$/każdą Tanami Gold NL uzyskało dochód w kwocie 15 mln A$. Posłuży on sfinansowaniu rozbudowy kopalni złota Coyote w Zachodniej Australii, uruchomionej w maju 2006 r. Według nowego planu roczna produkcja zakładu wzrośnie z 60 tys. oz do 70 tys. oz Au. FINANSOWANIE ZAKUPU KOPALNI SAN MARTIN
San Martin loan, Mining Journal, 21 July 2006, p. 17

Quadra Mining Ltd złożyło Equatorial Mining Ltd gotówkową

Starcore International Ventures Ltd negocjuje z CPM Group pożyczkę w kwocie 13 mln C$ na częściowe pokrycie kosztów zakupu kopalni srebra San Martin w Meksyku. Przeprowadzona w maju 2006 r. emisja akcji spółki nie przyniosła spodziewanego dochodu w kwocie 30 mln C$. Starcore planuje dokonać kolejnej prywatnej emisji swoich akcji i zebrać w jej wyniku 16 mln C$. Spółka ma nabyć San Martin od Goldcorp Inc. za 24 mln C$ w gotówce i 2 mln C$ w akcjach.

WYNIKI FINANSOWE
WYNIKI FINANSOWE AVOCET
Avocet changes, Mining Journal, 14 July 2006, p. 1

Azjatycki producent złota, Avocet Mining plc, ogłosił swoje wyniki finansowe za rok bilansowy kwiecień 2005÷marzec 2006. Zysk netto spółki wyniósł w tym okresie 11,2 mln $ i był niewiele niższy niż w roku poprzednim, podczas gdy obroty wzrosły o 27 % do wielkości 90,5 mln $. Łączna produkcja złota trzech kopalni Avocet była większa o 21 % i wyniosła 208 530 oz. PODWOJENIE DOCHODU FREEPORT
Higher prices boost Freeport, Mining Journal, 21 July 2006, p. 15; Mining Engineering, July 2006, p. 32

(w porównaniu z analogicznym okresem 2005 r.). Spółka wyprodukowała w tym okresie 8 tys. Mg Cu w swoich zakładach w Indiach i Australii oraz 18 tys. Mg Cu w Zambii (spadek o odpowiednio 20 i 28 %), 57 tys. Mg miedzi katodowej w Indiach i Australii (wzrost o 1,8 %), a 39 tys. Mg w Zambii (spadek o 9 %) oraz 40 tys. Mg walcówki w Australii (wzrost o 2,6 %). Dochody ze sprzedaży miedzi w Indiach i Australii wzrosły o 102 % do 472,7 mln $, a w Zambii wzrosły o 64% do 253,1 mln $. Z kolei dochody ze sprzedaży cynku wyniosły 353,6 mln $ w porównaniu z 120,9 mln $ w II kwartale 2005 r. WYNIKI FINANSOWE FALCONBRIDGE
Falconbridge flies high, Mining Journal, 28 July 2006, p. 15

Pomimo spadku produkcji kopalni Grasberg w Indonezji, Freeport-McMoRan Copper & Gold Inc. podwoiło w II kwartale 2006 r. swój dochód netto dzięki wysokim cenom miedzi i złota. Wyniósł on 367 mln $ w porównaniu z 175 mln $ w II kwartale 2005 r. Kopalnia Grasberg wyprodukowała w tym okresie o 22 % mniej miedzi (237 mln lb) i o 48 % mniej złota (307 300 oz). Sprzedaż miedzi przez spółkę wyniosła 220 mln lb (spadek o 30 %), złota 278 tys. oz (spadek o ponad 50 %), a srebra 835 200 oz (spadek o 21 %). Wskutek zmniejszenia wolumenu sprzedaży oraz wzrostu opłat za przeróbkę i kosztów energii jednostkowe koszty operacyjne spółki uległy zwiększeniu z 0,11 $/lb do 0,98 $/lb Cu. REKORDOWE ZYSKI VEDANTA
Vedanta rides high, Mining Journal, 21 July 2006, p. 15; Metal Bulletin, 24 July 2006, p. 10

