P. 1
Elektronika Praktyczna №5 2010

Elektronika Praktyczna №5 2010

|Views: 1,738|Likes:
Wydawca: Daniel Daniel

More info:

Published by: Daniel Daniel on May 28, 2013
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/14/2014

pdf

text

original

5

/
2
0
1
0





m
a
j
E
L
E
K
T
R
O
N
I
K
A

P
R
A
K
T
Y
C
Z
N
A






M
i
ę
d
z
y
n
a
r
o
d
o
w
y

m
a
g
a
z
y
n

e
l
e
k
t
r
o
n
i
k
ó
w

k
o
n
s
t
r
u
k
t
o
r
ó
w
cena: 15,50 zł (w tym 7% VAT)
PRICE: 8 EUR Nakład 29000 egz.
Echolink odkryłem w 2005 roku i od tego
czasu ciągle z nim eksperymentuję.
W 2008 roku uruchomiłem bramkę
Echolink-IRLP.
/K0KN/
wYûAhIE 8PE0JALhE
E
c
h
o
l
i
n
k

i

s
p
ó
ł
k
a
Najnowszy numer specjalny ŚR
(„Świat Radio Plus” pt. Echolink
i spółka opracowany przez
Krzysztofa Dąbrowskiego OE1K-
DA) jest poświęcony
zasadom pracy amatorskich sieci
radiowo-internetowych, szerokiej
gamie rozwiązań technicznych,
sposobom korzystania z nich oraz
argumentom za i przeciw ich
wykorzystaniu.
Dołączony do numeru dysk CD
zawiera nie tylko liczne programy
związane z Echolinkiem, D-Star
i innymi systemami łączności ra-
diowo-internetowych, ale również
programy przeznaczone dla wielu
innych dziedzin krótkofalarstwa.
Znaleźć więc na nim można
zarówno programy do pracy emi-
sjami cyfrowymi albo do odbioru
za pomocą odbiorników reali-
zowanych programowo (SDR),
jak i programy symulacyjne dla
majsterkowiczów. Osobny temat
stanowią rozwiązania służące do
komunikacji za pomocą słabych
sygnałów i do badania propagacji
przy użyciu indywidualnych radio-
latarni małej mocy pracujących
emisjami WSPR, QRSS, Hella
i innymi.
W miarę możliwości wybór
programów uwzględnia oprócz
systemu Windows także i inne
platformy sprzętowo-programo-
we: Linuksa, Mcintosha i Po-
cketPC, a do części z nich dodano
instrukcje w języku polskim w tłu-
maczeniu OE1KDA.
Dodatkowo na CD zamieszczono
drugie wydanie historii polskich
radiotechników.
Numer specjalny „Echolink i
spółka” pojawi się w maju br.
w salonach prasowych Empik.
Prenumeratorzy ŚR mogą go
nabyć z rabatem w wysokości
50% (wplacając 14 zł na konto
97160010680003010303055153).
W moim przypadku Echolink to jedyny
sposób komunikacji. Pozbyłem się sprzętu
w wyniku nagłej potrzeby finansowej.
Na KF nie rozmawiałem - miałem tylko
2 m i 70 cm. Aż tu nagle zrobiłem QSO
z Południową Afryką na 70 cm... SUPER...
Popieram w 100% Echolink.
/SQ8CMF/
Skorzystałem z Echolinku. Działa i bardzo mi
się podoba, bo na UKF można
robić łączności z zagranicą.
/SP5XHN/
Moim zdaniem, mówiąc zwięźle: Echolink nie
powstał po to, aby można było się chwalić
dalekimi łącznościami. Pomaga on jednak
słabym, ręcznym czy ruchomym stacjom
albo stacjom pracującym z prowizorycznego
QTH nawiązać pożądane łączności. I nie jest
on niczym więcej, ale także i niczym mniej.
Odległość do najbliższego przemiennika
echolinkowego może wynosić na
przykład 50 km, a to już jest
łączność radiowa.
/DO6FM/
Echolink niczego nie zastępuje. Jest
dodatkowym do istniejących systemem
łączności pokazującym młodzieży, co
można osiągnąć, korzystając z prostych
radiostacji, łączy DSL, serwerów WWW
i komputera PC. I chyba nie chcemy
przespać tej szansy???
/DO6FM/
Usłyszałem australijskiego krótkofalowca
na częstotliwości VK2BGL, odpowiedziałem
i przeprowadziliśmy fajną łączność.
/z witryny ARI w Weronie/
Echolink jest potrzebny komuś, kto chce
w prosty sposób umówić się na dalekie
łączności nawet wówczas, gdy warunki
propagacji są złe.
Echolink aktywuje ludzi i pasma.
Echolink jest dziedziną eksperymentalną.
Echolink przygotowuje ultrakrótkofalowców
do światowych łączności.
Echolink ożywia pasma amatorskie
i przyczynia się do ich obrony.
/DL8RDL/ Najważniejsze aby aktywni krótko-
falowcy nie rezygnowali z wypróbo-
wywania nowych technik wskutek
negatywnego stanowiska osób
niechętnych wprowadzaniu nowości do
naszego hobby, ponieważ to właśnie
aktywni amatorzy
ożywiają krótkofalarstwo.
/DO6BCO/
EchoLink został wymyślony przez ludzi i dla
ludzi. Fajna sprawa, jeżeli chodzi o brak
możliwości technicznych do
stawiania pola antenowego.
/SQ8OY/
Możesz spacerować wokół domu z ręczną
radiostacją, rozmawiając z Włochami lub
Hiszpanią. Wyobraź sobie
miny sąsiadów... ha ha.
/KH6JPL/
®
http://www.ndn.com.pl e-mail: ndn@ndn.com.pl
02-784 Warszawa, Janowskiego 15 tel./fax (0-22) 641-15-47, 644-42-50


S
z
c
z
e
g
ó
³
o
w
e

i
n
f
o
r
m
a
c
j
e

w

I
n
t
e
r
n
e
c
i
e

n
a

s
t
r
o
n
i
e

w
w
w
.
n
d
n
.
c
o
m
.
p
l


S
z
c
z
e
g
ó
³
o
w
e

i
n
f
o
r
m
a
c
j
e

w

I
n
t
e
r
n
e
c
i
e

n
a

s
t
r
o
n
i
e

w
w
w
.
n
d
n
.
c
o
m
.
p
l


S
z
c
z
e
g
ó
³
o
w
e

i
n
f
o
r
m
a
c
j
e

w

I
n
t
e
r
n
e
c
i
e

n
a

s
t
r
o
n
i
e

w
w
w
.
n
d
n
.
c
o
m
.
p
l


S
z
c
z
e
g
ó
³
o
w
e

i
n
f
o
r
m
a
c
j
e

w

I
n
t
e
r
n
e
c
i
e

n
a

s
t
r
o
n
i
e

w
w
w
.
n
d
n
.
c
o
m
.
p
l
LF7000
790 z³ + vat
1-Odsysacz elektroniczny DIA80A,
2-Lekka koñcówka lutownicza 210ESD
3-Termopinceta TWZ 100,
4-Wydmuch gor¹cego powietrza HAP 80,
D
o
b
r
a

c
e
n
a
!
ZESTAW LUTOWNICZY LF-7000 STANOWISKO DO MONTA¯U SMD/BGA
NA PODCZERWIEÑ
W skład systemu wchodzi: IR-610 – podgrzewacz wstępny,
IR-810 – podgrzewanie punktowe, statyw do mocowania
płytki, chłodzenie kolby, włącznik nożny, chwytak
ciśnieniowy do układów scalonych z wymiennymi
końcówkami.
Moc Temperatura Timer
IR-610 650W 30°C - 350°C
IR-810 150W 45°C - 450°C 0-900s
GENERATOR Z CYFROW¥ SYNTEZ¥ DDS DF1410
Modulacja AM
● Częstotliwość: 1μHz÷10MHz, ● Dokładność: 5x10
-5
, ● Napięcie wyjściowe: 2mV ÷
20V
p-p
, ● Stabilność ±1x10
-5
● Przemiatanie 1ms÷800s (liniowe), 100ms÷800s (log.)
9
9
9

z
³

+
v
a
t
Przemiatanie
Modulacja PSK
Modulacja FM
Modulacja FSK
Impulsy
Paczka impulsów
Sinus
N
O
W
O
Œ
Æ
Model
Parametry
NDN
DF173003C
NDN
DF173005C
NDN
DF1723003DC
NDN
DF1723005DC
NDN
DF1723003TC
NDN
DF1723005TC
NDN
DF1743003C
NDN
DF1743005C
Napięcie
wyjściowe
0-30V 0-30V 2 x (0-30V) 2 x (0-30V) 2 x (0-30V)
2 x (0-3A)
1 x (5V, 3A)
2 x (0-30V)
2 x (0-5A)
1 x (5V, 3A)
2 x (0-30V)
2 x (0-3A)
1 x (8-15V, 1A)
1 x (3–6V, 3A)
2 x (0-30V)
2 x (0-3A)
1 x (8-15V, 1A)
1 x (3 – 6V, 3A)
Prąd wyjściowy 0-3A 0-5A 2 x (0-3A) 2 x (0-5A)
Dokładność
pomiaru
Dokładność pomiaru napięcia: ±1% +2 cyfry, dokładność pomiaru prądu: ±2% +2 cyfry
Wyświetlacz 2 x LED 4 x LED
Ilość wyjść Pojedynczy Podwójny Potrójny Poczwórny
Napięciowy
współczynnik
stabilizacji
CV≤1 x 10
-4
+1mV
CC≤2 x 10
-3
+2mA
CV≤1 x 10
-4
+1mV
CC≤2 x 10
-3
+2mA
CV≤1 x 10
-4
+1mV (CH1 i CH2)
CC≤2 x 10
-3
+2mA (CH1 i CH2)
CV≤1 x 10
-4
+1mV (CH3)
CV≤1 x 10
-4
+1mV (CH1 i CH2)
CC≤2 x 10
-3
+1mA (CH1 i CH2)
CV≤1 x 10
-4
+1mV (CH3 i CH4)
Obciążeniowy
współczynnik
stabilizacji
CV≤1 x 10
-4
+2mV
CC≤2 x 10
-3
+6mA
CV≤1 x 10
-4
+2mV
CC≤2 x 10
-3
+6mA
CV≤1 x 10
-4
+2mV (CH1 i CH2)
CC≤2 x 10
-3
+6mA (CH1 i CH2)
CV≤1 x 10
-3
+3mV (CH3)
CV≤1 x 10
-4
+2mV (CH1 i CH2)
CC≤2 x 10
-3
+2mA (CH1 i CH2)
CV≤1 x 10
-3
+3mV (CH3 i CH4)
Tętnienia i szumy
CV≤0,5mVrms (5Hz-1MHz)
CV≤20mVp-p (5Hz-1MHz)
CC≤3mArms
CC≤30mAp-p
CV≤0,5mVrms (5Hz-1MHz)
CC≤3mArms
CV≤0,5mVrms (5Hz-1MHz)
CC≤3mArms (CH1 i CH2)
CV≤1mVrms (5Hz-1MHz)
(CH3)
CV≤0,5mVrms (5Hz-1MHz)
CC≤2mArms (CH1 i CH2)
CV≤1mVrms (5Hz-1MHz)
(CH3 i CH4)
Zabezpieczenie
przed przeciążeniemoraz
odwrotną polaryzacją
przed przeciążeniemi odwrotną polaryzacją oraz ograniczenie prądowe i przeciwzwarciowe
Praca szeregowa,
równoległa,
tracking
NIE TAK TAK
Włączenie/
wyłączenie
wyjścia
TAK TAK TAK TAK
Ograniczenie
prądowe
Nastawianie ograniczenia prądowego przy odłączonym wyjściu
Wymiary 130 x 155 x 295 mm 255 x 156 x 295 mm 255 x 160 x 305 mm
Cena
(bez VAT)
250 275 500 550 520 570 570 590
Do pr acy c i ągłej (8h pr zy pełnym obc i ążeni u)
NAJ WI ĘKSZY WYBÓR, NAJ LEPSZA
CENA, TRZY LATA GWARANCJ I
NOWA SERI A ZASI LACZY NDN
N
O
W
O
Œ
Æ
2 kanały, pasmo 25MHz
Próbkowanie z częstością 250MSa/s w czasie rzeczywistym
i 25GSa/s w czasie ekwiwalentnym
Pamięć o długości 4k punktów dla każdego kanału
Detekcja impulsów o szerokości 10ns (Peak Detect)
Pamięć do 15 kompletów ustawień przyrządu
i do 15 przebiegów
Kolorowy ekran LCD TFT o przekątnej 14 cm
19 różnych pomiarów automatycznych
Podstawa czasu: 1ns ~10s/dz
Czułość odchylania pionowego: 2mV ~5V/dz
Port USB do komunikacji z komputerem PC
Operacje matematyczne na przebiegach: sumowanie,
odejmowanie, szybka transformata Fouriera
6-cyfrowy licznik częstotliwości w czasie rzeczywistym
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
OSCYLOSKOP CYFROWY GDS-1022
LPS305 Zasilacz laboratoryjny
Maks. moc
wyjściowa
165 W
Napięcie
Zakres 0÷+30V/ 0÷-30V 3,3V/5V
Rozdzielczość 10mV
Nap. maks. -32V / +32V
Tryb śledzenia 0 ÷±30V
Błąd śledzenia ±20 mV
Prąd
Zakres 0÷-2,5A /0÷+2,5A 3 A
Rozdzielczość 1 mA
Prąd maks. +3A / -3A ≈ 3,3 A
Tryb śledzenia 0 ÷±2,5 A
Błąd śledzenia ±5 mA
• Stabilizacja napięcia i prądu • 12-bitowy konwerter A/C • Ciekłokrysta-
liczny wyświetlacz matrycowy z podświetlaniem, 2x16 cyfr jednoczesny
odczyt prądu i napięcia • Kalibracja programowa • Inteligentny system
chłodzenia • Złącze RS232 • Akustyczna (beeper) sygnalizacja prze-
ciążenia i zmiany trybu pracy • Przyciski (“w dół”) i (“w górę”) do
łatwego ustawiania parametrów • Klawiatura numeryczna do bezpośred-
niego wprowadzania parametrów • Dwa kanały regulowane i jeden z
napięciem ustalonym (5V lub 3,3V)
8
9
9
z
³
+
v
a
t
S
T
A
L
E

W

D
O
B
R
E
J

C
E
N
I
E
!
4 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
DZI AŁ OD WYDAWCY
Miesięcznik Elektronika Praktyczna (12 numerów
w roku) jest wydawany przez AVT–Korporacja Sp. z o.o.
we współpracy z wieloma redakcjami zagranicznymi.
Wydawca:
AVT–Korporacja Sp. z o.o.
03-197 Warszawa, ul. Leszczynowa 11
tel. 22 257 84 99, faks.: 22 257 84 00
Adres redakcji:
03-197 Warszawa, ul. Leszczynowa 11
tel.: 22 257 84 49, 22 257 84 60, 22 257 84 65
faks.: 22 257 84 67
e-mail: redakcja@ep.com.pl
http://www.ep.com.pl
Redaktor Naczelny:
Wiesław Marciniak
Redaktor Programowy,
Przewodniczący Rady Programowej:
Piotr Zbysiński
Zastępca Redaktora Naczelnego,
Redaktor Prowadzący:
Jacek Bogusz
Redaktor Działu Projektów:
Piotr Witczak
Redaktor Działu Podzespołów i Sprzętu:
Jerzy Pasierbiński
Redaktor Działu Monitoringu Nowych Podzespołów:
Maciej Gołaszewski
Szef Pracowni Konstrukcyjnej:
Grzegorz Becker
Marketing i Reklama:
reklama@ep.com.pl, tel. 22 257 84 65
Katarzyna Wiśniewska, Katarzyna Gugała,
Bożena Krzykawska, Justyna Warpas, Andrzej Tumański
Sekretarz Redakcji:
Grzegorz Krzykawski
DTP:
Dariusz Welik
Projekt graficzny okładki:
Jakub Tarnowski
Redaktor strony internetowej:
Marek Dzwonnik
Stali Współpracownicy:
Arkadiusz Antoniak, Rafał Baranowski, Marcin Chruściel,
Jarosław Doliński, Andrzej Gawryluk, Krzysztof Górski,
Tomasz Jabłoński, Krzysztof Paprocki, Krzysztof Pławsiuk,
Sławomir Skrzyński, Jerzy Szczesiul, Ryszard Szymaniak,
Marcin Wiązania, Tomasz Włostowski, Robert Wołgajew
Uwaga! Kontakt z wymienionymi osobami jest możliwy
via e–mail, według schematu: imię.nazwisko@ep.com.pl
Prenumerata:
tel. 22 257 84 22, faks.: 22 257 84 00
e-mail: prenumerata@avt.pl
Sklep: tel. 22 257 84 66
Copyright AVT–Korporacja Sp. z o.o.
03-242 Warszawa, ul. Leszczynowa 11
Projekty publikowane w Elektronice Praktycznej mogą
być wykorzystywane wyłącznie do własnych potrzeb.
Korzystanie z tych projektów do innych celów, zwłaszcza
do działalności zarobkowej, wymaga zgody redakcji
Elektroniki Praktycznej. Przedruk oraz umieszczanie
na stronach internetowych całości lub fragmentów
publikacji zamieszczanych w Elektronice Praktycznej
jest dozwolone wyłącznie po uzyskaniu zgody redakcji.
Redakcja nie odpowiada za treść reklam i ogłoszeń
zamieszczanych w Elektronice Praktycznej.
Wy daw nic t wo
AVT Kor po ra cja Sp. z o.o.
na leż y do Iz by Wy daw ców Pra sy
T
R
A
F
F
I
C
-
E
X
P
O

K
i
e
l
c
e
,

1
1

1
4
.
0
5
A
U
T
O
M
A

P
o
z
n
a
ń
,

1
8

2
0
.
0
5
P
L
A
S
T
P
O
L

K
i
e
l
c
e
,

2
5

2
8
.
0
5

Z
a
p
r
a
s
z
a
m
y

n
a

n
a
s
z
e

s
t
o
i
s
k
a
!












w
w
w
.
e
l
f
a
.
s
e
Targi, targi...
Część marcowego numeru EP poświęciliśmy prezentacji oferty
firm biorących udział w  targach Automaticon 2010. Wspominaliśmy
też o  tym, że oprócz starej hali ekspozycyjnej do dyspozycji wystawców
oddano nową, w  zupełnie nowym budynku. Na czas targów obie hale połą-
czone były specjalnym korytarzem umożliwiającym swobodne przejście z jednej
hali do drugiej. Niestety, nie wiadomo dlaczego (przyzwyczajenie?) w tej drugiej hali
było mało zwiedzających. Jeśli jeszcze w przyszłym roku organizator postara się o od-
powiednie miejsca do parkowania, to warszawskie tereny targowe dużo zyskają. Póki co
za wzór może posłużyć administracja targów kieleckich. Tam w pobliżu hal targowych nie ma
jakiegoś ogromnego parkingu, a jednak organizatorzy corocznie dbają o to, aby było wystarczająco
dużo miejsca do parkowania. Parkingi rozmieszczone są w  różnych punktach miasta, a  pomiędzy
nimi kursują bezpłatne autobusy miejskie. Za ich pomocą dojazd zajmuje co najwyżej 10 minut. Do-
skonała idea, warta naślado-
wania i  pozwalająca uniknąć
nerwowego stania w  korkach
ulicznych.
W tym roku na Automati-
conie swoją ofertę zaprezento-
wały 323 firmy. Miałem jednak
wrażenie, że w ubiegłym roku
było znacznie więcej nowi-
nek. Znacznie uboższa w  po-
równaniu do lat ubiegłych
była np. oferta systemów wi-
zyjnych. Już na pierwszy rzut
oka bardzo brakowało mi też
zielonego stoiska firmy Eaton
(dawniej Moeller). Zapewne
winien temu jest wszechobec-
ny kryzys. Po prostu w trudnych czasach firmy ograniczyły wydatki na innowacje i marketing.
Na Automaticonie ogromne zainteresowanie zwiedzających budziły roboty. Stanowiska firm je
demonstrujących otaczały dosłownie tłumy. Temat robotyki jest bardzo gorący, co widać również
w Elektronice Praktycznej, do której dociera coraz więcej Waszych próśb o publikację wszelkich tuto-
riali i projektów związanych z mechatroniką i robotyką.
Teraz z  niecierpliwością czekam na poznańską Automę, a  zwłaszcza na zapowiadane imprezy
towarzyszące, takie jak event robotyczny. Piszemy o nim w Automatyce i Mechatronice.
Nie sposób też nie zauważyć wydarzeń na świecie, a zwłaszcza u naszych zachodnich sąsiadów,
Niemców. Tam odbyły się targi CeBIT oraz Embedded World. Również i tam więcej ważnych wydarzeń
było w ubiegłym roku.
Norymberski Embedded World zaowocował co prawda premierami kilku nowych układów scalo-
nych (np. o nowych układach bezprzewodowych Infineona oraz Vinculum II piszemy w tym numerze
EP). Nowe produkty pokazały m.in. firmy FTDI, NXP, Renesas, Toshiba, Infineon i inne, ale nie były to
raczej rozwiązania rewolucyjne. Owszem, bardzo ciekawe podzespoły, jednak nie taki przełom, jakim
było np. wprowadzenie układów z rdzeniem ARM.
Od dawna już wiadomo i przyznają to nawet osoby krytykujące CeBIT, że nie ma innych targów
w Europie, tak dobrze oddających przyszłe i aktualne trendy rynkowe w najnowszych technologiach.
W  tym roku na targach CeBIT królowała branża IT. Prezentowano wchodzące w  życie rozwiązania
„cloud computing” bazujące na modelu udostępniania usług przez zewnętrzne firmy. Namiastki ta-
kich rozwiązań widać już dziś, jednak w  przyszłości przewidywana jest eksplozja usług tego typu.
Dzięki nim użytkownik nie będzie zmuszony do zakupu licencji np. edytora tekstu i  jego instalacji
na lokalnym dysku, ale będzie wnosił jakąś jednorazową, niewielką opłatę na zasadzie abonamentu
i użytkował program poprzez Internet. Niestety, na stoiskach związanych z telekomunikacją było wi-
dać kompletny zastój. Nowe technologie (np. 4G) były pokazywane w wersji demonstracyjnej, rzec by
można – w fazie praprototypu. Ten trend udzielił się i Polsce, ponieważ na naszych łódzkich targach
Intertelecom 2010 pojawiło się mniej dostawców niż zwykle. Zgodnie z opiniami naszych redaktorów
odwiedzających targi, było tam nieco pustawo. Być może wszyscy oczekują na jakąś kolejną rewolucję
w telekomunikacji na miarę wprowadzenia sieci GSM. Może nią być telewizja cyfrowa z trójwymiaro-
wym obrazem, jednak na chwilę obecną mnogość proponowanych standardów, urządzeń i rozwiązań
(jaskrawo było to widać na CeBIT) z całą pewnością nie sprzyja standaryzacji i rozwojowi tej branży.
Na trójwymiarowy obraz np. z meczu piłki nożnej przyjdzie nam jeszcze trochę poczekać.
26 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PROJEKTY
Rys. 5. Schemat ideowy EQanalysera
śnięcie przycisku również powoduje zmianę
stanu Command, dzięki czemu możliwa stała
się implementacja wspólnej procedury obsługi
dla obu interfejsów użytkownika.
Po ustawieniu wspomnianej flagi, program
główny przesyła dane sterujące do układu
TDA7416 z użyciem interfejsu TWI oraz aktu-
alizuje stan wyświetlacza LCD.
Urządzenie może pracować w  trzech try-
bach pracy: w trybie korektora graficznego (wy-
świetla wtedy 8 potencjometrów: 7 dla pasm
korekcji oraz 1 dla poziomu głośności) lub
w  jednym z  dwóch trybów pracy analizatora
widma sygnału akustycznego (wyświetla wtedy
7 słupków odpowiadających poziomowi sygna-
łu dla każdego z pasm analizatora). Tryby anali-
zatora widma różnią się sposobem wizualizacji
charakterystyki. Należy także podkreślić, że wy-
w przypadku dużego tłumienia sygnału), co po-
woduje, że wyświetlane słupki będą zbyt niskie.
Aby umożliwić dopasowanie zakresu prze-
twarzania przetwornika A/C do poziomu sy-
gnału wejściowego, wprowadzono możliwość
regulacji czułości jego stopnia wejściowego.
Do tego celu przewidziano specjalną procedu-
rę konfiguracyjną z  dedykowanym interfejsem
obsługi. Można ją wywołać w trakcie włączania
układu przez wciśnięcie i przytrzymanie przy-
cisku oznaczonego MODE. Menu konfiguracyj-
ne umożliwia wybór 1 z 3 czułości stopnia wej-
świetlane poziomy sygnału dotyczą sygnału au-
dio na wejściu, czyli przed poddaniem korekcji
za pomocą bloku korektora graficznego. Wybra-
no takie rozwiązanie, ponieważ sygnał poddany
korekcji może mieć małą amplitudę (zwłaszcza
27 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Korektor/analizator sygnału audio
Tab.  3. Parametry układu EQanalyser
Parametr Wartość minimalna Wartość typowa Wartość maksymalna Jednostka
Napięcie zasilania 12,5 15 V
Prąd obciążenia 130 mA
Częstotliwości pasm regulacyjnych korektora
62, 157, 396, 1000,
2510, 4000, 15 000
Hz
Zakres regulacji –14 +14 dB
Skok regulacji 1 dB
Wzmocnienie –56 0 dB
Skok regulacji 2 dB
Rezystancja wejściowa 70 100 130 kV
Maksymalny poziom napięcia wejściowego 1,8 2.2 V
RMS
Impedancja wyjściowa 30 120 V
Maksymalny poziom napięcia wyjściowego 1,8 2,2 V
RMS
Rezystancja obciążenia wyjścia 2 kV
Odstęp sygnału od szumu S/N 103 dB
Zniekształcenia 0,01 0,1 %
Separacja kanałów 80 90
Zakres napięcia wyjściowego analizatora wid-
ma (pin SAOUT)
0 3,3 V
Częstotliwości środkowe filtrów analizatora
widma
62, 157, 396, 1000,
2510, 6340, 16 000
Hz
Rys. 6. Schemat montażowy EQanalysera
Montaż i uruchomienie
Korektor/analizator wykonano z  ele-
mentów SMD, co może nastręczyć pewnych
trudności przy montażu. Szczególnej precy-
zji wymaga przylutowanie mikrokontrolera
i procesora audio.
Schemat montażowy układu pokazano
na rys. 6. Montaż elementów typu SMD mo-
żemy wykonać na co najmniej dwa sposoby,
w zależności od sprzętu lutowniczego, jakim
dysponujemy. Sposób pierwszy to użycie
specjalnej stacji lutowniczej typu Hot Air
oraz odpowiednich topników. Sposób drugi
to montaż przy użyciu typowej stacji lutow-
niczej, dobrej jakości cyny z  odpowiednią
ilością topnika oraz plecionki rozlutowni-
czej, która umożliwi usunięcie nadmiaru
cyny spomiędzy wyprowadzeń układów.
Należy przy tym uważać, by nie uszkodzić
termicznie układów.
Po zamontowaniu elementów SMD
przylutowujemy rezystory, kondensatory
(należy zwrócić szczególną uwagę na typ
i  jakość zastosowanych elementów), po-
zostałe elementy bierne, a  na końcu złą-
cza, gniazda i  przyciski mikroprzełączniki.
Warto zaekranować sekcję audio naszego
urządzenia (układ TDA7416, złącze audio)
poprzez przylutowanie kawałka cienkiej
blachy do masy audio w  miejscach do tego
przewidzianych (pola wyróżnione brakiem
solder-maski na warstwie TOP płytki druko-
wanej). Wyświetlacz graficzny LCD należy
zamocować za pomocą tulei dystansowych
o  odpowiedniej wysokości, wykorzystując
przewidziane w  tym celu otwory, zaś same
połączenie należy wykonać przy użyciu
typowej listwy i  gniazda goldpin. Scalony
stabilizator napięcia zasilania 7805 można
wyposażyć w niewielki radiator.
Poprawnie zmontowany układ (warto
sprawdzić jakość montażu elementów SMD)
powinien działać już po podłączeniu zasila-
nia.
Robert Wołgajew, EP
robert.wolgajew@ep.com.pl
Wykaz elementów
Rezystory: (0,125 W):
R1: 22 kV
R2, R3: 4,7 kV
R4: 10 V
R5: 100 V
Kondensatory:
C1, C3, C5, C7...C9, C11...C17: 100 nF
(raster 2,54 mm)
C2, C4, C6: 100 mF/25 V
C10: 10 mF/25 V (tantalowy)
Półprzewodniki:
U1: 78M09 (SMD DPAK)
U2: 7805 (TO220)
U3: ATmega8 (TQFP32)
U4: TDA7416 (TQFP44)
IR: odbiornik podczerwieni SFH5110-36
GLCD: wyświetlacz graficzny LCD-AG-
128064A-BLW W/B-E12 (sterownik KS0108A)
D1: 1N4004
Inne:
P1: potencjometr montażowy 10 kV (raster
5 mm)
L1: dławik 10 mH
UP, DOWN, BAND, MODE – mikroprzełączniki
z ośką 17 mm
PWR: gniazdo męskie kątowe 90º, 2-pin
(NSL25-2W)
AUDIO: gniazdo męskie kątowe 90º, 8-pin
(NSL25-8W)
ściowego (za pomocą przycisków UP i DOWN).
Opuszczenie menu konfiguracyjnego następuje
po przyciśnięciu przycisku BAND. Wybrany
stopień czułości dla układu analizatora widma
zostanie w tym momencie zapamiętany w nie-
ulotnej pamięci urządzenia.
Jako dodatkową funkcjonalność wprowa-
dzono możliwość zapisania i  odczytu w  nie-
ulotnej pamięci EEPROM mikrokontrolera
wszystkich nastaw regulacyjnych korektora
graficznego. Dotyczy to wyłącznie obsługi za
pomocą pilota zdalnego sterowania. Zapisane
nastawy są odczytywane przy włączeniu urzą-
dzenia. Przy braku odpowiednich wartości
nastąpi ustawienie wszystkich suwaków w po-
łożenia środkowe oraz przesłanie związanych
z tym nastaw do układu audioprocesora.
N
a

C
D
:

k
a
r
t
y

k
a
t
a
l
o
g
o
w
e

i

n
o
t
y

a
p
l
i
k
a
c
y
j
n
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

o
z
n
a
c
z
o
n
y
c
h

n
a

w
y
k
a
z
i
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

k
o
l
o
r
e
m

c
z
e
r
w
o
n
y
m
28 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PROJEKTY
AVT-5233 w ofercie AVT:
AVT-5233A – płytka drukowana
AVT-5233B – płytka drukowana + elementy
Podstawowe informacje:
• Współpraca z  komputerem PC przez interfejs
USB
• Zasilanie 5 VDC pobierane z  portu USB
• Zakres napięć mierzonych: 0...2,5  VDC
• Rozdzielczość 0,01  V
• Możliwość podłączenia dzielnika napięcia
wejściowego, program uwzględnia zmianę
skali
Dodatkowe materiały na CD i  FTP:
ftp://ep.com.pl, user: 15257, pass: 1ajsf046
• wzory płytek PCB
• karty katalogowe i  noty aplikacyjne
elementów oznaczonych na Wykazie
Elementów kolorem czerwonym
Projekty pokrewne na CD i  FTP:
(wymienione artykuły są w  całości dostępne na CD)
AVT-2270 Moduł miliwoltomierza
(EdW 3/1998)
AVT-449 Moduł pomiarowy (EP 6/2007)
AVT-2857 Moduł woltomierza/amperomierza
(EdW 3/2008)
AVT-5097 „Mówiący” woltomierz
(EP 1-2/2003)
AVT-2126 Moduł woltomierza na LCD
(EdW 3/1997)
AVT-5086 Programowany 4-kanałowy
komparator/woltomierz
(EP 11/2002)
AVT-266 Woltomierz 4,5 cyfry (EP 9/1995)
AVT-2004 Woltomierz do modułowego
zestawu pomiarowego
(EdW 1-1996)
AVT-02 Woltomierz panelowy
z  wyświetlaczem LCD
AVT-01 Woltomierz panelowy
z  wyświetlaczem LED
Dodatkowe materiały
na CD i FTP
Przedstawiony w artykule woltomierz po-
zwoli na zastąpienie tradycyjnego miernika
wirtualnym przyrządem pomiarowym. Wolto-
mierz ma trzy kanały pomiarowe i umożliwia
jednoczesne wyświetlanie napięć każdego
z  kanałów. W  podstawowej konfiguracji wy-
konywane są pomiary napięcia wejściowe-
go w  zakresie 0...2,5  V. Możliwe jest jednak
zwiększenie tego zakresu poprzez zastosowa-
nie dzielników wejściowych. Zamiast wska-
zywania napięcia możliwe jest także wyświe-
tlanie innych wielkości. Ważne jest, aby były
przetworzone na napięcie z zakresu 0...2,5 V.
Oprogramowanie służące do wyświetlania
wyników pomiarów umożliwia dowolną
konfigurację sposobu wyświetlania danych,
dobranie odpowiedniego dzielnika oraz wy-
świetlenie w  odpowiednich jednostkach.
W wyniku tej konfiguracji możliwe jest także
skalibrowanie przyrządu. Każdy z  kanałów
wyposażony jest q przycisk Hold pozwalający
na zatrzymanie aktualizacji pomiarów.
Budowa
Na rys.  1 przedstawiono schemat elek-
tryczny modułu sprzętowego rejestratora
temperatury. Cały układ można podzielić
na dwa bloki funkcjonalne: konwerter USB/
RS232 i układ pomiarowy.
3-kanałowy woltomierz
z USB
Przyrządy pomiarowe są
nieodzownym sprzętem
obecnym w  pracowni każdego
elektronika konstruktora. Często
jednak taka aparatura zabiera
znaczną część powierzchni
biurka, uszczuplając dostępne
miejsce. Aby zaoszczędzić
nieco miejsca, można użyć
przyrządu wirtualnego. Ponieważ
nieodzownym narzędziem jest
komputer, zaprzęgniemy go do
pracy w  charakterze przyrządu
pomiarowego. Przedstawiony
w  artykule woltomierz pozwoli
na zastąpienie tradycyjnego
miernika wirtualnym przyrządem
pomiarowym.
Rekomendacje: przyrząd przyda
się każdemu elektronikowi i  jest
ciekawą bazą do własnych
konstrukcji.
W  pierwszym bloku został zastosowa-
ny specjalizowany układ konwertera USB-
RS232 typu FT232RL. Upraszcza to kon-
strukcję, gdyż realizuje on cały proces komu-
nikacji z komputerem poprzez interfejs USB.
Na liniach TX i  RX otrzymujemy sygnały
szeregowe, zgodne ze standardem UART,
umożliwiające dwukierunkową wymianę
danych z  komputerem. Parametry transmi-
sji są następujące: 9600, n, 1. Sygnał TX jest
kierowany na wejście GP3 mikrokontrolera
(U2). Układ ten skonfigurowano tak, aby po
włączeniu zasilania sygnał reset był genero-
wany przez wewnętrzny moduł. Pozwoliło
to na skonfigurowanie zewnętrznego wejścia
sygnału reset (GP3) jako wejścia cyfrowego.
Dane do komputera(RX) przesyłane są po-
przez linię GP2. Zastosowany mikrokontro-
ler nie ma sprzętowego sterownika UART,
więc transmisja szeregowa realizowana jest
w sposób programowy. Sygnał zegarowy po-
trzebny do pracy mikrokontrolera generowa-
ny jest z wewnętrznego generatora RC.
W  bloku pomiarowym pomiary napięć
wykonywane są przez wewnętrzny prze-
twornik A/C o  rozdzielczości 10 bitów za-
warty w  mikrokontrolerze. Do jego popraw-
nej pracy potrzebne jest stabilne źródło
napięcia odniesienia. Ponieważ napięcie
obwodu zasilania pochodzące z  portu USB
nie jest wystarczająco stabilne, zastosowa-
ne zostało dodatkowe źródło z  układem
LM385-2.5. Napięcie odniesienia jest dopro-
wadzone do portu GP1, który pracuje jako
wejście napięcia odniesienia dla przetwor-
nika A/C. Wartość tego napięcia jest równa
2,5  V i  w  związku z  tym zakres pomiarowy
przetwornika wynosi 0...2,5  V. Na każdym
z wejść zastosowano układ całkujący służący
do ograniczenia wpływu zaburzeń na wynik
pomiaru. Dodatkowo, zaburzenia są filtrowa-
AVT
5233
ne programowo. Pomiary wykonywane są co
około 300 ms i wysyłane do komputera. Cały
układ jest zasilany napięciem dostępnym na
porcie USB.
Montaż
Widok płytki z  ułożeniem elementów jest
na rys. 2. Cały układ zawiera niewielką liczbę
elementów, ale są to głównie elementy SMD
i dlatego wymagana jest precyzja.
29 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
3-kanałowy woltomierz z USB
N
a

C
D
:

k
a
r
t
y

k
a
t
a
l
o
g
o
w
e

i

n
o
t
y

a
p
l
i
k
a
c
y
j
n
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

o
z
n
a
c
z
o
n
y
c
h

n
a

w
y
k
a
z
i
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

k
o
l
o
r
e
m

c
z
e
r
w
o
n
y
m
Wykaz elementów
Rezystory:
R2...R4: 100 kV
R5...R7: 2,2 kV
R8: 1 kV
Kondensatory:
C1: 10 nF
C2, C4, C5...C8: 100 nF
C3, C10: 10 mF/16 V
Półprzewodniki:
U1: FT232 SMD
U2: PIC12F675
D3: LM385-2,5
Inne:
CON1: złącze USB do druku
CON2, CON3: ARK2 3,5 mm
FR: koralik ferrytowy SMD
cza. W tab. 1 pokazano przykładowe zakresy
wyświetlanych parametrów w  zależności od
wybranego mnożnika.
Wszystkie parametry zapisywane są
w pliku „miernik.ini”, automatycznie tworzo-
nym przez program w katalogu, w którym się
znajduje. Modyfikowane parametry są następ-
nie odtwarzane przy każdym uruchomieniu
programu.
Krzysztof Pławsiuk, EP
krzysztof.plawsiuk@ep.com.pl
port możliwa będzie komunikacja pomiędzy
oprogramowaniem sterującym a częścią sprzę-
tową miernika. Jeśli wirtualny port zostanie
zainstalowany, to można uruchomić oprogra-
mowanie na komputerze.
Do pracy programu jest konieczne zain-
stalowanie bibliotek .NET Framework. Okno
programu pokazano na rys. 3. W celu nawią-
zania połączenia z  częścią sprzętową należy
wybrać odpowiedni port oraz nacisnąć przy-
cisk Start. Na wyświetlaczach będą widoczne
wskazania napięć z wszystkich wejść pomia-
rowych.
Domyślnie program wskazuje wartość
napięć w zakresie 0...2,50 V z rozdzielczością
0,01  V. Możliwe jest dostosowanie do wła-
snych potrzeb zarówno opisu wskazywanego
parametru, jak i mnożnika. Wszelkich zmian
można dokonać tylko przy nieaktywnym po-
łączeniu. Dwukrotne kliknięcie na opis para-
metru uaktywni opcję jego edycji. Po zmianie
ponowne dwukrotne kliknięcie spowoduje
zapamiętanie zmian.
Zmianę mnożnika wykonuje się w analo-
giczny sposób. Dwukrotne kliknięcie na wy-
świetlacz spowoduje jego podświetlenie kolo-
rem pomarańczowym i zostanie wyświetlony
aktualny mnożnik. Z klawiatury należy wpro-
wadzić odpowiednią wartość i  zatwierdzić
dwukrotnym kliknięciem na pole wyświetla-
Montaż należy rozpocząć od wlutowania
układów scalonych U1 i U2. W drugim etapie
montowane są pozostałe elementy SMD. Jako
ostatnie należy wlutować złącza CON1...CON3.
Do złączy CON2 i  CON3 należy doprowadzić
mierzone napięcia. Należy przy tym zwrócić
uwagę, aby podane napięcie nie przekraczało
wartości 5 V, gdyż może to spowodować uszko-
dzenie mikrokontrolera.
Po prawidłowym montażu można przejść
do uruchomienia układu. W  tym celu należy
pobrać sterowniki dla układu FT232RL ze stro-
ny producenta http://www.ftdichip.com/Drivers/
VCP.htm i wypakować do dowolnego katalogu.
Po podłączeniu rejestratora do komputera
system Windows rozpozna nowe urządzenie
i  rozpocznie proces instalacji sterowników.
Wtedy należy wybrać „Instalacja ręczna”
i  wskazać katalog, w  którym znajdują się po-
brane wcześniej sterowniki. Po zainstalowaniu
urządzenia pojawi się nowy port szeregowy
COM z  odpowiednim numerem. Poprzez ten
Rys. 1. Schemat elektryczny miernika
Rys. 2. Rozmieszczenie elementów na
płytce
Rys. 3. Okno programu wyświetlającego
wyniki pomiarów
Tab. 1. Zależność rozdzielczości i  za-
kresu od mnożnika
l.p. Mnożnik Rozdzielczość
Zakres pomia-
rowy
1 1 1 0...250
2 0,1 0,1 0...25,0
3 0,01 0,01 0...2,50
4 0,2 0,2 0...50,0
5 0,5 0,5 0...125,0
R E K L A M A
30 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PROJEKTY
AVT-5232 w ofercie AVT:
AVT-5232A – płytka drukowana
Podstawowe informacje:
• Pomiar stężenia tlenku węgla, temperatury
i  wilgotności
• Zasilanie: 5  VDC (z  baterii, zasilacza lub
centralki alarmowej)
• Komunikacja: RS485 oraz ZigBee
• Sygnalizacja alarmu: sygnał akustyczny,
czerwona dioda LED
• Wyświetlacz LCD 3,5 cyfry
Dodatkowe materiały na CD i  FTP:
ftp://ep.com.pl, user: 15257, pass: 1ajsf046
• wzory płytek PCB
• karty katalogowe i  noty aplikacyjne
elementów oznaczonych na Wykazie
Elementów kolorem czerwonym
Projekty pokrewne na CD i  FTP:
(wymienione artykuły są w  całości dostępne na CD)
AVT-362 Inteligentny detektor gazu
(EP 11/1997)
AVT-433 Energooszczędny czjnik
niebezpiecznych gazów (EP 8/2005)
Dodatkowe materiały
na CD i FTP
DDDood od oda da daaaa odatkkkow kow kow www kow kow w tttt w k w tkk tkk w tk w kk www koo ee e ma e ma e ma e ma ma e ma eee maaa e aaaaaa e a ee a ma a e tte tte te tttte te te te te te tte te te e te e te ee te
na na C na nna na na a a C na C C na C CCC na na C CCCCCCCCCCDDD i DDDDDD i D i D i D i D i  D i i  D i iii  DD iiii  DDDDDD i D i FTP FTP FT FT FT FFFTP PPP FFTP FTP FFFTP FT
Czujkę tlenku węgla zbudowano z  uży-
ciem procesora MSP430F449. Mikrokon-
troler ma interfejs do sterowania LCD, trzy
różne tryby pracy, interfejsy SPI i  I
2
C, licz-
niki, pamięć RAM oraz przetwornik A/C.
Na rys.  1 pokazano schemat blokowy czuj-
ki. Oprócz mikrokontrolera wśród najważ-
niejszych bloków należy wymienić: czujnik
elektrochemiczny TGS5042, czujnik wilgot-
ności i temperatury SHT11, interfejs RS485,
moduł ZigBee.
Czujnik TG5042
Czujnik TGS5042 pozwala wykryć stę-
żenia CO powyżej 1% i  jest niewrażliwy
na inne gazy. Zakres temperatur pracy to
–40...+70°C. Długi czas życia, dobra stabil-
ność temperaturowa i  wysoka dokładność
sprawiają, że jest to idealny element prze-
znaczony do budowy czujek CO. Na rys.  2
przedstawiono zasadę działania czujnika
CO. Elektrolit w  TGS5042 to niskostężona
mieszanina substancji elektrolitycznych:
KOH (wodorotlenku potasu), KHCO
3
(kwa-
śnego węglanu potasu) i K
2
CO
3
(węglanu po-
tasu). Na skutek reakcji elektrochemicznej,
w  której bierze udział tlenek węgla, pomię-
dzy elektrodami czujnika przepływa prąd,
Czujnik tlenku węgla
z modułem ZigBee
Tlenek węgla to gaz bezwonny,
bezbarwny, niedrażniący, a  przy
tym silnie toksyczny. Jest jednym
z  produktów spalania, więc
trudno uniknąć jego źródeł.
Prezentowana czujka ostrzega
przed możliwością zatrucia
się tlenkiem węgla. Dzięki
wyposażeniu w  moduł ZigBee
może być częścią systemu
monitorowania lub pracować
samodzielnie.
Rekomendacje: czujka przyda
się wszędzie tam, gdzie
w  pomieszczeniach użytkowych
są piece gazowe lub stałopalne.
którego natężenie jest zależne liniowo od
stężenia gazu. Prąd ten można zamienić na
napięcie i mierzyć przetwornikiem A/D.
Wpływ temperatury na jakość pomiaru
jest nieznaczny, jednakże dla zapewnienia
dużej dokładności pomiaru jest ona również
uwzględniana w obliczeniach.
Budowa układu
Pierwszym blokiem urządzenia (rys.  1)
jest czujnik TGS5042. Jako drugi narysowa-
no tranzystor zabezpieczający, a to ze wzglę-
du na jego bardzo ważną rolę. Jego zadaniem
jest zwarcie elektrod czujnika w przypadku,
gdy jest wyłączone zasilanie konwertera. To
zabezpieczenie jest konieczne, ponieważ
czujnik może ulec uszkodzeniu, jeśli napię-
cie wsteczne przekroczy ±10  mV. W  ukła-
dzie zabezpieczenia zastosowano tranzystor
J-FET z kanałem typu P.
Rys. 1. Schemat blokowy czujki
AVT
5232
31 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Czujnik tlenku węgla z modułem ZigBee
N
a

C
D
:

k
a
r
t
y

k
a
t
a
l
o
g
o
w
e

i

n
o
t
y

a
p
l
i
k
a
c
y
j
n
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

o
z
n
a
c
z
o
n
y
c
h

n
a

w
y
k
a
z
i
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

k
o
l
o
r
e
m

c
z
e
r
w
o
n
y
m
Konwerter prądu na napięcie to klasycz-
ny układ. Zbudowano go z użyciem wzmac-
niacza operacyjnego i  jednego rezystora.
Wartość rezystancji wyznacza nachylenie
charakterystyki konwersji, a co za tym idzie
– wartości napięcia na wyjściu konwertera.
Ostatnim układem jest procesor, którego za-
daniem jest pomiar napięcia i  jego zamiana
na odpowiednią wartość stężenia CO.
Obok czujnika CO w  urządzeniu zasto-
sowano również czujnik SHT11 do pomiaru
temperatury i  wilgotności. Jego wyjścia da-
nych doprowadzono do wejść mikrokontro-
lera, umożliwiając mu tym samym pomiar
temperatury i wilgotności. Również i w tym
przypadku oprogramowanie mikrokontrolera
przeprowadza niezbędną konwersję danych
na postać wyświetlaną dla użytkownika.
Czujnik SHT11 może być zasilany na-
pięciem z  zakresu 2,4...5  VDC. Po podaniu
napięcia zasilania, czujnik potrzebuje 11 ms
na przejście ze stanu spoczynku w  stan ak-
tywny. W  trakcie trwania tego procesu nie
należy do niego wysyłać żadnych komend.
Algorytm komunikacji układu SHT11
przypomina standardową komunikację I
2
C.
Podobnie jak w  I
2
C, ramkę danych SMBUS
rozpoczyna sekwencja „start”, następnie
wysyłane są adres, dane i  CRC. Sekwencja
„start” jest inna niż w  I
2
C – jest to zmiana
stanu linii Data z  wysokiego na niski, a  na-
stępnie z niskiego na wysoki. Zmianie staniu
linii DATA towarzyszy pojedyncza zmiana
sygnału zegarowego SCL.
Po sekwencji „start” mikrokontroler wy-
syła 8-bitowe słowo zawierające adres oraz
komendę czujnika (tab. 1).
Czujnik potwierdza odbiór komendy,
wymuszając stan niski linii DATA. Jeśli ko-
menda dotyczy odczytu temperatury lub wil-
gotności, to SHT11 wysyła 2-bajtowe słowo
danych (MSB jako pierwsze). Jeżeli komenda
odnosi się do rejestru stanu, należy po jej
wysłaniu podać nową wartość parametru
podlegającego zmianie. Komunikację pomię-
dzy mikrokontrolerem a  czujnikiem kończy
bit CRC. Po odebraniu danych SHT11 wy-
licza sumę kontrolną CRC8 i  wymusza stan
niski linii danych, jeśli ta jest poprawna.
Operację przeliczenia wartości zmierzo-
nej na odpowiednią skalę pomiarową należy
dokonać za pomocą procesora. Należy przy
tym pamiętać, że na pomiar wilgotności
wpływa również temperatura. Aby uzyskać
wiarygodny wynik pomiaru, w  procedurze
obliczającej należy uwzględnić wpływ tem-
peratury:
RHtrue=(T-25)·(t1+t2·SOrh)+THlinear,
gdzie:
– RHtrue: wilgotność [%]
– T: temperatura [°C]
– T1, T2 – stałe zależne od rozdzielczości
przetwarzania
– SOrh – wartość zmierzona przez przetwor-
nik A/D
– RHlinear – pośrednia wartość wilgotności
Mniej skomplikowany jest pomiar tem-
peratury. Czujnik charakteryzuje się liniową
charakterystyką temperaturową, co znacząco
ułatwia wymagane obliczenia. Niżej podano
wzór umożliwiający przekształcenie warto-
ści zmierzonej na stopnie Celsjusza:
Temperatura=d1+d2·SOt,
gdzie:
– d1, d2 – stałe zależne od napięcia zasilania
(nota katalogowa [2]),
– SOt – wartość zmierzona przez przetwor-
nik A/D.
W  tab.  2 wymieniono rejestry układu
SHT111. Sam czujnik był wielokrotnie opi-
sywany w EP i jest chętnie stosowany w róż-
nych aplikacjach typu „stacja pogody”.
Zmierzone przez czujkę parametry mogą
być transmitowane zarówno przez interfejs
RS485, jak i bezprzewodowo, z użyciem pro-
tokołu ZigBee.
W prezentowanym urządzeniu do imple-
mentacji interfejsu ZigBee zastosowano goto-
wy moduł firmy Mechnetics. Podłączono go
wprost do mikrokontrolera, ponieważ wyma-
gania odnośnie do napięć poziomów logicz-
nych są identyczne. Komunikacja pomiędzy
procesorem a modułem odbywa się za pomo-
Rys. 2. Zasada działania sensora CO [1]
Tab. 1. Wykaz komend czujnika
SHT11
Komenda Kod
Zarezerwowana 0000x
Pomiar Temperatury 00011
Pomiar Wilgotności 00101
Czytaj Rejestr Statusowy 00111
Wpisz do Rejestru Statuso-
wego
00110
Zarezerwowana 0101x-1110x
Soft Reset 11110
Tab. 2. Spis funkcji rejestru stanu [2]
Bit Typ Opis
7 Zarezerwowane
6 R Słaba bateria (detekcja niskiego
napięcia zasilania)
„0” – VDD > 2,47 V
„1” – VDD < 2,47 V
5 Zarezerwowane
4 Zarezerwowane
3 Tylko do testów, nie używać
2 R/W Podgrzewanie
1 R/W
0 R/W Rozdzielczość
„0” – 8 bit RH/ 12 bit Temp
„1” – 12 bit RH/14 bit Temp
Wykaz elementów
Rezystory: (SMD, 0603)
R1, R11, R15, R21: 220 V
R2: 47 kV
R3: 1 kV
R6, R8: 10 kV
R7, R9, R10, R17: 33 kV
R12: 1 MV
R14: 100 kV
R18: 100 V
R19, R20, R25: 470 kV
Kondensatory:
C1, C2, C8: 100 nF (SMD, 0603)
C3, C4, C9: 100 mF/16 V
C5, C6: 22 pF (SMD, 0603)
C7: 10 mF/25 V
Półprzewodniki:
D2: 1N4728
LED1: LED SMD (1206)
ERROR: dioda LED, czerwona
POWER: dioda LED, zielona
WARNING: dioda LED, żółta
IC3: MSP430F449IPZ (S-PQFP-G100)
TPS1: TPS3825
US2: tranzystor MOSFET-P małej mocy
US3: MCP6042
US4: LF33CDT2
US9: NDS355AN
U1: SN65HVD10D
Inne:
Zasobnik baterii
Głośniczek piezoelektryczny
CO, HUMID, TEMP, RESET: mikroprzycisk
Omron
DC_IN1: złącze zasilacza
DIS1: wyświetlacz LCD 2,5 cyfry
JP1, JP2, JP3: zworki
L1: dławik np. 10 mH
Q1: kwarc 32768 Hz
Q2: kwarc 8 MHz
ZIGBIT: moduł ZigBee
32 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PROJEKTY
Rys. 3. Schemat ideowy czujki CO
33 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Czujnik tlenku węgla z modułem ZigBee
wykonywane w  kilkusekundowych odstę-
pach. Jeśli pojawi się zagrożenie w posta-
ci zbyt wysokiego stężenia CO, to przez
RS485 i  moduł ZigBee wysyłany jest ko-
munikat. Dodatkowo migocze czerwona
dioda LED, a  procesor generuje sygnał
dźwiękowy.
Podsumowanie
Zastosowanie czujki jest ograniczo-
ne do instalacji nieprofesjonalnych, gdyż
wymagane jest, aby tego typu urządzenia
alarmowe miały odpowiednie certyfikaty
dopuszczające je do zastosowania. Swoje
urządzenie wykonałem jako część pracy
magisterskiej, nie starałem się o  ich zdo-
bycie – nie jest to wyrób komercyjny, dla-
tego nie były mi potrzebne. Czujka działa
pewnie, lecz pomimo to można ją zbudo-
wać i zainstalować tylko na własną odpo-
wiedzialność.
Marcin Barowski
marcinbarowski@o2.pl
Bibliografia
[1] http://svxsv.org/wiki/tiki-download_wiki_
attachment.php?attId=4&page=Prototyping
[2] http://www.sensirion.com/en/pdf/product_
information/Datasheet-humidity-sensor-
SHT1x.pdf
[3] http://download.maritex.com.pl/pdfs/wi/
zigbit.pdf
Oprócz wyświetlacza w  czujce zasto-
sowano zestaw diod. Jest to standardowe
wyposażenie każdej czujki znajdującej się
na rynku. Spełniają one rolę informacyj-
ną, czyli przekazują informacje o  zagroże-
niach, błędach oraz o  samym stanie pracy
czujki. Zgodnie z normą Unii Europejskiej
zastosowano trzy diody o trzech kolorach –
zielonym, pomarańczowym i czerwonym.
Dioda zielona odpowiada za sygnali-
zację załączenia zasilania, pomarańczowa
informuje o  błędach, a  czerwona sygna-
lizuje zagrożenia. W  obwodach zasilania
diod zastosowano rezystor 470  kV oraz
kondensator 100 mF. Zadaniem rezystorów
jest ograniczenie prądu ładowania kon-
densatora do 1  mA. Po tym jak napięcie
na kondensatorze osiągnie próg świecenia
diody, następuje natychmiastowe rozłado-
wanie pojemności, a dioda emituje impuls
świetlny.
Buzer jest nieodłączną częścią każdej
czujki pomiarowej. Również w  tum ukła-
dzie zastosowano brzęczek spełniający
normę Unii Europejskiej. Zastosowano
głośniczek piezoelektryczny bez generato-
ra – dźwięk jest generowany przez mikro-
kontroler. Brzeczek podłączono za pośred-
nictwem tranzystora MOSFET z  kanałem
typu P o małej rezystancji kanału. Sprawia
to, że spadek napięcia na tranzystorze jest
niewielki, a  co za tym idzie – zaoszczę-
dzono kolejne mA.
Czujnik można zasilać z  trzech róż-
nych źródeł.
Po podłączeniu zasilania czujnik au-
tomatycznie zaloguje się do sieci ZigBee,
jeśli taka jest w pobliżu. Dla tego celu mo-
duł ZigBee musi być odpowiednio skonfi-
gurowany. Do wprowadzenia nastaw mo-
dułu najlepiej zastosować program Hyper
Terminal oraz odpowiednią przejściówkę
umożliwiającą komunikację komputera
PC z modułem. Na płytce czujki zamonto-
wano dodatkowe wyprowadzenia pozwa-
lające na bezpośrednie podłączenie przej-
ściówki do modułu.
Po zalogowaniu modułu ZigBee do sie-
ci czujnik rozpoczyna pracę. Pomiary są
cą interfejsu UART z  prędkością
38400 bitów/s.
Jako drivera interfejsu RS485
zastosowano SN65HVD10D. Wy-
bór był podyktowany niskim po-
borem prądu oraz dobrymi para-
metrami funkcjonalnymi. Wśród
nich należy wymienić dużą
prędkość transmisji (do 25  Mbi-
t/s) oraz ochronę przed ESD (do
16  kV). Układ scalony zawiera
nadajnik i odbiornik RS485.
SN65HVD10D podłączo-
no do UART2 mikrokontrolera.
Sterowanie jego pracą odbywa
się przez odpowiednią zmianę
stanu linii RS: ustawienie linii powodu-
je przejście w  tryb nadawania, natomiast
wyzerowanie w tryb odbioru.
Mimo że czujka jest przeznaczona do
pracy w sieci, to dla rozszerzenia jej funk-
cjonalności wyposażono ją w wyświetlacz
pokazujący zmierzone wartości. Mikro-
kontroler ma wbudowany sterownik LCD,
który może obsłużyć wyświetlacz mający
160 segmentów. Dlatego nie jest koniecz-
ne zastosowanie modułu LCD, lecz moż-
na użyć znacznie tańszego wyświetlacza
LCD. Przy okazji, wymaga on dużo mniej-
szej mocy zasilania. Zdecydowano się na
zastosowanie popularnego wyświetlacza
3,5 cyfry przeznaczonego do multime-
trów. Wyświetlacz jest zasilany napięciem
3,6 V, oprócz cyfr umożliwia wyświetlanie
napisów „LOW” oraz znaków „+” i „–”.
Sterowanie takim wyświetlaczem jest
o tyle kłopotliwe, że wymaga użycia dużej
liczby wyprowadzeń procesora. Segmenty
wyświetlacza wymagają też odświeżania.
W zastosowanym mikrokontrolerze opera-
cja odświeżania jest wykonywana automa-
tycznie przez sterownik sprzętowy i  nie
obciąża procesora. Raz włączona obsługa
wyświetlacza nie wymaga jakiejkolwiek
ingerencji, a wyświetlanie cyfr sprowadza
się do umieszczania odpowiednich warto-
ści w rejestrach pamięci.
Sposób użycia
Sterowanie ręczne i  wybór parame-
trów zapewniają trzy mikroprzełączniki
opisane jako: wilgotność, temperatura, tle-
nek węgla. Przyciśniecie któregoś z  nich
wywołuje procedurę pomiarową, po której
nastąpi wyświetlenie danej wielkości. Bu-
dowa zestawu przełączników jest bardzo
prosta. Podłączono je do wejścia pierwsze-
go procesora, w  którym ustawiono funk-
cję przerwań zewnętrznych. Przyciśnię-
cie któregokolwiek przełącznika wywoła
przerwanie, a w nim - procedury pomiaro-
wej. Przełączniki podłączono bezpośred-
nio do procesora. Zastosowano jedynie
rezystory podciągające w  celu uzyskania
większej sprawności układu.
Rys. 4. Schemat montażowy czujki CO
R E K L A M A
34 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PROJEKTY
AVT-5234 w ofercie AVT:
AVT-5234A – płytka drukowana
Podstawowe informacje:
• Sterowanie z  komputera PC (USB lub RS232)
• Obsługa do 31 manipulatorów
• Zgodność programowa i  pod względem
połączeń z  LI101F firmy Lenz
• Sprawdzona z  programem Gbbkolejka
V1.54.3166.36995
• Zasilanie napięciem AC lub DC
• Prąd obciążenia do 3  A/12  VDC (zasilanie
manipulatorów)
Dodatkowe informacje:
www.kolejki.eu
Dodatkowe materiały na CD i  FTP:
ftp://ep.com.pl, user: 15257, pass: 1ajsf046
• wzory płytek PCB
• karty katalogowe i  noty aplikacyjne
elementów oznaczonych na Wykazie
Elementów kolorem czerwonym
Projekty pokrewne na CD i  FTP:
(wymienione artykuły są w  całości dostępne na CD)
AVT-5212 Przejazd automatyczny
(EP 12/2009)
AVT-5211 MiniDCC (EP 11/2009)
AVT-5207 Generator dźwięków do makiety
kolejowej (EP 10/2009)
AVT-5201 Dekoder DCC – Sterowanie makietą
kolejową (EP 9/2009)
AVT-5198 Samoczynna Blokada Liniowa SBL
(EP 8/2009)
Projekt centralki oparto o  rozwiązanie
zaczerpnięte ze strony: www.tignet.org. Jest
połączeniem modułów: NanoX, GenLI oraz
zasilaczy impulsowych. Jej schemat elek-
tryczny pokazano na rys. 1.
Centralkę można zasilić zarówno napię-
ciem stałym, jak i  przemiennym, ponieważ
napięcie zasilające jest prostowane przez
mostek M1 i  filtrowane dzięki C17. Stabi-
lizator impulsowy U8 pracuje w  typowym
układzie aplikacyjnym. Rezystory R19 i R18
dobrano tak, aby napięcie na wyjściu układu
było równe w przybliżeniu 12 V.
Napięcie to służy do zasilania manipulato-
rów, które mają własne stabilizatory 5 V. Zasto-
sowany LM2576, po pierwsze, ogranicza na-
pięcie zasilające z boostera, a po drugie, zabez-
piecza zasilacz przed przeciążeniem i  zwar-
ciami. Ograniczenie prądowe stabilizatora
Centralka
sterująca NanoX
systemu DCC (1)
W  poprzednich artykułach opisano prosty booster ze sterownikiem.
Umożliwiał on obsługę 4 lokomotyw oraz 99 zwrotnic.
Najpoważniejszą wadą sterownika był fakt, że lokomotywami mogła
sterować jedna osoba. Ponadto dostępne były tylko funkcje F1...
F4 oraz sterowanie światłami. Dlatego dla bardziej wymagających
użytkowników zaprojektowałem centralkę obsługującą do 31
manipulatorów z  interfejsem do komputera. Centralka obsługuje
także moduły informacji zwrotnej S-88 oraz jest zgodna programowo
i  elektrycznie z  centralką LI101F firmy Lenz.
Rekomendacje: modelarze budujący makiety kolejowe
AVT
5234
jest ustawione na 3 A. Trzeba o tym pamiętać,
podłączając większą liczbę manipulatorów.
W  zasilaczach impulsowych duże znaczenie
ma typ zastosowanego kondensatora filtrują-
cego. Ważne jest, aby miał on jak najmniejszą
wartość ESR. W  przypadku centralki chodzi
o kondensatory C18 i C23.
Część cyfrowa centralki jest zasilana na-
pięciem 5 V. Napięcie to uzyskuje się ze stabi-
lizatora U12 pracującego w typowym układzie
aplikacyjnym. Tu także zastosowano stabiliza-
tor impulsowy. Dzięki temu nie trzeba używać
radiatora. Ograniczenie prądowe ustawiono na
500 mA. Prąd ograniczenie zależy od wartości
rezystorów R35...R39. Rezystory SMD można
bez problemu przylutować jeden na drugim,
jak to zrobiono w prototypie.
Sercem centralki jest procesor U9. U10
to driver RS485. Gniazdo J6 jest wyprowa-
dzeniem magistrali XpreesNet do obsługi
manipulatorów. Rozwiązanie to zaczerpnięto
z projektu NanoX v.2.
Jeśli booster ma wyprowadzony sygnał
analogowy informujący o  poborze prądu
(napięcie na rezystancji 1 V), to trafia on za
pośrednictwem rezystorów R30, R34 do pro-
Dodatkowe materiały
na CD i FTP
35 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Centralka sterująca NanoX systemu DCC
Rys. 1. Schemat elektryczny centralki
cesora. Jeśli booster tylko sygnalizuje awarię,
to tranzystor T1 symuluje pojawienie się
zbyt dużego prądu w  boosterze. W  innym
przypadku R29 symuluje poprawny prąd
boostera. Wyjście RB0 procesora może ste-
rować driverem przekaźnika w  boosterze.
Zadaniem przekaźnika jest odłączenie zasi-
lania torów makiety podczas programowania
lokomotywy na torze serwisowym. Dzięki
36 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PROJEKTY
temu unikamy sytuacji, w  której wszystkim
lokomotywom ustawimy np. ten sam adres.
Układ U3 jest interfejsem komputera
i magistrali S-88. Rozwiązanie to zostało za-
czerpnięte z „GenLI-S88”.
Driverem S-88 jest układ U5. U4 konwertu-
je napięcia z TTL na RS485 (układ jest widziany
przez centralkę jako manipulator). Zastosowa-
nie U4 było najprostszym rozwiązaniem. Moż-
na oczywiście zastosować bramki AND zamiast
U10, ale skomplikowałoby to układ połączeń na
płytce, bez znaczącego wpływu na ostateczny
koszt budowy urządzenia. U2 sumuje sygnały
z dwóch interfejsów komputerowych - RS232C
i  USB. Dzięki U2 nie trzeba przełączać żad-
nych zworek przy wyborze interfejsu. Wystar-
czy włożyć wtyczkę w odpowiednie gniazdko.
Trzeba jednak pamiętać, aby nie podłączać obu
interfejsów równocześnie, ponieważ mogą się
nawzajem zakłócać. Dopasowanie poziomów
napięć RS232 zapewnia MAX232D, natomiast
komunikację USB obsługuje FT232BM. Układ
U6 jest opcjonalny i  w  typowych zastosowa-
niach nie ma konieczności jego montażu.
Montaż i uruchomienie
Schemat montażowy centralki pokazano na
rys. 2. Montaż rozpoczynamy od wlutowania
rezystorów, kondensatorów, dławików, podsta-
wek pod układy U3...U5, U9, U10, diod i gniazd
układów U8 i U12. Kolejne elementy będziemy
montować w trakcie uruchamiania.
Uruchomi ani e
centralki rozpoczy-
namy od zasilacza.
Po zamontowaniu
wszystkich elemen-
tów zasilacza pod-
łączamy napięcie
zasilające o  wartości
15...40 V do złącza J7.
Sprawdzamy napię-
cie na kondensatorze
C16. Jeśli jest po-
prawne, sprawdzamy
napięcie na C18. Po-
winno mieć wartość
około 12,5  V. Podłą-
czamy obciążenie
około 2 A równolegle
do C18 – może to być
rezystor 5 V/25 W lub
żarówka samochodo-
wa 12 V/20 W. Napię-
cie na przetwornicy
nie powinno spaść
o  więcej niż 1,2  V.
W  przeciwnym przy-
padku sprawdzamy,
czy moc zasilacza,
z  którego zasililiśmy
centralkę, nie jest
zbyt mała. W  tym
celu mierzymy na-
pięcie na C16. Jeśli Rys. 2. Schemat montażowy centralki
spadło ono poniżej 16 V, to trzeba użyć źródła
zasilania o większej mocy. I tu ostrzegę osoby,
które zasilą centralkę z  napięcia stałego i  nie
zastosują kondensatora C16. W  takiej sytuacji
napięcie na stabilizatorze będzie znacznie spa-
dać nawet przy stosunkowo niedużych obcią-
żeniach (500  mA). Jeśli napięcie na C16 jest
poprawne, to przyczyną jest dławik (wchodzi
w  nasycenie) i  należy go wymienić na inny.
Aby stwierdzić, czy dławik wchodzi w nasyce-
nie, trzeba posłużyć się oscyloskopem. W pro-
totypie użyłem dławika przeciwzakłóceniowe-
go DPT100A3 (100  mH/3  A). Spadek napięcia
pod obciążeniem może także być spowodowa-
ny słabą jakością kondensatora C18 (duża war-
tość ESR). W  takiej sytuacji należy wymienić
37 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Centralka sterująca NanoX systemu DCC
Można go wymusić rezystorem 10 V/5 W. Na-
pięcie nie powinno spaść o więcej niż 100 mV.
Jeśli spadek napięcia jest większy, to przyczyny
mogą być dwie. Pierwsza to wchodzenie dła-
wika w  nasycenie, druga to zadziałanie ogra-
niczenia prądowego. Ograniczenie prądowe
zadziała, gdy spadek napięcia na rezystorach
R35...R39 przekroczy 300 mV. Sporo napisałem
o  uruchomieniu zasilacza, jednak w  praktyce
poprawnie zmontowany zasilacz impulsowy
uruchamia się bez żadnego problemu.
Gdy centralka dostarcza poprawnych na-
pięć zasilających, możemy włożyć w podstaw-
kę U9 zaprogramowany procesor (programem
„NanoX_v2.HEX”) oraz U10. Ustawienie bitów
konfiguracyjnych pokazano na rys. 3.
Do gniazda J6 podłączamy manipulator.
Do manipulatora potrzebny jest kabel 4-żyłowy
(piny 3...6). Pozostałe żyły służą do podłącze-
nia dodatkowych boosterów. Po podłączeniu
manipulator powinien wyświetlić ekran starto-
wy, a po chwili ekran z ustawieniami aktualnej
prędkości, kierunku i włączonych funkcji loko-
motywy. Jeśli zamiast tegoż ekranu wyświetla
się komunikat o braku komunikacji „Command
station: Not found!”, to przyczyny należy szu-
kać w  okolicach U9, U10. Naciskaniu klawi-
szy na manipulatorze powinno towarzyszyć
zaświecanie się zielonej diody w gnieździe J6.
Gdy komunikacja pomiędzy centralka a  ma-
nipulatorem jest poprawna, łączymy booster
Rys. 3. Ustawienie bitów konfiguracyj-
nych PIC16F628 (program NanoX)
Rys. 4. Ustawienie bitów konfiguracyj-
nych PIC16F628A (program GenLI-S88)
Rys. 5. Ustawienie parametrów transmisji
terminalu
R E K L A M A
z  centralką (gniazdo J8) 8-żyłowym kablem
z  zaciśniętymi po obu stronach wtyczkami
RJ45. Wyjście boostera podłączamy do torów
i stawiamy lokomotywę. Na manipulatorze wy-
bieramy adres lokomotywy i sprawdzamy, czy
reaguje. Jeśli brak reakcji, to należy sprawdzić,
czy transmisja dociera do boostera (świecenie
żółtej diody na gnieździe J8). Jeśli nie, przyczy-
ną może być tranzystor T3 lub rezystor R33.
Gdy lokomotywa reaguje na komendy wy-
dawane z  manipulatora, montujemy U2. Jeśli
mamy komputer z RS232C, to montujemy U7,
jeśli z USB – U1. W pierwszym etapie urucha-
miania nie należy montować obu tych ukła-
dów. Jeśli zamontowaliśmy U7, sprawdzamy,
kondensator na inny lub połączyć kilka rów-
nolegle.
W następnej kolejności sprawdzamy prze-
twornicę 5  V. Na płytce przewidziano miejsce
na dwa typy dławików: droższy SMD DL22-
100 i tańszy przeciwzakłóceniowy DLC-161M.
Maksymalny prąd przetwornicy to 500  mA.
38 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PROJEKTY
Rys. 7. Ustawianie parametrów centralki w programie
Gbkolejki
dzamy, czy po podłączeniu cen-
tralki do komputera na jego liście
pojawiło się nowe urządzenie.
Jeśli nie, przyczyną może być U1,
Q1 lub inny element współpracu-
jący z  U1. Gdy komputer znalazł
nowe urządzenie, należy wskazać
ścieżkę dostępu do sterowników
pobranych ze strony FTDI. Pliki
sterowników są również na ser-
werze EP – FTP oraz na stronie
www.kolejki.eu. Po zainstalowaniu
sterowników sprawdzamy, jaki
numer wirtualnego portu COM
otrzymała centralka.
Teraz w  terminalu wybiera-
my odpowiedni COM, ustawiamy
parametry transmisji, tak jak poprzednio. USB
emuluje połączenie RS232, a więc uruchomie-
nie odbywa się identycznie, jak opisano wyżej.
Centralkę sprawdzono z  programem Gbb-
kolejka (www.gbbkolejka.pl). Należy pamiętać,
że bez względu na to, czy medium transmisyj-
nym jest RS232, czy USB, w  menu Gbkolejki
zawsze wybieramy RS232C (rys. 7).
Jeśli mamy moduły informacji zwrotnej,
to montujemy U5 w  podstawce i  podłączamy
moduł. W programie obsługującym informację
zwrotną ustawiamy odpowiedni adres i spraw-
dzamy, czy program poprawnie odczytuje in-
formacje z modułu. Jak samodzielnie wykonać
taki moduł, opiszę w kolejnych artykułach.
Płytka centralki, podobnie jak i  wcześniej
opisanego boostera, dopasowano do obudowy
KM60. W  takiej samej obudowie umieściłem
też transformator TST150W (17  VAC) z  bez-
piecznikiem, zasilający booster i  centralkę.
Całość można zestawić „w wieżę” lub ustawić
obok siebie.
Na koniec
Zaletą zastosowania stabilizatorów im-
pulsowych są mniejsze straty energii i wyso-
ka sprawność, co pozwala na lepsze wyko-
rzystanie mocy transformatora. Do zasilenia
urządzenia wystarczy więc tańszy transfor-
Wykaz elementów
Rezystory: (SMD, 1206)
R1, R7...R10, R14, R19...R21, R25, R32, R34:
10 kV
R2...R5, R15...R18, R29: 100 kV
R6, R11...R13, R22...R24, R26: 10 V
R27, R33: 470 V
R28, R30, R31: 1 kV
R35, R38, R39: 1 V
R36: 1,5 kV (1%)
R37: 4,7 kV (1%)
Kondensatory:
C1, C13, C14: 10 mF (SMD)
C2...C12: 10 nF (SMD, 1206)
C15, C17, C22, C24, C25: 100 nF (SMD,
1206)
C16: 1000 mF/25 V
C18: 100 mF/25 V
C21: 470 pF
C23: 100 mF/16 V
Półprzewodniki:
D1, D6: dioda LED żółta
D2, D4, D7: dioda LED zielona
D3: dioda LED czerwona
D5: SR540
D8, D11: dioda Zenera 8,2 V
D9: SS14
D14: dioda Zenera 3,3 V
M1...M5: mostek prostowniczy DFS06S
OP1, OP2: CNY74 (DIP-16)
T1...T3: BSS138
U1: 4044
U2: 4014
U3: 4044
U4, U10: MAX485
U5: 74HCT245N
U6: AT93C66-10SI-2.7
U7: MAX232D
U8: LM2576T-ADJ
U9: PIC16F628
U11: 7805
U12: MC34063ACD
Inne:
S1...S16: mikroprzycisk
F1: bezpiecznik 300 mA
F2: bezpiecznik 1 A
J1, J4, J6, J8: złącze RJ45
J2, J3, J5, J7: złącze ARK2
JP1: wyświetlacz 2×16 znaków
L1, L2: dławik DPT100A5
L3: dławik DL22-100
P1: potencjometr 10 kV
PK1: przekaźnik RM94P
Q1: kwarc 6 MHz
Q2: kwarc 20 MHz
Radiator
N
a