Dzięki wysokim cenom metali i zwiększeniu wolumenu sprzedaży miedzi, cynku oraz produktów ubocznych produkcji molibdenu Falconbridge Ltd zanotowało w II kwartale 2006 r. 260 % wzrost zysku netto. Wyniósł on 728 mln $ w porównaniu z 202 mln $ w II kwartale 2005 roku. Dochód ze sprzedaży produktów spółki zanotował wielkość 2,48 mld $ (wzrost o 137 %) i największy udział miała w nim miedź — sprzedano 247 tys. Mg Cu po średniej cenie 3,39 $/lb (wzrost ceny o 116 % w porównaniu z II kwartałem 2005 r). REKORDOWY ZYSK TECK COMINCO
Record profits for Teck Cominco, Mining Journal, 28 July 2006, p. 17

Rekordowa produkcja aluminium i cynku oraz wysokie ceny metali wpłynęły na 280 % wzrost zysku EBITDA spółki Vedanta Resources plc w II kwartale 2006 r. do wielkości 589,1 mln $

Teck Cominco Ltd zanotowało w II kwartale 2006 r. rekordowy zysk netto w kwocie 613 mln C$, o 173 % wyższy w porównaniu z II kwartałem 2005 r. Dochody spółki wzrosły w tym okresie o 56 % do kwoty 1,55 mld C$, a wydatki operacyjne zwiększyły się o 14 % do wielkości 595 mln $.

CENY METALI
WZROST CENY NIKLU
Nickel hits high as metals consolidate, Mining Journal, 7 July 2006, p. 3

W pierwszym tygodniu lipca 2006 roku ceny metali pozostawały na stałym poziomie, tylko cena niklu na skutek spadających

zapasów tego metalu w magazynach LME wzrosła i dnia 6 lipca zanotowała nowy rekord, osiągając wielkość 23 600 $/Mg. Prognozy cen metali na lata 2006 i 2007 według Reuters przedstawia poniższa tabela:

619

Miedź Ołów Nikiel Cynk Złoto Srebro
Prognoza cen metali na rok 2006 (c/lb, $/oz) Cena średnia Cena najwyższa Cena najniższa Cena średnia Cena najwyższa Cena najniższa 285,3 329,0 214,1 250,9 364,6 164,5 51,2 59,0 43,1 44,3 60,0 34,0 780,5 905,0 621,7 698,9 952,5 544,0 134,6 165,0 84,5 131,8 78,2 626,52 742,50 580,00 695,33 510,00 11,71 15,20 10,00 12,00 8,00

POWOLNY WZROST CENY KOBALTU
Metal Bulletin, 24 July 2006, p. 12

W połowie lipca 2006 roku cena niskojakościowego kobaltu była stabilna i mimo spekulacji nie spadła poniżej 13 $/lb. Metal o zawartości 99,3 % Co dnia 19 lipca 2006 r. sprzedawany był po cenie 13,20÷13,60 $/lb, a metal wysokojakościowy (99,8 % Co) po cenie 13,80÷14 $/lb. Średnie miesięczne ceny metali Styczeń÷lipiec 2006 Metal
cena najniższa Miedź Grade A ($/Mg) transakcje natychmiastowe transakcje trzymiesięczne-sprzedaż Ołów ($/Mg) transakcje natychmiastowe transakcje trzymiesięczne-sprzedaż Cynk ($/Mg) transakcje natychmiastowe transakcje trzymiesięczne-sprzedaż Nikiel ($/Mg) transakcje natychmiastowe transakcje trzymiesięczne-sprzedaż Kobalt ($/lb) min. 99,8% min. 99,3% Złoto ($/oz) poranna popołudniowa Srebro (c/oz) spot
July Averages, Metal Bulletin, 7 August 2006, No. 8956, p. 23