C
D
:

k
a
r
t
y

k
a
t
a
l
o
g
o
w
e

i

n
o
t
y

a
p
l
i
k
a
c
y
j
n
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

o
z
n
a
c
z
o
n
y
c
h

n
a

w
y
k
a
z
i
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

k
o
l
o
r
e
m

c
z
e
r
w
o
n
y
m
Rys. 6. Komunikat przesyłany do terminalu
mator o mocy 50 W oraz można zastosować
niewielki radiator, ponieważ straty mocy nie
przekraczają 7,5 W.
Centralka jest zgodna programowo
i  elektrycznie z  LI101F Lenza oraz ROCO
(wybór w  menu przez terminal). Sprawdzo-
no jej współpracę z  programem Gbbkolejka
V1.54.3166.36995. Sterowanie lokomoty-
wami i  akcesoriami („Decodificador para 4
Semáforos v2.0 (PIC16F84/PIC16F628)”, Ac-
cesoryDekoder ze strony www.home.freeuk.
net/merg/resources/dcc.htm) przebiegało bez
problemów.
Do centralki nie podłączano manipu-
latorów Lenza i  nie można zagwarantować
ich pełnej współpracy. Jeśli któryś z  Czy-
telników wykona próby, to proszę o  e-mail.
Centralkę można połączyć z  boosterem opi-
sanym w EP 11/2009 na str. 34.
Zachęcam do pisania e-maili oraz wy-
pełniania ankiety w EP lub na stronie inter-
netowej www.ep.com.pl, dzięki czemu dział
poświęcony elektronice w modelarstwie (nie
tylko kolejowym) być może na stałe zagości
w EP. Zapraszam też na stronę: www.kolejki.
eu, gdzie można znaleźć dodatkowe informa-
cje i materiały.
Sławomir Skrzyński, EP
slawomir.skrzynski@ep.com.pl
czy na pinie 2 pojawiło się napięcie 8...10  V,
a na pinie 6 –10...8 V. Jeśli nie, przyczyna leży
w  kondensatorach C11...C14 lub U7. Jeśli na-
pięcia są poprawne, podłączamy do J4 kabel
łączący centralkę z  komputerem. Wcześniej
należy umieścić w  gnieździe układ U3 z  pro-
gramem „GenLI-S88.HEX” oraz U4 – MAX485
lub SN75176.
Na komputerze uruchamiany program ter-
minalu. Ustawiamy parametry transmisji 9600,
8, n, 1 (rys. 5). Numer portu RS232 oczywiście
zależy od tego, gdzie została podłączona cen-
tralka. W oknie terminalu wpisujemy „dccdcc”.
Powinniśmy otrzymać odpowiedź jak na rys. 6.
Jeśli uruchamianie rozpoczęliśmy od USB,
to uruchamiamy Menedżera Urządzeń i spraw-
39 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Miernik lamp elektronowych
AVT
5229
Dodatkowe materiały
na CD i FTP
Na rys. 5 i  rys. 6 pokazano schematy
montażowe miernika. Ze względu na za-
stosowane elementy SMD do montażu na-
leży używać lutownicy grzałkowej o  nie-
wielkiej mocy, najlepiej ze stabilizacją
temperatury grota. Konieczna będzie też
pęseta do układania i  przytrzymywania
elementów.
Płytkę drukowaną miernika wykonano
jako dwustronną z  metalizacją otworów.
Pokrycie płytki soldermaską nie tylko uła-
twia montaż elementów SMD, zapobiegając
nadmiernemu rozlewaniu się lutowia, ale
stanowi dodatkową izolację elektryczną,
bardzo przydatną ze względu na wysokie
napięcia występujące na ścieżkach.
Przed rozpoczęciem lutowania należy
sprawdzić pod lupą, czy na płytce nie ma zwarć
między ścieżkami. Odnalezienie takich wad bę-
dzie mocno utrudnione po zakończeniu monta-
żu. Warto też przemyć topnikiem SMD stronę
lutowania płytki.
W  pierwszej kolejności montujemy re-
zystory, kondensatory i  układy scalone SMD
umieszczone na warstwie spodniej. Po za-
kończeniu lutowania warto sprawdzić, czy
wszystkie wyprowadzenia zostały przylu-
towane – przy takiej liczbie łatwo można ja-
kieś pominąć. Następnie na warstwie górnej
lutujemy niskie elementy przewlekane: diody
prostownicze i  Zenera, kondensatory oraz
przekaźniki. Należy zamontować podstawkę
pod procesor. Po wlutowaniu procesora bez-
pośrednio w płytkę jego wymiana bez użycia
specjalistycznego oprzyrządowania będzie
praktycznie niemożliwa. Kolejnymi monto-
wanymi elementami powinny być złącza.
Złącza J1 i J5 wymagają wciśnięcia w płytkę.
Można to zrobić, wciskając pojedynczo kołki
szczypcami albo wcisnąć w płytkę całe złącze
za pomocą imadła. Przy montażu złączy na-
leży zwrócić uwagę na poprawne rozmiesz-
czenie kluczy, gdyż są one „polaryzowane”
Miernik lamp
elektronowych (2)
Natychmiastowy odzew od
zytelników na pierwszą część
tego artykułu potwierdza, że
wzmacniacze lampowe cieszą
się zainteresowaniem wielu
elektroników.
W  drugiej części artykułu
szczegółowo opisano montaż
i  procedurę uruchomienia
miernika.
i  odwrotne wlutowanie może zakończyć się
uszkodzeniem miernika. Jako następne mon-
tujemy tranzystory, za wyjątkiem tych, które
są przykręcane do  radiatora. Teraz przyszła
pora na kondensatory elektrolityczne, z  wy-
jątkiem CE1 i  CE4, i  dławik przetwornicy.
Jako ostatnie montujemy tranzystory mocy
Q2, Q6, Q11 oraz stabilizator U1. Elemen-
ty te montowane są na radiatorze z  profilu
aluminiowego A5723 o  wysokości 40  mm.
Najpierw należy wytrasować rozmieszczenie
otworów pod śruby mocujące. Po  wywierce-
niu, otwory gwintujemy gwintownikiem M3.
Po oczyszczeniu radiatora należy miejsca sty-
ku elementów posmarować pastą silikonową
ułatwiającą odprowadzenie ciepła. Następnie
należy zamocować tranzystory stosując pod-
kładki mikowe i tulejki izolacyjne. Nie należy
jeszcze dokręcać śrub mocujących. Tak uzbro-
jony radiator mocujemy do płytki za pomocą
tulejki wspornikowej z  gwintem wewnętrz-
nym i zewnętrznym. Po ustawieniu radiatora
tak, aby wyprowadzenia elementów nie były
niepotrzebnie naprężane, dokręcamy wszyst-
kie elementy do radiatora. Dopiero teraz lutu-
jemy wyprowadzenia do obwodu drukowane-
go. Ostatnimi elementami montowanymi po
AVT-5229 w ofercie AVT:
AVT-5229A – płytka drukowana
Podstawowe informacje:
• Pomiar lamp w  typowych i  nietypowych
punktach pracy
• Wbudowany katalog z  danymi 100
najpopularniejszych lamp
• Możliwość wykorzystania miernika jako
niezależnych zasilaczy (żarzenia, anodowego)
• Pomiar wszystkich istotnych napięć i  prądów
na elektrodach mierzonej lampy
• Automatyczny pomiar podstawowych
parametrów z  wyliczaniem parametrów
pochodnych: nachylenia S [mA/V],
wzmocnienia napięciowego K [V/V], rezystancji
wewnętrznej w  punkcie pracy R [kV]
• Prezentacja danych na wyświetlaczu LCD
• Transmisja wyników pomiaru do komputera
PC poprzez interfejs RS232.
Dodatkowe materiały na CD i  FTP:
ftp://ep.com.pl, user: 15257, pass: 1ajsf046
• wzory płytek PCB
• karty katalogowe i  noty aplikacyjne
elementów oznaczonych na Wykazie
elementów kolorem czerwonym
Projekty pokrewne na CD i  FTP:
(wymienione artykuły są w  całości dostępne na CD)
AVT-1512 Kieszonkowy tester lamp NIXIE
(EP 1/2009)
Przyrząd do badania lamp
elektronowych (EP 10/2005)
dokręceniu śrub mocujących elementy na ra-
diatorze są CE1 i CE4. Warto zapewnić dodat-
kowe mocowanie mechaniczne dla CE1, CE4,
40 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PROJEKTY
Rys. 7. Schemat okablowania podstawek
Rys. 5. Rozmieszczenie elementów od strony druku (Top Layer)
(obraz zmniejszono o 50%)
Rys. 6. Rozmieszczenie elementów od strony (Bottom Layer)
(obraz zmniejszono o 50%)
L3 poprzez przyklejenie ich do płytki klejem
termotopliwym.
Montaż i okablowanie podstawek
testowych
Na obudowie miernika przewidziano miej-
sce na dziewięć podstawek dla mierzonych
lamp: trzy podstawki octal, pięć podstawek
noval i  jedną heptal. Podstawki oznaczono
umownie literami od „A” do „I”. Aby umoż-
liwić pomiar lamp mniej typowych, wyjścia
wszystkich zasilaczy (H1, H2, K, G1, G2,
A1, A2) wyprowadzono na gniazda banano-
we. Komplet tych gniazd jest oznaczony jako
„podstawka” o  symbolu „J” (rys. 7). W  tab.  1
zamieszczono listę połączeń wyjść zasilaczy
(złącze J5) z  nóżkami podstawek lampowych
(„A”...”J”).
Należy pamiętać, że miernik dostarcza na-
pięć, które mogą być niebezpieczne dla życia,
dlatego okablowanie należy wykonać przewo-
dem o odpowiedniej izolacji. Gniazda banano-
we muszą mieć bezpieczną konstrukcję, która
uniemożliwia przypadkowe dotknięcie metalo-
wego styku.
Na fot. 8 pokazano rozmieszczenie pod-
zespołów wewnątrz miernika. Miernik ład-
nie mieści się w  obudowach pulpitowych
typu Z-25 /Kradex/, G1502 /Pro-Desk/ lub
podobnych. Na płycie czołowej przyrządu
należy wykonać otwory dla gniazd banano-
wych, wyświetlacza LCD, przycisku i  enko-
dera (rys.  9, rys.  10). Opisy wykonano jako
naklejkę (rys. 11).
Przy intensywnym użytkowaniu miernik
wymaga wymuszonego obiegu powietrza –
nie tylko w  obrębie radiatora, ale i  pozosta-
łych elementów wewnątrz obudowy. W tym
celu na tylnej ściance obudowy wykonano
otwór i po zewnętrznej stronie zamontowano
wentylator z kratką zabezpieczającą. W pro-
totypie zastosowano wentylator na 12  VDC
o wymiarach 50×50×12 mm zasilany ze złą-
cza J2.
Oprogramowanie miernika
Program miernika napisano w  języku C
i  uruchomiono w  zintegrowanym środowisku
ICCAVR firmy ImageCraft. W  aktualnej wersji
(1.14) nieco ponad 2100 bajtów pamięci Flash
zajmuje katalog lamp elektronowych. Pamięć
EEPROM niemal w  całości jest zajęta przez tę
część katalogu lamp, która może być zmieniana
przez użytkownika.
Podstawowe przerwanie czasowe jest gene-
rowane co 1 ms. Niezależnie od niego, co 100 ms
pojawia się przerwanie sygnalizujące zakończe-
nie pracy przetwornika A/C. Każde kolejne prze-
rwanie powoduje zaadresowanie innego kanału
multipleksera na wejściu A/C. Do obliczeń uży-
wana jest suma 64 kolejnych próbek z każdego
kanału. Wyjątkiem jest kanał odczytujący napię-
cie bramki pierwszej. Dla zwiększenia szybko-
ści, kanał ten jest odczytywany naprzemiennie
ze wszystkimi pozostałymi: TS, UG1, IH, UG1,
UH, IG1, UA, UG1, IA, UG1, UG2, UG1, IG2,
UG1 i ponownie TS.
Sprawdzanie warunków awaryjnego wyłą-
czenia odbywa się po każdym odczycie, dzięki
czemu zabezpieczenia nadprądowe (Ih, Ia, Ig2)
działają bardzo szybko. Wyłączenie zasilaczy
41 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Miernik lamp elektronowych
Tab. 1. Sposób podłączenia wyprowadzeń złącza J5 do podstawek lamp
Wyprowadze-
nie J5
Podstawka
8 7 6 5* 3 1 2
A 7 2 1, 8 5 4 – 3
B 5 4 3 2 9 – 7
C 5 4 3,8 7 2, 9 – 1,6
D 7 2 3, 5 4 6 – 8
E 5 4 2, 3, 7, 8 9 1 – 6
F 4 3 2 1, 7 6 – 5
G 5 4 3, 8 2, 7 – 6 1
H 5 4 9 2, 7 – – 1, 3, 6, 8
I 8 2
J H2 H1 K G1 G2 A2 A1
*) Potencjał G1 należy podłączać przez rezystory antyparazytowe 10  kV umieszczone bezpośrednio na podstaw-
kach. Wskazane jest użycie przewodu ekranowanego. Ekran należy podłączyć do pinu nr 4 złącza J5.
Fot. 8. Rozmieszczenie podzespołów w obudowie
nastąpi również w przypadku, gdy temperatura
radiatora przekroczy 80ºC. Ponowne załączenie
wymaga ostygnięcia radiatora poniżej 70ºC.
Impulsy z  enkodera są obsługiwane przez
przerwanie sprzętowe. Dzięki temu nawet szyb-
kie kręcenie jego gałką jest odczytywane po-
prawnie. Stan przycisku jest testowany co 1 ms.
Naciśnięcie przycisku na czas dłuższy od 20 ms
i krótszy 250 ms jest traktowane przez program
jako „kliknięcie”. Przytrzymanie wciśniętego
klawisza na dłużej niż 250 ms zmienia sposób
interpretacji impulsów przychodzących z enko-
dera, co jest sygnalizowane przez zmianę rytmu
mrugania kursora na LCD.
Automatyczny cykl pomiarowy lampy skła-
da się z 24 kroków:
1. ustaw Uh (lub Ih); 2. czekaj wstępny czas
żarzenia; 3. ustaw Ug1 – 0,4 V; 4. ustaw Ua; 5.
ustaw Ug2; 6. odczyt Ia(1); 7. ustaw Ug1+0,4 V;
8. odczyt Ia(2); 9. oblicz S; 10. ustaw Ug1; 11.
ustaw Ua=10  V; 12. odczyt Ia(1); 13. ustaw
Ua+10  V; 14. odczyt Ia(2); 15. oblicz R; 16.
ustaw Ua; 17. oblicz K; 18. wyślij zawartość
LCD do PC; 19. wyłącz Ug2; 20. wyłącz Ua; 21.
i i d łó b d i
R E K L A M A
wyłącz Ug1 (ustaw na –24 V); 22. nadaj sygnał
dźwiękowy; 23. czekaj na zmianę połówki lam-
py; 24. wyłącz Uh (lub Ih).
Ze względu na łagodne narastanie i opada-
nie Uh/Ih, Ua, Ug2 oraz stosunkowo wolne dzia-
łanie powielacza Ug1 między kolejnymi kroka-
mi wprowadzono odpowiednie opóźnienia.
Uruchomienie miernika
Przed uruchomieniem należy dokładnie
sprawdzić montaż. Doświadczenie uczy, że
warto dokonać powtórnego sprawdzenia. Jesz-
cze lepiej byłoby, aby dokonał tego ktoś inny.
Jeżeli montaż został przeprowadzony popraw-
nie, można przejść do następnego etapu uru-
chamiania.
Na tym etapie uruchamianie odbywa się
bez procesora i bez podłączania wysokiego na-
pięcia. Kolejność czynności:
– Podłącz uzwojenie 13 VAC na odpowiednie
piny złącza zasilania J1.
– Przygotuj multimetr i  ustaw na zakres
20  VDC, przewód ujemny podłącz do
gniazda bananowego K.
– Sprawdź, czy wszystko jest podłączone po-
prawnie.
Dalsze kroki mogą być niebezpieczne,
więc należy zachować ostrożność! Włącz zasi-
lanie miernika i sprawdź napięcia wg poniższej
listy:
– Katoda D1, 6(U4) oraz 8(U6) powinny być
na potencjale 16...18  V, ale nie więcej niż
20 V; jeśli napięcie na linii V15 przekroczy
20  V, to istnieje niebezpieczeństwo uszko-
dzenia układu U4 (TC4426).
– Piny 10, 30, 32(U3), 16(U2); 2(CON2) to
zasilanie części cyfrowej. Woltomierz po-
winien pokazać 5,12  V (–30  mV). Miernik
osiąga najlepszą dokładność, jeśli to napię-
cie wynosi 5.09 V.
– Na 3(J3) złącza LCD powinno dać się usta-
wić 0...5,12 V trymerem regulacji kontrastu
RV1. Po podłączeniu wyświetlacza suwak
ustawia się tak, aby było widać wyświetla-
ne znaki z dobrym kontrastem.
– Przygotuj odcinek izolowanego drutu. Jed-
ną końcówkę przewodu wsuń w  pin 10
podstawki procesora, a  drugą przez mo-
ment dotknij do pinu 1. Powinien załączyć
się przekaźnik REL1.
– Dotknij końcówką przewodu pinu 2 w pod-
stawce procesora. Powinien załączyć się
REL2.
– Połącz miernik z  komputerem za pomo-
cą kabla modemowego (przedłużacza
RS232C), uruchom program terminalu
w komputerze (np. HyperTerminal), ustaw
parametry transmisji na 9600,8,N,1 i  wy-
łącz „Echo”. Połącz odcinkiem przewodu
piny 14  i  15 w  podstawce procesora U3.
Po naciśnięciu kilku klawiszy na ekranie
powinny się wyświetlić naciśnięte litery.
Po usunięciu zwory znaki nie powinny się
pojawiać.
To jest w  zasadzie wszystko, co można
sprawdzić na tym etapie. Jeżeli wszystkie testy
przebiegły poprawnie, przechodzimy do testo-
wania z podłączonym uzwojeniem 240 VAC:
– Wyłącz miernik, odłącz kabel zasila-
jący, podłącz uzwojenie 230  VAC do
złącza J1. Napięcie na głównej linii za-
silania V335 powinno wynosić około
335 V i zależy w dużym stopniu od na-
42 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PROJEKTY
zmianę napięcia A1 w zakresie od 0 V do
nieco ponad 300 V.
– Wyłącz miernik i  odczekaj przez czas nie-
zbędny na rozładowanie kondensatorów.
– Przełóż zworę z pinu 18(U3) do 19(U3), su-
wak RV1 ustaw na potencjale masy.
– Końcówkę woltomierza przełącz do gniaz-
da G2.
– Włącz zasilanie miernika i  powoli zwięk-
szaj napięcie na suwaku RV1. Napięcie G2
powinno się zmieniać w zakresie od 0 V do
nieco ponad 300 V.
Zanim zaczniesz rozłączać przewody po-
miarowe, wyłącz miernik i  odczekaj 10  minut
dla rozładowania kondensatorów elektrolitycz-
nych. Jeśli do tej pory wszystkie testy wypadły
pozytywnie, możesz włożyć procesor w  pod-
stawkę i sprawdzić działanie miernika w trybie
zasilacza.
Instrukcja obsługi miernika
Kompletną instrukcję obsługi miernika,
wraz z  wykazem opcji menu i  katalogiem
lamp, zamieściliśmy na płycie CD EP 5/2010.
Niżej podjemy tylko skrót najważniejszych in-
formacji.
Wszystkie napięcia na wyświetlaczu LCD,
są wyrażone w  woltach [V], a  prądy w  mili-
amperach [mA]. Sekundnik wskazuje czas,
jaki pozostał do zakończenia pomiaru. Pozycję
kursora wskazuje migający znak. Kursor moż-
na przesuwać po wyświetlaczu LCD kręcąc
pokrętłem +/–, przy zwolnionym przycisku
SET/START. Zmianę wartości wskazywanej
przez kursor uzyskuje się poprzez kręcenie po-
krętłem +/– przy wciśniętym przycisku SET/
START.
Jeśli kursor wskazuje numer lampy, to
krótkie naciśnięcie (kliknięcie) przycisku SET/
START powoduje rozpoczęcie cyklu pomiaro-
wego.
Miernik jest wyposażony w  złącze DB9F,
którym można za pośrednictwem kabla typu
przedłużacz przesyłać do komputera aktualną
zawartość wyświetlacza LCD. Parametry trans-
misji: 9600, n, 8, 1. Po załączeniu zasilania mier-
nik wysyła do komputera komunikat:
Press <ESC> to get LCDs copy
Nr TubeType Uh[V] Ih[mA] –Ug[V] Ua[V]
Ia[mA] Ug2[V] Ig2[mA] S[mA/V] R[k] K[V/V]
Zakończenie cyklu pomiarowego lub ode-
branie od komputera znaku ESC(27h) powodu-
je, że miernik odsyła do komputera aktualną za-
wartość wyświetlacza LCD, np.: 20 6L6G__A13
6.3 910 13.9 255 78.4 250 5.30 0.1 0.0 0.0. Mier-
nik ignoruje znaki inne niż ESC, zatem włącze-
nie w programie terminalu opcji echa umożliwi
dopisywanie własnych komentarzy do wyni-
ków pomiaru.
Wybierając numer lampy, ustawiamy rów-
nocześnie tryb pracy miernika:
00 Zasilacz
01 Zarezerwowany do przyszłych zastoso-
wań
02...80 Pomiar lamp z katalogu stałego
N
a

C
D
:

k
a
r
t
y

k
a
t
a
l
o
g
o
w
e

i

n
o
t
y

a
p
l
i
k
a
c
y
j
n
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

o
z
n
a
c
z
o
n
y
c
h

n
a

w
y
k
a
z
i
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

k
o
l
o
r
e
m

c
z
e
r
w
o
n
y
m
yy
yy
yy
Wykaz elementów
Rezystory: (SMD, 1206)
R1: 220 V
R2: 680 V
R3: 200 kV
R4, R9, R11, R13, R37, R39, R40, R43...R45,
R55, R57, R58, R60, R61, R63, R65, R67...
R69, R78: 10 kV
R5...R7, R14, R16, R47, R49, R64: 1,6 kV
R8, R10, R35, R36, R42, R53, R54, R62:
200 kV
R12, R41, R59: 100 kV/3 W
R15, R38, R46, R56, R66: 20 kV
R17...R33, R48, R50, R51: 10 V
R34, R52: 47 V/7 W
R70...R77: 1 V
RV1: Potencjometr montażowy 10 kV
Kondensatory:
C1, C2, C3, C5, C11...C19, C21, C22, C24,
C30...C32: 100 nF SMD
C4, C6...C8, C20, C23, C25...C29: 1 mF MKT
C9, C10: 22 pF SMD
CE1 10000 mF/25 V
CE2, CE3: 100 mF/16 V
CE4: 330 mF/400 V
CE5: 10 mF/400 V
CE6: 1 mF/400 V
CE7: 220 mF/35 V
CE8, CE9: 1000 mF/25 V ESR
Półprzewodniki:
U1: LM317
U2: MAX202 DIL
U3: Atmega16 DIL
U4: TC4426
U5: LM35
U6, U7: LM358 – 5szt
Q1: MPSA94
Q2, Q6: IRF740
Q3: BD139
Q4, Q8: MPSA44
Q5: MPSA94
Q7: BD139
Q9, Q10: BC547
Q11: IRF9540
D1...D4, D22: 1N5822
D14, D15, D17...D21: 1N5819
D5...D13, D16: 1N4007
DZ1: Dioda Zenera 15 V
DZ2, DZ7: BZW06-6,8
DZ3...DZ6, DZ8...DZ11: BZW06-10
Inne:
L1, L2: 10 mH
L3: 1 mH/2,8 A
J1 13 V/3 A – 6pinów
J2 FAN – 2piny
J3: LCD DISPLAY – goldpin 1×10
J4: goldpin 1×4
J5: SOCKET – goldpin 1×8
CON1: DB9/F
CON2: Goldpin 2×3
CON3: BUZZER
XTAL1: kwarc 16 MHz
F1: bezpiecznik 315 mA + blaszki
REL1, REL2: AZ850-12
Radiator: A5723/40
Impulsator
Przycisk monostabilny
Piezo 30 mm
Wyświetlacz 4×20 znaków
Rys. 9. Otworowanie płyty czołowej dla obudowy G1502
pięcia w sieci energetycznej oraz zasto-
sowanego transformatora. Podane niżej
napięcia są mierzone względem masy
(potencjału katody), ale z kolei ich war-
tość zależy od napięcia na linii V335.
Dlatego poza wartością bezwzględną
podano różnicę potencjału w  stosunku
do V335:
– katoda D6 – około 335 V,
– dren Q2, Q6 – około 333 V (o 2 V poniżej
V335),
– anoda DZ1 – około 320  V (15  V poniżej
V335).
Włącz zasilanie i  zmierz napięcia w  po-
danych punktach. Jeżeli wszystkie napięcia
się zgadzają, wyłącz miernik i odczekaj 10 minut
na rozładowanie kondensatora wysokonapięcio-
wego. W  kolejnych krokach potrzebny będzie
izolowany odcinek drutu o długości ok. 15 cm.
– Jeden koniec przewodu podłącz do pinu 3
(J3), a drugi do 18 (U3), suwak RV1 ustaw
na potencjale masy.
– Ustaw woltomierz na zakresie 1 kV i pod-
łącz do gniazda bananowego A1.
– Włącz miernik i powoli zwiększaj napięcie
na suwaku RV1. Powinno to powodować
43 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Miernik lamp elektronowych
Rys. 10. Otworowanie płyty czołowej pod podstawki dla obudowy G1502
81...99 Edycja i  pomiar lamp z  katalogu defi-
niowanego
Tryb zasilacza
W trybie zasilacza napięcia i prądy ustawia
się ręcznie. W  tym celu należy najechać kur-
sorem na wybraną pozycję i  przy wciśniętym
przycisku SET/START pokrętłem +/– ustawić
żądaną wartość. Miernik wystawi nastawioną
wartość po zwolnieniu przycisku.
Przy wciśniętym przycisku wyświetlana
jest wartość nastawiona wskazywanego para-
metru, po zwolnieniu – wartość zmierzona.
Ustawienie kursora na pozycji numeru
lampy powoduje niemal natychmiastowe wy-
zerowanie wszystkich napięć (napięcie siatki
pierwszej jest ustawiane na –24 V).
Tryb pomiaru lampy
W  celu przeprowadzenia pomiaru pod-
stawowych parametrów lampy, należy usta-
wić numer z zakresu 01..99 i kliknąć przycisk
START/SET. Miernik łagodnie załączy żarze-
nie, a po zdefiniowanym czasie pozostałe na-
pięcia, niezbędne do wyznaczenia parametrów
lampy.
Poprawnie zakończony pomiar miernik sy-
gnalizuje pojedynczym dźwiękiem. Żarzenie
pozostaje załączone, napięcia anodowe i  siat-
kowe są wyłączane, a wyniki pomiarów zostają
wysłane na port szeregowy i  „zamrożone” na
wyświetlaczu LCD.
W tym stanie:
Rys. 11. Naklejka na front miernika, rozmiar 199×129 mm
– długie naciśnięcie przycisku SET/START
przywołuje na wyświetlacz LCD dane z ka-
talogu, umożliwiając porównanie ich z wy-
nikami pomiaru;
– pokręcenie gałką +/– przy wciśniętym
przycisku SET/START umożliwia zmianę
mierzonego systemu elektrod (tylko dla
lamp podwójnych);
– kliknięcie przycisku SET/START rozpoczy-
na cykl pomiarowy od początku.
Jakikolwiek ruch pokrętłem +/– przy
zwolnionym przycisku SET/START prze-
rywa pomiar i  powoduje niemal natych-
miastowe wyzerowanie wszystkich napięć
(napięcie siatki pierwszej jest ustawiane na
–24 V).
Alarmy
Miernik sygnalizuje podwójnym dźwię-
kiem przeciążenie obwodu żarzenia (H), ano-
dowego (A), siatki drugiej (G) lub przegrzanie
radiatora (T). Po wystąpieniu alarmu wszystkie
napięcia są wyłączane (napięcie siatki pierwszej
jest ustawiane na –24  V), a zawartość wyświe-
tlacza jest „zamrażana”. Zasadniczą przyczynę
alarmu pokazuje znacznik. Dodatkowe infor-
macje można odczytać na wyświetlaczu, ale
ze względu na działanie zabezpieczeń sprzęto-
wych odczyty ostatnich wartości mogą nie być
miarodajne.
Kasowania alarmu – niezbędnego do dal-
szej pracy miernika – dokonuje się przez pokrę-
cenie gałką +/–.
Alarm przegrzania
można skasować po
ochłodzeniu radiatora do
70ºC.
Edycja katalogu
lamp
Nazwy i  parame-
try lamp o  numerach
81...99 mogą być de-
finiowane przez użyt-
kownika. W  tym celu
należy ustawić kursor
na literze lub liczbie,
która ma zostać zmie-
niona, przytrzymać
wciśnięty przycisk SET/START i  pokrętłem
nastawić żądaną wartość.
Dla lamp pojedynczych należy ustawiać
numer systemu elektrod na „0”.
Lampy z  podwójnym systemem elektrod
wpisuje się na dwóch kolejnych pozycjach: „1”
z niższym, a „2” z wyższym numerem w kata-
logu.
Adaptery do pomiaru lamp
nietypowych
Zestaw podstawek testowych umożliwia
włożenie 65 spośród 98 typów lamp znajdu-
jących się w katalogu. Pozostałe 33 typy moż-
na mierzyć po podłączeniu lamp przewoda-
mi do gniazd bananowych. Niektóre lampy
wymagają jednak zbudowania specjalnych
adapterów. Do takich wyjątków należą m.in.
podwójne lampy zawierające triodę i pento-
dę, np. ECL86, PCL86, oraz lampy elektrome-
tryczne, czyli „magiczne oczka”, np. EM84,
EM80, 6AF6G.
Po podłączeniu lampy do miernika za
pośrednictwem adaptera należy wybrać z ka-
talogu właściwy typ lampy (ECL86, PCL86),
a  następnie uruchomić pomiar automatycz-
ny. Zmianę mierzonego systemu dokonuje
się poprzez wybór lampy ECL86TJ12 dla
triody lub ECL86PJ22 dla pentody.
Tomasz Gumny, EP
tomasz.gumny@ep.com.pl
Adam Tatuś
atatus@poczta.onet.pl
R E K L A M A
44 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
MI NI PROJEKTY
AVT-1569 w ofercie AVT:
AVT-1569A – płytka drukowana
AVT-1569B – płytka drukowana + elementy
Dodatkowe materiały na CD i  FTP:
ftp://ep.com.pl, user: 15257, pass: 1ajsf046
• wzory płytek PCB
• karty katalogowe i  noty aplikacyjne
elementów oznaczonych na Wykazie
Elementów kolorem czerwonym
Wykaz elementów
Rezystory: (0,125 W/1%)
R1: 1,1 kV
R2: 18 kV
R3: 1 kV
R4...R6 10...22 kV (trzy jednakowe, 5%)
Kondensatory:
C1: 2,7 nF (5 mm)
C2: 470 pF (5 mm)
C3: 10 mF/16 V (5 mm)
C4: 0,1 mF (ceramiczny, 5 mm)
Półprzewodniki:
U1: ATtiny25-20PU (obudowa DIP8)
Inne:
J1: gniazdo sygnałowe (np. BNC lub cinch)
J2: złącze kalibracji (np. szpilkowe 3×1)
J3: złącze szpilkowe 2×3
J4: złącze zasilania (np. szpilkowe 2×1)
P1, P2: potencjometr 10 kV, liniowy
S1: przełącznik 3-pozycyjny
Generator akustyczny na ATtiny25
N
a

C
D
:

k
a
r
t
y

k
a
t
a
l
o
g
o
w
e

i

n
o
t
y

a
p
l
i
k
a
c
y
j
n
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

o
z
n
a
c
z
o
n
y
c
h

n
a

w
y
k
a
z
i
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

k
o
l
o
r
e
m

c
z
e
r
w
o
n
y
m
Dodatkowe materiały
na CD i FTP
Celem projektu było zbudowanie proste-
go układu opartego na mikrokontrolerze AVR
w  małej, 8-nóżkowej obudowie, przy czym
układ miał wykorzystywać do maksimum
możliwości mikrokontrolera i  zawierać mini-
malną liczbę elementów zewnętrznych. Jako
serce wybrano układ ATtiny25, zawierający
2  kB pamięci FLASH, 10-bitowy przetwornik
A/C i szybki układ czasowy z wyjściami PWM.
Do wytwarzania przebiegu sinusoidal-
nego użyto bezpośredniej syntezy cyfrowej.
W  pamięci stałej umieszczono 1024 próbki
wartości jednego okresu przebiegu sinuso-
idalnego. Wartości te są odczytywane w od-
stępach czasu równych okresowi próbkowa-
nia T
S
(1,6  ms). Po każdym odczycie adres
pamięci (reprezentujący fazę przebiegu)
zmienia się o  wartość D=f·1024T
S
, gdzie
f jest częstotliwością generowanego prze-
biegu. W  ogólnym przypadku D jest liczbą
ułamkową.
Generator wytwarza falę
sinusoidalną w  zakresie
20  Hz...20  kHz o  wartości
międzyszczytowej ok. 3,5  V
i  zniekształceniach poniżej
0,5%. Jest przestrajany
skokowo i  płynnie. Przebieg
jest wytwarzany cyfrowo
z  rozdzielczością 8 bitów
i  częstotliwością próbkowania
625  kHz.
Mikrokontroler używa formatu stało-
przecinkowego. Zarówno faza, jak i jej przy-
rost mają 32 bity, z  których 6 najstarszych
jest ignorowanych, kolejne 10 wyznacza
adres pamięci, a  16 najmłodszych stanowi
część ułamkową. Najmniejsza możliwa do
uzyskania niezerowa wartość D to 1/65536;
odpowiadałaby jej częstotliwość 1/65536/
(1024·1,6  ms)=0,00931  Hz. W  generato-
rze wartość D zawiera się w  przedziale od
0,03276 do 32,76.
Synteza odbywa się w przerwaniach Ti-
mera 0, które są generowane co 32 okresy
wewnętrznego systemowego zegara taktu-
jącego (20  MHz). Częstotliwość wytwarza-
nego przebiegu sinusoidalnego jest więc
pochodną częstotliwości zegara systemowe-
go. Źródłem tego zegara jest wewnętrzny ge-
nerator RC. W  danym egzemplarzu układu
scalonego jego częstotliwość może się nieco
różnić od standardowej. Dlatego w układzie
wprowadzono możliwość dostrojenia (ka-
AVT
1569
Rys. 1. Zasada pracy przetwornika PWM
Rys. 2. Redukcja tętnień dzięki dodaniu 2-go filtra
45 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
MI NI PROJEKTY
libracji) generatora RC z  dokładnością ok.
1%.
Przetwornik C/A jest oparty na układach
modulacji szerokości impulsu (PWM) mi-
krosterownika. Metoda przetwarzania PWM
wykorzystuje fakt, że prostokątny przebieg
cyfrowy o  amplitudzie U  i  współczynniku
wypełnienia K (0...1) ma wartość średnią
równą U·K. Po odfiltrowaniu składowej
zmiennej przebiegu otrzymujemy napięcie
wprost proporcjonalne do współczynnika
K. Układ złożony z  generatora fali prosto-
kątnej o sterowanej szerokości i z filtru dol-
noprzepustowego staje się więc przetworni-
kiem C/A.
Na rys.  1 przedstawiono ideę przetwa-
rzania PWM. Kolorem niebieskim naryso-
wano przebieg cyfrowy (przed filtrem), a ko-
lorem czerwonym – jego wartość średnia (po
filtrze).
Założeniem przyjętym przy projektowa-
niu generatora było użycie wysokiej często-
tliwości f
PWM
– kilka MHz. Modulator PWM,
taktowany z 80 MHz i pracujący z rozdziel-
czością 8 bitów, generowałby jednak przebieg
o  częstotliwości 80  MHz/256=312,5  kHz.
Dlatego wykorzystano dwa modulatory.
Każdy z  nich ma rozdzielczość 4-bitową,
a  więc f
PWM
=80  MHz/16=5  MHz. Modula-
tor A przetwarza górne 4 bity każdej próbki,
a  modulator B – 4 bity dolne (o  16-krotnie
mniejszej wadze). Przebiegi obu modulato-
rów są sumowane w  R1/R2. Odpowiednie
wagi zapewnia stosunek rezystancji wyno-
szący 1:16.
Rezystory tworzą wraz z C1 filtr dolno-
przepustowy 1. rzędu. Sinusoidalny sygnał
wyjściowy ma częstotliwość do 20  kHz.
Filtr nie powinien tłumić go bardziej niż
o 0,5 dB, stąd częstotliwość graniczna f
g
wy-
nosząca 70 kHz. f
PWM
wynosi 5 MHz, tętnie-
nia osiągają więc ok. 100 mV
pp
. Przewidzia-
no ich redukcję poprzez dodanie drugiego
filtru dolnoprzepustowego, jak pokazano na
rys. 2.
Nastawa częstotliwości
Zakres generatora jest wybie-
rany 3-pozycyjnym przełączni-
kiem S1 i  wynosi, w  pozycjach 1,
2 i  3, odpowiednio 20...200  Hz,
200  Hz...2  kHz i  2...20  kHz. Prze-
łącznik ustawia na wejściu PB2
napięcia 0 V, +2,5 V lub +5 V, mie-
rzone przez przetwornik A/C.
Regulacja częstotliwości we-
wnątrz zakresu jest wykonywana
potencjometrem P1. Ewentualne Rys. 4. Schemat montażowy generatora
Rys. 3. Schemat ideowy generatora
W  celu przeprowadzenia kalibracji na-
leży wybrać zakres 200  Hz...2  kHz (prze-
łącznik S1 w  pozycji 2), a  potencjometrem
P1 ustawić częstotliwość 200  Hz, 1  kHz
lub 2  kHz. Zmniejszenie/zwiększenie czę-
stotliwości o  jeden krok odbywa się przez
dołączenie wejścia PB2 odpowiednio do
masy lub +5 V przez rezystor 10 kV. Moż-
na w tym celu dodać na stałe rezystor (R6)
i  zworki (J2) ew. przyciski. Aby zapobiec
efektowi drgania styków, program nie re-
aguje na zmiany stanu na PB2, jeśli są one
krótsze niż 20 ms.
Podczas kalibracji należy unikać usta-
wiania częstotliwości większych niż zna-
mionowa, gdyż wiązałoby się to z  przekro-
czeniem dopuszczalnej częstotliwości zega-
ra systemowego.
„trzaski” potencjometru są filtrowane
cyfrowo ze stałą czasową 50  ms. Cha-
rakterystyka potencjometru zawiera
trzy strefy nieczułości o  niewielkiej
szerokości. Ułatwiają one ustawienie
częstotliwości 20  Hz, 100  Hz, 200  Hz,
1  kHz, 2  kHz, 10  kHz i  20  kHz, często
używanych w praktyce.
Kalibracja
Kalibracja wewnętrznego genera-
tora RC polega na zmniejszaniu lub
zwiększaniu stanu rejestru OSCCAL.
Nową wartość OSCCAL program ge-
neratora zapisuje w nieulotnej pamięci
EEPROM i wartość ta jest przywracana
po każdym włączeniu zasilania.
46 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
MI NI PROJEKTY
AVT-1571 w ofercie AVT:
AVT-1571A – płytka drukowana
AVT-1571A – płytka drukowana + elementy
Dodatkowe materiały na CD i  FTP:
ftp://ep.com.pl, user: 15257, pass: 1ajsf046
• wzory płytek PCB
• karty katalogowe i  noty aplikacyjne
elementów oznaczonych na Wykazie
Elementów kolorem czerwonym
Wykaz elementów
R1, R3: 220 kV
R2, R4: 100 kV
R5: 47 kV
R6: 22 kV
R7: 10 kV
R8: 4,7 kV
R9: 2,2 kV
R10: 1 kV
C1, C2, C4, C12: 10 mF/16 V
C3, C5: 47 nF
C6: 22 nF
C7: 10 nF
C8: 4,7 nF
C9: 2,2 nF
C10: 1 nF
C11: 470 pF
U1: ATtiny85-20SU
U2: 78L05
U3: TL062
D1: S380 mostek prostowniczy
D2: dioda LED
J1: PC-GL2.1 złącze
J2: goldpin 3×2
J3, J4: goldpin 2×1
Generator szumu różowego
N
a

C
D
:

k
a
r
t
y

k
a
t
a
l
o
g
o
w
e

i

n
o
t
y

a
p
l
i
k
a
c
y
j
n
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

o
z
n
a
c
z
o
n
y
c
h

n
a

w
y
k
a
z
i
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

k
o
l
o
r
e
m

c
z
e
r
w
o
n
y
m
Montaż i uruchomienie
Schemat generatora przedstawia rys.  3.
Żółtą linią zaznaczono układ w  wersji mini-
malnej. Aby zapewnić możliwość regulacji
poziomu sygnału wyjściowego i jednocześnie
odciąć składową stałą wynoszącą ok. +2,2 V,
należy dołączyć kondensator C3 i  potencjo-
metr P2. Elementy R3 i C2 tworzą dodatkowy
opcjonalny filtr dolnoprzepustowy, obniżają-
cy tętnienia do poziomu kilku miliwoltów.
Złącze J2 i rezystor R6 służą do kalibracji
częstotliwości.
Przez złącze J3 można zaprogramować
mikrokontroler (przedtem należy przełączyć
S1 w pozycję 2). Ustawienia bitów-bezpiecz-
ników są następujące:
– LOW BYTE = 0xF1: CKDIV8=1, CKO-
UT=1, SUT1:0=11 (14 CK+16K
CK+64  ms), CKSEL3:0=0001 (PLL
Clock_
– HIGH BYTE = 0xDF: RSTDISBL=1,
DWEN = 1, SPIEN=0, WDTON=1,
EESAVE=1, BODLEVEL2:0=111
– EXTENDED=0xFF: SELFPRGEN = 1
Zaprogramowanie pamięci flash jest jedy-
ną czynnością wymaganą przy uruchamianiu
układu. Do zasilania generatora należy użyć
stabilizowanego napięcia stałego 5 V±10%.
Jarosław Ziembicki
j.ziembicki@gmx.at
Badaniu pasma przenoszenia można
poddać wzmacniacz, głośniki czy mikro-
fon. Szum może pomóc ustawić korektorem
graficznym płaską charakterystykę przeno-
szenia zestawu audio, łącznie z  głośnikami.
Szum można wygenerować przy użyciu
komputera z  kartą dźwiękową. Rozwiązanie
jest proste, ale może nie być zbyt wygodne,
jeśli nie dysponujemy laptopem.
W Internecie można znaleźć wiele sche-
matów generatorów. Najczęściej są to ukła-
AVT
1571
W  elektroakustyce do ustawienia
parametrów audio używa się
generatora szumu. Podany na
wejście urządzenia szum bada
się na wyjściu analizatorem
widma. Podobne badanie przy
użyciu przestrajanego generatora
i  miernika poziomu sygnału
trwa dość długo. Generator
szumu i  analizator dają wynik
w  ułamku sekundy. Dzięki temu
na bieżąco możemy widzieć
zmiany wnoszone przez np.
korektor barwy dźwięku.
dy oparte o  szumiące złącze PN tranzystora
lub diody. Generatory takie są proste, ale ich
parametry nie są powtarzalne. Dobry gene-
rator można zbudować na procesorze sygna-
łowym. Niestety, takie procesory nie są zbyt
tanie. Używając jednak generatora pseudolo-
sowego zbudowanego z rejestru przesuwne-
go i bramki exor oraz filtru, można zbudować
Rys. 1. Schemat ideowy generatora szumu
47 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
MI NI PROJEKTY
Generator może być zasilany napięciem
w zakresie 8...15 V, AC lub DC, ponieważ ma
własny prostownik i stabilizator.
Program
Dzięki zastosowaniu mikrokontrolera
program jest banalny. Napisano go w  języku
C, w bezpłatnym środowisku AVR Studio. Do
generowania liczb pseudolosowych C udo-
stępnia funkcję rand(). Niestety funkcja ta
wykonuje się dość długo, przez co umożli-
wia przy zegarze 8 MHz generowanie szumu
z częstotliwością około 4,5 kHz. Próbowałem
użyć innego algorytmu. Wykonywał się oko-
ło 3 razy szybciej, ale to wciąż za mało, aby
generować dobry szum. Zastosowałem więc
metodę LSFR (http://en.wikipedia.org/wiki/
Linear_feedback_shift_register). Dzięki temu
uzyskałem częstotliwość generowania szumu
około 120  KHz, co przy ciągu 32-bitowym,
daje powtórzenie po 35 sekundach. Najistot-
niejszy fragment kodu programu znajduje się
na list.  1. Pierwszą czynnością po urucho-
mieniu programu jest ustawienie kierunku
portów procesora. Następnie funkcja srand()
inicjalizuje generator pseudolososowy.
W  głównej pętli sprawdzany jest stan
wejścia PB0. Jeśli wejście to jest w  stanie
wysokim, to szum jest generowany funkcją
LSFR. Gdy wyprowadzenie to jest podłączo-
ne do masy, szum jest generowany funkcją
rand(). Wyprowadzenie PB0 jest testowane
tylko raz po restarcie procesora.
Montaż i uruchomienie
Schemat montażowy generatora umiesz-
czono na rys.  2. Montaż generatora przepro-
wadzamy w sposób klasyczny. Po wlutowaniu
wszystkich elementów (poza mikrokontrole-
tani generator o  zadowalających parame-
trach. Chciałem generator zbudować w  taki
właśnie sposób, ale przyszedł mi do głowy
inny pomysł. Generator na rejestrach zastą-
piłem mikrokontrolerem. Dzięki temu moż-
na eksperymentować z różnymi algorytmami
pseudolosowymi.
Schemat generatora pokazano na rys.  1.
Zastosowałem mikrokontroler AVR ATti-
ny85. Wybór procesora był podyktowany
jego małymi wymiarami, niską cena oraz
bardzo niską ceną debuggera AVR Dragon.
W  docelowym rozwiązaniu wystarczy AT-
tiny25, ponieważ program zajmuje niecałe
700 b.
Sygnał pseudolosowy jest filtrowany
w  pasywnych filtrach RC (R4-R9 i  C5-C11).
Odfiltrowany sygnał jest buforowany przez
wzmacniacz operacyjny U3B. Na wyjściu
wzmacniacza dostępny jest sygnał szumu
różowego (złącze J4). Dodatkowo, sygnał bez
filtrowania trafia na bufor U3A. Dzielnik R1/
R2/C3 ogranicza amplitudę sygnału na wyj-
ściu U3A do poziomu zbliżonego do sygnału
na wyjściu U3B. Ponadto, dzięki zastosowa-
niu w dzielniku kondensatora, wysokie czę-
stotliwości leżące poza pasmem akustycz-
nym są odcinane, dzięki czemu w szumie są
ograniczone wyższe harmoniczne. Na wyj-
ściu J3 bufora dostępny jest sygnał szumu
białego.
Rys. 3. Bity konfiguracji
Rys. 2. Schemat montażowy generatora
szumu
List. 1. Najważniejszy fragment programu
/ / Pęt l a gener uj ąca szum- LSFR
voi d LosLSFR( )
{
whi l e( 1)
{
Cl kEor ; / / Do pomi ar u częst ot l i wości zegar owej
wdt _r eset ( ) ; / / Reset WDG
i f ( ( _r and( 255) & 1) == 0 ) / / Zal eżni e od wyl osowanej l i czby
Out H; / / ust aw wyj ści e w st an wysoki
el se
Out L; / / l ub ni ski
}
}
/ / Gener uj e l i czbę pseudol osową
i nt _r and( unsi gned i nt zakr es)
{
st at i c unsi gned l ong l f sr = 1;
l f sr = ( l f sr >> 1) ^ ( - ( l f sr & 1) & 0xd0000001) ;
r et ur n( l f sr ) ;
}
rem) podłączamy zasilanie. Następnie kontrolu-
jemy wartość napięcia na wyjściu stabilizatora.
Jeśli napięcie jest poprawne, można zamonto-
wać mikrokontroler. Można go zaprogramować
przed wlutowaniem lub po nim. Służy do tego
6-pinowe złącze J2. Ustawienie bitów konfigu-
racyjnych procesora przedstawiono na rys. 3.
Po poprawnym zaprogramowaniu pro-
cesora urządzenie podejmie pracę. Sygnał
szumu można skontrolować, podłączając do
wyjścia wzmacniacz lub słuchawki.
Płytka jest przeznaczona do umieszcze-
nia w obudowie KM35.
Sławomir Skrzyński, EP
slawomir.skrzynski@ep.com.pl
www.sklep.avt.pl
48 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
MI NI PROJEKTY
Spowalniacz serwomechanizmu
Współczesne aparatury projektowane są
z  myślą o  jak najszybszej odpowiedzi serwo-
mechanizmu na ruch drążka lub przełącznika
w nadajniku. Oczywiście można połączyć bez-
pośrednio serwomechanizm z  odbiornikiem,
ale efekt w  przypadku choćby opuszczanego
i podnoszonego podwozia jest po prostu śmiesz-
ny. Koła wyskakują z kadłuba, jakby poruszane
były sprężyną. Sam widziałem kilka takich roz-
wiązań na filmach dostępnych w Internecie i za
każdym razem miałem wrażenie zupełnego bra-
ku realizmu. Opisywane urządzenie ma pomóc
w rozwiązaniu tego problemu.
Odbiorniki zdalnego sterowania mogą być
zasilane napięciem 3,5...9  V, natomiast serwo-
mechanizmy 4,8...6 V. Aby dostosować napięcie
ze źródła zasilania do potrzeb toru odbiorczego,
wykorzystuje się stabilizatory, które obniża-
ją napięcie. Sterowanie modelem odbywa się
Modelarze zajmujący się budową
modeli zdalnie sterowanych
często napotykają problem, jak
odwzorować powolne ruchy
mechanizmów modelu. Dotyczy
on takich mechanizmów, jak
opuszczane podwozie lub klapy
w  modelach samolotów lub
śmigłowców, obracane wieże
artyleryjskie w  modelach
okrętów. Podałem tylko
przykłady. Każdy modelarz może
z  łatwością rozszerzyć tę listę.
AVT-1570 w ofercie AVT:
AVT-1570A – płytka drukowana
AVT-1570B – płytka drukowana + elementy
Dodatkowe materiały na CD i  FTP:
ftp://ep.com.pl, user: 15257, pass: 1ajsf046
• wzory płytek PCB
• karty katalogowe i  noty aplikacyjne
elementów oznaczonych na Wykazie
Elementów kolorem czerwonym
Wykaz elementów
R1, R2: 1 kV
R3: 300 V
P1: 10 kV potencjometr montażowy
C1,C2: 10 mF (ceramiczny, SMD)
U1: SPX1117-MP3.3
U2: ATiny85 (SMD)
T1: BSS138
D1: LED (SMD)
Z1,Z2: goldpin męski, kątowy 3×1
ZW1: goldpin męski, prosty 6×1
ZW2: goldpin męski, prosty 3×1
N
a

C
D
:

k
a
r
t
y

k
a
t
a
l
o
g
o
w
e

i

n
o
t
y

a
p
l
i
k
a
c
y
j
n
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

o
z
n
a
c
z
o
n
y
c
h

n
a

w
y
k
a
z
i
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

k
o
l
o
r
e
m

c
z
e
r
w
o
n
y
m
AVT
1570
poprzez wysyłanie impulsów o  określonym
okresie powtarzania i  zmiennym wypełnieniu
do serwomechanizmów. Wypełnienie impulsu
określa aktualne położenie serwomechanizmu.
Typowym czasem powtarzania impulsów steru-
jących jest 20  ms, chociaż serwomechanizmy
działają poprawnie nawet przy czasach powta-
rzania 30 i więcej ms. Czas trwania impulsu to
1...2 ms. Położeniu środkowemu serwomecha-
nizmu odpowiada czas 1,5 ms. Amplituda im-
pulsu zawiera się w granicach 3...5 V. Na rys. 1
przedstawiono parametry impulsu sterującego
serwomechanizmem.
Opisywany układ służy do sterowania
urządzeniami pomocniczymi, wobec czego
dokładność ustawienia nie ma tu większego
znaczenia, natomiast kluczową rolę odgrywają
Rys. 1. Parametry impulsu sterującego pracą serwomechanizmu
Rys. 2. Schemat elektryczny układu spowalniacza
przede wszystkim małe wymiary, niski pobór
prądu, możliwość pracy przy dużej rozpiętości
napięć zasilania, prostota i niski koszt urządze-
nia.
Aby spowolnić ruch serwomechanizmu,
należy wykonać trzy czynności: zmierzyć dłu-
gość impulsu z  odbiornika, odczytać wartość
opóźnienia oraz zgodnie z odczytaną wartością
zmieniać wypełnienie impulsu wysyłanego do
serwomechanizmu, aż do osiągnięcia zrówna-
nia się wypełnienia impulsów na wejściu i wyj-
49 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
MI NI PROJEKTY
ściu. Mikrokontroler musi zatem być wyposażony w co najmniej 2 timery,
w tym jeden umożliwiający generowanie impulsu o zmiennym wypełnie-
niu. Musi mieć również możliwość zadawania wielkości opóźnienia. Do
tego celu dobrze nadaje się potencjometr połączony z wejściem przetwor-
nika A/C. Z tych powodów wybór padł na ATtiny85 w obudowie SMD.
Na rys. 2 widać schemat układu. W celu umożliwienia pracy układu
w  szerokim zakresie napięć zasilania zastosowano stabilizator SX1117.
Układ ten zapewnia poprawną stabilizację napięcia wyjściowego już
przy napięciu zasilania 4,5 V. Maksymalne napięcie wejściowe nie może
przekraczać 20V. Napięcie zasilania serwomechanizmu jest podawane
bezpośrednio z  odbiornika. Jest to najczęściej stosowana metoda. Każdy
„szanujący się” odbiornik może zasilać wszystkie podłączone do niego ser-
womechanizmy.
Impulsy wejściowe z  odbiornika są podawane na złącze Z1. Należy
zwrócić uwagę na układ wyprowadzeń złącza. Jest on typowy dla zdecy-
dowanej większości aparatur zdalnego sterowania. W celu zminimalizo-
wania zewnętrznych elementów wykorzystałem wewnętrzny generator
RC procesora. Pracuje on z częstotliwością 8 MHz i dokładnością wystar-
czającą na potrzeby urządzenia.
Pomiar wypełnienia impulsu jest realizowany przez timer T0 mikro-
kontrolera. Częstotliwość taktowania ustawiono na 125  kHz. Ponieważ
zmiana wypełnienia to około 1 ms, dokładność pomiaru wynosi ok. 1,2%.
Jeżeli założymy, że serwomechanizm ma zakres ruchu 180°, dokładność
ustawienia wynosi ok. 2°. Program sprawdza, czy nie został przekroczo-
ny minimalny oraz maksymalny czas wypełnienia, co może się zdarzyć
Rys. 3. Schemat montażowy spowalniacza
R E K L A M A
w przypadku działania odbiornika. Jeżeli sprawdzenie da wynik negatyw-
ny, wynik pomiaru jest ignorowany.
Do generowania impulsu sterującego serwomechanizmem użyłem ti-
mera T1. Jest on taktowany przebiegiem o częstotliwości 100 kHz. Przy tak
dobranej częstotliwości impuls wyjściowy ma od 10 ms do 2,54 ms. Taki
zakres umożliwia pełny ruch serwomechanizmu. Dokładność ustawienia
wynosi 1/254 całego zakresu. Poza generowaniem impulsu sterującego ti-
mer T1 wyznacza czas powtarzania impulsów. Czas jego pracy podzielony
jest na 13 odcinków czasowych. W jednym generowany jest impuls, w po-
zostałych 12 do rejestru porównania jest wpisywana wartość FF, co blokuje
wyjście licznika.
Rezystor R5 ogranicza prąd wejścia PB2 procesora. Potencjometr P1
jest podłączony do wejścia przetwornika A/C. Służy on do ustawiania
czasu opóźnienia ruchu. Czas opóźnienia może być ustawiany w zakresie
1...10 s.
Sterowanie serwomechanizmem odbywa się poprzez tranzystor T1.
Zwora Z2 służy do ustawiania napięcia zasilającego tranzystor. Umożliwia
to zmianę amplitudy impulsów sterujących serwomechanizmem.
Dioda LED, po połączeniu wyprowadzeń ZW1–5 i ZW1-3, sygnalizuje
pojawianie się poprawnych impulsów z odbiornika. Złącze ZW1 służy do
zaprogramowania procesora.
Zygmunt Dziewoński
zygdziew@polnet.cc
50 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PROJEKTY CZYTELNI KÓW
Dodatkowe informacje:
W  przedstawionym w  artykule urządzeniu
występują wysokie napięcia niebezpieczne dla
życia i  zdrowia! Dodatkowym zagrożeniem jest
pole elektryczne o  dużym natężeniu wytwarza-
ne wokół urządzenia, dlatego niedopuszczalne
jest uruchamianie urządzenia, gdy w  pobliżu
znajduje się sprzęt elektroniczny podtrzymujący
życie (np. osoba ze stymulatorem serca).
Najważniejszym elementem cewki Te-
sli jest rezonator w  postaci bezrdzeniowego
uzwojenia solenoidalnego o  dużej liczbie
zwojów. Uzwojenie to oprócz indukcyjno-
ści ma również pojemności międzyzwo-
jowe oraz pojemność między uzwojeniem
a  ziemią. W  normalnych warunkach takie
pojemności nazywane są pasożytniczymi,
jednak tutaj odgrywają ważną rolę; mimo,
że uzwojenie nie jest połączone z  oddziel-
nym kondensatorem, to stanowi obwód LC
o  względnie dużej dobroci, mający swoją
częstotliwość rezonansową. Po pobudzeniu
rezonatora tą częstotliwością napięcie po-
między końcami uzwojenia wtórnego cewki
osiąga ogromne wartości.
Z  powodu wielkości występujących na-
pięć wymagana jest specjalna konstrukcja
transformatora. Uzwojenie wtórne jest cewką
jednowarstwową zabezpieczoną przed prze-
biciami lakierem i ustawioną pionowo. Dolny
koniec uzwojenia jest uziemiony, dzięki czemu
nigdy nie ma tam wysokiego napięcia, które
wówczas występuje jedynie u góry uzwojenia.
Na szczycie uzwojenia montuje się torus wy-
konany z  blachy lub folii aluminiowej, który
poprawia właściwości rezonatora.
Do pobudzenia rezonatora wykorzystu-
je się pole magnetyczne wytworzone przez
drugą, mniejszą cewkę pierwotną. Ta cewka
wraz z  rezonatorem Tesli tworzy transfor-
mator powietrzny. Co ciekawe, z  uwagi na
pracę w  stanie rezonansu, wartość napięcia
na uzwojeniu wtórnym nie ma związku z na-
pięciem zasilania ani z przekładnią wynika-
jącą z  liczby zwojów cewek. Ogólnie samo
określenie wartości napięcia wyjściowego
jest dość problematyczne, dlatego nie uży-
wa się tego parametru do opisu cewki Tesli.
Ponieważ długość wyładowań wzrasta wraz
Półprzewodnikowa
Cewka Tesli
Dział „Projekty Czytelników” zawiera opisy projektów nadesłanych do redakcji EP przez Czytelników. Redakcja nie bierze odpowiedzialności za
prawidłowe działanie opisywanych układów, gdyż nie testujemy ich laboratoryjnie, chociaż sprawdzamy poprawność konstrukcji.
Prosimy o  nadsyłanie własnych projektów z  modelami (do zwrotu). Do artykułu należy dołączyć podpisane oświadczenie, że artykuł jest własnym
opracowaniem autora i  nie był dotychczas nigdzie publikowany. Honorarium za publikację w  tym dziale wynosi 250,– zł (brutto) za 1 stronę w  EP.
Przysyłanych tekstów nie zwracamy. Redakcja zastrzega sobie prawo do dokonywania skrótów.
Projekt
185
Klasyczna cewka Tesli a cewka
półprzewodnikowa
Zastosowanie półprzewodnikowych
elementów kluczujących pozwala skonstru-
ować cewkę Tesli pracującą nieco inaczej niż
w przypadku jej klasycznej wersji.
W  półprzewodnikowej cewce Tesli funk-
cję obwodu rezonansowego tworzonego przez
uzwojenie pierwotne oraz iskiernik przejmuje
układ elektroniczny. Najczęściej uzwojenie
pierwotne transformatora Tesli jest zasilane
Fot. 1. Wygląd zmontowanej
półprzewodnikowej cewki Tesli (SSTC)
Cewka Tesli, zwana również transformatorem Tesli, jest rodzajem
rezonatora LC służącym do wytwarzania wysokich napięć.
Urządzenie to skonstruował około 1891 roku naukowiec serbskiego
pochodzenia Nicola Tesla. Wysokie napięcie wytwarzane przez cewkę
Tesli powoduje powstawanie w  powietrzu efektownych wyładowań
elektrycznych. Przedstawione w  artykule urządzenie jest nowoczesną
odmianą cewki Tesli, w  którym do zasilania rezonatora zastosowano
elementy elektroniczne.
ze wzrostem mocy pobieranej z  sieci, dlate-
go najważniejszym parametrem opisującym
klasyczny transformator Tesli jest jego moc.
W klasycznej cewce Tesli do wytworzenia
pola magnetycznego o  odpowiedniej często-
tliwości również wykorzystuje się zjawisko
rezonansu. Do uzwojenia pierwotnego dołą-
czony jest kondensator wysokiego napięcia
o  takiej pojemności, aby częstotliwość rezo-
nansowa obwodu była równa częstotliwości
rezonansowej uzwojenia wtórnego. Obwód
ten jest zasilany wysokim napięciem o  war-
tości najczęściej kilkunastu kV, wytwa-
rzanym przez wysokonapięciowy
transformator sieciowy o  mocy
przynajmniej kilkuset VA. Ele-
mentem, który samoczynnie przełą-
cza urządzenie między ładowaniem
kondensatora a  pracą w  rezonansie, jest
iskiernik. Częstotliwość jego przełączania
wynosi nie mniej niż 100 Hz. W dużych cew-
kach Tesli często spotyka się iskiernik obro-
towy o regulowanej prędkości. Dokładne do-
pasowanie częstotliwości rezonansowych ob-
wodu pierwotnego i rezonatora Tesli jest tutaj
kluczowe. Efekty pracy źle zestrojonej cewki
Tesli będą mizerne lub nawet nie będzie ich
wcale. Elementów potrzebnych do budowy
klasycznej cewki Tesli jest co prawda niewie-
le, jednak ich koszt jest wysoki oraz, co często
jest większym problemem, bywają one bardzo
trudne do zdobycia. To powoduje, że użycie
metody prób i błędów w dopasowywaniu czę-
stotliwości rezonansowych występujących
w  urządzeniu często jest niemożliwe, więc
konieczne są dokładne obliczenia parame-
trów poszczególnych elementów. Te czynniki
sprawiają, że budowa takiego urządzenia nie
należy do tanich, a  tym bardziej do łatwych
i bezproblemowych.
51 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Półprzewodnikowa Cewka Tesli
wych cewek Tesli wykonanych przez Steve-
’a  Warda (http://www.stevehv.4hv.org/SSTC5.
htm), na niej też wzorowałem się budując
swoją konstrukcję. Nie użyłem żadnych spe-
cjalnych i trudnych do zdobycia elementów,
a całość jest stosunkowo prosta w budowie.
Gotowa konstrukcja jest przedstawiona
na fot.  1, a  schemat elektryczny na rys.  2.
Schemat podzielony jest na trzy części.
Pierwsza część, ilustrująca zasilanie układu
sterowania, nie wymaga chyba komentarza.
Druga część schematu to układ sterujący,
natomiast trzecia to układ półmostka tran-
zystorowego wraz z samym transformatorem
Tesli. Układ sterujący wraz z zasilaniem oraz
układ półmostka zmontowano na oddziel-
nych płytkach drukowanych, jak pokazano
na fot. 3.
Układ sterowania zawiera generator zbu-
dowany w oparciu o NE555, jednak nie służy
on do generowania sygnału przełączającego
półmostek. Zadaniem tego generatora jest
bardziej zbliżone do wersji klasycznej. Są to
DRSSTC (Dual Resonant SSTC), w  którym
w  obwodzie uzwojenia pierwotnego zasto-
sowano kondensator rezonansowy zwiększa-
jący prąd w  uzwojeniu pierwotnym i  mniej
popularny OLTC (Off Line Tesla Coil), w któ-
rym w  obwodzie pierwotnym również znaj-
duje się kondensator rezonansowy, a zamiast
mostka tranzystorowego zastosowano poje-
dynczy tranzystor IGBT spełniający funkcję
podobną do iskiernika. Istnieje jeszcze jeden
rodzaj cewki Tesli, w której elementem prze-
łączającym jest lampa elektronowa – jest to
VTTC (Vacuum Tube Tesla Coil). Akronimy
te stanowią podstawowe hasła pomocne
przy przeszukiwaniu zasobów Internetu pod
kątem materiałów dotyczących cewki Tesli.
Opis konstrukcji
Opisywana cewka Tesli to najprostszy ro-
dzaj SSTC. Pomysł zbudowania zrodził się,
gdy zobaczyłem jedną z  półprzewodniko-
z  mostka lub półmostka złożonego z  tranzy-
storów MOSFET. Takie samo rozwiązanie
stosowane jest do zasilania transformatorów
w  wielu zasilaczach impulsowych. Mostek
tranzystorowy jest sterowany układem elektro-
nicznym, który przełącza go z częstotliwością
rezonansu własnego rezonatora Tesli. Dzięki
temu niepotrzebny staje się iskiernik oraz kon-
densator wysokiego napięcia. Mostek zasilany
jest bezpośrednio z wyprostowanego napięcia
sieciowego, a to z kolei pozwala wyeliminować
duży i ciężki transformator zasilający.
Opracowanie takiego rodzaju cewki Tesli
pociągnęło za sobą konieczność stworzenia
również kilku innych rozwiązań. Każde roz-
wiązanie nosi własną nazwę, często używa-
ną w  postaci akronimu. Klasyczna cewka
Tesli nazywana jest SGTC (Spark Gap Te-
sla Coil). Półprzewodnikowa cewka Tesli to
w dosłownym tłumaczeniu Solid State Tesla
Coil (SSTC). Spotkać można również roz-
wiązania wciąż półprzewodnikowe, jednak
Rys. 2. Schemat ideowy SSTC
52 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PROJEKTY CZYTELNI KÓW
pracuje z taką częstotliwością, jaką determi-
nuje uzwojenie wtórne transformatora Tesli.
W  powyższym rozumowaniu pominięty
jest jeden problem. Po włączeniu zasilania
rezonator Tesli przecież nie pracuje. Wtedy
do anteny nie dociera żaden sygnał, a to po-
woduje, że rezonator nie zaczyna pracować.
Do rozpoczęcia pracy potrzebny jest impuls
wzbudzający w rezonatorze niewielkie drga-
nia, które zostaną odebrane przez antenę
i zapoczątkują pracę. Impulsu takiego dostar-
cza opisany wcześniej generator modulujący
pracę cewki Tesli. Załączenie lub wyłączenie
tranzystora T1 skutkuje zmianę stanu wej-
ścia U4A. To pociąga za sobą przełączenie
stanu driverów U5 i  U6, co powoduje prze-
dostanie się do półmostka krótkiego impulsu
włączającego na chwilę jeden z tranzystorów
(T2 lub T3). Taki impuls wywołuje w  rezo-
natorze wystarczające drgania, aby układ
wzbudził się i  zaczął generować wysokie
napięcie.
Drugim modułem wchodzącym w  skład
opisywanego urządzenia jest układ półmost-
ka tranzystorowego. W  prawej części sche-
matu układu znajduje się mostek prostowni-
czy wraz z kondensatorem filtrującym napię-
cie zasilania. Środkowa część to mostek za-
silający uzwojenie pierwotne transformatora
Tesli, czyli L1. Mostek zawiera dwie gałęzie.
Pierwszą stanowi dzielnik pojemnościowy
złożony z  kondensatorów C11 i  C12. Drugą
gałąź stanowią tranzystory T2 i  T3. Trans-
formator sterujący TR1 dostarcza napięcia
sterującego bramkami tranzystorów i  stano-
wi separację galwaniczną między tranzysto-
rami a  układem sterującym. Rezystory R4
i  R5 ograniczają prąd bramek tranzystorów,
a diody Zenera D9...D12 zabezpieczają bram-
ki przed przepięciami. Zastosowanie sepa-
racji między tranzystorami półmostka jest
konieczne, ponieważ każdy z  tranzystorów
musi być sterowany napięciem podanym
między jego bramkę a źródło. Źródła tranzy-
storów są na różnych potencjałach. Co wię-
Niewątpliwie zagadkowym elementem
jest tutaj antena. Otóż właśnie ona jest źró-
dłem sygnału sterującego pracą półmostka
tranzystorowego. Zadaniem cewki Tesli jest
wytwarzanie wysokiego napięcia. Napięciu
temu towarzyszy pole elektryczne o  dużym
natężeniu. Zmienia ono swoją wartość tak
samo jak napięcie generowane w  rezonato-
rze Tesli. Antena odbiera pole elektryczne,
a sygnał z anteny (po uformowaniu przez U4
oraz przejściu przez drivery i  transformator
TR1) steruje przełączaniem półmostka zasi-
lającego uzwojenie L1. W ten sposób mamy
tutaj do czynienia z klasycznym sprzężeniem
zwrotnym. Takie rozwiązanie powoduje, że
całe urządzenie staje się generatorem LC,
gdzie obwodem LC determinującym często-
tliwość pracy jest sam rezonator Tesli. Dzięki
temu nie jest potrzebne żadne strojenie czę-
stotliwości, a  co więcej, urządzenie nie jest
wrażliwe na zmiany częstotliwości rezonan-
sowej uzwojenia. Jest to bardzo ważna cecha,
ponieważ taką zmianę częstotliwości powo-
duje obciążenie wyjścia cewki przez wyła-
dowanie do uziemionego przedmiotu lub
nawet pojawienie się w odległości kilkudzie-
sięciu cm od uzwojenia dużego obiektu prze-
wodzącego prąd. Taki obiekt powoduje zmia-
nę pojemności między uzwojeniem a ziemią,
co skutkuje zmianą częstotliwości rezonan-
sowej. Gdyby nie było sprzężenia zwrotne-
go, a  uzwojenie pierwotne byłoby zasilane
prądem o stałej częstotliwości, wówczas na-
wet zbliżenie dłoni do uzwojenia wtórnego
na odległość kilkunastu cm powodowałoby
takie odstrojenie układu, że cewka Tesli cał-
kowicie przestawałaby działać. Dodatkowo,
nawet niewielkie rozstrojenie pomiędzy
układem sterującym a rezonatorem Tesli po-
wodowałoby powstawanie dużych oscylacji
na tranzystorach półmostka w  momentach
przełączania, co znacznie zwiększałoby ry-
zyko ich uszkodzenia. Wykorzystanie sprzę-
żenia zwrotnego z  anteną powoduje, że te
problemy znikają, bo układ sterujący zawsze
Wykaz elementów
Rezystory:
R1, R2: 1 kV
R3: 1 MV
R4, R5: 5 V/0,5 W
P1, P2: potencjometr 10 kV/A
Kondensatory:
C1: 4700 mF/25 V
C2...C4, C8, C9: 100 nF
C5: 1000 mF/25 V
C6: 100 mF/10 V
C7: 1 mF/10 V
C10: 180 nF (impulsowy)
C11, C12: 1 mF/400 V (impulsowy)
C13: 220 mF/400 V
Półprzewodniki:
D1, D2: 1N4148
D3...D8: 1N5818
D13, D14: 1N5822
D9...D12: dioda Zenera 15 V
D15, D16: MUR860
B1: mostek prostowniczy 2 A/50 V
B2: mostek prostowniczy 3 A/400 V
T1: BC548
T2, T3: IRF840
U1: 78L15
U2: 78L05
U3: NE555
U4: 74HC14
U5: TC4422
U6: TC4421
Inne:
F2: bezpiecznik 3,15 A/250 V
TR1: transformator sterujący (opis w tekście)
L1: uzwojenie pierwotne (opis w tekście)
A1: antena (opis w tekście)
modulacja pracy cewki Tesli, czyli okresowe
blokowanie sygnału sterującego tranzysto-
rami półmostka. Blokowanie tego sygnału
odbywa się poprzez zwieranie wejścia nega-
tora U4A do masy przez T1. Częstotliwość
pracy tego generatora nie przekracza kilkuset
Hz i  jest regulowana w  szerokim zakresie.
Za pomocą potencjometrów P1 i  P2 można
regulować czas trwania stanu wysokiego
i  niskiego generowanego przebiegu. Możli-
wość oddzielnej regulacji czasu trwania obu
stanów przebiegu pozwala uzyskać nie tyl-
ko różne częstotliwości, ale również różne
współczynniki wypełnienia. Taka modulacja
pracy półmostka pozwala na dość wygodną
regulację średniej mocy cewki Tesli. Moż-
na w  ten sposób zmniejszyć nagrzewanie
się elementów, a  dodatkowo dzięki zmianie
parametrów modulacji można uzyskać wy-
ładowania o  różnym wyglądzie. Układ mo-
dulujący pełni jeszcze jedną ważną funkcję,
o której będzie mowa nieco dalej.
Oprócz opisanego generatora układ steru-
jący składa się z anteny A1, dwóch negatorów
TTL U4A i  U4B oraz dwóch driverów MOS-
FET U5 i U6, które zasilają transformator TR1
sterujący pracą półmostka tranzystorowego.
Diody Schottky’ego D3 i  D4 ograniczają am-
plitudę napięcia przychodzącego z anteny tak,
aby nie uszkodziło ono wejścia negatora U4A.
Diody D5...D8 zabezpieczają wyjścia driverów
przed przepięciami. Kondensator C10 blokuje
składową stałą prądu płynącego przez TR1.
Fot. 3. Podział urządzenia na poszczególny moduły
N
a

C
D
:

k
a
r
t
y

k
a
t
a
l
o
g
o
w
e

i

n
o
t
y

a
p
l
i
k
a
c
y
j
n
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

o
z
n
a
c
z
o
n
y
c
h

n
a

w
y
k
a
z
i
e

e
l
e
m
e
n
t
ó
w

k
o
l
o
r
e
m

c
z
e
r
w
o
n
y
m
53 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Półprzewodnikowa Cewka Tesli
rozpada. Zastosowany lakier powinien być
na tyle rzadki i wolnoschnący, aby po nało-
żeniu wsiąkł pod drut i połączył się również
z powierzchnią karkasu. Po wsiąknięciu la-
kieru dobrze jest polakierować uzwojenie
jeszcze raz. Jeśli są wątpliwości co do tego,
czy lakier wsiąknie, dobrze jest wcześniej
polakierować samą rurę i  nawijać drut na
jeszcze nie do końca wyschnięty lakier. Ta-
kie rozwiązanie jest jednak mniej wygodne,
ponieważ drut przykleja się i wszelkie błędy
podczas nawijania trudniej jest poprawić.
Po wyschnięciu lakieru można bezpiecznie
odkleić taśmę przytrzymującą końce drutu.
Wówczas rezonator jest gotowy.
Uzwojenie pierwotne L1 pobudzające
rezonator do drgań może być nawinięte do-
wolnym drutem lub linką miedzianą o prze-
kroju co najmniej 2,5 mm
2
. Średnica uzwo-
jenia powinna być dopasowana tak, aby
uzwojenie dało się założyć na rezonator, jak
pokazano na fot. 1. Karkas można wykonać
z  rury PCV, ale ilość zwojów jest tak mała,
że nie jest konieczne stosowanie jakiegokol-
wiek karkasu. W  przedstawionym modelu
uzwojenie pierwotne składa się z  12 zwo-
jów izolowanej linki miedzianej, usztyw-
nionych szeroką taśmą klejącą. Uzwojenie
to może składać się z  kilku do kilkunastu
zwojów, przy czym nie powinno być ich
mniej niż 8. Dokładne ustalenie optymal-
nej liczby zwojów na drodze teoretycznej
jest trudne, dlatego należy zastosować tutaj
metodę prób i błędów, zwracając uwagę nie
tylko na uzyskiwane efekty, ale również na
nagrzewanie się tranzystorów T2 i T3.
Montaż urządzenia
Część elektroniczna urządzenia podzie-
lona została na dwie oddzielne płytki druko-
wane. Układ sterujący zmontowano na płyt-
wiele problemów. Nie polecam stosowania
cieńszego drutu niż 0,15 mm, ponieważ ła-
two go urwać i nawijanie staje się znacznie
trudniejsze. Stosunek średnicy uzwojenia
do jego wysokości w  przypadku SSTC po-
winien zawierać się między 1:2 a 1:4. Oso-
biście zalecam 1:2.
Dobrym karkasem do nawinięcia re-
zonatora jest rura PCV. Powierzchnia rury
musi być czysta, wszelki brud może spo-
wodować przebicie, czyli nieodwracalne
uszkodzenie uzwojenia. Na rurze należy na-
winąć jedną warstwę emaliowanego drutu
nawojowego, pamiętając o  pozostawieniu
na końcach rury przynajmniej po 2 cm wol-
nego miejsca, które przyda się przy mon-
tażu rezonatora do podstawy. Drut na obu
końcach uzwojenia należy przymocować
do rury, co zabezpieczy go przed odwinię-
ciem. Jako tymczasowe mocowanie dobrze
sprawdza się zwykła taśma klejąca. Metod
nawijania drutu jest wiele. Zwoje powinny
być nawinięte ściśle, jeden przy drugim.
Nakładanie się zwojów jeden na drugi jest
niedopuszczalne i  koniecznie należy każde
takie niedopatrzenie poprawić.
Po nawinięciu drutu należy zabezpie-
czyć jego powierzchnię lakierem izolacyj-
nym. Może to być żywica epoksydowa lub
na przykład jakiś specyfik w sprayu, służą-
cy do zabezpieczania płytek drukowanych.
Polakierowanie uzwojenia spełnia dwa
zadania. Pierwsze to oczywiście poprawa
izolacji, co zmniejsza ryzyko przebić mię-
dzyzwojowych na powierzchni uzwojenia
(które w  cewkach Tesli są dość powszech-
ne). Drugie to usztywnienie i  sklejenie ze
sobą zwojów. W niezabezpieczonym uzwo-
jeniu drut potrafi przy niewielkim wzroście
temperatury tak się wydłużyć, że zwoje od-
chodzą od powierzchni rury i cała cewka się
cej, potencjał źródła tranzystora T2 nie jest
stały. Dlatego konieczna jest separacja galwa-
niczna między bramkami tranzystorów oraz
między tranzystorami a układem sterującym.
Tranzystory użyte w półmostku zawiera-
ją w  swojej strukturze diody zwrotne, które
niestety przy pracy z  dużą częstotliwością
mogą okazać się zbyt wolne. W opisywanym
urządzeniu częstotliwość pracy jest wysoka
(kilkaset kHz) i  jednocześnie prądy płyną-
ce przez diody zwrotne tranzystorów mogą
osiągać duże wartości. Przez to dioda prze-
wodząca prąd może nie zdążyć wyłączyć się
w  czasie przełączania mostka, a  wtedy na-
stępuje zwarciowy impuls prądu płynącego
przez włączony tranzystor oraz zaporowo
przez diodę w  drugim tranzystorze, która
nie zdążyła się wyłączyć. Takie zjawisko
nieuchronnie prowadzi do uszkodzenia tran-
zystorów. Dlatego wewnętrzne diody tran-
zystorów T2 i  T3 są zablokowane diodami
Schottky’ego D13 i D14, a jako diody zwrotne
zastosowano ultraszybkie D15 i D16.
Transformator sterujący TR1 również
musi być przystosowany do pracy przy wiel-
kiej częstotliwości. W  sprzedaży oferowane
są gotowe transformatorki sterujące, jednak
próba ich użycia była nieudana. Dlatego naj-
lepiej jest dobrać odpowiedni rdzeń i samo-
dzielnie nawinąć ten transformator.
Wykonanie rezonatora Tesli
Główną częścią cewki Tesli jest rezona-
tor, więc warto od niego rozpocząć budowę
urządzenia. Najważniejszym parametrem
rezonatora jest częstotliwość rezonansu
własnego. Częstotliwość ta jest tym mniej-
sza, im większe są wymiary uzwojenia oraz
im więcej zwojów, czyli im mniejsza średni-
ca drutu nawojowego. Im wyższa jest czę-
stotliwość rezonansowa, tym trudniejsze
zadanie stoi przed elektroniką sterującą.
Wymiary uzwojenia zastosowanego
w opisywanej SSTC to około 110 mm śred-
nicy i 300 mm wysokości. Cewkę nawinięto
drutem DNE 0,18 mm i pomalowano żywi-
cą epoksydową. Nie wiem, ile zwojów ma
uzwojenie, dokładna znajomość ich liczby
nie jest potrzebna, ponieważ wynika ona
z  wysokości cewki i  grubości drutu. Cew-
ka wykonana w ten sposób ma rezonans na
częstotliwości około 200 kHz. Osobiście nie
zalecam konstruowania cewki o mniejszych
wymiarach (czyli wyższej częstotliwości
rezonansowej), zwłaszcza jako pierwszej
tego typu konstrukcji. Zaczynając budowę
SSTC, napotykałem wiele trudności, pró-
bując uruchomić prototyp z  rezonatorem
pracującym na częstotliwości 400  kHz. Po
wielu dniach posłuchałem kolegów, którzy
budowali wcześniej takie urządzenia i  na-
winąłem nowy, większy, opisywany rezo-
nator. Dwukrotne zmniejszenie częstotliwo-
ści rzeczywiście zdecydowanie poprawiło
kształty sygnałów w  układzie i  rozwiązało Rys. 4. Schemat montażowy płytki kluczy tranzystorowych
54 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PROJEKTY CZYTELNI KÓW
zrobione w  przedstawionym urządzeniu. Bez
opisanego metalowego zakończenia cewka Te-
sli będzie normalnie pracować, ale wyładowa-
nia będą wychodzić ze sterczącego drutu na-
wojowego, który przy pełnej mocy szybko się
stopi. Na uzwojeniu można również umieścić
aluminiowy torus, taki jak stosowany w SGTC.
Obniża on nieco częstotliwość rezonansową
uzwojenia, zmniejsza zależność tej częstotli-
wości od otoczenia, a  jego gładka powierzch-
nia powoduje, że cewka Tesli produkuje jedno
duże wyładowanie, a nie wiele małych. Jednak
w  przypadku SSTC obniżenie i  stabilizacja
częstotliwości rezonansowej nie są potrzebne,
a ostrze, z którego wychodzić będą wyładowa-
nia, tak czy inaczej trzeba zamontować, więc
mocowanie torusa mija się z celem.
Uruchamianie
Podczas uruchamiania SSTC oraz właści-
wie również podczas późniejszego użytkowania
bardzo przydatny jest autotransformator regu-
lacyjny. Opisane urządzenie po uruchomieniu
może pracować przy zasilaniu bezpośrednio
z sieci 230 V, jednak wtedy pracuje przy swoich
maksymalnych parametrach, co zwiększa ryzy-
ko uszkodzenia podzespołów. Przy uruchamia-
niu niezbędny będzie oscyloskop.
Po pierwsze, należy włączyć zasilanie sa-
mego układu sterującego, jeszcze niepołączo-
nego z  płytką półmostka. Należy sprawdzić
poprawność działania generatora z  układem
NE555, ewentualnie wcześniej sprawdzając dla
pewności wartości napięć +5 V i +15 V. Prze-
bieg generowany na wyjściu układu U3 (nóżka
3) powinien mieć strome zbocza, a  czasy obu
poziomów przebiegu powinny dać się regulo-
wać. Sygnał powinien przechodzić na wyjścia
obu driverów sterujących, a na wyjściu drivera
U5 powinien być odwrócony w fazie.
Teraz można połączyć płytkę półmostka
z płytką układu sterującego, nie podając jeszcze
zasilania mostka. Wówczas, przy włączonym
zasilaniu układu sterującego na bramkach tran-
zystorów T2 i T3 powinny występować krótkie
impulsy. Oczywiście napięcie na bramce tran-
zystora T2 należy mierzyć w  odniesieniu do
źródła tego tranzystora, a nie do masy układu.
Teraz należy połączyć dolną końcówkę re-
zonatora Tesli z uziemieniem w gniazdku (PE),
ustawić potencjometrami przebieg o wypełnie-
niu około 50% i  włączyć zasilanie płytki most-
ka, jednak koniecznie obniżone do wartości
około 50 VAC.
Jeśli w gniazdku nie ma bolca uziemiające-
go (lub nie jest on połączony z przewodem PE,
bo tak też się zdarza), można do uziemienia wy-
korzystać przewód zerowy. Podłączenie uzie-
mienia ma na celu głównie utrzymanie dolnej
części rezonatora na niskim potencjale, żeby nie
nastąpiło przebicie między rezonatorem a pozo-
stałą częścią układu. Wykorzystanie jako uzie-
mienia kaloryfera albo piorunochronu nie jest
dobrym pomysłem.
skrętką nawinąć 15 zwojów równomiernie wo-
kół rdzenia, uzyskując w  ten sposób od razu
trzy uzwojenia. Skręcenie ze sobą drutów oraz
równomierne rozłożenie uzwojeń wokół rdze-
nia wbrew pozorom ma znaczenie i poprawia
parametry transformatora. Przy montażu trans-
formatora TR1 trzeba pamiętać o zamianie ze
sobą wyprowadzeń jednego z  uzwojeń wtór-
nych. W przeciwnym razie tranzystory mostka
będą włączać się jednocześnie i od razu ulegną
uszkodzeniu.
Płytki drukowane wraz z uzwojeniami L1
i L2 można zamontować na pojedynczej pod-
stawie lub zbudować konstrukcję piętrową jak
w  przedstawionym modelu. Rozmieszczenie
poszczególnych części urządzenia powinno
być takie, aby połączenia między modułami
oraz przewody łączące uzwojenie L1 z płytką
drukowaną były jak najkrótsze. Ważne rów-
nież jest, aby jako podstawy nie zastosować
metalowej blachy albo innego materiału prze-
wodzącego prąd. Dotyczy to przede wszystkim
części, do której przymocowany jest rezonator
Tesli. Taka płyta z  przewodnika umieszczona
pod uzwojeniem zachowuje się jak zwarty
zwój. Wówczas pole magnetyczne wytwarza-
ne przez uzwojenie L1 generuje prądy wirowe
w płycie i moc, zamiast zamieniać się w długie
i  piękne wyładowania, zostaje w  większości
zmarnowana na nagrzewanie podstawy. Takie
niedopatrzenie jest często popełniane przez
konstruktorów budujących cewkę Tesli po raz
pierwszy, warto więc zwrócić na to uwagę.
Metod przymocowania rezonatora Tesli do
podstawy jest wiele, jednak należy pamiętać
o łatwości demontażu. Bardzo przydaje się to
przy transporcie i  przechowywaniu urządze-
nia. W przedstawionym modelu zastosowałem
trzy długie śruby M3 wkręcone od dołu pod-
stawy tak, aby znajdowały się na obwodzie od
wewnątrz karkasu rezonatora. Po założeniu na
wystające części śrub koszulek termokurcz-
liwych rezonator daje się ciasno wsunąć na
śruby i trzyma się dość stabilnie. W przypadku
użycia rury PCV warto podczas kupna rury od
razu rozejrzeć się za zaślepką, kratką wentyla-
cyjną lub inną podobną częścią pasującą do
wybranej rury. Taka część, po przykręceniu do
podstawy i ewentualnie drobnej przeróbce, na-
daje się idealnie jako uchwyt rezonatora. Obok
rezonatora należy umieścić jakiś zacisk, za
pomocą którego można będzie połączyć dolny
koniec uzwojenia rezonatora z  uziemieniem.
W prezentowanym modelu w tym celu użyty
jest metalowy kołek z  nagwintowanym otwo-
rem, do którego przykręcone jest wyprowadze-
nie rezonatora zakończone oczkiem pod śrubę.
Na szczycie rezonatora należy zamonto-
wać jakiś metalowy, względnie ostry element,
z  którego wychodzić będą wyładowania po-
łączony z  końcówką uzwojenia wtórnego.
W tym celu można umieścić na górze karkasu
swego rodzaju pokrywkę czy zaślepkę i do niej
przymocować ten element, ale można również
przymocować go do krawędzi, tak jak jest to
ce uniwersalnej o  wymiarach 65×85  mm.
Montaż elementów na takiej płytce nie
wymaga chyba większego komentarza. Po-
tencjometry i  złącza należy zamontować
w  łatwo dostępnych miejscach, a  w  rogach
płytki pozostawić miejsca na otwory mocu-
jące. Warto również przewidzieć ewentualną
konieczność przymocowania radiatorów do
stabilizatorów napięcia oraz driverów. Na-
leży pamiętać o  doprowadzeniu zasilania
do negatorów oraz driverów. Układ U4 zasi-
lany jest napięciem +5  V, natomiast układy
U5 i  U6 +15  V. Wejścia niewykorzystanych
negatorów z  układu 74HC14 powinny być
zwarte do masy lub do +5 V.
Antena A1 to kawałek drutu ustawiony
pionowo w odległości około 10 cm od rezona-
tora Tesli i  sięgający mniej więcej do połowy
jego wysokości. Nie ma znaczenia, czy będzie
to drut izolowany, czy nie. Warto podkreślić, że
negatory zastosowane w  układzie koniecznie
muszą być w wersji, TTL a nie CMOS. Z mo-
ich doświadczeń wynika, że wejście negatora
CMOS nie chce poprawnie odbierać sygnału
z anteny.
Układ półmostka tranzystorowego zmon-
towano na płytce drukowanej. Wzór ścieżek
tej płytki oraz rozmieszczenie elementów po-
kazane są na rys.  4. W  tej części układu wy-
stępuje niebezpieczne napięcie oraz płyną
spore prądy, dlatego warto jest dla porządku
wykonać płytkę, zamiast montować elementy
na płytce uniwersalnej i  łączyć je odcinkami
przewodów. Tranzystory półmostka muszą być
przymocowane do sporej wielkości radiatorów,
dobrze jest też zadbać o łatwość ich wymiany.
Niestety, zwłaszcza podczas uruchamiania
urządzenia, trzeba liczyć się z  możliwością
uszkodzenia tranzystorów.
Wykonanie transformatora sterującego
TR1 jest niezwykle proste. Należy jednak za-
stosować odpowiedni do tego rdzeń. Powinien
to być rdzeń ferrytowy, toroidalny i  przezna-
czony do pracy w  transformatorze wysokiej
częstotliwości. Nic nie stoi na przeszkodzie
wykorzystania rdzenia z odzysku, jednak trze-
ba pamiętać, że musi on spełniać wymienione
wymagania. Z  moich obserwacji procesu bu-
dowy cewek Tesli podobnych do opisanej w ar-
tykule wynika, że częstym błędem jest użycie
nieodpowiedniego rdzenia. Mimo że wszyst-
kie tego typu rdzenie wyglądają tak samo, ich
parametry znacznie się różnią i  wiele rdzeni,
np. spośród tych stosowanych w filtrach prze-
ciwzakłóceniowych, nie nadaje się do pracy
w transformatorze. Nadawać się na pewno bę-
dzie każdy rdzeń toroidalny z materiału 3E25.
Mając już odpowiedni rdzeń, należy określić
długość drutu potrzebną do nawinięcia na nim
15 zwojów. Do otrzymanej wartości dobrze
jest dodać jakieś 15...20  cm zapasu. Trans-
formator ma trzy uzwojenia, więc potrzebne
będą trzy jednakowe odcinki drutu. Powinien
to być drut izolowany o  grubości 0,5...1  mm.
Trzy odcinki drutu należy skręcić ze sobą i tą
55 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Półprzewodnikowa Cewka Tesli
Fot. 9. Zwęglenie i zapalenie się wyka-
łaczki
W  celu obniżenia napięcia można użyć
zwykłego transformatora sieciowego, nie musi
to być autotransformator regulacyjny. Antenę
sterczącą z  układu sterującego można na czas
uruchamiania przechylić nieco w kierunku re-
zonatora Tesli (na odległość około 5 cm), aby
była pewność, że przy tak niskim napięciu zasi-
lania sprzężenie będzie wystarczające.
Po podaniu zasilania do płytki mostka
układ może już się wzbudzić i zacząć pracować,
czego skutkiem będzie pojawienie się małego
syczącego ulotu elektrycznego (wyładowania
koronowego) na szczycie uzwojenia wtórne-
go transformatora Tesli. Jeśli tak się jednak nie
stanie, to nie znaczy jeszcze, że w układzie jest
błąd. Następną czynnością jest sprawdzenie
napięcia zasilania półmostka oraz sprawdzenie,
czy do uzwojenia pierwotnego docierają im-
pulsy prądu wynikające z  impul-
sów napięcia pojawiających się na
bramkach tranzystorów. Jeśli takie
impulsy prądu do uzwojenia do-
cierają, wygląda na to, że wszystko
jest w  porządku, a  powodem tego,
że układ nie pracuje, najprawdopo-
dobniej jest zła faza sygnału sterują-
cego. Aby sprzężenie zwrotne dzia-
łało poprawnie, sygnał z  anteny
musi być odwrócony w fazie przed
dotarciem do uzwojenia pierwot-
nego transformatora Tesli. W prze-
ciwnym razie układ nie będzie się
wzbudzał. W  takim przypadku
trzeba odwrócić fazę sygnału, a naj-
łatwiej zrobić to zamieniając ze sobą końcówki
uzwojenia pierwotnego transformatora Tesli,
wyjścia driverów lub ewentualnie zmieniając
liczbę negatorów w szeregu z parzystej na nie-
parzystą. Każdy z tych sposobów daje taki sam
efekt. Po odwróceniu fazy sygnału transforma-
tor Tesli powinien zacząć pracować. Wówczas
napięcie zasilające płytkę mostka można zwięk-
szyć, pamiętając o zachowaniu bezpiecznej od-
ległości od rezonatora Tesli.
Jeśli jednak urządzenie nie pracuje, trzeba
przystąpić do żmudnego poszukiwania przy
użyciu oscyloskopu. Metodą na sprawdzenie
wszystkiego na sucho jest odłączenie uzwojenia
L1 od układu i podłączeniu zamiast niego odpo-
wiednio dużego rezystora lub niewielkiej (kilka-
dziesiąt W) żarówki 230  V. Wówczas, podając
na wejście negatora U4A sygnał z zewnętrznego
generatora, można dokładnie prześledzić pracę
poszczególnych części układu. Sygnał ten po-
winien mieć wypełnienie równe 50% i często-
tliwość rzędu 100 kHz.
Eksperymenty z wyładowaniami
Przedstawiona cewka Tesli może wytwa-
rzać zarówno łuki elektryczne biegnące do
przedmiotów przewodzących prąd (fot.  5), jak
i  wyładowania niezupełne rozchodzące się
w powietrzu i niedocierające do żadnych obiek-
tów (fot. 6 i fot. 7). Zależnie od ustawienia wy-
pełnienia sygnału generowanego przez układ
U3 uzyskać można wyładowania o  różnym
wyglądzie. Najdłuższe wyładowania, jakie uda-
ło mi się uzyskać, miały długość około 15 cm.
Prąd generowany przez opisaną cewkę Tesli,
ze względu na niewielkie natężenie oraz wy-
soką częstotliwość, sam w sobie raczej nie jest
niebezpieczny, natomiast bardzo nieprzyjem-
ne mogą być poparzenia wywołane przez łuk
elektryczny trafiający bezpośrednio w  skórę.
Łuk taki wypala w  skórze dość głęboką zwę-
gloną dziurkę, która kiepsko się goi. W przy-
padku gdy łuk przeskakuje na przedmiot meta-
lowy trzymany w ręce, nie dzieje się nic złego,
a prąd często nie jest nawet wyczuwalny.
Ciekawym zjawiskiem jest powstawanie
wyładowania niezupełnego wychodzącego
nie z  cewki Tesli, a  z  uziemionego przedmio-
tu umieszczonego w  jej pobliżu (najlepiej nad
uzwojeniem wtórnym – fot. 8). Zjawisko to przy-
pomina tzw. ognie św. Elma. Ognie te są właśnie
wyładowaniem niezupełnym powstającym na
ostrych, wysoko umieszczonych elementach
statku (szczyty masztów) wskutek silnego pola
elektrycznego wywołanego chmurami burzo-
wymi oraz braku jakichkolwiek innych obiek-
tów o ostrych krawędziach na dużym obszarze.
Również ciekawe doświadczenia można
wykonać, umieszczając różne przedmioty na
drodze wyładowania. Używając wykałaczki
lub zapałki jako elektrody emitującej wyłado-
wania, można przekonać się, że przy wysokich
napięciach drewno nie stanowi żadnej izolacji.
Po chwili z końca zapałki zacznie wydostawać
się wyładowanie niezupełne, a drewno szybko
zwęgli się lub nawet zapali (fot. 9).
Zbliżając płaski plastikowy przedmiot (np.
pudełko od płyty CD) do wyładowania wytwa-
rzanego przez cewkę Tesli, można zaobserwo-
wać stopniowe „przyklejanie się” wyładowa-
nia do powierzchni plastiku i  topienie go. Jest
to zjawisko wyładowania powierzchniowego,
mające ogromne znaczenie przy projektowaniu
izolatorów stosowanych w  liniach wysokiego
napięcia.
Świetlówki, zarówno te kompaktowe, jak
i  klasyczne w  postaci prostej szklanej rurki,
zaświecają się samoczynnie przy zbliżeniu do
cewki Tesli już w  odległości 50...100 cm. Cie-
kawym i  efektownym pokazem jest trzymanie
w  ręku świetlówki, która świeci jasnym świa-
tłem, mimo iż nie jest do niczego podłączona.
Karol Łuszcz
C4r0@o2.pl
Fot. 5. Łuk elektryczny przewodzący prąd
do zbliżonej końcówki przewodu
Fot. 6. Wyładowanie koronowe (niezu-
pełne)
Fot. 7. Przykład innego wyładowania
koronowego
Fot. 8. Wyładowanie przypominające ogniki św. Elma
57 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Tytuł FI RMA PREZENTUJE
Tak popularne w  ostatnim czasie źródła
energii odnawialnej, to nie tylko kwestia mody,
ale i ekonomii. Powodem ich stosowania jest nie
tylko sytuacja opisana wyżej, ale również chęć
obniżenia kosztów eksploatacji urządzeń zasila-
nych energią elektryczną lub potrzeba zapew-
nienia nieprzerywanego zasilania w sytuacjach
kryzysowych. Powodów może być wiele.
Na rys.  1 pokazano schemat blokowy
instalacji elektrycznej wyposażonej w  od-
nawialne źródło energii, to jest fotoogniwo
lub wiatrak napędzający prądnicę. Łatwo
zauważyć, że instalacja tego typu wytwa-
rza prąd o  napięciu stałym i  często o  innej
wartości, niż panujące w jednofazowej sieci
energetycznej. Prąd ten ładuje baterię aku-
mulatorów pełniącą rolę po pierwsze bufora
chroniącego źródło energii i regulator przed
nadmiernymi, gwałtownymi zmianami ob-
ciążenia, a po drugie, źródła zasilania w sy-
tuacjach, gdy np. słońce chowa się za chmu-
rami lub wiatr przestaje wiać.
Wykorzystaj siłę słońca
i wiatru
Przyzwyczailiśmy się tak do powszechnej dostępności sieci GSM,
jak i  do powszechnie dostępnej energii elektrycznej. Istnieją jednak
miejsca, do których jej dostarczenie jest trudne i  nieopłacalne. Jak
można sobie poradzić w  takiej sytuacji?
Jak wspomniano, w  takiej instalacji
zwykle panuje napięcie inne, niż 230  VAC
i  dlatego do zasilania typowych odbiorni-
ków, takich jak telewizory, lodówki itd. jest
wymagane zastosowanie przetwornicy (lub
przetwornic) o odpowiedniej moc.
Naprzeciw opisywanym wyżej potrze-
bom wychodzi oferta firmy SOS.
Odpowiedni panel słoneczny
Fotoogniwa pracują z  wykorzystaniem
zjawiska fotowoltaicznego. Napięcie na ich
zaciskach powstaje pod wpływem oświetle-
nia odpowiednio mocnym światłem słonecz-
nym. Ważna cecha fotoogniw jest taka, że
można je łączyć w większe moduły (zgodnie
z zasadami połączenia równoległego i szere-
gowego) w celu uzyskania wyższego napięcia
lub natężenia prądu.
Dobór odpowiedniego panelu słoneczne-
go (fotoogniwa) jest uzależniony od wyma-
gań odnośnie do mocy dostarczanej przez
system. Jeśli będzie on wykorzystywany
tylko sporadycznie, to wystarczający jest pa-
nel o mniejszych wymiarach np. ASI-F. Jego
energia ładuje akumulator, który następnie
dostarcza jej do odbiornika.
Jeśli system zasilania będzie obciążo-
ny nieprzerwanie i  traktowany jako główne
źródło energii, to aby spełnić takie wyma-
ganie niezbędne jest zastosowanie paneli
o  większej mocy np. z  serii KC, ponieważ
w takiej sytuacji muszą one zarówno dostar-
czyć energii do odbiorników, jak i naładować
baterię akumulatorów. Będzie ona używana
w nocy, gdy fotoogniwa nie pracują.
Fotoogniwa elastyczne
W  ofercie firmy SOS electronic znaj-
dują się trzy rodzaje modułów paneli sło-
necznych z  serii SC, które różnią się mocą
znamionową. Moduły te są wykonane tech-
nologią amorficzną i mają warstwy gaszenia
promieniowania. Umożliwia to uzyskanie
Dodatkowe informacje:
SOS electronic
ul. Tatarkiewicza 17, 92-753 Łódź
tel. 42-648-45-76, faks 42-648-45-76
www.soselectronic.pl,
e-mail: info@soselectronic.pl
58 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
FI RMA PREZENTUJE
Inwertory z  serii SW, o  przemiennym
napięciu wyjściowym 230  VAC o  kształ-
cie sinusoidalnym, nadają się do zasilania
urządzeń elektrycznych i  elektronicznych,
takich jak: radioodbiornik, telewizor, ku-
chenka mikrofalowa, lodówka. W odróżnie-
niu od innych tego typu urządzeń, które na
swoim wyjściu generują przebieg o  kształ-
cie trapezowym lub prostokątnym, inwerte-
ry SW wytwarzają czysty przebieg sinuso-
idalny.
Dodatkową zaletą jest wyposażenie
przetwornicy w elektroniczny układ niedo-
puszczający do rozładowania akumulatora.
Dzięki temu jest wydłużany czas jego eks-
ploatacji.
Szukasz gotowego rozwiązania?
Jeśli samodzielna budowa systemu za-
silania jest zbyt trudna, to dla takich klien-
tów SOS oferuje kompletne zestawy typu
„włącz i  pracuj”, jak np. S4.500. Zawiera
on akumulator o  pojemności 45  Ah, regu-
lator z  wyświetlaczem LCD pokazującym
aktualny stan jego naładowania oraz ele-
menty mechaniczne i  złącza niezbędne do
zainstalowania zestawu. W  związku z  tym,
że trudno określić jakie źródło energii od-
nawialnej będzie używane, dla większej
uniwersalności zestaw jest oferowany bez
niego. Odpowiednie do potrzeb instalacji
źródło energii można wybrać z bogatej ofer-
ty SOS electronic.
Oprócz wspomnianego zestawu firma
oferuje również inne, kompletne. Informa-
cję o  nich można znaleźć na stronie www.
soselectronic.com w  zakładce Solar Home
System.
Innym interesującym rozwiązaniem jest
mała elektrownia wiatrowa, której z  powo-
dzeniem można użyć do zasilania urządzeń
w  domku letniskowym, na ogródku dział-
kowym lub domu jednorodzinnym. Turbi-
na Air Breeze jest cicha, mocna i  ma dużą
sprawność. Dzięki temu pracuje bardzo
dobrze nawet w  warunkach niezbyt silne-
go wiatru. Zaprojektowano ją do łatwego
montażu i  ustawienia przez przeciętnego
użytkownika. Jeśli wiatr wieje z prędkością
większą niż 4  m/s i  nie ma na jego drodze
większych przeszkód, to właśnie ta mała
elektrownia wiatrowa jest idealnym rozwią-
zaniem dla każdego użytkownika. Wiatrak
ładuje baterie i wytwarza nawet do 38 kWh
energii miesięcznie przy średniej prędkości
wiatru wynoszącej 6 m/s.
Podsumowanie
Oferta firmy SOS electronic obejmuje
nie tylko urządzenia wytwarzające energię,
ale również oszczędne jej odbiorniki. Aby
uzyskać szczegółowe informacje warto zapo-
znać się z  pełną oferta dostępną na stronie
www.soselectronic.pl.
kres temperatur pracy rozciąga się od –40 do
+90°C.
Wyposażenie dodatkowe
Oferta firmy SOS obejmuje nie tylko fo-
toogniwa, ale również dodatkowy osprzęt
wymagany przy budowie takiej instalacji.
Akumulatory. Jak wspomniano wcze-
śniej, zadaniem akumulatora jest dostarcza-
nie energii elektrycznej wówczas, gdy jej
źródło nie pracuje. Jeśli jako źródło energii
są stosowane fotoogniwa, to taka sytuacja
zdarza się w  nocy. Dodatkowo, akumulator
pełni rolę wspomagania zasilania w  mo-
mentach nagłego wzrostu obciążenia. Naj-
lepiej do tego celu nadają się bezobsługowe
akumulatory z serii FM, LCR i LCX. Charak-
teryzuje je duża liczba cykli ładowania/roz-
ładowania (nawet do 1000) oraz bardzo ni-
ski prąd samorozładowania. Każde ogniwo
jest wyposażone w zawór bezpieczeństwa.
Regulatory napięcia. Regulator napię-
cia normalizuje napięcie pochodzące ze
źródła odnawialnego, ładuje akumulatory
i  sygnalizuje ich rozładowanie. Regulatory
oferowane przez SOS można zastosować do
ładowania akumulatorów z elektrolitem cie-
kłym lub żelowym.
Przetwornica napięcia. Aby system
zasilania z  fotoogniw był kompletny nale-
ży wyposażyć go w  przetwornicę napięcia
stałego na przemienne 230 VAC. Firma SOS
electronic ma w  swojej ofercie szeroki wy-
bór przetwornic o  różnych mocach, dzia-
łających przy napięciu wejściowym 12 lub
24  VDC. Wśród nich warto zwrócić szcze-
gólną uwagę na serię SW.
równomiernych parametrów roboczych przy
różnych kątach padającego na nie promie-
niowania słonecznego oraz korzystną cha-
rakterystykę mocy podczas zachmurzenia.
Moduł jest elastyczny i  chroniony warstwą
specjalnego laminatu.
Moduły można stosować w  aplikacjach
zewnętrznych (bez dodatkowej osłony). Pro-
ducent daje gwarancję zachowania parame-
trów roboczych paneli przez 25 lat.
Fotoogniwa o mocy 2...32 W
W  ofercie firmy SOS można znaleźć
fotoogniwa renomowanego, niemieckiego
producenta, firmy RWE Schott Solar. Dzię-
ki specjalnej, opatentowanej technologii
wykonania panele z  serii ASI dostarczają
o  20% więcej energii w  gorszych warun-
kach oświetlenia, niż klasyczne „crystalli-
ne”. Mają mocną, sztywną i  łatwą w  mon-
tażu konstrukcję, która dobrze sprawdza
się również w trudnych warunkach. Zakres
temperatur pracy rozciąga się od –40 do
+85°C. Ogniwa charakteryzują się dosko-
nałym stosunkiem jakości do ceny i  ceny
do mocy. Producent udziela na nie 10 lat
gwarancji.
Fotoogniwa o mocy 50...90 W
SOS oferuje fotoogniwa o  mocy
50...90  W  produkcji firmy Kyocera. Ich
charakterystyczną cechą jest zastosowanie
warstwy antyrefleksyjnej, która podnosi od-
porność ogniwa na warunki atmosferyczne.
Fotoogniwa są zamocowane w  sztywnej,
aluminiowej ramie. Charakteryzuje je lekka,
wytrzymała mechanicznie konstrukcja. Za-
Rys. 1. Uproszczony schemat instalacji elektrycznej odnawialnego źródła energii
59 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Tytuł
SOS electronic
ul. Tatarkiewicza 17, 92-753 ód, tel. 42 648 45 76, fax 42 648 45 76
info@soselectronic.pl
dystrybucja
komponentów
elektronicznych
certykat
ISO9001:2001
www.soselectronic.pl
Wykorzystaj si
soca
i wiatru
60 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
KURS
232, przełączniki konfiguracyjne oraz wy-
prowadzone na złącze wszystkie istotne
piny mikrokontrolera. Moduły Control
Card mogą być też zakupione oddzielnie
i  wykorzystywane przez konstruktorów
we własnych projektach.
3. Dwa 3-rójfazowe silniki z  wirującym ma-
gnesem (PMSM) o mocy 30 W/24 V.
4. Zasilacz sieciowy 24 V/60 W
5. Płyta z  oprogramowaniem: Code Com-
poser Studio IDE V3.3. Załączona wersja
jest przeznaczona do mikrokontrolerów
rodziny TMS320C2000. Jest to bezpłatna
wersja demo, bez ograniczeń funkcjonal-
ności, ale z ograniczeniem kodu wyniko-
wego do 32 kB.
6. Broszura Quick Start Guide – instrukcja
przygotowania zestawu do pracy. Zawie-
ra krótki opis funkcjonalny sprzętu, spo-
sób ustawienia zworek i  przełączników
konfiguracyjnych, opis instalacji opro-
gramowania.
Trójfazowy falownik
wektorowy (2)
Opis zestawu TMS320F28035
Po odpowiednim przygotowaniu teoretycznym możemy już przyjrzeć
się zawartości zestawu ewaluacyjnego. Texas Instruments oferuje
dwie wersje zestawu, prostsza umożliwia sterowanie jednym
silnikiem, a  bardziej rozbudowana – dwoma silnikami jednocześnie.
Do testów została udostępniona bogatsza wersja zestawu.
KURS
współczynnika mocy (PFC), gniazdo dla
modułu mikrokontrolera oraz optoizolo-
wany emulator interfejsu USB « JTAG do
komunikacji z PC.
2. Płytka Piccolo Control Card z  mikro-
kontrolerem TMS320F28035, wykonana
w  postaci modułu DIMM 100-pin, wkła-
danego w  gniazdo na płycie bazowej
(rys.  7). Takie rozwiązanie umożliwia
wymienne stosowanie modułów z  róż-
nymi typami kontrolerów rodziny F2000,
w różnych płytach bazowych. Moduł jest
przystosowany do zasilania 5  V, zawiera
stabilizator napięcia z  filtrem zakłóceń,
kwarc zegarowy, izolowany interfejs RS-
Od pierwszej chwili zestaw robi wrażenie
swoimi rozmiarami i  bogactwem wyposaże-
nia. Sporej wielkości pudło zawiera wszystkie
komponenty (rys. 6), umożliwiające budowę
i  przetestowanie falownika. Nie zapomniano
o  kablach sieciowych z  trzema standardami
wtyczek ani o kabelku USB, co się nagminnie
zdarza na przykład producentom drukarek.
W skład zestawu Piccolo Motor Control Develo-
per’s Kit wchodzą:
1. Główna płytka bazowa, zawierająca dwa
stopnie mocy w  układzie mostka trójfa-
zowego, zbudowana w oparciu o scalone
sterowniki DRV8402. Poza tym płytka za-
wiera aktywny 2-fazowy układ korekcji
Dodatkowe materiały
na CD i FTP
Rys. 6. Zestawu Piccolo Motor Control Developer’s Kit
61 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Zestaw ewaluacyjny TMS320F28035
Konfiguracja sprzętowa
Na rys. 8 pokazano schemat blokowy kom-
pletnego falownika, sterującego dwoma sil-
nikami trójfazowymi z  wirującym magnesem
(PMSM). Stopnie wyjściowe mocy wykorzy-
stują układy scalonych mostków tranzystoro-
wych DRV8402. Każdy układ DRV8402 za-
wiera 4 gałęzie półmostkowe i może sterować
mocą wyjściową do 250  W (50  V/5  A), przy
sprawności do 96%. Ze względu na ograni-
czenia konstrukcyjne płytki demonstracyjnej,
moc maksymalna zestawu wynosi 40 W przy
chłodzeniu naturalnym i  80  W przy wymu-
szonym obiegu powietrza. Wewnętrzny układ
kombinacyjny sterownika DRV8402 generuje
sygnały sterujące górnymi i dolnymi tranzysto-
rami mostka trójfazowego na podstawie trzech
sygnałów wejściowych. Czwarta gałąź mostka
nie jest wykorzystywana w  tej aplikacji, jed-
nak jest też okablowana i  może posłużyć np.
do eksperymentów z silnikami krokowymi lub
BLDC. Pomiar prądów fazowych umożliwia-
ją rezystory szeregowe, włączone w  gałęzie
mostka od strony masy, napięcia pomiarowe
są dołączone do wejść przetwornika ADC
w procesorze za pośrednictwem wzmacniaczy
operacyjnych (OPA2350). Dla silnika nr 1 do-
konywany jest także pomiar napięć fazowych.
Napięcie zasilające DC-Bus (24 V) jest kontro-
lowane przez układ dwufazowego, aktywnego
korektora współczynnika mocy (PFC). Układ
PFC optymalizuje kształt prądu pobieranego
oraz stabilizuje napięcie DC-Bus.
Procesor TMS320F28035 jest przystoso-
wany do programowania ISP i  debugowania
programów za pośrednictwem standardowego
interfejsu JTAG. Na płytce bazowej znajduje się
emulator USB « JTAG, zbudowany na układzie
FT2232.
Płytka bazowa jest wyposażona w  dużą
liczbę zworek konfiguracyjnych oraz złączy
z wyprowadzonymi sygnałami. Daje to możli-
wość przeprowadzania eksperymentów w róż-
norodnych konfiguracjach układowych i  pod-
łączania dodatkowych urządzeń jak:
– Enkoder lub czujnik prędkości obrotowej
silnika. Płytka zawiera złącza do przyłącze-
nia enkodera do wejść demodulatora kwa-
draturowego (QEP) lub czujnika obrotów
do wejść licznika/komparatora (CAP-1).
– Optoizolowane i buforowane we/wy komu-
nikacji szeregowej, umożliwiające sterowa-
nie falownika z  komputera nadrzędnego
(host) w standardach RS-232, CAN.
– Gniazdo zewnętrznego emulatora/progra-
matora JTAG.
– Możliwość zewnętrznego zasilania szyny
DC-Bus z pominięciem korekcji PFC.
Zgodnie z  broszurą informacyjną, pierw-
szym krokiem jest zainstalowanie na PC śro-
dowiska Code Composer Studio oraz pobranie
uzupełniającej dokumentacji zestawu ewalu-
acyjnego ze strony internetowej TI.
Code Composer Studio IDE
CCStudio jest zintegrowanym środo-
wiskiem programistycznym (IDE), umożli-
wiającym tworzenie oprogramowania dla
wszystkich mikrokontrolerów i  procesorów
sygnałowych firmy Texas Instruments. Pra-
ca z  tym oprogramowaniem nie różni się
znacząco od pracy w  innych środowiskach
programistycznych. Podstawowymi języka-
mi programowania są C/C++ oraz asembler.
Budowa programu oparta jest o  projekt, bę-
dący zbiorem plików zawierających między
innymi: kod źródłowy aplikacji, polecenia
konfiguracyjne, odwołania do funkcji biblio-
tecznych, skrypty budowy aplikacji. Pod-
stawowe cechy środowiska Code Composer
Studio:
– Obsługa wszystkich rodzin mikrokontro-
lerów i  procesorów DSP produkcji Texas
Instruments oraz procesorów z  rdzeniem
ARM7, ARM9, ARM11, Cortex.
– Rozbudowany kompilator C/C++ z możli-
wością profilowania i  optymalizacji kodu
programu.
Rys. 7. Płytka Piccolo Control Card z mikrokontrolerem TMS320F28035
Rys. 8. Schemat blokowy kompletnego falownika
62 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
KURS
Rys. 9. Przedstawia typowy pulpit roboczy środowiska CCStudio
Rys. 10. Minimalna konfiguracja do kontroli poprawności działania modułu odwrotnej transformacji I_PARK, generatora napięć wyj-
ściowych SV_GEN i modulatorów PWM
– Bogata oferta bibliotek dodatkowych: funk-
cji matematycznych, współpracy z  urzą-
dzeniami peryferyjnymi (wbudowanymi
i  zewnętrznymi), algorytmów sterowania
(transformacje, pętle regulacyjne).
– Współpraca z  procesorami poprzez emu-
lator JTAG – podgląd całej mapy pamięci
z  możliwością podglądania zmiennych,
markerów, pułapek programowych i punk-
tów próbkowania.
– Możliwość graficznego przedstawienia
przetwarzanych zmiennych (także analiza
FFT)
– Możliwość bezpośredniego wydawania po-
leceń z okna dialogowego, łącznie z trybem
pracy RealTime.
– Współpraca z  systemami operacyjnymi
DSP-BIOS i RTOS.
– Możliwość rozbudowy środowiska za po-
mocą wtyczek (plug-in).
Rys.  9 przedstawia typowy pulpit ro-
boczy środowiska CCStudio, z  otwartymi
następującymi oknami: zarządzania projek-
tem, podglądu zmiennych, kodu źródłowego,
mapy pamięci, kodu wynikowego asemblera,
podglądu rejestrów CPU.
Oprogramowanie Code Composer Studio
występuje w  dwóch (płatnych) odmianach li-
cencji:
1. Platinium Edition – obsługuje wszystkie 16-
i 32- bitowe procesory DSP.
2. Microcontroller Edition – obsługuje mikro-
kontrolery z  rodzin TMS320C2000 oraz
MSP430.
Na stronie Texas Instruments dostępne
są do pobrania także bezpłatne wersje demo,
w różnych konfiguracjach:
– Wersja Platinium z  ograniczeniem czaso-
wym (30 dni + 90 dni po rejestracji).
– Wersja Platinium współpracująca wy-
łącznie z emulatorem USB-JTAG produk-
cji TI.
– Wersja Microcontroller z  ograniczeniem
rozmiaru kodu wynikowego do 32  kB dla
TMS320C2000 oraz do 16 kB dla MSP430.
Dokumentacja dołączona do
zestawu
Po rozpakowaniu pobranych plików na
dysku komputera tworzone są dwa foldery:
TI_F28xxx_SysHW – Dokumentacja sprzę-
tu: opisy i  schematy wszystkich płytek elek-
troniki. Dostępne są pliki tekstowe i  graficzne
PDF, a także schematy w formacie .SCH i .PCB
oraz Gerbera. Dokumentacja obejmuje nie tylko
płytki wchodzące w skład zestawu ewaluacyj-
nego, ale też moduły z innymi procesorami ro-
dziny C2000.
TI_F28xxx_SysSW – Dokumentacja opro-
gramowania: podstawy obsługi Code Compo-
ser Studio, przykładowe projekty programów,
biblioteki pomocnicze, materiały szkoleniowe
itp. Podobnie jak w  przypadku sprzętu, doku-
mentacja zawiera także wiele informacji dodat-
kowych, niepowiązanych bezpośrednio z  ze-
stawem ewaluacyjnym.
Dokumentacja jest tak obszerna, że zado-
woli najbardziej wymagającego konstruktora.
Jedyną wadą jest brak spisu – przewodnika po
dziesiątkach plików, co utrudnia znalezienie
najbardziej potrzebnych informacji.
Ćwiczenia praktyczne
Do dalszej pracy z  zestawem ewaluacyj-
nym najbardziej przydatny jest dokument
„Field Oriented Control of PM Motors” (plik
2xPM_Motors.pdf). Tekst rozpoczyna się od
teoretycznego wykładu na temat zasady dzia-
łania silnika PMSM i  falownika wektorowe-
go. Następnie, po krótkim opisie konfiguracji
sprzętowej, przechodzimy do uruchomie-
nia i  testowania zestawu. Proces budowania
oprogramowania falownika jest podzielony
na 6 etapów o coraz wyższym poziomie kom-
plikacji, poczynając od uruchomienia poje-
dynczych modułów programu, a  kończąc na
63 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Zestaw ewaluacyjny TMS320F28035
sterowania silnikiem indukcyjnym. Odpo-
wiednie opisy znajdują się w  już pobranych
plikach dokumentacji lub są dostępne na stro-
nie TI.
Podsumowanie
Pomimo dość skomplikowanych zagad-
nień, zestaw ewaluacyjny i  ćwiczenia są tak
przygotowane, że w pewnym momencie praca
staje się przyjemnością – jak zabawa zestawem
klocków „Lego Robotics”. Efektem tej zabawy
jest zdobycie dużego zasobu wiedzy na temat
falowników wektorowych i korzystania z Code
Composer Studio. Gratulacje dla Texas Instru-
ments za interesujący sposób prezentacji swo-
ich produktów.
Jacek Przepiórkowski
Literatura:
1. Dokumentacja zestawu “Piccolo Motor Con-
trol and PFC Developer’s Kit” – Texas Instru-
ments
2. Designing High-Performance and Power-
Efficient Motor Control Systems – opracowanie
Texas Instruments
3. Wektorowe sterowanie silnikami indukcyjny-
mi – „Elektronik” nr 10/2008
4. Code Composer Studio Getting Started – Texas
Instruments
5. Sensorless Field Oriented Control (FOC) for
a Permanent Magnet Synchronous Motor – nota
aplikacyjna Microchip Technology
6. Modulacja napięcia w  przemienniku napię-
ciowym, metoda napięciowego wektora prze-
strzennego – opracowanie firmy CEiA ELPOL
– Radom
Poziom 3: Po dołączeniu pętli regulacyj-
nych momentu obrotowego i  strumienia ma-
gnetycznego falownik jest już prawie gotowy.
Na tym etapie dobieramy optymalne parametry
regulatorów PI, kolejno dla silnika 1 i 2.
Poziom 4: Estymatory pozycji. W  po-
przednich etapach informacja o pozycji rotora
i prędkości obrotowej była symulowana przez
generator RAMP_GEN. Teraz uruchamiamy
estymatory pozycji (SMOPOS) i  prędkości
(SPEED EST) oraz włączamy je w pętlę regu-
lacyjną.
Poziom 5: Po dodaniu pętli regulacji
prędkości pid_reg_spd falownik jest komplet-
ny (rys. 11). Ostatnią czynnością regulacyjną
jest optymalizacja parametrów pętli regulacji
prędkości obrotowej i  jej współpracy z  esty-
matorami prędkości i  pozycji. Pokazany na
rysunku programowy przełącznik Isw1 umoż-
liwia zmianę konfiguracji: wirnik unierucho-
miony prądem trzymania (Isw1 = 0), wirnik
obraca się, zamknięta tylko pętla prądowa
(Isw1 = 1), pełna regulacja wektorowa FOC
(Isw1 = 2).
Poziom 6: Teraz obydwa silniki jednocze-
śnie. Po wyregulowaniu wszystkich parame-
trów osobno dla obu silników, możemy teraz
uruchomić obydwa i sterować nimi niezależnie
od siebie. Parametry konfiguracyjne i  robocze
(prędkość, moment) można zadawać w  czasie
rzeczywistym, bezpośrednio z ekranu robocze-
go CCStudio.
Na końcu instrukcji mamy jeszcze odsy-
łacze do innych zestawów ćwiczeń, np. testo-
wanie układu korekcji współczynnika mocy,
dostosowanie układu i  oprogramowania do
kompletnym, działającym urządzeniu. Kolejne
czynności są opisane tak szczegółowo, że moż-
na je poprawnie wykonać nawet bez doświad-
czenia w  pracy ze środowiskiem Code Com-
poser Studio. Do wykonania testów i regulacji
potrzebny będzie woltomierz i  amperomierz,
przyda się też oscyloskop (nie jest niezbędny).
Po otwarciu projektu 2xPM_Motors i skonfigu-
rowaniu pulpitu roboczego CCStudio, przy-
stępujemy do uruchomienia aplikacji. Zasoby
sprzętowe mikrokontrolera są na tyle duże, że
można załadować aplikację do pamięci RAM,
bez programowania flash. W takiej konfigura-
cji CCStudio umożliwia załadowanie i urucho-
mienie aplikacji jednym kliknięciem, a  kolej-
ne wersje oprogramowania falownika startują
bardzo szybko. Zmiana poziomu 1…6 odbywa
się poprzez edycję parametru LEVEL w  pliku
konfiguracyjnym.
Poziom 1: Minimalna konfiguracja, do kon-
troli poprawności działania modułu odwrot-
nej transformacji I_PARK, generatora napięć
wyjściowych SV_GEN i  modulatorów PWM
(rys. 10). Pomocnicze moduły oprogramowania
RAMP_CNTL i  RAMP_GEN służą do zadawa-
nia prędkości obrotowej. Efekt działania układu
można oglądać w oknie rejestratora graficznego
lub na ekranie oscyloskopu podłączonego do
wyjść PWM1…PWM3. Na tym etapie silniki
nie są jeszcze podłączone do wyjść falownika.
Poziom 2: Wreszcie mamy możliwość po-
kręcić silnikami. Testowane są moduły: prze-
twornika A/C i  obliczania napięć fazowych,
transformacji CLARKE i  PARK. Zgodnie z  in-
strukcją należy wykonać kalibrację przetworni-
ków A/C i prądów fazowych dla obu silników.
Rys. 11. Kompletny falownik po dodaniu pętli regulacji prędkości pid_reg_spd
64 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
KURS
Dodatkowe materiały
na CD i FTP
Zagadnienie instalacji zostało poruszone w  pierwszym odcinku
naszego cyklu, kiedy opisywano możliwości Espresso – jednej z apli-
kacji znajdujących się w pakiecie. Dla przypomnienia dodam, że śro-
dowisko Sierra Wireless Software Suite jest dostępne bezpłatnie pod
adresem strony internetowej www.sierrawireless.com.
W tym odcinku pokażemy krok po kroku, w jaki sposób napisać
i wgrać własną aplikację do modułu AirPrime Q26 oraz zaprezentuje-
my pomocne narzędzia.
Technologia GSM
w elektronice (3)
Hello World – pierwsze kroki
w Open AT
W  trzecim odcinku kursu programowania
modemów GSM nadszedł czas na bliższe
zapoznanie się ze środowiskiem M2M Studio
oraz napisanie własnej aplikacji, którą następnie
wgramy do modułu Sierra Wireless AirPrime Q26.
Rys. 10. Okno kreatora projektu
Rys. 9. Okno główne aplikacji M2M Studio
Rys. 12. Kreator projektu – wybór
dodatkowych Plug-inów
Rys. 11. Kreator projektu – konfiguracja wersji biblioteki ADL
Na początek należy podłączyć do komputera zestaw startowy mo-
dułu Sierra Wireless AirPrime Q26 opisywany w poprzednim artykule
(EP 4/2010), włączyć jego zasilanie a następnie uruchomić M2M Stu-
dio. Okno główne aplikacji pokazano na rys. 9.
Zanim aplikacja się uruchomi, użytkownik zostanie zapytany
o lokalizację katalogu workspace, czyli miejsca, gdzie będą przecho-
wywane wykonywane projekty.
Aby napisać własną aplikację, z  górnego menu należy wybrać
New, a następnie Open AT Project. Pojawi się okno kreatora, w którym
trzeba wpisać nazwę tworzonego projektu (rys. 10).
Oprócz zwykłej aplikacji użytkownik ma również możliwość two-
rzenia własnych bibliotek funkcji, których można później używać
w kolejnych wykonywanych projektach. W tym celu w lewym oknie,
pod wyborem nazwy projektu, zamiast Open AT Application należy
wybrać Open AT library. Po
wpisaniu nazwy naciskamy
przycisk Next do pojawienia
się okienka jak na rys. 11.
Zawartość okna wymaga
nieco szerszego komentarza,
ponieważ zawiera ono kil-
ka pól wyboru parametrów
kluczowych do poprawnego
działania aplikacji. Chociaż
programowanie w  Open AT
odbywa się w  języku C, jed-
nak sam język C nie zawiera
funkcji pozwalających np. na
wysłanie SMS-ów. Do tego celu producent stworzył specjalną biblio-
tekę o nazwie ADL (Application Development Layer), która udostępnia
programiście funkcje API
pozwalające na kontrolo-
wanie pracy modułu GSM.
Wersja biblioteki ADL jest
ściśle powiązana z  wersją
firmware, pod kontrolą
którego pracuje moduł,
dlatego należy zwrócić
szczególną uwagę na wy-
bór odpowiedniej. Wbrew
pozorom nie jest to takie
trudne, ponieważ zarówno
biblioteka, jak i  firmware
są dostarczane w komplet-
nym pakiecie. Po zaimpor-
65 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Hello World – pierwsze kroki w Open AT
żymy, że składa się on z  wielu katalogów. Dla nas istotne są: kata-
log „src”, w którym znajdują się pliki źródłowe aplikacji oraz katalog
„inc”, zawierający pliki nagłówkowe. Przy tworzeniu kolejnego pliku
źródłowego lub nagłówkowego należy pamiętać o  tym, żeby znalazł
się we właściwym katalogu.
Każda aplikacja z katalogu przykładów (samples) ma dodatkowo
plik html, w  którym znajduje się opis jej działania. Plik ten jest wi-
doczny w katalogu projektu. Warto się z nim zapoznać.
Po kliknięciu na nazwie pliku hello_world.c z  katalogu „src”,
w oknie edytora pojawi się kod źródłowy aplikacji. Opisywany przy-
kład składa się z  polecenia include, które dołącza bibliotekę ADL,
deklaracji stosu oraz dwóch funkcji: HelloWorld_TimerHandler()
i adl_main(). Punktem startu aplikacji jest funkcja adl_main(). W od-
różnieniu od standardowej funkcji main() pełni ona rolę funkcji kon-
figuracji i ustawienia zdarzenia. Ma zmienną wejściową InitType typu
adl_InitType_e. Gdy zaznaczymy typ zmiennej, np. klikając dwukrot-
nie na adl_InitType_e, a następnie naciśniemy F3, wyświetli się defi-
nicja typu jak niżej:
typedef enum _adl_InitType_e
{
ADL_INIT_POWER_ON, / / / < Nor mal power - on
ADL_INIT_REBOOT_FROM_EXCEPTION, / / / < Reboot
af t er an except i on
ADL_INIT_DOWNLOAD_SUCCESS, / / / < Reboot af t er
a successf ul i nst al l pr ocess ( cf . adl _adI nst al l ( )
API )
ADL_INIT_DOWNLOAD_ERROR, / / / < Reboot af t er an
er r or i n i nst al l pr ocess ( cf . adl _adI nst al l ( ) API )
ADL_INIT_RTC / / / < Power - on due t o an RTC al ar m
/ / ( cf . t he <b>AT+CALA</ b> command
/ / document at i on f or mor e
i nf or mat i on)
} adl_InitType_e;
Wartość zmiennej wskazuje na przyczynę startu modułu. Gdy
moduł został zresetowany lub włączony, wtedy zmienna ta ma war-
tość ADL_INIT_POWER_ON. W przypadku, gdy przeprowadzany był
proces zdalnej aktualizacji aplikacji, zmienna (zależnie od wyniku)
przyjmie wartość ADL_INIT_DOWNLOAD_SUCCESS lub ADL_INIT_
DOWNLOAD_ERROR. Jeśli moduł został załączony przez alarm, to
zmienna przyjmie wartość ADL_INIT_RTC.
Głównym problemem, z którym często borykają się początkujący
programiści, jest zrozumienie zastosowanej koncepcji programowania
z użyciem zdarzeń. W dużej mierze jest ono oparte na rejestrowaniu
się (subskrypcji) do zdarzeń i usług, które chcemy zastosować. Reje-
stracja polega zazwyczaj na wskazaniu funkcji, która zostanie wyko-
nana przez system operacyjny w  momencie wystąpienia zdarzenia.
Nie ma więc potrzeby cyklicznego sprawdzania, czy wystąpiło dane
zdarzenie. Zawsze w momencie jego wystąpienia system operacyjny
wykona wskazaną funkcję. Jeśli jakiś serwis nie zostanie zarejestro-
wany w  aplikacji, to zostanie wykonany tak, jakby to miało miejsce
w przypadku, gdyby aplikacji w ogóle nie było, np. jeśli nie zarejestru-
jemy obsługi SMS-ów, to będą one obsługiwane, tak jak w przypadku
tradycyjnego modemu GSM. W  przykładowej aplikacji Hello World
mamy następującą funkcję:
adl_tmrSubscribe ( TRUE, 10, ADL_TMR_TYPE_100MS,
HelloWorld_TimerHandler );
Powoduje ona powołanie timera o kroku 1 s (10×100 ms) wywo-
łującego cyklicznie (pierwszy parametr ma wartość TRUE) funkcję
HelloWorld_TimerHandler. Natomiast w  funkcji HelloWorld_Timer-
Handler wykonywane jest polecenie wysłanie tekstu „Hello World
from Open-AT” przez port szeregowy: adl_atSendResponse (ADL_
AT_UNS, “\r\nHello World from Open-AT\r\n” );
Funkcje adl_tmrSubscribe oraz adl_atSendResponse zostały do-
kładnie opisane w dokumencie o nazwie Open AT ADL Development
Guide. Dokument ten można znaleźć w menu Help –> Help Contents
Rys. 13. Okno edytora – nasza aplikacja „Hello World”
Rys. 14. Okno aplikacji – widok Target Managment
towaniu pakietu, w górnym menu wyboru pojawi się profil odpowia-
dający nazwie importowanego pakietu. Przy wyborze odpowiedniego
profilu automatycznie zostanie wybrana biblioteka i  firmware. Dla
przypomnienia – wersję firmware modułu można sprawdzić komendą
ATI3.
Producent zadbał również o  dostarczenie wraz ze środowiskiem
dużego zbioru aplikacji przykładowych, które demonstrują możli-
wości modułu. Wybierając odpowiednią aplikację, mamy możliwość
obejrzenia kodu źródłowego oraz skompilowania go i wgrania do mo-
dułu. Na początek wybierzmy kod najprostszej aplikacji, czyli „Hel-
lo World”. Po jej wybraniu w  polu Sample, naciskamy klawisz Next.
Pojawia się okno zatytułowane „Plugin Selection” (rys.  12). W  nim
jest możliwość dołączenia do aplikacji kolejnych bibliotek, które co
prawda nie są obowiązkowe, tak jak biblioteka ADL, ale oferują dodat-
kowe funkcje i możliwości, które mogą przydać się w aplikacji. Mamy
do wyboru m.in. dość często stosowaną bibliotekę WIP (Wavecom IP)
pozwalającą w  łatwy sposób korzystać z  protokołów internetowych
(TCP, UDP i  inne) czy bibliotekę LUA, umożliwiającą wgranie do mo-
dułu interpretera języka skryptowego LUA.
Biblioteka Security pozwala na obsługę zagadnień związanych
z bezpieczeństwem, takich jak wykrywanie zagłuszania GSM czy bez-
pieczna transmisja z wykorzystaniem protokołu SSL. Pozostałe biblio-
teki to biblioteki specjalistyczne.
Bibliotekę z sekcji plugins możemy dołączyć na dowolnym etapie
tworzenia projektu, kiedy zajdzie potrzeba skorzystania z funkcji ofe-
rowanych przez bibliotekę.
Dokumentację do bibliotek znajdziemy w zakładce pomocy (Help
–> Help Contents –> Open AT Plug-ins documentation).
Naciśnięcie przycisku Finish kończy pracę kreatora i powoduje utwo-
rzenie przestrzeni projektu i przejście do okna edytora kodu (rys. 13).
Po tej czynności należy zwrócić uwagę na okno Project Explorer
po lewej stronie. Zawiera ona katalogi wszystkich projektów znajdu-
jących się w  lokalizacji workspace. Po rozwinięciu projektu zauwa-
66 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
KURS
minającą skrzyżowane klucz i śrubokręt Remote Traces Configuration
umieszczoną w oknie Traces View. Pojawi się okno z rys. 17.
Zaznaczamy wszystkie 32 poziomy dla wartości ADL lub tylko te,
które są potrzebne. Właśnie tu możemy filtrować informacje wyświe-
tlane w oknie Traces View, a wysyłane poprzez makra TRACE.
Pozostałe poziomy logowania to logi systemowe. Po zaznaczeniu
odpowiednich poziomów logowania i naciśnięciu OK pozostaje jesz-
cze kliknąć na Active logging - pierwszą ikonę od lewej w oknie Traces
View.
Powróćmy teraz do edytora klikając, na zakładkę Open AT (gór-
na, prawa część okna głównego) i nieco zmodyfikujmy funkcję Hello-
World_TimerHandler:
void HelloWorld_TimerHandler ( u8 ID, void * Con-
text )
{
/* Hello World */
static int a=0;
TRACE (( 1, “Embedded : Hello World: %d”,a++ ));
adl_atSendResponse ( ADL_AT_UNS, “\r\nHello
World from Open-AT \r\n” );
}
Następnie skompilujmy, wgrajmy do modułu i obejrzyjmy rezul-
tat w  oknie Traces View. Po zakoń-
czeniu eksperymentów z  aplikacją,
warto również uruchomić i  przete-
stować działanie innych przykła-
dów przygotowanych przez produ-
centa.
Pierwsze kroki w  Open AT już
za nami. W kolejnych odcinkach cy-
klu zajmiemy się bardziej zaawan-
sowanymi aplikacjami. Tymczasem
polecam lekturę dokumentacji bi-
blioteki ADL - Open AT ADL Deve-
lopment Guide.
Więcej informacji na temat pro-
duktów Sierra Wireless można zna-
leźć na stronach producenta www.
sierrawireless.com lub kontaktując
się z firmą ACTE Sp. z o.o., która jest
oficjalnym dystrybutorem opisywa-
nych produktów oraz zapewnia peł-
ne wsparcie techniczne.
Adrian Chrzanowski
Acte Sp. z o.o.
–> Open AT Embedded Software Suite package
version 6.32. Krótką dokumentację funkcji moż-
na również wyświetlić poprzez zaznaczenie jej
nazwy i naciśnięcie F3.
Warto również zwrócić uwagę na dwie linie
w kodzie zaczynające się od słowa kluczowego
TRACE. Są to makra, które pozwalają na debu-
gowanie aplikacji. Za ich pomocą można wy-
syłać przez port szeregowy tekst lub wartości
zmiennych służące do analizy pracy aplikacji.
Wartość cyfrowa będąca argumentem okre-
śla poziom TRACE. Można zdefiniować do 32
poziomów, nadając poleceniom TRACE różne
wartości w  zależności od funkcji, jakie peł-
nią. Pozwala to filtrować informacje wysyłanie
przez debuger zależnie od potrzeb. Informacje te są wysyłane wyłącz-
nie przez port szeregowy, przez który moduł jest połączony z aplika-
cją M2M Studio. Użytkownik nie musi zatem obawiać się, że w jakiś
sposób będą one zakłócać komunikację z zewnętrznym urządzeniem
podłączonym do portu szeregowego.
Kompilację aplikacji wykonuje się, wybierając z menu Project –>
Build All lub klikając na symbol młotka znajdującego się na górnej
listwie paska narzędzi. W celu przesłania skompilowanej już aplikacji
do modułu należy przejść do trybu Target Management (rys.14, za-
kładka w górnej prawej części okienka edytora).
Klikając zakładkę Settings, ustawiamy numer i  parametry portu
szeregowego PC, do którego podłączony jest moduł AirPrime Q26,
a  następnie naciskamy Connect. Poprawność połączenia z  modułem
sprawdzamy, naciskając dwie zielone strzałki w okienku Target Info.
Powinniśmy otrzymać informacje o  podłączonym module, jak na
rys. 15. Teraz klikamy na zakładkę Download i wskazujemy ścieżkę do
projektu (na przykład: C:\workspace\First_application\[Target]_ARM_
ELF_GCC_Debug). Wskazujemy plik z rozszerzeniem .dwl i czekamy,
aż zakończy się proces ładowania do pamięci. Po jego zakończeniu
naciskamy zakładkę Shell i Traces. Po otworzeniu obu okien klikamy
w prawym oknie o nazwie Target Info na pozycję Application –> State
i wybieramy pozycję Start Application lub wpisujemy w linii komend
(Command) polecenie AT+WOPEN=1. Jeśli wszystko poszło jak trze-
ba, powinniśmy zobaczyć rezultat jak na rys. 16.
Może się zdarzyć, że w oknie Traces View nic się nie pojawi, pod-
czas gdy w oknie Target będziemy co sekundę otrzymywali komunikat
„Hello World from Open-AT”. Należy wtedy kliknąć na ikonkę przypo-
Rys. 15. Target
Info – informacje
o module
Rys. 16. Rezultat działania naszej aplikacji „Hello World”
Rys. 17. Okno filtra dla makra TRACE
67 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Mikrokontrolerowa biblioteka dekodera JPEG
Dodatkowe materiały na CD i  FTP:
ftp://ep.com.pl, user: 15257, pass: 1ajsf046
Dodatkowe informacje:
http://www.impulseadventure.com/photo/
http://www.ijg.org/
http://en.wikipedia.org/wiki/Jpeg
Dodatkowe materiały
na CD i FTP
Pliki zakodowane w  formacie JPEG (Jo-
int Photography Experts Group) są w dzisiej-
szych czasach najpopularniejszym i najczę-
ściej spotykanym formatem używanym do
przechowywania cyfrowych obrazów w po-
staci skompresowanej. Kompresja pokrótce
opiera się na właściwościach ludzkiego oka,
którego wrażliwość spada dla coraz wyż-
szych częstotliwości przestrzennych wystę-
pujących w  obrazie. Innymi słowy – czło-
wiek słabiej rozróżnia drobne szczegóły ob-
razu w  obecności dużych detali obrazu, co
jest dość oczywiste. Wiedząc o  tym fakcie,
jesteśmy w  stanie przekształcić obraz z  re-
prezentacji przestrzennej do dwuwymiaro-
wej reprezentacji częstotliwościowej (należy
pamiętać, że mówimy cały czas o  obrazach
stałych, a  częstotliwość jest w  tym przy-
padku wartością występującą na fizycznej
osi w przestrzeni, a nie w czasie!) i usunąć
wyższe składowe, znacznie redukując ilość
zachowywanej informacji. Efekt końcowy
jest praktycznie niezauważalny dla ludzkie-
go oka, lecz oczywiście część informacji jest
bezpowrotnie tracona. Taki rodzaj kompresji
określany jest jako stratna (lossy). Pliki JPEG
zapewniają wysoki stopień upakowania da-
nych, często ponad 1:100 w  stosunku do
surowej bitmapy z  8-bitową reprezentacją
RGB.
Dostępne rozwiązania
Jednym z podstawowych założeń projek-
tu było stworzenie otwartego, bezpłatnego
kodu z możliwością wykorzystania go do do-
wolnych celów, także komercyjnych. Więk-
szość rozwiązań programowych dekoderów
JPEG jest częścią systemów operacyjnych
lub innych projektów, które nie mają otwar-
tych źródeł albo te udostępnione są na re-
EasyJPEG
Mikrokontrolerowa biblioteka
dekodera JPEG
Niniejszy artykuł ma za zadanie przybliżenie Czytelnikowi
zagadnień związanych z  kompresją obrazów w  popularnym
standardzie JPEG. Prezentuje punkt widzenia programisty,
bez zbytniego zagłębiania się w  matematyczne meandry.
Przedstawiony zostanie także projekt bezpłatnej, uniwersalnej
biblioteki dekodującej, stworzonej przez autora w  języku C. Dzięki
jej małym wymaganiom sprzętowym i  prostocie implementacji
przez użytkownika końcowego, biblioteka idealnie nadaje się do
wykorzystania z  popularnymi mikrokontrolerami 32-bitowymi oraz
kolorowymi wyświetlaczami TFT.
strykcyjnych licencjach (GPL). Jedyną, zna-
ną autorowi biblioteką niemającą tych ogra-
niczeń, jest Independent JPEG Group Library,
lecz jej rozmiar i  stopień skomplikowania
(obejmujący ponad kilkadziesiąt plików źró-
dłowych) może stanowić poważną barierę jej
zastosowania w  małych projektach, szcze-
gólnie na platformach pozbawionych syste-
mu operacyjnego i  procedur dynamicznego
alokowania pamięci. Z tego powodu zapadła
decyzja o  napisaniu biblioteki od podstaw,
z ewentualnym wykorzystaniem fragmentów
biblioteki IJG.
Dokumentacja standardu
Pierwsze idee i  implementacje kompre-
sji obrazu wykorzystujące transformaty ko-
sinusowe pojawiły się już na przełomie lat
70./80. ubiegłego wieku, lecz dopiero w  la-
tach 1992–1994 opracowano oficjalne stan-
dardy ITU-T T.81 oraz ISO/IEC 10918.
Standard ISO jest płatny, natomiast
w drugim przypadku sytuacja nie jest jasna.
Według ITU standard również nie jest dar-
mowy, lecz różne poważne organizacje, takie
jak Word Wide Web Consortium publikują
go na swoich stronach WWW nieodpłatnie.
Ważnym elementem jest specyfikacja JFIF
(JPEG File Interchange Format) stworzona
przez IJG, która uzupełniła standardy ISO/
ITU w  taki sposób, aby postał przenośny
i  uniwersalny format pliku *.jpg. Obraz
w  czystym standardzie JPEG jest tylko stru-
mieniem danych, które mogą być enkapsulo-
wane w dowolnym medium, formacie pliku
itp. Powszechnie z kompresji JPEG korzysta-
ją np. pliki w formacie TIFF.
Jedyną książką w  całości poświęco-
ną standardowi jest JPEG Still Image Data
Compression Standard napisana przez W. B.
Pennebakera i  J. L. Mitchella w  1993 roku.
Fragmenty książki są dostępne poprzez wi-
trynę Google Books. Istnieje duża liczba pu-
blikacji i  artykułów poświęconych ogólnie
przetwarzaniu sygnałów, w  których znajdu-
ją się pobieżne opisy działania kompresji
JPEG, lecz jest to materiał niewystarczający
do zaprojektowania dekodera lub enkodera.
Rys. 1. Schemat kodera/dekodera JPEG
NOTATNI K KONSTRUKTORA
68 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
NOTATNI K KONSTRUKTORA
stopnia kompresji polega na skalowaniu
całej macierzy kwantyzacji poprzez odpo-
wiedni współczynnik.
Ostatnim etapem tworzenia pliku JPEG
jest kodowanie kodem Huffmana danych
wynikowych z  transformat dla wszystkich
bloków 8×8 w  obrazie. Dane szeregowane
są wstępnie w  tzw. zygzaku widocznym na
rys.  5. Taki układ został wybrany ekspery-
mentalnie i zapewnia względnie największe
skupienie danych niezerowych na początku
tablicy współczynników AC, podczas gdy
wyższe składowe częstotliwościowe, zazwy-
czaj redukowane w  procesie kwantyzacji,
trafiają na koniec.
Następnie dla każdego kolejnego, nieze-
rowego współczynnika w zygzaku są tworzo-
ne dwie 4-bitowe wartości RRRR oraz SSSS
poprzedzające go w  strumieniu danych.
Za pomocą RRRR deklarowana jest liczba
współczynników zerowych występujących
przed nim, a  SSSS deklaruje przedział jego
wartości, czyli liczbę bitów następujących
po symbolu RRRRSSSS. Wartość współczyn-
ników nie jest zapisywana za pomocą typo-
wego kodu U2. Najstarszy bit definiuje, czy
wartość jest dodatnia (1), czy ujemna (0),
miarowych funkcji wynikowych dla każde-
go z  64 współczynników transformaty 8×8.
Współczynnik z  lewego górnego rogu (0,0)
nazywany jest współczynnikiem stałym DC,
a pozostałe 63 – współczynnikami zmienny-
mi AC. Każdy blok na rysunku reprezentuje
obraz 8×8 powstały z odwrotnej transforma-
ty macierzy, w  której tylko odpowiadający
mu współczynnik nie był zerowy. Ostatecz-
nie, sumując ze sobą takie bloki o  „nasile-
niu” zależnym od wartości współczynników,
uzyskujemy rekonstrukcję obrazu. Transfor-
mata DCT ma właściwość agregowania naj-
istotniejszych (z  psychowizualnego punktu
widzenia) informacji obrazu w  lewej górnej
ćwiartce macierzy wynikowej.
Następnym elementem procesu kom-
presji jest tzw. kwantyzacja. Polega ona na
zredukowaniu w  kontrolowany i  regulowa-
ny sposób liczby składowych wynikowych
DCT, które będą przechowywane w  pli-
ku. Odbywa się to w  wyniku podzielenia
współczynników wynikowych DCT przez
wartości z  macierzy kwanty-
zacji. Ponieważ używana jest
arytmetyka stałoprzecinkowa
o zerowej liczby bitów po prze-
cinku, część współczynników
zostaje wyzerowana. W dekode-
rze wszystkie wartości zostają
z  powrotem pomnożone przez
tę samą macierz (przechowy-
waną w  nagłówku strumienia),
lecz ilość danych wejściowych
jest już znacznie mniejsza. Na
rys.  4 pokazano przykład tego
procesu. Macierze kwantyza-
cji opracowane na podstawie
badań sposobu widzenia czło-
wieka zostały zaproponowa-
ne w  standardzie, lecz kodery
mogą używać praktycznie do-
wolnych wartości. Regulacja
Pomocnym źródłem informacji są artykuły
umieszczone na stronie http://www.impul-
seadventure.com/photo/. Ich autor stworzył
również specjalny program o  nazwie JPEG-
snoop, pozwalający na dokładne analizowa-
nie zawartości plików JPEG.
Podstawy działania
Na rys. 1 przedstawiono ogólny schemat
kodera oraz dekodera JPEG. Ich najistotniej-
szymi elementami są: dyskretna transfor-
mata kosinusowa typu II (DCT-II) oraz jej
odwrotność IDCT (DCT-III). Są one podobne
do dyskretnej transformaty Fouriera w  tym
sensie, że przekształcają sygnał z  domeny
przestrzennej do domeny częstotliwości
i  na odwrót, lecz operują tylko na liczbach
rzeczywistych. JPEG używa transformat
dwuwymiarowych na blokach-fragmentach
obrazu 8×8 pikseli, co jest rozsądnie niską
wartością pod względem złożoności oblicze-
niowej i  zapotrzebowania na pamięć ope-
racyjną. Jednak przy tak małym rozmiarze
i  wysokim stopniu kompresji często na ob-
razie widoczne są ostre przejścia barw i  ja-
sności pomiędzy sąsiednimi blokami. Efekt
ten można zaobserwować na rys.  2. Trans-
formata kosinusowa, jak większość tego typu
transformat, wykorzystuje przedstawienie
sygnału jako złożenie wielu funkcji trygo-
nometrycznych o różnych częstotliwościach
(w  tym przypadku kosinusoid). Na rys.  3
pokazano wizualne przedstawienie dwuwy-
Rys. 2. Różne wielkości pikseli zależnie od
stopnia kompresji
Rys. 3. Dwuwymiarowe funkcje wynikowe
Rys. 4. Operacje na macierzach kwantyzacji
Rys. 5.
69 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Mikrokontrolerowa biblioteka dekodera JPEG
12-bitowych próbkach obrazu oraz Baseline
DCT używający próbek 8-bitowych. Exten-
ded DCT ma zastosowanie tylko i  wyłącz-
nie w  aplikacjach specjalnych, naukowych,
przemysłowych – jest praktycznie niespo-
tykany w  zastosowaniach konsumenckich.
Otaczające nas z  każdej strony obrazy JPEG
są praktycznie w  99 przypadkach na 100
skompresowane w  Baseline DCT – generują
je wszystkie popularne narzędzia kompute-
rowe, edytory graficzne, przeglądarki plików,
konwertery formatów oraz popularne apara-
ty cyfrowe, telefony komórkowe itp.
Poza powyższym istnieją w  standardzie
jeszcze dwa sposoby podziału kompresji. Za-
miast kodowania Huffmana może zostać uży-
te kodowanie arytmetyczne. Mimo lepszych
o  ok. 10% wyników nie jest to rozwiązanie
spotykane w praktyce. Powodem jest większe
zapotrzebowanie na moc obliczeniową oraz
dotyczące go obwarowania patentowe. Jesz-
cze inny podział pozwala na zapisywanie
współczynników AC w  sposób różnicowy,
tak jak w przypadku DC. Jest to rozwiązanie
całkowicie martwe, ze względu na swoją zni-
komą efektywność. Z powyższych powodów
projekt biblioteki skupia się tylko i  wyłącz-
nie na podstawowej odmianie JPEG: Baseline
DCT z  kodowaniem Huffmana i  bez zapisu
różnicowego.
Przestrzeń kolorów
Oryginalny standard JPEG nie narzuca
sposobu zapisu obrazów kolorowych. Po-
zwala on jedynie na zdefiniowanie i przesy-
łanie dowolnej liczby składowych. Rozwią-
zanie to jest oczywiście bardzo elastyczne
i pozwala na używanie dowolnej przestrzeni
barw czy też wygodne zastosowanie w apli-
kacjach specjalistycznych – jesteśmy np.
w  stanie wyobrazić sobie specjalną kamerę
mającą cztery zmienne filtry na określone
długości fali, z  których chcemy uzyskać,
skompresować i przesłać 4 składowe. W tym
przypadku zastosowanie jednego ze standar-
dowych profili kolorów spowoduje utratę
lub przekłamanie części informacji. Istniała
jednak potrzeba stworzenia formatu pliku –
pojemnika dla standardu JPEG, który byłby
traktowany w ten sam sposób przez wszyst-
kie kodery oraz dekodery na wszystkich
platformach sprzętowych i  programowych.
Standaryzację wprowadziła propozycja IJG –
format JFIF. Poza dodatkowymi nagłówkami
zawierającymi takie informacje, jak rozdziel-
czość DPI czy miniaturka obrazu zapisana
w  postaci bitmapy, format ten wprowadza
rzecz najistotniejszą – ustandaryzowaną
przestrzeń barw oraz zdefiniowaną kolej-
ność składowych. Przestrzenią tą jest YCbCr,
używana także powszechnie w analogowym
standardzie telewizyjnym PAL. Warto wspo-
mnieć, że istnieją profesjonalne aplikacje,
w których niezwykle istotne jest zachowanie
obrazu w niezmienionej formie RGB. Jednak
rzanego obrazu. Do kodów krótkich przypi-
sywane są wartości występujące najczęściej,
a do kodów najdłuższych – najrzadsze. Kody
Huffmana generowane są w taki sposób, aby
dekoder wczytujący kolejne bity ze strumie-
nia był w  stanie rozróżnić, czy wczytane n
bitów jest już poprawnym kodem, czy należy
wczytać jeszcze jeden. Przykładową tablicę
kodów dla współczynników DC można zo-
baczyć w  tab.  2. Tablice liczby symboli dla
danej długości kodu oraz listy ich wartości
(symboli, nie kodów – kody musimy wygene-
rować samodzielnie w  dekoderze!), podob-
nie jak tablice kwantyzacji są zawarte w na-
główku strumienia danych. Warto zauważyć,
że kodek JPEG nie może działać „w  locie”
i w celu wykonania statystyki częstości wy-
stępowanie symboli cały obraz musi zostać
przetworzony do postaci pośredniej.
Odmiany JPEG
Wyżej opisane ogólne podstawy doty-
czą tylko jednego z  możliwych wariantów
tworzenia plików JPEG – tzw. Baseline DCT.
Standard definiuje trzy możliwe sposoby
kompresji danych: Sequential DCT, Progres-
sive DCT oraz Lossless.
Jak nazwa wskazuje, trzeci rodzaj jest
kompresją bezstratną, która pomija transfor-
matę DCT oraz kwantyzację. Jej efektywność
jest niewielka i  rzadko stosowana w  prakty-
ce. Progressive DCT jest rodzajem kompre-
sji, w  którym przesyłane są naraz komplety
współczynników dla wszystkich bloków
w  obrazie. Pozwala to na wyświetlenie od
razu całej klatki, a  następnie wyostrzanie
jej i  dodawanie kolejnych szczegółów, wraz
z napływającymi współczynnikami dla coraz
wyższych częstotliwości. Format ten miał
rację bytu w  czasach bardzo wolnych łączy
teleinformatycznych, ponieważ pozwalał na
natychmiastowe zaprezentowanie ogólnej
zawartości obrazu, podczas gdy dane były
ciągle transmitowane. Dziś tę odmianę wy-
korzystuje się tylko w bardzo specyficznych
aplikacjach. Sequential DCT przesyła kom-
pletne zestawy współczynników do kolej-
nych bloków, w kierunku od lewej do prawej,
a następnie od góry w dół. Typ ten ma dwie
odmiany: Extended DCT, który operuje na
a  kolejne bity ustalają wartość w  przedziale
odpowiednim dla danej długości. Istnieje
odpowiednia kombinacja, tj. RRRR=0 oraz
SSSS=0, sygnalizująca dekoderowi, iż był
to ostatni niezerowy współczynnik w  tym
bloku (zakłada się, że wszystkie współczyn-
niki zostały wstępnie wyzerowane). Drugą
kombinacją specjalną jest RRRR=15 oraz
SSSS=0. Oznacza ona przeskoczenie peł-
nych 16 zer.
Współczynnik DC jest kodowany w  tro-
chę inny sposób. Po pierwsze, jego wartość
jest poprzedzona tylko jej długością bitową
SSSS. Po drugie, w  kolejnych blokach zapi-
sywana jest tylko różnica wartości w stosun-
ku do ostatniego przetwarzanego bloku. Taka
technika pozwala na znaczne zredukowanie
liczby danych w  przypadku obrazów mają-
cych duże płaszczyzny w  jednolitym kolo-
rze. W tab. 1 pokazano zależność przedziału
wartości od jej długości bitowej SSSS dla
współczynników AC i różnic DC.
Po tych operacjach dość efektywnie
skompresowane zostały zerowe współczyn-
niki, lecz narzut danych wywołany poprzez
obecność symboli RRRRSSSS o  stałej, 8-bi-
towej długości byłby nie do zaakceptowania.
Z  pomocą przychodzi kodowanie Huffma-
na (kodowane są nim tylko symbole RRR-
RSSSS, a  nie same wartości współczynni-
ków!). Ogólna zasada polega na stworzeniu
słownika kodów o  zmiennej długości (od 1
do 16 bitów) i  przypisaniu im wszystkich
możliwych symboli RRRRSSSS (lub SSSS
w przypadku DC) dla konkretnego, przetwa-
Tab. 1. Zależność parametrów AC i DC od długości bitowej SSSS
SSSS różnica DC współczynnik AC
0 0 –
1 –1,1 –1,1
2 –3:–2,2:3 –3:–2,2:3
3 –7:–4,4:7 –7:–4,4:7
4 –15:–8,8:15 –15:–8,8:15
5 –31:–16,16:31 –31:–16,16:31
6 –63:–32,32:63 –63:–32,32:63
7 –127:–64,64:127 –127:–64,64:127
8 –255:–128,128:255 –255:–128,128:255
9 –511:–256,256:511 –511:–256,256:511
10 –1023:–512,512:1023 –1023:–512,512:1023
11 –2047:–1024,1024:2047 –
Tab. 2. Tablica kodów współczynnika DC
Długość Symbol Kod
2 0x00 00
3 0x01 010
3 0x02 011
3 0x03 100
3 0x04 101
3 0x05 110
4 0x06 1110
5 0x07 11110
6 0x08 111110
7 0x09 1111110
8 0x0A 11111110
9 0x0B 111111110
70 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
NOTATNI K KONSTRUKTORA
Nagłówki danych
Format JPEG pierwotnie zaprojektowano
pod kątem przesyłania serii stałych obrazów
przez media strumieniowe, takie jak łącza
telefoniczne czy satelitarne. JPEG pozwala
na jednorazowe przesłanie najważniejszych
nagłówków z  informacjami o  strumieniu,
a  następnie ciągłą transmisję dowolnej licz-
by obrazów z  uwzględnieniem możliwości
ponownego zsynchronizowania się w  przy-
padku wystąpienia błędów transmisji. Inte-
resujący nas format plików JFIF zakłada, że
w  strumieniu występuje zawsze tylko poje-
dyncza klatka obrazu. W  standardzie JPEG
nagłówki nazywane są markerami lub znacz-
nikami. Każdy marker składa się z  dwóch
bajtów: 0xFF oraz przypisanego mu kodu. Po
wszystkich rodzajach markerów (poza SOI,
EOI i RSTn) występują dwa bajty precyzujące
ilość zawartych w  nich danych (z  uwzględ-
nieniem samych siebie, ale bez markera). Na
rys. 7 pokazano układ markerów w typowym
pliku JFIF. Dokument standardu JPEG bardzo
szczegółowo i  dogłębnie opisuje ich format,
znaczenie i wartości kodów, dlatego poprze-
staniemy tutaj tylko na ich pobieżnym opisie
(dotyczy on tylko omawianej cały czas od-
miany Baseline DCT!).
SOI (Start Of Image) – prosty marker,
niezawierający dodatkowych danych, za-
wsze musi znajdować się na początku pliku.
APPn, n=0...16 (Application Marker) –
marker zawierający dane rozszerzające dla
danej aplikacji. APP0 jest wykorzystywany
przez format JFIF, lecz poza jego zidentyfi-
kowaniem nie ma potrzeby dekodowania go
internetowych. Plik z  subsamplinegiem
8×16 może powstać w  wyniku operacji
bezstratnego obracania obrazu o  90° (bez
pośredniej kompresji i  dekompresji). Warto
zauważyć, że często użytkownik urządzenia
lub programu nie ma wpływu na ten para-
metr.
Projekt biblioteki przewiduje poprawną
obsługę wszystkich wyżej wymienionych
odmian. Istnieją, co prawda, wersje o współ-
czynnikach proporcji Y:C nawet 4:1, lecz są
praktycznie niespotykane na co dzień, dla-
tego ich implementacja wydaje się zbytecz-
na. Podobnie wygląda sytuacja w przypadku
odmiany mającej tylko składową Y do prze-
chowywania obrazów w skali odcieni szaro-
ści. Specyfikacja JFIF poza zdefiniowaniem
przestrzeni barw podaje także wzory po-
zwalające na ujednoliconą konwersję YCbCr
<–> RGB, będące prostymi transformacjami
liniowymi.
Należy jeszcze wspomnieć o  sytuacji,
w  której wyzmiary obrazu poddanego kom-
presji nie są wielokrotnością rozmiaru poje-
dynczego MCU. W  takim przypadku obraz
musi zostać rozszerzony do właściwych
wymiarów, a  piksele znajdujące się poza
jego prawą i  dolną krawędzią zostają wy-
pełnione wartościami z widocznej krawędzi
obrazu. Taka technika zapobiega powstawa-
niu widocznych artefaktów, które nieodłącz-
nie towarzyszą ostrym przejściom kolorów
w obrazach JPEG. Dekoder musi obciąć nad-
miarowe dane ze zdekodowanych MCU, tak
aby rozmiar obrazu odpowiadał zdeklarowa-
nemu w nagłówku strumienia.
standardowe dekodery nie potrafią popraw-
nie wyświetlić tak stworzonych plików. Za-
stosowanie przestrzeni YCbCr jest korzystne
z  punktu widzenia właściwości ludzkiego
oka. Ma ono większą zdolność rozdzielczą
pod względem różnic jasności sąsiednich
punktów niż różnic w  ich kolorach. Wyod-
rębniając osobne płaszczyzny obrazu dla Y
– luminancji, oraz Cb i  Cr – chrominancji,
możemy zmniejszyć rozdzielczość tych dru-
gich nawet 2...4-krotnie przed wykonaniem
kompresji. Po rozciągnięciu w  dekoderze
składowych Cr i  Cb z  powrotem do docelo-
wego rozmiaru obrazu, różnica dla ludzkiego
oka jest praktycznie niezauważalna, przy du-
żej redukcji ilości danych.
W  przypadku JPEG proces ten jest po-
tocznie zwany subsamplingiem koloru. Na
rys. 6 pokazano trzy najczęściej występują-
ce odmiany oraz sytuację bez subsamplin-
gu. Rysunek przedstawia też sposób usze-
regowania skompresowany bloków 8×8
dla każdej ze składowych w strumieniu da-
nych. Komplet bloków Y oraz Cr i Cb stano-
wi tzw. MCU (Minimal Coded Unit). Jest to
minimalna porcja danych, która pozwala na
odtworzenie fragmentu obrazu z  uwzględ-
nieniem rekonstrukcji koloru. Na poziomie
pojedynczych MCU odbywa się wcześniej
wspomniane rozciągnie składowych Cr
i  Cb. Przykładowo, dla subsamplingu 4:2:0
efektem wynikowym jest blok 16×16 pikse-
li, gdzie każde 4 tworzące kwadrat piksele
mogą mieć różną wartość luminancji, lecz
ich chrominancja pozostaje taka sama. Pli-
ki pozbawione subsamplingu generowane
są głównie przez narzędzia do edycji i kon-
wersji grafiki wysokiej jakości. Subsampling
16×8 jest najczęściej używany w  koderach
JPEG aparatów fotograficznych, a  16×16
spotyka się zazwyczaj w  plikach o  niższej
jakości i małym rozmiarze, np. na stronach
Rys. 6. Sposób kompozycji barw w formacie JPEG
Rys. 7. Układ markerów w typowym pliku JPEG
71 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Mikrokontrolerowa biblioteka dekodera JPEG
Wykorzystany został fakt, że format
JPEG pierwotnie był przeznaczony dla me-
diów strumieniowych. Biblioteka nie wyma-
ga wczytania całego pliku wejściowego do
pamięci – przekazywany jest do niej tylko
wskaźnik na dowolną funkcję zdeklarowaną
przez użytkownika, pobierającą kolejny bajt
strumienia. Takie rozwiązanie pozwala na
dekodowanie w locie plików umieszczonych
na nośnikach podzielonych na bloki, takich
jak karty pamięci. Przykładowa funkcja w ra-
zie wysycenia bufora jest odpowiedzialna
za wczytanie następnej porcji, np. 512-baj-
towego sektora. Jest to operacja całkowicie
przeźroczysta z  punktu widzenia dekodera
i zapewnia dużą uniwersalność.
Biblioteka ma własne, zdefiniowane
w  pliku nagłówkowym zestawy typów pro-
stych oraz wyliczeniowych. Wszystkie typy
w  bibliotece poprzedzone są prefiksem ej_
np. ej_error_t, ej_s8, ej_u32 itp. Dla nietypo-
wych kompilatorów i architektur może zajść
konieczność modyfikacji typów prostych, tak
aby odpowiadały założonym rozmiarom bi-
towym. Dodatkowo zdefiniowany jest prefiks
INLINE, który może mieć różną postać dla
różnych kompilatorów (domyślnie podany
dla GCC).
Trzonem biblioteki jest struktura ej_info
zawierająca wszystkie informacje o  aktual-
nie przetwarzanym pliku. Dokładny opis pól
struktury znajduje się w pliku nagłówkowym.
Obecna wersja ma jedną globalną strukturę,
z  której korzystają wszystkie funkcje. Wyni-
ka to z założenia, że użytkownik w prostych
aplikacjach nie będzie chciał dekodować
więcej niż jednego pliku jednocześnie. Pod-
stawową rzeczą, którą należy wykonać przed
rozpoczęciem korzystania z  biblioteki, jest
ustawienie w strukturze wskaźnika *ej_info.
get_byte na wyżej wspomnianą funkcję po-
bierającą bajty danych. Użytkownik jest
sam odpowiedzialny za ustawienie pozycji
w  swoim medium na początek pliku, który
chce przetwarzać. Struktura ma także pole
ej_info.error zawierające kod ostatniego na-
potkanego błędu, a  lista możliwych błędów
jest zdefiniowana w  typie wyliczeniowym
ej_error_t.
Rozpoczęcie przetwarzania pliku nastę-
puje poprzez wywołanie funkcji ej_info().
Interpretowane są wszystkie markery wy-
stępujące przed strumieniem zakodowanych
danych, a w polach struktury kompletowane
są wszelkie potrzebne informacje. W  razie
wystąpienia błędu funkcja zwróci wartość
–1, a w przypadku powodzenia 0. W tym mo-
mencie użytkownik może odczytać ze struk-
tury takie informacje, jak rozmiar całego
obrazu (ej_info.ver, ej_info.hor) oraz rozmiar
pojedynczego MCU (ej_info.ver_mcu, ej_info.
hor_mcu).
Właściwe dekodowanie następuje dopie-
ro po wywołaniu funkcji ej_decode(ej_mo-
de_t mode, ej_u?? *bmp). Funkcja przyjmuje
Należy zaznaczyć, że wszystkie dane
w  formacie JPEG zapisywane są w  postaci
Big Endian, a  kolejność występowania mar-
kerów nie jest zdefiniowana. Istotne jest je-
dynie to, aby przed rozpoczęciem skanu SOS
pojawiły się wszystkie potrzebne informacje.
Warto również wspomnieć o  jeszcze
jednym markerze zdefiniowanym w  stan-
dardzie – DNL. Ma on za zadanie zdefinio-
wanie liczby linii w obrazie, gdy wartość ta
jest równa 0 w markerze SOF. Znacznik DNL
powinien wystąpić zaraz po zakończeniu
transmisji wszystkich bloków pierwszego
skanu. Rozwiązanie to jest praktycznie mar-
twe w przypadku plików. Standard pozwala
także na wystąpienie dalszych skanów (mar-
kerów SOS wraz z  zakodowanymi blokami
obrazu) zamiast markera EOI, lecz jest to nie-
spotykane w przypadku Baseline DCT i JFIF.
Jedynie wcześniej opisana progresywna od-
miana JPEG przesyła w  ten sposób kolejne
zestawy współczynników dla całego obrazu.
Zakodowane dane podlegają kilku regu-
łom. Ponieważ może w  nich wystąpić war-
tość 0xFF, która jest zarezerwowana tylko dla
znaczników, zastosowano technikę tzw. byte
stuffingu. Po każdej wygenerowanej wartości
0xFF w  ciągu danych umieszczony zostaje
dodatkowy bajt 0x00 (zasada ta nie dotyczy
danych umieszczonych w  markerach!). De-
koder natrafiając na 0xFF sprawdza wartość
następnego bajtu i jeśli jest to 0x00, to zosta-
je on zignorowany. Może to być także jeden
ze znaczników RST, lecz w  każdym innym
przypadku będzie to oznaczało błąd. Ponie-
waż kodowanie Huffmana operuje na kodach
o  zmiennej długości, cały strumień danych
jest interpretowany w dekoderze bit po bicie,
zawsze z  najstarszym bitem wczytywanym
jako pierwszy, bez zaokrąglania do pełnych
bajtów. Zaokrąglenie występuje tylko i  wy-
łącznie w przypadku wystąpienia markerów
RSTn – nawet jeśli w bajcie poprzedzającym
marker pozostały niewczytane bity, muszą
one zostać zignorowane.
Biblioteka
Główny nacisk w projekcie biblioteki de-
kodującej został położony na prostotę, ogra-
niczenie ilości kodu, zapotrzebowania na pa-
mięć RAM oraz względnie dużą wydajność.
Projekt został stworzony w  czystym języku
ANSI C, bez wykorzystania jakichkolwiek
funkcji bibliotecznych. Dzięki temu jest on
całkowicie przenośny między platformami
sprzętowymi oraz różnymi kompilatorami.
Jednak należy zaznaczyć, że testy wykonane
zostały tylko na kompilatorach Borland Tur-
bo C++ oraz GCC. Inne bardziej egzotyczne
środowiska mogą stwarzać potencjalnie pew-
ne problemy związane np. z  przesuwaniem
bitowym zmiennych typu signed lub mno-
żeniem liczb. Biblioteka składa się z  pliku
nagłówkowego easyjpeg.h oraz właściwego
kodu zawartego w easyjpeg.c.
w prostych aplikacjach. APP1-2 mogą zawie-
rać dane w  popularnym w  aparatach cyfro-
wych formacie EXIF.
DQT (Define Quantization Table) – mar-
ker definiujący zawartość tablic kwantyzacji.
Dekoder musi mieć cztery sloty, w  których
mogą być umieszczone cztery różne tablice.
Jeden marker DQT może zawierać od 1 do 4
tablic, mogą one również mieć postać osob-
nych markerów. W  praktyce kodery tworzą
zazwyczaj tylko dwie tablice: jedną dla skła-
dowej luminancji i  jedną wspólną dla skła-
dowych chrominancji.
SOFn (Start Of Frame) – marker defi-
niujący parametry tzw. ramki. Dla Baseline
DCT jest to marker SOF0, pozostałe definiują
omówione wcześniej inne odmiany kompre-
sji. Zawiera liczbę bitów na próbkę, rozmia-
ry obrazu w  pikselach oraz definicję skła-
dowych. JFIF narzuca tutaj trzy składowe
o następujących numerach i kolejności: Y(1),
Cb(2), Cr(3). Dla każdej składowej precyzo-
wane są współczynniki subsamplingu oraz
numer używanej tablicy kwantyzacji.
DHT (Define Huffman Table) – marker
definiujący tablice pomocnicze do dekodo-
wania Huffmana. Dekoder musi mieć w  su-
mie cztery sloty, dwa dla tablic kodów DC
i  dwa dla tablic kodów AC. Tak jak w  przy-
padku DQT, znacznik może zawierać od 1 do
4 tablic, mogą one także mieć postać osob-
nych markerów.
DRI (Define Restart Interval) – marker
definiujący liczbę MCU, co którą wymagana
jest obecność znacznika RSTn w strumieniu
danych. Technika ta pozwala na ponow-
ną synchronizację dekodera w  przypadku,
w  którym dane w  pliku są uszkodzone. Jest
ona dość rzadko spotykana, jednak istnie-
je na rynku przynajmniej jeden popularny
program do edycji grafiki korzystający z niej.
Większość plików jest go pozbawiona i przyj-
muje się, że znaczniki RSTn nie mogą poja-
wić się w strumieniu.
SOS (Start Of Scan) – marker rozpo-
czynający strumień zakodowanych danych.
Zawiera definicję liczby zawartych w  nim
składowych, informację o  kolejności ich
występowania (posługując się numerami
przyporządkowanymi w  SOF) oraz infor-
mację o  numerach przyporządkowanych im
tablic Huffmana dla składników DC i  AC.
Bezpośrednio po markerze SOS następuje
ciąg zakodowanych danych obrazu – od tego
momentu, aż do czasu przesłania wszystkich
bloków poza RSTn nie może już pojawić się
żaden inny marker.
RSTn, n=0...7 (Reset) – marker pojawia-
jący się w strumieniu zakodowanych danych
w  ściśle zdefiniowanych przez DRI odstę-
pach. Każdy kolejny marker musi mieć nu-
mer modulo 8 o  jeden większy od poprzed-
niego.
EOI (End Of Image) – marker występują-
cy zawsze na końcu pliku.
72 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
NOTATNI K KONSTRUKTORA
funkcji, aby uzyskać czarne wypełnienie tak
jak w  tab.  3. Nadmiarowe wywołania funk-
cji, gdy dekodowanie zostało zakończone,
są ignorowane, a  zawartość przekazywanej
tablicy pozostaje niezmieniona. W  trybach
pierwszym i  drugim postęp dekodowania
można monitorować za pomocą pól ej_info.
ver_pos oraz ej_info.hor_pos. Zawierają one
współrzędne lewego górnego piksela MCU,
który będzie dekodowany w następnym wy-
wołaniu ej_decode(…).
Biblioteka ma możliwość konfiguracji
formatu generowanej bitmapy. Służą do tego
dwie (domyślnie wyłączone znakiem ko-
mentarza) definicje umieszczone w  plikach
nagłówkowych BMP_16BIT oraz BMP_BGR.
Pierwsza z  nich definiuje, czy bitmapa bę-
dzie miała 16-bitowy kolor piksela w forma-
cie 5:6:5 zamiast 32-bitego w formacie 8:8:8.
Zależy od niej także typ wskaźnika (ej_u16*
lub ej_u32*), który jest przekazywany do
funkcji ej_decode(…). Druga definicja po-
woduje odwrócenie kolejności składowych
kolorów z  RGB na BGR. Rys.  8 przedstawia
wizualizację komórek tablicy (pikseli) dla
wszystkich kombinacji ustawień. Format
24-bitowy (3 bajty na piksel) został celowo
pominięty, ze względu na małą wydajność
i  niepraktyczność przetwarzania tego typu
danych na architekturach 32-bitowych.
Dane 16-bitowe 5:6:5 mogą być bardzo wy-
godne w stosowaniu z małymi wyświetlacza-
mi TFT, których kontrolery zazwyczaj przyj-
mują bitmapy właśnie w takim formacie.
Szczegóły implementacji, testy
wydajności
Podstawowy element biblioteki, czyli
transformata IDCT, został opracowany na
podstawie jednej z implementacji stałoprze-
cinkowych dostępnych w  bibliotece IJG.
Opiera się ona na popularnym algorytmie
AAN (nazwa pochodząca od nazwisk au-
torów: Arai, Agui i  Nakajima). Jego główną
zaletą jest fakt, że do wykonania jednowy-
miarowej, 8-punktowej transformaty po-
trzebnych jest tylko pięć mnożeń i  ok. 40
dodawań/odejmowań. Uzyskano to poprzez
„wyprowadzenie” z  transformaty prawie
wszystkich współczynników stałych i zinte-
growanie ich z  macierzą kwantyzacji, przez
którą i  tak muszą zostać wymnożone dane
wejściowe. W  celu wykonania transformaty
dwuwymiarowej przeprowadzane jest zło-
żenie transformat jednowymiarowych – naj-
pierw przetwarzane są kolumny, a następnie
Tab. 3. Dostępne tryby i zachowanie się funkcji
Obraz
Obraz przed kompresją
Rozmiar 44×51
MCU 16×16
Rzeczywisty obraz w pliku JPEG
z naniesionym podziałem na MCU
Rozmiar 48×64
Tryb dekodowania EJ_SINGLE_MCU EJ_LINE_OF_MCU EJ_ALL_MCU
Bitmapa wejściowa
16×16
44×51 44×51
1. wywołanie
2. wywołanie
3. wywołanie
4. wywołanie
pamięci RAM, aby zdekodować całą bit-
mapę w  jednym przebiegu (przykładowo
dla bitmapy 320×240 jest konieczny bu-
for o  pojemności ponad 300  kB!). Zamiast
tego funkcja pracuje na małych bitmapach
o  rozmiarach odpowiadających jednemu
MCU (maksymalnie 16×16, co daje już bu-
for o  rozmiarze 1  kB). Należy pamiętać, że
dekoder nie wie niczego o rozmiarach prze-
kazanego mu bufora. Przykładowo dla pliku
z  MCU 16×8 w  każdym wywołaniu zapisa-
nych zostanie pierwszych 128 elementów ta-
blicy (8 wierszy po 16 elementów). Dla MCU
leżących na krawędziach obrazu zdekodo-
wane zostaną tylko piksele użyteczne, lecz
tablica wyjściowa dalej jest traktowana jako
bitmapa o  rozmiarach MCU. Piksele leżące
za krawędzią obrazu pozostaną niezmienio-
ne, dlatego może zajść konieczność wyze-
rowania tablicy przed jej przekazaniem do
jako parametry: tryb działania oraz wskaźnik
do bitmapy, a  zwraca 0 w  przypadku po-
wodzenia lub –1 w  przypadku wystąpienia
błędu. Tab. 3 prezentuje dostępne tryby i za-
chowanie się funkcji przy kolejnych wywo-
łaniach.
Tryby drugi i  trzeci operują na pełnej
bitmapie. Funkcji musi zostać przekazany
wskaźnik do tablicy zawierającej co najmniej
ej_info.ver  *  ej_info.hor elementów. Piksele
w  rzędach zapisywane są od lewej do pra-
wej, a  kolejne rzędy następują po sobie od
góry do dołu. W przypadku obrazów, których
rozmiar nie jest wielokrotnością rozmiaru
MCU, obcięcie nadmiarowej krawędzi nastę-
puje wewnętrznie i  jest całkowicie przeźro-
czyste dla użytkownika. Tryb drugi różni się
od trybu trzeciego tym, że w jednym wywo-
łaniu wykonuje dekodowanie tylko jednego
rzędu kompletnych MCU. Takie zachowanie
pozwala np. na zaimplementowanie paska
postępu dekodowania i  nie blokuje perma-
nentnie głównego kodu programu. W  trybie
tym funkcja w  każdym wywołaniu rozpo-
czyna zapis danych od tego samego miejsca
w tablicy, na którym zakończył się on w po-
przednim.
Tryb pierwszy jest preferowany w  apli-
kacjach, które nie mają dostatecznej ilości Rys. 8. Komórki tablicy pikseli
73 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Mikrokontrolerowa biblioteka dekodera JPEG
Tab. 4. Przykłady pomiarów czasu dekodowania i wyświetlania obrazów
Obraz
Rozmiar
640×480
123 KB
640×480
20,5 KB
320×240
17,9 KB
125×183
17,8 KB
2048×1536
883 KB
Ustawienie jakości 95/100 50/100 95/100
nieznane, obraz
z WWW
nieznane, obraz
z aparatu
fotograficznego
Czas inicjalizacji
PC: <1 ms
ARM: 10 ms
PC: <1 ms
ARM: 10 ms
PC: <1 ms
ARM: 10 ms
PC: <1 ms
ARM: 14 ms
PC: <1 ms
ARM: 14 ms
Czas dekodowania
PC: 109 ms
ARM: 1777 ms
PC: 47 ms
ARM: 796 ms
PC: 16 ms
ARM: 359 ms
PC: 7 ms
ARM: 116 ms
PC: 391 ms
ARM: 12839 ms
wiersze. W  implementacji biblioteki proces
wymnażania współczynników transformaty
i  macierzy kwantyzacji przebiega w  funkcji
ej_init(), a wynik jest zapisywany bezpośred-
nio w  polach struktury ej_info.qt[]. Kosztem
takiego rozwiązania jest dwukrotnie więk-
sza wielkość zajmowanej przez nie pamię-
ci, ponieważ wymnożone dane potrzebują
co najmniej typu 16-bitowego. Większość
spotykanych plików JPEG korzysta tylko
z dwóch tablic kwantyzacji i dlatego można
ograniczyć liczbę slotów poprzez definicję
QT_CNT umieszczoną w  pliku nagłówko-
wym. Powoduje to ograniczenie użycia pa-
mięci o ok. 260 B. Procedura IDCT wykonuje
obliczenia na danych o  precyzji 5 bitów po
przecinku (precyzja jest zwiększana poprzez
odpowiednio mniejsze przesunięcie bitowe
po mnożeniu tablicy kwantyzacji). Z  właś-
ciwości transformaty wynika zwiększenie
precyzji o  kolejne 2 bity, dlatego ostateczne
wyniki są dzielone poprzez przesunięcie o 7
bitów w prawo.
Biblioteka powinna dać się łatwo mody-
fikować do nietypowych aplikacji, np. o  in-
nej przestrzeni kolorów lub nietypowych
współczynników subsamplingu. Podstawą
jest funkcja decode_unit(), która dekoduje ze
strumienia kolejny blok obrazu 8×8 i zwraca
go w  postaci 64-elementowej tablicy o  war-
tościach 16-bitowych ze znakiem. Wartości
nie mogą być 8-bitowe, ponieważ drobne
błędy wynikające z  precyzji obliczeń IDCT
nakładają się i  w  efekcie niektóre współ-
czynniki wychodzą poza zakres jednego
bajtu. Podobne efekty mogą powstać w funk-
cji ycc2rgb(…), która dokonuje konwersji
przestrzeni kolorów, dlatego konieczne jest
przeprowadzenie tzw. saturacji do 8 bitów.
Odbywa się ona właśnie w ycc2rgb() i niwe-
luje wszystkie skumulowane wyjścia poza
zakres. Właściwe składanie obrazu z  płasz-
czyzn Y Cb i  Cr odbywa się już w  funkcji
ej_decode(…). Dla każdego typu subsamplin-
gu powstał oddzielny fragment prostszego
kodu, niż byłoby to w  przypadku funkcji
uniwersalnej.
Testy, podsumowanie
W  celu przetestowania biblioteka zosta-
ła wstępnie zaimplementowana w  środowi-
sku Borland Turbo C++, na komputerze PC
z procesorem Intel Core Duo 1,66 GHz. Pro-
sta aplikacja konsolowa (załączona do arty-
kułu wraz z kodem biblioteki) przyjmuje jako
argument wywołania ścieżkę do pliku *.jpg,
wyświetla informacje na jego temat, czasy
trwania wywołania funkcji ej_init() i  ej_de-
code(EJ_ALL_MCU, …), a  następnie generu-
je plik bitmapy *.bmp ze zdekodowanym
obrazem. Drugi test został przeprowadzony
w  środowisku GCC 4.3 na procesorze ARM
Cortex M3, zaimplementowanym w pewnym
urządzeniu z wyświetlaczem TFT 320×240,
nad którym pracuje autor. Procesor był tak-
towany zegarem 72  MHz. Wyniki testów
przedstawiono w tab. 4. Prędkość dekodowa-
nia jest mocno zależna nie tylko od rozdziel-
czości obrazu, ale także od stopnia jakości
(kwantyzacji), z jakim został wygenerowany
oraz jego szczegółowości. Różnica prędkości
dekodowania między PC a  ARM mieści się
w granicach od 15 do 30 razy, co względnie
odpowiada rzeczywistej różnicy częstotliwo-
ści zegarów obu procesorów.
W  przypadku kompilacji GCC z  opty-
malizacją – O2 kod biblioteki zajmował ok.
6,5  kB, a  zapotrzebowanie na pamięć RAM
wyniosło ok. 1,5  kB pamięci zajmowanej
wprost (struktura ej_info) oraz ok. 1  kB pa-
mięci zajmowanej lokalnie poprzez zmienne
i  tablice umieszczane na stosie (nie można
o tym zapominać!). Kod źródłowy to ok. 800
linii programu oraz 200 linii pliku nagłówko-
wego (wliczając komentarze).
Projekt biblioteki wydaje się być udany
pod względem funkcjonalnym, choć można
mieć zastrzeżenia co do jej wydajności. Nie
potrzeba specjalnych pomiarów, aby zauwa-
żyć, że dekodowanie tych samych obrazów
w niektórych przeglądarkach obrazów na PC
trwa krócej niż wywołanie programu demon-
stracyjnego. Wynika to zapewne z  wykorzy-
stania rozszerzeń MMX i silnej optymalizacji
kodu pod procesory x86.
Biblioteka na pewno stanowi dobrą bazę
do wykonania w przyszłości podobnej opty-
malizacji np. pod ARM Cortex M3 bądź pro-
cesor DSP. Przytoczone w  artykule informa-
cje powinny ułatwić to zadanie bardziej za-
awansowanym Czytelnikom, a także pozwo-
lić na własne modyfikacje i ulepszenia. Jed-
nakże autor zaleca, aby przed zagłębieniem
się w kod biblioteki zapoznać się, choćby po-
bieżnie ze standardem ITU. Bardzo pomocne
w  zrozumieniu zasad kodowania Huffmana
i  generowania tablic pomocniczych mogą
być również artykuły z  przytoczonej na po-
czątku strony internetowej.
Kod biblioteki został udostępniony na
zasadach prostej licencji w  stylu MIT/X11,
co oznacza, że może być wykorzystywany
w dowolnych celach zamkniętych lub otwar-
tych, także komercyjnych, pod warunkiem
umieszczenia treści licencji w  wynikowym
kodzie (jeśli jest on otwarty) lub w  doku-
mentacji oprogramowania korzystającego
z biblioteki.
Michał Wysocki
mos.wysocki@gmail.com
R E K L A M A
74 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PODZESPOŁY
Obecnie kryptografia, przy powszech-
nej elektronizacji obiegu informacji, jest
szeroko stosowana, nawet poza naszą
świadomością. Bez kryptografii nie byłoby
bowiem telefonów komórkowych, banko-
wości internetowej, bankomatów czy kodo-
wanej telewizji cyfrowej.
Uwiarygodnienie nadawcy wysyłanych
dokumentów wymaga jakiegoś sposobu
jego identyfikacji, do czego może służyć
podpis elektroniczny lub inne charaktery-
styczne, niepowtarzalne cechy dokumentu
– jego cyfrowe „streszczenie”, czyli wartość
funkcji skrótu.
Najważniejszym zadaniem kryptografii
jest szyfrowanie dokumentów i  połączeń
telekomunikacyjnych. Upraszczając, do
tego celu stosuje się złożone algorytmy
kryptograficzne, w  tym symetryczne bądź
asymetryczne. W  algorytmach symetrycz-
nych, używanych przy wymianie infor-
macji, stosowany jest jeden klucz, ten sam
do szyfrowania i  deszyfrowania wiadomo-
ści. Służy on do ochrony danych przed
nieuprawnionym odczytem. Dostęp do
dokumentu mają tylko dysponenci pilnie
strzeżonego klucza, który musi być gdzieś
przechowywany i  udostępniany adre-
satowi. Jest z tym związane pew-
ne ryzyko ujawnienia klucza,
a  więc w  znacznym stopniu
ograniczona jest skuteczność
takiej ochrony danych przez
szyfrowanie. Dane po zaszyfro-
waniu są przesyłane w  postaci krypto-
gramu, który może być odczytany tylko
przez posiadającego klucz, którym zostały
zaszyfrowane.
W  algorytmach asymetrycznych do
szyfrowania i  deszyfrowania są stosowa-
ne dwa różne klucze, z  których jeden jest
jawny (publiczny), a  drugi niejawny (pry-
watny). Służą one do uwierzytelniania do-
Utajnianie bez wysiłku
Nowe układy kryptograficzno-
-uwierzytelniające firmy Atmel
Kryptografia, stanowiąca do niedawna domenę operacji
szpiegowskich czy wojskowych, wkroczyła do codziennego życia.
Korespondencja biznesowa, operacje bankowe, wymiana jakichkolwiek
dokumentów muszą być chronione przed niepowołanym dostępem,
a  ich autor musi być wiarygodny. Dotychczas służył temu, nawet
nieczytelny, zawijas pod dokumentem lub pieczęć – świadectwa
autentyczności dokumentu.
kumentów oraz ochrony prywatności kore-
spondencji elektronicznej.
Jeżeli dokument zaszyfrowany utaj-
nionym kluczem prywatnym może być
odczytany jawnym kluczem publicznym
(skojarzonym z prywatnym i wynikającym
z  niego), to świadczy, że kryptogram był
utworzony tylko przez posiadającego klucz
prywatny, a  tym samym uwiarygodniony
jest autor dokumentu.
Jeżeli natomiast dokument będzie za-
szyfrowany kluczem publicznym (nie jest
już skuteczny przy deszyfrowaniu), to
prawidłowo można odczytać taki krypto-
gram tylko za pomocą klucza prywatnego.
Nieuprawniony ciekawski nie odczyta go,
czyli próba odczytania takiej koresponden-
cji przez osoby trzecie jest niemożliwa bez
ujawnienia klucza prywatnego.
W  przypadku, gdy chcemy dodatkowo
potwierdzić autentyczność dokumentu
bez ujawniania jego treści bądź chcemy
zagwarantować integralność dokumentu
(wykryć jego zmodyfikowanie), możemy
dołączać do dokumentu jego charaktery-
styczny, unikatowy skrót w  postaci
ciągu znaków, innego dla każdego
dokumentu. Taki skrót jest obli-
czany za pomocą jednokierun-
kowej funkcji haszującej (hash
function – mieszającej), której
wynik powstaje jednoznacznie
n a podstawie dokumentu, którego
dotyczy. Jednak na podstawie tego skrótu
nie można odtworzyć dokumentu źródło-
wego.
Gdy wynik obliczenia wartości funkcji
skrótu składa się na przykład ze 128 albo
256 bitów, to liczba możliwych wartości
skrótu jest niewyobrażalnie olbrzymia: 2
128