Prognoza cen metali na rok 2007 (c/lb, $/oz) 200,0 1000,00 20,00

Lipiec 2006
cena średnia

REKORDOWA CENA NIKLU
Nickel sets record as metals gain, Mining Journal, 14 July 2006, p. 3

cena najwyższa

Dnia 12 lipca 2006 r. trzymiesięczna cena niklu zanotowała na LME rekordową wielkość 26 600 $/Mg, gdy giełdowe zapasy tego metalu spadły do krytycznego poziomu 7674 Mg. Zapasy niklu zmniejszyły się od początku roku prawie o 80 %. Z kolei trzymiesięczna cena miedzi przełamała tego dnia po raz pierwszy od miesiąca granicę 8000 $/Mg i wyniosła 8210 $/Mg. Na wzrost ceny miała wpływ zapowiedź strajku w kopalni Escondida, której operatorem jest BHP Billiton. Zapasy miedzi pozostały jednak wysokie i zanotowały tego dnia poziom 93 575 Mg. STABILNE CENY METALI
Metals hold steady after highs, Mining Journal, 21 July 2006, p. 7

4536,50 4397,00 941,25 940,00 1911,75 1919,00 13502,50 13650,00
Cena najniższa lipiec 2006

8785,50 8590,00 1447,00 1411,00 3985,00 3830,00 29847,50 26755,00
Cena najwyższa lipiec 2006

7710,45 7631,69 1051,74 1069,88 3338,80 3329,07 26568,57 24396,67

W trzecim tygodniu lipca 2006 r. ceny metali podstawowych i szlachetnych poza niklem były stabilne. Trzymiesięczna cena tego metalu zanotowała 17 lipca nowy rekord — 26 850 $/Mg, a do 20 lipca spadła do 23 400 $/Mg. WZROST CENY MIEDZI
Chilean supply fears fuel prices, Mining Journal, 28 July 2006, p. 3

W ostatnim tygodniu lipca 2006 r. ceny miedzi wzrosły na skutek doniesień o potencjalnym strajku pracowników Escondida w Chile, największej kopalni tego metalu na świecie. Dnia 27 lipca trzymiesięczna cena miedzi wyniosła 7520 $/Mg i była o 7 % wyższa niż 21 lipca. Załoga Escondida domaga się 13 % podwyżek płac, a BHP Billiton, operator zakładu, oferuje tylko 1,5 % wzrost wynagrodzeń. Wpływ na wzrost cen miała też informacja Codelco o konieczności zmniejszenia produkcji chilijskiej kopalni Chuquicamata o 960 Mg Cu/dobę. Codelco Norte, operator kopalni, wytwarzał dotąd 2700 Mg Cu/dobę.

13,950 13,400

14,363 13,988 633,09286 633,70952 1123,23810

ZAPASY MIEDZI

ZAPASY CYNKU

620

ZAPASY OŁOWIU

ZAPASY NIKLU

Materiały informacyjne opracowuje Zespół Studiów i Projektów Inwestycyjnych KGHM CUPRUM Sp. z o.o. Centrum Badawczo-Rozwojowe we Wrocławiu w składzie: Jan Kudełko, Malwina Kobylańska, Stefan Karst, Wojciech Korzekwa.

ZAPRASZAMY DO REKLAMOWANIA SWOICH WYROBÓW NA NASZYCH ŁAMACH

Redakcja RUDY I METALE NIEŻELAZNE przyjmuje odpłatnie wszelkie ogłoszenia i informacje na temat górniczo-hutniczego przemysłu metali nieżelaznych oraz innych podmiotów gospodarki zainteresowanych produkcją i handlem wyrobami z metali nieżelaznych, a także o organizowaniu narad, sympozjów i zjazdów.
Podajemy nasz adres: Redakcja czasopisma Rudy i Metale Nieżelazne 40-019 Katowice ul. Krasińskiego 13, skr. poczt. 221 tel./fax (032) 256-17-77