albo 2
256
(1,1610
77
– wynik 78-cyfrowy!).
Należy zwrócić uwagę, że okres istnienia
Wszechświata szacuje się na 2
61
sekund,
natomiast 2
256
, to liczba większa niż ato-
mów, z których zbudowane jest Słońce.
W praktyce używanych jest wiele funk-
cji haszujących. Wśród nich jest rodzina
funkcji SHA (Secure Hash Algorithm),
w  tym ostatnio SHA-2 z  długością skrótu
liczącą do 512 bitów.
Kontrolowanie wartości funkcji skró-
tu, obliczonej na danym pliku (progra-
mie, zbiorze danych, transakcji bankowej)
umożliwia łatwe sprawdzenie autentycz-
ności postaci pierwotnej programów kom-
puterowych czy innych ważnych bizneso-
wo dokumentów. Ich zmodyfikowanie czy
doklejenie do nich wirusów może być ła-
two wykryte przez kontrolowanie właśnie
wartości funkcji skrótu. Jakakolwiek mani-
pulacja na pierwotnym pliku źródłowym
zostanie wykryta, gdyż zmiana chociażby
jednego bitu w  pliku pierwotnym spowo-
duje gruntowną zmianę wartości funkcji
skrótu.
A może wyspecjalizowane
układy scalone?
W  większości przypadków powyższe
metody ochrony korespondencji są reali-
zowane programowo. Aby je stosować,
trzeba mieć chociaż podstawową wiedzę
o  kryptografii oraz przygotować odpo-
wiednie oprogramowanie. Dla przeciętne-
go użytkownika zadanie nie jest łatwe, to
trochę wyższa szkoła jazdy. A  gdyby tak
układy scalone, które sprzętowo same
załatwią takie problemy? Oczywiście,
można znaleźć przykłady implementowa-
nia w  układach scalonych (przejściowo
także programowalnych) różnych algo-
rytmów kryptograficznych, w  tym także
odpornych na kryptoanalizę algorytmów
komunikacyjnych DES (Data Description
Standard) i  AES (Advanced Description
Standard).
być gdzieś
y adre-
w-
o
cią
d
c
n a p
dotyczy J
75 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Nowe układy kryptograficzno-uwierzytelniające
Dotychczas autoryzacja po stronie ho-
sta jest realizowana programowo, której
kod jest wykonywany przez system mi-
kroprocesorowy. Ten kod jest narażony na
kopiowanie lub modyfikowanie, gdyż jest
przechowywany w  zewnętrznej pamięci,
trudnej do zabezpieczenia przed odczytem,
chociaż Atmel już oferuje takie pamięci.
Układy kryptograficzno-uwierzytelniają-
ce Atmela umożliwiają tworzenie tanich
systemów, które zawierają utajniony klucz
pamiętany w  zabezpieczonym obszarze
specjalnej pamięci. Po stronie hosta jest to
układ scalony z  unikatowym, 48-bitowym
numerem seryjnym, układem generacji
funkcji skrótu SHA-256 i  256-bitowym
kluczem do szyfrowania układu hosta, któ-
ry jest niedostępny na zewnątrz i  niemoż-
liwy do odczytania. Układ AT88A10HS
realizuje wszystkie operacje, jakie muszą
być wykonane po stronie hosta, włączając
w  to: zapytanie i  przyjęcie odpowiedzi,
walidację (potwierdzenie autentyczności)
oraz weryfikację integralności oprogra-
mowania. Współpracujące z  nim układy
AT88A102S albo(xx100S) są w  pełni bez-
piecznymi układami autoryzacji z  wbudo-
wanymi układami generacji funkcji skrótu
SHA-256 oraz 256-bitowym kluczem kryp-
tograficznym.
Układ po stronie hosta (AT88A10HS)
zawiera również 63-bitową pamięć progra-
mowalną jednokrotnie przez użytkowni-
ka, zbudowaną z  łączników przepalanych
(fuse), które umożliwiają zapamiętanie
indywidualnego identyfikatora układu
(jego indywidualizację) oraz 23 łączniki
fuse, które mogą być użyte do zapamię-
tania informacji o  statusie bądź modelu
urządzenia. Ponieważ te elementy pamię-
tające mogą być tylko jednokrotnie i nieod-
wracalnie przepalone, to niemożliwe jest
nia uwierzytelnianego (klienta) – jest to
układ AT88SA102S (rys. 1). Umożliwiają
one utworzenie systemu zabezpieczające-
go urządzenie główne (np. kamerę, telefon,
drukarkę itp.) przed instalowaniem w nich
nieoryginalnego wyposażenia (np. baterii,
kasety), czyli mówiąc kolokwialnie wszel-
kiego rodzaju podróbek. W  ten sposób
mogą być łatwo i  tanio chronione prawa
autorskie do wyrobu wraz z  jego wyposa-
żeniem. Jednak nie tylko w tym celu można
zastosować te układy.
Układ AT88A10HS wraz z  jakimkol-
wiek procesorem jest instalowany po stro-
nie uwiarygodniającego hosta, natomiast
układ AT88A102S jest instalowany w urzą-
dzeniu uwiarygodnianym (które jest auto-
ryzowane) – to jest po stronie klienta. Tym
samym powstaje praktycznie niemożliwy
do podejrzenia (ingerencji przez osoby nie-
uprawnione) system autoryzacji, ochrony
poufności korespondencji i  kontroli inte-
gralności dokumentów oraz potwierdzenia
autentyczności oprogramowania.
Innym problemem (poza ochroną ko-
respondencji), z  jakim borykają się produ-
cenci różnego rodzaju urządzeń, jest ich
ochrona przed podmianą nieoryginalnych
podzespołów eksploatacyjnych. Do tego
celu opracowano układy tworzące system
identyfikacji: swój czy obcy, zapewniają-
ce niezawodną identyfikację oryginalnych
podzespołów dołączanych do urządzenia.
Do tej grupy układów kryptograficzno-
uwierzytelniających zalicza się więc ukła-
dy potwierdzające oryginalność dołącza-
nych do urządzenia zużywających się czę-
ści wymiennych, na przykład akumulatora
czy kasety z tonerem. Takie układy do po-
twierdzenia autentyczności dołączanych
podzespołów (oryginalny czy podróbka)
oferują różne firmy, w  tym Maxim i  Texas
Instruments. Jednym z takich układów jest
na przykład DS2703 firmy Maxim, silny
kryptograficznie układ uwierzytelnienia
pakietów bateryjnych Li-Ion do telefonów,
PDA i  laptopów. Do tych firm dołączyła
firma Atmel, oferując układy scalone, za
pomocą których można tworzyć systemy
kryptograficzno-uwierzytelniające bez
gruntownej wiedzy z  zakresu kryptografii.
Trzeba tylko skorzystać z  not aplikacyj-
nych opisujących ich użycie.
Co oferuje Atmel?
W  ubiegłym roku Atmel zapowiedział
produkcję układów scalonych dla syste-
mu kryptograficzno-uwierzytelniającego
(CryptoAuthentication) typu „plug-and-
play”, umożliwiających projektantom za-
stosowanie w  swoich projektach gotowe-
go systemu autoryzacji, bez jakiejkolwiek
znajomości protokołów bezpieczeństwa,
ich algorytmów i  konieczności przygoto-
wywania oprogramowania kryptograficz-
nego. Na system składają się dwa układy.
Pierwszy jest przeznaczony dla urządzenia
nadrzędnego z procesorem sterującym (ho-
sta) – jest to układ AT88SA10HS instalo-
wany w  urządzeniu uwierzytelniającym.
Drugi układ jest przeznaczony do urządze-
Rys. 1. Schemat blokowy użycia układów hosta i klienta
Rys. 2. Konfiguracja systemu do identyfikacji oryginalnego wyposażenia urządzenia
76 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PODZESPOŁY
gramu) pierwotnego do układu kryptogra-
ficzno-uwierzytelniającego AT88SA10HS,
który oblicza oczekiwaną sygnaturę doku-
mentu w  oparciu o  wartość funkcji skrótu
i  256-bitowego klucza. Integralność doku-
mentu jest potwierdzona, gdy wynik ob-
liczeń jest zgodny z  sygnaturą pamiętaną
razem z dokumentem.
Ochrona plików przez ich szyfrowanie.
Układ AT88SA102S umożliwia łatwe zabez-
pieczenie przesyłanych dokumentów. Zabez-
pieczany plik może być szyfrowany za po-
mocą symetrycznego algorytmu, na przykład
AES lub DES. Mikroprocesorowy system
sterujący generuje losowy numer i  przesyła
go do AT88SA102S jako zapytanie. Następ-
nie używa odpowiedzi od tego układu do
szyfrowania utajnianego pliku. Zaszyfrowa-
ne pliki i losowe zapytania mogą być zatem
transmitowane poprzez publiczne media.
Aby odczytać (rozszyfrować) odebrany plik,
po stronie odbierającej musi być znany klucz
z  układu AT88SA102S, który posłużył do
szyfrowania. W tym celu system odbierający,
na podstawie losowego zapytania przesłane-
go z  plikiem i  indywidualnego klucza ukła-
du AT88SA102S strony nadającej (niestety
musi go mieć w  bazie danych), oblicza za
pomocą algorytmu SHA-256 wartość funkcji
skrótu. Następnie skrót ten jest używany jako
klucz do rozszyfrowania otrzymanego pliku.
Szyfrowane pliki mogą mieć ten sam klucz
lub każdy plik może mieć unikatowy klucz.
Na rys.  3 pokazano konfigurację, w  której
układ kryptograficzno-uwierzytelniający AT-
88SA102S jest po stronnie nadającej systemu
transmitującego zaszyfrowane pliki. Należy
tu podkreślić, że algorytm szyfrujący jest
realizowany przez procesor po stronie na-
dającej, a układ uwierzytelniający dostarcza
tylko bezpiecznego klucza.
Ochrona przed klonowaniem opro-
gramowania. Oprogramowanie stosowa-
ne w  systemach mikroprocesorowych jest
często kopiowane lub zmieniane przez
fałszerzy. Autorzy oryginalnych rozwiązań
swojego numeru seryjnego oraz 256-bito-
wego klucza klienta. Ten skrót, jako od-
powiedź, jest przesyłany z  powrotem do
AT8810HS przez procesor hosta, który
następnie porównuje wartość odpowiedzi
z  wartością wcześniej obliczonej funkcji
skrótu i  podejmuje decyzję, czy klient jest
autentyczny, czy nie. Dzięki temu, że mi-
kroprocesor hosta generuje przy każdym
zapytaniu nowy numer losowy dla każdej
transakcji, przechwycenie pary danych
(zapytanie i odpowiedź) przesyłanych tam
i  z  powrotem jest nieużyteczne, ponieważ
każde nowe zapytanie jest generowane
z nowym numerem losowym. Układ klien-
ta może być konfigurowany z pojedynczym
kluczem dla serii produktów lub z  unika-
towym kluczem dla każdej jednostki pro-
duktu. Nie jest możliwe odczytanie tego
klucza, bo nie jest on transmitowany na ze-
wnątrz i jest zawsze utajniony w układach
uwierzytelniających hosta i klienta.
Weryfikacja oprogramowania. Spraw-
dzenie, czy oprogramowanie albo inne do-
kumenty nie zostały zmienione, jest w wie-
lu przypadkach bardzo ważne i  może być
z  łatwością zrealizowane również za po-
mocą układu AT88SA10HS hosta. Mikro-
kontroler wyznacza wartość funkcji skrótu
dokumentu czy kodu programu, stosując
algorytm SHA-256 i  przesyła wynik wraz
z  pamiętaną sygnaturą dokumentu (pro-
skasowanie zapamiętanych w  tej pamięci
informacji.
Przykłady zastosowań
Swój czy obcy – potwierdzenie auten-
tyczności wyposażenia. Po wbudowaniu
układu AT88SA102S w  podzespół eksplo-
atacyjny (kaseta z  tonerem, wyposażenie
jakiegoś urządzenia medycznego) można
zapewnić ochronę swoich interesów przed
jego niepożądaną podmianą. Wysyłając
zapytanie z  mikrokontrolera sterującego
urządzeniem głównym, można łatwo po-
twierdzić autentyczność wyposażenia.
Bezpieczna indywidualizacja podzespołu
może być realizowana za pomocą 62-bi-
towej, jednokrotnie programowalnej pa-
mięci z  łącznikami przepalanymi (fuse).
Dodatkowy poziom bezpieczeństwa może
być zapewniony przez użycie układu AT-
88SA10HS hosta. W  tym układzie jest
bowiem zawarty sekretny klucz pamięta-
ny sprzętowo, a  nie w  kodzie źródłowym
mikroprocesora, co czyni go bardziej bez-
piecznym, a  nawet niemożliwym do zła-
mania. Na rys. 2 zilustrowano takie użycie
układu klienta do potwierdzenia oryginal-
ności elementu wyposażenia (jego autory-
zacji).
Autoryzacja jest oparta na protokole za-
pytanie/odpowiedź, który jest realizowany
przez mikroprocesor hosta. Nawiązuje on
komunikację i przesyła zapytanie do auto-
ryzowanego układu podrzędnego (klienta).
Na podstawie jego odpowiedzi jest określa-
ne, czy klient jest autentyczny.
Na początku transakcji (rozpoczęcie
procesu autoryzacji), procesor hosta odczy-
tuje numer seryjny układu AT88SA102S
klienta. Ten numer jest przesyłany do
układu AT88SA10HS hosta, który oblicza
wartość funkcji skrótu SHA-256 w  opar-
ciu o  swój (hosta) 256-bitowy klucz, nu-
mer seryjny klienta i wygenerowany przez
mikrokontroler numer losowy (losowy ciąg
znaków). Host także wysyła do klienta wy-
generowany (ten sam) numer losowy jako
zapytanie. W  odpowiedzi układ klienta
AT88SA102S wykonuje obliczenia warto-
ści funkcji skrótu SHA-256 na podstawie
numeru losowego przesłanego przez hosta
Rys. 3. Konfiguracja systemu do szyfrowania dokumentów
Rys. 4. Konfiguracja systemu ochrony przed klonowaniem
77 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Nowe układy kryptograficzno-uwierzytelniające
poszukują więc taniego i  skutecznego sposobu ochrony swojego
oprogramowania przed fałszerzami lub klonowaniem przez kon-
kurencję. W tym celu do ochrony można użyć, jako lokalnego (na
płytce) układu kryptograficzno-uwierzytelniającego, właśnie ukła-
du AT88SA102S współpracującego z mikroprocesorem. W losowo
określanych przedziałach czasu mikrokontroler wysyła zapytanie
do układu AY88SA102S. Odpowiedź z  tego układu jest następnie
porównywana z  odpowiedzią oczekiwaną. W  przypadku niezgod-
ności zawieszane jest działanie programu. Przy dostatecznie du-
żej liczbie zapytań i umieszczeniu ich w różnych miejscach kodu
źródłowego, program może być relatywnie dobrze chroniony. Taki
mechanizm ochrony stwarza bowiem duże utrudnienie dla kopiu-
jącego, uniemożliwiające łatwe odtworzenie kodu źródłowego.
To utrudnienie może być także zbyt kosztowne do ominięcia dla
konkurencji, co skłoni ją raczej do opracowania swojego oprogra-
mowania, zamiast modyfikowania istniejącego kodu. Konfigurację
takiego systemu zabezpieczenia zilustrowano na rys. 4.
Właściwości układów systemu
W  układach scalonych systemu uwierzytelniającego, zarówno
po stronie hosta, jak i  klienta, stosowane są liczne mechanizmy
zabezpieczające klucz i  inne dane indywidualne. Wśród nich jest
ekran nad całą powierzchnią układu. Zarówno sygnał zegarowy,
jak i  zasilanie układów logicznych jest generowane wewnętrznie,
co uniemożliwia jakikolwiek bezpośredni atak poprzez wyprowa-
dzenia tych dwóch sygnałów. Klucze są zaprogramowane w  ukła-
dzie AT88AS10HS w  taki sposób, że odczytanie ich wartości po-
przez zewnętrzną analizę jest praktycznie niemożliwe.
Układ uwierzytelniający jest aktywny przez 1/1000 procent
swojego czasu włączenia, a  więc jest przede wszystkim w  stanie
uśpienia, w  którym pobór energii jest nieznaczny. W  tym stanie
pobiera on mniej niż 100 nA prądu, co praktycznie nie wpływa na
czas życia baterii zasilającej, gdyż zazwyczaj prąd upływu baterii
jest znacznie większy. Napięcie zasilania układów tej rodziny wy-
nosi od 2,5 do 5,5 V.
Atmel zapewnia bezpłatną bibliotekę oprogramowania w  celu
łatwego zestawienia systemu. Chociaż kody źródłowe są w  pełni
sprawdzone dla mikrokontrolerów AVR ARM, prawdopodobnie
mogą być także zastosowane do innych mikrokontrolerów. Układ
od strony hosta wymaga tylko pojedynczego wyprowadzenia mi-
kroprocesora, które może być współdzielone, zarówno przez układ
hosta, jak i  klienta. Do połączenia tego układu z  układem klienta
potrzebne są tylko trzy linie.
Gdy zamówimy ponad 1000 sztuk, to obecnie zapłacimy za
komplet (host-klient) mniej niż 1,5$. Próbki można zamówić bez-
płatnie.
JJP
R E K L A M A
77 77 77 77 77 77 777 77 77 77 777 77 77 77 77 77 77 77
NNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNoooooooooooooooooowwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwweeeeeee uuuuuuuuuuuuuuuuuukkkłłaaaadddyyyy kkkrrrrryyyyyyyyyyyypppppppppppppppppppppppppttttttttttttttogggrrraaaaaaaaaaafififififififififififififificznnnnoooo-uuuuuuuuuuuuuuuuuuwwwwwwiiieeeeeeeeeeeeeeeeeerrrrrrzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzyyyyyyyyyyyyyyyyyyyyyyytttttttttttttttteeeeeeeeeeeeeeeeeelllllllllllllnnniiiiiaajjjąąąąąącceeeeee
78 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PODZESPOŁY
Głównym mankamentem technologii IR
jest wymóg widoczności nadajnika z odbior-
nikiem. Kolejną wadą jest to, że większość
kontrolerów IR pracuje w  tym samym pa-
śmie, co uniemożliwia użycie więcej niż jed-
nego kontrolera w tym samym czasie.
Stosunkowo duża liczba kanałów trans-
misyjnych w  paśmie ISM oraz dostępność
na rynku układów, które potrafią pracować
wielokanałowo, jest świetną alternatywą dla
kontrolerów IR. Pasmo ISM pozwala na jed-
noczesną pracę wielokanałowych układów
nadawczo-odbiorczych bez wzajemnego
PMA7110
Bezprzewodowa 51-ka
Bezprzewodowa transmisja danych w  paśmie ISM poniżej 1  GHz
zyskała popularność dzięki brakowi konieczności uzyskania zezwoleń
i  licencji, niskiemu poborowi prądu oraz niedużym kosztom
implementacji. Brak ograniczeń, które posiada komunikacja za
pomocą światła podczerwonego (IR) sprawia, że fale radiowe
w  paśmie ISM są często stosowane jako zamiennik dla IR.
zakłócania transmisji. Otwiera to przed kon-
struktorem szereg różnych możliwości.
Można np. wykonać bezprzewodowe mani-
pulatory, które umożliwią jednoczesną grę wielu
graczom. Pasmo ISM może być użyte do monito-
rowania szeregu bezprzewodowych czujników,
które nawet jednocześnie przesyłając wyniki
pomiarów nie zakłócają nawzajem swoich trans-
misji. Zdolność do przenikania fal radiowych
przez różne przeszkody pozwala na skonstru-
owanie czujników mierzących ciśnienie powie-
trza w  oponach poruszającego się samochodu.
Przykłady zastosowań można mnożyć.
PMA7110
PMA7110 jest przedstawicielem rodziny
układów wyspecjalizowanych w komunikacji
w  paśmie ISM. Jako jednostkę centralną za-
stosowano w nim dobrze znany i sprawdzony
w niezliczonych zastosowaniach rdzeń 8051,
taktowany częstotliwością 12 MHz i wykonu-
jący 2 miliony instrukcji na sekundę. Schemat
blokowy układu pokazano na rys. 1.
Układ zaprojektowano z  przeznacze-
niem do zastosowania w urządzeniach prze-
nośnych. Napięcie zasilania jest dostosowa-
ne do napięcia typowych baterii CR używa-
nych w  popularnych nadajnikach zdalnego
sterowania i  wynosi 1,9...3,6  V. Szczególny
nacisk położono na minimalizację poboru
prądu – układ w  stanie czuwania pobiera
mniej niż 600nA. Przemyślane sposoby za-
rządzania trybami pracy pozwalają zmniejszyć
apetyt układu na energię zasilania i aktywować
CPU tylko wtedy, gdy jest to konieczne. Wyj-
Rys. 1. Architektura układu PMA 71xx
79 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Bezprzewodowa 51-ka
R E K L A M A
ście rdzenia ze stanu uśpienia może nastąpić
po: przerwaniu wygenerowanym przez timer,
watchdog, jedną z ośmiu linii I/O lub odbiornik
LF. Dodatkowo, gdy układ pracuje w aplikacji
zdalnego sensora jest możliwe zdefiniowanie
pewnego przedziału mierzonych wartości i ak-
tywowanie CPU na potrzeby transmisji tylko
tych danych, które spełniają zadane kryteria.
Blok nadajnika ma wybieraną, stopnio-
waną moc wynoszącą 5, 8 lub 10 dBm przy
obciążeniu 50  V, co pozwala dopasować ją
do warunków pracy aplikacji. Wszystko to
sprawia, że układ PMA7110 nawet w trakcie
nadawania pobiera mniej prądu, aniżeli ty-
powy nadajnik podczerwieni.
Tworzenie programów
Ciekawostką jest umieszczenie w  pamięci
ROM biblioteki zawierającej wiele użytecznych
funkcji, a wśród nich m.in.: funkcji szyfrującej
AES (z kluczem 128-bitowym) oraz funkcji uła-
twiających dostęp do peryferii. Na zmienne pro-
gramista może użyć 256 bajtów pamięci RAM,
z  której 128 bajtów ma możliwość przecho-
wywania danych w  stanie uśpienia procesora.
Dzięki umieszczeniu biblioteki w pamięci ROM
cały obszar 6  kB pamięci Flash jest dostępny
dla programu aplikacyjnego. Dodatkowym plu-
sem takiego rozwiązania są przede wszystkim
oszczędność czasu oraz możliwość uniknięcia
przez programistę popełnienia błędów przy im-
plementacji np. funkcji szyfrowania: zapisanie
ich w ROM daje programiście pewność, że ich
kod jest nienaruszalny i tym samym odporny na
ewentualne próby ataku.
Układ PMA 7110 ma pamięć Flash emu-
lującą EEPROM o  pojemności 2×128  bajtów,
której można użyć np. do przechowywania
nastaw. Oprócz typowego wyposażenia dostęp-
nego w  standardowej 51-ce produkt Infineona
wyposażono w: enkoder/dekoder kodu Manche-
ster/BiPhase, generator/kontroler sumy CRC16
i generator 8-bitowych liczb pseudolosowych.
List. 1. Przykład programu źródłowego termometru (pogrubiono nazwy funkcji
z ROM)
voi d mai n( voi d)
{
/ / wykr yj czy t o r eset czy wake up
i f ( ! ( DSR & BI T_WAKEUP) ) {
/ / po r eseci e
Switch2XTAL(); / / Ust aw zegar na zewnęt r zny
CalibrateIntervalTimer(1); / / Częst ot l i wość i nt er wału 1 Hz
I TPR = 5; / / I TPR = 5s
} el se {
/ / wykr yt o wakeup
i f ( WUF & BI T_WU_TI MER) {
InitRF(&myRF_Confi g);
Switch2XTAL(); / / Ust aw zegar na zewnęt r zny
VCOTuningLong(); / / Ust aw VCO i ur uchomPLL
RFC | = 0x01;
MeasureTemperature(&value); / / Dokonaj pomi ar u t emper at ur y
dat agr am[ TX_TEMPPOS] =val ue[ 0] >> 8; / / Pr zygot uj dat agr am
dat agr am[ TX_TEMPPOS+1] =val ue[ 0] & 0xFF;
dat agr am[ TX_TEMPPOS_R] =val ue[ 1] >> 8;
dat agr am[ TX_TEMPPOS_R+1] =val ue[ 1] & 0xFF;
TransmitRF(datagram,TX_LEN); / / Tr ansmi t uj dat agr am
}
}
PowerDown();/ / Wyłacz r dzeń
}
Każdy układ ma własny, unikalny, 48-bito-
wy identyfikator ustalany na etapie produkcji.
IDE
Środowisko programistyczne ofero-
wane przez Infineona ma m.in. przyjazny
dla użytkownika moduł o  nazwie DAVE.
Programista chcący skorzystać z  np. Time-
rów, określa jedynie ich parametry robocze,
a  kreator generuje odpowiedni kod źródło-
wy. Można go użyć wprost we własnym
programie lub zmodyfikować. Dzięki roz-
80 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PODZESPOŁY
Do aplikacji RKE jest dedykowany układ
PMA5110, mający odpowiednie certyfikaty wy-
magane przez przemysł motoryzacyjny. Produk-
ty dla tego sektora muszą spełniać rygorystycz-
ne wymogi. Dotyczy to szczególnie zakresu
temperatur sięgającego nawet do +125°C oraz
bezawaryjnej pracy każdej pojedynczej sztuki
układu nawet, gdy ich wolumen produkcyjny
sięga milionów egzemplarzy.
Można pomyśleć, że skoro temperatura
w najbardziej upalne lato nie przekracza w Pol-
sce +50°C, to nie ma potrzeby stawiania wy-
magań odnośnie aż tak wysokiej temperatury
granicznej. Jednak jak okazuje się w  praktyce
– układ wystawiony na działanie słońca w za-
mkniętym samochodzie, w miejscu, w którym
nie ma obiegu powietrza potrafi rozgrzać się na-
wet do temperatury zbliżonej do +100°C.
Oprócz szerokiego zakresu temperatur
i  wysokiej niezawodności bardzo ważnym
aspektem kontroli dostępu jest jej odporność
na nieautoryzowane próby przechwycenia
transmisji bezprzewodowej oraz zbudowania
na jej podstawie fałszywego klucza. O ile sama
komunikacja nadajnika (klucza) z odbiornikiem
(np.: z zamkiem) jest łatwa do przechwycenia,
to istnieje wiele technik zabezpieczenia danych
wysyłanych bezprzewodowo. Jedną z nich jest
niepowtarzalność klucza kodowania, który jest
zmieniany za każdym razem, gdy użytkownik
przyciśnie przycisk nadajnika.
Standardowo, we wszystkich produktach
Infineona klucz kodowania jest zmieniany przy
każdym wywołaniu funkcji wyślij. Dodatkowo
stosuje się szyfrowanie AES (128-bitowe), któ-
re jest światowym standardem stosowanym do
wę cyfrowego termometru bez stosowania
dodatkowych komponentów.
Producent wyposażył układ w  blok mo-
nitorowania napięcia zasilającego z  funkcją
brown out detect, zapobiegający uruchomie-
niu CPU, jeśli napięcie zasilania nie spełnia
wymaganego kryterium. Do komunikacji
z  otoczeniem przeznaczono interfejsy SPI,
I
2
C, oraz 10 linii I/O  z  wbudowanymi rezy-
storami zasilającymi pull-up.
Oprócz toru pracującego w paśmie ISM,
układ ma dodatkowy odbiornik LF 125  kHz
wyposażony w demodulator ASK, odbierają-
cy dane z prędkością do 3,9 kbit/s.
Podstawowy tor transmisji danych
pracuje z  modulacją ASK/FSK w  jednym
z  wybieranych pasm ISM (315, 434, 868
lub 915  MHz) i  ma prędkość transmisji do
32  kbit/s. Ten tor wyposażono w  sprzętowy
koder/dekoder Manchester i BiPhase.
Inaczej niż w standardowej 51-ce, układ
PMA7110 wyposażono w cztery niezależne,
16-bitowe Timery.
Przykłady aplikacji
Dzięki wysokiej skali integracji PMA7110
dobrze sprawdza się w  wielu zastosowa-
niach. W branży samochodowej standardem
są już od lat aplikacje RKE (Remote Keyless
Entry), czyli: zdalnej kontroli wejścia do po-
jazdu. Przykład takiego zastosowania poka-
zano na fot. 2. W układach PMA 71/51xx jest
dostępne 10 linii I/O, co pozwala na podłą-
czenie do niego klawiatury z  ponad 20 kla-
wiszami bez użycia żadnego dodatkowego
układu.
szerzeniu framework mikrokontroler jest
łatwy w programowaniu i nie wymaga spe-
cjalistycznej wiedzy odnośnie sposobu na-
staw rejestru funkcji specjalnych SFR Dzię-
ki temu jest możliwe zbudowanie aplikacji
w bardzo krótkim czasie, ponieważ nie trze-
ba tracić czasu na szczegółowe zapoznanie
się z dokumentacją.
Lista rozkazów jest zgodna z  8051. Jako
przykład wykorzystania funkcji ROM na
list. 1 pokazano program źródłowy w języku
C będący realizacją termometru z  interfej-
sem radiowym.
Peryferia
Układ PMA7110 zawiera 10-bitowy prze-
twornik A/C o  architekturze SAR. Jako wej-
ścia sygnałów dostępne są trzy wzmacniacze
różnicowe, z których jeden ma wzmocnienie
równe jedności i może być użyty np. do po-
miaru wartości napięcia zasilania. Pozostałe
dwa można zastosować np. do podłączenia
różnicowych wyjść czujników.
W strukturze układu zintegrowano czuj-
nik temperatury, który pozwala np. na budo-
Tab. 1. Zestawienie rodziny układow PMA 71/51xx
Typ 8051+Flash
Nadajnik UHF
ASK/FSK UHF
3-kanałowy, 10-bi-
towy przetwornik
A/C
Odbiornik LF
125  kHz
Zakres tem-
peratur pracy
Aplikacja docelowa
PMA7105    
–40°C do
+85°C
– Zdalne sterowanie
– Sensory bezprzewodowe z  interfejsem
cyfrowym
PMA7106    
–40°C do
+85°C
– Sensory bezprzewodowe interfejsem
z  cyfrowym i  analogowym
PMA7107    
–40°C do
+85°C
– Aktywne systemy kontroli dostępu
– Zdalne sterowanie z  bezprzewodową
konfiguracją
– Sensory bezprzewodowe aktywowane
i  konfigurowane zdalnie
PMA7110    
–40°C do
+85°C
– Kompleksowe aplikacje w  obszarach
pomiaru bezprzewodowego wyzwalanego
i  konfigurowanego zdalnie
PMA5105    
–40°C do
+125°C
– Aplikacje działające w  trudnych warun-
kach, o  rygorystycznych wymaganiach odno-
śnie jakości np. przemysł motoryzacyjny
– Zdalna kontrola dostępu
PMA5110    
–40°C do
+125°C
– Aplikacje działające w  trudnych warun-
kach, o  rygorystycznych wymaganiach odno-
śnie jakości np. przemysł motoryzacyjny
– Zdalna kontrola dostępu
Fot. 2. Aplikacja Remote Key Entry
z użyciem układu PMA 5110
81 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Bezprzewodowa 51-ka
Fot. 3. Zestaw ewaluacyjny PMA 71xx/51xx USB RF Kit
ochronny danych. Algorytm szyfrujący jest dostępny w postaci biblioteki
zapisanej w pamięci ROM.
Emulacja pamięci EEPROM pozwala programiście na stworzenie wła-
snych, unikalnych funkcji przechowujących informacje nawet wtedy, gdy
układ ma odłączone zasilanie.
Wykorzystując odbiornik LF można bezprzewodowo wyzwalać proces
odpytywania układu o dane, jak i konfigurować go zdalnie, personalizując
lub uzupełniając umowny kredyt do wykorzystania przez użytkownika.
Z  powodu niskiego zużycia energii układy z  rodziny PMA71/51xx
można zastosować w  aplikacjach pomiarowych jako zdalne sensory za-
silane z  baterii, akumulatora lub ogniwa słonecznego. Dzięki transmisji
radiowej można je instalować na obiektach, które poruszają się uniemoż-
liwiając podłączenie przewodów. Dzięki temu można mierzyć wielkości
niedostępne innymi metodami, np. ciśnienie powietrza w oponach samo-
chodu podczas jego jazdy.
W wielu aplikacjach tego typu z całą pewnością przyda się wspomnia-
ny wcześniej, zintegrowany, 3-kanałowy przetwornik A/C.
Obniżanie poboru energii
Dzięki bogatemu wyposażeniu w peryferia programista w celu zmi-
nimalizowania poboru energii ma możliwość użycia szeregu strategii.
Można zastosować algorytm, który przesyła dane pomiarowe tylko wte-
dy, gdy wartość zmierzona mieści się w zadanym, interesującym użyt-
kownika przedziale lub przekracza ustalony limit.
Ekstremalnie długie czasy pracy przy zasilaniu bateryjnym uzysku-
je się konfigurując aktywację PMA71/51xx tylko po odebraniu przez od-
biornik LF transmisji zawierającej specjalną, zaprogramowaną ramkę.
W takiej sytuacji, gdy odbiornik LF odbiera sygnał z ramką danych nie-
pasującą do wzorca, to CPU nie jest wyprowadzane z trybu uśpienia,
a cały mikrokontroler pobiera znikomą ilość energii ze źródła zasilania.
Układy PMA71/51xx mają dwa timer-y, na bazie których można
zrealizować funkcję okresowego aktywowania rdzenia. W  ten sposób
mikrokontroler pobiera niewielki prąd średni. Pobór mocy zmienia się
bowiem skokowo w momentach, w których rdzeń mikrokontrolera jest
załączany przez timer.
Podsumowując – dzięki układom rodziny PMA, bezprzewodowe
urządzenie może być wyposażone w znacznie mniejsze baterie zasilają-
ce lub w tylko jeden komplet baterii, który wystarczy na cały cykl życia
produktu. Znacznie ułatwia to zaprojektowanie obudowy urządzenia
szczególnie, gdy ta ma być wodoodporna.
Zestaw ewaluacyjny
Infineon ma w swojej ofercie płytki ewaluacyjne dla rodzin PMA
71xx i  51xx. PMA71xx/51xx RF Kit (fot.  3) jest oferowany w  cenie
46 EUR. Zawiera on wszystko, co jest potrzebne do stawiania pierw-
szych kroków w tworzeniu nieskomplikowanych aplikacji. Jego pod-
stawowym komponentem jest USB dongle, wspierający główne funk-
cje chipu PMA7110 oraz mający wbudowany akumulator litowo-jono-
wy, który umożliwia mobilne zastosowanie zestawu.
Na podstawie materiałów firmy Infineon opracował
Ryszard Šoklarovski
www.rutronik.com
Miniaturyzacja. Integracja.
Rutronik i Telit
Tel: +48 32 4 61 20 00
Committed to excellence
GE865-QUAD w obudowie BGA o wymiarach 22 x 22 mm
jest obecnie najmniejszym modułem GSM/GPRS na
swiecie. Niezaleznie od tego czy beda to terminale
sprzedazowe, czy systemy przenos´ne, pomiarowe lub
nawigacyjne – moduł GE865–QUAD gwarantuje pełny
dostep do Internetu przy minimalnym zapotrzebowaniu
na powierzchnie˛ PCB.
82 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
NOTATNI K KONSTRUKTORA
Wzmacniacze o  zerowym dryfcie (zero-
drift) mają więc bardzo korzystne właściwości,
gdyż dryft temperaturowy i  szum 1/f są głów-
nymi utrapieniami projektantów, ponieważ
nie są łatwe do wyeliminowania przy użyciu
prostych metod. Ponadto, wzmacniacze o zero-
wym dryfcie mają zazwyczaj większe wzmoc-
nienie w  konfiguracji otwartej pętli sprzężenia
zwrotnego, większe tłumienie szumów i tętnień
napięcia zasilania oraz sygnału wspólnego niż
wzmacniacze standardowe. Ich sumaryczny
błąd wyjściowy jest więc mniejszy niż występu-
jący przy użyciu standardowych wzmacniaczy
precyzyjnych w tej samej konfiguracji.
Wzmacniacze o  zerowym dryfcie są prze-
widziane do stosowania w  urządzeniach,
których spodziewany czas użytkowania jest
dłuższy niż 10 lat, a w torach sygnałowych są
niezbędne duże wzmocnienia (>100) lub praca
w konfiguracji otwartej pętli, ponadto z sygnała-
mi o małej częstotliwości (<100 Hz) i niewiel-
kiej amplitudzie. Do przykładowych aplikacji
można zaliczyć precyzyjne wagi, aparaturę me-
dyczną, precyzyjne przyrządy pomiarowe oraz
przedwzmacniacze czy układy kondycjonujące
sygnałów z czujników podczerwieni, mostków
pomiarowych i czujników termoelektrycznych.
Działanie wzmacniacza
samozerującego się
We wzmacniaczach samozerujących się, ta-
kich jak AD5838, AD8638, AD8551 i AD8571,
następuje korekcja wejściowego napięcia off-
setu zazwyczaj w dwóch cyklach zegarowych.
W czasie cyklu zegarowego A klucze oznaczone
literą A są zamknięte, a klucze B są otwarte (rys.
1). Napięcie offsetu wzmacniacza zerującego
jest utrzymywane na kondensatorze C
M1
. Nato-
miast w czasie cyklu zegarowego B klucze ozna-
czone literą B są zamknięte, a oznaczone literą
A otwarte (rys. 2). Napięcie offsetu wzmacnia-
cza głównego jest utrzymywane na kondensato-
rze C
M2
w  czasie, gdy napięcie z  kondensatora
C
M1
dostosowuje się do napięcia offsetu wzmac-
niacza zerującego. Sumaryczne napięcie offsetu
jest następnie podawane na główny wzmac-
niacz w trakcie przetwarzania sygnału wejścio-
wego.
Funkcja próbkująco-pamiętająca we
wzmacniaczu samozerującym zmienia go
w układ próbkujący, czyniąc podatnym na efek-
ty aliasingu i przenoszenia się szumów do pa-
sma podstawowego. Przy małych częstotliwo-
ściach szum zmienia się wolno, więc odejmo-
wanie dwóch kolejnych próbek napięcia szumu
umożliwia jego eliminowanie. Natomiast, przy
większych częstotliwościach skutecz-
ność takiej eliminacji maleje, a  błędy
odejmowania powodują, że składowe
szerokopasmowe szumów przenoszą się
do pasma podstawowego. Tym samym
wzmacniacze samozerujące mają więcej
szumów wewnątrz pasma niż standardo-
we. W celu zmniejszenia szumów nisko-
częstotliwościowych należy zwiększyć
częstotliwość próbkowania, co jednak
wprowadza efekt wstrzyknięcia dodatko-
wego ładunku do kondensatora pamięta-
jącego. Ścieżka sygnałowa zawiera jedy-
nie główny wzmacniacz, a  więc można
uzyskać stosunkowo szerokie pasmo
wzmocnieniu jednostkowym.
Działanie wzmacniacza
z przetwarzaniem
Na rys. 3 przedstawiono schemat
blokowy wzmacniacza prądu stałego
z przetwarzaniem ADA4051, który ma
lokalną pętlę autokorekcji sprzężenia
zwrotnego (ACFB – Autocorrection
Feedback Loop). W  głównej ścieżce sygna-
łowej jest wejściowy obwód przerywający
(klucz - CHOP1), wzmacniacz transkonduk-
tancji Gm1, wyjściowy klucz przerywający
CHOP2 oraz wzmacniacz transkonduktancji
Gm2. CHOP1 i  CHOP2 przekształcają (mo-
dulują impulsowo) początkowe napięcie
offsetu oraz szum 1/f ze wzmacniacza Gm1
z  określoną częstotliwością kluczowania.
Wzmacniacz transkonduktancji Gm3 odbie-
ra zmodulowane zniekształcenia na wyjściu
obwodu CHOP2. Klucz CHOP3 demodu-
luje te zniekształcenia do napięcia stałego.
Wszystkie obwody kluczujące są przełącza-
ne z  częstotliwością 40  kHz. W  ostatniej
fazie wzmacniacz transkonduktancji Gm4
usuwa składową stałą na wyjściu wzmac-
niacza Gm1, która w przeciwnym przypadku
powodowałaby tętnienia na wyjściu całego
wzmacniacza. Filtr z  przełączaną pojemno-
ścią SCNF (Switched Capacitor Notch Filter)
selektywnie tłumi niepożądane tętnienia
związane z napięciem offsetu, bez usuwania
pożądanego sygnału wejściowego z  sygna-
łu wyjściowego. Jest on zsynchronizowany
z  częstotliwością pracy obwodu kluczujące-
Wzmacniacze operacyjne
o zerowym dryfcie
Właściwości i zastosowania
Wzmacniacze o  zerowym dryfcie temperaturowym i  czasowym,
dynamicznie korygują napięcie offsetu oraz zmieniają kształt
rozkładu gęstości mocy szumów. Powszechnie stosowane są dwie
rodziny takich wzmacniaczy tj. samozerujace się (auto-zero) oraz
z  przetwarzaniem (choppers). Charakteryzują się one bardzo małym
napięciem niezrównoważenia (rzędu nV) oraz niezwykle małym
dryftem temperaturowym i  czasowym. Szum 1/f wzmacniacza
również jest traktowany jako błąd DC i  jest eliminowany.
Rys. 1. Cykl pracy A wzmacniacza auto-zero: faza
zerowania wzmacniacza zerującego
Rys. 2. Cykl pracy B wzmacniacza auto-zero: faza
auto-zero wzmacniacza głównego
83 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Wzmacniacze operacyjne o zerowym dryfcie
Dodatkowe informacje:
Artykuł udostępniony przez Farnell we
współpracy z  Analog Devices
go w  celu dokładnego odfiltrowania składo-
wych zmodulowanych.
Dokładnie taki efekt został uzyskany w no-
wej serii wzmacniaczy firmy Analog Devices.
We wzmacniaczach o zerowym dryfcie AD8628
(rys. 4) zastosowano obie opisywane techniki
aby zredukować napięcie w  pobliżu częstotli-
wości kluczowania, jednocześnie utrzymując
szum na niskim poziomie przy mniejszych
częstotliwościach. Umożliwia to uzyskanie
szerszego pasma niż to było możliwe w trady-
cyjnych wzmacniaczach o zerowym dryfcie.
Problemy występujące przy
korzystaniu ze wzmacniaczy
o zerowym dryfcie
Wzmacniacze o  zerowym dryfcie są
wzmacniaczami złożonym, w których występu-
je cyfrowy blok dynamicznej korekcji napięcia
offsetu. Efekty wstrzykiwania ładunku, skro-
śnego przenikania sygnału zegarowego (clock
feedthrough), zniekształcenia intermodulacyjne
oraz zwiększony czas powrotu ze stanu przecią-
żenia, spowodowane cyfrowym przełączaniem,
mogą nastręczać problemy w źle zaprojektowa-
nych obwodach analogowych. Wielkość skro-
śnego przenikania sygnału zegarowego zwięk-
sza się wraz ze zwiększeniem wzmocnienia
zamkniętej pętli sprzężenia zwrotnego lub ze
zwiększeniem rezystancji źródła. Dodanie filtru
na wyjściu lub stosowanie małej rezystancji na
wejściu nieodwracającym zmniejsza ten efekt.
Ponadto, tętnienia wyjściowe wzmacniacza
o zerowym dryfcie zwiększają się wraz ze zbli-
żaniem się częstotliwości sygnału wejściowego
do częstotliwości kluczowania.
Sygnały o  częstotliwości większej niż
częstotliwość samozerowania mogą być
wzmacniane. Prędkość pracy wzmacniacza
samozerującego jest zależna od pola wzmoc-
nienia. Zależy ono od parametrów wzmac-
niacza głównego a  nie od wzmacniacza ze-
rującego. Częstotliwość samozerowania jest
tą, powyżej której zniekształcenia związane
z przełączaniem zaczną się ujawniać.
Różnice między wzmacniaczami
z przetwarzaniem
a samozerującymi się
We wzmacniaczach samozerujących się
jest stosowane próbkowanie do zmniejsze-
nia offsetu, podczas gdy we wzmacniaczach
z  przerywaniem jest stosowana modulacja
i demodulacja. Próbkowanie sprawia, że szum
przenosi się do pasma podstawowego, a więc
wzmacniacze samozerujące się mają większy
szum w  paśmie roboczym. Aby go wytłumić
podaje się prąd o  większym natężeniu, więc
w  układach jest tracona większa energia.
Wzmacniacze z  przetwarzaniem mają szum
niskoczęstotliwościowy o płaskiej częstotliwo-
ściowej charakterystyce gęstości mocy, jednak
ze zwiększoną mocą w pobliżu częstotliwości
kluczowania i  jej harmonicznych. Może być
więc potrzebne stosowanie filtrów wyjścio-
wych. Dlatego też wzmacniacze te są najod-
powiedniejsze w aplikacjach z sygnałem o ni-
skich częstotliwościach.
Wzmacniacze z  przetwarzaniem do-
brze sprawdzają się w  aplikacjach o  małej
mocy i  pracujących z  małą częstotliwością
(<100 Hz), podczas gdy wzmacniacze samoze-
rujące są lepsze w aplikacjach szerokopasmo-
wych. Wzmacniacze AD8628, które łączą tech-
nologie samozerowania i  przetwarzania, są
przeznaczone do aplikacji, w  których wyma-
gany jest niski poziom szumów, brak krótkich
przepięć oraz szerokie pasmo. W tab. 1 zesta-
wiono porównanie technologii wzmacniaczy.
Reza Moghimi
Analog Devices
Rys. 3. Schemat obwodów kluczujących w układzie ADA4051
Rys. 4. Wzmacniacz AD8628 łączący techniki samozerowania i kluczowania w celu
poszerzenia pasma
Tab. 1. Porównanie technologii wzmacniaczy
Typ Samozerujący się Z  przetwarzaniem
Z  przetwarzaniem
i  samozerowaniem
Napięcie offsetu Bardzo małe Bardzo małe Bardzo małe
Zasada działania
Próbkowanie i  pamię-
tanie
Modulacja-demodulacja
Próbkowanie i  pamię-
tanie/modulacja-demo-
dulacja
Charakterystyka szu-
mowa
Wyższy poziom szumu
dla niskich częstotliwo-
ści wskutek aliasingu
Podobna charakterysty-
ka szumowa do szumu
o  charakterystyce
płaskiej (białego), brak
aliasingu
Złożony rozkład szumu
zwiększony powyżej
częstotliwości kluczo-
wania
Zapotrzebowanie na
moc
Większe Mniejsze Większe
Pasmo
Szerokie Wąskie Najszersze
Tętnienia Najmniejsze
Większe
Mniejsze niż we
wzmacniaczach z  prze-
twarzaniem
Rozkład energii
Niewielka energia
wokół częstotliwości
samozerowania
Dużo energii wokół
częstotliwości kluczo-
wania
Niewielka energia
wokół częstotliwości
samozerowania
84 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PODZESPOŁY
Host USB Vinculum II
Firma FTDI, znany producent układów interfejsowych USB,
wprowadziła do swojej oferty układ Vinculum II drugiej generacji.
W  ramach przypomnienia: układy te realizują funkcje hosta
USB, czyli układu, do którego mogą być dołączane urządzenia
z  interfejsem USB slave. W  nowych układach Vinculum II
ulepszono rdzeń CPU, przyśpieszając jego pracę. Zmodyfikowano też
architekturę, tak aby mogła obsłużyć większość prędkości transmisji
USB. Powiększono też wielkość pamięci RAM i  Flash, oddając ich
część do dyspozycji programiście, dzięki czemu Vinculum II może
wykonywać aplikację użytkownika.
Dodatkowe informacje:
http://www.vinculum.com
Soyter Sp. z  o.o., 05-082 Stare Babice,
Blizne Łaszczyńskiego, ul. Warszawska 3,
tel.: 22-722-06-85 wewn. 116,
fax: 22-722-05-50, www.soyter.pl
Do nowej rodziny Vinculum II nale-
żą układy w  obudowach mających od 32
do 64 wyprowadzeń. Procesor sterujący
działaniem Vinculum II ma 16-bitową ar-
chitekturę, dwa interfejsy USB 2.0, 256 kB
pamięci Flash oraz 16  kB pamięci RAM.
Oprócz tego układ wyposażono w  inter-
fejsy: UART, dwa programowane SPI,
8-bitowy interfejs równoległy oraz  gene-
rator PWM mogący znaleźć zastosowanie
w  układach przetwornic i  sterowania sil-
ników, we wszelkiego rodzajach robotach
i  zabawkach. Co ważne, układ Vinculum
II jest kompatybilny pod względem wypro-
wadzeń ze starszym układem Vinculum I.
Dzięki temu zastąpienie starszego układu
nowszym nie będzie problemem.
Vinculum II
Na rys.  1 pokazano schemat blokowy
dosyć rozbudowanego układu Vinculum
II. Na schemacie można wyróżnić dwa
niezależne porty USB 2.0, blok oscylatora
z  pętlą PLL i  cztery kontrolery DMA. Te
ostatnie umożliwiają transmisję do/z inter-
fejsów UART, bufora FIFO i SPI przy mini-
malnym zaangażowaniu CPU. Dzięki wbu-
dowanemu programatorowi pamięci Flash
układ Vinculum  II może być programowa-
ny z  wykorzystaniem interfejsu USB. Do
programowania pamięci nie jest wymagane
podwyższone napięcie zasilania – kontro-
ler może być zasilany napięciem +3,3 V.
Układ Vinculum II jest produkowany
w  obudowie o  32, 48 i  64 wyprowadze-
niach. W  zależności od rodzaju obudowy
jest dostępnych od 12 do 44 linii I/O. Układ
wyposażono w multiplekser portów, dzięki
któremu wyprowadzenia interfejsów nie
są sztywno przywiązane do konkretnych
numerów wyprowadzeń obudowy układu
i jest możliwa pewna, ograniczona konfigu-
racja (dostępne są 4 grupy konfiguracji), co
pokazano na rys. 2.
Interfejs UART może pracować w  try-
bach RS232/422/485 z  prędkością od 300
bit/s do 3 Mbit/s. Dwa dostępne interfejsy
SPI mogą pracować w  trybach 0, 1, 2, 3.
Interfejs SPI może pełnić funkcję master
lub slave. Interfejs równoległy FIFO może
pracować w  trybie asynchronicznym lub
synchronicznym.
Układ ma 16-bitowy timer oraz 8-kana-
łowy generator PWM.
Na rys.  3 widzimy tryby pracy dostęp-
nych dwóch interfejsów USB, które mogą
współpracować nie tylko z komputerem, ale
i z pamięciami Pendrive czy drukarkami. Rys. 1. Schemat blokowy układu Vinculum II
Dodatkowe materiały
na CD i FTP
85 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Host USB Vinculum II
Rys. 2. Możliwości konfiguracji wyprowadzeń
Rys. 3. Tryby pracy interfejsów USB
Oprogramowanie Vinculum II
Oprogramowanie układu Vinculum II
podzielono na cztery kategorie: oprogra-
mowanie systemu czasu rzeczywistego
RTOS, sterownika układu, prekompilowa-
nego firmware’u  oraz aplikacji użytkow-
nika utworzonej za pomocą aplikacji Tool
Chain.
System czasu rzeczywistego RTOS jest do-
stępny tylko w  postaci plików wynikowych.
Oprogramowanie sterownika układu dostarcza
klientowi typowe biblioteki do obsługi typowych
klas urządzeń USB oraz klasy CDC i  drukarek.
Aplikacje użytkowników mogą być tworzone za
pomocą oprogramowanie Tool Chain, które skła-
da się z kompilatora, linkera oraz debugera.
Prekompilowane oprogramowanie
umożliwia konfigurację układu Vinculum
oraz łatwe użycie jego funkcji. Dostępny
jest tryb pracy V2DAP, który jest znany
z układu Vinculum I. Umożliwia on obsłu-
gę typowych urządzeń , takich jak drukar-
ki, pamięci pendrive itp., z których można
odczytywać informacje za pomocą interfej-
sów UART, równoległego FIFO czy SPI.
Podsumowanie
Dzięki nowej architekturze układ Vin-
culum II jest znacznie szybszy od swojego
poprzednika. Co ważne, użytkownik ma
teraz możliwość tworzenia własnego opro-
gramowania. Jak wszystkie układy firmy
FTDI również układ Vinculum II jest prosty
w  zastosowaniu i  nie wymaga wielu ele-
mentów współpracujących. Dzięki dostęp-
ności systemu RTOS układ może znaleźć
zastosowanie w wielu urządzeniach wyma-
gających nie tylko szybkości działania, ale
i niezawodności. Bez konieczności poświę-
cania dużego nakładu czasu, dzięki hostowi
USB można skorzystać np. z pamięci maso-
wych z interfejsem USB, co dotychczas było
opłacalne tylko dla produktów drogich lub
produkowanych w  dużych ilościach. Ko-
munikacja z  dołączoną pamięcią USB jest
kontrolowana za pomocą łatwych do zasto-
sowania komend.
W  jednym z  kolejnych numerów EP
zostanie zaprezentowany moduł z  nowym
układem Vinculum drugiej generacji.
Marcin Wiązania, EP
marcin.wiazania@ep.com.pl
86 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PODZESPOŁY PODZESPOŁY
Jak już kilkukrotnie wspominaliśmy na
łamach EP, producenci urządzeń elektronicz-
nych opracowali wiele różnych sposobów
„elektronicznego” zastąpienia tradycyjnych
włączników. Krótkie charakterystyki alterna-
tywnych rozwiązań przedstawiono w tab. 1.
Najkrótsze ich podsumowanie – żadne nie
jest doskonałe – nie jest dla praktyków za-
chęcające, ale wieloletnie eksperymenty
prowadzone przez wiele firm doprowadziły
do tego, że cechy użytkowe przełączników
elektronicznych z  sensorami dotykowymi
są wystarczające dla wielu otaczających nas
aplikacji.
Producenci podzespołów działają dwu-
torowo, dostarczając na rynek:
– zintegrowane kontrolery pojemnościo-
wych klawiatur i  nastawników różnego
typu,
– biblioteki programowe dla produkowa-
nych przez siebie mikrokontrolerów,
w których w sprytny sposób wykorzysta-
łącznika kanałów nie ma szansy spotkać od
wielu już lat.
Zastępowanie przełączników mecha-
nicznych ich elektronicznymi odpowied-
nikami pozwala zmniejszyć gabaryty urzą-
dzeń, ich trwałość i niezawodność, zwiększa
możliwości projektantów obudów, którzy nie
muszą się liczyć z ograniczeniami wynikają-
cymi z wymagań rozwiązań mechanicznych,
zmniejsza także ryzyko występowania zakłó-
ceń elektromagnetycznych oraz pozwala tak-
że obniżyć ceny urządzeń.
Współczesne podzespoły elektronicz-
ne zastępują coraz większą liczbę podze-
społów elektromechanicznych: w  wielu
dziedzinach zostały już całkowicie wyeli-
minowane przekaźniki, styczniki, niegdyś
bardzo popularne wychyłowe mierniki,
wskaźniki i  „wyświetlacze” elektromecha-
niczne, w  większości współczesnych urzą-
dzeń zastąpiono mechaniczne włączniki
ich zelektronizowanymi wersjami. Podobne
rozwiązania zdominowały aplikacje audio
i  wideo, w  których mechanicznego prze-
Podotykaj sobie: 2010
Pojemnościowe czujniki
zbliżeniowe i kontrolery
klawiatur pojemnościowych
Dodatkowe materiały
na CD i FTP
Pierwszy przegląd scalonych kontrolerów klawiatur opublikowaliśmy
na łamach EP w  czerwcu 2008 roku. Zapowiadana wtedy
„klawiaturowa rewolucja” nabiera rozpędu chociaż jej kierunki,
nieco meandrując, tworzą konstruktorom w  roku 2010 nieco inne
możliwości niż zapowiadał to rok 2008. Tak czy inaczej czeka nas
zmiana przyzwyczajeń, bowiem mikroswitche i  klawiatury trafią
do muzeów choćby z  tego powodu, że włącznik mechaniczny jest
droższy niż kilka mm
2
struktury półprzewodnikowej.
TEMAT
NUMERU
87 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Pojemnościowe czujniki zbliżeniowe i kontrolery klawiatur pojemnościowych
nas specjalnego znaczenia, bowiem ofero-
wane obecnie rozwiązania są bliskie tech-
nicznej doskonałości – niektóre technicznie
„dojrzewają” blisko 15 lat!
Zaczniemy od odświeżonego i  uaktu-
alnionego przeglądu jednoukładowych,
wyspecjalizowanych sterowników klawia-
tur pojemnościowych (grupa pokazana na
rys.  1a) z  podziałem na producentów pre-
zentowanych rozwiązań.
EDISEN z NXP
Firma NXP wprowadziła do swojej ofer-
ty – opisany przez nas w  EP1/2010 – układ
scalony PCF8883, który jest jednokanało-
wym kontrolerem „klawiatury”. „Jednokana-
łowym” oznacza, że spełnia on funkcję po-
jedynczego „przycisku” czasowego,
mono- lub bistabilnego, można go
także wykorzystać jako specyficz-
ny czujnik zbliżeniowy. Schemat
aplikacyjny tego układu pokazano
na rys.  2. Przyjazną i  odciążającą
konstruktora i  instalatora cechą
systemu detekcji „dotyku” EDISEN
zastosowanego w układzie PCF8883
jest wbudowany w niego autokalibra-
tor zapobiegający nieprawidłowemu działa-
niu układu pod wpływem zmian wilgotno-
ści, temperatury i  wymiarów lub kształtu
czujnika. O dokładności autokalibracji decy-
duje częstotliwość próbkowania, którą użyt-
kownik może samodzielnie ustalić za pomo-
cą zewnętrznego kondensatora dołączonego
do wejścia CLIN układu. Równie istotną
w  praktyce cechą układu PCF8883 jest nie-
wielki pobór prądu i możliwość zasilania na-
pięciem z szerokiego zakresu od 3 do 9 VDC.
AKS firmy Atmel
Technologia AKS (Adjacent Key Suppres-
sion) powstała na bazie opracowań angiel-
skiej firmy Quantum Rese arch Group, która
Tab. 1. Zestawienie podstawowych cech systemów detekcji dotyku/zbliżenia, stoso-
wane m.in. w  klawiaturach i  nastawnikach
Cecha/para-
metr
Podczerwień Mikrofale RF
Stała die-
lektryczna
Rezystancja Pojemność
Zasięg do…
…kilku
metrów
…kilku
metrów
…kilku cen-
tymetrów
…kilku
milimetrów
…kilku
milimetrów
…kilku
milimetrów
Obudowa
urządzenia
Przeźroczysta
Nieprzewo-
dząca
Nieprzewo-
dząca
Nieprzewo-
dząca
Przewodząca
Nieprzewo-
dząca
Koszt Średni
Bardzo
wysoki
Wysoki Wysoki Niski Niski
Odporność
na zakłóce-
nia środowi-
skowe
Średnia
Bardzo
dobra
Bardzo
dobra
Bardzo
dobra
Średnia Dobra
Niezawod-
ność
Średnia Dobra Dobra Dobra Średnia Dobra
Najważniej-
sze zalety
Duży zasięg
Wysoka nie-
zawodność
Wysoka nie-
zawodność
Wysoka
precyzja
Niska cena,
prostota
wykonania
Niska cena,
prostota
wykonania
Najważniej-
sze wady
Ograniczenia
konstrukcyjne
obudowy
Wysoka cena Wysoka cena Wysoka cena
Niska trwa-
łość
Konieczność
stosowania
prekalibracji
Źródła: Cypress Semiconductor, Freescale, NXP i  Microchip
Rys. 1. Podstawowe konfiguracje syste-
mów z kontrolerami klawiatur i nastaw-
ników dotykowych (w artykule skupiamy
się na konfiguracjach oznaczonych na
rysunku literą a)
Rys. 2. Schemat aplikacyjny układu PCF8883
no standardowe linie I/O lub wbudowa-
no wyspecjalizowane kontrolery klawia-
tur pojemnościowych, których użycie
jest równie proste jak popularnych inter-
fejsów typu UART, SPI itp.
Dobierając do aplikacji konkretny typ
sterownika trzeba pamiętać, że sposoby de-
tekcji dotyku stosowane przez producentów
są różne (przynajmniej w  większości przy-
padków), co może objawiać się nieco innymi
cechami użytkowymi. Niestety, producenci
układów dbają o  zachowanie taj-
ników „kuchni” dla siebie, czego
jedną z  (ukrywanych) przyczyn
jest fakt, że w  większości przy-
padków oferują technologie ku-
pione od wyspecjalizowanych
firm badawczych. Z praktycznego
punktu widzenia nie ma to dla
88 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PODZESPOŁY
Rys. 4. Schemat aplikacyjny układu QT1040
Rys. 5. Schemat aplikacyjny układów QT60326/486
Rys. 3. Schemat aplikacyjny czujnika z ro-
dziny AT42QT101x
cego pojedynczy przycisk. W  zależności od
wymagań, układy z  tej serii mogą pracować
jako przełącznik z ograniczeniem maksymal-
nego czasu „naciśnięcia” (AT42QT1010), bez
takiego ograniczenia (AT42QT1011) oraz
przełącznik bistabilny (AT42QT1012).
W  ofercie produkcyjnej firmy Atmel
są także układy obsługujące małe kla-
wiatury (poniżej 10 „przycisków” – m.in.
AT42QT1040, AT42QT1060 oraz układy
starszej generacji QT1080/1081, QT100A
itp.), klawiatury o  większej liczbie „przyci-
sków” (do 48 – QT60486/60326, QT60248,
QT60240, QT60168 itp.) oraz układy ob-
sługujące nastawniki suwakowe i  obrotowe
(AT42QT2160 i QT1106). Niektóre z wymie-
nionych układów wyposażono w dodatkowe
bufory wyjściowe, umożliwiające sterowanie
np. diod LED (rys. 4).
Sterowniki obsługujące większą liczbę
„przycisków” są wyposażone w  interfejsy
SPI (np. QT60168, QT60248), I2C (m.in.
QT60240, QT60160). a  nawet UART (np.
QT60326, QT60486) – przykładowy schemat
aplikacyjny układu QT60326/486 pokazano
na rys. 5.
STouch firmy STMicroelectronics
Firma STMicroelectronics wdraża ro-
dzinę układów interfejsowych, w  których
zastosowano technologię DigiSensor (w  no-
menklaturze STMicroelectronics nazwaną
STouch) opracowaną przez koreańską firmę
ATLab.
Obecnie w  ofercie STMicroelectronics
jest dostępnych sześć układów spełniających
rolę wielowejściowych kontrolerów klawia-
tur bezstykowych zintegrowanych z ekspan-
Niektóre z  układów opracowanych przez
Quantum Research Group są nadal produko-
wane, Atmel wprowadził do produkcji także
kilka nowych, udoskonalonych opracowań,
dostosowanych do wymagań współczesnych
aplikacji. Sposób działania układów czujniko-
wych AKS ma zaletę polegającą na ich automa-
tycznej adaptacji do zmieniających się warun-
ków otoczenia (np. wilgotności, zmiany para-
metrów dielektryka wywołane starzeniem lub
zmianami temperatury itp.), co minimalizuje
ryzyko fałszywych „wciśnięć” lub braku reak-
cji sterownika na zbliżenie palca do czujnika.
Na rys. 3 pokazano schemat aplikacyjny
czujnika z rodziny AT42QT101x, obsługują-
po latach intensywnych badań opracowała
i  wprowadziła do sprzedaży kilka rodzin
scalonych kontrolerów klawiatur pojemno-
ściowych:
– QTouch – do obsługi pojedynczych
„przycisków”,
– QMatrix – obsługujących matryce „przy-
cisków”,
– QWheel/QSlide – do obsługi nastawni-
ków obrotowych i suwakowych.
89 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Pojemnościowe czujniki zbliżeniowe i kontrolery klawiatur pojemnościowych
derami I/O: produkowane od dłuższego czasu
STMPE821 i  STMPE1208S, nowsze układy
STMPE321, STMPE16M31 i  STMPE24M31,
a także dwie „gorące” nowości: układy ozna-
czone symbolami STMPE24M31PX oraz
STMPE16M31PX. Dwa ostatnie z  wymie-
nionych układów (z sufiksem PX w nazwie)
– poza standardowymi funkcjami obsługi
nastawników pojemnościowych oraz sterow-
ników LED – wyposażono także w  czujniki
zbliżeniowe. Układy STMPE12xx wyposa-
żono w  12 linii GPIO z  możliwością wyko-
rzystania ich jako wejść dotykowych, ukła-
dy STMPExxM31 w 16/24 takie linie, układ
STMPE821 ma 8 linii, a  STMPE321 – trzy.
Ważną aplikacyjnie cechą układów STMPE-
xxM31 jest wyposażenie ich w  przelicznik
ratiometryczny, dzięki któremu ustalenie
położenia nastawników analogowych (suwa-
kowego lub obrotowego) nie wymaga wyko-
nywania skomplikowanych obliczeń.
Wszystkie układy wyposażono w  inter-
fejsy komunikacyjne I
2
C, za pomocą których
mikrokontroler-host może skonfigurować
Zalety detekcji pojemnościowej
Pojemnościowe czujniki dotyku mają ogromną zaletę: czujnik klawiatury („przycisk”) może być
ukryty pod izolatorem (np. płytą czołową obudowy), a klawiatura i tak będzie działać! Do tego
maskownica klawiatury może być jednolita (pozbawiona otworów), co znacznie upraszcza
budowę urządzeń z wymaganym wysokim stopniem ochrony.
Dodatkowe zalety takich klawiatur to m.in.: odporność na ładunki elektrostatyczne i zmiany
temperatur, możliwość zastępowania klawiatur membranowych oraz mikroprzełącznikowych,
bez konieczności dokonywania zmian w pozostałej części aplikacji. Jest to więc rewolucyjne
zwłaszcza, że dzięki stosunkowo dużej rozdzielczości detekcji można na ich bazie tworzyć
nastawniki obsługiwane jak dotykowe potencjometry.
Z PCF8883 nie tak łatwo
Ponieważ informacje jakie otrzymaliśmy na temat układu PCF8883 od firmy NXP w grudniu
2009 miały status Preliminary, przed przygotowaniem tego artykułu przejrzeliśmy stronę
internetową producenta, gdzie okazało się, że PCF8883 został zakwalifikowany do grona LCD
Graphics Drivers (na rysunku poniżej). Może to nieco utrudnić odnalezienie jego dokumentacji ;-)
układy w  oczekiwany
sposób, poprzez ten in-
terfejs ma także dostęp
do linii I/O  ekspande-
rów wbudowanych w  te
układy. Układy STM-
PE821 oraz STMPE1218
wyposażono w  progra-
mowane, 4-kanałowe ge-
neratory PWM, których
sygnały są dostępne na
liniach GPIO0…3. Sy-
gnały wyjściowe tych
generatorów można pro-
gramować w  szerokim
zakresie: oprócz oczy-
wistej wartości współczynnika wypełnienia
użytkownik może ustalić także częstotliwość
generowanego sygnału, czas narastania
i  opadania wartości współczynnika PWM
oraz czasy włączania i  wyłączania sterowa-
nych obciążeń. Znacznie bardziej rozbudo-
wane funkcjonalnie PWM-y zastosowano
w najnowszych układach STMPExxM31xx –
8 niezależnie programowanych kontrolerów
PWM umożliwia sterowanie do 16 obciążeń,
z  rozdzielczością 16 kroków. Częstotliwość
taktowania PWM wynosi 32 kHz, a użytkow-
nik może zdefiniować czas płynnego narasta-
nia/opadania wartości współczynnika PWM,
za co odpowiada kontroler wbudowany
w układy.
Prezentowane kontrolery wyposażono
zaawansowane systemy kalibracji i  kom-
pensacji zmian parametrów otoczenia, które
umożliwiają m.in. indywidualną konfigura-
cję poszczególnych kanałów czujnikowych,
co ułatwia dostosowanie ich czułości do wy-
magań aplikacji. Są to cztery konfigurowalne
mechanizmy:
– AFS – Advanced Data Filtering,
– ETC – Environment Tracking Calibration,
– TVR – Touch Variance,
– EVR – Environmental Variance.
Układy STMPE1208S mają linie czujni-
ków dotykowych oddzielone od linii GPIO,
wyposażono je także w  programowane ge-
neratory sygnałów akustycznych, służących
do zasilania przetworników piezoceramicz-
nych. Generatory te można wykorzystać
np. do akustycznego potwierdzania lub
sygnalizacji naciśnięcia przycisku. Układy
STMPE321 i  STMPE821 wyposażono w  li-
nie współdzielone, podobnie jak w przypad-
Rys. 6. Schemat blokowy układu STM8T141
90 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PODZESPOŁY
Rys. 7. Podstawowy schemat aplikacyjny układu STM8T141
Rys. 8. Podstawowy schemat aplikacyjny
układów MPR031/032
ku układów STMPExxM31, które w  wersji
STMPE24 wyposażono w  grupę wejść po-
jemnościowych bez możliwości pracy jako
GPIO.
Wszystkie „duże” układy (STM-
PE12/16/24) wyposażono w  wejścia adreso-
we, za pomocą których można modyfikować
ich adresy bazowe na magistrali I
2
C, co po-
zwala na wygodne tworzenie klawiatur/na-
stawników o dużej liczbie pól czujnikowych.
przełożenia palca itp. Układ STM8T141 to
funkcjonalny odpowiednik układu PCF8883,
przy czym detekcja zbliżenia palca od-
bywa się programowo z  wykorzystaniem
algorytmu ProxSense (zawarty w  bibliote-
kach programowych dla mikrokontrolerów
STM8/STM32, napiszemy o  nich więcej za
miesiąc). Podstawowy schemat aplikacyjny
układu STM8T141 pokazano na rys. 7.
Capacitive Touch firmy Freescale
Od kilku lat w  ofercie firmy Freescale
znajdują się samodzielne kontrolery klawia-
tur z serii MPR08x. Z otoczeniem współpra-
cują one dzięki wbudowanemu interfejsowi
I
2
C i mogą obsługiwać:
– nastawniki obrotowe: MPR083 (8 pozycji),
– klawiatury: MPR084 (do 20 „przycisków”).
Nowościami w  ofercie produkcyjnej fir-
my Freescale są:
– układy MPR031/032, przystosowane do
obsługi trzech lub dwóch pól „przyci-
skowych” (rys. 8), komunikujących się
z otoczeniem także za pomocą magistrali
I
2
C. Jak widać, schemat aplikacyjny tych
układów jest niezwykle prosty.
– układ MPR121, który wyposażono
w  udoskonalony w  stosunku do star-
szych opracowań detektor zbliżenia
palca oraz możliwość sterowania LED
(rys. 9). Dzięki wyposażeniu tego układu
w  zewnętrzną linię adresową, użytkow-
nik może połączyć w  jednym systemie
do 4 (pomimo tego, że linia adresowa jest
tylko jedna!) układów MPR121.
CapTouchPad firmy ELAN
Elan Microelectronics jest firmą stosun-
kowo mało znaną na rynku popularnym, ale
dobrze zorientowaną w  rynkowych
trendach, dlatego w jej ofercie produk-
cyjnej znajdują się dwie grupy kon-
trolerów klawiatur pojemnościowych,
wykonanych na bazie 8-bitowych mi-
krokontrolerów RISC z  fabrycznie za-
programowaną pamięcią programu:
– kontrolery o  wysokiej czułości
(rodzina eKT21xx/22xx), przy-
stosowane do obsługi od 2 do 18
pól czujnikowych oraz od 3 do 9
diod LED, a  także jeden kontroler
(eKT2103) przystosowany do ob-
sługi 256-pozycyjnego slidera lub
dwóch sliderów 64-pozycyjnych.
– kontrolery o wysokiej odporności na za-
kłócenia (rodzina eKT41xx/43xx), przy-
stosowane do obsługi od 6 do 24 pól
czujnikowych oraz od 6 do 11 LED. Kon-
trolery eKT4103 oraz eKT4304 mogą jed-
nocześnie z klawiaturą obsługiwać także
16-pozycyjne slidery.
Podsumowanie
Układy przedstawione w  artykule należą
do grupy sprzętowych kontrolerów klawiatur
pojemnościowych. Podczas pisania artykułu
(początek kwietnia 2010) prezentowane ukła-
dy znajdowały się w ofertach produkcyjnych,
ale ze względu na szybkie zmiany może się
okazać, że w  międzyczasie niektóre z  nich
zostały wycofane z  produkcji lub zastąpione
nowocześniejszymi zamiennikami – należy to
brać pod uwagę podczas dobierania podzespo-
łów do aplikacji.
Za miesiąc przedstawimy przegląd podob-
nych rozwiązań realizowanych programowo,
w wielu przypadkach na tanich i popularnych
mikrokontrolerach z  wykorzystaniem dostęp-
nych bezpłatnie bibliotek programowych.
Piotr Zbysinski, EP
piotr.zbysinski@ep.com.pl
Rys. 9. Podstawowy schemat aplikacyjny układu
MPR121
Nowością w  ofercie STMicroelectronics
jest także układ STM8T141 (schemat bloko-
wy pokazano na rys. 6), który jest fabrycznie
zaprogramowanym mikrokontrolerem z  ro-
dziny STM8 (dostępny w  obudowach SO/
UFDFPN8). Wyposażono go w  pamięć OTP
(programowaną z zewnątrz przez użytkowni-
ka), która służy do konfiguracji parametrów
działania układu, m.in.: częstotliwości prób-
kowania, trybu oszczędzania energii, konfi-
guracji detektora zbliżeniowego/detektora
91 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Nowe przetwornice impulsowe LMZ
Struktura nazewnictwa modułów serii
LMZ wygląda następująco: LMZABBCC,
gdzie:
– Z oznacza przynależność do serii modułów
zasilających,
– A oznacza serię (obecnie dostępna jest
pierwsza seria),
– BB oznacza maksymalne napięcie
wejściowe zasilacza (05 odpowiada 5 V,
20 – 20 V, 42 – 42V),
– CC określa maksymalny prąd wyjściowy
(03 odpowiada 3 A, 04 – 4 A).
Dla przykładu, zasilacz o nazwie LMZ12003
charakteryzuje się maksymalnym napięciem
wejściowym 20 V i maksymalnym prądem
wyjściowym do 3 A.
Zapewnienie dobrej jakości zasilania nie
jest łatwe i  inżynierowie napotykają wiele
przeszkód. Wśród nich można wymienić:
– redukcję zaburzeń elektromagnetycznych
pochodzących od źródeł impulsowych,
– zmniejszenie zużycia energii,
– optymalizację zajętości miejsca na płytce
w  połączeniu z  problemami powodowa-
nymi przez ciepło.
Dla uproszczenia konstrukcji zasilaczy
producenci stabilizatorów napięcia udosko-
nalają serie regulatorów impulsowych i linio-
wych, a  także oferują układy zintegrowane
we wspólnej obudowie z elementami pasyw-
nymi. W  styczniu 2010 r. firma National Se-
miconductor wprowadziła do sprzedaży trzy
moduły z serii LMZ.
Parametry
Moduły zasilające z  serii LMZ składają
się z  regulatora napięcia i  elementu induk-
cyjnego zamkniętych w  pojedynczej obudo-
wie (rys.  1). Konstrukcja przetwornicy ba-
zuje na sprawdzonych w  wielu aplikacjach
układach Simple Switcher. Aktualnie ofero-
wane są:
– LZM10504 (o  napięciu wejściowym do
5,5 V i prądzie obciążenia do 4 A),
– LZM12003 (do 20 V /do 3 A),
– LZM14203 (do 42 V /do 3 A).
Szczegółową charakterystykę modułów
zasilających podano w tab. 1.
Moduł w obudowie układu
scalonego
Zastosowanie przetwornicy LMZ ułatwia
konstrukcję zasilacza i upraszcza projekt płytki,
a to dzięki elementowi indukcyjnemu zintegro-
wanemu wewnątrz obudowy. Typowe schema-
ty podłączenia pokazano na rys. 3.
Nowe przetwornice
impulsowe LMZ od
National Semiconductor
Przy opracowywaniu współczesnych, cyfrowych systemów
elektronicznych z  użyciem złożonych mikroprocesorów i  FPGA
inżynierowie często odkładają kwestię zasilania na ostatnią chwilę.
Swoją uwagę koncentrują głównie na napisaniu i  udoskonaleniu
oprogramowania, budowie interfejsu użytkownika i  opracowaniu
innych elementów projektu. W  końcowym stadium pracy może
okazać się, że takie podejście do sposobu budowy urządzenia
zemści się na twórcy.
Moduł pracuje stabilnie w  całym zakresie
wejściowych i  wyjściowych warunków pracy.
Warto zwrócić uwagę, że dobór wszystkich ele-
mentów pasywnych towarzyszących aplikacji
LMZ jest wykonywany z  użyciem narzędzia
Webench dostępnego na stronie internetowej
producenta.
Zasilacze są dostępne w  obudowach zbli-
żonych wyglądem do TO263-7 (rys.  4). Opra-
cowano je specjalnie dla serii LMZ. Mają one
wiele niezaprzeczalnych zalet. Wśród nich
można wymienić: łatwą budowę prototypu,
łatwe odprowadzanie ciepła dzięki metalowej
płytce na spodzie obudowy, wewnętrzny ekran
tłumiący zaburzenia pochodzące od regulatora
impulsowego.
W większości przypadków odprowadzanie
ciepła poprzez płytę od spodu obudowy jest
wystarczające do prawidłowej pracy stabiliza-
tora i nie jest wymagany dodatkowy, wymuszo-
ny obieg powietrza. Na rys.  5 pokazano obraz
termiczny LMZ10504 i  podobnego układu od
innego producenta pracujących w  następują-
cych warunkach: napięcie wejściowe 5  V; na-
pięcie wyjściowe 1,8  V, prąd obciążenia 4  A.
LMZ10504 nagrzewa się do temperatury 42ºC
(mierzonej na obudowie), która jest niższa o 4ºC
Tab. 1. Nowa linia modułów zasilających LMZ
Nazwa
Zakres
napięcia
wejściowego
[V]
Zakres
napięcia
wyjściowego
[V]
Maksymal-
ny prąd
wyjściowy
[A]
Maksymal-
na spraw-
ność
[%]
Dodatkowe funkcje
LMZ10504 2,95...5,5 0,8...5 4 96%
Programowanie kolejności
włączania, Soft – start
LMZ12003 4,5...20 0,8...6 3 92%
Soft-start, precyzyjne włą-
czanie, możliwość połączenia
z  LMZ14203
LMZ14203 6...42 0,8...6 3 92%
Soft-start, precyzyjne włą-
czenie, możliwość połączenia
z  LMZ12003
Rys. 1. Wewnętrzna budowa przetwornicy LMZ
PODZESPOŁY
92 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
PODZESPOŁY
od konkurencji. Ciepło odprowadzane jest też
bardziej równomiernie, niż u konkurencji.
Przy opracowywaniu obudowy dla no-
wych przetwornic szczególną uwagę zwróco-
no na obniżenie poziomu promieniowanych
zaburzeń elektromagnetycznych poprzez
ekranowanie wewnętrznych elementów im-
pulsowych. Dzięki temu moduły spełniają ry-
gorystyczne normy EMC. Na rys.  6 pokazano
wyniki badań potwierdzające zgodność z wy-
maganiami EN55022. Testy były przeprowa-
dzone w Centrum Certyfikacji TÜV Rheinland
w Santa Clara.
Niezależnie od prostoty implementacji zasi-
lacza, w celu zminimalizowania zaburzeń elek-
tromagnetycznych niezbędne jest zwrócenie
uwagi na rozmieszczenie elementów na płytce
PCB. Podstawowe zasady opisano w dokumen-
tacji modułów. Zalecenia montażowe sprowa-
dzają się do zastosowania następujących reguł
projektowania:
– minimalizacji wartości prądów impulso-
wych w obwodzie,
– uziemienia masy zasilacza (jeśli to możli-
we),
– stosowania jak najszerszych ścieżek dla na-
pięcia wejściowego i wyjściowego,
– ułatwienia obiegu powietrza chłodzącego.
Dla każdego z modułów opracowano płytkę
demonstracyjna, która może być wykorzystana
jako projekt referencyjny.
Porównanie z konkurencją
Stabilizatory z  wbudowaną indukcyjno-
ścią są oferowane również przez innych pro-
ducentów jako moduły zasilające wykonane
w standardzie POLA (np. seria PTH oferowa-
na przez Texas Instruments), a także jako jed-
noukładowe, miniaturowe moduły zasilające
o dużej skali integracji (np. Linear Technolo-
gy). Na czym polega różnica i jakie są zalety
zastosowania modułów LMZ?
W celu odpowiedzi na tak postawione
pytanie porównano podobne moduły pocho-
dzące od różnych producentów, pracujące
w  następujących warunkach: napięcie wej-
ściowe 5 V, wyjściowe 1,8 V, prąd obciążenia
4 A. W teście porównano: PTH050W (Texas
Instruments), LTM4604 (Linear Technology)
i LMZ10504 (National Semiconductor).
Zasilacz z modułem Texasa jest najmniej-
szy. Jego wymiary (nie biorąc pod uwagę ele-
mentów pasywnych: 2 kondensatorów i  re-
zystora) wynoszą zaledwie 22×19×10  mm.
Tab. 2. Porównanie rozwiązań wybranych modułów zasilających (nominalne napię-
cie wejściowe 5 V, napięcie wyjściowe 1,8 V, prąd do 4 A)
LMZ105004 LTM4604 PTH05050W
Montaż
Łatwość montażu
dzięki obudowie
Montaż utrudniony
(obudowa LGA)
Łatwość montażu dzięki
obudowie zgodnej ze stan-
dardami POLA – zamienny
z  modułami innych produ-
centów

JA
20°/W 25°/W
Nie jest scharakteryzowane,
możliwe, że jest niezbędny
obieg powietrza
Zgodność z  normą
EN 55022
tak
Nie (są alternatywne
warianty o  niskiej
emisji zakłóceń)
Nie gwarantuje
Sprawność przy 25°C 90% 85% 90%
Wymiary obudowy 10×13×4,6 mm 15×9×2,3 mm 22×19×10 mm
Niezbędne elementy
pasywne
1 kondensator na
wejściu, 1 konden-
sator na wyjściu, 2
rezystory
1 kondensator na
wejściu, 1 rezystor
1 kondensator na wejściu,
1 rezystor
Rys. 4. Wygląd zewnętrzny i wymiary
obudowy przetwornic LMZ
Rys. 3. Typowe schematy podłączenia: a)LMZ10504, b)
LMZ12003 i LMZ14203
Rys. 2. Pozycja nowych modułów zasilających w odniesieniu do
porównywalnych produktów National Semiconductor
Rys. 5. Porównanie właściwości termicz-
nych LMZ (a) i rozwiązania konkurencyj-
nego (b)
a)
b)
Obudowa modułu odpowiada standardo-
wi POLA i  ma 6 wyprowadzeń. Zasilacz
PTH05050W w  wybranych warunkach cha-
rakteryzuje się wysoką sprawnością (90%),
co może być wykorzystane przy kaskadowej
współpracy kilku modułów. Budowa układu
zasilania w oparciu o taki moduł jest prosta,
93 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Nowe przetwornice impulsowe LMZ
niemniej jako wadę należy podać,
że moduł nie nadaje się do auto-
matycznego montażu SMT. W do-
kumentacji PTH05050W nie po-
dano też informacji nt. zgodności
ze standardami kompatybilności
elektromagnetycznej, co może wy-
musić konieczność zastosowania
ekranu.
Moduł LTM4604 jest ofero-
wany w obudowie LGA, która jest
trudniejsza w  montażu, a  przy
produkcji seryjnej wymaga do-
kładnej kontroli połączeń. Wymia-
ry modułu (nie biorąc pod uwagę
elementów pasywnych: 3 kon-
densatorów i  rezystora), wynoszą
15×19×23  mm. W  dokumentacji
producent nie wspomina o  zgod-
ności z  normami EMC, jednak
w  serii modułów zasilających Li-
near Technology są moduły o  ni-
skim poziomie generowanych za-
burzeń. Sprawność modułu w wy-
branych warunkach wynosi 85%.
Porównanie parametrów tech-
nicznych przedstawiono w tab. 2.
Podsumowanie
Nowe moduły zasilające Na-
tional Semiconductor odpowiada-
ją potrzebom rynku w  zakresach
miniaturyzacji, łatwości montażu
(także ręcznego), niskiej emisji
zaburzeń (zgodnie z  normą EN-
55022), wysokiej sprawności
i  dobrego odprowadzania ciepła,
niewymagającego wymuszonego
obiegu powietrza. Nowe moduły
zasilające LMZ10504, LMZ12003,
LMZ14023 mają szereg unikal-
nych cech, które niewątpliwie za-
interesują inżynierów budujących
układy zgodne z  normami EMC,
zajmujące niewielką przestrzeń,
pracujące bez wymuszonego obie-
gu powietrza chłodzącego.
Ekranowanie części impul-
sowej i  wbudowanego elementu
indukcyjnego, wygodna obudowa
(zbliżona do TO263-7), niewielkie
wymiary, prosta płytka drukowa-
na służąca do zamontowania prze-
twornicy – to niektóre zalety wy-
korzystania modułów serii LMZ.
Dzięki swoim wyjątko-
wym walorom użytkowym mo-
duły LMZ10504, LMZ12003,
LMZ14023 są uniwersalne i mogą
być zastosowane do zasilania apa-
ratury medycznej, urządzeń tele-
komunikacyjnych i pomiarowych.
Dmitri Wasilenko
dvasilenko@
arroweurope.com
Rys. 6. Wyniki testów zasilaczy na kompatybilność
EMC; gruba linia pozioma odpowiada ograniczeniom
wg EN 55022, a) LMZ10504, test płyty demonstra-
cyjnej, b) LMZ12003, U
WE
=12 V, U
WY
=3,3 V, I
OBC
=3 A;
uniwersalny schemat podłączenia, c) LMZ12003,
U
WE
=42 V, U
WY
=3,3 V, I
OBC
=3 A, uniwersalny schemat
podłączenia
a)
b)
c)
94 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
SPRZĘT
Nowe linie mikrokontrolerów STM32
Firma STMicroelectronics
wprowadziła do produkcji nową
podrodzinę mikrokontrolerów
STM32, w skład której wchodzi 10
typów mikrokontrolerów w ramach
nowej linii Value, oznaczonych
symbolami STM32F100xx.
Wyposażono je w rdzeń Cortex-M3
taktowany sygnałem zegarowym
o maksymalnej częstotliwości
wynoszącej 24 MHz, pamięć Flash
o pojemności 16/32/64/128 kB
oraz SRAM o pojemności 4 lub 8 kB, w zależności od typu.
Mikrokontrolery STM32F100 są standardowo wyposażone w 2 lub 3 USART-y, 1 lub 2 kanały
SPI, 1 lub kanały I
2
C, 2 kanały C/A z wyjściami napięciowymi, przetwornik A/C z multiplekserem
analogowym oraz – po raz pierwszy w mikrokontrolerach – interfejs CEC (Consumer Electronic
Control), stosowany w sprzęcie audio-wideo jako uzupełnienie interfejsu HDMI.
Nowe mikrokontrolery są przeznaczone do aplikacji, które dotychczas okupowane były przez
mikrokontrolery 8-bitowe. Producent oferuje je w obudowach LQFP48/64/100 oraz BGA64.
Rodzinę mikrokontrolerów STM32F powiększono także
„w górę”, wprowadzając do produkcji dwie nowe
podrodziny:
– XL-Density Access (STM32F101xG i STM32F101xF) i 
– XL-Density Performance (STM32F103xG i STM32F103xF),
charakteryzujące się wbudowaną pamięcią Flash
o pojemności do 1 MB i pamięcią SRAM o pojemności
zwiększonej do 80 kB (XL-Density Access) lub 96 kB (XL-
Density Performance).
Standardowym wyposażeniem podrodzin XL-Density Access i XL-Density Performance jest także
(odpowiednio): 15/17 uniwersalnych timerów i 10/13 interfejsów komunikacyjnych. Nowe
mikrokontrolery wyposażono także w jednostkę MPU (Memory Protection Unit) odpowiedzialną
za ochronę danych przechowywanych w pamięci SRAM przed uszkodzeniem wywołanym
nieprawidłowym działaniem programów, co ma szczególne znaczenie w aplikacjach bazujących
na systemach operacyjnych. Podobnie jak „klasyczne” wersje mikrokontrolerów F101 i F103,
także mikrokontrolery XL różnią się maksymalnymi częstotliwościami taktowania rdzeni,
które wynoszą 36 lub 72 MHz. Mikrokontrolery STM32F XL są kompatybilne pod względem
rozmieszczenia wyprowadzeń ze starszymi podrodzinami i są oferowane w obudowach o liczbie
wyprowadzeń 64, 100 lub 144.
Debugger-programator
dla STM32 i STM8
ST-Link: nowe
oprogramowanie,
nowe możliwości
Dodatkowe materiały
na CD i FTP
Krajowa wersja programatora-debuggera ST-Link, znana pod nazwą
ZL30PRG, zdominowała krajowy rynek narzędzi uruchomieniowych
dla mikrokontrolerów STM32. Do niedawna atutem tego interfejsu –
poza dużymi możliwościami funkcjonalnymi – były przede wszystkim
przystępna cena i  możliwość pracy w  środowiskach mVision firmy
Keil (ARM) oraz Workbench (IAR). Od kilku tygodni liczba atutów
znacznie wzrosła: dostępne są bowiem kolejne programy potrafiące
obsłużyć ST-Linka, jest on także jedynym programatorem-debuggerem
obsługiwanym przez bezpłatną wersję pakietu TrueStudio firmy Atollic.
Opracowany przez firmę STMicroelec-
tronics interfejs ST-Link jest sprzętowym de-
buggerem zintegrowanym z programatorem,
przystosowanym do współpracy z mikrokon-
trolerami z  rodzin STM32 (obsługuje je po-
przez JTAG lub SWD) oraz STM8 (obsługuje
je poprzez interfejs SWIM) – rys. 1. Polska
wersja ST-Linka pojawiła się w  sprzedaży
na jesieni ubiegłego roku, stając się pod-
stawowym narzędziem stosowanym przez
uczestników dwóch edycji warsztatów tech-
nicznych STM32TechDays, które odbyły się
w  drugiej połowie 2009 roku oraz w  pierw-
szym kwartale 2010.
Firmware interfejsu ST-Link (ZL30PRG)
jest nieustannie rozwijane, dzięki czemu są
usuwane błędy wykrywane podczas uży-
wania interfejsu, zwiększana jest także jego
funkcjonalność. Wymiana firmware’u  nie
wymaga od użytkownika specjalnych za-
biegów, do tego celu jest bowiem wykorzy-
stywana procedura DFU (Device Firmware
Upgrade) w całości realizowana przez opro-
gramowanie udostępnione przez producen-
ta. Informacje o  nowych wersjach firmware
są publikowane na stronie www.stm32.eu.
ST-Link jako sprzętowy debugger
Docenianą przez konstruktorów cechą
interfejsu ST-Link jest możliwość jego pracy
w  trybie debugowania pracy mikrokontro-
lerów STM32 i  STM8. Dzięki zastosowaniu
ST-Linka użytkownik może „podglądać” sta-
ny rejestrów CPU, wartości zapisane w  po-
95 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
ST-Link: nowe oprogramowanie, nowe możliwości
Problemy z TrueStudio
Programiści korzystający z pakietu
TrueStudio Lite dla STM32 (aktualną wersję
publikujemy na CD) mogą spotkać się
z nieprawidłową współpracą gdbservera,
który odpowiada za obsługę debuggera ST-
Link. Z tego powodu zalecane jest dołączanie
interfejsu w sekwencji: instalacja ST-Lnik
w uruchamianym urządzeniu, zasilenie
mikrokontrolera, dołączenie ST-Linka do USB
w PC, uruchomienie gdbservera, inicjalizacja
sesji debugowania w TrueStudio.
Firma Atollic obiecuje usunąć ten błąd
w kolejnej wersji oprogramowania.
te zostały dostrzeżone i  od kilku tygodni
użytkownicy mikrokontrolerów z  rodziny
STM32 mogą korzystać z kilku programów
przeznaczonych przede wszystkim do pro-
gramowania ich pamięci Flash.
ST-Link jako programator
Niewygody związane z  programowa-
niem pamięci mikrokontrolerów STM32 za
pomocą interfejsu ST-Link i  kompletnych
środowisk programistycznych rozwiązują
trzy programy, które przedstawiamy w  arty-
kule.
buggera w środowisku STVP firmy STMicro-
electronics.
Od kilku miesięcy coraz większą po-
pularność wśród programistów piszących
aplikacje dla mikrokontrolerów z  rodziny
STM32 zdobywa bezpłatna wersja pakietu
TrueStudio (wersja Lite dla STM32) firmy
Atollic, w  której ST-Link (ZL30PRG) jest je-
dynym obsługiwanym sprzętowym debug-
gerem.
Każdy z  wymienionych pakietów –
poza debugowaniem – umożliwia także
programowanie pamięci Flash mikrokon-
trolerów. Korzystanie z tej funkcji wymaga
zazwyczaj zakładania kompletnego projek-
tu (jest to szczególnie dokuczliwe w  mVi-
sion), co w  wielu przypadkach skutecznie
zniechęca, czasami wręcz uniemożliwia
szybkie zaprogramowanie pamięci mikro-
kontrolera. Poważnym problemem było
także programowanie mikrokontrolerów
w  działających urządzeniach (wymiana
firmware), konieczne bowiem było uży-
wanie w  warunkach polowych kompu-
tera z  zainstalowanym kompletnym śro-
dowiskiem programistycznym. Problemy
szczególnych komórkach pamięci, może tak-
że ustawiać pułapki i  miejsca oraz warunki
zatrzymania pracy programu, sterować prze-
biegiem pracy krokowej itp.
Korzystanie z wymienionych możliwości
interfejsu wymaga zastosowania oprogramo-
wania sterującego jego pracą i  umożliwiają-
cego wygodny podgląd działania CPU. Inter-
fejs ST-Link jest standardowym narzędziem
w  zintegrowanych środowiskach programi-
stycznych dla mikrokontrolerów STM32:
mVision (Keil/ARM) oraz Workbench (IAR).
Konstruktorzy stosujący mikrokontrolery
STM8 mogą korzystać z  ST-Linka jako de-
Rys. 1. Interfejs ST-Link można wykorzystać do debugowania i programowania pamięci mikrokontrolerów STM32 i STM8 za pomocą
różnych programów narzędziowych
Rys. 2. Okno wyboru interfejsu progra-
mującego, typu interfejsu do komunikacji
z mikrokontrolerem i typu mikrokontro-
lera w STVD
96 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
SPRZĘT
Rys. 7. Okno programu STM32PRoGram-
mer
mowania są obiecujące. Program ST-Link Utili-
ty obsługuje w obecnie dostępnej wersji wyłącz-
nie pliki *.bin.
Rozrywkową alternatywą dla przedstawio-
nych programów jest prezentowany już w  EP
program o nazwie STM32PRoGrammer, charak-
teryzujący się efektownym oknem w  kształcie
motyla (rys. 7). Program ten przygotował i udo-
stępnił producent polskiej wersji interfejsu ST-
Link – ZL30PRG. STM32PRoGrammer obsługu-
je pliki *.hex, nie został wyposażony w edytory
bajtów opcji i konfigurujących.
Podsumowanie
Konstruktorzy i programiści z oczywistych
powodów chętnie wybierają do swoich aplika-
cji mikrokontrolery, dla których są łatwo do-
stępne tanie narzędzia uruchomieniowe, cze-
go dowodem jest ogromna, aczkolwiek powoli
gasnąca, popularność mikrokontrolerów z  ro-
dziny AVR. Podobną drogą – opracowując tani
debugger-programator – poszła firma STMi-
croelectronics, dzięki czemu konstruktorzy
mogą korzystać z pełni możliwości środowisk
programistycznych i sprzętu wspierającego de-
bugowanie, wbudowanego w mikrokontrolery
z rdzeniem Cortex-M3. Na razie tylko fani ro-
dzin STM32 i STM8 mają tak poważne wspar-
cie ze strony producenta. Awangardowe po-
mysły polegające na wykorzystaniu narzędzi
programistycznych dostępnych w sieci (jak np.
mbed dla mikrokontrolerów NXP) zbyt mocno
– jak sądzę – wiążą konstruktorów z dostępem
do sieci i nie gwarantują bezpieczeństwa reali-
zowanych projektów. Interfejs ST-Link przybli-
ża świat 32-bitowych aplikacji także począt-
kującym konstruktorom i  to bez konieczności
inwestowania znacznych środków.
Ciekawe, czy któryś z pozostałych produ-
centów mikrokontrolerów z  rdzeniem Cortex
-M3 pójdzie tą samą drogą.
Andrzej Gawryluk
Rys. 3. Okno zmodyfikowanego STVP umożliwiające dostęp do bajtów opcji i bitów
konfiguracyjnych
Rys. 4. Okno zmodyfikowanego STVP
umożliwiające zabezpieczenie pamięci
Flash przed modyfikacjami i nieuprawnio-
nym odczytem
Rys. 5. Okno programatora w ST-Link Utility
Rys. 6. Okno debuggera w ST-Link Utility
stycznego STVD (ST Visual Develop). Oprogra-
mowanie to począwszy od wersji 3.1.4 może
być „doposażone” w patch o nazwie ST toolset
pack 20 ST toolset pack 20 patch 1 (publikuje-
my go na płycie CD), dzięki któremu program
ten można wykorzystać – poza standardowymi
możliwościami związanymi z mikrokontrolera-
mi STM8 - także do programowania mikrokon-
trolerów STM32 (rys. 2). Zmodyfikowany STVP
zapewnia także dostęp do bajtów opcji i bitów
konfiguracyjnych mikrokontrolerów (rys.  3),
umożliwia także zabezpieczenie pamięci Flash
przed modyfikacjami i nieuprawnionym odczy-
tem (rys. 4).
Program STVP obsługuje pliki w  formacie
*.hex, dostęp do pamięci mikrokontrolera odby-
wa się za pomocą jednego z dwóch interfejsów,
obsługiwanych przez ZL30PRG – SWD i JTAG.
„Gorącą” alternatywą dla zmodyfikowanego
STVP jest przeznaczony specjalnie dla mikro-
kontrolerów STM32 program ST-Link Utility,
za pomocą którego można nie tylko wykonywać
operacje na pamięci Flash mikrokontrolerów
STM32 (wyłącznie za
pośrednictwem inter-
fejsu ZL30PRG i  po-
chodnych – rys.  5),
ale także podglądać
zawartość jej oraz re-
jestrów CPU oraz ste-
rować pracą krokową
jednostki centralnej
(rys. 6). W obecnie do-
stępnej wersji trudno
to narzędzie trakto-
wać jako pełnowarto-
ściowy debugger, ale
zapowiedzi ze strony
producenta dalszego
rozwoju tego oprogra-
Pierwszy z  nich to zmodyfikowany STVP
(ST Visual Programmer), opracowany przez
firmę STMicroelectronics, wchodzący w  skład
dostępnego bezpłatnie środowiska programi-
97 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Nowoczesne zasilacze sieciowe dla LED dużej mocy
Dodatkowe materiały
na CD i FTP
Zasilanie diod LED dużej mocy wiąże
się z  kilkoma drobnymi problemami, któ-
re w  przypadku wykorzystania jako źródła
energii sieci 230 VAC tworzą poważne prze-
szkody konstrukcyjne, zwłaszcza jeżeli pro-
jektowany zasilacz ma odpowiadać wymaga-
niom stawianym przez współczesne przepi-
sy i trendy „ekologiczne”.
Typowe diody LED dużej mocy wymaga-
ją zasilania prądem o  stabilizowanej warto-
ści, która typowo wynosi 350  mA, 700  mA
lub 1 A, w zależności od typu diody. Spadek
Pomimo coraz szerszej bazy podzespołowej dostępnej na rynku,
zasilanie LED dużej mocy bezpośrednio z  sieci energetycznej
jest nadal poważnym wyzwaniem dla konstruktorów.
Interesujące rozwiązanie zasilacza sieciowego LED
o  mocy wyjściowej wynoszącej 80  W opracowali
inżynierowie z  firmy STMicroelectronics.
Przedstawiamy je w  artykule.
Nowoczesne zasilacze
sieciowe dla LED dużej
mocy
Fot. 1. Wygląd zestawu STEVAL-ILL013V1
y
SPRZĘT
98 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
SPRZĘT
napięcia na strukturze diody jest relatywnie
niewielki (3…6 VDC) co powoduje, że zasile-
nie diod mocy z sieci wymaga zastosowania
konwertera impulsowego – żeby zapewnić
wysoką sprawność energetyczną i  zapobiec
wydzielaniu dużych ilości ciepła – do tego
wyposażonego w  aktywny korektor mocy
biernej. Przydatną funkcją w zasilaczach dla
LED jest możliwość cyfrowego regulowania
natężenie prądu wyjściowego, co pozwala
regulować jasność świecenia diod za pomo-
cą dostarczanego z  zewnątrz przebiegu cy-
frowego. Rozwiązanie spełniające wymaga-
nia stawiane konstrukcjom profesjonalnym
przedstawiła firma STMicroelectronics – jest
to zestaw ewaluacyjny STEVAL-ILL013V1
(fot.  1), którego opis przedstawiamy w  arty-
kule.
„Sercem”…
…zestawu STEVAL-ILL013V1 są dwa
układy L6562A (schemat blokowy pokaza-
no na rys. 2) – wyspecjalizowane kontrolery
aktywnych korektorów współczynnika mocy
PFC (Power Factor Controller). Są to jedne
z  najnowocześniejszych układów tego typu
dostępne na rynku, co wynika m.in. z  faktu
zastosowania w  nich analogowego układu
mnożącego, którego zadaniem jest minimali-
zacja poziomu zniekształceń THD generowa-
nych przez PFC do sieci zasilającej. Minima-
lizuje on wpływ „martwego” kąta występu-
jącego w przebiegach sinusoidalnych w oko-
licy przejścia przez 0  VAC, która to funkcja
nosi firmową nazwę Transition Mode. Dzięki
nowatorskim rozwiązaniom, zasilacz spełnia
Rys. 2. Schemat blokowy układu L6562A
Rys. 3. Schemat blokowy opisanego w artykule zasilacza LED mocy
Rys. 4. Przepływ prądów w chwili włączenia tranzystora Q1
Seminaria „lightingowe”
Konstruktorów zainteresowanych
aplikacjami „oświetleniowymi” zachęcamy
do wzięcia udziału w bezpłatnych
seminariach przygotowanych przez firmę
STMicroelectronics (planowane są: 8. czerwca
2010 – Toruń oraz 10. czerwca – Kraków).
Szczegółowe informacje są dostępne pod
adresem: stm.warsaw@st.com.
99 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Nowoczesne zasilacze sieciowe dla LED dużej mocy
ustalana za pomocą rezystora R
S
. Po zablo-
kowaniu przepływu prądu przez kanał Q1
(rys.  5), dioda LED jest nadal zasilana za
pomocą energii zgromadzonej w  dławiku L
– obwód prądowy jest zamykany przez diodę
D
1
. Czas zablokowania klucza Q1 (t
OFF
) jest
stały, zależy stałej czasowej elementów C
4