621

WSKAZÓWKI DLA AUTORÓW współpracujących z czasopismem RUDY i METALE NIEŻELAZNE
Czasopismo naukowo-techniczne Rudy i Metale Nieżelazne publikuje artykuły z dziedziny geologii złóż oraz górnictwa metali nieżelaznych, wzbogacania mechanicznego i ogniowego, hutnictwa i przetwórstwa metali nieżelaznych, organizacji, ekonomii, chemii analitycznej, ochrony środowiska i przemysłu metali nieżelaznych, które dzielą się na: artykuły oryginalne kompletne, artykuły oryginalne niekompletne (komunikaty i doniesienia tymczasowe lub wstępne), artykuły przeglądowe (omówienia informacji już opublikowanych, relacje o osiągnięciach, opisy aktualnego stanu nauki, techniki i organizacji, sprawozdania ze zjazdów, kongresów), artykuły dyskusyjne (krytyka, polemika, sprostowania, odpowiedzi wyjaśniające). Prosimy Autorów nadsyłanych prac o dołączenie oświadczenia, że artykuł jest oryginalny, a treści w nim zawarte są zgodne z prawem autorskim o własności intelektualnej i przemysłowej, a także, że nie był wcześniej publikowany w innych czasopismach krajowych i zagranicznych oraz w materiałach konferencyjnych posiadających sygnaturę ISBN. 1. Treść artykułów powinna odpowiadać następującym wymaganiom: a. używać jednoznacznego słownictwa naukowo-technicznego, a wprowadzając nowe określenia podać dla nich ścisłe definicje. Nie stosować skrótów bez ich wyjaśniania; b. wzory matematyczne pisać w oddzielnych wierszach tekstu. Zaznaczyć ołówkiem na marginesie, czy chodzi o cyfrę czy literę. Litery greckie powtórzyć ołówkiem na marginesie z podaniem brzmienia fonetycznego, np. α = alfa; c. należy stosować obowiązujące jednostki miar w układzie międzynarodowym SI. 2. Materiały do czasopisma Rudy i Metale Nieżelazne prosimy nadsyłać w postaci wydruku i pliku sporządzonego w edytorze Word (*.doc lub *.rtf). Dyskietkę lub dysk CD zawierające pełny tekst artykułu, tablice i rysunki umieszczone w odpowiednim miejscu należy opisać nazwą pliku i nazwiskiem autora. Nośnik powinien zawierać: ⎯ tekst artykułu ze streszczeniem w języku polskim i angielskim, ⎯ słowa kluczowe w języku polskim i angielskim, ⎯ tablice z tytułami w języku polskim i angielskim należy zestawić na osobnych stronach wpisując numery (cyfry arabskie) tablic, ⎯ rysunki, każdy w osobnym pliku (w formatach *.gif, *.jpg, *.tif, *.bmp, itp.). Ilustracje, wykresy i fotografie noszą umownie nazwę rysunków. Rysunki powinny się mieścić na jednej szpalcie (8,5 cm) lub kolumnie (17,5 cm), powinny być wyraźne i kontrastowe, ⎯ podpisy pod rysunkami w języku polskim i angielskim. 3. Należy przestrzegać następującej konstrukcji opracowania: a. na początku z lewej strony u góry maszynopisu podać pełny tytuł naukowy, pełne imię (lub imiona), nazwisko autora (autorów) artykułu, tytuły naukowe, nazwę miejsca pracy; b. tytuł artykułu, który powinien być jak najzwięźlejszy, podany w języku polskim i języku angielskim; c. pod tytułem zamieścić krótkie streszczenie artykułu w języku polskim, w którym należy podać najważniejsze tezy i wnioski. Streszczenie artykułu w języku angielskim powinno być obszerniejsze do 1 strony maszynopisu. Należy podać słowa kluczowe w języku polskim i angielskim (max. 6 wyrazów). d. na początku artykułu pożądane jest krótkie wprowadzenie, a na końcu wnioski; e. należy przestrzegać honorowania opublikowanych prac na dany temat i przepisów o własności autorskiej (powoływanie się w bibliografii); f. spis literatury podaje się przy końcu artykułu i powinien być ograniczony tylko do pozycji najniezbędniejszych. W tekście powołanie na pozycję literatury zaznacza się w nawiasach kwadratowych np.: [10]. Sposób podania pozycji literatury: dla czasopisma — Nowak E.: Bizmut w srebrze i surowcach srebronośnych. Rudy Metale 1991, t. 36, nr 3, s. 97÷99, dla pozycji książkowej Nowak M.: Geologia kopalniana. Warszawa 1990, Wydaw. Geolog. s. 504. 4. Redakcja zastrzega sobie możność poprawek terminologicznych, stylistycznych oraz formalnego skracania artykułów. Natomiast ewentualne zmiany merytoryczne będą uzgadniane z autorem. 5. Na odrębnej kartce należy podać tytuł artykułu, liczbę stron maszynopisu, tablic, rysunków, w tym fotografii oraz imię i nazwisko autora (autorów), dokładny adres zamieszkania i pracy z podaniem kodów pocztowych i nr telefonów, fax i e-mail. 6. Za publikację artykułów redakcja nie płaci honorariów. 7. Materiały do publikacji prosimy przesyłać na adres redakcji: Wydawnictwo SIGMA-NOT Sp. z o.o., Redakcja Rudy i Metale Nieżelazne, 40-019 Katowice, ul. Krasińskiego 13, skr. poczt. 221, tel. (032) 256-17-77. Nadsyłanych materiałów redakcja nie zwraca. We wszystkich innych sprawach nie objętych niniejszymi wskazówkami prosimy się bezpośrednio porozumieć z redakcją czasopisma.