i R
4
.
Część zasilacza pokazana na rys.  4 i  5
jest zasilana dwoma napięciami stałymi,
wytwarzanymi przez moduł PFC (zgodnie
z rys. 3). Regulacja natężenia prądu wyjścio-
wego odbywa się za pomocą zmiany warto-
ści rezystancji R
S
(im większy prąd średni,
tym mniejsza wartość ezystancji) oraz stałej
czasowej t
OFF
obwodu C
4
i  R
4
(im większa
wartość średnia prądu, tym dłuższa stała
czasowa) – rys. 6.
Podsumowanie
Przykładowy projekt przedstawiony
w  artykule charakteryzuje się nowoczesno-
ścią i  doskonałymi parametrami, do tego
coraz częściej zapominaną fantazją inżynier-
ską: układy L6562 pracują w konfiguracjach
pozakatalogowych, co świadczy dobrze za-
równo o  konstruktorach przygotowujących
projekt jak i samych układach, które najwy-
raźniej nie należą do konstrukcji „zamknię-
tych” aplikacyjnie. W niektórych aplikacjach
dokuczliwy może okazać się jedynie brak
izolacji galwanicznej obwodu wyjściowego
od sieci energetycznej. Biorąc jednak pod
uwagę dużą moc wyjściową zasilacza, pre-
destynującą go do stosowania w  profesjo-
nalnych oprawach oświetleniowych, trudno
uznać tę cechę za wadę.
Konstruktorów chcących poznać z bliska
możliwości zestawu STEVAL-ILL013V1 za-
chęcamy do kontaktu z dystrybutorami firmy
STMicroelectronics, polecając jednocześnie
przystawkę (generator PWM) wykonaną na
mikrokontrolerze ST7LITEU05, oznaczoną
symbolem STEVAL-ILL013V2.
Tomasz Starak
Rys. 6. Elementy odpowiadające za ustalenie natężenia średniej wartości prądu
płynącego przez obciążenie
Rys. 5. Przepływ prądów po wyłączeniu tranzystora Q1
zalecenia normy EN61000-3-2, w której opi-
sano dopuszczalne amplitudy harmonicz-
nych prądu zasilającego.
Zasilacz opracowany przez firmę STMi-
croelectronics jest zbudowany z dwóch stop-
ni (rys. 3), w  których zastosowano układy
L6562:
– stopień korektora PFC, który dostarcza
napięcie o wartości 400 VDC w zakresie
napięć wejściowych 88…256 VAC,
– przetwornicy DC/DC z  wyjściem prą-
dowym (w  konfiguracji obniżającej na-
pięcie – buck converter), konwertującej
napięcie 400  VDC na prąd o  natężeniu
ustalonym przez użytkownika: 350  mA,
700 mA lub 1 A. W odróżnieniu od kla-
sycznych topologii buck, rozwiązanie
zastosowane przez inżynierów STMicro-
electronics jest prostsze, ponieważ klucz
mocy jest dołączony i  sterowany od po-
ziomu masy zasilania, a  nie od obwodu
wysokonapięciowego.
Drugi stopień konwersji wyposażono
w  wejście zasilane zewnętrznym przebie-
giem PWM o  maksymalnej częstotliwości
250  Hz, którego współczynnik wypełnienia
określa średnie natężenie prądu płynącego
przez obciążenie. Maksymalna moc dostar-
czana przez zasilacz wynosi 80 W.
Na rys.  4 pokazano przepływ prądów
w chwili włączenia klucza mocy – tranzysto-
ra Q1. Jest on aktywny przez czas t
ON
, który
zależy od prędkości osiągnięcia natężenia
prądu wyjściowego wartości I
max
– jest ona
100 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
SPRZĘT
Dla kogo jest Orbcomm?
System komunikacji satelitarnej Orbcomm jest przeznaczony dla firm i organizacji gromadzących
dane z wielu rozproszonych punktów telemetrycznych, przede wszystkim takich, które są
ulokowane na obszarach pozbawionych infrastruktury telekomunikacyjnej.
Ze względu na możliwości techniczne system jest zorientowany na niezbyt częste przesyłanie
niewielkich ilości danych. Szacowane koszty eksploatacji wynoszą ok. 2,5 USD/kB (transmisja
liczona dla wszystkich urządzeń użytkownika), do tego dochodzi miesięczny abonament
kosztujący ok. 3,15 USD/terminal SC. Opłata inicjacyjna wynosi 30 USD za każde urządzenie
dołączane do systemu.
Dodatkowe materiały
na CD i FTP
W jaki sposób przesłać komunikat o nie-
prawidłowym działaniu czujników w  mor-
skiej boi pomiarowej lub informację o jej ak-
tualnym położeniu? W  jaki sposób przesłać
do ośrodków monitorujących zmiany kli-
matyczne dane o grubości pokrywy lodowej
Kosmiczna telemetria
dla każdego
Radiomodemy satelitarne
firmy DIGI
w  najważniejszych punktach biegunowego
lądolodu? Jak sobie poradzić z przekazaniem
zgromadzonych danych z dowolnego innego
trudnodostępnego miejsca naszego globu,
na przykład rozległych pól uprawnych lub
środka Puszczy Białowieskiej? Co zrobić,
Oferta produkcyjna firmy DIGI od pierwszych chwil pojawienia
się na polskim rynku należała do jego awangardowego segmentu.
Z  rozwiązaniami tej firmy przeznaczonymi dla aplikacji
ethernetowych i  ISM zdążyliśmy się już oswoić, ale konstruktorzy
DIGI nie marnowali czasu: w  ofercie produkcyjnej firmy pojawiły
się telemetryczne modemy satelitarne. Wbrew kłopotom sugerowanym
przez „satelitarny” człon nazwy, urządzenia te są łatwe w  obsłudze
a  oferują konstruktorom możliwości ocierające się o  krainę fantasy.
jeżeli chcemy przesyłać dane telemetrycz-
ne z  miejsc pozbawionych „zasięgu” GSM,
do których nie dochodzi kabel sieci TP S.A.
lub innego operatora telekomunikacyjnego?
Fot. 1. Wygląd modemu satelitarnego
DIGI m10
SPRZĘT
Dodatkowe informacje:
Zestaw Digi m10 JumpStart Kit udostępniła
redakcji firma: Gamma Sp. z  o.o.,
ul. Kacza 6 lok. A, 01-013 Warszawa,
tel. 22-8627500, www.gamma.pl
Dodatkowe materiały na CD i  FTP:
ftp://ep.com.pl, user: 15257, pass: 1ajsf046
101 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Kosmiczna telemetria dla każdego
Produkcja satelitów systemu Orbcomm
Satelity systemu Orbcomm zamontowane w zasobniku rakiety nośnej
Jeszcze do niedawna sensownej odpowie-
dzi na takie pytania mogli udzielić jedynie
nieliczni eksperci, mający dostęp do któregoś
z  wyspecjalizowanych systemów komuni-
kacji satelitarnej lub użytkownicy telefonów
satelitarnych, np. z  sieci Iridium. Od kilku
tygodni rozwiązaniem takich problemów
dysponuje każdy konstruktor urządzeń elek-
tronicznych, jeżeli tylko nie boi się obsługi in-
terfejsu UART w jakimś mikrokontrolerze lub
RS232 w komputerze PC lub innym urządze-
niu wyposażonym w  interfejs do asynchro-
nicznej komunikacji szeregowej. Wspomnia-
ne rozwiązanie to  modem satelitarny DIGI
m10, którego wygląd przedstawiamy na fot.
1. Jest on  przystosowany do pracy w  syste-
mie cyfrowej łączności satelitarnej Orbcomm,
zbudowanej w 1998 roku z myślą o zapewnie-
niu systemom telemetrycznym komunikacji
niezależnej od infrastruktury naziemnej.
Telemetria satelitarna
Moduł DIGI m10 jest naziemnym ele-
mentem systemu opracowanego przez firmę
Orbcomm, który umożliwia komunikację
– za pośrednictwem satelitów – pomiędzy
dowolnym punktem znajdującym się na
powierzchni Ziemi i  dowolnym użytkowni-
kiem wyposażonym w  komputer z  zainsta-
lowanym klientem e-mail i  dysponującym
kontem poczty elektronicznej.
Na rys.  2 pokazano schemat działania
systemu komunikacji satelitarnej Orbcomm.
Urządzenie, do którego dołączono modem
DIGI m10 (tzw. Suscriber Communicator –
SC), wysyła drogą radiową komunikat do jed-
nego z  29 dostępnych obecnie satelitów
(fot. 3), krążących na niskich orbitach około-
ziemskich (LEO – Low Earth Orbit) w odległo-
ści ok. 815 km od powierzchni Ziemi.
Rys. 2. Schemat działania systemu komu-
nikacji satelitarnej Orbcomm
Fot. 3. Satelity LEO systemu Orbcomm podczas testów bloków elektroniki
Fot. 4. Wygląd jednej ze stacji GES
102 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
SPRZĘT
nie, urządzenia naziemne (SC) są wyposażane
w  anteny dookólne a  nie kierunkowe. Produ-
cent zaleca stosowanie teleskopowych lub
prętowych anten półfalowych, które przy zasi-
laniu „od dołu” nie wymagają stosowania prze-
ciwwag, co upraszcza ich montaż i stosowanie.
W  systemie Orbcomm dopuszczalne
są chwilowe przerwy w  łączności pomię-
dzy urządzeniami naziemnymi i  satelitami,
trwające nawet do 90 minut (w skrajnie nie-
korzystnym przypadku), w zależności od po-
łożenia urządzenia SC. Na rys.  5 pokazano
plan pokrycia powierzchni kuli ziemskiej
przez satelity systemu Orbcomm, kolorami
oznaczono strefy o  różnym maksymalnym
czasie oczekiwania na dostępność satelity.
Jak widać, prędkość transferu danych
w systemie Orbcomm nie jest oszałamiająca
(zwłaszcza z  uwzględnieniem możliwych
opóźnień), ale biorąc pod uwagę rodzaj do-
celowych aplikacji jest ona w zupełności wy-
starczają do zapewnienia stabilnej komuni-
kacji rozproszonym systemom telemetrycz-
nym na powierzchni całej kuli ziemskiej.
Rys. 6. Testowe e-maile wysłane przez satelitę Orbcomm podczas przygotowywania
artykułu
Fot. 7. Wygląd modemu m100
Schemat ilustruje zalecane połączenie mikrokontrolera z modemem m10
Rys. 5. Pokrycie powierzchni kuli ziemskiej przez satelity systemu Orbcomm. Kolor żółty oznacza możliwy brak dostępności satelitów
Orbcomm przez czas 0…5 minut, kolor czerwony oznacza 0…10 minut, kolor fioletowy 0…20 minut, a zielony 0…90 minut
i  nadajnik radiowy pracujący w  paśmie
137...138  MHz, transmisja odbywa się na
jednym z  12 dostępnych kanałów. Transmi-
sja pomiędzy punktem telemetrycznym i sa-
telitą odbywa się z prędkością 4800 b/s (tryb
semi-dupleks), a  satelita z  naziemnymi sta-
cjami GES (Gateway Earth Stations) komuni-
kuje się z prędkością 57,6 kb/s.
Ponieważ satelity przemieszczają się nad
powierzchnią Ziemi, urządzenia naziemne –
stacje GES (widok jednej z  nich pokazano na
fot.  4), których obecnie jest 13 – nawiązują
komunikację z  satelitą znajdującym się naj-
bliżej ich lokalizacji. Ze względu na okresową
zmienność położenia satelitów na nieboskło-
Wybór orbit LEO wynika z  faktu, że
umieszczenie na nich satelitów wymaga
mniej energii niż jest niezbędne do wynie-
sienia ich na orbity geostacjonarne, dzięki
mniejszej odległości od Ziemi moc nadajni-
ków realizujących transmisje jest niewielka
(w modułach DIGI m10 wynosi 5 W, moc na-
dajników w  satelitach odpowiadających za
komunikację ze stacjami naziemnymi GES
wynosi 3 W), co zmniejsza także wymagania
w stosunku do źródła zasilającego – w przy-
padku satelitów stosowanych w  systemie
Orbcomm moc szczytowa ogniw słonecz-
nych zapewniających energię elektryczną
wynosi 200  W. Każdy satelita w  systemie
Orbcomm spełnia rolę bramki nadawczej
i  odbiorczej, routera oraz retransmitera pa-
kietów. Są one wyposażone w  odbiornik
radiowy pracujący w paśmie 148...150 MHz
103 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Kosmiczna telemetria dla każdego
Fot. 8. Wygląd modemu m200
Fot. 9. Wygląd modułu Remote Terminal
Unit
sowania jako integralna część aplikacji
użytkownika lub samodzielnych urzą-
dzeń telemetrycznych. Modem jest przy-
stosowany do zasilania napięciem z  za-
kresu 9…18  VDC, w  trybie nadawania
pobiera prąd o  natężeniu (w  impulsie)
do 1,5  A, w  trybie odbioru pobór pradu
wynosi 70…80 mA.
– m100 (fot.  7) – modem zintegrowany
z  12-kanałowym odbiornikiem GPS,
wyposażony w  dwa interfejsy szerego-
we, wejścia analogowe, wejścia-wyj-
ścia cyfrowe, wbudowaną nieulotną
pamięć danych użytkownika, a  także
zasilacz przystosowany do bezpośred-
niego zasilania z instalacji samochodo-
wej. Firma DIGI przygotowała dla tego
urządzenia bibliotekę API w  języku C,
dzięki której obsługa odbiornika GPS
i  modemu nie wymaga samodzielnego
pisania podstawowych procedur komu-
nikacyjnych.
– m200 (fot.  8) – modem satelitarny zin-
tegrowany z  4-pasmowym modemem
GPRS i  odbiornikiem GPS, wyposażony
w  hermetyczną obudowę z  IP66 i  we-
wnętrzny akumulator spełniający rolę
zasilacza awaryjnego. Modem m200 jest
odporny na przyspieszenia do 30g, wi-
bracje do 3g, może pracować w zakresie
temperatur od –40°C do +85°C. Wbudo-
Atutem systemu jest gwarancja przesłania
danych, bowiem zgodnie ze specyfikacją
systemu modemy DIGI m10 samodzielnie
monitorują dostępność satelitów i  realizują
wysyłkę danych od razu, gdy jest to możliwe.
W protokole komunikacyjnym przewidziano
możliwość 5-stopniowego potwierdzania
statusu przesyłanych wiadomości, dzięki
czemu zarówno użytkownik za pomocą sta-
cji gromadzącej dane jak i  z  poziomu urzą-
dzeń SC może monitorować przebieg komu-
nikacji.
Firma Orbcomm oferuje odbiorcom
swoich usług dwa sposoby komunikacji
z  urządzeniami docelowymi, z  których tań-
szym i  aplikacyjnie prostszym jest łączenie
się za pomocą e-maili (przykład testowych
e-maili wysłanych przez satelitę Orbcomm
podczas przygotowywania artykułu pokaza-
no na rys.  6). Alternatywnym – droższym –
sposobem jest wykupienie bezpośredniego
dostępu do serwera Orbcomm, na którym
gromadzone są komunikaty otrzymywane
z urządzeń użytkownika.
Modemy firmy DIGI
Firma DIGI oferuje cztery rodzaje sateli-
tarnych modemów telemetrycznych:
– m10 – modem OEM bez obudowy
(fot.  1), wyposażony w  interfejs RS-T-
TLLV lub RS232, przeznaczony do sto-
R E K L A M A
104 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
SPRZĘT
Rys. 12. Widok okna monitorowania pozycji satelitów systemu Orbcomm
wany zasilacz pozwala na pracę urządze-
nia w  zakresie napięć zasilających od 9
do 32  VDC, amplituda dopuszczalnych
przepięć na wejściu zasilacza wynosi
100 VDC. Modem m200 ma wiele certyfi-
katów potwierdzających zgodność z wie-
loma normami przemysłowymi, m.in.:
SAE J1455, EN 61000-4-4, EN 61000-4-6,
IEC 60529, wiele zakresów normy IEC
60068 oraz ISO 4892-2.
– Remote Terminal Unit (fot.  9) to kom-
pletna, programowalna stacja pomia-
rowa, zbudowana na bazie modemu
m100. Wyposażono ją m.in. w  alfanu-
meryczny wyświetlacz LCD o  organi-
zacji 2×16 znaków oraz akumulator
zapewniający 4-dniowe podtrzymanie
pracy urządzenia.
Zestaw ewaluacyjny
Konstruktorzy są zazwyczaj niecierpliwi
i  chętnie korzystają z  zestawów pozwalają-
cych szybko poznać faktyczne cechy i moż-
liwości interesujących ich urządzeń. Do tego
celu firma DIGI opracowała zestaw Digi
m10 JumpStart Kit, w  skład którego poza
półfalową anteną teleskopową, zestawem
kabli połączeniowych i  płytką z  modemem
m10 z  zainstalowanymi podstawowymi
peryferiami zapewniającymi komunikację
modemu z  otoczeniem (fot.  10), wyposażo-
no także w  oprogramowanie umożliwiające
prowadzenie prób i diagnostykę komunikacji
z modemem (rys. 11), a także monitorowanie
aktualnego zasięgu satelitów z ich podziałem
na segmenty systemu Orbcomm (rys. 12).
Atutem prezentowanego zestawu jest
wchodzący w  jego skład 90-dniowy abona-
ment dostępowy do systemu satelitarnego,
dzięki czemu podstawowe próby z modema-
mi m10 można przeprowadzić bez koniecz-
ności ponoszenia dodatkowych kosztów.
Podsumowanie
Połączone oferty firm DIGI i  Orbcomm
dają konstruktorom systemów telemetrycz-
nych tani, wygodny i  łatwy w  obsłudze
dostęp do nieograniczonej łączności na  po-
wierzchni całego globu. Poważnym atry-
butem systemu jest brak różnicowania cen
w  zależności od lokalizacji urządzeń: prze-
słanie komunikatu z  bieguna kosztuje tyle
samo co z centrum Warszawy. Dzięki niskim
opłatom abonamentowym (zarówno abona-
mentowym jak i inicjacyjnym) z możliwości
systemu Orbcomm mogą korzystać także
niewielkie firmy. Zapowiadane ceny samych
modemów są także dodatkowym powodem,
dla których warto spróbować: potencjalne
aplikacje modemów satelitarnych są setki.
A  jeśli do tego dodać urok obcowania z  Ko-
smosem (choćby za pośrednictwem mikro-
kontrolera Microchip)…
Piotr Zbysiński, EP
piotr.zbysinski@ep.com.pl
Rys. 11. Okno programu Dashboard wchodzącego w skład zestawu Digi m10 Jump-
Start Kit
Fot. 10. Płytka zestawu Digi m10 JumpStart Kit
105 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Redukcja zakłóceń w lampowych wzmacniaczach m.cz.
Podczas konstruowania wzmacniaczy niskiej częstotliwości przed
elektronikiem pojawia się problem maksymalnego obniżenia pozio-
mu szumów na wyjściu wzmacniacza. Jest to szczególnie ważne we
wzmacniaczach zapisu i  odczytu magnetofonów, wzmacniaczach
niskiej częstotliwości z  wejściem mikrofonowym, różnego rodzaju
wzmacniaczach studyjnych itp. Z  tego powodu opis niektórych me-
tod i  rozwiązań układowych dających możliwość obniżenia poziomu
szumów własnych na wyjściu wysokiej jakości wzmacniacza niskiej
częstotliwości może wzbudzić pewne zainteresowanie radioamatorów,
zajmujących się konstruowaniem wzmacniaczy podobnych typów.
Pod pojęciem napięcia szumów wzmacniacza niskiej częstotli-
wości przeważnie rozumiemy pewne zmienne napięcie obecne na
wyjściu wzmacniacza przy braku napięcia sygnału na jego wejściu.
Szumy na wyjściu wzmacniacza można podzielić na wewnętrzne, po-
wstające w samym wzmacniaczu i zewnętrzne, tzn. takie, które trafiły
na wejście wzmacniacza razem z napięciem sygnału.
Jest oczywiste, że w wypadku idealnego, „nieszumiącego” wzmac-
niacza, przy zerowym napięciu wejściowym (wejście jest zwarte do
Redukcja zakłóceń
w lampowych
wzmacniaczach m.cz. (1)
Wydawać by się mogło, że lampy już dawno
odeszły do lamusa, a  jednak konstrukcje wysokiej
klasy lampowych wzmacniaczy małej częstotliwości
cieszą się rosnącą popularnością. Z  tego powodu
postanowiliśmy wyjść naprzeciw potrzebom
konstruktorów zajmujących się wzmacniaczami
lampowymi i  opisać metody redukcji zakłóceń
pozwalające na uzyskanie dobrej jakości
brzmienia.
masy) napięcie wyjściowe wzmacniacza także powinno być równe
zeru. Jednak na wyjściu rzeczywistego wzmacniacza zawsze istnie-
je pewne napięcie szumu wewnętrznego. Istnienie tego napięcia jest
spowodowane następującymi zjawiskami:
– Różnego rodzaju zakłóceniami prądu zmiennego o częstotliwości
50 Hz (przydźwięk sieciowy). Chodzi tutaj głównie o przydźwięk
sieciowy wywołany złą filtracją napięcia anodowego w prostow-
niku. W przydźwięku obecne są pierwsza i (przeważająco) druga
częstotliwość harmoniczna.
– Zakłóceniami innych częstotliwości z  zakresu słyszalnego, nie-
związanych bezpośrednio z częstotliwością napięcia zasilającego.
– Wewnętrznymi szumami lamp elektronowych i elementów skła-
dowych.
W sumarycznym napięciu szumów na wyjściu wzmacniacza lam-
powego zwykle ponad 80% energii szumów przypada na zakłócenia
spowodowane przez przemienny prąd zasilania i jego częstotliwości
harmoniczne (przydźwięk sieciowy).
We wzmacniaczach m.cz., przy ich względnie niskiej czułości
(rzędu jednostek lub setek miliwoltów) wewnętrzne szumy lamp elek-
tronowych nie mają aż tak decydującego znaczenia, jak np. w  ukła-
dach wzmacniaczy wysokiej częstotliwości pracujących na zakresach
fal krótkich i ultrakrótkich. Jednak przy konstruowaniu wzmacniaczy
m.cz. o  szczególnie wysokich parametrach i  dużym współczynniku
wzmocnienia, nie sposób zlekceważyć parametrów szumowych lamp
pracujących w stopniu wejściowym.
NOTATNI K KONSTRUKTORA
Literatura:
W.B. Grigorov „Снижение уровня шумов в усилителях низкой
частоты” (Sniżienie urownia szumow w  usilitieliach nizkoj czastoty),
Moskwa 1956.
106 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
NOTATNI K KONSTRUKTORA
Rys. 3. Rezystor RX poprawiający dolny próg pasma przenoszenia
Rys. 4. Zastosowanie dławika przeciwsob-
nego
– zastosowaniu metody kompensacyjnej polegającej na sztucznym
wprowadzeniu w skład sygnału napięcia o tej samej częstotliwo-
ści i amplitudzie, co napięcie przydźwięku, ale o fazie przesunię-
tej o 180°.
Przyjrzymy się bardziej szczegółowo wymienionym wyżej me-
todom likwidacji przydźwięku sieciowego.
Poprawa jakości filtracji napięcia anodowego
Znaczne podwyższenie jakości filtracji napięcia anodowego może być
osiągnięte poprzez zwiększenia indukcyjności tłumika filtra do 30...40 H,
zwiększenie pojemności kondensatorów filtra, zastosowanie filtra typu p
itd. W  tym samym
celu jest stosowa-
ne bocznikowanie
anod lamp prostow-
niczych do ziemi
kondensat orami
o pojemności rzędu
0,01...0,02 mF.
N i e r z a d k o
zwiększenie pozio-
mu przydźwięku
jest wywołane podwyższonym upływem elektrolitycznych kondensato-
rów filtra, co może być wywołane pracą kondensatora przy podwyższonej
temperaturze (np. po umieszczeniu kondensatora zbyt blisko lampy pro-
stowniczej lub wyjściowej lampy dużej mocy).
Znaczne polepszenie filtracji można osiągnąć poprzez zamianą, wyj-
ściowego kondensatora filtra na dwa stabiliwolty (gazowe stabilizatory
napięcia) typu SG-3S i SG-4S (rys. 1).
Zastosowanie stabiliwoltów zamiast wyjściowego kondensatora
filtra jest równoważne podłączeniu dużej pojemności (około 500 mF),
co oprócz dobrej filtracji napięcia anodowego umożliwia znaczne
polepszenie charakterystyki fazowej wzmacniacza w zakresie niskiej
częstotliwości (rys. 2).
We wzmacniaczach z głębokim sprzężeniem zwrotnym wymaga-
nia odnośnie do liniowości charakterystyki
fazowej w  zakresie niskich częstotliwości
wzrastają. W tym wypadku nie należy pod-
łączać napięcia anodowego bezpośrednio do
wyjścia dławika-filtra zasilania, używając
zamiast tego rezystora (RX na rys. 3). Daje to
możliwość obniżenia dolnej granicy pasma
przenoszenia do około 20...30 Hz.
Tym sposobem można zasilać wszystkie
stopnie jakościowego wzmacniacza, oprócz
wyjściowego, ponieważ stabiliwolty typu
SG-3S i  SG-4S mogą stabilizować napięcie
we względnie niedużym zakresie prądo-
wym, od 5 do 30 mA.
Zasilanie wyjściowego stopnia mocy
realizuje się tradycyjnie, używając dławika
z odczepem, do którego jest podłączony do-
datkowy kondensator filtrujący (rys.  3), co
W wysokiej jakości wzmacniaczach przy czułości rzędu 0,2...1 mV
już zakłócenia o poziomie kilku mikrowoltów tworzą słyszalny przy-
dźwięk na wyjściu wzmacniacza. Za dopuszczalny w  praktyce po-
ziom przydźwięku można uważać –60  dB, chociaż w  niektórych
wzmacniaczach szczególnie wysokiej jakości wymagany i  osiągany
jest poziom przydźwięku rzędu –80 dB.
Sposoby usunięcia przydźwięku
Przy konstruowaniu wzmacniaczy wysokiej jakości zwalczanie
przydźwięku sieciowego jest zadaniem dość złożonym. Przy czułości
wzmacniacza 0,1...0,6  mV zaburzenia rzędu 4...5  mV indukowane
w pierwszym stopniu wzmacniacza stwarzają tak silny przydźwięk na
wyjściu wzmacniacza, że normalna praca głośników staje się niemożli-
wa. Głównymi przyczynami wyniknięcia przydźwięku sieciowego są:
– niedostateczna filtracja napięcia anodowego (przydźwięk pierw-
szej harmonicznej 100 Hz po prostowniku dwupołówkowym);
– niedostateczna izolacja między włóknem żarzenia i  katodą
w pierwszych lampach wzmacniacza, a także niedostateczna bez-
władność cieplna katod tych lamp (przydźwięk 50 Hz i 100 Hz);
– indukowanie zmiennego napięcia i  jego harmonicznych na ele-
mentach składowych położonych w pobliżu transformatora, dła-
wika filtra itp.;
– zastosowanie w pierwszych stopniach wzmacniacza nie dość dobrze
ekranowanych elementów, mających wysoką rezystancję i  dlatego
szczególnie podatnych na indukowanie prądu zmiennego (oporniki
rzędu 1 MV i większe, dławiki o wysokiej oporności i innne);
– niesymetryczne uziemienie przewodów żarzenia lub wykorzysta-
nie jako jednego z nich korpusu.
Zwalczanie przydźwięku sieciowego polega na podjęciu działań
w dwóch głównych kierunkach:
– likwidacji przyczyn pojawienia się przydźwięku (np. polepsze-
nie jakości filtracji napięcia anodowego, zasilanie żarzenia lamp
przedwzmacniacza prądem stałym, bardziej racjonalny montaż
i ekranowanie pewnych węzłów wzmacniacza itp.);
Rys. 1. Zastąpienie kondensatora wyjściowego stabiliwoltami
Rys. 2. Przykład praktycznej realizacji zasilacza wzmacniacza lampowego
107 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Redukcja zakłóceń w lampowych wzmacniaczach m.cz.
R E K L A M A
Rys. 5. Schemat bloku zasilania wzmacniacza lampowego wysokiej jakości
znacznie poprawi parametry zasilania. Wysoka jakość filtracji i dobra
charakterystyka fazowa w  zakresie niskich częstotliwości mogą być
też zrealizowane przez specjalny sposób włączenia dławika. Pokazano
go na rys.  4. Dławik składa się z  dwóch jednakowych uzwojeń W1
i W2, włączonych przeciwsobnie. Przy takim połączeniu strumienie
magnetyczne wytwarzane przez składową stałą prądu przepływają-
cego przez uzwojenia dławika wzajemnie się kompensują, co stwarza
możliwość przepuszczania przez dławik prądu stałego o dużym natę-
żeniu, bez zagrożenia nasycenia się rdzenia. Składowa zmienna jest
odfiltrowywana przez cewkę W1.
Na rys.  5 pokazano schemat bloku zasilania wzmacniacza wy-
sokiej jakości, w  którym zastosowano podobne włączenie dławika.
Do zasilania przedwzmacniacza i  wyjściowego stopnia mocy użyto
dwóch osobnych filtrów z dwucewkowymi dławikami L3 i L4. Wypro-
wadzenia ich cewek są połączone przeciwsobnie. Użycie osobnych
filtrów, oprócz wysokiej jakości filtracji, zapewnia bardzo dobrą sepa-
rację przedwzmacniacza i stopnia wyjściowego.
Elementami wyjściowymi każdego z filtrów są odpowiednio cew-
ki W3-2 i  W4-2. Kondensator C11 na wyjściu dławika L4 służy do
separacji w zakresie wysokich częstotliwości.
Dławik L4 ma jeszcze cewkę kompensacyjną W4-3 z  uziemionym
środkowym odczepem. Do tej cewki podłączony jest potencjometr R5, na
którym otrzymujemy napięcie o odpowiedniej amplitudzie i fazie, przezna-
czone do doprowadzenia na katodę pierwszej lampy przedwzmacniacza.
Zbudowany według schematu z  rys. 5 zasilacz zapewnia dosta-
tecznie wysoką jakość filtracji przy około dwukrotnie mniejszych roz-
miarach rdzenia, jeśli porównać je z tradycyjnie stosowanymi dławi-
kami jednocewkowymi.
Uwzględniając nieduże zużycie prądu przez przedwzmacniacz
(zwykle około 10...20  mA), dławik L4 można wykonać jako mający
znacznie większą liczbę zwojów niż dławik L3. Aby zabezpieczyć
dobre warunki pracy lamp prostowniczych, na wejściu filtrów są
włączone rezystory R3 i R4. Inną ich rolą jest niwelowanie gwałtow-
nych skoków napięcia na kondensatorach elektrolitycznych filtra przy
włączeniu prostownika, gdy lampy wzmacniacza jeszcze nie zaczęły
pobierać prądu. Do tego samego celu służą rezystory R1 i R2 na sche-
matach prostowników z rys. 3 i rys. 4.
Uzwojenie pierwotne transformatora sieciowego T1 jest włączone do
sieci przez dławiki L1 i L2 o indukcyjności 60 mH. Wspólnie z konden-
satorami C3 i C4 chronią one obwody zasilania przed wpływem różnych
zaburzeń wysokiej częstotliwości pochodzących z sieci energetycznej. Te
same dławiki zapobiegają przedostawaniu się do sieci zaburzeń związa-
nych ze stanami nieustalonymi przy włączaniu i  wyłączaniu zasilania
prostownika. Tę samą funkcję pełnią obwody R1-C1 i R2-C2 boczniku-
jące włącznik Wł. Ponadto, zapobiegają one uszkodzeniu styków włącz-
nika.
Jerzy Grnaderjan
jurekl4@gazeta.pl
108 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
WYBÓR KONSTRUKTORA
Dodatkowe materiały
na CD i FTP
Scalone wzmacniacze
akustyczne (4)
Wzmacniacze słuchawkowe
i klasy D
Scalone wzmacniacze mocy używane we wzmacniaczach
słuchawkowych wysokiej klasy już były opisywane w  pierwszej
części artykułu. Również wiele wzmacniaczy małej mocy
opisywanych wyżej jest przystosowanych do podłączenia słuchawek.
Teraz zajmiemy się wzmacniaczami słuchawkowymi o  dobrych
parametrach, ale przeznaczonymi do sprzętu przenośnego: telefonów
komórkowych, odtwarzaczy MP3, MP4, itp. Takie wzmacniacze
musza charakteryzować się niskim napięciem zasilania, bo są
przystosowane do zasilania bateryjnego, wysoką sprawnością
i  małymi wymiarami.
Same wzmacniacze klasy D producent
dzieli na 3 kategorie: wzmacniacze mocy
z wejściem PWM (takie jak układ TAS 5100
z  rozwiązania pokazanego wyżej), wzmac-
niacze mocy klasy D z  wejściem I
2
S i  kla-
syczne wzmacniacze klasy D z  wejściem
analogowym. W  tab.  10 pokazano zestawie-
nie wzmacniaczy z wejściem PWM (rodzina
Pure Path).
O układzie TAS5176 wspominałem przy
okazji wzmacniaczy wielokanałowych. In-
nym przykładem może być „najsilniejszy”
wzmacniacz tej rodziny TAS5631 o  mocy
600 W. Wzmacniacz o tak wielkiej mocy jest
umieszczony w  obudowie SMD pokazanej
na fot. 19. Na wierzchu obudowy umieszczo-
na jest metalowa płytka służąca do połącze-
nia z radiatorem.
TAS55631 jest stereofonicznym wzmac-
niaczem o  mocy 2×300  W  w  konfiguracji
BTL lub 4×150  W w  konfiguracji SE. Ste-
reofoniczne kanały można ponownie połą-
czyć mostkowo w  konfiguracji BTL i  uzy-
skać moc 600  W  mono dla obciążenia 2  V,
THD=10% i  napięcia zasilania +50  V. Jak
już wspomniałem, wzmacniacze rodziny
Pure Path TM wymagają na wejściu sygna-
łu PWM i muszą współpracować ze specja-
lizowanymi procesorami TI, na przykład
TAS5086. Na rys.  20 pokazano schemat
blokowy aplikacji wzmacniacza w  wersji
stereofonicznej.
Producent deklaruje dla mocy wyjścio-
wej Po=1 W THD+N = 0,03%. To bardzo do-
bry wynik dla wzmacniacza klasy D. Układ
ma wbudowane wszelkie niezbędne zabez-
Fot. 19. Obudowa 600 watowego
wzmacniacza TAS5361 pieczenia przed przegrzaniem, zwarciem na
wyjściu i  przepięciem. Zadziałanie zabez-
pieczenia jest sygnalizowane zewnętrznym
sygnałem o błędzie (error report).
Osobna grupę wzmacniaczy produko-
wanych przez Texas Instruments stanowią
wzmacniacze klasy D z  wejściem I
2
S. Przy-
kładem takiego wzmacniacza jest układ
TAS5716. Schemat blokowy tego ciekawego
układu został pokazany na rys.  21. Sygnał
wejściowy ma format I
2
S i  może być poda-
wany na jedno z  wejść danych SDIN1, lub
SDIN2 lub na oba wejścia i  dalej miksowa-
ny. Niezbędne są sygnały zegarowe interfej-
su PCM: MCLK, SCLK i LRCK. W układzie
miksera jest wydzielany (filtrowany z  sumy
kanałów Li R ) sygnał kanału tonów niskich.
Charakterystyka częstotliwościowa kanałów
lewego i  prawego może być kształtowana
w  programowanych 7-stopniowych equali-
zerach.
Każdy z  kanałów ma swój oddzielny
regulator poziomu sygnału (volume). Po re-
gulacji poziomu sygnał jest poddawany pro-
gramowanej kompresji sygnału w  układzie
kompresora dynamiki DRC. Uformowane
sygnały są upsamplowane w  bloku kon-
wertera częstotliwości próbkowania SRC,
a  następnie filtrowane w  celu przesunięcia
sygnału szumów poza częstotliwość pasma
słyszalnego (noise shaper). Kanały podsta-
wowe L i  R mają swoje drivery i  można do
nich podłączać głośniki (przez filtr dolno-
przepustowy LC). Dla kanału subbasowego
wyprowadzone zostały sygnały PWM i  ko-
nieczny jest dodatkowy układ wzmacniacza
z  serii Pure Path z  wejściem PWM. Wzmac-
niacz do działania potrzebuje zewnętrznego
sterownika mikroprocesorowego zapisujące-
go wewnętrzne rejestry wzmacniacza przez
magistralę I
2
C. Moc wyjściowa wzmacniacza
dla każdego z  kanałów wynosi 20  W  przy
THD=10%, f=1  kHz, Robc=8  V i  napięciu
zasilania 18  V. Dla 10  W i  obciążenia 8  V
THD+N =0,05%.
Wzmacniacze klasy D z wejściem
analogowym
Wzmacniacze z  rodziny Pure Path są bar-
dzo atrakcyjne, ale chyba najczęściej spotykane
i stosowane są wzmacniacze klasy D z wejściem
analogowym. Texas Instruments ma w swojej
Tab.  11. Programowanie wzmocnienia TPA2000D2
GAIN1 GAIN0
Wzmocnienie (dB)
Impedancja wejściowa
(kV)
typowo typowo
0 0 8 104
0 1 12 74
1 0 17,5 44
1 1 23,5 24
109 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Wzmacniacze słuchawkowe i klasy D
Rys. 21. Schemat blokowy układu TAS5716
Rys. 20. Blokowa aplikacja układu TAS5361
110 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
WYBÓR KONSTRUKTORA
Rys. 22. Schemat blokowy wzmacniacza TPA2000D2
Rys. 23. Schemat blokowy układu TS4999
ofercie 53 typy takich wzmacniaczy o mocy od
kilku do 600 W. Przykładem wzmacniacza kla-
sy D z wejściem analogowym może być układ
TPA2000D2. Jest zaprojektowany do działania
bez zewnętrznego filtru LC i  zasilany napię-
ciem +5 V. Schemat blokowy został pokazany
na rys. 22. Wejścia GAIN1 i GAIN0 programują
wzmocnienia wzmacniacza (tab. 11).
Moc wyjściowa nie jest zbyt duża, bo
dla obciążenia 3 V wynosi 2 W na kanał. Dla
mocy wyjściowej 1 W, napięcie zasilania 5 V
i pasmo f=20 Hz...20 kHz THD+N=0,5. Przy
obciążeniu 8 V deklarowana sprawność wy-
nosi od 75 do 85%.
Wzmacniacze klasy D są wytwarzane przez
wiele firm. Jedną z  nich jest ST. Na stronie
http://www.st.com/stonline/stappl/st/com/selec-
tor/index.html#querycriteria=RNP139=983
można znaleźć zestawienie produkowanych
wzmacniaczy. Przykładem ciekawej konstrukcji
może być układ TS4999 z wbudowanym efek-
tem 3D. Podobnie jak poprzednio opisywany
TPA2000D, tak i  ten układ jest przystosowany
do pracy bez filtra LC na wyjściu i zasilania na-
pięciem 5 V, ale może też pracować zasilany na-
pięciem 2,4...5,5 V. Tak niskie napięcie zasilania
i obudowa BGA wskazują na obszar zastosowań
w  miniaturowych urządzeniach bateryjnych,
na przykład w  telefonach komórkowych, od-
twarzaczach MP3 itp. Schemat blokowy układu
pokazano na rys. 23.
Każdy z  kanałów można wyłączyć
(standby), wymuszając niskie stany logiczne
na wyprowadzeniach STBYL i STBYR. Efekt
3D można również wyłączyć niskim stanem
logicznym na wejściu 3D. Wejściami G0 i G1
programuje się żądane wzmocnienie w  za-
kresie od 3,5 do 12  dB. Moc wyjściowa jest
równa 2,2 W na kanał przy Robc=4 V, napię-
ciu zasilania 5 V i THD=1%.
111 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Wzmacniacze słuchawkowe i klasy D
Rys. 24. Schemat blokowy jednego kanału układu TDA7492
Rys. 25. Schemat ideowy filtru LC dla jednego kanału TDA7492
Kolejny układ TDA7492 produkowany
przez ST jest wzmacniaczem o maksymalnej
mocy 2×50 W zaprojektowanym do zastoso-
wania w  telewizorach LCD. Tę moc można
uzyskać przy zasilaniu napięciem 26  V, ob-
ciążeniu 6 V i THD=10%. Schemat blokowy
jednego kanału pokazano na rys. 24. Wzmac-
niacz pracuje w konfiguracji mostkowej BTL
i  wymaga wyjściowego filtra LC (rys.  25).
Sygnał wejściowy może być symetryczny.
Wzmocnienie układu jest programowane
stanami logicznymi na wejściach Gain0
i Gain1 w zakresie 21,5...33,6 dB.
Scalone wzmacniacze klasy D produku-
je również firma NXP. Zestawienie wszyst-
kich scalonych wzmacniaczy klasy D znaj-
duje się na stronie http://www.nxp.com/#/
homepage/cb=[t=p,p=/71076/50219]|p-
p=[t=pfp,i=50219]. Przykładowy układ
TDA8950 ma moc 2×150  W  w  układzie SE
lub 300 W w układzie mostkowym BTL. Na
rys.  26 pokazano jest schemat aplikacyjny
układu z  filtrem dla wyjściowego układu
SE. Eliminacja składowej stałej nie jest ko-
nieczna, bo układ jest zasilany napięciem
symetrycznym z zakresu ±13...37 V. Tak jak
większość układów dużej mocy, TDA8950
ma wbudowanych szereg zabezpieczeń
chroniących go przed zniszczeniem. Maksy-
malna moc 150 W na kanał jest mierzona dla
THD+N=10%, Robc=4  V i  napięcia zasila-
nia ±37 V. Dla mocy 1 W THD+N=0,05%
Klasa H – wzmacniacze firmy
Tripath
Omawiając wzmacniacze klasy D, nie
sposób nie wspomnieć o  legendarnych już
wzmacniaczach firmy Tripath. Firma opra-
cowała i  opatentowała własne opracowanie
wzmacniaczy o zasadzie działania bardzo po-
dobnej do klasy D. Od klasy D różni je sposób
sterowania driverów mocy. W  klasycznym
wzmacniaczu klasy D sygnał PWM ma stałą
częstotliwość, a zmienia się tylko współczyn-
nik wypełnienia. W  wzmacniaczach firmy
Tripath stopień sterujący jest bardzo rozbu-
dowany. Jego działanie jest skomplikowane
i  można uznać, że sterowaniem zajmuje się
specjalizowany procesor DSP. Sygnał ste-
rujący nie tylko ma zmienny współczynnik
wypełnienia, ale też zmienia się jego często-
tliwość. Różnice w  sterowaniu są tak duże,
że firma Tripath nazwała swoje rozwiązanie
klasą T wzmacniaczy mocy.
Zastosowanie rozbudowanego sterowni-
ka umożliwiło zaimplementowanie innych
funkcji. Uważa się, że sterownik ma umie-
jętność korygowania rozrzutu parametrów
tranzystorów drivera wyjściowego przez od-
powiednie modyfikowanie sygnału sterujące-
go. Wynikiem tych zabiegów są bardzo dobre
parametry uzyskiwane przez wzmacniacze
Tripatha.
Rzeczywiście wzmacniacze klasy T były
typowane na następców wysokiej klasy wzmac- Fot. 27. Moduł wzmacniacza z układem TA2020 firmy 41Hz
112 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
WYBÓR KONSTRUKTORA
Tab.  12. zestawienie wzmacniaczy firmy Tripath
Typ
Moc
wyjściowa
(W)
Napięcie
zasilania
(V)
THD+N
(%)
Sprawność
(%)
Zakres
zasilania
(V)
Obudowa Zastosowania
Wzmacniacze
zintegrowane
TA2024B
2×15
2×10
12,0
12,0
10,0
0,045
88 8,5–13,2
PSOP
32pin
Multimedia
TV, DVD
TA2020
2×20
2×10
13,5
13,5
5,00
0,03
88 8,5–14,6
SSIP
32pin
Multimedia
TV, DVD
TA2020B
2×25
2×15
13,5
13,5
5,00
0,03
88
8,5–
14,6
PSOP
32pin
Multimedia
TV, DVD
TA2022
2×100
2×90
2×80
±31
±31
±31
1,00
0,10
0,03
92 ±12,0–±36
SSIP
32pin
TV, DVD
nagłośnienie
TA2041
4×50
4×30
20,0
20,0
10,0
0,02
85 9,5–13,2
SSIP
32pin
TV, DVD
nagłośnienie
Sterowniki
TA3020
2×300
2×220
2×150
±45
±45
±45
10,0
1,00
0,03
95 ±15–±65,0 48pin DIP
Wzmacniacze dużej mocy,
subwoofer
TA0105
2×500
2×500
±120
±85
0,10
0,10
85 9,5–13,2 Moduł 38pin Wzmacniacze audio, subwoofer
Chipset
TK2019
2×20
2×15
2×11
24,0
24,0
24,0
10,0
1,0
0,03
92 8,0–25,0
28pin SOP
8pin SOIC
DVD
Małe systemy nagłośnieniowe
TK2050
2×60 (8V)
2×50 (8V)
2×30 (8V)
30,0
30,0
30,0
10,0
3,0
0,01
92 10,0–36,0
28pin SOP
36pin PSOP
DVD
Małe systemy nagłośnieniowe
TK2051
2×60 (8V)
2×50 (8V)
2×30 (8V)
30,0
30,0
30,0
10,0
3,0
0,01
92 10,0–36,0
28pin SOP
36pin PSOP
DVD
Małe systemy nagłośnieniowe
Car audio
TK2070
2×70
2×55
2×45
24,0
24,0
24,0
10,0
1,00
0,02
92 8,0–25
28pin SOP
8pin SOIC
DVD
Car audio
TK2150
2×200 (6V)
2×155 (6V)
2×100 (6V)
±45
±5
±45
10,0
1,00
0,02
93
±15
±60
28pin SOP
64pin LQFP
Wzmacniacze dużej mocy
TK2350
2×300
2×220
2×150
±45
±5
±45
10,0
1,00
0,03
95
±15
±65
28pin SOP
64pin LQFP
Wzmacniacze dużej mocy
Rys. 26. Schemat aplikacyjny układu TDA8950
niaczy klasy AB. Niestety w  2007 roku firma
Tripath zbankrutowała. Strona firmowa www.
tripath.com nie istnieje. W  czasach świetno-
ści wielu znanych producentów sprzętu po-
wszechnego użytku (na przykład Sony, Panaso-
nic, Blaupunkt) zaczęło stosować wzmacniacze
klasy T. Teraz w Internecie można jeszcze zna-
leźć dokumentacje samych scalonych wzmac-
niaczy lub sterowników wzmacniaczy. Moż-
na też kupić układy scalone i  gotowe moduły
wzmacniaczy, ale nowe konstrukcje układów
scalonych nie powstają.
W  tab.  12 zestawiono układóy firmy Tri-
path, a na rys. 27 pokazano schemat aplikacyj-
ny układu TA2020 o mocy wyjściowej 2×20 W.
Przy zasilaniu 13,5  V, obciążeniu 4  V i  znie-
kształceniach THD+N=10%, moc wyjścio-
wa wynosi 22  W. Przy obciążeniu 4  V i  mocy
wyjściowej 10  W  zniekształcenia THD+N są
na poziomie 0,03%. Sprawność wzmacniacza
sięga 88%.
Tomasz Jabłoński EP
tomasz.jablonski@ep.com.pl
113 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Wzmacniacze słuchawkowe i klasy D
Rys. 28. Schemat aplikacyjny zintegrowanego wzmacniacza TA2020
R E K L A M A
114 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
SPRZĘT
Istniejąca od ponad 20 lat holenderska
firma TiePie zajmuje się produkcją i  sprze-
dażą przyrządów pomiarowych współpracu-
jących z  komputerami. Są wśród nich m.in.
przystawki oscyloskopowe do komputerów.
Dwie z nich, bliźniaczo podobne HS4 i HS4
DIFF, przedstawimy w artykule. Mimo iden-
tycznego wyglądu zewnętrznego oraz jedna-
kowych parametrów technicznych, są one
przeznaczone do wykonywania pomiarów
Bliźniaki TiePie – HS4
i HS4 DIFF
SPRZĘT
Trend do zwiększania częstotliwości próbkowania oscyloskopów
cyfrowych wydaje się nie mieć końca, tymczasem w  wielu
przypadkach parametr ten nie ma aż tak wielkiego znaczenia.
Dotyczy to na przykład obserwacji wybranej grupy stosunkowo
wolnych zjawisk fizycznych, biologicznych itp. Dużo wygodniejsza
jest wówczas dobra przystawka oscyloskopowa do komputera niż
oscyloskop cyfrowy.
różniących się pod względem przyjętej me-
tody. O  co może chodzić? Oscyloskop, jak
oscyloskop, każdy mierzy w  sposób podob-
ny. A jednak...
HS4 versus HS4 DIFF
Przywykliśmy do tego, że pomiary oscy-
loskopowe wykonujemy przy użyciu sond
z jedną końcówką „gorącą” i przewodem do-
łączanym zawsze do potencjału odniesienia
(masy), tak jak to poka-
zano na rys.  1. W  zde-
cydowanej większości
przypadków pomiar
taki będzie w  czytelny
sposób wyjaśniał za-
chowanie się urządze-
nia i  informował o  jego
stanie. W  ten sposób
mierzymy napięcie wyj-
ściowe generatora, tęt-
nienia zasilacza, szumy
wzmacniacza, poziomy
napięć występujące
na wyprowadzeniach
układów cyfrowych itd.
Co jednak zrobić, gdy konieczne jest okre-
ślenie spadku napięcia na przykład na re-
zystorze szeregowym niepołączonym żadną
końcówką z masą układu? Rozwiązanie wy-
daje się stosunkowo proste. Należy dołączyć
sondy dwóch kanałów pomiarowych oscy-
loskopu do obu wyprowadzeń rezystora
i włączyć dostępną w każdym oscyloskopie
funkcję matematyczną odejmowania kana-
łów A-B. Sytuację taką przedstawiono na
rys. 2. Pomysł niby dobry, jest jednak kilka
„ale”. Po pierwsze, do uzyskania jednego
oscylogramu konieczne jest wykorzystanie
dwóch kanałów pomiarowych. Po drugie,
w  takiej konfiguracji zwiększa się błąd po-
miaru. Po trzecie, w  ten sposób uzyskuje
się bardzo niski współczynnik tłumienia
sygnału wspólnego – CMRR (Common Mode
Rejection Ratio). Jest jeszcze jeden problem,
Rys. 1. Pomiar z wykorzystaniem wejścia
niesymetrycznego
Rys. 2. Pomiar różnicowy z wykorzystaniem dwóch kanałów
niesymetrycznych
Dodatkowe informacje:
Przyrządy zostały udostępnione do testów
przez firmę Egmont
ul. Chłodna 39 pawilon 11, 00-867 Warszawa,
tel. 22 850 6205, e-mail: tiepie@egomt.com.pl,
www.egomnt.com.pl/tiepie
115 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Bliźniaki TiePie – HS4 i HS4 DIFF
gdy oba punkty pomiarowe znajdują się na
względnie wysokim potencjale, a  różnica
napięć nie jest wielka. Należy wówczas ko-
rzystać z wysokich zakresów pomiarowych,
co jednak powoduje znaczne zmniejszenie
rozdzielczości pomiaru. Metoda ta jest jed-
nak w  zasadzie jedyną, jaką można stoso-
wać, dysponując zwykłym oscyloskopem
cyfrowym, np. przystawką HS4. Przykłady
takich pomiarów pokazano na rys. 3. Oscy-
logram z  rys.  3a powstał przy wykorzysta-
niu przystawki HS4, natomiast oscylogram
z rys. 3b uzyskano stacjonarnym oscylosko-
pem cyfrowym. W  obu przypadkach była
oczywiście włączona funkcja odejmowania
kanałów A-B.
Jeśli planowane jest częste wykonywanie
podobnych pomiarów, warto rozważyć za-
kup oscyloskopu, który będzie to robił znacz-
nie lepiej. I tu śmiało można zaproponować
drugą z opisywanych w artykule przystawek
oscyloskopowych firmy TiePie, oznaczoną
symbolem HS4 DIFF. Poza specyficzną budo-
wą bloku wejściowego jest to wierna kopia
Rys. 3. Oscylogramy pomiarów różnico-
wych a) oscyloskopem HS4, b) zwykłym
oscyloskopem cyfrowym
a)
b)
Rys. 4. Pomiar z wykorzystaniem wejścia
symetrycznego
Tab. 1. Parametry techniczne oscyloskopów HS4 i  HS4 DIFF
Wejścia sygnałowe
Liczba kanałów 4 (BNC)
Częstotliwość próbkowania 5, 10, 25, 50 MHz (w  zależności od wersji)
Pasmo analogowe DC...50 MHz (–3 dB)
Rozdzielczość
12 bitów (próbkowanie do 50 MSa/s)
14 bitów (próbkowanie do 3,125 MSa/s)
16 bitów (próbkowanie do 195,3125 kSa/s)
Zakres napięć wejściowych 0,2...80 V
Maks. napięcie wspólne
(HS4 DIFF)
2 V dla zakresów 200...800 mV
20 V dla zakresów 2...8 V
200 V dla zakresów 20...80 V
CMRR (HS4 DIFF) 48 dB
Izolacja kanałów (HS4 DIFF) 500 V
Separacja kanałów (HS4 DIFF) 80 dB
Typ sprzężenia AC, DC
Impedancja wejściowa 1 MV/30 pF
Zabezpieczenie wejść
±200  V (DC+AC peak <10  kHz)
±500  V (DC+AC peak <10  kHz) z  tłumikiem 1:10 (HS4 DIFF)
Długość rekordu 131071 próbek/kanał
Układ wyzwalania
Źródło CH1, CH2, CH3, CH4, AND, OR, zewn. sygnał cyfrowy
Tryby wyzwalania
zbocze narastające, zbocze opadające, wewnątrz okna, na ze-
wnątrz okna, szczyt
Dopasowanie poziomu 0...100% pełnej skali
Dopasowanie histerezy 0...100% pełnej skali
Pretrigger 0...131071 próbek
Posttrigger 0...131071 próbek
Inne
Interfejs
USB 2.0 High Speed (480 Mb/s)
Zgodny z  USB 1.1 Full Speed (12 Mb/s)
Liczba urządzeń dołączonych do
komputera
127
Zasilanie
z  portu USB 500 mA (max. 2,5 W)
z  zasilacza zewnętrznego 1500 mA (7,5 W)
Wymiary 170×140×25 mm
Waga 480 g
Długość kabla USB 1,8 m
Oprogramowanie
Sterowniki Windows 98/ME/2000/XP/Vista
WinSoft Windows 98/ME/2000/XP
Multi Channel Windows 98/ME/2000/XP/Vista (polska wersja językowa)
Narzędzia
biblioteki DLL 32-bit pod Windows 98/ME/2000/XP
przykłady do Borland Delphi, LabView, Phyton 2.4, 2.5
Wyposażenie
HS4 HS4 DIFF
4 sondy HP-3600 – 1:1,
6  MHz/1:10, 60 MHz
4 przewody pomiarowe BNC/
wtyk bananowy 4 mm
4 różnicowe tłumiki 1:10
kabel zasilania zewnętrznego z  PS/2
instrukcja drukowana
płyta CD z oprogramowaniem
Futerał (HS4 DIFF)
przystawki HS4. Przypatrzmy się zatem, jak
rozwiązano wzmacniacz wejściowy w mode-
lu HS4 DIFF. Jak nietrudno się domyślić, za-
stosowano tu wzmacniacz różnicowy z wej-
ściem symetrycznym (rys.  4). Wzmacniacz
taki ma dwa „pływające” wejścia, stąd nie
powinien nikogo zdziwić brak klasycznych
sond pomiarowych – nie ma takich na wy-
posażeniu przyrządu. Zamiast nich są kable
zakończone wtykami bananowymi. Zasadę
pomiaru oscyloskopem HS4 DIFF przedsta-
wiono na rys.  5. Dokonując pomiaru tym
przyrządem, nie należy korzystać z żadnych
funkcji matematycznych. Operacja odejmo-
wania jest wykonywana sprzętowo przez sam
wzmacniacz wejściowy. Uzyskuje się tym sa-
mym oszczędność kanałów pomiarowych,
zwiększenie dokładności pomiaru, znaczne
powiększenie współczynnika CMRR i zwięk-
szenie rozdzielczości pomiaru. Jak odbija się
to na końcowym wyniku pomiaru, przedsta-
wiono na rys. 6. Mierzono tu ten sam sygnał,
który jest widoczny na rys. 3.
Wszystko wygląda bardzo ładnie, ale
życie lubi stwarzać problemy i  nawet nie
trzeba ich daleko szukać. Otóż w  praktyce
116 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
SPRZĘT
Rys. 7. Realizacja symetrycznego tłumika dla oscyloskopu
HS4 DIFF
pomocą myszki, ale większość komend można
wywoływać poprzez skróty klawiaturowe.
Najczęściej wybieranym przyrządem wir-
tualnym, dla którego poniekąd będą kupowane
przystawki HSx, jest oscyloskop. W relatywnie
niskiej cenie otrzymujemy przyrząd 4-kanało-
wy. Pamiętamy przy tym, że model HS4 DIFF
jest przeznaczony wyłącznie do pomiarów
z  wykorzystaniem wejść symetrycznych. Ob-
sługa oscyloskopów jest dość intuicyjna, acz-
kolwiek nieco odmienna niż typowych przy-
rządów stacjonarnych. W bardzo wygodny spo-
sób można powiększać, skalować i przesuwać
oscylogram. Wykorzystywane są do tego paski
przewijania widoczne w  dolnej części wykre-
su, pola z wartościami liczbowymi opisującymi
osie pionowe oraz ikona lupy, za pomocą której
wskazuje się bezpośrednio obszar przeznaczo-
ny do powiększenia. Parametry pracy oscylo-
skopu, takie jak czułość wejść, częstotliwość
próbkowania, długość rekordu, wybierane są
z opcji menu. Poziom wyzwalania można usta-
wić, przesuwając specjalny pasek widoczny
tuż przy pionowej osi wykresu. Po kliknięciu
na nim prawym przyciskiem myszy zostaje
otwarte okno pozostałych opcji, w  których
można dobrać histerezę i  nachylenie impulsu
wyzwalającego.
W pomiarach oscyloskopowych często wy-
korzystywana jest metoda porównawcza. Wy-
świetlane oscylogramy w  każdej chwili mogą
być zapamiętane jako przebiegi odniesienia,
a  następnie szybko przywoływane poprzez
naciśnięcie ikony z  literką „R”. Jest to możli-
we w  każdym oscyloskopowym trybie pracy,
czyli X-T, X-Y, analizatora widma i rejestratora.
Na rys.  10 pokazano zastosowanie przebiegu
referencyjnego do zbadania wpływu częstot-
liwości pewnego przebiegu na występujące
w nim zakłócenie. Przy okazji na oscylogramie
umieszczono własny komentarz, który będzie
zapisany na dysku wraz z wykresem, jeśli tylko
taka potrzeba zaistnieje.
Cztery ostatnie ikonki widoczne w  górnej
części ekranu służą do uaktywnienia trybu
Evenlope (wydłużonej poświaty), interpolacji
czy oferowana luzem, ma
wbudowany odpowiednik
tłumik. Jest on umiejsco-
wiony w rękojeści albo przy
wtyku. Powstaje więc pyta-
nie (retoryczne zresztą), czy
możliwe jest zastosowanie
tłumika w  oscyloskopie
HS4 DIFF z  wejściem sy-
metrycznym? W  zasadzie
należałoby zapytać raczej,
w  jaki sposób problem ten
rozwiązała firma TiePie?
Nie jest to zadanie bardzo
trudne do realizacji prak-
tycznej, ba... można nawet
powiedzieć, że jest banalnie
proste, należy tylko pamię-
tać, że z uwagi na symetrię
wejścia, tłumik musi być również symetrycz-
ny. Jego przykładową budowę przedstawio-
no na rys. 7. Tłumik oferowany na wyposa-
żeniu standardowym oscyloskopu HS4 DIFF
ma charakter małej przejściówki umieszcza-
nej między wejściem oscyloskopu a  kablem
pomiarowym (fot. 8). Warunkiem użycia tego
tłumika jest stosowanie oryginalnych kabli
pomiarowych.
Multiinstrumentaliści w cenie
Do każdej przystawki USB, z  racji zasady
działania, dołączane jest oprogramowanie kom-
puterowe. W  przypadku oscyloskopów HS4
i  HS4 DIFF firmy TiePie jest to ten sam pro-
gram, z  tym że konieczne jest zainstalowanie
dedykowanych dla każdego modelu sterowni-
ków. W chwili pisania artykułu nie było jeszcze
dostępnych wersji dla systemu Windows 7.
Oprogramowanie napisane dla oscylosko-
pów HSx czyni z  nich prawdziwe laboratoria
pomiarowe, za pomocą
których można prowadzić
wszechstronne pomiary
elektryczne. Po uruchomie-
niu programu głównego na
ekranie pojawia się małe
okno, w  którym wybiera
się tryb pracy przyrządu
(rys.  9). Do dyspozycji jest:
oscyloskop, multimetr, reje-
strator wolnych przebiegów
i  analizator widma (FFT).
Każdy z  tych wirtualnych
przyrządów jest wyświetla-
ny w  wydzielonym oknie.
Program jest obsługiwany za
bardzo często zachodzi konieczność stoso-
wania sond pomiarowych z tłumieniem (naj-
częściej 1:10). W  klasycznym oscyloskopie
z  wejściem niesymetrycznym problem jest
stosunkowo łatwo rozwiązywany. Praktycz-
nie każda oscyloskopowa sonda pomiaro-
wa, czy to sprzedawana wraz ze sprzętem,
Rys. 5. Pomiar różnicowy z wykorzystaniem jednego kana-
łu symetrycznego
Rys. 6. Oscylogram pomiaru różnicowego
wykonanego oscyloskopem HS4 DIFF
HS4 DIFF Program jest obsługiwany za
Rys. 8. Symetryczny tłumik 1:10 dla oscyloskopu HS4 DIFF
Rys. 9. Okno wyboru przyrządu pomiaro-
wego
Rys. 10. Pomiar z wykorzystaniem prze-
biegu referencyjnego
117 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Bliźniaki TiePie – HS4 i HS4 DIFF
Rys. 12. Przebieg rozładowania dużej
pojemności otrzymany przy użyciu reje-
stratora
(dość skutecznie eliminującej „cyfrowy” cha-
rakter oscylogramu), uśredniania. Pod ostatnią
ikoną ukryta jest komenda automatycznego do-
boru parametrów pracy oscyloskopu.
Drugim z  wirtualnych przyrządów przy-
stawek HSx jest cyfrowy miernik uniwersal-
ny (rys.  11). Potrafi on mierzyć jednocześnie
sygnały w każdym z czterech kanałów. Rodzaj
pomiaru, długość pola odczytowego, częstot-
liwość wykonywania pomiarów oraz miana
wyświetlanej wielkości są ustawiane przez
użytkownika w  zależności od potrzeb. Pew-
nym ograniczeniem są pomiary częstotliwości
i współczynnika wypełnienia, które mogą być
prowadzone tylko w  jednym, za to dowolnie
wybranym kanale.
Następny miernik to rejestrator wolnych
przebiegów. Przyrząd ten może być wykorzy-
stywany na przykład do wykrywania przy-
padkowych zakłóceń, pomiędzy którymi wy-
stępują bardzo długie przerwy. Zastosowanie
normalnego oscyloskopu, nawet z bardzo długą
podstawą czasu, mogłoby okazać się niewystar-
czające do wykonania odpowiedniego pomia-
ru. Zarówno odstępy między pomiarami, jak
i  całkowity czas pomiaru określone są przez
użytkownika przed rozpoczęciem rejestracji.
Na rys. 12 przedstawiono przykładowy proces
rozładowania dużej pojemności zarejestrowany
oscyloskopem HS4. Należy zwrócić uwagę na
czas rejestracji (ok. 2000 sekund).
Ostatnim z  wirtualnych przyrządów
przystawek HSx jest analizator widma. Koń-
cowy wynik jest w nim obliczany oczywiście
w  oparciu o  szybką transformatę Fouriera.
Związana z  tym zagadnieniem teoria jest
opisana krótko w  instrukcji przyrządu, co
ułatwia użytkownikowi zrozumienie zasady
pomiaru, a tym samym pozwala prawidłowo
dobierać takie parametry, jak częstotliwość
próbkowania, długość rekordu, okno.
O wyższości przystawek nad
oscyloskopami stacjonarnymi
O  tym, czy wybrać cyfrowy oscyloskop
USB, czy klasyczny, powinn o decydować kil-
ka względów. Pierwszym, niewątpliwie bardzo
ważnym jest cena. Nie ma wątpliwości, że
koszt zakupu najprostszego oscyloskopu USB
będzie wielokrotnie niższy niż średniej klasy
oscyloskopu stacjonarnego. Gdy jednak nasze
zainteresowanie obejmie przystawki wyższej
klasy, to różnica cen nie będzie już tak duża.
W  czym zatem przystawka oscyloskopowa
może być lepsza od oscyloskopu klasycznego?
Pierwszym takim parametrem jest rozdziel-
czość pomiaru. W  większości oscyloskopów
stacjonarnych stosowane są przetworniki za-
ledwie 8-bitowe. Nie da się takim przyrządem
mierzyć sygnałów charakteryzujących się dużą
dynamiką. Przewaga oscyloskopów HSx jest
pod tym względem miażdżąca, gdyż można
nimi mierzyć z rozdzielczością 12, 14, a nawet
16 bitów (SNR=96 dB). Kolejną zaletą HS-ów
jest dostępność aż 4 kanałów pomiarowych.
Liczba wykorzystywanych kanałów nie ma
przy tym wpływu na częstotliwość próbkowa-
nia, która jest stała i wynosi od 5 do 50 MSa/s
(w zależności od wersji).
Do opisanych w  artykule oscyloskopów
HS4 i  HS4 DIFF dostarczone jest oprogramo-
Rys. 11. Panel uniwersalnego miernika
cyfrowego
wanie Winsoft Measurment Software i  Multi
Channel Software. Z  tym drugim programem
przyrządy stają się prawdziwymi laboratoria-
mi pomiarowymi, pozwalającymi prowadzić
pomiary zupełnie niemożliwe do realizacji
z  zastosowaniem zwykłych oscyloskopów cy-
frowych. Możliwe jest przy tym dość swobod-
ne zwiększanie liczby kanałów pomiarowych.
Końcowe wyniki mogą być uzyskiwane na pod-
stawie złożonych obliczeń matematycznych.
Dobrym przykładem jest wykreślanie w czasie
rzeczywistym wielkości przemieszczenia obiek-
tu na podstawie sygnału z akcelerometru dołą-
czonego bezpośrednio do wejścia oscyloskopu.
Jak wiadomo, potrzebne jest do tego dwukrotne
scałkowanie sygnału mierzonego.
Firma TiePie dostarcza biblioteki DLL
z przykładowymi programami. Udostępniane są
przy tym źródła napisane w Delphi, C++, Visu-
al Basicu i Matlabie. Ułatwiają one pisanie włas-
nych aplikacji pomiarowych. Biblioteki mogą
być również wykorzystywane w innych środo-
wiskach pomiarowych, takich jak Dasy-lab czy
LabView. Do oscyloskopów HSx oferowane są
ponadto adaptery cęgowe wykorzystywane do
pomiaru prądów o dużych natężeniach.
Jarosław Doliński, EP
jaroslaw.dolinski@ep.com.pl
R E K L A M A
118 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
SPRZĘT
W  EP  4/2010 przedstawiliśmy Czytel-
nikom teorię wyważania elementów ob-
rotowych maszyn, pojazdów itp. Wiedza
ta została umiejętnie wykorzystana przez
konstruktorów firmy RK-System do budo-
wy uniwersalnego urządzenia VibroDAQ2,
służącego do jedno- i  dwupłaszczyznowego
wyważania elementów wirujących. Zanim
zaznajomimy się z samym przyrządem, przy-
pomnimy sobie najważniejsze zagadnienia
i wnioski wynikające z teorii.
Resume
O danym elemencie wirującym mówimy
w największym uproszczeniu, że jest niewy-
ważony, jeżeli jego środek masy nie jest usy-
tuowany w  osi obrotu. Niewyważenie jest
spowodowane najczęściej niejednorodnością
materiału, z którego jest zbudowany element
wirujący, może również wynikać z  niepra-
widłowego zawieszenia tego elementu. Nie-
wyważenie może być kompensowane przez
dokładanie lub zdejmowanie odpowiednio
dobranych mas w  ściśle określonych punk-
tach wału zależnych od tzw. wektora niewy-
ważenia. W  wielu przypadkach zadowalają-
ce wyniki można osiągnąć, dokładając lub
ujmując tylko jedną masę. Jest to na przy-
kład powszechna praktyka w  warsztatach
Kręcenie bez bicia –
System wyważania VibroDAQ2
SPPRZZĘTT SPRZĘT
Od jakości wyważenia
elementów wirujących maszyn
i  urządzeń zależy poziom
emitowanego hałasu, zużycie
energii i  trwałość łożysk.
Niewykryte w  porę wibracje
mogą być przyczyną groźnych
i  kosztownych w  naprawie
uszkodzeń. Stan maszyn, tak
jak nasze własne zdrowie, musi
być systematycznie kontrolowany,
a  do tego są potrzebne
specjalizowane przyrządy.
Jednym z  nich jest VibroDAQ2.
samochodowych podczas wyważania kół.
Pamiętajmy jednak, że rozkład masy ele-
mentu wirującego powinien być w  jak naj-
większym stopniu jednorodny. Kompensacja
niewyważenia za pomocą jednej masy może
oznaczać, że układ będzie charakteryzował
się równowagą chwiejną, a  więc w  pew-
nym sensie nadal pozostanie niewyważony.
Znacznie lepsze wyniki uzyska się, przepro-
wadzając tzw. doważanie, czyli dokładanie
(zdejmowanie) kolejnych mas korekcyjnych,
stopniowo przybliżających efekt końcowy
do ideału. Nie łudźmy się jednak - ideał nie
istnieje, a o zakończeniu pomiarów decyduje
uzyskanie wyników mieszczących się w  za-
łożonej granicy błędu.
Z praktycznego punktu widzenia istotne
jest to, że wyważanie może być prowadzone
na specjalnie skonstruowanym stanowisku
albo bezpośrednio w  pracującym urządze-
niu. Przeniesienie elementu wirującego na
stanowisko pomiarowe wymaga wymon-
towania go z  urządzenia, co może być źró-
dłem błędu nieuwzględnianego w pomiarze.
Dodatkowo, ten błąd może być zwiększony
przez inne, niż oryginalne, łożyskowanie.
Zdecydowanie lepsze wyniki uzyskuje się
więc, gdy wyważanie jest przeprowadzane
bezpośrednio w urządzeniu, nie zawsze jest
to jednak możliwe.
Wyróżniamy wyważanie jednopłaszczy-
znowe, dwupłaszczyznowe i  wielopłasz-
czyznowe. W  największym skrócie można
powiedzieć, że wyważanie jednopłaszczy-
znowe występuje wtedy, gdy mamy do czy-
nienia na przykład z pojedynczą tarczą o re-
gularnych kształtach. Gdy przekrój tarczy
w  płaszczyźnie przechodzącej przez oś ob-
rotu jest znacząco inny niż prostokątny lub
gdy występują dwie tarcze umieszczone na
wspólnej osi obrotu, mówimy o  wyważaniu
dwupłaszczyznowym (rys. 1). Wyważanie
Rys. 1. Przykładowy kształt elementów wirujących do wyważania a) jednopłaszczyznowego, b) dwupłaszczyznowego, c) wielopłasz-
czyznowego
119 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
System wyważania VibroDAQ2
wielopłaszczyznowe jest natomiast stosowa-
ne dla wałów giętkich.
Jeszcze jednym, istotnym z praktycznego
punktu widzenia pojęciem jest rodzaj niewy-
ważenia. Wyróżniamy tu m.in. niewyważe-
nie statyczne, gdy centralna oś bezwładności
jest przesunięta równolegle do osi wału i nie-
wyważenie dynamiczne, w którym centralna
oś bezwładności jest przesunięta nierówno-
legle do osi wału i jej nie przecina (w obsza-
rze ograniczonym rozmiarami wału).
VibroDAQ2 w praktyce
System pomiarowo-diagnostyczny Vi-
broDAQ2 umożliwia wykonywanie dyna-
micznego wyważania jedno- i dwupłaszczy-
znowego wirników sztywnych, zarówno na
stanowisku pomiarowym, jak i  w  łożyskach
własnych. Stanowisko pomiarowe jest wyko-
rzystywane najczęściej na etapie produkcji
urządzeń. Później, w trakcie ich eksploatacji
raczej nie wymontowuje się z nich wirników,
gdyż generowałoby to dodatkowe koszty
przy jednoczesnym zmniejszeniu dokładno-
ści pomiaru. Wykonując badania w urządze-
niu, należy jednak liczyć się z nieco bardziej
skomplikowanym cyklem pomiarowym.
Zasada działania systemu VibroDAQ2
jest oparta na pomiarze drgań. Wykorzysty-
wane są do tego czujniki przyspieszeń, pręd-
kości lub przesunięcia. W  razie potrzeby
mogą być uzupełnione o opcjonalne akceso-
ria dostępne w ofercie producenta. Przyrząd
pozwala na zastosowanie praktycznie do-
wolnych czujników drgań, również takich,
które są zabudowane fabrycznie na istnieją-
cym stanowisku pomiarowym. W standardo-
wym zestawie systemu VibroDAQ2 znajdują
się czujniki drgań 100 mV/g sprawdzające się
w przypadku 95% klientów. W stałej ofercie
jest natomiast szeroka gama czujników, na-
wet 500  mV/g. Na zamówienie użytkowni-
ka mogą być dostarczone czujniki o  jeszcze
wyższych czułościach. Pełną ofertę przedsta-
wiono w tab. 1.
Fabryczna konfiguracja systemu obejmu-
je komponenty niezbędne do przeprowadze-
nia podstawowych pomiarów. Umieszczono
je w  aluminiowej walizce gwarantującej
bezpieczny transport zestawu. Znajdujemy
w niej:
– przystawkę VibroDAQ2,
– dwa czujniki akcelerometryczne z gwin-
tem M5 służącym do umocowania na sta-
nowisku pomiarowym,
– dwa adaptery z  końcówką magnetyczną
umożliwiającą montaż czujników w  do-
godnym miejscu, bez konieczności stoso-
wania połączenia śrubowego,
– czujnik laserowy z detektorem,
– statyw do mocowania czujnika laserowego,
– folię refleksyjną dla czujnika laserowego,
– kable czujników i kabel USB służący do
połączenia przystawki z komputerem.
Czujnik laserowy jest niezbędny do po-
miaru prędkości obrotowej wału podczas
wyważania. Nie jest on używany w  bada-
niach wibracji. Aby z  niego skorzystać, na-
leży go umieścić na statywie (fot. 2) w okoli-
Fot. 2. Czujnik laserowy na statywie
Rys. 3. Podstawowe okno programu aktywne w trakcie wyważania Rys. 4. Okno definiowania wirników
Tab. 1. Oferta czujników współpracujących z  systemem VibroDAQ2
Model Czułość
Zakres często-
tliwości pracy
Położenie
gniazda
Tempera-
tura max.
Waga
Czujniki drgań ogólnego zastosowania
101.01-6-3 100 mV/g ±5% 0,5 Hz...14 kHz góra 120°C 85 g
101.21-6-3 100 mV/g ±10% 0,5 Hz...14 kHz góra 120°C 85 g
103.02-6-2 100 mV/g ±5% 0,5 Hz...10 kHz bok 120°C 130 g
103.22-6-2 100 mV/g ±10% 0,5 Hz...12 kHz bok 120°C 130 g
Czujniki drgań o  niskich częstotliwościach
101.01.-9-3 500 mV/g ±5% 0,2 Hz...3,7 kHz góra 90°C 90 g
103.02.-9-2 500 mV/g ±5% 0,2 Hz...3,7 kHz bok 90°C 140 g
Czujniki drgań o  wysokich częstotliwościach
101.01-3-3 10 mV/g ±5% 0,5 Hz...16 kHz góra 120°C 80 g
101.21-3-3 10 mV/g ±10% 0,5 Hz...16 kHz góra 120°C 75 g
103.02-3-2 10 mV/g ±5% 0,5 Hz...13 kHz bok 120°C 130 g
103.22-3-2 10 mV/g ±10% 0,5 Hz...13 kHz bok 120°C 125 g
Czujniki prędkości
111.01-6-3 100 mV/in/s ±5% 1,9 Hz...7 kHz góra 120°C 90 g
113.01-6-2 100 mV/in/s ±5% 1,9 Hz...7 kHz bok 120°C 140 g
4-20 mA (brak opcji pomiaru temperatury)
125.01-VR10-3 10 mm/s RMS 3...1000 Hz góra 90°C 85 g
125.01-AR20-3 20 g RMS 3...1000 Hz góra 90°C 85 g
120 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
SPRZĘT
jest proporcjonalna do niewyważenia (rys.  3).
Niewyważenie wstępne jest przyjmowane jako
punkt odniesienia do kolejnych pomiarów, stąd
jego wartość zawsze jest równa 100%. Na ekra-
nie są podane również inne parametry, takie jak
amplituda i faza drgań oraz prędkość obrotowa
wirnika.
Kolejne cykle wyważania są uruchamia-
ne/wstrzymywane przyciskami ekranowymi
Dalej, Start. Po wstępnym oszacowaniu nie-
wyważenia można przystąpić do zasadniczej
fazy pomiaru, którą rozpoczyna pomiar z masą
kontrolną. W tym celu należy zatrzymać obroty
wału i umieścić na nim dokładnie znaną masę
w dowolnym położeniu, które będzie stanowiło
punkt odniesienie w kolejnych cyklach. Jest to
bardzo istotne ze względu na charakter czynno-
ści wykonywanych w dalszej części pomiarów.
Następnie ponownie uruchamiamy obroty wału
i przechodzimy do kolejnego cyklu, naciskając
przycisk Dalej. Po ustabilizowaniu się warun-
ków, na ekranie uzyskujemy parametry obcią-
żenia korygującego: jego masę wyrażoną w jed-
nostkach bezwzględnych lub odniesioną do
masy kontrolnej i położenie względem punktu
referencyjnego. Nie zawsze jednak umieszcze-
nie masy korygującej w określonym położeniu
jest możliwe. Może to wynikać z  budowy me-
chanicznej wyważanego elementu. Co zrobić
na przykład, gdy program nakaże umieszczenie
masy korygującej w miejscu, w którym znajdu-
je się przerwa między łopatkami wentylatora?
Rozwiązaniem jest rozłożenie masy korygują-
cej na kilka, umieszczonych we wskazanych
położeniach. W programie obsługi VibroDAQ2
przewidziano taki przypadek i w razie potrzeby
można korzystać z odpowiedniej opcji. Oblicze-
nie i wprowadzanie masy korygującej może być
realizowane poprzez jej dodawanie lub zdej-
mowanie. Zależy to od odpowiednio zdefinio-
wanego parametru programu. Po zaaplikowa-
niu masy korygującej, jeśli rezultat wyważanie
uznajemy za niewystarczający (np. niewyważe-
nie przekracza założenia norm), można wyko-
nać doważanie. Postępowanie w tym wypadku
sprowadza się do wykonania dodatkowego po-
inne usterki. W zależności od przyjętej metody
wyważania (jedno- lub dwupłaszczyznowej)
do przystawki należy dołączyć jeden lub dwa
czujniki wibracji. W  przypadku wyważania
dwupłaszczyznowego konieczne są dwa po-
miary. Istotne jest optymalne dobranie parame-
trów pracy przystawki, takich jak częstotliwość
próbkowania i rozmiar bufora próbek. Będą one
wpływały na dokładność pomiarów oraz na
czas ich wykonywania. Błędy przypadkowe są
skutecznie eliminowane przez włączenie uśred-
niania, ale opcja ta również wpływa znacząco
na czas pomiaru.
Mając zebrane informacje o  ogólnym sta-
nie urządzenia, rozpoczynamy od oszacowania
niewyważenia wstępnego badanego elementu
wirującego. W każdym etapie wyniki są prezen-
towane na ekranie komputera w postaci tabela-
rycznej oraz graficznej. Stopień niewyważenia
jest przedstawiony w postaci wektora niewywa-
żenia wrysowanego w okrąg symbolizujący ele-
ment wirujący. Parametr ten można łatwo zin-
terpretować „wzrokowo”, gdyż długość wektora
cach wirującego elementu. Pomiar polega na
analizie wiązki odbitej od tarczy refleksyjnej
przyklejonej do wału. Przed rozpoczęciem
pomiarów elementy te należy skalibrować,
co polega na takim ustawieniu czujnika,
aby odbity od tarczy sygnał był prawidłowo
rozpoznawany. Dla ułatwienia wykonania
tej operacji, na płycie czołowej urządzenia
umieszczono diodę informującą o odebraniu
sygnału z czujnika.
System VibroDAQ2 składa się z przystawki
i komputera, na którym jest zainstalowany spe-
cjalny program. Obsługa przyrządu, mimo wie-
lu czynności, które trzeba wykonać w  trakcie
wyważania, jest dość prosta i intuicyjna. Zacho-
wano charakterystyczny dla programów firmy
RK-System interfejs graficzny (rys. 3), który od-
biega nieco od większości programów okienko-
wych, ale też nie stanowi utrudnienia w pracy.
Procedura wyważania składa się z  dwóch
lub trzech kroków pomiarowych. Dwa kroki
są stosowane dla obiektów jednopłaszczyzno-
wych, trzy kroki dla obiektów dwupłaszczyzno-
wych. W większości przypadków kompensacja
niewyważenia wykonana zgodnie z  otrzyma-
nymi wskazaniami przyrządu, skutkuje wła-
ściwym wyważeniem detalu. W  sytuacji, gdy
rezultaty z  jakichś względów okażą się niewy-
starczające, w  kolejnym kroku pomiarowym
można dokonać tzw. doważenia. Nie jest przy
tym konieczne przeprowadzenie całej procedu-
ry od początku. Podczas doważania wykonuje
się jeden dodatkowy pomiar (niezależnie od
tego czy detal jest jedno- czy dwupłaszczyzno-
wy). W zależności od potrzeb doważanie moż-
na powtarzać. Przed rozpoczęciem pracy warto
ocenić ogólny stan techniczny urządzenia. Do-
skonale nadaje się do tego analiza widmowa –
odpowiednia opcja jest dostępna w  programie
systemu VibroDAQ2. Pomiar taki pozwala dość
precyzyjnie wskazać elementy wymagające
wyważenia oraz zdiagnozować ewentualne
Rys. 5. Raport z pomiarów
Rys. 6. Okno analizy widmowej
121 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
System wyważania VibroDAQ2
Rys. 7. Okno oscyloskopu
Rozszerzenie możliwości
VibroDAQ2
System VibroDAQ2 został skonstruowany
do wyważania elementów wirujących. Zastoso-
wano w nim nowoczesne rozwiązania elektro-
niczne oparte na układach FPGA, 16-bitowym
przetworniku A/C i  technice DSP. Uzyskano
dzięki temu bardzo dobre parametry pomiaro-
we: zakres mierzonych prędkości obrotowych
0,1...10000 obr/s, zakres częstotliwości próbko-
wania 10 Hz...200 kHz. Interfejs USB pracujący
w  trybach High Speed i  Full Speed zapewnia
szybki transfer danych do komputera. Dwie
opcje oprogramowania umożliwiają wyko-
rzystanie przystawki jako analizatora widma
i  oscyloskopu. Tryby te mogą być stosowane
do badania maszyn mechanicznych, w których
nie muszą znajdować się elementy wirujące.
Na podstawie poziomu i kształtu wibracji daje
się dużo powiedzieć o  stanie poszczególnych
mechanizmów. Szczególnie przydatna jest tu
analiza widmowa, którą jak w większości cyfro-
wych przyrządów pomiarowych wykonuje się
w oparciu o szybką transformatę Fouriera (FFT).
Można też opcjonalnie wykorzystać algorytm
DFT (dyskretna transformata Fouriera), jednak
czas obliczeń w tym przypadku drastycznie się
wydłuża. Na rys. 6 przedstawiono przykładowy
oscylogram uzyskany z  czujników drgań, a  na
rys. 7 widmo tego sygnału. Oscyloskop ponad-
to jest przydatny we wstępnej fazie pomiarów
do oceny sygnału otrzymywanego z  czujnika
wibracji.
Spośród wielu zastosowań systemu Vibro-
DAQ2 jednym z  częściej używanych jest wy-
ważanie tarcz szlifierskich. Jest to możliwe po
zastosowaniu specjalnej głowicy z  jedną lub
z dwoma przesuwanymi masami. Sama proce-
dura pomiarowa jest bardzo podobna do stan-
dardowej.
VibroDAQ2 jest doskonałym przykładem
umiejętnego zastosowania wiedzy teoretycznej
(mechaniki ciała stałego) w  praktyce. Dzięki
niemu Polak nie zawsze musi być mądry dopie-
ro po szkodzie.
Jarosław Doliński, EP
jaroslaw.dolinski@ep.com.pl
nieczne jest odpowiednie zdefiniowanie pa-
rametrów wirnika, co jest możliwe w  oknach
ustawień. Prezentowane są w  nich rysunki
poglądowe ułatwiające tę czynność. Przykład
przedstawiono na rys.  4. Poszczególne typy
wirników są pogrupowane według klasy jako-
ści wyważenia: od wolnoobrotowych silników
okrętowych do wrzecion, tarcz i  tworników
precyzyjnych szlifierek. Sama procedura wy-
ważania przebiega analogicznie, jak to opisano
wyżej. Ułatwieniem jest wyświetlenie wyniku
końcowego w  kolorze zielonym, jeśli spełnia
on wymagania normy i w kolorze czerwonym,
jeśli norma nie jest spełniona.
Wyważane elementy, szczególnie te, które
są wykorzystywane w  przemyśle, energety-
ce itp., mają często atesty potwierdzające ich
przydatność w  konkretnych zastosowaniach.
Musi być ona zachowana również po wykona-
niu wszelkich napraw i  rutynowych przeglą-
dów. W tym kontekście procedura wyważania
nie jest więc zwykłą czynnością serwisową,
a po jej zakończeniu powinien powstać stosow-
ny dokument. System VibroDAQ2 umożliwia
automatyczne generowanie raportu potwier-
dzającego uzyskanie określonych wyników.
Są na nim dodatkowo umieszczone wszystkie
parametry pomiarów (rys. 5).
miaru drgań, w  wyniku którego otrzymujemy
odpowiednio skorygowane wartości masy kom-
pensującej oraz kąta jej umieszczenia (dodania
lub odjęcia). Doważanie może być powtarzane.
Pojawia się zatem pytanie – kiedy zakończyć
procedurę wyważania? Pierwsza odpowiedź,
dość oczywista, jest taka, że wyważanie kończy-
my wtedy, gdy stopień niewyważenia mieści się
w  granicach stosowanej w  danym przypadku
normy. Powróćmy jednak do istoty przeprowa-
dzanej operacji. Wyważanie stosujemy po to,
by w  jak największym stopniu zminimalizo-
wać wszelkie „bicia” i wibracje. Jeśli więc cała
procedura przebiega pomyślnie, to w kolejnych
cyklach uzyskujemy coraz mniejsze sygnały
z czujników. Może się więc okazać, że od pew-
nego momentu wyniki pomiarów, szczególnie
kąta, stają się niestabilne, charakteryzują się
dużą przypadkowością. Jest to zjawisko normal-
ne i świadczy o tym, że detal jest już właściwie
wyważony. Kontynuowanie takich pomiarów
nie ma więc większego sensu.
Normy, przepisy
System VibroDAQ2 jest dostosowany do
przepisów i  norm przemysłowych obowiązu-
jących w  tym zakresie. Przed rozpoczęciem
wyważania zgodnego z  normą ISO  1940 ko-
R E K L A M A
122 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 1/2009
DZI AŁ
WYBRANE KSIĄŻKI Z OFERTY AVT
www.sklep.avt.pl
kod zamówienia
KS–291005
Mikrokontrolery AVR –
Niezbędnik programisty
Jarosław Doliński
Stron: 134 19 zł
kod zamówienia
KS–291000
Programowalny ste-
rownik
SIMATIC S7-300
w praktyce inżynierskiej
Janusz Kwaśniewski
Stron: 341 69 zł
CD i DVD w teorii
i praktyce
Mirosław Sokół
Stron: 350 40 zł
kod zamówienia
KS–250601
kod zamówienia
KS–240815
Podręcznik akustyki
Atton F. Everest
Stron: 672 119 zł
Wprowadzenie do
języka Verilog
Zbigniew Hajduk
Stron: 320 79 zł
BASCOM ‘51
w przykładach
Marcin Wiązania
Stron: 158 49 zł
Bascom AVR
w przykładach
Marcin Wiązania
Stron: 286 55 zł
kod zamówienia
KS–250203
Interfejsy sprzętowe
komputerów PC
Michael Gook
Stron: 536 70 zł
kod zamówienia
KS-281104
kod zamówienia
KS–281108
kod zamówienia
KS–290901
Współczesny oscylos-
kop. Budowa i pomiary
Andrzej Kamieniecki
Stron: 328 69 zł
kod zamówienia
KS–241033
Mały słownik technic-
zny niemiecko–polski
i polsko–niemiecki
Praca zbiorowa
Stron: 402 42 zł
Mikrokontrolery AT-
91SAM7 w praktyce
Robert Brzoza-Woch
Stron: 359 79 zł
kod zamówienia
KS–290600
kod zamówienia
KS–220308
Układy mikropro-
cesorowe. Przykłady
rozwiązań
Bartłomiej Zieliński
Stron: 130 30 zł
kod zamówienia
KS–290201
kod zamówienia
KS–291002
USB. Praktyczne pro-
gramowanie z Windows
API w C++
Andrzej Daniluk
Stron: 280 40 zł
Podstawy miernictwa
Janusz Piotrowski
Stron: 322 38 zł
kod zamówienia
KS–230410
Mały słownik technic-
zny angielsko–polski
polsko–angielski
Praca zbiorowa
Stron: 498 39zł
kod zamówienia
KS–270901
Angielsko-polski
słownik specjalistyczny.
Elektronika
Stron: 391 49,50 zł
kod zamówienia
KS–260339
kod zamówienia
KS–100200
Budowa i remont domu. Poradnik bez kantów
Budowanie domu to proces bardzo absorbujący. Jeśli wszystkiego musiałbyś
dowiadywać się na własną rękę, chodząc od urzędu do urzędu, nie tylko
zajęłoby Ci to całe wieki, ale także mogłoby się okazać ponad Twoje siły. Warto
więc posłuchać rad kogoś, kto z sukcesem zakończył takie przedsięwzięcie –
i na własnej skórze przekonał się, jak można sobie z tym poradzić.
Tam dom Twój, gdzie serce Twoje. Działka i okolice. Papiery i pozwolenia.
Projekty i technologie budowy. Kolejność robót i uzgodnienia z ekipami budow-
lanymi. Okna, drzwi i wnętrza.
Witold Wrotek
stron: 352 cena: 35 zł
kod zamówienia
KS–100204
Wstęp do programowania sterowników PLC
W książce zawarto ogólne informacje o budowie, działaniu i zastosowaniu
sterowników PLC oraz opisano podstawowe polecenia i funkcje stosowane do
ich programowania. Klarowne przykłady wykorzystania poszczególnych funkcji
przedstawiono wykorzystując język drabinkowy. Podano także wiele konkret-
nych informacji przydatnych dla osób zamierzających praktycznie wykorzystać
sterowniki w różnych urządzeniach. Szczegółowo omówiono realizację indywi-
dualnego projektu programistycznego.
Robert Sałat, Krzysztof Korpysz, Paweł Obstawski
stron: 260 cena: 44 zł
kod zamówienia
KS–100300
PicoBlaze. Mikroprocesor w FPGA
Współczesne układy FPGA oferują konstruktorom tak duże zasoby logiczne,
że możliwa jest implementacja w nich kompletnych mikrokontrolerów i mik-
roprocesorów oraz współpracujących z nimi cyfrowych bloków peryferyjnych.
Jednym z najpopularniejszych mikroprocesorów przeznaczonym do imple-
mentacji w układach PLD (CPLD i FPGA) firmy Xilinx jest 8-bitowy PicoBlaze.
Jest on dostępny w postaci IP core’a napisanego w dwóch najpopularniejszych
językach opisu sprzętu: VHDL oraz Verilogu.
Marcin Nowakowski
stron: 272 cena: 69 zł
kod zamówienia
KS–100101
PADS w praktyce. Nowoczesny pakiet CAD dla
elektroników
Książka jest kompleksowym podręcznikiem przeznaczonym dla wszystkich
użytkowników pakietu projektowego PADS, zarówno początkujących jak
i zaawansowanych.
Przejrzysta - oparta na wieloletnim doświadczeniu autora - struktura książki
i dogłębne, bogato ilustrowane opisy prezentowanych zagadnień powodują,
że poznanie sposobu obsługi oraz „tajników” PADS-a nie sprawi kłopotu także
mniej wprawnym projektantom.
Maciej Olech
stron: 398 cena: 69 zł
kod zamówienia
KS–100203
Układy wtryskowe Common Rail w praktyce
warsztatowej. Budowa, sprawdzanie, diagnostyka
Praktyczny poradnik fachowy zawierający opis budowy, sprawdzania i diag-
nostyki sterowanych elektronicznie zasobnikowych układów wtryskowych
Common Rail, powszechnie stosowanych obecnie w silnikach wysokoprężnych
samochodów osobowych, ciężarowych i autobusów. Opisano sposoby sprawd-
zania nie wymagające posiadania specjalnych urządzeń diagnostycznych
poszczególnych producentów samochodów. Bardzo cenny materiał ilustracyjny
obejmuje zarejestrowane w rzeczywistych warunkach przebiegi sygnałów po-
szczególnych elementów układów Common Rail czołowych producentów wraz
z ich interpretacją oraz wytycznymi dotyczącymi diagnostyki i naprawy.
Hubertus Günther
stron: 160 cena: 41 zł
kod zamówienia
KS–290916
Programowanie sterowników PLC w języku
drabinkowym
Współczesne sterowniki stosowane w systemach automatyki są urządzeniami
niezwykle elastycznymi funkcjonalnie, co wynika przede wszystkim z
możliwości ich programowania.
Jednym z najpopularniejszych języków wykorzystywanych do przygotowywania
aplikacji dla PLC jest graficzny język drabinkowy (nazywany także skrótowo
LD lub LAD). Jest to od wielu lat podstawowy język programowania PLC,
którego znajomość przez automatyków zajmujących się tworzeniem aplikacji
przemysłowych jest wręcz niezbędna.
Stanisław Flaga
stron: 191 cena: 69 zł
123 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 1/2009
Tytuł
w
w
w
.
s
k
l
e
p
.
a
v
t
.
p
l
KS–981001 Sztuka elektroniki cz.I i II P. Horowitz W. Hill. WKŁ, str. 1185 82 zł
KS–981009 Scalone przetworniki AC i CA R.van de Plassche. WKŁ, str. 468 38 zł
KS–981250 Pracownia elektroniczna – układy elektroniczne L. Grabowski . WSiP, str. 276 18 zł
KS–981256 Podstawy elektroniki cz. I  B. M. Pióro. WSiP, str. 184 20 zł
KS–981257 Podstawy elektroniki cz. II B. M. Pióro. WSiP, str. 392 25 zł
KS–990151 Pracownia elektroniczna – elementy układów elektronicznych
Praca zbiorowa. WSiP, str. 180 15 zł
KS–990301 Elementarz elektroniki ( MIK ) cz. I, II, III , IV S. Gardynik łącznie str. 864 58 zł
KS–990302 Stabilizatory napięcia cz. II S. Kwaśniewski. NEXT, str. 387 40 zł
KS–990303 Wzmacniacze mocy audio – aplikacje cz. I S. Kwaśniewski. str. 367 41 zł
KS–990304 Wzmacniacze mocy audio – aplikacje cz. II S. Kwaśniewski. str. 496 41 zł
KS–991003 PSpice. Symulacja i optymalizacja układów elektronicznych A. Król, 60 zł
NAKOM, str. 259
KS–991133 Elektronika J. Watson. WKŁ, str. 466 43 zł
KS–200105 Wzmacniacze mocy audio–aplikacje cz. IV S. Kwaśniewski. str. 277 41 zł
KS–200301 Podstawy programowania mikrokontrolera 8051 P.P. Gałka. MIKOM, str. 298 29 zł
KS–200406 Tranzystory odpowiedniki – katalog cz. I  SERWIS ELEKTRONIKI str. 712 45 zł
KS–200602 Systemy telekomunikacyjne cz. I cz. II S.Haykin. WKŁ, łącznie str. 851 80 zł
KS–200705 Podstawy teorii sygnałów J. Szabatin. WKŁ, str. 499 48 zł
KS–200707 Układy cyfrowe B. Wilkinson. WKŁ, str. 220 43 zł
KS–200903 Liniowe obwody mikrofalowe S. Rosłoniec. WKŁ, str. 260 35 zł
KS–210209 S5/S7 Windows. Programowanie i symulacja sterowników
PLC firmy Siemens A. Król, J. Moczko – Król. NAKOM, str. 383 75 zł
KS–210304 Diody, diaki odpowiedniki – katalog SERWIS ELEKTRONIKI str. 842 50 zł
KS–210604 Anteny telewizyjne i radiowe J. Pieniak. WKŁ, str. 191 32 zł
KS–210714 Język VHDL. Projektowanie K. Skahill. WNT, str. 640 85 zł
KS–210808 Urządzenia elektroniczne cz. I . Elementy urządzeń A. J. Marusak. 18 zł
WSiP, str. 228
KS–210809 Urządzenia elektroniczne cz. II. Układy elektroniczne A. J. Marusak. 23 zł
WSiP, str. 360
KS–210810 Urządzenia elektroniczne cz. III. Budowa i działanie urządzeń Marusak. 18 zł
WSiP, str. 252
KS–210902 Stero w Twoim samochodzie M. Rumreich, str. 293 79 zł
KS–211009 Krótkofalarstwo i radiokomunikacja. Poradnik Ł. Komsta. WKŁ, str. 252 45 zł
KS–211010 Anteny . Podstawy polowe W. Zieniutycz. WKŁ, str. 124 22 zł
KS–220308 Układy mikroprocesorowe. Przykłady rozwiązań B. Zieliński. HELION, str. 127 30 zł
KS–220413 Dźwięk cyfrowy W. Butryn. WKŁ, str. 232 45 zł
KS–220519 Naprawa odbiorników satelitarnych J. Gremba, S. Gremba. 43 zł
SERWIS ELEKTRONIKI, str. 496
KS–220604 Układy programowalne, pierwsze kroki wyd.II P. Zbysiński, 53 zł
J. Pasierbiński, str. 280
KS–220605 Język VHDL w praktyce Praca zbiorowa. WKŁ, str. 268 55 zł
KS–220805 Katalog elementów SMD SERWIS ELEKTRONIKI, str. 344 35 zł
KS–220913 Mikrokontrolery PIC16F8x w praktyce T. Jabłoński. BTC, str. 226 39 zł
KS–221005 Mechatronika Praca zbiorowa. REA, str. 384 42 zł
KS–221009 Słownik techniczny niemiecko–polski polsko–niemiecki Praca zbiorowa 65 zł
REA, str. 1146
KS–221113 Układy sterujące w zasilaczach i przetwornicach SERWIS ELEKTRONIKI, str. 298 42 zł
KS–221114 Układy scalone wideo – aplikacje cz. I SERWIS ELEKTRONIKI, str. 336 42 zł
KS–221201 Diagnozowanie silników wysokoprężnych H. Gunther. WKŁ, str. 242 41 zł
KS–221202 Projektowanie układów cyfrowych z wykorzystaniem języka VHDL 69 zł
M. Zwoliński WKŁ, str. 368
KS–221203 Komputerowe systemy pomiarowe W. Nawrocki. WKŁ, str. 247 42 zł
KS–221204 Pokładowe systemy diagnostyczne pojazdów samochodowych J. Merkisz, 69 zł
WKŁ, str. 419
KS–221205 Sterowanie silników o zapłonie iskrowym. Zasada działania, podzespoły 40 zł
WKŁ, 78 str.
KS–221206 Czujniki w pojazdach samochodowych WKŁ, str. 144 53 zł
KS–221208 Wzmacniacze operacyjne P. Górecki. BTC, str. 250 43 zł
KS–230116 Mikroprocesory jednoukładowe PIC S. Pietraszek . HELION, str. 412 65 zł
KS–230118 RS 232C Praktyczne programowanie. Od Pascala i C++ do Delphi i Buildera 67 zł
A. Daniluk. HELION, str. 400
KS–230201 Układy odchylania pionowego, poziomego i korekcji SERWIS ELEKTRONIKI, 40 zł
str. 345
KS–230202 Układy cyfrowe TTL i CMOS serii 74 cz. I SERWIS ELEKTRONIKI, str. 530 44 zł
KS–230203 Zrozumieć małe mikrokontrolery J. M. Sibigtroth, BTC, str. 350 39 zł
KS–230311 Protel 99SE pierwsze kroki M. Smyczek. BTC, str. 200 45 zł
KS–230401 Podstawy elektroniki cyfrowej J. Kalisz. WKŁ, str. 610 48 zł
KS–230402 Systemy radiokomunikacji ruchomej K. Wesołowski WKŁ, str. 483 45 zł
KS–230410 Mały słownik techniczny angielsko–polski, polsko–angielski WNT str. 498 38 zł
KS–230602 Układy scalone audio w sprzęcie powszechnego użytku – aplikacje cz. 1
SERWIS ELEKTRONIKI, str. 336 42 zł
KS–230605 Mikrokontrolery 8051 w praktyce T. Starecki. BTC, str. 296 45 zł
KS–230731 Elektrotechnika i elektronika w pojazdach samochodowych A. Herner, 68 zł
Hans–Jurgen, WKŁ, str. 460
KS–230732 Motocyklowe instalacje elektryczne R. Dmowski WKŁ, str.100 37 zł
KS–230929 Mikrokontrolery AVR w praktyce J. Doliński. BTC, str. 450 53 zł
KS–231001 Układy sterujące w zasilaczach i przetwornicach. Część II 42 zł
SERWIS ELEKTRONIKI, str. 309
KS–231002 Układy sygnałowe i wzmacniacze wizji w OTVC i monitorach. Część I 41 zł
SERWIS ELEKTRONIKI, str. 327
KS–231220 Układy cyfrowe TTl i CMOS serii 74 cz. 2 SERWIS ELEKTRONIKI, str. 494 44 zł
KS–240201 Podstawy cyfrowych systemów telekomunikacyjnych. K. Wesołowski, 39 zł
WKŁ, str. 408
KS–240204 Projektowanie systemów mikroprocesorowych P. Hadam, BTC, str. 216 53 zł
KS–240209 Porady serwisowe OTVC Sony i Philips. SERWIS ELEKTRONIKI, str. 373 47 zł
KS–240213 Układy cyfrowe, pierwsze kroki. P. Górecki, BTC, str. 334 49 zł
KS–241031 Wzmacniacze mocy audio 6, str. 355 42 zł
KS–241032 Nowoczesny odbiornik telewizji kolorowej 41 zł
KS–241033 Mały słownik techniczny niemiecko–polski i polsko–niemiecki, str .402 36 zł
KS–241034 Programowanie mikrokontrolerów AVR w języku Bascom M. Wiązania, 55 zł
str. 352
KS–250717 Programowanie mikrokontrolerów 8051 w języku C. Pierwsze kroki J. Majewski BTC,
str. 304 65 zł
KS–250718 Mikrokontrolery 68HC08 w praktyce Kreidl, Kupris, Dilger. BTC, str. 328 59 zł
KS–250719 Mikrokontrolery AVR ATmega w praktyce R. Baranowski, str. 390, BTC 63 zł
KS–250720 Realizer – graficzne programowanie mikrokontrolerów G. Górski. MIKOM,
str. 228 30 zł
KS–250729 Porady serwisowe – monitory Praca zbiorowa. SERWIS ELEKTRONIKI, str. 320 40 zł
KS–250730 Car audio – Pioneer, zeszyt 2 Praca zbiorowa, SERWIS ELEKTRONIKI, str. 96 20 zł
KS–251019 Projektowanie i analiza wzmacniaczy małosygnałowych A. Dobrowolski,
P. Komur, A. Sowiński. BTC, str. 343 53 zł
KS–251020 Mikrokontrolery dla początkujących P. Górecki, BTC, str.408, 61 zł
KS–251108 Projektowanie układów analogowych poradnik praktyczny R. Pease, BTC, str. 270 56 zł
KS–251109 Cyfrowe przetwarzanie sygnałów od teorii do zastosowań P. Zieliński. WKŁ, str. 848 62 zł
KS–251110 Diagnostyka samochodów osobowych K. Trzeciak, WKŁ, str. 348 36 zł
KS–251111 Programowanie sterowników przemysłowych J. Kasprzyk. WNT, str.306 36 zł
KS–251112 Uszkodzenia i naprawa silników elektrycznych J. Zembrzuski. WNT, str. 208 31 zł
KS–251212 USB uniwersalny interfejs szeregowyW. Mielczarek, Helion, str.128 25 zł
KS–260103 Mikrokontrolery Nitron Motorola M68HC D. Kościelnik. WKŁ, str. 372 35 zł
KS–260104 Kody usterek poradnik diagnosty samochodowego Haynes Publishing,
tł. P. Kozak WKŁ, str.444 92 zł
KS–260201 Car audio – zeszyt 4 Praca zbiorowa. SERWIS ELEKTRONIKI str. 96 20 zł
KS–260202 Układy sterujące w zasilaczach i przetwornicach cz.3 Praca zbiorowa. 42 zł
SERWIS ELEKTRONIKI, str. 305
KS–260203 Pamięci masowe w systemach mikroprocesorowych P. Marks, BTC, str. 224 51 zł
KS–260204 Rozproszone systemy pomiarowe W. Nawrocki, WKŁ, str. 324 40 zł
KS–260338 Podstawy teorii sterowania Praca zbiorowa., wyd. 2, WNT, str. 490 62 zł
KS–260339 Podstawy miernictwa J. Piotrowski. WNT, str. 322 38 zł
KS–260340 Detekcja sygnałów optycznych, WNT, Z. Bielecki, A. Rogalski, str.400 25 zł
KS–260341 Elementy i układy elektroniczne w pytaniach i odpowiedziach M. Rusek,
J. Pasierbiński WNT, str. 398 44 zł
KS–260343 Podstawy elektroniki Praca zbiorowa. REA, str. 352 45 zł
KS–260503 Podstawy technologii dla elektroników R. Kisiel BTC, str. 206 54 zł
KS–260504 Algorytmy + struktury danych = abstrakcyjne typy danych P. Kotowski. BTC,
str. 203 45 zł
KS–260505 Mikrofale. Układy i systemy J. Szóstka WKŁ, str. 352 44 zł
KS–260801 Mikrokontrolery AVR Atiny w praktyce str. 381R. Baranowski, BTC 63 zł
KS–271003 Protel DXP pierwsze kroki, BTC, Marek Smyczek, str. 264 59 zł
KS–280108 Poradnik inżyniera elektryka tom 2, WNT, Praca zbiorowa, str. 934 145 zł
KS–280111 Pomiary oscyloskopowe, wznowienie, WNT, Rydzewski Jerzy, str. 242 38 zł
KS–280112 Czujniki – mechatronika samochodowa, WKŁ, Andrzej Gajek, Zdzisław Juda, str. 241 49 zł
KS–280500 Programowalne sterowniki automatyki PAC, Nakom, Krzysztof Pietrusewicz, 68 zł
Paweł Dworak, str. 542
KS–280600 Wyświetlacze graficzne i alfanumeryczne w systemach mikroprocesorowych, BTC, 59 zł
Rafał Baranowski, str. 176
KS–281107 Słownik terminologii nagrań dźwiękowych PRO-AUDIO, Audiologos, 37 zł
Krzysztof Szlifirski, str. 277
KS–281108 BASCOM AVR w przykładach, BTC, Marcin Wiązania, str. 286 55 zł
KS–290000 Sieci telekomunikacyjne, WKŁ, Wojciech Kabaciński, Mariusz Żal, str. 604 49 zł
KS–290002 Telewizyjne systemy dozorowe, WKŁ, Paweł Kałużny, str. 231 48 zł
KS–290201 Współczesny oscyloskop. Budowa i pomiary, BTC, Andrzej Kamieniecki, str. 328 69 zł
KS–290304 Serwis sprzętu domowego 1/09, APROVI 12 zł
KS–290602 Systemy i sieci dostępowe XDSL, WKŁ, Sławomir Kula, str. 292 59 zł
KS–290906 Podstawy elektrotechniki i elektroniki samochodowej, WSiP, Piotr Fundowicz, 41 zł
Bogusław Michałowski, Mariusz Radzimierski, str. 224
KS–290907 Pracownia elektryczna. Biblioteka elektryka, WSiP, Marek Pilawski, 26 zł
Tomasz Winek, str. 224
KS–290908 Instalacje elektryczne w budownictwie, WSiP, Witold Jabłoński, str. 128 15 zł
KS–290909 Elektronika, WSiP, Augustyn Chwaleba, str. 544 40 zł
KS–290914 Odnawialne źródła energii i pojazdy proekologiczne, WNT, 32 zł
Grażyna Jastrzębska, str. 284
KS–290915 Proekologiczne odnawialne źródła energii, WNT, Witold M. Lewandowski, str. 432 56 zł
KS–290916 Elektrotechnika i elektronika dla nieelektryków, WNT, Praca zbiorowa, s. 634 69 zł
KS–291000 Programowalny sterownik SIMATIC S7-300 w praktyce inżynierskiej, BTC, 69 zł
Janusz Kwaśniewski, str. 341
KS–291001 Współczesne układy cyfrowe, BTC, Jarosław Doliński, str. 96 39 zł
KS–291002 USB praktyczne programowanie z windows API w C++, Helion, 40 zł
Andrzej Daniluk, str. 280
KS–291004 Urządzenia i systemy mechatroniczne, część 2, REA, Praca zbiorowa, str. 276 40 zł
KS–291005 Mikrokontrolery AVR – niezbędnik programisty, BTC, Jarosław Doliński, str. 134 19 zł
Książ ki są do star cza ne pocz tą – wy star czy wy peł nić za mó wie nie (blan kiet powyżej) i-wy słać do nas:
AVT - Księ gar nia Wy sył ko wa
ul. Leszczynowa 11
03-197 War sza wa

tel. 22 257 84 50-52
faks 22 257 84 55
handlowy@avt.pl
p
o
c
z
t
ą
t
e
l
.
/
f
a
x
e
-
m
a
i
l
e
m

Najlepsze książki dla Czytelników Elektroniki Praktycznej
KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA - www.sklep.avt.pl
R
A
B
A
T

1
0
%
d
l
a

p
r
e
n
u
m
e
r
a
t
o
r
ó
w
m
i
e
s
i
ę
c
z
n
i
k
ó
w

A
V
T
E
P

5
/
2
0
1
0
124 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 1/2009
DZI AŁ
kramik.ep.com.pl
AutomatykaB2B
Portal branżowy dla automatyków
ElektronikaB2B
Portal branżowy dla elektroników
125 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 1/2009
Tytuł
Redakcja nie odpowiada za treść reklam i  ogłoszeń zamieszczonych w  Elektronice Praktycznej
Zasady zamieszczania ogłoszeń w rubryce „Kramik i Rynek”
1. Dla osób prywatnych bezpłatnie, czyli ogłoszenia drobne bez ramek i grafiki. Treść
ogłoszenia może dotyczyć sprzedaży, kupna, wymiany lub innych propozycji.
Najdogodniej jest posłużyć się formularzem dostępnym pod adresem: kramik.ep.com.pl.
Zamówienie można przysłać także na adres:
„Kramik i Rynek EP”, 03–197 Warszawa, ul. Leszczynowa 11
Przyjmujemy też ogłoszenia przysyłane do redakcji faxem lub e–mailem.
2. Ogłoszenia i reklamy hurtowni, sklepów, importerów, producentów, dealerów, itp.
są płatne. Cena minimalnej ramki dla ogłoszeń o wielkości do 3 modułów (wymiar
pojedynczego modułu 35×20 mm) to 38 zł, kolor 46 zł + 22% VAT. Każde ogłoszenie powyżej tej granicy kosztuje 55 zł za 1 moduł, kolor 66 zł + 22%
VAT. Moduły można łączyć zarówno w pionie jak i w poziomie. Ogłoszenia w poziomie mogą mieć szerokość 5 modułów, w pionie 12 modułów. Dla
reklam powyżej 8 modułów stosujemy rabaty od 4 emisji 10%, od 7 emisji 15% i od 12 emisji 25%.
3. Oferta specjalna dla firm:
– publikacja fragmentów cennika w ramce o wielkości 8 modułów cena 220 zł, kolor 264 zł (plus 22% VAT), 9 modułów w poziomie, cena 250 zł,
kolor 305 zł (plus 22% VAT)
– rabat specjalny dla firm poszukujących pracowników wynosi 25% (wyłącznie dla dużych reklam).
Wszelkich informacji udziela Grzegorz Krzykawski, tel. 22 257 84 60, e-mail: grzegorz.krzykawski@ep.com.pl.
Reklamy do tej rubryki mogą być przygotowane przez Zamawiającego w postaci wydruku z drukarki laserowej lub pliku w formacie CDR, AI, EPS (tekst
zmieniony na krzywe), PSD, PDF z próbnym wydrukiem albo pliku w dowolnym edytorze tekstu (także z wydrukiem), jeśli krój czcionek nie jest rzeczą
dużej wagi. Małe reklamy mogą być przygotowane w redakcji (gratis) na podstawie odręcznego szkicu lub maszynopisu. Opracowania te nie będą
jednak wówczas uzgadniane z Zamawiającym przed oddaniem do druku.
Kupię
Zamienię
Praca
Sprzedam
Inne
Lampy elektronowe,
podstawki lamp - różne
typy trafa głośnikowe,
schematy, wszystko do
budowy wzmacniaczy.
Wzmacniacze Hi-Fi, S.-E.
Florian Szcześniak, 02-697
Warszawa, ul.Rzymowskie-
go 20/57, tel. 22 847 11 56;
601 34 28 70, e-mail: flo-
rian.szczesniak@gmail.com
Lub zamienię Cinquecento
700 srebrny metalik 1996
rok stan bardzo dobry
cena 1950 zl mozliwa za-
miana na uszkodzony, tel.
514695138
Programator Keil ULINK
ME. JTAG USB. Mogę prze-
słać zdjęcia. Bardzooooo ta-
nio. Chętnie udzielę innych
informacji. Pabian Piotr,
Tarnów, tel. 790327210,
e-mail: pabian.piotr@gma-
il.com
Stare karty dźwiękowe
i wideo /Avid, ProTools/
sprawne! Przetworniki
sygnału audio i wideo,
okablowanie, dyski SCSI,
remote controlery. Na czę-
ści lub w całości. Waldek,
tel. 606 345 754, e-mail:
waldeck@vp.pl
Tanio: laptopy, telefony,
iphone, roboty. Części
elektroniczne (całe kartony
mierników, ekranów LCD,
części mechanicznych
i elektronicznych), dyski
twarde do laptopów i kom-
puterów, i wiele innch. Całe
roczniki EDW i EP. Potrze-
bujesz czegoś? napisz - na-
pewno to dla Ciebie znajdę.
Tel./sms: 506537813,
e-mail: radzio2202@vp.pl,
gg19216642, Radek
Weselny zestaw zawodo-
wych utworów w formacie
MIDI na keyboard prze-
znaczony do prowadze-
nie przyjęć weselnych,
wszystkie ostatnie nowości
a także standardy, biesiada,
marsze, przyśpiewki, disco
polo, cena za komplet 2900
utworów wraz z bezpieczną
wysyłką, teksty gratis, tel.
883026188
kondensatorów i miernik
indukcyjności cewek
i dławików.Jak zbudować
miernik prądu z wyłączni-
kiem nadprądowym: www.
henwyd.republika.pl
Jeśli ktoś ma jakiś genialny
pomysł na to w jaki sposób
zorganizować 20 dysków
twardych o „przyzwoitych”
rozmiarach 40GB i więcej
dla pracowni komputero-
wej domu dziecka bardzo
proszę o kontakt. mariusz.
ciszewski w domenie savio-
portal.pl, Mariusz Ciszew-
ski, 605 624 958
Potrzebuję do projektu
artystycznego pozytywek
z możliwością nagrywania
dźwięku – do 10 minut.
W zamian za pomoc w ich
konstruowaniu mogę po-
móc w projekcie graficznym
(rysunki, projekty stron,
ilustracje etc). Ola Cieślak,
olazbloku@gmail.com
Podejmę zlecenia w zakresie
montażu ukł. elektronicz-
nych (manualne ołowiowe,
bezołowiowe). Wieloletnie
doświadczenie, posiadam
certyfikat IPC 610 rev.D.
Terminowo i w bardzo
dobrej jakości wykonania.
Możliwe także interwencje
serwisowe i przeróbki. Serie
średnie i krótkie. Referencje
na życzenie. Elektronik, 666
724 775
Poszukiwana chętna osoba
do wprowadzania schema-
tów odręcznych i tworzenia
bibliotek elementów w pro-
gramie KiCad. Krzysztof,
e-mail: k.k.elektronik@
poczta.fm
Przyjmę zlecenia na montaż
układów elektronicznych
(SMD, THT), serwisowanie
i uruchamianie układów. Po-
siadam certyfikat specjalisty
IPC 610D. Doświadczenie
i krótkie terminy realizacji.
Kontakt tel. 666 724 775,
e-mail: elektronik.automa-
tyk@gmail.com
Zatrudnimy pracowników
którzy posiadają stały i szyb-
ki dostęp do Internetu oraz
będą wykonywały pracę we
własnym domu, praca pole-
ga na dodawaniu ogłoszeń
i prowadzenie wstępnych
rozmów z Klientami za-
interesowanymi naszymi
usługami . Wynagrodzenie
prowizyjne . www.poass.
pl, poass@poass.pl, tel. 518-
747-544
Wykonam projekty urzą-
dzeń elektronicznych,
obwodów drukowanych
PCB, logiki programowalnej
CPLD-FPGA, oprogramuję
mikroprocesory ARM, AVR.
E-mail: wojpie@poczta.
onet.pl
Pilnie urządzenie skutecznie
zakłócające pracę kolumn
głośnikowych do 25 m, 668
570 954, e-mail: rwisniew-
ski@teldat.com.pl
Plazmę TV Panasonic 42
cale Tx-42G10E na plazmę
Panasonic full HD 50 cali.
Andrzej, tel. 668 337 802,
e-mail: anszeliga@wp.pl
Profesjonalny jukebox
NSM CDR 100XA ze
zmieniaczem na 100 płyt
(również wyjście audio)
zamienię na fabryczny gen.
sygnałowy DDS. Tel. 81
525-03-99 po godz. 17
Bascom. Jak zbudować
kalkulator do obliczeń war-
tości rezystorów tłumika
rezystorowego. Jak zbudo-
wać miernik pojemności
126 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 1/2009
DZI AŁ
f
o
r
u
m
.
e
p
.
c
o
m
.
p
l
127 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 1/2009
Tytuł
k
r
a
m
i
k
.
e
p
.
c
o
m
.
p
l
128 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 1/2009
DZI AŁ
129 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 1/2009
Tytuł
Atrakcyjna propozycja dla reklamodawców
cennik o wymiarach 111×66 mm (kolor)
cena 305 zł (netto)
Więcej informacji: Grzegorz Krzykawski
tel. 022 257 84 60
e–mail: grzegorz.krzykawski@ep.com.pl
130 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 1/2009
DZI AŁ
www.elportal.pl
A może masz pomysł na ciekawy artykuł lub projekt?
Skonstruowałeś urządzenie,
które jest godne zaprezentowania szerszej publiczności?
Możesz napisać artykuł edukacyjny?
Chcesz podzielić się doświadczeniem?
W takim razie zapraszamy do współpracy na łamach
Elektroniki dla Wszystkich. Kontakt: edw@elportal.pl
EdW możesz zamówić w sklepie internetowym AVT
http://www.sklep.avt.com.pl, telefonicznie 22 257 84 50,
fax: 22 257 84 55, listownie lub za pomocą e-maila:
handlowy@avt.com.pl Do kupienia także w Empikach
i wszystkich większych kioskach z prasą.
Na wszelkie pytania czeka także Dział Prenumeraty
tel. 22 257 84 22, prenumerata@avt.com.pl
Nie przegap!
interesujących materiałów w siostrzanym czasopiśmie
I
Kombajn sygnałowy DDS
Nowoczesny generator z modulatorem.
Połączenie nowoczesnych technologii, proce-
sora ARM, układu DDS i szybkich wzmacnia-
czy operacyjnych .
I
Nagrzewnica indukcyjna 1kW
Jak za pomocą prądów wirowych w kilka
sekund rozgrzać do czerwoności metalowe
przedmioty? I Ty możesz zbudować skuteczną
nagrzewnicę, składającą się jedynie z kilkuna-
stu elementów!
I
Antyirytator GSM
Przystawka do telefonu, która sprawi,
że będzie on jeszcze bardziej inteligentny
– „strzałki” odpuszczą się same, natrętni
osobnicy zostaną rozłączeni...
I
Kogut dyskotekowy
Czternaście programów efektów wizualnych,
regulacja szybkości zmian, kogut policyj-
ny, sygnalizator świetlny – to tylko niektóre
z zalet tego nieskomplikowanego projektu.
I
Płytki drukowane – domowa soldermaska
Co zrobić, żeby płytka miała profesjonalny
wygląd? Jak w warunkach domowych wyko-
nać soldermaskę?
Ponadto w numerze:
I
Analizator widma 70MHz
I
2nd edition – robot zdalnie sterowany RC5
I
Licznik zdarzeń – motywator bezmikropro-
cesorowy
I
Obsługa portu równoległego komputera PC
w języku C z poziomu Linuksa
I
Elektronika (nie tylko) dla informatyków
– Równoległy obwód LC w praktyce
I
Pod lupą – Tranzystorowe wzmacniacze
audio - problemy i zagrożenia
I
Ośla łączka – Wzmacnianie sygnałów zmien-
nych - wzmacniacz nieodwracający
I
Od węgla do krzemu, czyli fascynująca
historia mikrofonu – Mikrofony krzemowe
MEMS
I
Szkoła Konstruktorów – Elektroniczny układ
związany z rowerem
I
Szkoła Konstruktorów – Pomocnicze źródło
energii
W majowym numerze
Elektroniki dla Wszystkich
między innymi:
131 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 1/2009
Tytuł
5/2010 • maj • Nr 5 (53) 5/2010 j N 5 (53)
• Maniek. Robot kroczący
• S7-1200: instrukcje
programowania
• Interfejs BiSS. Podzespoły
i narzędzia
• Czujniki tensometryczne.
Skomputeryzowany pomiar
siły
• Profibus. Model ISO/OSI,
architektura i rodzaje
stosowanych protokołów,
ramka, telegramy,
kodowanie
• Flowcode Formula. Rysujesz
i jedziesz
• WObit porusza wyobraźnię!
Zbuduj z nami najdłuższego
robota na świecie
133 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Robot kroczący
Robot kroczący
Maniek
Jak powiedział Mark Twain, „ludzie nie dlatego przestają się
bawić, że się starzeją, lecz starzeją się, bo przestają się bawić”.
W  artykule prezentujemy efekty takiej „zabawy”, które zdumiały
nawet fachowców. Bo sterowanie 19 serwomechanizmami i  budowa
algorytmów poruszania się robota, to nie lada sztuka. A  przecież
robot został zbudowany przez człowieka, który jak sam o  sobie
pisze, nie miał pojęcia o  elektronice i  programowaniu.
Po przeprowadzeniu analizy możliwości
zdobycia poszczególnych elementów do bu-
dowy robota oraz analizie rozwiązań dostęp-
nych w  Internecie przyjąłem następujące
założenia projektowe:
– robot kroczący na 6 nogach, o  prostej,
zwartej i estetycznej konstrukcji,
– inteligencja robota – płytka mikrokom-
putera Arduino,
– sterownik serwomechanizmów – pracu-
jący niezależnie od płytki Arduino,
– osobne, przewodowe zasilanie serwome-
chanizmów i elektroniki, Zasilanie z kabla,
– maksymalne obniżenie ceny konstrukcji.
Powyższe założenia koncepcyjne wy-
nikały z  moich możliwości i  naprawdę nie
finanse były tu najważniejsze. Moje wy-
kształcenie w żaden sposób nie jest związa-
ne z robotyką, elektroniką czy programowa-
niem. A w związku z tym, robot musiał być
prosty do wykonania oraz zaprogramowania.
Ponadto, miał stanowić platformę łatwą do
rozbudowy, gdyż to dopiero pierwsze ekspe-
rymenty miały wykazać, w którym kierunku
rozwijana będzie konstrukcja.
Konstrukcja robota
Wzorem dla mojej konstrukcji były robo-
ty Phoenix firmy Lynxmotion oraz MSR-H01
firmy Micromagic System.
Robot 6-cio nożny, potocznie zwany „he-
xapodem”, wykonano z  pleksi o  grubości 3
Fot. 1. Widok płytek z pleksi tworzących korpus robota. Na górze widać wzmocnioną
płytkę o podwójnej grubości
y AUTOMATYKA I   MECHATRONI KA
134 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
AUTOMATYKA I   MECHATRONI KA
w stanie obsłużyć większość serwomechani-
zmów dostępnych na polskim rynku. Komu-
nikacja z  płytą główną odbywa się poprzez
interfejs I
2
C. Dodatkową zaletą tego sterow-
nika jest możliwość zapewnienia rozdziału
zasilania serwomechanizmów i płyty mikro-
komputera. Jest to o  tyle ważne, że podczas
ich pracy skokowo pobierany jest duży prąd.
Rozdzielenie zasilania sterownika i  płytki
mikrokomputera powoduje, że praca tej dru-
giej nie jest zakłócana.
Podstawowe parametry techniczne ste-
rownika serwomechanizmów DS21 są nastę-
pujące:
– 21 kanałowy sterownik serw z  mikro-
kontrolerem PIC18F2220;
– okres odświeżania 20 ms;
– komunikacja przez interfejs I
2
C;
Istotną cechą, która wpłynęła na decyzję
o  zakupie, jest to, że sterownik doskonale
współpracuje z płytą mikrokomputera Ardu-
ino Mega.
programu. Dlatego wybrałem płytkę mającą
najwięcej możliwości. Arduino Mega jest
wyposażona w mikrokontroler ATmega1280,
który można programować przez port USB,
bez potrzeby dołączania dodatkowego pro-
gramatora. Podstawowe parametry technicz-
ne zastosowanego „mózgu” są następujące:
– mikrokontroler ATmega1280 zasilany
napięciem 5 V;
– napięcie zasilania 7...16 V;
– 54 doprowadzenia I/O, z których 14 do-
starcza sygnał PWM;
– 16 wejść analogowych;
– pamięć Flash o pojemności 128 kB, z któ-
rej 4 kB są zajmowane przez bootloader;
– SRAM 8  kB, EEPROM 4  kB, zegar
16 MHz.
Płyta może być zasilana bezpośrednio
z  portu USB lub zewnętrznego źródła zasi-
lania. Ja zamocowałem złącza (fot. 5) umoż-
liwiające doprowadzenie zasilania z  ze-
wnętrznego zasilacza, co jest bardzo przydat-
ne podczas pisania programu dla robota.
Sterownik serwomechnizmów
Mimo iż płytka Arduino Mega jest w sta-
nie obsłużyć do 48 serwomechanizmów, to
zastosowanie osobnego sterownika serwome-
chanizmów ma sens. Pozwala bowiem odcią-
żyć płytę główną i przeznaczyć moc oblicze-
niowej mikrokontrolera na realizację innych
zadań. Gdyby mikrokontroler bezpośrednio
sterował napędami, to musiałby odświeżać
stan serwomechanizmów co 20  ms co nega-
tywnie wpłynęłoby na szybkość pracy robota.
Z  opisanych wyżej powodów wyposa-
żyłem robota w  osobny sterownik serwo-
mechanizmów typu SD-21 angielskiej firmy
Devantech Ltd. Sterownik ten jest w  stanie
obsłużyć do 21 serwomechanizmów z  okre-
sem odświeżania 20  ms, co oznacza, że jest
mm. Całość wycięto laserem zgodnie z moim
projektem. Nie używałem przy tym programu
do modelowania przestrzennego, a  jedynie
przed wycięciem konstrukcji robota wykona-
łem kartonowy model w skali 1:1. Dla usztyw-
nienia korpusu robota dodatkowo wzmocni-
łem go płytą pleksi w tej górnej części, do któ-
rej zamocowane są serwomechanizmy. Taką
podwójna warstwę pleksi widać np. na fot. 1.
Całość elektroniki umieściłem wewnątrz
korpusu robota pomiędzy płytkami pleksi.
Płytki tworzące korpus są zamocowane przy
użyciu tulei dystansowych i śrub (fot. 2).
Każda z  nóg ma 3 punkty swobody
(fot.  3). Dla zwiększenia wytrzymałości
i  sztywności nóg zaprojektowano podwójne
kształtki z  pleksi. Na końcu każdej z  nich
zamontowano plastikowe nakładki zabez-
pieczające na śruby M10 dla zapewnienia
lepszej przyczepności do terenu i  zabezpie-
czenia pleksi przed zniszczeniem. Nogi są
napędzane przez serwomechanizmy.
Nogami robota porusza 18 serwomecha-
nizmów typu Tower Pro SG – 5010, natomiast
ruchomy sonar jest obsługiwany przez jesz-
cze jeden, dodatkowy serwomechanizm.
Dobrze widać je na fot.  4 ukazującej robota
w widoku od góry.
Robot ma całkowite wymiary wynoszą-
ce 35×25×15  cm i  bez akumulatora waży
ok. 1,5 kg. Poruszanie się przy wadze własnej
ok. 2,5 kg (czyli obciążonego np. kilogramo-
wym akumulatorem) raczej też nie powinno
sprawiać mu większych problemów.
Inteligencja, czyli płyta główna
Postanowiłem nie budować własnego
sterownika, lecz posłużyć się gotowym mi-
krokomputerem. Po namyśle zastosowałem
produkt o nazwie Arduino Mega. Jest to płyt-
ka mikrokomputera z zamontowanym całym
niezbędnym wyposażeniem. Oprogramowa-
nie dla niej tworzy się z użyciem darmowego
środowiska Arduino.
Zależało mi na zastosowaniu mikro-
komputera, który będzie umożliwiał rozwój
i rozbudowę robota oraz pomieści spory kod
Fot. 2. Płytki utrzymywane są w stałej
odległości przez tuleje dystansowe
Fot. 3. Każda noga ma trzy punkty swo-
body. Na zdjęciu widać serwomechani-
zmy zastosowane do poruszania pojedyn-
czą nogą
Fot. 4. Robot Maniek w widoku od góry. Widać wszystkie 19 serwomechanizmów
135 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Robot kroczący
jące kilkadziesiąt tysięcy wpisów i  przykła-
dów.
Aktualnie oprogramowanie robota
umożliwia mu pracę w czterech trybach:
– Tryb pracy ręcznej: sterowanie robo-
tem z użyciem klawiatury numerycznej
PS/2. Operator robota ma możliwość
wykonania następujących ruchów: krok
w  przód/w  tył; zwrot w  lewo/w  prawo;
robot przechodzi w  tryb „uśpienia”
(podwija kończyny i  osiada na podło-
żu); robot wstaje; robot podnosi się na
nogach/opada do pozycji podstawowej;
„rozgląda się” w lewo i w prawo poprzez
obrót sonaru i  częściowo ciała; robot
kroczy w  miejscu, losowo wybierając
nogę.
– Tryb pracy automatycznej: robot idzie
przed siebie, rozglądając się po każdym
kroku w lewo i w prawo, a następnie po-
dejmuje decyzję co do dalszego ruchu.
Jeśli odległość do przeszkody jest mniej-
sza niż graniczna, robot skręca w kierun-
ku, gdzie odczyt był większy i następnie
idzie dalej.
– Tryb pracy demonstracyjnej: robot wy-
konuje losowe ruchy. Tryb ten został
zaprogramowany na potrzeby zawodów,
aby móc zaprezentować ciągłą pracę ro-
bota, a zarazem nie szukać go po okolicy.
Robot w zasadzie po dwóch sekwencjach
ruchu stoi w tym samym miejscu.
– Tryb pracy demonstracyjnej sonaru:
w tym trybie robot wykonuje unik przed
zbliżającą się przeszkodą. W chwili osią-
gnięcia granicznej dla robota odległości
przeszkody podążającej w jego kierunku
ten robot cofa się o jeden krok.
Odpowiednie ustawienia serwomecha-
nizmów, a co za tym idzie – poszczególnych
kroków robota, poza niektórymi ruchami (jak
tryb demonstracyjny sonaru), odbywa się na
zasadzie sczytywania odpowiednich warto-
ści wychyleń z  tablic zawartych w  progra-
mie. Wychylenia te dobrałem empirycznie.
Program zajmuje około 29 kB pamięci, a więc
może być jeszcze znacznie rozbudowany.
Podsumowanie
Robot całkowicie spełnił moje oczekiwa-
nia, jak również dostarczył potężnej dawki
wiedzy z  zakresu robotyki, elektroniki oraz
programowania. A  przy okazji jest cieka-
wym przykładem funkcjonalności, którą
można zrealizować już za pierwszym razem,
tzn.  budując swój pierwszy projekt. Wcze-
śniej nigdy nie miałem styczności z  roboty-
ką. Tylko własne obserwacje i  przemyślenia
doprowadziły mnie do konstrukcji platfor-
my, praktycznie nie mającej ograniczeń co
do dalszej rozbudowy o kolejne czujniki czy
układy wykonawcze.
Marcin Sowa
marcin_sowa@o2.pl
ści około 1,5  m. Prawdopodobnie jest to
związane tym, że sonar znajduje się kil-
kanaście cm nad ziemią. Nie powoduje to
jednak jakichkolwiek problemów w  funk-
cjonowaniu robota, gdyż zwykle analizu-
je się obiekty znajdujące się w  mniejszej
odległości.
Klawiatura PS/2
Robotem można sterować z  użyciem
klawiatury PS/2. Do kontroli prototypu jest
używana klawiatura numeryczna PS/2. Ak-
tualnie pracuję również nad sterowaniem
z użyciem nadajnika podczerwieni (sterowa-
nie z użyciem kodów RC5).
Programowanie
Jak wspomniałem, programowanie robo-
ta odbywa się z  użyciem środowiska Ardu-
ino. Środowisko to zaprojektowano w  taki
sposób, aby było przyjazne dla hobbystów.
Programowanie odbywa się w języku C, jed-
nak nie jest trudne. A  wszystko dlatego, że
Arduino zawiera wiele gotowych bibliotek,
które pozwalają na bardzo szybkie i  proste
napisanie programu. Po napisaniu programu
cały proces przesłania kodu wynikowego do
płytki mikrokomputera przez interfejs USB
jest wykonywany automatycznie. Ponadto,
na stronie internetowej arduino.cc są bardzo
dokładnie opisane różne przykłady. Bardzo
pomocne jest też forum użytkowników ma-
Dźwięk
Robot może wydawać dźwięki, co po-
zwala np. na stwierdzenie statusu jego pro-
gramu. Sygnały dźwiękowe wydawane są
poprzez buzzer piezoceramiczny z  genera-
torem.
Zasilanie
Zdecydowałem się na zewnętrzne źró-
dło zasilania. W  prototypie zastosowałem
zasilacz komputerowy, z  którego osobno
wyprowadziłem napięcia 5  V i  12  V. Napię-
cie z  zasilacza jest przekazywane do robota
z użyciem kabla o długości ok. 5 m. Z napię-
cia 5  V zasilane są serwomechanizmy (sza-
cunkowy, maksymalny pobór prądu to ok.
6,5 A), natomiast napięcie 12 V jest używane
do zasilania płytki mikrokomputera. Robota
skonstruowałem w  taki sposób, że bez żad-
nych problemów można zainstalować aku-
mulatory i  zastosować je do zasilania cało-
ści. Przewidziano dla nich miejsce na górze
korpusu robota.
Czujnik odległości
Z przodu robota zamontowałem ultra-
dźwiękowy czujnik odległości typu SRF05
firmy Devantech Ltd. Czujnik ma poje-
dyncze wyprowadzenie umożliwiające
nadawanie i  nasłuch sygnałów. Pomimo
dużego zasięgu (do 4 m) sensowne wyniki
są uzyskiwane przy maksymalnej odległo-
Fot. 5. Złącza przeznaczone do zasilania i programowania płytki Arduino Mega oraz
układów wykonawczych
136 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
AUTOMATYKA I MECHATRONI KA
Dodatkowe materiały
na CD i FTP
Stosowany coraz częściej przy progra-
mowaniu PLC graficzny język FBD (Function
Block Diagram) jest przyjazny dla elektroni-
ków znających technikę cyfrową: zamiast nie
zawsze oczywistych symboli wykorzystywa-
nych w LAD, programiści posługują się funk-
torami logicznymi oraz parametryzowanymi
blokami funkcjonalnymi, których wygląd jest
bliski standardowym funktorom logicznym.
W  artykule przedstawiamy ekspreso-
wy przegląd podstawowych instrukcji FBD
obsługiwanych przez sterowniki S7-1200.
Warto zwrócić uwagę, że wygoda korzysta-
nia z  zaawansowanych instrukcji FBD jest
nieporównywalnie większa niż w przypadku
AAUTOMATYKA I   MECHATRONI KA
S7-1200: instrukcje
programowania
LAD, który to język powstał w erze automa-
tyki „przekaźnikowej”.
Logika bitowa
Ramki AND, OR i  XOR. W  języku pro-
gramowania FBD są dostępne ramki operacji
logicznych AND (&), OR (>=1) i  XOR (x),
w  których użytkownik może wyspecyfiko-
wać wartości bitów wejściowych i  wyjścio-
wych poszczególnych funkcji. Może również
wykonać połączenia z  innymi ramkami lo-
gicznymi, co pozwala utworzyć własną logi-
kę kombinacyjną.
Wejścia i wyjście ramki można połączyć
z  inną ramką logiczną lub podać dla niepo-
Sterowniki S7-1200 to najnowsze w  ofercie firmy Siemens,
doskonale wyposażone PLC, przeznaczone do małych i  średnich
systemów automatyki. Projekty dla nich można przygotowywać za
pomocą pakietu TIA Portal (Totally Integrated Automation), który
wyposażono w  edytory języków LAD i  FBD. W  artykule pokazujemy
polecenia FBD obsługiwane przez S7-1200.
łączonego wejścia adres bit czy symboliczną
nazwę bitu. Kiedy wykonywana jest instruk-
cja danej ramki, wtedy na wejście ramki jest
podawany bieżący stan logiczny bitów i jeśli
wynik działania jest prawdziwy, to na wyj-
ściu pojawia się stan True (prawda).
Funkcja logiczna AND
Funkcja logiczna OR
Funkcja logiczna XOR
Inwerter logiczny NOT. Inwerter NOT
neguje wejściowy stan logiczny.
137 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
S7-1200: instrukcje programowania
bitu w  pamięci. Jeżeli te stany wskazują, że
nastąpiła interesująca nas zmiana na wej-
ściu, to jest sygnalizowane wykrycie zbocza
poprzez wpisanie na wyjście stanu TRUE.
W  przeciwnym wypadku stanem wyjścio-
wym jest FALSE.
Układy czasowe – timery
Instrukcje związane z  układami czaso-
wymi są wykorzystywane do generowania
programowanych opóźnień:
– TP: Układ czasowy Pulse Timer generuje
impuls o ustalonym czasie trwania.
– TON: Układ czasowy ON-delay timer
ustawia stan swojego wyjścia Q na ON
(włączony) po upływie zadanego czasu
opóźnienia.
– TOF: Układ czasowy OFF-delay timer
kasuje stan swojego wyjścia Q na OFF
(wyłączony) po upływie zadanego czasu
opóźnienia.
– TONR: Układ czasowy ON-delay Reten-
tive timer ustawia stan swojego wyjścia
na ON (włączony) po upływie zadanego
czasu opóźnienia. Upływający czas jest
naliczany przez wiele okresów, aż do
chwili, gdy zliczany upływ czasu zosta-
nie wyzerowany za pomocą wejścia R.
– RT: Kasowanie układu czasowego po-
przez wyzerowanie danych timera
w  określonym egzemplarzu bloku da-
nych układu czasowego.
Każdy układ czasowy wykorzystuje do
pamiętania danych timera strukturę prze-
chowywaną w  bloku danych timera. Blok
danych jest przypisywany timerowi przez
użytkownika wtedy, kiedy instrukcja timera
jest umieszczana w edytorze.
Kiedy instrukcja dotycząca timera zosta-
je umieszczona w bloku funkcji, wtedy moż-
na wybrać opcję zwielokrotnienia egzempla-
rzy bloku danych. Nazwy struktur timerów
mogą być różne, z  oddzielnymi strukturami
danych, ale dane timera są zawarte w jednym
bloku danych i  nie są wymagane oddzielne
bloki danych dla każdego timera. W ten spo-
sób redukuje się czas przetwarzania i pamięć
niezbędną do obsługi timerów. Nie wystę-
puje żadna interakcja pomiędzy strukturami
danych timerów we współdzielonych wie-
lokrotnych egzemplarzach bloków danych.
Symbole timerów wraz z  krótkim opisem
umieszczono w tab. 2.
Parametr IN uruchamia i  zatrzymuje ti-
mery:
– Zmiana stanu parametru IN z 0 na 1 uru-
chamia timery TP, TON i TONR.
– Zmiana stanu parametru IN z 1 na 0 uru-
chamia timer TOF.
Efekty zmiany stanu parametrów PT i IN:
– TP:
– Zmiana PT nie daje żadnego efektu
podczas pracy timera.
– Zmiana IN nie daje żadnego efektu
podczas pracy timera.
Zerowanie R
Ustawianie i  zerowanie pola bitowego
SET_BF i  RESET_BF. Instrukcje ustawiania
i zerowania pola bitowego muszą zajmować
skrajne, prawe pozycje w gałęzi.
– Kiedy SET_BF jest aktywowany, wtedy
wartość 1 jest przypisywana „n” bitom,
począwszy od adresu OUT. Kiedy SET_
BF nie jest aktywowany, wtedy OUT nie
ulega zmianie.
– RESET_BF przypisuje wartość 0 „n” bi-
tom, począwszy od adresu OUT. Kiedy
RESET_BF nie jest aktywowany, wtedy
OUT nie ulega zmianie.
Ramka AND z jednym wejściem
zanegowanym
Ramka AND z zanegowanymi wejściem
i wyjściem
Ramka wyjściowa. W języku FBD stosu-
je się ramki sterujące („=” i „/=”), w których
użytkownik podaje adres bitu wyjściowego
ramki. Wejścia i  wyjścia ramki mogą być
łączone z  innymi ramkami logicznymi lub
można podawać adresy bitów. Zależności
stanów logicznych są następujące:
Ramka sterująca
Zanegowana ramka sterująca
Ramka sterująca z zanegowanym
wyjściem
– Jeżeli w wyjściowej ramce sterującej stan
wejścia wynosi 1, to wartość bitu OUT
jest ustalana na 1.
– Jeżeli w wyjściowej ramce sterującej stan
wejścia wynosi 0, to wartość bitu OUT
jest ustalana na 0.
– Jeżeli w  zanegowanej wyjściowej ramce
sterującej stan wejścia wynosi 1, to war-
tość bitu OUT jest ustalana na 0.
– Jeżeli w  zanegowanej wyjściowej ramce
sterującej stan wejścia wynosi 0, to war-
tość bitu OUT jest ustalana na 1.
Instrukcje ustawiania i kasowania
S i R: Ustawianie (Set) i zerowanie (Re-
set) stanu bitu. Instrukcje zerowania i usta-
wiania stanu bitu można umieszczać w  do-
wolnym miejscu sieci.
– Kiedy S (Set) jest aktywowany, wtedy war-
tość zmiennej pod adresem OUT przyjmu-
je stan wysoki (1). Kiedy S nie jest aktywo-
wany, wtedy OUT nie ulega zmianie.
– Kiedy R (Reset) jest aktywowany, wtedy
wartość danej pod adresem OUT przyj-
muje stan niski (0). Kiedy R nie jest akty-
wowany, wtedy OUT nie ulega zmianie.
Ustawianie S
FBD: SET_BF
FBD: RESET_BF
Przerzutniki RS i  SR. RS jest przerzut-
nikiem z  dominującym wejściem ustawia-
jącym. Jeżeli oba sygnały, ustawiający (S1)
i  kasujący (R), przyjmują wartość TRUE, to
pod adres wyjściowy OUT zostanie wpisana
wartość 1.
SR jest przerzutnikiem z  dominującym
wejściem kasującym. Jeżeli oba, sygnały
ustawiający (S1) i  kasujący (R), przyjmują
wartość TRUE, to pod adres wyjściowy OUT
zastanie wpisana wartość 0.
Parametr OUT określa adres bitu, który
jest ustawiany lub kasowany. Opcjonalny
sygnał wyjściowy Q odtwarza stan bitu spod
adresu OUT.
FBD: SR
Instrukcje operacji na zboczach
narastających i opadających
Detekcja przejścia dodatniego i  ujem-
nego. Instrukcje związane z detekcją zboczy
sygnałów wymieniono w  tab.  1. Wszystkie
używają bitu pamięci (M_BIT) do pamięta-
nia poprzedniego stanu monitorowanego sy-
gnału wejściowego. Zbocze jest wykrywane
poprzez porównanie stanu wejścia ze stanem
FBD: RS
138 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
AUTOMATYKA I MECHATRONI KA
Tab. 1. Instrukcje związane z  detekcją zboczy sygnałów
Ramka P
Wyjściowy stan ramki ma wartość TRUE wtedy, gdy jest wykryta do-
datnia zmiana (wyłączony  włączony) przypisanego bitu wejściowego.
Ramkę P można umieścić wyłącznie na początku gałęzi
Ramka N
Wyjściowy stan ramki ma wartość TRUE wtedy, gdy jest wykryta ujem-
na zmiana (włączony  wyłączony) przypisanego bitu wejściowego.
Ramkę N można umieścić wyłącznie na początku gałęzi
Ramka P= Przypisany bit „OUT” przyjmuje wartość TRUE wtedy, gdy jest wykryta
dodatnia zmiana (wyłączony  włączony) stanu wejściowego ramki lub
przypisanego bitu wejściowego, jeśli ramka jest umieszczona na począt-
ku gałęzi. Logiczny stan wejściowy zawsze przechodzi bez zmian przez
ramkę i  pojawia się na wyjściu jako stan wyjścia. Ramkę P= można
umieścić w  dowolnym miejscu gałęzi
Ramka N= Przypisany bit „OUT” przyjmuje wartość TRUE wtedy, gdy jest wykryta
ujemna zmiana (włączony  wyłączony) stanu wejściowego ramki lub
przypisanego bitu wejściowego jeśli ramka jest umieszczona na począt-
ku gałęzi. Logiczny stan wejściowy zawsze przechodzi bez zmian przez
ramkę i  pojawia się na wyjściu jako stan wyjścia. Ramkę N= można
umieścić w  dowolnym miejscu gałęzi
P_TRIG
Stan zasilania lub stan logiczny na wyjściu Q przyjmuje wartość TRUE
wtedy, gdy jest wykryta dodatnia zmiana (wyłączony  włączony)
stanu wejściowego CLK
N_TRIG Stan zasilania lub stan logiczny na wyjściu Q przyjmuje wartość TRUE
wtedy, gdy jest wykryta ujemna zmiana (włączony  wyłączony) stanu
wejściowego CLK (FBD). Instrukcja N_TRIG nie może być umieszczona
na początku lub końcu sieci. W  przypadku FBD instrukcja N_TRIG może
się znajdować w  dowolnym miejscu z  wyjątkiem końca gałęzi
– TON:
– Zmiana PT nie daje żadnego efektu
podczas pracy timera.
– Zmiana IN na FALSE podczas pracy
timera zeruje i zatrzymuje timer.
– TOF:
– Zmiana PT nie daje żadnego efektu
podczas pracy timera.
– Zmiana IN na TRUE podczas pracy ti-
mera zeruje i zatrzymuje timer.
– TONR:
– Zmiana PT nie ma żadnego efektu
podczas pracy timera, ale skutkuje
w czasie, gdy timer wznawia pracę.
– Zmiana IN na FALSE podczas pracy
timera zatrzymuje timer ale go nie ze-
ruje. Zmiana IN z powrotem na TRUE
powoduje, że timer rozpoczyna pracę
od zliczonej wartości czasu.
Przebiegi charakteryzujące pracę time-
rów pokazano na rys. 1.
Liczniki
Instrukcje dotyczące liczników są stoso-
wane do zliczania wewnętrznych zdarzeń
w programie i zewnętrznych zdarzeń procesu:
– CTU to licznik zliczający w górę,
– CTD to licznik zliczający w dół,
– CTUD to licznik zliczający w  górę
i w dół.
Każdy licznik wykorzystuje do pamięta-
nia danych strukturę przechowywaną w blo-
ku danych. Blok danych jest przypisywany
timerowi przez użytkownika wtedy, gdy in-
strukcja dotycząca licznika jest umieszczona
w  edytorze. Te instrukcje korzystają z  liczni-
ków programowych i  ich maksymalna szyb-
kość zliczania jest ograniczona częstością
wykonywania OB, w których są umieszczone.
Kiedy instrukcja dotycząca licznika zo-
staje umieszczona w bloku funkcji, to można
wybrać opcję zwielokrotnienia egzemplarzy
bloku danych; nazwy struktur liczników
mogą być różne z  oddzielnymi strukturami
danych, ale dane licznika są zawarte w  jed-
nym bloku danych i  są nie wymagane od-
dzielne bloki danych dla każdego licznika.
W  ten sposób redukuje się czas przetwarza-
nia i pamięć niezbędną do obsługi liczników.
Nie występuje żadna interakcja pomiędzy
strukturami danych liczników we współ-
dzielonych wielokrotnych egzemplarzach
bloków danych. Symbole liczników umiesz-
czono w tab. 3.
Zakres zliczania zależy od wybranego
typu danych. Jeżeli zliczenia są liczbami cał-
kowitymi bez znaku, to w dół można zliczać
do zera, a w górę aż do granicy zakresu. Jeże-
li zliczenia są liczbami całkowitymi ze zna-
kiem, to w dół można zliczać aż do ujemnej
granicy liczby całkowitej, a w górę do dodat-
niej granicy liczby całkowitej.
CTU: Jeżeli wartość parametru CU zmie-
nia się z  0 na 1, to CTU zlicza w  górę o  1.
Jeżeli wartość parametru CV (current count
Rys. 1. Przebiegi charakteryzujące pracę timerów, a) TON: Przebieg czasowy ON-delay,
b) TOF: Przebieg czasowy OFF-delay, c) TONR: Przebieg czasowy ON-delay Retentive
a)
b)
c)
139 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
S7-1200: instrukcje programowania
Jeżeli wartość parametru LOAD zmienia
się z  0 na 1, to wartość parametru PV jest
wpisywana do licznika jako nowa wartość
CV. Jeżeli wartość parametru kasującego R
zmienia się z 0 na 1, to bieżąca wartość zli-
czeń zostaje skasowana do 0.
Na rys. 3 przedstawiono przebieg czaso-
wy w przypadku licznika CTUD zliczającego
liczby całkowite bez znaku (dla PV = 4).
Tomasz Starak
Tab. 2. Symbole timerów
Timery TP, TON, TOF mają takie same parametry wejściowe i  wyjściowe
Timer TONR ma dodatkowo wejściowy parametr kasujący R. Użytkownik
może nadać własną nazwę „Timer Name” blokowi danych timera, która
opisuje, jaką funkcję pełni timer w  procesie
Tab. 3. Symbole liczników
Z  rozwijanej listy
pod nazwą ramki
należy wybrać typ
zliczanych danych
Użytkownik może
nadać własną
nazwę „Counter
Name” blokowi
danych licznika,
która opisuje, jaką
funkcję pełni licznik
w  procesie
Rys. 2. Przebieg czasowy licznika CTU zliczają-
cego liczby całkowite bez znaku (dla PV = 3)
Rys. 3. Przebieg czasowy w przypadku licznika CTD
zliczającego liczby całkowite bez znaku (dla PV = 3)
Rys. 4. Przebieg czasowy w przypadku licznika CTUD zlicza-
jącego liczby całkowite bez znaku (dla PV = 4)
liczby całkowite bez zna-
ku (dla PV = 3).
CTD: Jeżeli wartość
parametru CD zmienia
się z 0 na 1, to CTU zlicza
w  dół o  1. Jeżeli wartość
parametru CV jest więk-
sza lub równa 0, to para-
metr wyjściowy licznika
Q = 1.
Jeżeli wartość para-
metru LOAD zmienia się
z  0 na 1, to war-
tość parametru PV
(preset count value
– ustalona wartość
zliczeń) jest wpisywana do licznika
jako nowa wartość CV.
Na rys. 2 przedstawiono prze-
bieg czasowy w przypadku licznika
CTD zliczającego liczby całkowite
bez znaku (dla PV = 3).
CTUD: CTUD zlicza o 1 w górę
lub w  dół przy każdej zmianie
z  0 na 1 na wejściach CU (count
up – zliczanie w  górę) lub CD (count down
– zliczanie w dół). Jeżeli wartość parametru
CV (current count value – bieżąca wartość
zliczeń) jest równa lub większa od wartości
parametru PV (preset value – ustalona war-
tość), to parametr wyjściowy licznika QU =
1. Jeżeli wartość parametru CV jest mniejsza
lub równa 0, to parametr wyjściowy licznika
QD = 1.
value – bieżąca wartość zliczeń) jest większa
lub równa wartości parametru PV (preset co-
unt value – ustalona wartość zliczeń), to pa-
rametr wyjściowy licznika Q = 1.
Jeżeli wartość parametru kasującego R
zmienia się z 0 na 1, to bieżąca wartość zli-
czeń zostaje skasowana do 0.
Na rys. 2 przedstawiono przebieg czaso-
wy w  przypadku licznika CTU zliczającego
R E K L A M A
140 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
AUTOMATYKA I MECHATRONI KA
Interfejs BiSS
Podzespoły
i narzędzia
BiSS jest szybkim, uniwersalnym interfejsem do pobierania danych
z  czujników oraz do komunikacji z  różnego rodzaju elementami
wykonawczymi w  systemach automatyki. W  artykule zostaną opisane
dostępne zestawy demonstracyjne tego interfejsu.
Rys. 1. Schemat blokowy układu iC-MB3
su BiSS można uzyskać przepływność do
10 Mb/s, a dla magistrali SSI do 4 Mb/s. Ada-
ptery te są zgodne z protokołem komunikacji
układu nadrzędnego sieci BiSS oznaczonego
symbolem iC-MB3.
Adapter MB3U jest kompatybilny z in-
terfejsem USB w  wersji 2.0. Ma on sepa-
rację galwaniczną dla wejść sygnałowych,
a  jego napięcie zasilania jest pobierane
z  portu USB (12  V/90  mA i  5  V/50  mA).
Możliwe jest też dołączenie zewnętrznego
źródła zasilania niezbędnego dla czujni-
stosowane rozwiązania konstrukcyjne i pro-
gramowe.
Do komunikacji z  urządzeniami wypo-
sażonymi w interfejs BiSS może służyć spe-
cjalny adapter oznaczony symbolem MP3x.
Występuje on w  dwóch wersjach: MP3U
– dołączany do portu USB komputera PC
oraz MP3A – dołączany do portu równole-
głego (LPT). Umożliwiają one odczytywanie
danych z  do czujników lub z  jednego enko-
dera z magistralą SSI. Wykonywane pomiary
mogą być synchronizowane. Dla interfej-
W marcowym numerze EP przedstawili-
śmy interfejs BiSS opracowany w 2002 roku
przez firmę iC-Haus. Postać źródłowa proto-
kołu BiSS jest udostępniana bezpłatnie jako
open-source.
Narzędzia
Dla niektórych podzespołów służących
do implementacji interfejsu BiSS we wła-
snym systemie są oferowane zestawy de-
monstracyjne. Dzięki nim można zapoznać
możliwości interfejsu, a  także podpatrzyć
141 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Interfejs BiSS
R E K L A M A
Interfejs BiSS
BiSS jest interfejsem synchronicznym,
szeregowym i cyklicznym. W podstawowej
wersji ma dwie jednokierunkowe linie.
Warstwa sprzętowa interfejsu BiSS jest
zgodna ze specyfikacją przemysłowego
interfejsu SSI (Serial Synchronous Inteface),
jednakże oferuje on dodatkowe możliwości:
– komunikacja jest dwukierunkowa,
– większa niż dla podobnych częstotliwość
sygnału zegarowego (do 10 MHz dla
RS422 i do 100 MHz dla LVDS),
– kompensacja opóźnienia linii przez
kontroler,
– zabezpieczenia transmisji (CRC),
sygnalizowanie błędów i ostrzeżeń,
– możliwość pracy w połączeniu szynowym
(wyjścia danych układów podrzędnych).
Na rys. 2 przedstawiono widok główne-
go okna programu BiSS Reader dla układu iC
-MB3. Umożliwia on odczytywanie danych
pomiarowych z urządzeń podrzędnych dołą-
czonych do układu BiSS master.
Maciej Gołaszewski, EP
maciej.golaszewski@ep.com.pl
Motorola 6800 do własnego mikrokontrolera.
Protokół komunikacji na płytce MB3D-P jest
wybierany poprzez zwarcie odpowiedniego
wyprowadzenia na płytce do masy lub do
zasilania.
Oprogramowanie
Firma iC-Haus udostępnia oprogramo-
wanie do komunikacji z urządzeniami wypo-
sażonymi w interfejs BiSS. Jest ono dostępne
jako biblioteki dll, dzięki którym aplikacja
użytkownika może uzyskać dostęp do in-
terfejsu poprzez zbiór funkcji. Alternatywą
jest graficzny interfejs użytkownika BiSS
Reader. Jest to oprogramowanie wykonane
w  środowisku programistycznym LabView
dla aplikacji pomiarowych i  analizujących
firmy National Instruments. Ponadto, może
on być używany sterowania układami pod-
rzędnymi z  interfejsem BiSS, umożliwiają-
cy ich komunikację z  układami typu BiSS
master. Na stronie producenta są dostępne
wersje tego programu dla różnych układów
podrzędnych.
ków o  większym napięciu. Adapter nad-
rzędny MB3x jest zasilany ze źródła o  na-
pięciu 5  V (pobór prądu 90  mA). Adapter
MB3U jest także dostępny w wersji MB3U-
I2C z dodatkowym złączem do komunikacji
I
2
C lub SPI. W  trybie I
2
C może pracować
z  sygnałem zegarowym o  częstotliwości
do 320 kHz. Nie może on jednak pracować
w trybie multi-master.
Przykładowe podzespoły
Wielu producentów oferuje urządzenia
automatyki wyposażone w  interfejs BiSS.
Można go także zastosować we własnym
urządzeniu. Firma iC-Haus ma bowiem
w  ofercie podzespoły interfejsowe BiSS’a.
Przykładem jest układ master iC-MB3. Jest to
jednokanałowy układ umożliwiający komu-
nikację z  3 układami podrzędnymi (czujni-
kami) w  trybie dwukierunkowym synchro-
nicznym, o  maksymalnej przepływności
10  Mb/s. Na rys. 1 przedstawiono schemat
blokowy układu iC-MB3.
Dane pobierane z  czujników w  jednym
cyklu mogą mieć długość 0...64 bitów (jest
to ustawiane oddzielnie dla każdego układu
podrzędnego) i mogą być zabezpieczone ko-
dami CRC o długości do 8 bitów (w zależno-
ści od układu podrzędnego). Układ iC-MB3
automatycznie dopasowuje się do opóźnie-
niach na liniach sygnałowych, czasu pomia-
ru i konwersji. Dla każdego układu podrzęd-
nego jest przypisana podwójna pamięć RAM
umożliwiająca jednoczesny dostęp przez
mikrokontroler do danych czujnika w czasie
ich odczytywania z sensorów.
Firma iC-Haus oferuje zestaw ewalu-
acyjny interfejsu BiSS oznaczony symbolem
MB3D, w którym zastosowano układ iC-MB3.
Dostępny jest w  dwóch wersjach: MB3D-S
(z  interfejsem szeregowym) oraz MB3D-P
(z interfejsem równoległym). Płytkę MB3D-S
można dołączyć do portu LPT komputera PC
(dostępne są odpowiednie sterowniki) lub
do dowolnego mikrokontrolera poprzez port
SPI. Zestaw MB3D-P można dołączyć magi-
stralą zgodną ze specyfikacją Intel 8080 lub
Rys. 2. Widok okna programu BiSS Reader
142 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
AUTOMATYKA I MECHATRONI KA
Definicja zakresu pomiarowego
Obciążeniem znamionowym jest wielkość
siły wprowadzonej do czujnika w kierunku
pomiarowym, która określa górną wartość
zakresu pomiarowego.
Obciążenie użytkowe – to największa siła
w kierunku osi pomiarowej czujnika, dla
której występuje jednoznaczny związek
między siłą, a sygnałem wyjściowym.
Obciążenie graniczne – to największa siła
w kierunku osi pomiarowej, którą jest
zdolny przyjąć czujnik bez pozostawienia
mierzalnego śladu w jego właściwościach
w obszarze zakresu pomiarowego.
Obciążenie niszczące oznacza siłę przyłożoną
w osi czujnika, której przekroczenie
może prowadzić do jego mechanicznego
zniszczenia.
Dodatkowe informacje:
WObit, 61-474 Poznań, ul. Gruszkowa 4,
e-mail: wobit@wobit.com.pl, www.wobit.com.pl
Zasada działania
Najczęściej stosuje się tensometry
oporowe, których rezystancja zależy od
jego długości. W  typowych czujnikach
tensometrycznych, pod wpływem przy-
łożonej siły odkształcany jest materiał
korpusu, a  wraz z  nim materiał czynny
tensometru, co powoduje zmianę sygna-
łu proporcjonalną do mechanicznego od-
kształcenia. Tensometry są przyklejone
do metalowego podłoża korpusu za po-
Czujniki tensometryczne
Skomputeryzowany pomiar
siły
Czujniki tensometryczne (pot. tensometry) są podstawowymi
elementami wag elektronicznych oraz innych urządzeń do pomiaru
sił ściskających, rozciągających, naprężeń, itp. Są szeroko stosowane
w  systemach automatyki, np. do pomiaru ciężaru zbiorników
magazynujących surowce, zbiorników mieszalniczych lub platform
najazdowych. Czujniki tensometryczne są umieszczane najczęściej
pod podporami zbiornika lub platformy, co w  połączeniu
z  urządzeniami pomiarowymi umożliwia pomiar masy lub
wyznaczanie ilości surowca do dozowania.
mocą specjalnej folii izolującej. Pomiar
rezystancji tensometru jest wykonywany
w układzie mostka Wheatstone’a (rys. 1).
Pełny układ mostka pomiarowego zawiera
dodatkowe elementy kompensujące nie-
korzystny wpływ zmian temperatury na
wartość rezystancji. Na rys. 1 tensometr
o  oporności R1 jest głównym elementem
pomiarowym, tensometr o  oporności R2
służy do kompensacji wpływu czynników
ubocznych (szczególnie wilgoci i  tempe-
ratury). W praktyce stosowane są również
inne konstrukcje, o  większej liczbie ten-
sometrów.
W  ramce Definicja zakresu pomiaro-
wego scharakteryzowano zakres pomiaro-
wy czujników tensometrycznych. Podane
wartości są określone dla sił statycznych.
Przy obciążeniach dynamicznych trzeba
przyjąć mniejsze wartości. Z tego powodu
należy zachować szczególną ostrożność
już przy instalacji czujnika, gdyż wtedy
mogą wystąpić niedozwolone wartości
przeciążające powodujące jego uszkodze-
nie. Również w trakcie użytkowania urzą-
dzenie wskazuje tylko obciążenie statycz-
ne, a  dynamiczne krótkotrwałe zmiany
obciążenia są uśredniane.
Proces przyklejenie folii tensome-
trycznej jest skomplikowany, gdyż należy
dobrać odpowiedni klej w  zależności od
rodzaju podłoża (muszą mieć jednakową
rozszerzalność cieplną). Z  tego względu
uzasadnionym jest stosowanie gotowych
modułów pomiarowych, a  nie produk-
cja własnych (szczególnie niskoseryjna).
Przy wykonywaniu pomiarów trzeba też
pamiętać o  odpowiednim umieszczeniu
czujnika tensometrycznego, gdyż naprę-
żenia są mierzone w  określonym kierun-
ku.
Przykłady czujników
Przykładowy czujnik tensometryczny
KB52 przedstawiono na fot. 2. Ma on budo-
wę membranową o kształcie toroidu z rdze-
niem w  środku. Pierścień toroidu stabilizu-
je obudowę. Na kuliście zakończony rdzeń
(eliminacja bocznych nacisków) podawana
jest mierzona siła nacisku. Z korpusu wypro-
wadzony jest ekranowany 4-żyłowy przewód
z sygnałem pomiarowym.
Czujniki takie są wykonywane na zakres
pomiarowy od 0,5, 1, 2, 5 i 10 kN. Obciążenie
użytkowe może wynosić maksymalnie 150%
zakresu pomiarowego, przy czym 200% tego
zakresu jest obciążeniem niszczącym. Stała
tensometru, czyli współczynnik odkształca-
nia tensometru wynosi 2 mV/V ±10%. Błąd
czujnika określają wielkości: tolerancja linio-
wości 0,05% zakresu pomiarowego, toleran-
Rys. 1. Typowy mostek tensometryczny
Fot. 2. Czujnik tensometryczny KB52
Fot. 3. Modułowe czujniki
tensometryczne: a) KM202 i b) k1600
143 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Skomputeryzowany pomiar siły
R E K L A M A
cja zera 2% zakresu pomiarowego, histereza
0,05% zakresu pomiarowego i błąd pełzania
mierzony w  czasie 30 minut 0,1% zakresu
pomiarowego.
Przykładem czujników o innych kształtach
są k1600 oraz KM202. Na fot. 3 przedstawiono
oba czujniki, natomiast na rys. 4 wskazano kie-
runek mierzonej przez nie siły.
Akwizycja danych
Zazwyczaj czujniki tensometryczne
pracują w  grupach, a  do zbierania danych
służą specjalne urządzenia pomiarowe.
Przykładem takiego urządzenia jest moduł
ADT4U, który służy do pomiaru sygnałów
z czterech mostków tensometrycznych. Mo-
duł ADT4U przesyła zbierane dane pomia-
rowe do komputera PC za pomocą interfejsu
USB (dostępna jest również wersja z  inter-
fejsem RS232). Jest on wyposażony w 24-bi-
towy przetwornik A/C sigma-delta. Roz-
dzielczość i  dokładność pomiaru zależą od
zastosowanego czujnika tensometrycznego.
Możliwe jest więc wykonywanie pomiarów
w  zakresie gramów jak i  ton. Moduł może
być zasilany z portu USB lub z zewnętrzne-
go źródła napięcia stałego 12...24 V.
Do obsługi modułu ADT4U przezna-
czony jest program ADT4U-PC dla kompu-
Rys. 4. Kierunek mierzonej siły dla czujników: a) KM202 i b) k1600
Fot. 5. Programowalny wskaźnik do
czujników tensometrycznych MD100-T
Rys. 6. Program sterujący pracą
programowalnego wskaźnika MD100-T
tera PC. Umożliwia
on skonfigurowa-
nie czujnika oraz
odczytywanie wy-
ników pomiarów
i  ich wizualizację.
Moduł ma również
wyjście cyfrowe
typu OC, poprzez
które może być do-
łączony do sterow-
nika PLC lub lam-
py sygnalizacyjnej
(np. przekroczenie
dozwolonego cię-
żaru). Moduł AD-
T4U może współ-
pracować z  różnymi mostkami tensome-
trycznymi bez potrzeby kalibracji, gdyż ma
on możliwość wprowadzenia stałej czuło-
ści dołączonego mostka.
Podobnym urządzeniem jest programo-
walny wskaźnik cyfrowy MD100T. Może być
dołączany do komputera PC poprzez port
RS232, albo bezpośrednio do kontrolki sy-
gnalizacyjnej lub do sterownika PLC. Progra-
mowanie wartości granicznych, zmiany na-
staw przeprowadzane jest za pomocą klawia-
tury znajdującej się na jego płycie czołowej
(fot. 5). Wyniki pomiarów są pokazywane na
6-cyfrowym wyświetlaczu diodowym. Do
urządzenia dołączany jest program sterują-
cy MD100t-PC uruchamiany na komputerze
(rys. 6).
Maciej Gołaszewski, EP
maciej.golaszewski@ep.com.pl
144 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
AUTOMATYKA I MECHATRONI KA
Model OSI został podzielony na siedem warstw (rys.  1). Każda
z  nich pełni specjalne funkcje w  procesie komunikacyjnym. Jeżeli
jednak system komunikacyjny nie wymaga którejś z  funkcji, wtedy
odpowiednia warstwa nie jest wykorzystywana i  jest pomijana. Tak
też jest w sieciach PROFIBUS, które wykorzystują warstwy 1, 2 oraz 7.
Protokoły komunikacyjne stosowane w sieciach
Profibus
Profibus FMS (Fieldbus Message Specification) jest przeznaczony
do wzajemnej komunikacji na poziomie sterowania jednostek cen-
Profibus
Model ISO/OSI, architektura
i rodzaje stosowanych
protokołów, ramka, telegramy,
kodowanie
Model ISO/OSI opisuje komunikację pomiędzy
stacjami w  systemie sieciowym oraz definiuje
zasady transmisji i  interfejs używany przez dany
protokół. W  1983 r. Międzynarodowa Organizacja
do celów Standaryzacji (ISO) ustanowiła model
referencyjny OSI („Open Systems Interconnection
Reference Model”), który definiuje elementy,
strukturę i  zadania związane z  komunikacją.
tralnych PLC oraz komputerów PC. Był on poprzednikiem protokołu
PROFIBUS
DP. Wykorzystuje warstwy 1,2 oraz 7.
Profibus DP (Decentralized Periphery) jest prostym, szybkim, cy-
klicznym i  deterministycznym procesem wymiany danych pomię-
dzy stacją master a  określoną stacją slave. Pierwotna wersja DP-V0
i  późniejsza rozszerzona wersja DP-V1 pozwalają na cykliczną wy-
mianę danych pomiędzy stacjami master i slave. W wersji DP-V2 do-
datkowo jest możliwa komunikacja slave-to-slave w trybie izochro-
nicznym. Wykorzystuje on warstwę 1 i 2 oraz interfejs użytkownika,
który udostępnia wymagane funkcje użytkowe, systemowe i obsługę
urządzeń dla różnych typów stacji DP. Warstwy 3 do 7 nie są uży-
wane.
Profibus PA jest implementowany głównie w  automatyce proce-
sowej. Typowo wykorzystuje technologię transmisji MBP-IS, protokół
transmisji w  wersji DP-V1 oraz profile aplikacyjne dla urządzeń PA
Devices. Jest on rozszerzeniem protokołu Profibus DP.
Bus Access Protocol. Umieszczony w  warstwie 2 (danych). De-
finiuje procedury master-slave oraz token passing pozwalające na
koordynację dostępu kilku stacji master w  sieci. Warstwa 2 zawiera
również funkcje do zabezpieczenia i obsługi ramki danych. Jest ona
określana mianem fdl.
Rys. 2. Struktura ramki w sieci Profibus
Rys. 1. Model ISO/OSI
Tab. 1. Sposób wymiany informacji pomiędzy stacjami DP
oraz używane usługi i  funkcje
Funkcje/
usługa
Stacja
DP-slave
Stacja
DP-master
Klasa 1
Stacja
DP-master
Klasa 2
Numer
SAP
Usługa
warstwy
2
Za Od Za Od Za Od
Data_
Exchange
W W O Domyślny SRD
RD_Inp W O 56 SRD
RD_Outp W O 57 SRD
Slave_Diag W W O 60 SRD
Set_Prm W W O 61 SRD
Chk_Cfg W W O 62 SRD
Get_Cfg W O 59 SRD
Global_
Control
W W O 58 SRD
Set_Slave_
Add
O O 55 SRD
Komunika-
cja-M-M
O O O O 54 SRD/SDN
Usługi
DP-V1
O O O 51/50 SRD
Opis funkcji: Za – zapytanie, Od – odpowiedź, W  – wymagane,
O  – opcjonalne
145 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Profibus
R E K L A M A
Ramka, kodowanie, procedura dostępu i telegram
w protokole Profibus
Struktura ramki w protokole Profibus. Ramka w protokole Pro-
fibus (rys. 2) składa się z 11 bitów (1 bit startu, 8 bitów danych, 1 bit
parzystości (even), 1 bit stopu). Jeżeli nic nie jest transmitowane, to
linia przyjmuje stan tzw. idle state potential, czyli stan logiczny „1”.
Linia przestawiana jest w stan „0” przez bit startu.
Kodowanie sygnału. Protokół Profibus DP wymienia dane, wyko-
rzystując sposób kodowania danych NRZ, tzn. sygnał kodujący stan lo-
giczny „0” lub „1” nie zmienia się w trakcie trwania danego bitu (rys. 3).
Kodowanie typu Manchester – Profibus PA. Protokół Profibus
PA przesyła dane z  użyciem kodu Manchester w  przypadku wyko-
Rys. 3. Kodowanie typu NRZ
Rys. 4. Kod Manchester II (modulacja prądu)
Rys. 5. Procedura dostępu i wymiany cyklicznej w sieci Profibus
Rys. 6. Format telegramu FDL. SDF: pole nagłówka (Start Delimi-
ter Data Link) – długość 1 lub 4 bajty, DA: bajt celu (Destination
Address, pole informacji), SA: bajt adresu źródła (Source Ad-
dress, pole informacji), FC: bajt kontrolny (Frame Control, pole
informacji), DATA_UNIT: pole danych, długość (L-3), maksymalnie
246 bajtów, CRC: suma kontrolna bloku danych, długość 2 bajty
146 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
AUTOMATYKA I MECHATRONI KA
Rys. 7. Przesyłanie telegramów: a) serwis acykliczny, b) serwis
cykliczny
rzystania technologii MBP (Manchester Coded Bus Powered), tzn. bit
przesyłany jest jako zbocze narastające lub opadające, zmieniające się
w połowie trwania bitu (rys. 4).
Struktura telegramu (warstwa 2). Wymiana danych w sieci Profi-
bus DP (rys. 5) polega na wysyłaniu telegramów ze stacji nadrzędnej
master do stacji podrzędnej slave oraz odpowiedzi na te zapytania
w odwrotnym kierunku. Dodatkowo, stacje aktywne (master) wymie-
nią pomiędzy sobą znacznik dostępu, tzw. token. Zezwala on na nada-
wanie w sieci.
W  warstwie drugiej opisano ogólny format telegramów danych,
format zabezpieczeń danych oraz serwis transmisji. Jako zasadę przy-
jęto, że każdy telegram ma format opisany jako fdl (rys.  6). Składa
się on z pola nagłówka, pola informacji i cyklicznej sumy kontrolnej
(CRC). Pole informacji podzielono na pole adresów i kontroli. Dodat-
kowo może zawierać ono również pole z  danymi. Przy telegramach
z krótkim potwierdzeniem pole informacji zostaje pominięte.
W protokole Profibus zdefiniowano następujące serwisy transmisji:
– SDA (Send Data with Acknowledge): dane wysyłane są do stacji
master lub slave, a  jako odpowiedź wysyłane jest potwierdzenie
(tylko dla protokołu FMS).
– SRD (Send and Request Data with acknowledge): dane są wysyła-
ne i odbierane w jednym cyklu wiadomości.
– SDN (Send Data with No Acknowledge): telegramy typu Broadcast
lub Multicast, tzn. telegramy do wybranej grupy.
Protokół Profibus DP używa jedynie usług SRD oraz SDN.
Za pomocą serwisu SRD stacja master wysyła wartości danych wyj-
ściowych do stacji slave i otrzymuje zwrotnie odpowiedź jako wartość
danych wejściowych. Jeżeli stacja slave nie ma wejść, a jedynie same
wyjścia, to wysyła krótką odpowiedź potwierdzenia będącą liczbą E5H.
Serwis SDN jest używany do wysyłania danych do zdefiniowanej gru-
py stacji slave. Nie ma telegramu odpowiedzi na telegram SDN.
Format telegramu ze stałą ilością pola informacji bez
pola danych
SD1 – Request_FDL_Status: telegram wysyłany przez stację aktyw-
ną w celu wyszukania pojawienia się nowej stacji aktywnej w sieci.
SDL1: bajt startu 1 (Start Delimiter 1 Data Link), kod: 10H
SDL5: bajt startu 5 (Start Delimiter 5 Data Link), kod: E5H
CRC: cykliczna suma kontrola bloku (CRC) – długość 2 bajty
L: długość pola informacji, stała długość L = 3 bajty
Format ze zmienną długością pola informacji
SD2 – Telegram: telegram danych ze zmienną długością danych.
Wykorzystywany przez serwis SRD
SDL2: bajt startu 2 (Start Delimiter 2 Data Link), kod: 68H
LE: bajt długości (Length), wartość: 4 do 249
LEr: bajt długości powtórzony (repeated)
CRC: cykliczna suma kontrola bloku (CRC) – długość 2 bajty
L: długość pola informacji, zmienna liczba bajtów L = 4 do 249
Format telegramu ze stałą ilością pola informacji
z polem danych
SD3 = Telegram: telegram danych ze stałą długością danych.
SDL3: bajt startu 3 (Start Delimiter 3 Data Link), kod: A2H
CRC: cykliczna suma kontrola bloku (CRC) – długość 2 bajty
L: długość pola informacji, stała długość L = 11 bajtów
Telegram token
SD4 = Telegram token: telegram pomiędzy dwoma stacjami ak-
tywnymi w  celu przekazania uprawnienia dostępu do sieci (token).
Składa się on z 5 bajtów:
– SDL4: bajt startu 4 (Start Delimiter 4 Data Link), wartość DCH,
– DA: bajt stacji docelowej (Destination Address),
– SA: bajt stacji źródłowej (Source Address),
– CRC: cykliczna suma kontrola bloku (CRC) – długość 2 bajty
a)
b)
147 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Profibus
Wszystkie telegramy zapytania wysyłane przez stację nadrzędną
master klasy 1 wysyłane są z wysokim priorytetem w warstwie 2. Od-
powiedni telegram odpowiedzi stacji DP slave jest zwykle wysyłany
z niskim priorytetem. Jednak stacja slave ma możliwość (przez zmia-
nę ważności telegramu z niskiego na wysoki) poinformowania stacji
nadrzędnej master o  istnieniu danych diagnostycznych do odczytu
lub wystąpieniu określonego zdarzenia w stacji slave.
Na rys. 7 pokazano przykłady transmisji telegramów wykorzysty-
wanych np. do przekazywania uprawnień do nadawania oraz do wy-
miany danych wejść i wyjść, podczas komunikacja pomiędzy stacjami
master i  slave, natomiast w  tab.  1 i  na rys.  8 używane funkcje oraz
sposób komunikacji pomiędzy stacjami Profibus DP.
Dariusz Germanek
www.profibus.org.pl
poland@profibus.com
Rys. 8. Wymiana danych pomiędzy stacjami Profibus DP
14 14 4 14 44 14 14 14 14 14 44 14 4 14 14 14 4 14 14 14 4 14 14 447777777777777777
Profibus
R E K L A M A
148 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
AUTOMATYKA I MECHATRONI KA
Algorytm sterujący dopuszcza różne
warianty zachowania się robota zależnie
od napływających informacji z  wbudowa-
nych sensorów. Są to na przykład wszelkie-
go rodzaju „inteligentne” pojazdy potrafiące
omijać przeszkody, podążać za światłem
lub dźwiękiem. W bardzo zaawansowanych
konstrukcjach na pokładzie umieszczone są
kamery, a  sterownik ma wbudowane proce-
dury potrafiące analizować odbierany obraz
i odpowiednio reagować.
Robotyka jest bardzo fascynującą dzie-
dziną wiedzy. Wyższe stopnie wtajemni-
czenia wymagają przyswojenia sporej wie-
dzy teoretycznej i  praktycznej. Jednak żeby
rozpocząć przygodę z  robotami i  robotyką,
wcale nie trzeba być wysoko kwalifikowa-
nym inżynierem. Potrzebne do opanowania
podstawy są zaskakująco proste i może je sa-
modzielnie opanować z powodzeniem uczeń
szkoły średniej.
Współczesne roboty są w  zasadzie wy-
łącznie sterowane mikrokontrolerami. Nauka
podstaw programowania jest szeroko opisa-
na w wielu książkach i w Internecie. Jednak
każdy potencjalny entuzjasta robotyki musi
się zmierzyć z  połączeniem programowa-
nego sterownika i  sterowanego nim układu
mechanicznego. I  tutaj najczęściej okazuje
się, że mechanika jest o wiele trudniejsza niż
programowanie. Jeżeli chcemy zbudować na
przykład pojazd – robota (chyba najczęściej
spotykany przypadek robota dla począt-
kujących), to musimy wykonać kompletny
układ napędowy z korpusem, na którym jest
umieszczona płytka sterownika. Na korpusie
muszą być umieszczone w  odpowiednich
miejscach czujniki (sensory) i  układ zasi-
lania bateryjnego. Konieczność wykonania
tych mechanicznych prac zniechęca wielu
potencjalnych entuzjastów robotyki. Jed-
nym ze sposobów poradzenia sobie z  tym
problemem jest zakup napędzanych silni-
kami elektrycznymi zabawek dla dzieci. Jest
tam rozwiązany problem napędu i zasilania.
Można na bazie zabawki po zamontowaniu
sterownika budować całkiem tanio swoje po-
jazdy – roboty.
Problem zauważyli też producenci zesta-
wów dla elektroników hobbystów. Oferują
specjalnie do tego celu zaprojektowane ze-
stawy do samodzielnego montażu, najczę-
ściej ze sterownikiem. Trochę nietypowym
zestawem „startowym” dla entuzjastów ro-
botyki jest zestaw Formula Flowcode produ-
kowany przez firmę Matrix Multimedia. Pro-
ducent dostarcza gotowy pojazd napędzany
dwoma silnikami elektrycznymi sterowany
kompletnym sterownikiem zbudowanym na
bazie mikrokontrolera PIC18F4455 firmy Mi-
crochip. Wyjątkowość zestawu nie polega na
jakichś specjalnych rozwiązaniach mecha-
nicznych, ale na możliwości łatwego i szyb-
kiego programowania sterownika za pomocą
pakietu Flowcode.
Na rys.  1 pokazana została płytka ste-
rownika z  mikrokontrolerem i  rozmieszcze-
niem najważniejszych układów: sterowania
silnikami, sensorami odległości, sensorem
natężenia światła, układem generowania
dźwięku i  mikrofonem, złączem do dodat-
Flowcode Formula
Rysujesz i jedziesz
Rys. 1. Płytka sterownika
Robotyka to dziedzina łącząca
wiedzę z  zakresu mechaniki,
elektroniki i  automatyki.
Zaawansowane roboty
przemysłowe mogą wykonywać
skomplikowane czynności bardzo
szybko i  z  dużą dokładnością.
Ich działaniem steruje
algorytm zapisany w  programie
sterowniczym. Przykładem
takich robotów mogą być roboty
zgrzewające lub lakierujące
karoserie w  fabrykach
produkujących samochody.
Istnieje też inna grupa robotów.
W  ich przypadku program
sterujący nie składa się tylko
ze ściśle określonych sekwencji
wykonywanych jedna po drugiej.
149 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Flowcode Formula
R E K L A M A
kowych płytek systemu E-BLOCK, diodami
sygnalizacyjnymi LED i  złączem USB do
programowania mikrokontrolera.
Zastosowany w sterowniku mikrokontro-
ler PIC18F4455 jest umieszczony w  40-wy-
prowadzeniowej obudowie do montażu prze-
wlekanego. Jest to 8-bitowa szybka jednostka
o  architekturze RISC z  24 kilobajtami pa-
mięci programu, 2 kilobajtami pamięci RAM
i  wieloma peryferiami, w  tym z  interfejsem
USB. Interfejs USB jest wykorzystywany do
programowania pamięci programu mikro-
kontrolera z  poziomu programu Flowcode.
Żeby programowanie było możliwe, w  pa-
mięci PIC18F4455 jest zapisany program
bootloadera.
Ważnym elementem pojazdu jest zasi-
lanie. Robot jest standardowo zasilany z  4
akumulatorków o  rozmiarze R4 (paluszek).
Znamionowe napięcie jednego akumulatorka
wynosi 1,2 V, czyli napięcie „pokładowe” jest
równe 4,8 V. Można też podłączyć zewnętrz-
ne napięcie +5 V z zasilacza stabilizowane-
go (złącze J3). Jest to bardzo przydatna opcja
w  trakcie intensywnych prób z  programem.
Nie trzeba wtedy często ładować akumula-
torków. Do złącza J4 można podłączyć na-
pięcie z  6 akumulatorków lub napięcie nie-
stabilizowane. Napięcie to jest stabilizowane
w układzie stabilizatora LM2940 5,0.
Żeby sterownik mikroprocesorowy
mógł grać rolę sterownika robota musi, być
wyposażony w  układ sterowania układem
napędowym, czyli silnikami elektrycznymi
prądu stałego. Sterowanie silnika sprowa-
dza się do:
– włączania i wyłączania zasilania silnika
(start/stop),
– zmiany kierunków obrotu przez zmianę
polaryzacji zasilania,
– regulowania prędkości obrotowej silnika.
W  pojeździe Flowcode Formula do ste-
rowania silnikami zastosowano popularny
scalony mostek L293D produkowany przez
firmę STM. Schemat sterowania jest poka-
zany na rys.  3. Każdy z  silników jest ste-
rowany osobnym mostkiem. Jedno z  wejść
sterujących jest wejściem zmiany kierun-
ku obrotów, a  drugie jest wykorzystywane
do regulacji prędkości obrotowej. Widać
tu ważną zależność pomiędzy kierunkiem
obrotów i  współczynnikiem wypełnienia.
W gałęzi zaznaczonej na niebiesko aktywny
jest stan niski przebiegu PWM, bo wejście
KIERUNEK ma stan wysoki i  na nóżce 14
układu L293 jest plus napięcia zasilania.
W  gałęzi zaznaczonej na czerwono aktyw-
ny jest stan wysoki przebiegu PWM, bo
na wejściu KIERUNEK jest stan niski i  na
nóżce 6 układu L293 jest minus napięcia
zasilania.
Zastosowane w sterowniku czujniki od-
ległości pracują w podczerwieni i są zbudo-
wane z  diody nadawczej LED na podczer-
wień i  czujnika promieniowania podczer-
Rys. 3. Sterowanie silnikami Flowcode
Formula
Rys. 2. Układ zasilania robota
150 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
AUTOMATYKA I MECHATRONI KA
wonego zbudowanego w oparciu o fototran-
zystor – rys. 4.
Pomiar odległości jest wykonywany
przez 3 czujniki umieszczone z przodu z le-
wej i  prawej strony oraz centralnie. Diody
nadawcze są odseparowane od optotranzy-
storów przez umieszczenie ich na obu war-
stwach płytki: diody na górnej warstwie,
a optotranzystory na dolnej warstwie. Dzię-
ki temu bezpośrednio emitowana wiązka
nie jest odbierana przez detektor. Przez
diodę nadawczą zaczyna płynąć prąd, kie-
dy sterujący ją tranzystor wchodzi w  stan
nasycenia po podaniu stanu wysokiego
z portu sterującego jego bazą przez rezystor
ograniczający. Wiązka podczerwieni trafia
na otaczające przedmioty, zostaje od nich
odbita i powraca do czujnika (detektora). Im
przedmiot jest bliżej, tym więcej światła się
od niego odbija i przez to zwiększa się prąd
optotranzystora, powodując zmniejszanie
się napięcia na dzielniku. Im przedmiot jest
dalej, tym napięcie na wyjściu dzielnika bę-
dzie większe, bo optotranzystor mniej prze-
wodzi. Napięcie z  dzielnika jest mierzone
przez przetwornik analogowo-cyfrowy mi-
krokontrolera.
Na takiej samej zasadzie działają czuj-
niki drogi. Dzięki nim pojazd może się sa-
modzielnie poruszać po wyznaczonej trasie.
Warunkiem prawidłowego działania detek-
cji trasy jest jej narysowanie w postaci czar-
nego pasa o określonej szerokości na białym Fot. 7. Robot z dołączonym wyświetlaczem z zestawu E-Block Fot. 7. Robot z dołączonym wyświetlaczem z zestawu E-Block
Rys. 4. Czujniki odległości
Rys. 6. Czujniki światła i dźwięku
Rys. 5. Schemat podłączenia czujników
drogi
Działanie robota jest sterowanie przez
program zapisany w  pamięci mikrokontro-
lera. Dla wprawnego programisty obsługa
interfejsu PWM, przetwornika analogowo-
cyfrowego czy linii portów nie będzie sta-
nowiła żadnego problemu. Jednak dla tych,
którzy zaczynają przygodę ze sterownikami
mikroprocesorowymi, przebrnięcie przez
prawidłowe skonfigurowanie wszystkich
rejestrów układów peryferyjnych nie jest
zadaniem łatwym, a na pewno czasochłon-
nym. Jeżeli weźmiemy pod uwagę fakt, że
producent przewidział użycie zabawki do
nauki robotyki w szkołach średnich, to kla-
syczne programowanie w  asemblerze lub
w  języku C może jednak być problemem
przynajmniej dla części uczniów. I  tutaj
z pomocą przychodzi znany już nam pakiet
Flowcode. Flowcode – narzędzie do szyb-
kiego graficznego tworzenia programów ide-
alnie się do tego celu nadaje. Żeby jeszcze
lepiej wykorzystać jego zalety i  ułatwić ży-
cie tym, dla których programowanie to ko-
nieczność, producent przygotował specjal-
ne sprzętowe makro z gotowymi funkcjami
obsługi układu napędu i czujników.
Nie bez znaczenia jest też możliwość
bezpośredniego programowania poziomu
Flowcode mikrokontrolera sterownika przez
interfejs USB. Żeby programowanie było
możliwe trzeba zasilony pojazd połączyć ka-
blem USB z komputerem i zainstalować ste-
rownik w  systemie Windows. Potem w  cza-
sie tworzenia nowego projektu trzeba wybrać
w  oknie Choose Target urządzenie Formula
Flowcode Buggy. W  pasku urządzeń peryfe-
ryjnym znajdujemy ikonę Formula Flowcode
i  klikając, na nią dodajemy ten element do
projektu. Na rys.  8 jest pokazany element
symulacji działania sterownika. Można tu,
przesuwając myszką suwaki, symulować
działanie czujników odległości (Left, Right,
Forward), czujników drogi (Line Followers),
poziom sygnału z mikrofonu (MIC) i sygnału
tle. Producent wraz z  pojazdem Flowcode
Formula dostarcza wydrukowaną przykła-
dową trasę. Dwa czujniki drogi są umiesz-
czone na dolnej płytce blisko powierzchni,
po której porusza się pojazd, a schemat ich
podłączenia jest pokazany na rys. 5.
Kiedy oświetlana powierzchnia jest czar-
na, wtedy ilość odbitego światła jest mała
i  na wyjściu czujnika jest stan wysoki. Po
oświetleniu białej powierzchni odbija się
dużo więcej światła i  na wyjściu czujnika
jest stan niski. Mając do dyspozycji informa-
cję z dwu czujników, można tak sterować po-
jazdem, żeby wracał zawsze na czarny pas.
Czujniki natężenia światła i  poziomu
dźwięku pozwalają na implementację algo-
rytmów podążania za źródłem światła lub
dźwięku. Czujnikiem natężenia światła jest
fotorezystor włączony w  układ dzielnika
napięcia od strony masy. Im silniejsze świa-
tło padające na światłoczułą warstwę foto-
rezystora, tym jego rezystancja jest mniejsza
i  napięcie na wyjściu dzielnika jest mniej-
sze. Napięcie dzielnika jest mierzone przez
wejście przetwornika analogowo-cyfrowe-
go mikrokontrolera. Jako czujnik natężenia
dźwięku wykorzystano mikrofon elektre-
towy z  tranzystorowym wzmacniaczem –
rys.  6. Wzmocnienie wzmacniacza można
regulować potencjometrem P1. Napięcia
wyjściowe z  czujników są mierzone prze-
twornikiem analogowo-cyfrowym.
Układ elektryczny robota został uzupeł-
niony o interfejsy sygnalizacyjne w postaci
linijki 8 czerwonych diod LED i miniaturo-
wego głośnika/buzzera. Dodatkowo na płyt-
ce zostały umieszczone 2 przyciski, których
stan można odczytywać, oraz żeńskie złącze
DSUB9 do podłączenia modułów peryfe-
ryjnych zestawu E-Block produkowanych
przez firmę Matrix Multimedia. Można
na przykład w  celach testowych dołączyć
przez to złącze wyświetlacz alfanumerycz-
ny – rys. 7.
151 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Flowcode Formula
Rys. 9. Program sterujący jazdą robota po
wyznaczonej trasie
nie fragmentu toru okazało się, że program
radzi sobie nawet nieźle. Można poekspery-
mentować z  parametrami funkcji Forward,
SpinLeft i SpinRight. W pewnych sytuacjach
układ lepiej sobie radzi, kiedy jedzie wolniej.
Ten przykład jest jednym z  wielu opra-
cowanych na potrzeby edukacyjne. Robot
też może poruszać się w  labiryncie (projekt
Maze). Na potrzeby testów algorytmamów
poruszania się w  labiryncie można kupić
w  firmie gotowe elementy, z  których składa
się labirynt.
Edukacyjne przeznaczenie pojazdu For-
mula Flowcode ma odbicie w  ofercie han-
dlowej. Można kupić zestaw w  pakietem
Flowcode i  pięcioma pojazdami przezna-
czony dla jednej (angielskiej) klasy szkolnej.
W realiach polskiej szkoły 5 sztuk na klasę to
trochę mało.
Można też kupić sam moduł elektroniki
(2 płytki) bez układu jezdnego i  pojemnika
na baterie. Ta opcja jest przeznaczona do
sterowania innymi pojazdami, na przykład
4-kołowymi.
Po czasie spędzonym na poznawaniu
i  próbach z  pojazdem żałuję, że w  moich
czasach szkolnych nie było możliwości na-
uki z wykorzystaniem takich lub podobnych
pomocy lekcyjnych. Oczywiście nie można
zakwalifikować robota Formula Flowcode
tylko jako pomocy szkolnej. Na to ma zbyt
duże możliwości. Na pewno kompletną plat-
formę mechaniczno-elektroniczną i  rewe-
lacyjny sposób programowania docenią też
bardziej zaawansowani entuzjaści robotyki.
Tomasz Jabłoński EP
tomasz.jablonski@ep.com.pl
Rys. 8. Element symulacji sterownika
pojazdu
kumencie „Formula Flowcode – An In-
troductory course.pdf. Dokument jest
umieszczony na płycie CD dołączonej do
pojazdu. Można go też pobrać ze strony
internetowej firmy Matrix Multimedia.
Kurs jest przeznaczony dla młodych lu-
dzi od 14 lat wzwyż. Do przerobienia jest
5 poziomów od najprostszego po bardziej
rozbudowane. Ja, chociaż 14 lat już jakiś
czas temu skończyłem, postanowiłem
również poeksperymentować i przerobić
jedną z końcowych lekcji. Wybór padł na
algorytm jechania pojazdu po wytyczo-
nej czarnej drodze (Follow Line).
Jak już wiemy, do detekcji drogi są
przeznaczone dwa odpowiednio umiesz-
czone czujniki na podczerwień. Ich stan
jest odczytywany funkcją ReadLineSen-
sor. Wykonywany w  nieskończonej pętli
program na początku odczytuje stan obu
czujników, lewego i  prawego. Odczytane
wartości są zapisywane do zmiennych L_
Line i R-Line. Następnie jest sprawdzany
stan lewego czujnika. Jeżeli wartość od-
czytana z  czujnika jest jedynką, oznacza
to, że czujnik nie jest na drodze i  trzeba
pojazd skręcić w  lewo. Do skręcenia po-
jazdu używamy funkcji SpinLeft z  argu-
mentem 200. Po skręceniu program przecho-
dzi na początek i  ponownie sprawdza stan
czujników.
Kiedy jednak stan lewego czujnika jest
zerem (jest na czarnej drodze), to sprawdza-
ne jest, czy prawy czujnik jest na drodze,
Jeżeli tak, to wykonywana jest funkcja For-
ward i pojazd jedzie do przodu. Jeżeli nie, to
oznacza, że prawy czujnik nie jest na drodze
i pojazd musi skręcić w prawo po wykonaniu
funkcji SpinRight z argumentem 200.
Cały program dzięki specjalizowanym
funkcjom makra Formula jest w  sumie dość
prosty – rys.  9. Po skompilowaniu i  załado-
waniu do pamięci robota przyszedł czas na
próby działania. Tu warto wspomnieć o pew-
nej praktycznej właściwości makra. Po zała-
dowaniu programu do pamięci nie jest auto-
matycznie uruchamiany, ale czeka na przy-
ciśnięcie jednego z  przycisków sterownika.
Można zabawkę odłączyć od komputera,
postawić na torze i po naciśnięciu przycisku
rozpocząć próby. Procedura sprawdzania na-
ciśnięcia przycisku jest dodawana automa-
tycznie i  nie trzeba jej aplikować w  progra-
mie.
Do pierwszej próby użyłem toru wydru-
kowanego na firmowej instrukcji obsługi.
Ponieważ instrukcja była złożona, tak by się
zmieściła do pudełka, to po rozłożeniu toru
wydrukowanego na twardym kredowym pa-
pierze okazało się, że nie jest on zbyt równy.
Widać było, że procedury działają, pojazd się
stara podążać wytyczoną trasą, ale przeszka-
dzają mu w  tym nierówności toru. Sytuację
poprawiła próba prostowania toru. Jednak
dopiero po narysowaniu na prostym karto-
z czujnika światła (LDR). W ikonach Left Mo-
tor i  Right Motor można obserwować usta-
wiony współczynnik wypełnienia i kierunek
obrotów w  układzie sterowania silnikami
napędu.
Po dodaniu elementu symulacji sterow-
nika mamy do dyspozycji sprzętowe makro
z  funkcjami sterowania. Można je podzielić
na grupę funkcji sterowania napędem, od-
czytywania sensorów i  sterowania wyjścio-
wymi układami peryferyjnymi.
Do sterowania napędem są przeznaczone
funkcje:
– Forward: jazda do przodu z  ustaloną
prędkością,
– Reverse: jazda do tyłu z ustaloną prędko-
ścią,
– Stop: zatrzymaj się,
– SpinLeft: skręcanie w  lewo z  ustaloną
prędkością,
– SpinRight: skręcanie w prawo z ustaloną
prędkością,
– Set Motors: indywidualne sterowanie
każdym z silników.
Do odczytywania sensorów są przezna-
czone funkcje:
– ReadLineSensor: odczytanie czujnika
drogi,
– ReadIRSensor: odczytanie czujnika odleg-
łości,
– ReadLDR: odczytanie czujnika natężenia
światła,
– ReadMic: odczytanie czujnika natężenia
dźwięku.
Do sterowania układami peryferyjnymi
są przeznaczone funkcje:
– WriteLEDs: zapisanie portu sterującego
diodami LED,
– LEDOn; zaświecenie jednej diody,
– LEDOff: zgaszenie jednej diody,
– ReadSwitch: odczytanie stanu przycis-
ków,
– WaitForSwitch: czekanie na przyciśnię-
cie przycisku,
– PlayNote: sterowanie głośniczkiem.
Mając do dyspozycji ten zestaw funkcji,
można budować proste i  bardziej skompli-
kowane algorytmy sterowania pojazdem.
Dla początkujących producent przygotował
kurs programowania robota zapisany w  do-
152 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
DZI AŁ
NI EZBĘDNI K ELEKTRONI KA
TYLKO DLA PRENUMERATORÓW
AVR Studio SP
Zintegrowane środowisko programistyczne dla
mikrokontrolerów AVR firmy Atmel.
Kompilator Keil XC800
Bezpłatna wersja kompilatora języka C dla mi-
krokontrolerów z rodziny 8051.
Freescale MQS-RTOS
System operacyjny typu RTOS dla
mikrokontrolerów ColdFire firmy
Freescale. Może on być uruchomia-
ny na układach z rodzin V1-V4.
PSoC Programmer
Programator układów
PSoC firmy Cypress
Semiconductor.
Atmel 8051
Środowisko programistyczne AT89LP Develo-
per Studio (LP Studio) jest przeznaczone do
tworzenia oprogramowania dla mikrokontrole-
rów z rdzeniem 8051 o niskim poborze mocy.
Umożliwia ono zarządzanie projektami, pisa-
nie kodu źródłowego w języku C lub w Asem-
blerze, symulację programową i sprzętową
oraz debugowanie.
True Studio Stellaris
Środowisko programistyczne Atollic TrueSTU-
DIO przygotowane dla mikrokontrolerów Stel-
laris. Umożliwia tworzenie oprogramowania
w języku C/C++ dla urządzeń wbudowanych.
PI Expert
Interesujący program narzędziowy do pro-
jektowania i testowania projektów urządzeń
zasilania z użyciem układów firmy Power
Integration. Program PI Expert wspomaga
proces projektowania obwodów wejściowych,
doboru podzespołów czy też pętli sprzężenia
zwrotnego. Dodatkowo program wspomaga
projektowanie obwodów magnetycznych po-
przez dobór rdzenie, liczby uzwojeń czy też
ich przekroju.
ST Visual Programmer
Programator pamięci Flash
mikrokontrolerów firmy STMi-
croelectronics. Umożliwia
programowanie, odczytywanie
i weryfikowanie zawartości pa-
mięci.
TI HET IDE
Program do konfigurowa-
nia i symulacji timerów
HET (High End Timer)
firmy Texas Instruments.
Wyniki symulacji pracy
timera jest prezentowana
w programie WaveFor-
mer Pro lub WaveViewer
firmy SynaptiCAD.
PSoC Creator
Oprogramowanie projektowe dla programowalnych systemów
cyfrowych PSoC 3 i PSoC 5. Zastosowano w nim nowatorski
sposób definiowania projektu. Zamiast przekopywania się
przez dokumentację mapy rejestrów układu PSoC można „roz-
rysować” projekt podobnie do rysowania mapy połączeń lo-
gicznych na kartce papieru.
153 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Tytuł
Dodatkowe informacje:
• na stronie internetowej www.mobot.pl
WObit zachęca młodzież i wszystkich lu-
biących majsterkować do aktywnego wysiłku
przy budowie najdłuższego wieloczłonowe-
go robota mobilnego na świecie. Punktem
kulminacyjnym będzie 19.05.2010 tj. drugi
dzień targów AUTOMA w Poznaniu, gdzie
podczas organizowanego przez WObit Wiel-
kiego Eventu Robotycznego z rozesłanych do
szkół i zakupionych przez osoby prywatne
modułów, zostanie złożony wieloczłonowy
robot mobilny o długości od kilkunastu do
kilkudziesięciu metrów. Wynik próby zosta-
nie zgłoszony do księgi rekordów Guinessa.
WObit dostarcza w zestawie kit pojedyncze-
go modułu robota, który zawiera wszystkie
niezbędne elementy do samodzielnego zło-
żenia członu tego swego rodzaju węża:
– zmontowaną płytkę z elektronika steru-
jąca funkcjami modułu,
– stalową, lakierowaną obudowę,
– łącznik z blachy pozwalający na kiero-
wanie modułem,
– dwa silniki prądu stałego z przekładnia-
mi,
– dwa koła aluminiowe z oponami,
– dwa koszyki na baterie,
– niezbędne kable połączeniowe, płytę CD
z instrukcją, dokumentacją i oprogramo-
waniem.
Najciekawsze w organizowanym przed-
sięwzięciu jest pobudzenie wyobraźni mło-
dych konstruktorów, gdyż pozostawienie
dowolności w wyposażeniu każdego modu-
łu stwarza możliwość wykreowania niemal
dowolnego wystroju lub funkcjonalności
członu. Fani robotyki o zacięciu technicz-
nym wymyślą pewnie jakiś manipulator lub
specyficzne oświetlenie modułu, miłośnicy
techno zainstalują odpowiednie audio, pun-
kowcy ubiorą moduł w skórę, kolczyki i łań-
cuchy, a plastycy zabarwią nieoczekiwanymi
kolorami ekstrawagancki ubiór swojego pu-
pila.
WObit dostarcza razem z modułem za-
wierającym wszystkie niezbędne kompo-
nenty mechaniczne i elektroniczne również
oprogramowanie ALIBRE Express do projek-
towania 3D wraz z najpopularniejszymi bi-
bliotekami silników i innych komponentów
dostępnych ze sklepu na stronie www.mobot.
pl. Będzie więc frajda z samodzielnego zło-
żenia części robota, emocje przy jego uru-
chamianiu, ale też ma szansę uwolnić się
ogromny potencjał drzemiący w młodych
umysłach poprzez wykorzystanie zaawanso-
wanego narzędzia do projektowania 3D.
Po targach twórcy robowęża wrócą do
szkół nie tylko bogatsi o doświadczenia i
emocje z unikalnego wydarzenia, ale zabiorą
ze sobą swoje moduły, z których będzie moż-
na budować mniejsze robo węże, a niektó-
rzy szczęśliwcy dodatkowo zabiorą ze sobą
atrakcyjne nagrody, takie jak robot mobilny
MAOR12T, profesjonalna wersja programu
Alibre Standard, talon na zakupy w WObit
i inne.
O wrażeniach z budowy robowęża po-
dzielimy się na łamach EP. WObit naprawdę
porusza wyobraźnię!
WObit porusza
wyobraźnię!
Zbuduj z nami
najdłuższego robota
na świecie
Zapamiętaj – 19.05 musisz być w Poznaniu!
154 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
I NFO
Trudniejsze terminy w EP5/2010
API Application Programming Interface - Inter-
fejs Programowania Aplikacji. Zbiór funkcji,
procedur, metod, klas lub protokołów systemu
operacyjnego lub biblioteki programowej, które
służą do komunikacji z  zewnętrznym progra-
mem.
1-Wire - Interfejs jednoprzewodowy. Szerego-
wy interfejs komunikacyjny typu master-sla-
ve, który korzysta tylko z  jednej linii. Układy
podrzędne mają fabrycznie zakodowany numer
seryjny. Mogą być też zasilane z linii danych.
CAD Computer-Aided Design - Projektowanie
Wspomagane Komputerowo. Oprogramowanie
komputerowe wspomagające prace projektowe.
Umożliwia projektowanie elementów, układów
i  urządzeń, np. elektronicznych, mechanicz-
nych, itd.
CAN Controller Area Network - Asynchronicz-
ny interfejs komunikacyjny. Specyfikacja CAN
określa warstwę łącza danych i niektóre aspek-
ty warstwy fizyczne w modelu odniesienia OSI/
ISO. W  modelu CAN wszystkie urządzenia są
podłączone do wspólnej magistrali. Dostęp do
medium transmisyjnego zapewnia algorytm
CSMA/CD.
COM - Nazwa interfejsu szeregowego RS-232
w komputerach klasy PC (coraz rzadziej spoty-
kany w nowych komputerach).
CPLD Complex Programmable Logic Device
- Złożone Programowalne Układy Logiczne.
Układy zbudowane z  programowalnych przez
użytkownika makrokomórek.
CRC Cyclic Redundancy Check - Cykliczny
Kod Nadmiarowy. Funkcja matematyczna, któ-
ra z  bloku danych o  dowolnej długości zwra-
ca liczbę o  ustalonej długości, będącą resztą
z  dzielenia tego bloku przez liczbę dwójkową
o określonej długości (wielomian CRC), np. 17
bitów . W  tym przypadku reszta z  dzielenia
(kod CRC) jest liczbą 16-bitową oznaczaną jako
CRC16.
DIN Deutsches Institut für Normung - Szyna
DIN. Standard szyny montażowej o szerokości
35 mm. Używana jest m.in. w  automatyce do
montażu sterowników PLC i ich osprzętu.
DCT Discrete Cosine Transform - Dyskret-
na Transformacja Kosinusowa. Transformata
przekształcająca ciąg liczb rzeczywistych lub
zespolonych na ciąg liczb zespolonych. Trans-
formata DCT jest stosowana w  algorytmach
kompresji obrazów, gdyż większość współczyn-
ników ciągu po przekształceniu jest bliska zeru
i po kwantyzacji zerują się.
DMA Direct Memory Access - Bezpośredni Do-
stęp do Pamięci. Sposób przesyłania danych
pomiędzy urządzeniami peryferyjnymi i  pa-
mięciami systemu cyfrowego bez udziału pro-
cesora.
DSP Digital Signal Processor - Procesor Sygna-
łowy. Rodzaj specjalizowanego procesora słu-
żącego do cyfrowego przetwarzania sygnałów.
ESD Electrostatic Discharge - Wyładowanie
Elektrostatyczne. Chwilowy, zazwyczaj niepo-
żądany, przepływ ładunku elektrycznego po-
między dwoma obiektami o różnym potencjale
elektrycznym.
Ethernet - Jest to technologia (interfejsy i  pro-
tokoły) opisana w normie IEEE 802.3, która jest
stosowana do budowy lokalnych sieci kompu-
terowych.
FIFO First In First Out - Pierwszy na Wejściu,
Pierwszy na Wyjściu. Pamięć szeregowa typu
kolejkowego, o budowie opartej na zespole reje-
strów przesuwających, w której dane (poszcze-
gólne bity słowa) podawane na wejścia szerego-
we rejestrów są odczytywane na ich wyjściach
po n taktach zegarowych (n - długość rejestru)
- czyli w kolejności wpisania do rejestrów.
FPGA Field-Programmable Gate Array - Progra-
mowalne Przez Użytkownika Matryce Bramko-
we. Złożone układy programowalne, w których
są matrycowo rozmieszczone konfigurowalne
(w technologii SRAM, Flash lub antifuse) bloki
logiczne.
Diody LED Seul Semiconductor oświetlają prestiżowe miejsca
To, że oświetlenie LED przypuszczalnie w przyszłości zdominuje aplikacje oświetleniowe widać już
teraz. Diody LED oprócz małego poboru energii oferują niespotykane dotąd możliwości oświetlania
różnych obiektów. Diody LED, począwszy od tych o subminiaturowych wymiarach a skończywszy na
takich o mocy kilku Watt, mogą tworzyć różne fantazyjne, kolorowe kształty. Przykład takich aplikacji
pokazała ostatnio firma Seul Semiconductor Co., Ltd. jeden z wiodących producentów diod LED.
Jej produkty zostały użyte do oświetlenia portu lotniczego w  Zurichu oraz uformowania fantazyj-
nych, świecących gwiazd w Swarovski Kristallwelten w Austrii. Diody LED przeznaczone do takich
instalacji mają średnicę 4 mm i charakteryzują się: szerokim kątem świecenia, wysoką odpornością
na warunki atmosferyczne (a zwłaszcza duże amplitudy temperatur i wilgotność). Pokazane na foto-
grafiach aplikacje są doskonałym przykładem zastosowania diod w miejscach, w których temperatu-
ry zimą spadają do bardzo niskich wartości oraz występują obfite opady śniegu.
Więcej informacji: www.mk-illumination.com, www.acriche.com
Wyświetlacze LCD-CGG 128064
W  EP  4/2010 na str.  74 opisaliśmy sposób stero-
wania nowoczesnym wyświetlaczem graficznym
FFSTN negative z  kontrolerem UC1601 produ-
kowanym przez firmę Blackline. Czarne tło za-
pewnia doskonałą widoczność wyświetlanych
komunikatów czy grafik w  różnych warunkach
oświetlenia. Miło nam poinformować, że ten wy-
świetlacz jest dostępny w ofercie firmy Artronic.
Oprócz wyżej wymienionego w  ofercie Artronica
można znaleźć inne, równie ciekawe wyświetla-
cze w  tym: matryce graficzne LCD-TFT, matryce
LED, wyświetlacze znakowe i wiele, wiele innych.
Więcej informacji: Artronic Sp.J., 81-549 Gdynia, ul. Parkowa 6, tel. 058-668-57-83, 058-668-57-84,
e-mail: biuro@artronic.pl, www.artronic.pl
Simatic S7-1200 produktem roku 2009
Pierwsze miejsce w  konkursie „Produkt
Roku 2009”, zorganizowanym przez re-
dakcję miesięcznika „Control Engineering
Polska”, zostało przyznane produktowi fir-
my Siemens – sterownikowi SIMATIC S7-
1200. Jest to nowy kompaktowy sterownik
PLC, charakteryzujący się bardzo dobrymi
parametrami technicznymi, a  także nie-
zwykle korzystnym stosunkiem ceny do
możliwości.
SIMATIC S7-1200 przeznaczony jest do
stosowania w małych i średnich systemach sterowania i regulacji. Znakomicie sprawdza się w prze-
myśle spożywczym, współpracując z  maszynami pakującymi, etykietującymi, transporterami itp.
Może być również stosowany w branży wodno-ściekowej do sterowania przepompowniami, a także
w  oczyszczalniach ścieków, ujęciach wody oraz w  systemach telemetrycznych, w  których oprócz
lokalnego sterowania procesami należy zebrać dane i przesłać je do systemu sterowania centralnego
poprzez sieć GSM.
Cechą charakterystyczną nowej rodziny sterowników SIMATIC S7-1200 jest wyjątkowo wydajna,
prosta i intuicyjna współpraca z panelami obsługi operatorskiej SIMATIC HMI Basic Panel.
Siemens, wprowadzając do sprzedaży nową rodzinę SIMATIC S7-1200, stworzył nowe środowisko
projektowe – TIA Portal. TIA Portal ma za zadanie integrację różnych narzędzi projektowych w ra-
155 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
I NFO
FPU Floating Point Unit - Jednostka Zmienno-
przecinkowa. Układ logiczny wykonujący ope-
racje matematyczne na liczbach zmiennoprze-
cinkowych. Występuje najczęściej jako kopro-
cesor dla głównych procesorów systemowych.
FTP File Transfer Protocol - Protokół Transferu
Plików. Protokół służący do przesyłania plików
z i na serwer poprzez sieć TCP/IP (Internet).
GCC GNU Compiler Collection - zbiór kompi-
latorów GNU. Zbiór kompilatorów różnych
języków programowania (m.in. C/C++ i  Java)
opracowany w ramach projektu GNU, udostęp-
nianych zgodnie z licencją GPL.
GSM Global System for Mobile Communica-
tions - Globalny system komunikacji ruchomej.
Standard telefonii komórkowej drugiej gene-
racji (cyfrowej) umożliwiającej komunikację
z terminalami ruchomymi.
HID High Intensite Discharge - Lampa wyła-
dowcza. Lampa, w  której światło powstaje
w  wyniku wyładowania elektrycznego w  pa-
rach metali lub gazów.
HSPA High-Speed Packet Access - Połączenie
technologii HSDPA i HSUPA, dzięki której tele-
fon komórkowy może bardzo szybko przesyłać
dane zarówno do i z sieci komórkowej.
HSUPA High Speed Uplink Packet Access - Tech-
nologia przesyłania danych stosowana w  sie-
ciach UMTS przy przesyłaniu danych od ter-
minala do sieci komórkowej. Maksymalna prze-
pływność transmisji danych wynosi 5,76 Mb/s.
HTML HyperText Markup Language - hiper-
tekstowy język znaczników. Język używany
do projektowania stron WWW. Służy do opisu
struktury dokumentu za pomocą znaczników
zamkniętych w nawiasach sześciennych.
I
2
C Inter-Integrated Circuit - Dwukierunkowy,
synchroniczny interfejs szeregowy służący do
przesyłania danych pomiędzy układami sca-
lonymi. Magistrala składa się z  dwóch linii:
danych (SDA) oraz sygnału zegarowego (SCL).
I
2
S Inter-IC Sound - Magistrala szeregowa służą-
ca do łączenia układów audio. Magistrala skła-
da się z  linii sygnału zegarowego, linii word
select oraz co najmniej jednej linii danych.
IP Internet Protocol - Protokół Internetowy.
Jeden z  najważniejszych protokołów komuni-
kacyjnych używanych w  Internecie. Zawiera
procedury przesyłania danych między kom-
puterami sieci oraz określa strukturę i  format
przesyłanych pakietów oraz sposób ich adre-
sowania. Do identyfikacji urządzeń sieciowych
oraz hostów jest stosowany 32-bitowy adres IP
składający się z czterech 8-bitowych liczb, od-
dzielonych kropkami np. 255.128.26.10.
ISP In System Programming - Programowanie
W Systemie. Zdolność do programowania ukła-
du bezpośrednio w gotowym urządzeniu.
JTAG Joint Test Action Group - Zespół zajmu-
jący się testowaniem układów scalonych,
który opracował interfejs i  jego protokół (nor-
ma IEEE1149.1) umożliwiający testowanie
funkcjonalne dużych układów scalonych.
Rozszerzenie tej normy, oznaczone symbolem
IEEE1532, jest adaptacją interfejsu JTAG rów-
nież do uruchamiania i  programowania ukła-
dów cyfrowych w systemie.
MAC Media Access Control - Unikatowy, 48-bi-
towy numer identyfikacyjny (zapisywany
szesnastkowo, np.23-A5-1E-45-6C-BC) karty
sieciowej (Ethernet), nadawany przez produ-
centa podczas produkcji. Trzy początkowe
bajty oznaczają producenta, a  trzy kolejne są
unikatowym numerem karty.
MEMS Micro Electro-Mechanical Systems -
Elektro-Mechaniczne Mikrosystemy . Miniatu-
rowe urządzenie elektro-mechaniczne. Są one
tylko o rząd wielkości większe niż zbudowane
metodami nanotechnologii.
MIPS Million Instructions Per Second - Milion
instrukcji na sekundę. Miara prędkości wyko-
nywania kodu programu na danym mikrokon-
trolerze lub procesorze. Miara ta zależy od
rodzaju aplikacji służącej do wyznaczania tego
parametru, architektury procesora czy też opty-
malizacji kompilatora.
mach jednego projektu. Zawiera rozbudowane narzędzia diagnostyki i korekcji błędów projektowych.
Pierwszym oprogramowaniem zintegrowanym z nowym środowiskiem TIA Portal jest Step7 Basic.
Służy ono zarówno do tworzenia programów dla sterowników SIMATIC S7-1200, jak i  dla paneli
operatorskich SIMATIC HMI Basic Panel.
Współdziałanie tych trzech komponentów, czyli wydajnego sprzętu, wizualizacji na panelach SI-
MATIC Basic Panel oraz nowego narzędzia projektowego SIMATIC Step7 Basic tworzy nową jakość
projektowania systemów automatyki przemysłowej.
Więcej informacji: www.siemens.pl\s7-1200
Farnell dodaje ponad 9 tysięcy nowych
produktów
Farnell poszerzył swoją ofertę w  zakresie popularnych
podzespołów elektronicznych, dodając 9000 nowych
podzespołów pasywnych, półprzewodnikowych oraz
optoelektronicznych, pochodzących od wiodących do-
stawców, takich jak Tyco, Vishay, Panasonic, Texas In-
struments i  Epcos. Rozszerzenie portfolio produktów
firmy zapewnia inżynierom lepszy wybór elementów
do realizowanych projektów i  wzmacnia ofertę Farnella,
która obecnie przekracza pół miliona produktów. Średnio
codziennie dodawane jest 100 nowych.
Więcej informacji: www.farnell.com/pl
Karty komunikacyjne VXC-144U/IU PCI z portami RS485
Szeroka gama przemysłowych kart komuni-
kacyjnych firmy ICP DAS ze standardową
magistralą Universal PCI (3,3 V oraz 5 V), zo-
stała rozszerzona o dwa nowe modele z czte-
rema portami RS422/485, przeznaczone do
współpracy z wszelkimi innymi urządzenia-
mi wykorzystującymi transmisję szeregową
(np.: czytniki kodów, drukarki, inteligentne
czujniki, przyrządy pomiarowe, komputery,
rozproszone moduły we/wy itp.). Są to karty
VXC-144U oraz VXC-144iU. Jedyna różnica
pomiędzy nimi, to izolacja 2,5  kV portów
RS422/485 w modelu VXC-144iU.
4 porty RS422/485 na złączach DB-9M wy-
prowadza się z  kart VXC za pomocą kabla
podłączanego do złącza DB-37 na karcie.
Każdy z  portów może pracować w  trybie
half-duplex RS485 lub full-duplex RS422
oraz dysponuje 128 bajtami sprzętowego bu-
fora FIFO. Maksymalna prędkość transmisji
to 115,2  kbps. Ponadto, karty z  serii VXC
mają zabezpieczenie ESD ±4  kV. Użytkow-
nik może wybrać manualnie numer portu
korzystając z  przełącznika DIP na karcie
lub pozwolić sterownikowi urządzenia na
automatyczne przyporządkowanie wolnego
portu. Pod kontrolą Windows sterownik urządzenia przyporządkowuje każdemu portowi do 128 kB
programowego bufora FIFO. Do kart dołączone są sterowniki umożliwiające pracę z systemami ope-
racyjnymi Linux, Windows NT4.0, Windows 2000/XP/2003/Vista/7.
Więcej informacji: JM elektronik, 44-100 Gliwice, ul. Karolinki 58, tel.: 032-339-69-01, fax: 032-339-
69-09, e-mail: jm@jm.pl, www.jm.pl
Kompaktowy port komunikacyjny do sieci CC-link
Anybus Compact-Com to rodzina kompaktowych interfejsów sieciowych do zabudowy w  urządze-
niach. Najnowszy plug-in z serii daje możliwość komunikacji urządzenia host z najnowocześniejszą
obecnie siecią przemysłową poziomu sterowania i  urządzeń CC-Link. Sieć ta została opracowana
przez Mitsubishi Electric i stała się międzynarodowym otwartym systemem komunikacyjnym, uzna-
wanym i stosowanym przez wielu producentów automatyki.
156 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
I NFO
MTBF Mean Time Between Failures - Średni
Czas Między Uszkodzeniami. Jedna z miar nie-
zawodności urządzeń, określana na podstawie
badań statystycznych.
OLED Organic Light-Emitting Diode - Organicz-
na Dioda LED. Dioda świecących, w która świa-
tło wytwarzane jest w  cienkich strukturach
organicznych.
PID Proportional–Integral–Derivative - Regula-
tor Proporcjonalno-Całkująco-Różniczkujący.
Regulator stosowany w  automatyce składający
się z członu proporcjonalnego i różniczkujące-
go, którego celem jest utrzymanie sygnału wyj-
ściowego na określonym poziomie.
PWM Pulse-Width Modulation - Modulacja
Szerokości Impulsu. Modulacja polegająca na
zmianie czasu trwania impulsu o stałej ampli-
tudzie i stałym okresie powtarzania (modulacja
współczynnika wypełnienia).
RFID Radio-Frequency Identification - Identyfi-
kacja Radiowa. System identyfikacji obiektów
za pomocą tzw. tagów. Informacje zapisane na
tagach RFID odczytywane są za pomocą fal ra-
diowych.
RS232 Recommended Standard 232 - Specyfi-
kacja szeregowego przesyłu danych opisująca
m.in. format ramki danych, prędkość transmisji
oraz poziomy napięć.
RTC Real-Time Clock - Zegar Czasu Rzeczywi-
stego. Rodzaj układu cyfrowego licznika, który
odmierza aktualny czas, nawet po wyłączeniu/
uśpienia układu nadrzędnego.
RTOS Real-Time Operating System - System
Operacyjny Czasu Rzeczywistego. Rodzaj sys-
temu operacyjnego, którego czas odpowiedzi
na zewnętrzny sygnał (przerwanie) jest okre-
ślony.
S/PDIF SONY/Philips Digital Interface Format
- Specyfikacja opisująca przysyłanie sygnałów
dźwiękowych zapisanych w  postaci cyfrowej
opracowany przez firmy SONY i Philips.
SD Secure Digital - Rodzaj kart pamięci Flash.
Mają funkcję ochrony zapisanej informacji
przed kopiowaniem.
SIMD Single Instruction, Multiple Data - Poje-
dyncza Instrukcja, Wiele Danych. Jedna z pod-
stawowych architektur komputerowych, w któ-
rych pojedyncza instrukcja obsługuje wiele
strumieni danych.
SoC System on Chip - System Jednoukładowy.
System komputerowy, którego wszystkie lub
prawie wszystkie komponenty są umieszczone
w jednym układzie scalonym.
SPI Serial Peripheral Interface - Szeregowy In-
terfejs Urządzeń Peryferyjnych. Lokalny, syn-
chroniczny interfejs szeregowy do przesyłania
danych między mikroprocesorem (mikroste-
rownikiem) a  układami peryferyjnymi. Ko-
munikacja odbywa się za pomocą dwóch linii
danych: MOSI, MISO oraz linii sygnału zegaro-
wego SCK. Do wyboru urządzenia podrzędnego
służy dodatkowa linia CS.
TCP Transmission Control Protocol - Protokół
Kontroli Transmisji. Strumieniowy protokół ko-
munikacji między dwoma urządzeniami w sie-
ci Internet. W modelu OSI TCP odpowiada war-
stwie Transportowej.
UART Universal Asynchronous Receiver and
Transmitter - Uniwersalny Asynchroniczny
Odbiornik i  Nadajnik. Układ służący do asyn-
chronicznego przekazywania i  odbierania in-
formacji.
UDP User Datagram Protocol - Datagramowy
Protokół Użytkownika. Protokół warstwy trans-
portowej TCP/IP. Jest to bezpołączeniowy pro-
tokół, w którym, w odróżnieniu od TCP, nie ma
sprawdzania poprawności transmisji danych
czy też kontroli przepływu danych.
UMTS Universal Mobile Telecommunication
System - Uniwersalny system telekkomunikacji
ruchomej. System telekomunikacji komórkowej
trzeciej generacji, scalający wszelkiego rodzaju
usługi telekomunikacyjne i  transmisji danych,
w tym multimedialne.
Ponieważ oprogramowanie Interfejsu ko-
munikacyjnego Anybus Compact-Com daje
pełną niezależność działania urządzenia ba-
zowego od protokołu komunikacyjnego, nie
ma potrzeby instalowania żadnych dodat-
kowych driverów do obsługi komunikacji.
Zarówno wszystkie dane procesowe I/O, jak
i  diagnostyka, i  konfiguracja są przesyłane
pomiędzy siecią i  hostem za pomocą stan-
dardowych obiektów. Obsługa urządzenia ze stacji master odbywa się przez profil domyślny, obejmu-
jący też inicjalizację i diagnostykę. Główne cechy interfejsu to: obsługa wszystkich profili urządzenia
zdalnego (domyślny profil w PLC), 128 bitów i 16 słów I/O (CC-Link ver1), szybkość transmisji od
156 kbit/s do 10 Mbit/s, komunikacja z urządzeniem bazowym poprzez złącze CompactFlash, separa-
cja optoelektryczna sieci, zgodność ze specyfikacją BTP-050227-B.
Seria Anybus Compact-Com produkcji HMS Industrial Networks obejmuje kilka innych odmian sie-
ciowych tego interfejsu, takich jak: Profibus  DP, Profinet IO, Modbus RTU, EtherNET/IP, EtherCAT,
Sercos 3, DeviceNET, a także Bluetooth i USB.
Więcej informacji: Elmark Automatyka Sp. z o.o., 05-075 Warszawa – Wesoła, ul. Niemcewicza 76,
tel.: 022-773-79-37, e-mail: elmark@elmark.com.pl, www.elmark.com.pl
Multimetr cyfrowy Brymen BM 869 z funkcją VFD
Brymen wprowadza na rynek nowy wielofunkcyjny
multimetr BM 869 TRMS AC&AC+DC, zastępujący
wycofany z produkcji, a cieszący się uznaniem mul-
timetr BM837RS.
Istotną cechą nowego miernika, jest duża liczba funk-
cji i wysoki stopień bezpieczeństwa. Miernik ten speł-
nia wymogi KAT IV 1000V zgodnie z PN-EN61010-1,
zapewnia ochronę przeciwprzepięciową aż  12  kV
(SURGE  1,2/50  mA). Wejścia pomiarowe są zabez-
pieczne przed przeciążeniami 1050  V
rms
/1450  V
pk
.
BM869 jest wyposażony w  podwójny podświetlany
wyświetlacz LCD z 41-segmentowym bargrafem.
Miernik umożliwia automatyczny i ręczny wybór za-
kresów pomiarowych. Pomiary są z  częstotliwością
próbkowania wynoszącą dla wyświetlacza cyfrowego
5 Hz (1,25 Hz w trybie do 500000) i aż 60 Hz dla bar-
grafu!
Innowacyjna funkcja VFD (Variable Frequency Dri-
vers) umożliwia wiarygodny i  szybki pomiar napę-
dów z  przemiennikami częstotliwości. Zapewnia
ona jednoczesny pomiar i  odczyt na LCD napięcia
AC (5...1000 V) i częstotliwości (5...440 Hz). Podczas
pomiarów wykorzystywany jest specjalny algorytm
filtrowania szumów i filtr dolnoprzepustowy. Pomia-
ry napięcia stałego i  przemiennego realizowane są
od 500,00  mV do 1000,0  V z  wysoką dokładnością
bazową równą 0,02% (DCV). W  przypadku napięcia
AC mierzona jest rzeczywista wartość skuteczna TrueRMS w  paśmie 20  Hz...100  kHz. Prądy stałe
i  przemienne mierzone są od  500,00  mA do 10,00  A  (20  A  przez 30s). Pomiar TrueRMS w  paśmie
40 Hz...100 kHz, również ze składową stałą. Przyrząd umożliwia pomiar pętli sterowania 4...20 mA
BM869 może mierzyć częstotliwość sygnałów prądowych i napięciowych od 10,000Hz do 3,000kHz,
a w przypadku sygnałów logicznych częstotliwość i współczynnik wypełnienia mierzone są odpo-
wiednio w zakresach 5,000Hz~1,0000MHz oraz 0,10%~99,9%.
Ponadto multimetr umożliwia pomiary: rezystancji 500,00 V...50,000 MV, konduktancji (99,99 nS),
pojemności 50,00 nF...25,00 mF, tłumienia dBm (wybór 20 impedancji 4...1200 V), test ciągłości, test
diod oraz dwukanałowy pomiar temperatury sondami typu K (T1, T2, T1-T2).
Podczas pomiaru mogą być rejestrowane wartości minimalna, maksymalna i średnia oraz wychwy-
tywane piki prądowe i  napięciowe o  czasie trwania nawet 1  ms. Miernik pozwala też  wykonywać
pomiary różnicowe oraz wyposażony jest w inteligentną funkcję auto-wyłączenia.
Multimetr BM869 komunikuje się z komputerem PC w czasie rzeczywistym przez optyczne złącze
USB.
Więcej informacji: Biall Sp. z o.o., 80-174 Gdańsk, Otomin, Słoneczna 43, tel.: 058-322-11-91...93,
www.biall.com.pl
157 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Tytuł
NAJ POPUL ARNI EJ SZE KI TY Z OFERTY AVT
UWAGA: podane ceny zawierają podatek VAT 22%
Zasady sprzedaży są umieszczone na stronie 160
L E G E N D A
A płytka drukowana z dokumentacją
B kit, czyli zestaw elementów z płytką drukowaną i dokumentacją
C moduł (urządzenie) zmontowany i uruchomiony
P zaprogramowany układ, dyskietka itp., pozycje ze znakiem „+” zawierają koszt programu
O obudowa, możliwe są dwa warianty:
litera K oznacza, że kit jest sprzedawany łącznie z obudową i w cenie kitu uwzględniono
koszt obudowy
symbol literowo-cyfrowy oznacza typ zalecanej obudowy plastikowej lub metalowej (bez
otworowania)
Układy opisane w Elektronice dla Wszystkich (ozn. EdWxx/xx) i Elektronice Praktycznej (ozn.
EPxx/xx)
Nr Nazwa Publ.
Cena w zł
A B C P O
RTV/Audio/Video
594+ Zdalnie sterowany potencjometr do aplikacji audio EP10/04 38 90 30
1023 Przedwzmacniacz gramofonowy o charakterystyce RIAA EP11/94 5 19 46
1024 Słuchawkowy wzmacniacz wysokiej jakości EP10/94 5,5 25 65
2050 Najprostszy wzmacniacz akustyczny 3 W EdW1/96 4 15 25
2132 Przedwzmacniacz z regulacją barwy dźwięku EdW2/97 4 20
2153 Wzmacniacz 100 W EdW8/97 7 57
2392 Wzmacniacz mikrofonowy SMD EdW2/00 6 18 30
2449 Filtr do subwoofera EdW9/00 6 18
2469 Odbiornik UKF FM EdW1/01 6 48
2477 Wzmacniacz mocy 70 W na TDA 1562 EdW3/01 7 70 100
2499 Wzmacniacz 4×40 W EdW9/01 10 80
2723 Stereofoniczny nadajnik FM EdW5/04 6 30
2728 Wzmacniacz mikrofonowy EdW7/04 4 18
Dla domu, samochodu, wypoczynku, zabawy
390+ 8-kanałowy przełącznik RC5/SIRC EP4/05 17 35 50 10
513+ Zegar ze 100-letnim kalendarzem i 2-kan. termometrem EP10/07 30 86 140 20
522+ Miniaturowy zamek szyfrowy – Immobilizer EP9/03 16 72 100 10
841 Ultradźwiękowy detektor ruchu EP1/00 11,4 37 69 K
924+ Programowany sterownik świateł EP4/06 22 33 55 10
925+ Karta przekaźników na USB EP4/06 22 58 120 15
950+ Termostat elektroniczny EP9/06 36 94 140 20
969+ Bezstykowy zamek RFID EP2/07 22 59 105 15
1007 Regulator obrotów silnika elektrycznego EP8/94 4 29 47
1012 Strach na komary EP8/94 3 13
1104 Prosty wykrywacz metali EP10/96 4 34 65 K
1343 Diodowy oświetlacz EdWP6/02 20 40
1428 Regulator temperatury EP6/06 6 29
1435 Stroboskop dyskotekowy EP8/06 6 38
1460 Włącznik zmierzchowy EP12/07 5 18
2389 Czterokanałowy termometr cyfrowy EdW12/00 10 65 110
2628/1 Ładowarka akumulatorów ołowiowych EdW1/03 6 30
2632+ Gigantyczny zegar EdW5/02 35 70 150 25
2720 Policyjny stroboskop EdW4/04 10 55
2787+ PC-Termometr, rejestrator temperatury EdW5/06 10 30 58 5
2849+ Tiny Clock EdW1/08 26 46 10
5041+ Termometr MIN-MAX EP11/01 25 74 100 15
5094+ Bezprzewodowy regulator temperatury EP2/03 32 160 190 15
5108+ 2-kanałowy termometr z dwukolorowym wyśw. LED EP8/07 29 78 106 15
Układy mikroprocesorowe
2500 Płytka testowa do kursu BASCOM 8051 EdW3/00 20 98 180
2501 Emulator procesorów 89CX051 EdW3/00 10 52 65
2502 Programator procesorów 89CX051 EdW3/00 11 60 85
2550/P Programator procesorów AVR EdW10/01 6 23 38 K
3500 Płytka testowa do kursu BASCOM AVR EdW12/02 22 120 230
5125+ Programator USB AVR (STK500) EP2/08 18 42 89 8
Przyrządy warsztatowe
512+ Cyfrowy miernik pojemności EP5/03 30 80 28
1066 Miniaturowy zasilacz uniwersalny EP8/95 3 16 24
1081 Miniaturowy stabilizator impulsowy EP4/96 4 34
1459 Uniwersalny układ czasowy EP12/07 5 16 25
1461 Uniwersalny zasilacz laboratoryjny 5 i 12 VDC/1 A EP1/08 5 18
2126 Najmniejszy moduł miniwoltomierza na LCD MT3/97 6 30 52
2270 Moduł miliwoltomierza do zasilaczy EdW3/98 6 36 58
2857+ Moduł woltomierza/amperomierza z termostatem E3/08 18 54 78 10
5086+ Programowany 4-kanałowy komparator/woltomierz EP11/02 30 82 140 20
Elektronika dla nieelektroników
720 Błękitno-biały mrygacz EdW5/04 6 14
721 Klaskacz – akustyczne zdalne sterowanie EdW5/04 5 14
722 Rozjaśniacz samochodowy EdW6/04 3 12
723 Trójwymiarowy labirynt elektroniczny EdW6/04 3,5 15
724 Uniwersalny układ czasowy EdW7/04 3,5 11
725 Magiczny przełącznik EdW7/04 3,5 12
726 Uniwersalna centralka alarmowa EdW8/04 4 20
727 Uniwersalny moduł zasilający EdW8/04 3,5 14
728 „Wypasiony” scalony sensor EdW9/04 5 12
729 Zwariowany kręciołek EdW9/04 6,5 15
730 Dalekosiężny tor podczerwieni EdW11/04 8 30
731 Przeraźliwy straszak EdW10/04 6 28
732 Whisper – łowca szeptów EdW12/04 6 25
733 Monitor i konserwator akumulatora EdW1/05 6 30
734 Uniwersalny moduł audio EdW2/05 6 22
735 Regulator impulsowy DC EdW3/05 6 22
736 Ekonomiczny zasilacz warsztatowy EdW5/05 6 22
737 Melodyjka i gong EdW7/05 5 20
738 Szoker-masażysta EdW8/05 6,5 22
739 Irytator – dokuczliwy natręt nocny EdW9/05 6,5 18
740 Niezwykła “niebieska” dotykowa syrena policyjna EdW10/05 6,5 25
Nr Nazwa Publ.
Cena w zł
A B C P O
741 Najprostszy wzmacniacz mocy 22 W EdW11/05 5 24
742 Niskoszumny mikser stereo EdW12/05 5 15
743 Tajemnicze światełko EdW1/06 6 17
744 Najprostszy wzmacniacz mocy 2×22W EdW2/06 5 27
745 Uniwersalny regulator EdW3/06 7 25
746 Ekonomizer EdW4/06 5 12
747 Stroboskop dyskotekowy EdW5/06 5 24
Zestawy startowe AVT700
701 Zestaw startowy: rezystory – 660 szt. 17
702 Zestaw startowy: kondensatory – 265 szt. 24
703 Zestaw startowy: elektrolity – 100 szt. 26
704 Zestaw startowy: półprzewodniki – 76 szt. 16
705 Zestaw startowy: elementy mech. – 600 szt. 22
710 Zestaw do wykonywania płytek drukowanych 25
719 Zestaw startowy diody LED – 142 szt. 28
RTV
157 Odbiornik nasłuchowy CW/SSB – 80/20 m EP12/96 10 122 KM60
962 Odbiornik nasłuchowy SSB/CW 80 m EP1/07 13 36
967 Minitransceiver Junior EP2/07 38
2117/1 Mikrofon bezprzewodowy EdW5/99 4 9 25
2122 Przedwzmacniacz antenowy CB EdW11/96 4,6 13,7 25
2148 Odbiornik nasłuchowy CW-SSB/80 m EdW7/97 6,3 50 80 K
2310 Transceiver SSB ANTEK EdW11/98 21 147,1 293
2310/2 Transceiver SSB ANTEK v. 2.0 EdW7/04 21 147,1 293
2318 Cyfrowa skala do transceivera SSB EdW12/98 14,8 58 170
2481 Mininadajnik FM EdW4/01 6 20
2723 Stereofoniczny nadajnik FM EdW5/04 6 30
2788 Wykrywacz pluskiew EdW5/06 5 36
2807 Miniodbiornik CB-19 EdW1/07 5 32
2810 Minitransceiver ZUCH EdW10/06 28 152
2818 Odbiornik nasłuchowy „Jędruś” EdW4/07 15
2840 Minitransceiver Antoś EdW9/07 24
2873 Filtr audio EdW7/08 4 35
5109 Radiokomunikacyjny filtr audio EP8/07 12 75
5127 Minitransceiver na pasmo 3,7 MHz TRX2008 EP3/08 24 87
Układy audio
446 Wzmacniacz do walkmana EP7/98 9 98 140
471 Wzmacniacz słuchawkowy EP10/98 7,4 34,2
514/CO „Przedłużacz” do cyfrowego toru audio – konwerter EP6/03 4,9 43 70 K
514/OC „Przedłużacz” do cyfrowego toru audio – konwerter EP6/03 4,9 45 70 K
1033 Przedwzmacniacz mikrofonowy EP2/95 5,7 17,1 31
1227 Stereofoniczny wzmacniacz słuchawkowy EP4/99 6,1 27,4 49
2104/1 Wzmacniacz 2×22 W EdW9/97 5 30 50
2180 Wzmacniacz mocy z układem LM3886 EdW2/98 8 90 130
2326 Wzmacniacz mikrofonowy EdW2/99 20 25 32
2353 Pseudoanalogowy VUmetr EdW4/99 10 32 60
2652 Wzmacniacz prądowy do subwoofera EdW11/02 5,7 17,1
2671 Uniwersalny moduł TDA7294 EdW7/03 9,1 71
2680 Przedwzmacniacz gramofonowy RIAA EdW10/03 5,7 31,9
2690 Bufor lampowy, czyli prosiaczek w domu EdW12/03 6,8
2710 Prosty dyskotekowy mikser EdW2/04 8 49
2736 Wzmacniacz mostkowy 400 W EdW10/04 15 137
2762 Wzmacniacz na tranzystorach N-MOSFET EdW8/05 12 35
2850 Audiofilski wzmacniacz słuchawkowy EdW12/07 16 42
2864+ Analizator widma EdW5/08 28 48 8
3008+ Przedwzmacniacz cyfrowy z TDA8425 EdW8/01 20 65 110 10
Układy mikrokomputerowe i do PC
414+ Uniwersalna karta portów na USB EP9/05 34 75 130 25
451 Programator z interfejsem USB dla BASCOM AVR EP11/05 32 75 100
478 Regulator obrotów wentylatorów w komputerze PC EP3/99 6 24 55
530 „Klocki” RS485 – konwerter RS232<–>RS485 EP6/03 6,8 32 60
530/USB Konwerter USB<–>RS485 EP5/08 6 33 60
531+ „Klocki” RS485 – karta wejść przekaźnikowych EP7/03 30 98 150 10
532+ „Klocki” RS485 – karta wyjść optoizolowanych EP7/03 47,6 100 150 20
533+ „Klocki” RS485 – karta wyjść cyfrowych (GND) EP8/03 36,6 68,4 95 20
534+ „Klocki” RS485 – karta wyjść cyfrowych (VCC) EP8/03 35,4 52 95 20
535+ „Klocki” RS485 – karta wejść cyfrowych EP9/03 35,4 47 90 20
536+ „Klocki” RS485 – karta wejść analogowych EP9/03 51 78 140 40
537+ „Klocki” RS485 – moduł terminala z wyśw. LED EP10/03 45 74 92 20
538+ „Klocki” RS485 – alfanumeryczny wyświetlaczem LCD EP10/03 26 66 110 20
553/R232 Konwerter RS232 EP11/03 6 17 30
553/U232 Konwerter USB232<–>RS232 EP11/03 6 36 40
553/U245 Konwerter USB245<–>RS245 EP11/03 6 37 45
573 Uniwersalny programator mikrokontrolerów PIC EP5/04 18 98
581+ Interfejs JTAG do procesorów AVR EP6/04 25 15
927+ Uniwersalny interfejs internetowy EP4/06 60 147 240 35
953+ Karta wejść z interfejsem Ethernet EP10/06 69 98 220 50
956+ Ethernetowy sterownik I/O EP11/06 73 20
966+ Karta przekaźników sterowana przez Internet EP2/07 86 187 300 50
992 Zestaw uruchomieniowy dla procesorów AVR i ‘51 EP1/01 28 150 220
1389 EEPROM Programmer EP3/04 7,5 29,6
1409 Programator JTAG dla układów MSP430 EP3/05 6 17 34
1430 ATMEGA8 w AVT992 EP7/06 8,5 32
1443 Uniwersalny interfejs ethernetowy EP1/07 9 46 70
2250\1+ Mikrokomputer edukacyjny z 8051-pł. główna EdW8/97 43 80 150 25
2250\2 Mikrokomputer edukacyjny z 8051-wyśw. i klawiatura EdW8/97 18 84 160
2250\D Dyskietka z oprogramowaniem do AVT 2250 EdW10/97 10
2250\Z Zasilacz stabilizowany +5 V/500 mA EdW10/97 6,3 32 50 Z-21
2503 Klawiatura szesnastkowa do systemów mP EdW4/00 12,5 44 88
2504 „Uniwersalka” do systemów uP z `X051 EdW7/00 11,4 32 61
2550+ Mikrokomputer z procesorem AT90S8535 EdW9/01 45 105 15
2683 Ministerownik z AT90S2313 EdW10/03 5,7 40
2855 Ulepszony programator STK200 EdW2/08 6 25
2875 LogicMaster – płytka prototypowa dla CPLD EdW8/08 18 58 90
3501 Uniwersalny moduł dla 90S2313 i 89Cx051 EdW5/03 6,3 40
3505 Płytka testowa do kursu C EdW1/06 34 120
Przyrządy warsztatowe
389+ Prosty analizator stanów logicznych do PC EP4/05 45 75 25 K
158 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
DZI AŁ
NAJ POPUL ARNI EJ SZE KI TY Z OFERTY AVT
713 Zestaw startowy: rezystory SMD 14
714 Zestaw startowy: kondensatory SMD 20
715 Zestaw startowy: wzmacniacze operacyjne 26
716 Zestaw startowy: płytki uniwersalne 20
717 Zestaw startowy: płytki uniwersalne 30
718 Zestaw startowy: płytki uniwersalne 43
Elektronika dla nieelektroników
720 Błękitno – biały mrygacz EdW5/04 6 14
721 Klaskacz – akustyczne zdalne sterowanie EdW5/04 5 14
722 Rozjaśniacz samochodowy EdW6/04 3 12
723 Trójwymiarowy labirynt elektroniczny EdW6/04 3,5 15
724 Uniwersalny układ czasowy EdW7/04 3,5 11
725 Magiczny przełącznik EdW7/04 3,5 12
726 Uniwersalna centralka alarmowa EdW8/04 4 20
727 Uniwersalny moduł zasilający EdW8/04 3,5 14
728 „Wypasiony” scalony sensor EdW9/04 5 12
729 Zwariowany kręciołek EdW9/04 6,5 15
730 Dalekosiężny tor podczerwieni EdW11/04 8 30
731 Przeraźliwy straszak EdW10/04 6 28
732 Whisper – łowca szeptów EdW12/04 6 25
733 Monitor i konserwator akumulatora EdW1/05 6 30
734 Uniwersalny moduł audio EdW2/05 6 22
735 Regulator impulsowy DC EdW3/05 6 22
736 Ekonomiczny zasilacz warsztatowy EdW5/05 6 22
737 Melodyjka i gong EdW7/05 5 20
738 Szoker-masażysta EdW8/05 6,5 22
739 Irytator – dokuczliwy natręt nocny EdW9/05 6,5 18
740 Niezwykła „niebieska” dotykowa syrena policyjna EdW10/05 6,5 25
741 Najprostszy wzmacniacz mocy 22 W EdW11/05 5 24
742 Niskoszumny mikser stereo EdW12/05 5 15
743 Tajemnicze światełko EdW1/06 6 17
744 Najprostszy wzmacniacz mocy 2×22 W EdW2/06 5 27
745 Uniwersalny regulator EdW3/06 7 25
746 Ekonomizer EdW4/06 5 12
747 Stroboskop dyskotekowy EdW5/06 5 24
748 Uniwersalna sonda do napięć stałych i zmiennych EdW6/06 7 28
749 Kolorowy gadżet RGB EdW7/06 5 12
750 Dioda LED dowolnego koloru EdW8/06 5 12
751 Płynące światełko RGB EdW10/06 5 19
752 Termometr elektroniczny EdW12/06 - 22
753 Wielokolorowy gadżet EdW1/07 5 12
754 Kolorowa migotka EdW2/07 8 12
755 Podwajacz mocy audio EdW3/07 5 9
756 Widmowa makatka LED EdW5/07 6 14
757 Zdalne sterowanie „pilotowe” EdW4/07 6 15
758 Inteligntny wskaźnik/symulator alarmu EdW6/07 5 24
759 Przedwzmacniacz/mikser stereo EdW7/07 7 40
760 Niebieski „policyjny” kogut EdW9/07 11 34 49
761 Latarka LED EdW10/07 4 18
762 Zdalnie sterowana lampka EdW12/07 - 16
763 Wielobarwny termometr RGB EdW2/08 8 29
764 Czujnik wilgoci EdW3/08 5 12
765 Tester refleksu EdW4/08 11 19
766 Magiczna lampka EdW5/08 9 21
767 Nietypowy zamek elektroniczny EdW6/08 14 23
768 Stroboskop – lampa błyskowa EdW7/08 6 36
769 Lampka i sygnalizator rozmrożenia lodówki EdW8/08 6 12
770 Miernik refleksu EdW10/08 6 16
Nowości
1558 Samochodowy stabilizator dla logiki 3,3 V EP1/2010 5
5216 + T-logic (8-kanałowy analizator stanów logicznych) EP1/2010 60 300
5217+
Uniwersalna karta wyjść z interfejsem RS485 i mikro-
kontrolerem AVR
EP1/2010 48 97 6
5218 Pojemnościowy panel dotykowy „E-Field” EP1/2010 26
5219 + Wizualizator do Winampa EP1/2010 36 47 8
1560/1 8-kanałowa karta przekaźników – wersja 5V EP2/2010 1 45
1560/2 8-kanałowa karta przekaźników – wersja 12V EP2/2010 15 50
1561 Stabilizator impulsowy zastępujący 78xx EP2/2010 6
1562 MEMS-owy wskaźnik położenia EP2/2010 6
5220 + Zestaw startowy dla PsoC Express EP2/2010 29 50
5221 + DSLR shutter EP2/2010 40 87 35
5222 + Moduł wejść cyfrowych z RS-485 EP2/2010 31 78 15
5223 Kieszonkowy akcelerometr EP2/2010 30 15
1563 Stacjonarna ładowarka akumulatorów Li-Ion EP3/2010 6
1564 Sterownik wentylatora 12V EP3/2010 5 12
1565 Elektroniczna syrena EP3/2010 6
5224 Elektroniczny termometr z lampą IN9 EP3/2010 9
5225 + Sterownik rolet okiennych EP3/2010 14 38 6
5226 + Graficzny, modułowy wyświetlacz LED EP3/2010 16 39 6
5227 Bezprzewodowy link audio EP3/2010 18 240
1566 Ekonomiczny, bateryjny zasilacz 5 białych LED EP4/2010 6
1567 ROWEROWY MIGACZ Z BIAŁYMI LED EP4/2010 6
1568 Formater impulsów wzorcowych 50Hz EP4/2010 6
5228 + Cyfrowa stacja lutownicza z regulatorem PID EP4/2010 21 12
5229 + Miernik lamp elektronowych EP4/2010 26 12
5230 + Rejestrator temperatury z interfejsem USB EP4/2010 16 42 8
5231 + Samochodowy lokalizator GPS – GSM EP4/2010 23 15
1535 + EQanalyser EP5/2010 34 10
1569 + Generator akustyczny na Attiny25 EP5/2010 14 25 8
1571 + Generator szumu różowego EP5/2010 20 29 12
1570 + Spowalniacz serwomechanizm EP5/2010 18 27 12
5232 Czujnik tlenku węgla z modułem ZigBee EP5/2010 14
5233 + 3-kanałowy woltomierz z USB EP5/2010 17 39 9
5234 + Centralka sterująca NanoX systemu DCC EP5/2010 46 10
Nr Nazwa Publ.
Cena w zł
A B C P O
520+ Tester samochodowych sond lambda EP7/03 51,3 35
527+ Amatorski oscyloskop cyfrowy EP9/03 37 195 250 12
823 Tani generator funkcyjny EP9/99 36,6 158,5 278
959+ VGA tester EP12/06 23 48 98 10
1220 Wysokoprądowy stabilizator warsztatowy EP1/99 6,3 55 122
1327 Mini-generator funkcyjny EP10/01 4,9 15
1339 Wykrywacz przewodów sieciowych EP5/02 8,4 12,5
2004 Woltomierz do modułowego zestawu pomiarowego EdW1/96 13,7 48 94
2060 Płytka uniwersalna 15×65 mm 2
2131 Prosty zasilacz laboratoryjny EdW2/97 10,3 59,3 110 KM85
2340 Sonda logiczna TTL/CMOS EdW4/99 6,3 27,4 48
2462 Zasilacz 10 A 10...20 V EdW1/01 6,8 67
2495 Uniwersalny generator EdW7/01 14 90 120 K
2701 Moduł zasilacza do wzmacniaczy mocy EdW4/04 6,8 42
2725+ Mikroprocesorowy miernik pojemności EdW6/04 32 79 180 10 K
2727+ Cyfrowa stacja lutownicza EdW7/04 36 100 30
2757 Zasilacz warsztatowy 0...25,5 V/0...2,55 A EdW7/05 13 83
2764+ Częstościomierz i generator na PC EdW9/05 12 5
2767+ Oscyloskop w komputerze PC EdW10/05 12 5
2813 Przystawka do pomiaru indukcyjności EdW2/07 4 11
2815 Softstart do toroida (ver. Lux) EdW2/07 8 29
2828 Oscyloskop cyfrowy EdW6/07 24 63
2831+ Mikroproc. miernik częstotliwości 4 MHz...150 MHz EdW7/07 15 48 10
3003+ Mikroprocesorowy miernik częstotliwości 100 MHz EdW11/00 21 85 10
5083+ Mikroprocesorowy zasilacz laboratoryjny EP/02 40 74 15
Do domu, samochodu, wypoczynki i zabawy
251 Zdalne sterowanie przez telefon EP3/97 23,4 90 170 K
302 Kompresor do gitary i basu EP5/96 7,4 39 54 KM60
303 Przystawka gitarowa „Distortion” EP6/96 6,8 35,3 61 KM60
304 Gitarowa bramka szumów EP7/96 4,6 25,1 49 KM42
306 Chorus gitarowy EP10/96 7,4 65 130 KM60
313 Gitarowa kaczka EP11/96 5,1 34,2 69 KM42
314 Gitarowe tremolo-vibrato EP12/96 5,7 24 KM42
434 Komputer samochodowy EP9/05 12
447 Stoper na szkolną olimpiadę EP8/98 39 140,2
511+ Zegar minimalisty EP5/03 18 45 10
528+ Inteligentny sterownik lampki samochodowej EP10/03 10 25 45 5
570+ 8-kanałowy system pomiaru temperatury EP4/04 57 98 40
868+ Programowany zegar z wyświetlaczem LCD EP7/00 15 64 10
910+ Zamek kodowy z telefonem komórkowym EP12/05 16 47 10
933 Ładowarka akumulatorów NiCdm, NiMH, LiIon i SLA EP6/06 14 88
957+ Moduł pomiaru temperatury EP11/06 70 25
980+ Sterownik akwariowy EP3/07 45 140 290
990 Automat do zapalania świateł w samochodzie EP6/07 5 20 35
1096 Czarodziejski przełącznik EP8/96 5,1 14 31
1308+ Zdalny włącznik 4 urządzeń EP7/01 20 58 10
1314 Najprostszy sterownik silnika krokowego EP8/01 6,5 36 45
1413 Elektroniczna blokada do samochodu EP6/05 5 15
1444+ Dwukierunkowy regulator obrotów silników DC EP12/06 18 35 10
1446+ Termometr z zasilaniem bateryjnym EP3/07 13 38 8
1464+ Stroboskop LED EP4/04 26 70 16
1466 Echo cyfrowe EP6/08 15 43
1468 Lokalne radiopowiadomienie EP7/08 8 65
1469+ Generator PWM – regulator mocy silnika DC EP8/08 15 36 8
1482 Sygnalizator LED EP8/08 4 8
2134 Transofon-konwerter głosu EdW3/97 8,6 44,5 77 KM60
2139 Strach na krety EdW5/97 5 12,5 20
2177 Przełącznik zmierzchowy EdW1/98 5,1 17 32
2210 Najprostszy regulator mocy 220 V EdW3/97 5,1 19,4 33
2216 Układ do odstraszania dokuczliwych owadów EdW7/97 6,8 22,8 38
2222 Wyświetlacz 7-segmentowy JUMBO bez LED EdW4/97 14,5 17,5 35
2298 Pilot radiowy (odbiornik) EdW11/98 11,4 62 86
2299 Pilot radiowy (nadajnik) EdW11/98 6,3 36,5 47
2309 Ładowarka akumulatorów żelowych - zasilacz buforowy EdW10/98 6,3 22,8 43
2328/0 Radiowy pilot do sterowania 15 urządzen. (odbiornik) EdW2/99 11 68
2328/B Moduł wykonawczy na przekaźniku EdW2/99 4,5
2328/BB Moduł wykonawczy na triaku EdW2/99 4,5
2328/N Radiowy pilot do sterownik 15 urządzeniami (nadajnik) EdW2/99 9 53,6 K
2335 Autoblokada EdW3/99 10,3 21,7 44
2463 Prosta przetwornica 12 –>220 V EdW12/00 10,3 35,3
2601 Centralka alarmowa EdW10/02 6,8 29,6
2631/5 Gigantyczne wyświetlacze LED – 5cm EdW5/02 5
2631/7 Gigantyczne wyświetlacze LED – 7cm EdW5/02 6,8
2711+ Obrotomierz EdW2/04 22 37 10
2715 Ładowarka akumulatorów ołowiowych EdW3/04 5,7 29
2740+ Intrygujący tęczowy kryształ EdW11/04 15 38 10
2743/1 Superefekt dyskotekowy EdW3/05 15 75 K
2743/2 Matryca LED EdW3/05 4
2748/1 Stroboskop dyskotekowy LED EdW5/05 10 50
2748/2 Matryca LED EdW5/05 4
2766+ RPU-Regulator poziomu umysłu EdW10/05 20 42 10
2806+ Snake – gra w węża EdW12/06 16 25 10 K
2809+ Zdalne sterowanie przez telefon EdW1/07 16 46 82 10
2874 Impulsowy wykrywacz metali EdW8/08 15 48
3012+ Timer mikroprocesorowy EdW2/02 24 43 10
5002+ Zegar cyfrowy z wyświetlaczem analogowym EP3/01 64 100 10
5022+ Programowany zegar z DCF77 EP7/01 40 80 15 KM50
5025+ Mikroprocesorowy wykrywacz metali EP7/01 20 59 10
5042+ Zamek szyfrowy do sejfu EP1/02 14 39 45 8
Zestawy startowe AVT 700
700 Zestaw startowy: dla elektroników hobbystów 91
706 Zestaw startowy: elementy stykowe 24
707 Zestaw startowy: przetworniki dźwięku 19
708 Zestaw startowy: układy cyfrowe 17
709 Zestaw startowy: układy analogowe 15
710 Zestaw startowy: do wykonywania płytek drukowanych 25
711 Zestaw startowy: optoelektronika 43
712 Zestaw startowy: potencjometry 31
Nr Nazwa Publ.
Cena w zł
A B C P O
159 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
Tytuł
15 15 15 15 5 15 15 15 115 11115 15 15 15 15 15 15 15 15 15 115 15 115 15 111115 115 5 115 115 1555555 15 1115 15 55555 15 5 15 115 5 15 15 5 15 5 15 15 15 15 5 15 15 55 15 15 15 1555555 1 99999999999999999999999999999999999999999999999999999999999999999999999999999999999 ELE ELE ELE ELE LLLE LE LLE LE LE LE LLE LE LE LE LE LE LLE LE LE LE LEE LE LE LE LE EE LE LLE EEEE LE EEE LE E LE LEE LE EEEE LE LEEE LE LE EE LE E LE LE LEE LE LE LE E LE LE E LE LEKTR KTR KTR KTR KTR KTR KT KTR TRR TR KTR KTR KTR KTRRRR TR KTR KTR KTR KTR KTR TRR KTR KTRRR K R KTR KT KTR TR TRR TR KTR TTR KTR KTR TR TR KKTR KTR TT KTR KTR KTR KTR KT KKTR T KT KT KT KTTRRR KTR KKTT KT KTR KKTR KKTRR KKT KTR TRRONI ONI ONI ON ON ONI ON OOOOOON ON OONI ON ON ON ON ON ONI ON OONI ON ON ONI ON ON ON ON OON OON ONI ON ON ON OONNNI NN ON OON OOOON ONNNI NNNNNI OON ON ON ON ONNNI ONI ON ON ONN ONI ON OOOON ON ON OON ON ONI ON ONN OONNN KA KAA KA KA KA KA KA KA KA KA KAAA KA KKA KKA KKA KKAA KA KA KA KAAA KA KKA KA KKKA KA KAAAA KKA KAA KA KA KKA KKA KA KKKKA KAA KA KAAA KA KKAA KKAAA PRA RAAA PRA PRA PRA PRAAAAA PRA PRA RA PRAAA PRA PRA PRA PRA RAA RA PRA PRA RA RA PRA PRAA PRA PPRA PRA PPRA PRA PRA RA PRA PPRA PRA PRA PRAA PRA PRA PRA PRA PRA R PR PRA RAA PRA R PRRA R PRA PRA PRA RA PRA PR PPPRA PR PRA PRAA PPRA PRAAA PPPRA PRA PRA RAA PRA PPRA PPP KT KT KT KT KTY TTTYYY KTTYYY KTY KTY KTY TY KTY KTY KTY KTY KTYY KKKTTYY KTY KTY KTY KTY KTY KTY TYY KTY KTYY KT KT KTY KTY TT KTT KTY KTY KTY KTY KTY KT KT KTY KTY KT KT KT KTY KTYY KTY KTY KTY KT KTT KTY KTY KTY KTY KTY KKTYY KTYY KTY KTYYY KTY KTYYY KTY KTY KTY KTY KTY KTY TY KTY KTYY KT KKKTTYCZ CZ CZ CZ CZN CZN CCZN CZN CZN CZN ZZZN ZN ZN ZN ZN ZN ZNNNNNNNN CZN CZN CZN CZN CZ CZN ZN ZN ZZZZZZZNNNNNNNN ZZN ZN ZZN ZZNNNNNNNNNNN CZN CZZN ZN ZZNNNNNNNNNNN ZZZNNNNNNNNNN CZN ZNNNNNNN ZZNNNNNNNNNNNN CZ CZNNN CZNNNNNNNN CZN ZNNNN CZN CZNNNNNNNN CZN CZNNN CZN CZ CZN CCZ CZN CZNNNNNNNNN CZN CZN CZN CZN CZN CCZN CCZN CZ CCZNNNNNNNN CZN CZN CZN CZN CZN CZN CZN ZZNNNNNNN CZN CZNNN CZN CCZNN CZ CZN CZN CZN CCZNN CCZN ZZZN ZNN ZNN CZNN ZZZNAAAAAAAAAA 5555 AAAAA 5 AAAAAAAA 5 AAA 5 AAA 5 AAAAAA 55555 A AAA 5 A 5 A 5 A 5 A 5 A 5 AA 5 A 55555 AAAA 5 A 5 A 5 A 5 A 555 A 5 AA 5 A 55 AAA 5 AA A 5 A 5 A 5 A 5 AAAA 5555 A 5 A 55 AA /20 /20 /20 /20 /20 /200 /200 /20 /20 /20 /20 /20 /200 /20 /20000 /200 /20 /20 //// 0 /200 // 00 ////////////////// 10 110 110 10 10 10 110 10 10 110 10000 100 1000 10 10 10 110 100 100 10 10 10000 10 100 100 1000 10 10 100 10000000 10 1000000 11000 10 10 100000 10000000000000
TTyttuułł
160 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
DZI AŁ
DYSTRYBUTORZY
AUGUSTÓW
ATVA, SKLEP „ELEKTRONIK”, ul. Mickiewicza 33,
tel. 87 643 40 92
BEŁCHATÓW
FHU „TELMO”, ul. Wojska Polskiego 23 J,
tel. 44 632 35 77 wew. 21
BIAŁYSTOK „MONITOR”, ul.Brukowa 9 lok. 5 U, tel. 85 742 41 88
BIELSKO–BIAŁA NOWY ELEKTRONIK, ul. Komorowicka 36, tel. 33 81 64 663
BYDGOSZCZ ELTRONIX, ul. Śniadeckich 51, tel. 52 321 38 75, 76
BYTOM
DIAX, ul. Moniuszki 9, tel. 32 281 38 64
NOWY ELEKTRONIK, ul. Witczaka 30, tel. 32 387 06 80
CHORZÓW TECHTON, ul. Styczyńskiego 1, tel. 32 247 86 10
CZECHOWICE–
DZIEDZICE
NOWY ELEKTRONIK, ul. Narutowicza 79, tel. 32 215 06 94
CZĘSTOCHOWA
ABC ELECTRONICS, al. N.M.P. 3, tel. 34 324 65 05
PPUH „MAXTRONIK”, ul. Garibaldiego 11/13,
tel. 34 365 44 32
GARWOLIN TAS ELEKTRONIKA, ul. Długa 8, tel. 25 682 41 40
GDAŃSK–
WRZESZCZ
PPHU „JACKTRONIC”, ul. Wita Stwosza 32A,
tel. 58 552 38 88
GIŻYCKO FH „ELMI”, ul. Smętka 6 A, tel. 87 428 47 88
GLIWICE VOLTRONIK, ul. Dworcowa 47/6, tel. 32 230 85 66
KATOWICE VOLTRONIK, ul. Dąbrowskiego 2, tel. 32 251 30 68
KIELCE
AMATOR, ul. Wojewódzka 2/6, tel. 41 342 67 30
MZM HANDEL I USŁUGI RTV, ul. Sandomierska 154,
tel. 41 368 28 56
KOSZALIN MIKRO, Dz. Wrzesińskich 29/2, tel. 94 346 04 64
KOŚCIERZYNE RADIOTOM, ul. Mickiewicza 4, tel. 58 686 37 41
KRAKÓW CYFRONIKA, ul. Sąsiedzka 43, tel. 12 266 54 99
LUBLIN
ALTRON, ul. Fabryczna 9A/6/3, tel. 81 745 08 33
ELGA, ul. Fabryczna 1/3A/5, tel. 81 746 30 76
ŁÓDŹ
LUXEL, ul. Mała 8, tel. 42 630 75 87
SEMICONDUCTORS BANK LTD., ul. Radwańska 55/2,
tel. 42 636 94 87
MIELEC
GAL
ul. Wolności 23A/39 (Hala Targowa), tel. 17 773 18 44
ul. J. Kusocińskiego (Trybuna Zachodnia FKS), tel. 17 583 35 99
OPOLE MULTIELEKTRONIK, ul. Ligonia 10, tel. 77 453 89 60
PIŁA
CZĘŚCI ELEKTRONICZNE, ul. O.M. Kolbe 11A,
tel. 67 212 08 35
POZNAŃ
„EDA PLUS” ELEKTRONIKA, ul. Kwiatowa 9,
tel. 61 852 46 05
ELSTAT, ul. Chwaliszewo 17/23, tel. 61 852 65 42
TRAFOS VOLUMEN, ul. Grottgera 4A/12, tel. 61 865 96 46 (dealer
prasy)
PRUDNIK DIOKOM, ul. Arki Bożka, tel. 77 406 87 12
RADOM ELSEMIK, ul. Mireckiego 3, tel. 48 363 98 75
RYBNIK ZHUP, A. BOCHENEK, ul. Hutnicza 15, tel. 32 75 57 699
SOSNOWIEC
ELEKTRONIKA POLSKA, ul. gen. Grota–Roweckiego 36A
tel. 32 291 77 77
STALOWA WOLA ROMAR, ul. Hutnicza 1, tel. 15 842 16 08
WARSZAWA
PIEKARZ S.J., ul. Wolumen 53 lok. 66, tel. 22 633 28 45
SEMICONDUCTORS BANK LTD.,
ul. Hoża 35, tel. 22 621 29 04
W.G.E., pawilon nr 7, tel. 22 825 91 00
VEGA–TRONIK, ul. Żelazna 41, tel./fax 22 890 09 97
TARNÓW BETATRONIC, ul. Krasińskiego 40, tel. 14 621 53 30
TARNOWSKIE
GÓRY
KLUB WWW, CENTRUM ELEKTRONIKI, ul. Rynek 9,
tel. 32 769 08 88
TYCHY NOWY ELEKTRONIK, ul. Uczniowska 7, tel. 32 217 89 02
WŁOCŁAWEK
PHU „ELEKTRONIC”, ul. Zbiegniewskiej 2 A,
tel. 54 413 38 88
WARSZTATT
ul. Okrzei 65 (budynek PKP–PKS, 1 piętro), tel. 602 777 098
ul. Promienna 9, tel. 54 236 92 21
WROCŁAW „ROBOTRONIK”, ul. Wrocławczyka 37, tel. 71 322 53 74
Płatnicy podatku VAT
Płatników podatku VAT prosimy o umieszczanie na zamówieniach:
Numeru Identyfikacyjnego Podatnika VAT, Czytelnego podpisu osoby
zamawiającej, Pieczątki firmowej.
Zamówienia można również składać:
pocztą na adres:
AVT Korporacja
Dział Handlowy
01–939 Warszawa
ul. Leszczynowa 11
tel.: 22 257 84 50
faks: 22 257 84 55
pon.-pt. w godz. 8–16
(faks czynny całą dobę)
pocztą elektroniczną:
handlowy@avt.pl
Zamówienia od firm i instytucji tylko pisemne!
W sklepie internetowym: www.sklep.avt.pl
w siedzibie AVT:
• sklep dysponujący pełnym asortymentem central-
nego magazynu AVT,
• SHOWROOM, czyli pokaz „na żywo” sprzętu
Sound & Light
W sklepach dystrybutorów:
TOWARY OFEROWANE PRZEZ AVT MOŻNA NABYĆ:
W skle pie fir mo wym AVT:
Warszawa, ul. Leszczynowa 11, tel. 22 257 84 50
pon.-pt. w godz. 8-17, sob. 10-14
Wysyłkowo na koszt odbiorcy pocztą
lub firmą kurierską za pobraniem
Podstawowe stawki za paczki do
2kg wynoszą:
poczta pobranie: 15,00 zł
kurier pobranie: 22,00 zł
Zamówi eni a są real i zowane
na bieżąco, tj. w dniu otrzyma-
nia zamówienia lub nazajutrz,
o ile nie występują braki maga-
zynowe. Zal egłe zamówi eni a
są realizowane zwykle w termi-
nie 2–3 tygodni. Na oferowane
przez nas towary udzielamy gwarancji. Zastrzega się możliwość
zmiany cen. Prowadzimy serwis gwarancyjny i pogwarancyjny.
W przypadku zmiany cen większej niż 10% klient będzie o tym up-
rzedzony.
161 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 1/2009
Tytuł
/
1 7 0 , 5 0
6 2 0 1 0 o d n r
z C D
9 7 1 6 0 0 1 0 6 8 0 0 0 3 0 1 0 3 0 3 0 5 5 1 5 3
s t o s i e d e m d z i e s i t z p i d z i e s i t g r
0 3 - 1 9 7 Wa r s z a w a , L e s z c z y n o w a 1 1
Jeśli jeszcze nie prenumerujesz Elektroniki Praktycznej, spróbuj za darmo! My damy Ci bezpłatną prenumeratę próbną od czerwca 2010 do sierpnia 2010, Ty
udokumentuj swoje zainteresowanie wpłatą kwoty 139,50 zł na kolejne 9 numerów EP (wrzesień 2010 – maj 2011). Będzie to coś w rodzaju zwrotnej kaucji. Jeśli nie
uda nam się przekonać Cię do prenumeraty i zrezygnujesz z niej przed 16.08.2010 r. – otrzymasz zwrot całej swojej wpłaty.
Jeśli już prenumerujesz EP, nie zapomnij przedłużyć prenumeraty! Rozpoczynając drugi rok nieprzerwanej prenumeraty EP nabywasz prawa do zniżki.
W przypadku prenumeraty rocznej jest to zniżka w wysokości ceny 2 numerów. Rozpoczęcie trzeciego roku prenumeraty oznacza prawo do zniżki o wartości 3
numerów, zaś po 3 latach nieprzerwanej prenumeraty masz możliwość zaprenumerowania EP w cenie obniżonej o wartość 4 numerów. Jeszcze więcej zyskasz, decy-
dując się na prenumeratę 2-letnią – nie musisz mieć żadnego stażu Prenumeratora, by otrzymać ją w cenie obniżonej o wartość aż 8 numerów! Więcej – po 3 latach
nieprzerwanej prenumeraty upust na cenie prenumeraty 2-letniej równy jest wartości 10 numerów, a po 5 latach zniżka osiąga wartość 12 numerów, tj. 50%
PAMIĘTAJ ! TYLKO PRENUMERATORZY:
*
 otrzymują gratis równoległą prenumeratę e-wydań (patrz strony 20-21)
 otrzymują co miesiąc „Niezbędnik Elektronika” na CD
 mają bezpłatny dostęp do specjalnego serwisu EP na stronie www.avt.pl/logowanie (dla pozostałych Czytelników – dostęp za mikropłatnościami SMS-ami
www.ep.com.pl/archiwum)
 mogą otrzymywać co miesiąc bezpłatny numer archiwalny EP! (zamawiając dowolne z dostępnych jeszcze wydań sprzed lipca 2009 r. – otrzymasz je wraz
z prenumeratą; zamówienie możesz złożyć mailem na nasz adres prenumerata@avt.pl)
 zostają członkami Klubu AVT-elektronika i otrzymują wiele przywilejów oraz rabatów (patrz www.avt.pl/klub.php)
 mają prawo do upustów w sklepie www.sklep.avt.pl
*) nie dotyczy prenumerat zamówionych u pośredników (RUCH, Poczta Polska i in.); nie dotyczy bezpłatnych prenumerat próbnych.
BEZPŁATNA PRENUMERATA PRÓBNA PRENUMERATA 9-MIESIĘCZNA
od czerwca 2010 r. do sierpnia 2010 r. od września 2010 r. do maja 2011 r.
3×0,00 zł=0,00 zł 9×15,50 zł=139,50 zł
Pr enumer uj !
za darmo lub półdarmo
CENY PRENUMERATY (cena bez zniżek – 186,00 za rok)
okres dotychczasowej nieprzerwanej prenumeraty
rok 2 lata 3 lata lub 4 lata 5 i więcej lat
rocznej
155,00 zł
(2 numery gratis)
139,50 zł
(3 numery gratis)
124,00 zł
(4 numery gratis)
2–letniej
248,00 zł
(8 numerów gratis)
217,00 zł
(10 numerów gratis)
186,00 zł
(12 numerów gratis)
Prenumeratę zamawiamy:
Najprościej dokonując wpłaty
Najłatwiej wypełniając formularz w Internecie
(na stronie www.ep.com.pl)
– tu można zapłacić kartą
Najwygodniej wysyłając na numer 0663 889 884 SMS-a o treści PREN
– oddzwonimy i przyjmiemy zamówienie (koszt SMS-a wg Twojej taryfy)
zamawiając za pomocą telefonu, e-maila, faksu lub listu.
Dział Prenumeraty Wydawnictwa AVT, ul. Leszczynowa 11, 03-197 Warszawa,
tel.: 022 257 84 22, faks: 022 257 84 00, e-mail: prenumerata@avt.pl
lub
Dane adresowe
naszego wydawnictwa
Pełny adres
pocztowy wraz
z imieniem, nazwiskiem
(ewentualnie nazwą
firmy lub instytucji)
Numer konta bankowego
naszego wydawnictwa
Kwota zgodna z warunkami
prenumeraty podanymi powyżej
Określenie czasu prenumeraty
(roczna, półroczna,
na okres od...do...);
osoby prywatne chcące otrzymać
fakturę VAT prosimy
o dopisanie „Proszę o FVAT” (firmy
i instytucje prosimy o podanie NIP)
CENY PRENUMERATY WERSJI ELEKTRONICZNEJ EP (dla Czytelników nie prenumerujących wersji papierowej; zawierają 22% VAT)
6 wydań: 6×6,20 zł=37,20 zł 12 wydań: 12×5,70 zł=68,40 zł 24 wydania: 24×5,20 zł=124,80 zł
162 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
EKSPRESOWY I NFORMATOR ELEKTRONI CZNY
n
a
z
w
a