Redakcja
622

KONFERENCJE NAUKOWO-TECHNICZNE
rok 2006/2007 w branży metali nieżelaznych

Lp.
1

Konferencja, tematyka
Seminarium — Szkolenie dla Zarządów Kół SITMN (zagadnienia finansowo-księgowe w Kołach, sprawy organizacyjne). Posiedzenie Zarządu SITMN — zatwierdzenie bilansu za 2005 r. 159 Kwartalna Konferencja N-T SITMN X lat działalności PCPM — Rynek Miedzi w Polsce

Termin, miejsce
10÷11 marca „Hotel Leśny” Gliwice 6÷7 kwietnia Wrocław Hotel „Wrocław” 17÷19 maja Zakopane Hotel „Antałówka” 17÷19 maja Zakopane „Górski Pałacyk”

Gospodarz, organizator
SITMN Katowice

2

SITMN Katowice Polskie Centrum Promocji Miedzi Sp. z o.o. IMN Gliwice Koło SITMN przy IMN Gliwice

3

Międzynarodowa Konferencja N-T „Przetwórstwo metali nieżelaznych”

4

VIII Konferencja Naukowa „Teoretyczne i praktyczne problemy zagospodarowania odpadów hutniczych i przemysłowych”

Fundacja „Metale Nieżelazne Tradycja i Rozwój” — AGH Wydz. Metali Nieżel. AGH SITMN Katowice Huta Miedzi Głogów Koło SITMN przy HM Głogów

5

160 Kwartalna Konferencja N-T SITMN 35 lat produkcji HM GŁOGÓW — Nowa technologia produkcji w HMG I 161 Kwartalna Konferencja N-T SITMN „Nowe technologie w przemyśle metali nieżelaznych — Surowce i ochrona środowiska” VII Krajowa Konferencja „Metale szlachetne”

22÷23 czerwca Szklarska Poręba Hotel „Bornit”

6

TARGI KIELCE 2006 IMN Gliwice 27÷28 września Koło SITMN przy IMN Gliwice 27÷29 września Fundacja „Metale Nieżelazne Tradycja i Rozwój” — AGH SITMN Katowice IMN Gliwice Koło SITMN przy IMN Gliwice

7

8

162 Kwartalna Konferencja N-T SITMN Jubileusz 50-lecia pracy dla nauki i przemysłu Prof. dr inż. Zbigniewa Śmieszka „Współpraca IMN z przemysłem, biurami projektowymi i placówkami naukowymi” XIV Konferencja N-T „Technologie produkcji rur w przemyśle metali nieżelaznych” (RURY 2006)

19÷20 października Ustroń Hotel „Wilga”

9

23÷24 listopada Zakopane

WMN AGH — Katedra Przeróbki Plastycznej i Metaloznawstwa, Koło SITMN przy WMN AGH, Fundacja „MN T i R” — AGH

10

IV „Forum Gospodarcze Przemysłu Metali Nieżelaznych”

25÷26 stycznia 2007 Izba Gospodarcza MN IMN Gliwice Kraków SITMN Katowice Hotel „Witek” I kwartał 2007 (I połowa marca) Koło SITMN przy WMN AGH SIMN Katowice

11

163 Kwartalna Konferencja N-T SITMN Jubileusz 30-lecia Koła SITMN przy Wydziale Metali Nieżelaznych AGH

Zaprenumeruj wiedzę fachową

oczna prenumerata brutto

WWW.SIGMA-NOT.PL
Hutnictwo, Górnictwo
Hutnik + Wiadomości Hutnicze 204,00 zł Inżynieria Materiałowa 204,00 zł Rudy i Metale Nieżelazne 204,00 zł

Nasze czasopisma według branż
Ceny brutto prenumeraty rocznej na 2007 r.

Przemysł Spożywczy
Chłodnictwo 192,00 zł

Czasopisma Ogólnotechniczne
Atest – Ochrona Pracy 186,00 zł Maszyny, Technologie, Materiały 57,00 zł Problemy Jakości 228,00 zł

Czasopisma Wielobranżowe
Aura – Ochrona Środowiska 132,00 zł Dozór Techniczny 114,00 zł Ochrona Przed Korozją 336,00 zł

Budownictwo

Elektronika, Energetyka, Elektronika
Elektronika - Konstrukcje, Technologie, Zastosowania 204,00 zł Przegląd Elektrotechniczny 204,00 zł Przegląd Telekomunikacyjny + Wiadomości Telekomunikacyjne 204,00 zł Wiadomości Elektrotechniczne 228,00 zł

Ciepłownictwo, Ogrzewnictwo, Wentylacja 192,00 zł Gaz, Woda i Technika Sanitarna 192,00 zł Materiały Budowlane 192,00 zł

Gazeta Cukrownicza 240,00 zł Gospodarka Mięsna 205,44 zł

Przegląd Gastronomiczny 138,00 zł Przegląd Piekarski i Cukierniczy 128,40 zł Przegląd Zbożowo-Młynarski 216,00 zł Przemysł Spożywczy 192,00 zł Przemysł Fermentacyjny i Owocowo-Warzywny 192,00 zł

Przemysł Lekki
Odzież – Technologia, Moda 90,00 zł Przegląd Włókienniczy – Włókno, Odzież, Skóra 240,00 zł

Przegląd Techniczny 208,00 zł

Opakowanie 166,92 zł

Przegląd Geodezyjny 204,00 zł Szkło i Ceramika 96,00 zł Wokół Płytek Ceramicznych 52,00 zł

Gospodarka Wodna 234,00 zł Przegląd Papierniczy 180,00 zł Przemysł Chemiczny 276,00 zł

Zakład Kolportażu Wydawnictwa SIGMA-NOT – ul. Ku Wiśle 7, 00-707 Warszawa, tel. (22) 840 35 89, 840 30 86, faks (22) 891 13 74, e-mail: kolportaz@sigma-not.pl

J PO UŻ RT OD NO AL 1 W INF STY WO W O C W RM ZN Ś Ć! BE .SI GM ACJ IA 2 ZP PR ŁA EN A- I TEC 007 T UM D NY NO H R ER LA DO T.P NIC OK ST AT ĘP OR L ZNE U ÓW J

Przemysł Pozostały

!!!

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->