r
m
y
h
a
n
d
e
l
p
r
o
d
u
k
c
j
a
m
o
n
t
a
ż
p
r
o
j
e
k
t
o
w
a
n
i
e
s
e
r
w
i
s
k
o
n
s
u
l
t
i
n
g
s
z
k
o
l
e
n
i
a

i

k
o
n
f
e
r
e
n
c
j
e
b
a
d
a
n
i
a
,

l
a
b
o
r
a
t
o
r
i
a

a
k
r
e
d
y
t
o
w
a
n
e
,

E
M
C
p
o
d
z
e
s
p
o
ł
y

a
k
t
y
w
n
e

(
p
ó
ł
p
r
z
e
w
o
d
n
i
k
i
)
p
o
d
z
e
s
p
o
ł
y

p
a
s
y
w
n
e
t
r
a
n
s
f
o
r.

i

c
e
w
k
i
,

m
a
t
.

m
a
g
n
e
t
y
c
z
n
e
e
l
.

p
i
e
z
o
e
l
e
k
t
r
y
c
z
n
e
z
ł
ą
c
z
a
k
a
b
l
e
e
l
.

m
i
k
r
o
f
a
l
o
w
e
e
l
.

o
p
t
o
e
l
e
k
t
r
o
n
i
c
z
n
e
p
o
d
z
e
s
p
.

e
l
e
k
t
r
o
m
e
c
h
a
n
i
c
z
n
e
b
a
t
e
r
i
e

i

o
g
n
i
w
a
c
z
u
j
n
i
k
i
p
r
z
y
r
z
ą
d
y

p
o
m
i
a
r
o
w
e
n
a
r
z
ę
d
z
i
a

w
a
r
s
z
t
a
t
o
w
e
k
o
m
p
u
t
e
r
y

p
r
z
e
m
y
s
ł
o
w
e
z
a
s
i
l
a
c
z
e
,

f
a
l
o
w
n
i
k
i

s
t
e
r
o
w
n
i
k
i

P
L
C
s
e
n
s
o
r
y
m
o
d
u
ł
y

w
y
k
o
n
a
w
c
z
e
m
o
d
u
ł
y

p
o
m
i
a
r
o
w
e
e
m
u
l
a
t
o
r
y
,

p
r
o
g
r
a
m
a
t
o
r
y
,

k
a
s
o
w
n
i
k
i
o
b
u
d
o
w
y
o
s
p
r
z
ę
t

i

o
b
u
d
o
w
y

E
M
C
s
y
s
t
e
m
y

k
o
n
t
r
o
l
i

d
o
s
t
ę
p
u
u
r
z
ą
d
z
e
n
i
a

i

o
s
p
r
z
ę
t

A
T
E
p
r
o
g
r
a
m
y

n
a
r
z
ę
d
z
i
o
w
e

i

p
r
o
j
e
k
t
o
w
e
m
a
s
z
y
n
y

i

u
r
z
ą
d
z
e
n
i
a

d
o

m
o
n
t
a
ż
u

a
u
t
.
l
u
t
o
w
n
i
c
e

i

n
a
r
z
ę
d
z
i
a

d
o

m
o
n
t
a
ż
u

r
ę
c
z
n
e
g
o
c
h
e
m
i
a

i

m
a
t
e
r
i
a
ł
y

d
l
a

e
l
e
k
t
r
o
n
i
k
i
w
z
m
a
c
n
i
a
c
z
e
,

g
ł
o
ś
n
i
k
i
,

k
o
l
u
m
n
y
l
i
t
e
r
a
t
u
r
a

i

c
z
a
s
o
p
i
s
m
a

f
a
c
h
o
w
e
p
o
r
t
a
l
e

i
n
t
e
r
n
e
t
o
w
e
m
i
e
j
s
c
o
w
o
ś
ć
n
r

k
i
e
r
u
n
k
o
w
y

/

t
e
l
e
f
o
n

/

f
a
x
e
-
m
a
i
l
h
t
t
p
AET •             • • • • •     • •                                         Ostrów Wlkp. 62/7355580/7381493 biuro@aet.com.pl www.aet.com.pl
AM TECHNOLOGIES •                                   •             •                     Warszawa 22/5322800/6081444 info@amt.pl www.amt.pl
AMTEK •         • • •             •   • •       • •           •               Warszawa 22/8664140/8664141 amtek@amtek.pl www.amtek.pl
ARTRONIC • • • • • • Gdynia 58/6685784/6685782 biuro@artronic.pl www.artronic.pl
ASTAT •                     •       •                                         Poznań 61/8488871/8488276 info@astat.com.pl www.astat.com.pl
AUTOMATYKA ON-LINE • -/-/- redakcja@automatykaonline.pl www.automatykaonline.pl
BIALL SP. Z O.O. •       • •           • •         • • •                       • •   Gdańsk 58/3221191/3221193 biall@biall.com.pl www.biall.com.pl
BTC KORPORACJA • • • • • • • • • • Legionowo 22/7673620/7673633 biuro@btc.pl www.btc.pl
CONTRANS TI • • • • • • Wrocław 71/3252621/3254439 contrans@contrans.com.pl www.contrans.com.pl
DASTA • • • • • • • • • • Katowice
ELFA •             • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •   • •   • • • Warszawa 22/5705600/5705620 obsluga.klienta@elfa.se www.elfa.se
ELMARK AUTOMATYKA •                                       • • •       •                   Warszawa 22/7737937/7737936 elmark@elmark.com.pl www.elmark.com.pl
ELPLAST Sp. z o.o. • • Świdnica 74/8533472/8523820 info@elplast.pl www.elplast.pl
ELPOD • •             •                                                       Kraków 12/4102550/4102552 biuro@elpod.com.pl www.elpod.com.pl
ELPROMA •               •   • •       •                       •          •       Łomianki 22/7517680/7517681 office@elproma.com.pl www.elproma.com.pl
ELSINCO POLSKA SP. Z O.O. • • • • • • • • Warszawa 22/8324042/8322238 www.elsinco.pl
EVATRONIX •                                                             •         Gliwice 33/8122596/8125438 protel@evatronix.com.pl www.evatronix.com.pl
EPCOS POLSKA SP. Z O.O. • • • • • • • • • • • • • • Warszawa 22/2460450/2460400 www.epcos.com
FARNELL • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Leeds, UK 008001212967 info-pl@farnell.com www.farnell.com/pl
FERYSTER   •   •           •               •                                   Iłowa 68/3600077/3600070 info@feryster.com.pl www.feryster.com.pl
FUTURE ELECTRONICS •             • • • • •   • • •               •                         Warszawa 22/6189202/6188050 www.futureelectronics.com
GAMMA •   •       • •   • • •   • •  • • •     •  •    •     •     •   •         Warszawa 22/8627500/8627501 info@gamma.pl www.gamma.pl
JM ELEKTRONIK • • • • • • • • • • • • • • • • Gliwice 32/3396900/- jm@jm.pl www.jm.pl
LABEM • • • • Warszawa 22/8440157/8540765 office@labem.pl www.labem.pl
LABIMED • • Warszawa 22/6489684/6499452
LC ELEKTRONIK • • •   •                                             •             •   Warszawa 22/5695300/5695310 lcel@lcel.com.pl www.lcel.com.pl
LEMI-BIS • • • • • • • Wrocław 71/3390029/3390501 lemibis@lemi.pl www.lemi.pl
MARTHEL Kobierzyce 71/3110711/- marthelinfo@marthel.pl www.marthel.pl
MERSERWIS • • Warszawa 22/8312521/- merserwis@merserwis.pl www.merserwis.pl
MICRODIS ELECTRONICS • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Wrocław 71/3010400/3010404 microdis.pl@microdis.net www.microdis.net
MICROS •             • • • • • •   • • • •                                 •   Kraków 12/6369566/6369399 biuro@micros.com.pl www.micros.com.pl
NDN-Z.DANILUK •                                                 •                     Warszawa 22/6416196/6411547 ndn@ndn.com.pl www.ndn.com.pl
QUANTUM     • • • • •   •     •                 •             • • •             Wrocław 71/3626356/3626357 info@quantum.com.pl www.quantum.com.pl
QWERTY   •                           •                                         Łódź 42/6324792/6328593 qwerty@lodz.pdi.net
Eks pre so wy In for ma tor Elek t ro nicz ny ma za za da nie ułat wić na szym Czy tel ni kom orien ta cję w ofer cie firm og ła sza ją cych się w Elektronice
Praktycznej. Co mie siąc znajdzie cie w Ekspresowym Informatorze Elektronicznym ad re sy firm, któ re og ła sza ły się w Elektronice Praktycznej
w przecią gu ostat nich 6 mie się cy.
163 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
EKSPRESOWY I NFORMATOR ELEKTRONI CZNY
WYKAZ FIRM OGŁASZAJĄCYCH SIĘ W TYM NUMERZE ELEKTRONIKI PRAKTYCZNEJ
AKSOTRONIK ................................................ 127
ARMEL ......................................................... 125
ARTRONIC .................................................... 141
ATLANTEC .................................................... 126
AUTOMATYKA ON-LINE ................................. 143
BETATRONIC ................................................. 129
BORNICO ...................................................... 141
BPM ............................................................. 129
CONTRANS TI ................................................. 17
DASTA .......................................................... 126
DELTA .......................................................... 128
DELTA OPTICAL ............................................ 149
EGMONT ....................................................... 117
ELDAR .................................. 127, 128, 129, 130
ELFA ...........................................4, WKLEJKA CD
ELMARK AUTOMATYKA ................................ 145
ELMAX .......................................................... 128
ELMUZ .......................................................... 126
ELPIN ........................................................... 127
ELPOD .......................................................... 128
ELPROMA ......................................................... 9
EVATRONIX ..................................................... 37
FARNELL .......................................................... 1
FIRMA PIEKARZ ............................................ 129
FUTURE ELECTRONICS ..................................... 8
GAMMA ........................................................ 103
GOTRONIK PPHU .......................................... 126
GTB SOLARIS ............................................... 129
INFINEON ........................................................ 79
JAWO ........................................................... 130
KONEL .......................................................... 130
LC ELEKTRONIK ........................................... 107
LEMI-BIS ........................................................ 49
MASZCZYK ................................................... 125
MICROS ........................................................ 139
MONACOR .................................................... 129
NDN .......................................................... 3, 165
PYFFEL ......................................................... 129
QWERTY ....................................................... 145
RK-SYSTEM .................................................. 121
RUTRONIK ...................................................... 81
SEMICON .................................................. 14, 77
SEOUL SEMICONDUCTOR CO. ........................ 13
SIEMENS A&D ........................................ 11, 132
SIGMA .......................................................... 127
SOS ELECTRONICS......................................... 59
ST MICROELECTRONICS .......... 5, 29, 33, 41, 43
STEROWNIKI.PL ............................................. 49
TELMATIK ..................................................... 130
TESPOL .......................................................... 15
TME .............................................................. 166
TOMSAD ....................................................... 128
TRADING GROUP POLAND ........................... 129
TRANSFER ELEKTRONIK ............................... 125
TV SAT............................................................ 77
UNIPROD ...................................................... 130
WOBIT .............................................. 7, 126, 153
XTECH.PL ..................................................... 147
Reklamy stron internetowych na str. 124
n
a
z
w
a



r
m
y
h
a
n
d
e
l
p
r
o
d
u
k
c
j
a
m
o
n
t
a
ż
p
r
o
j
e
k
t
o
w
a
n
i
e
s
e
r
w
i
s
k
o
n
s
u
l
t
i
n
g
s
z
k
o
l
e
n
i
a

i

k
o
n
f
e
r
e
n
c
j
e
b
a
d
a
n
i
a
,

l
a
b
o
r
a
t
o
r
i
a

a
k
r
e
d
y
t
o
w
a
n
e
,

E
M
C
p
o
d
z
e
s
p
o
ł
y

a
k
t
y
w
n
e

(
p
ó
ł
p
r
z
e
w
o
d
n
i
k
i
)
p
o
d
z
e
s
p
o
ł
y

p
a
s
y
w
n
e
t
r
a
n
s
f
o
r.

i

c
e
w
k
i
,

m
a
t
.

m
a
g
n
e
t
y
c
z
n
e
e
l
.

p
i
e
z
o
e
l
e
k
t
r
y
c
z
n
e
z
ł
ą
c
z
a
k
a
b
l
e
e
l
.

m
i
k
r
o
f
a
l
o
w
e
e
l
.

o
p
t
o
e
l
e
k
t
r
o
n
i
c
z
n
e
p
o
d
z
e
s
p
.

e
l
e
k
t
r
o
m
e
c
h
a
n
i
c
z
n
e
b
a
t
e
r
i
e

i

o
g
n
i
w
a
c
z
u
j
n
i
k
i
p
r
z
y
r
z
ą
d
y

p
o
m
i
a
r
o
w
e
n
a
r
z
ę
d
z
i
a

w
a
r
s
z
t
a
t
o
w
e
k
o
m
p
u
t
e
r
y

p
r
z
e
m
y
s
ł
o
w
e
z
a
s
i
l
a
c
z
e
,

f
a
l
o
w
n
i
k
i

s
t
e
r
o
w
n
i
k
i

P
L
C
s
e
n
s
o
r
y
m
o
d
u
ł
y

w
y
k
o
n
a
w
c
z
e
m
o
d
u
ł
y

p
o
m
i
a
r
o
w
e
e
m
u
l
a
t
o
r
y
,

p
r
o
g
r
a
m
a
t
o
r
y
,

k
a
s
o
w
n
i
k
i
o
b
u
d
o
w
y
o
s
p
r
z
ę
t

i

o
b
u
d
o
w
y

E
M
C
s
y
s
t
e
m
y

k
o
n
t
r
o
l
i

d
o
s
t
ę
p
u
u
r
z
ą
d
z
e
n
i
a

i

o
s
p
r
z
ę
t

A
T
E
p
r
o
g
r
a
m
y

n
a
r
z
ę
d
z
i
o
w
e

i

p
r
o
j
e
k
t
o
w
e
m
a
s
z
y
n
y

i

u
r
z
ą
d
z
e
n
i
a

d
o

m
o
n
t
a
ż
u

a
u
t
.
l
u
t
o
w
n
i
c
e

i

n
a
r
z
ę
d
z
i
a

d
o

m
o
n
t
a
ż
u

r
ę
c
z
n
e
g
o
c
h
e
m
i
a

i

m
a
t
e
r
i
a
ł
y

d
l
a

e
l
e
k
t
r
o
n
i
k
i
w
z
m
a
c
n
i
a
c
z
e
,

g
ł
o
ś
n
i
k
i
,

k
o
l
u
m
n
y
l
i
t
e
r
a
t
u
r
a

i

c
z
a
s
o
p
i
s
m
a

f
a
c
h
o
w
e
p
o
r
t
a
l
e

i
n
t
e
r
n
e
t
o
w
e
m
i
e
j
s
c
o
w
o
ś
ć
n
r

k
i
e
r
u
n
k
o
w
y

/

t
e
l
e
f
o
n

/

f
a
x
e
-
m
a
i
l
h
t
t
p
RK-SYSTEM • •         •                       •               •         •         Grodzisk Maz. 22/7920518/7243037 sprzedaz@rk-system.com.pl www.rk-system.com.pl
ROHDE & SCHWARZ • • • • • -/-/-
RUTRONIK • • • • • • • • • • • • Gliwice 32/4612000/4612001 rutronik_pl@rutronik.com www.rutronik.com
SEMICON •             • •     •                           •                 •   Warszawa 22/6157371/6157375 info@semicon.com.pl www.semicon.com.pl
SIEMENS A&D •   • • • • •                       •   • • •                           Warszawa 22/8709163/8709169 www.siemens.pl
SOWAR • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Wrocław 71/3436523/- ems@sowar.pl www.sowar.pl
SOYTER •             • • • • •     •   • •                   •   •             Warszawa 22/7960630/7220550 biuro@soyter.com.pl www.soyter.com.pl
ST MICROELECTRONICS   •           •                                                           -/-/- www.st.com
STEROWNIKI.PL • Warszawa 22/4998839/7737943 sterowniki@sterowniki.pl www.sterowniki.pl
TESPOL •       • •                         •                                   Wrocław 71/7836360/7836361 tespol@tespol.com.pl www.tespol.com.pl
TEXAS INSTRUMENTS • • 00800 27583927 www.ti.com/pl
TME •             • • • • • • • • • • • • •   • • • • • • • • •       • •   Łódź 42/6455555/6455500 tme@tme.pl www.tme.pl
TV SAT ELECTRONICS •             • •             •                                         Warszawa 22/8344427/8647786 tvsat@tvsat.com.pl www.tvsat.com.pl
TWT AUTOMATYKA   •                         •                 •                         Warszawa 22/6444420/6442938 twt@twt.com.pl www.twt.com.pl
UNITRA UNIZET •             • • •   • •   • •           •       •               • •   Warszawa 22/6324671/6322336 unizet@unizet.com.pl www.unizet.com.pl
WG ELECTRONICS • • • •   •   •   •                             •   •         •         Warszawa 22/8479720/6470642 wg@wg.com.pl www.wg.com.pl
WOBIT • • • • • Poznań 61/8350800/8350704 wobit@wobit.com.pl www.wobit.com.pl
XTECH.PL • Warszawa 12/4262090/- biuro@automatyka.pl www.automatyka.pl
164 ELEKTRONIKA PRAKTYCZNA 5/2010
DZI AŁ
Elektronika Praktyczna 6/2010
Kolejne megabajty narzędzi niezbędnych do pracy
konstruktora, czyli NIEZBĘDNIK ELEKTRONIKA na CD.
Tylko dla prenumeratorów EP.
Dekodery akcesoriów DCC
W związku z ogromnym zainteresowaniem
kontynuujemy opisy układów dla modelarzy.
W kolejnym numerze EP zaprezentujemy dekodery
DCC akcesoriów do makiet kolejowych. W części
pierwszej pokażemy wielokanałowy sterownik
siłownika zwrotnic oraz układ z wyjść mocy. Oczywiście
wszystko sterowane przez koder DCC, np. opisywany
w EP5/2010 NanoX.
Komputerowy sterownik LED
Nasz sterownik LED jest wyposażony w interfejs USB
służący do podłączenia go do komputera. Dzięki temu
jest on w stanie sterować diodami LED w rytm poleceń
docierających z programu uruchomionego na PC.
Umożliwia to tworzenie niepowtarzalnych efektów
świetlnych, a jednocześnie projekt jest doskonałym
przykładem użycia USB i może być bazą dla innych
konstrukcji.
Zamek szyfrowy
W kolejnym numerze EP opublikujemy dwa urządzenia
przeznaczone do zabezpieczenia wejścia do obiektu.
Jednym z nich będzie zamek szyfrowy zbudowany
z użyciem mikrokontrolera. Jego zastosowanie pozwala
na zaimplementowanie dowolnej funkcjonalności
i zdecydowanie poprawia komfort użytkowania.
Zamek RFID
To drugie ze wspomnianych urządzeń do
zabezpieczenia dostępu. Zapewne wielu elektroników
kiedyś próbowało zmierzyć się z tematem
bezprzewodowej identyfikacji. Niektórzy stosowali
własnoręcznie wykonaną antenę i popularny układ
U2270, a następnie mozolnie dekodowali kod
Manchester z użyciem mikrokontrolera. Do konstrukcji
naszego zamka RFID zastosowano czytnik CTU-D2R
produkowany przez firmę Netronix. Dzięki temu
uniknięto opisywanych wyżej problemów.
Potencjometr z impulsatorem
Potencjometry do regulacji siły głosu we
wzmacniaczu audio często mają rozrzut parametrów
(nierównomierność rezystancji obu ścieżek)
powodującą różnicę poziomów sygnału audio
w kanałach wzmacniacza stereofonicznego.
Doświadczeni audiofile, chcąc uniknąć tych
problemów, stosują w miejscu potencjometru
wielopozycyjny przełącznik obrotowy ze starannie
dobranymi rezystancjami. Inną metodą rozwiązania
tego problemu jest nasz projekt zbudowany
z zastosowaniem doskonałego układu MAX5440..
w EP5/2010 NanoX.
®
http://www.ndn.com.pl e-mail: ndn@ndn.com.pl
02-784 Warszawa, ul. Janowskiego 15 tel./fax (22) 641-15-47, 644-42-50
Modele
DS1102E
DS1102D z analizatorem
DS1052E
DS1052D z analizatorem
Pasmo 100MHz 50MHz
Ilość kanałów
2 kanały +zewnętrzne wyzwalanie, 16 kanałów
logicznych w modelach z analizatorem
Próbkowanie
1 GSa/s (praca jednokanałowa),
500 MSa/s (praca dwukanałowa)
Ekwiwalentne 25 GSa/s 10 GSa/s
Czas narastania 3,5 ns 7 ns
Długość
pamięci
1 Mpunkt (praca jednokanałowa, próbkowanie 500 MSa/s),
512 kpunktów (praca dwukanałowa, próbkowanie 500 MSa/s)
512 kpunktów/kanał (analizator stanów logicznych)
Podstawa czasu 2 ns/dz ~50 s/dz 5 ns/dz ~50 s/dz
Czułość 2 mV/dz ~10 V/dz
Maks. nap. wej. 300 V RMS CAT I, (1 MΩ II 15 pF)
Wejścia DC, AC, GND
Interfejsy USB port, USB host, RS 232, Pict Bridge, P/F Out
Wyświetlacz 5,6 cala TFT (64 k LCD kolor) 320x234 punkty
Cena DS1102E - 2 200 zł +vat DS1052E - 1 500 zł +vat
Seria DS1000D i DS1000E
Próbkowanie 1GSa/s, Pamiêæ 1Mpunkt
Przy zakupie DS1102E w
promocji PC5000 za 1z³+vat
Dane: PC5000 - b³¹d 0,03%, odczyt 50000 i 500000 na zakresach DVC i Hz; True RMS (pomiar rzeczywistej wartoœci skutecznej) dla
AC / AC+DC. Funkcje: DCV,AC(AC+DV)V, DCA,AC+DC)A, Ω, C, Hz, dBm, Logic,
®
P
R
O
M
O
C
J
A
!
Przyrządy serii DSA1000A są kompaktowymi analizatorami widma
o doskonałych parametrach, przeznaczonymi do zastosowań prze-
nośnych.
Pasmo: 9 k Hz ~ 3 GHz
Śr edni pozi om szumów (DANL): -148 dBm
Szumy f azy: -88 dBc /Hz pr zy 10 k Hz, t ypowo
Całkow i t a dok ładność ampl i t udy: <1,0 dB
Min. szerokość pasma rozdzielczości (RBW): 10 Hz
Pr zedw zmac ni ac z - w st andar dzi e
Gener at or śl edzeni a 3 GHz (opc j a)
Szer ok i wybór f unk c j i pomi ar owych i ust awi eń
aut omat ycznych powi ększaj ących war t ość przy-
rządu pomi arowego i zapewni aj ących wyj ąt kową
el ast yczność
Panor ami c zny ek r an o pr zek ąt nej 8,5 c al i z
c zyt el nym, kont r ast owym i łat wym w obsłudze
i nt erfej sem gr af i cznym
Różnor odne i nt er f ej sy t ak i e j ak host LAN/
USB, urządzeni e USB, VGA l ub GPI B (opcj a)
zapewni aj ą el ast yczność dołączani a
Kompak t owa i w yt r zymała konst r uk c j a
Pak i et ak umul at or ów l i t owo-j onow yc h












GENERATORY ARBITRALNE serii DG3000, DG2000, DG1000
Generator sygna³ów mieszanych z wyjœciem sygna³u
logicznego(16 kana³ów danych i 2 kana³y zegarowe)
∙ Pasmo 15 do 120 MHz ∙ Zaawansowana technika
syntezy DDS, ∙ Szybkoœæ próbkowania do 300 MSa/s,
∙ Rozdzielczoœæ pionowa 14 bitów, g³êbokoœæ pamiêci
do 1 megapunktów ∙ Wbudowany generator impul-
sowy z regulowan¹ szerokoœci¹ impulsu i zboczem
∙ Wbudowany generator PWM ∙ Ró¿norodna konfigu-
racja interfejsów: port USB, LAN, GPIB, RS-232; host
USB do obs³ugi dysków USB, drukarki USB.

NOWOή
Podwoiliśmy nasz asortyment
Nowy katalog ELFA
N
o
w
e

c
e
n
y

!
Nasza oferta
· elektromechanika
· automatyka
· przewody i kable
· elementy aktywne i pasywne
· złącza
· przyrządy pomiarowe
· narzędzia i wiele innych
LFA
E
L
F
A

M
a
r
k
o
m

2
0
1
0
.
P
h
o
t
o
:
E
L
F
A
/
M
a
lin

Z
a
m
o
r
e
.
G
r
a
p
h
ic
s

E
L
F
A

M
a
r
k
o
m
W czym możemy pomóc?
ELFA Elektronika Sp. z o.o., Aleje Jerozolimskie 136, 02-305 Warszawa • Internet: www.elfa.se
Centrum Obsługi Klienta • Tel.: 022 570 56 00 • Fax: 022 570 56 20 • E-mail: obsluga.klienta@elfa.se
R
E
D
A
K
C
Y
J
N
Y
S
E
R
W
E
R
F
T
P
,
A
N
A
N
IM
M
.IN
.:
Dane wymagane do logowania
na serwerze FTP Elektroniki Praktycznej:
host: ftp://ep.com.pl • user: 15257 • pass: 1ajsf046
Poprzednie części artykułów:
3-fazowy falownik wektorowy
GSM dla elektroników
Scalone wzmacniacze audio
Pierwsza część projektu: Tester lamp
CDEP5/2010
Kompilator C/C++ Atollic
TrueSTUDIO STM32
Dodatkowe materiały do
artykułów:
• Radiomodemy satelitarne
• Zasilacz Power LED
• Siemens S7-1200
• Host Viniculum II
• Nie Przeocz
• STM32
Dodatkowe materiały do
projektów:
• Projekty pokrewne
• Wzory PCB
• Noty katalogowe
• Programy
Niezbędnik EP5/2010
Niezbędnik elektronika: więcej na str. 152

8:%"/*&41&$+"-/&

n i l o h Ec
Najnowszy numer specjalny ŚR („Świat Radio Plus” pt. Echolink i spółka opracowany przez Krzysztofa Dąbrowskiego OE1KDA) jest poświęcony zasadom pracy amatorskich sieci radiowo-internetowych, szerokiej gamie rozwiązań technicznych, sposobom korzystania z nich oraz argumentom za i przeciw ich wykorzystaniu. Dołączony do numeru dysk CD zawiera nie tylko liczne programy związane z Echolinkiem, D-Star i innymi systemami łączności radiowo-internetowych, ale również programy przeznaczone dla wielu innych dziedzin krótkofalarstwa. Znaleźć więc na nim można zarówno programy do pracy emisjami cyfrowymi albo do odbioru za pomocą odbiorników realizowanych programowo (SDR), jak i programy symulacyjne dla majsterkowiczów. Osobny temat stanowią rozwiązania służące do komunikacji za pomocą słabych sygnałów i do badania propagacji przy użyciu indywidualnych radiolatarni małej mocy pracujących emisjami WSPR, QRSS, Hella i innymi. W miarę możliwości wybór programów uwzględnia oprócz systemu Windows także i inne platformy sprzętowo-programowe: Linuksa, Mcintosha i PocketPC, a do części z nich dodano instrukcje w języku polskim w tłumaczeniu OE1KDA. Dodatkowo na CD zamieszczono drugie wydanie historii polskich radiotechników. Numer specjalny „Echolink i spółka” pojawi się w maju br. w salonach prasowych Empik. Prenumeratorzy ŚR mogą go nabyć z rabatem w wysokości 50% (wplacając 14 zł na konto 97160010680003010303055153).

a k ł ó p s ki
W moim przypadku Echolink to jedyny sposób komunikacji. Pozbyłem się sprzętu w wyniku nagłej potrzeby finansowej. Na KF nie rozmawiałem - miałem tylko 2 m i 70 cm. Aż tu nagle zrobiłem QSO z Południową Afryką na 70 cm... SUPER... Popieram w 100% Echolink. /SQ8CMF/ Echolink odkryłem w 2005 roku i od tego czasu ciągle z nim eksperymentuję. W 2008 roku uruchomiłem bramkę Echolink-IRLP. /K0KN/ Moim zdaniem, mówiąc zwięźle: Echolink nie powstał po to, aby można było się chwalić dalekimi łącznościami. Pomaga on jednak słabym, ręcznym czy ruchomym stacjom albo stacjom pracującym z prowizorycznego QTH nawiązać pożądane łączności. I nie jest on niczym więcej, ale także i niczym mniej. Odległość do najbliższego przemiennika echolinkowego może wynosić na przykład 50 km, a to już jest łączność radiowa. /DO6FM/

Skorzystałem z Echolinku. Działa i bardzo mi się podoba, bo na UKF można robić łączności z zagranicą. /SP5XHN/

Echolink niczego nie zastępuje. Jest dodatkowym do istniejących systemem łączności pokazującym młodzieży, co można osiągnąć, korzystając z prostych radiostacji, łączy DSL, serwerów WWW i komputera PC. I chyba nie chcemy przespać tej szansy??? /DO6FM/

Usłyszałem australijskiego krótkofalowca na częstotliwości VK2BGL, odpowiedziałem i przeprowadziliśmy fajną łączność. /z witryny ARI w Weronie/

Możesz spacerować wokół domu z ręczną radiostacją, rozmawiając z Włochami lub Hiszpanią. Wyobraź sobie miny sąsiadów... ha ha. /KH6JPL/

Najważniejsze aby aktywni krótkofalowcy nie rezygnowali z wypróbowywania nowych technik wskutek negatywnego stanowiska osób niechętnych wprowadzaniu nowości do naszego hobby, ponieważ to właśnie aktywni amatorzy ożywiają krótkofalarstwo. /DO6BCO/

Echolink jest potrzebny komuś, kto chce w prosty sposób umówić się na dalekie łączności nawet wówczas, gdy warunki propagacji są złe. Echolink aktywuje ludzi i pasma. Echolink jest dziedziną eksperymentalną. Echolink przygotowuje ultrakrótkofalowców do światowych łączności. Echolink ożywia pasma amatorskie i przyczynia się do ich obrony. /DL8RDL/

EchoLink został wymyślony przez ludzi i dla ludzi. Fajna sprawa, jeżeli chodzi o brak możliwości technicznych do stawiania pola antenowego. /SQ8OY/

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->