P. 1
Swoi i obcy w kulturze średniowiecza

Swoi i obcy w kulturze średniowiecza

|Views: 25|Likes:
Wydawca: twerkter

More info:

Published by: twerkter on Jun 18, 2013
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/01/2014

pdf

text

original

Fundacja „Unia Nadwarciańska” Muzeum Archeologiczne w Poznaniu Starostwo Powiatowe w Słupcy

SWOI I OBCY W KULTURZE ŚREDNIOWIECZA
Wykłady popularno-naukowe zorganizowane w ramach VII Festiwalu Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie nad Wartą w dniach 18 - 19 czerwca 2011 roku

pod redakcją Michała Brzostowicza, Macieja Przybyła i Jacka Wrzesińskiego

Poznań – Ląd 2011

Redakcja

Michał Brzostowicz, Maciej Przybył, Jacek Wrzesiński
Skład i projekt okładki

Tomasz Kasprowicz Na okładce: dirhem arabski ze skarbu monet z X wieku w Lądku
Autor zdjęcia na okładce

Klaudyna Kucharska Druk: PPHU TOTEM s.c. M. Rejnowski J. Zamiara ul. Jacewska 89 88-100 Inowrocław ISBN 978-83-60109-22-9

Publikacja była dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach projektu „VII Ogólnopolski Festiwal Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie nad Wartą” © Copyright by Fundacja „Unia Nadwarciańska”, Muzeum Archeologiczne w Poznaniu and Starostwo Powiatowe w Słupcy

Maciej Przybył.................................... 109 Średniowieczny dwór angielski w oczach obcych................................................... 15 Krzysztof Jaworski Czy aby tylko „pogański książę silny wielce............................................................ Kowalski ”Swojskość” i „obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian .......................................................................... Przykład Waltera Mapa. 140 .....................................................................SPIS TREŚCI Michał Brzostowicz.................................................................. 5 Andrzej P......................................... 134 Local people and strangers in the culture of the Middle Ages (summary) . 61 Osadnictwo na prawie niemieckim czyli swoi i obcy w średniowiecznej Polsce .................. 31 Władysław Duczko Wikingowie i wczesnośredniowieczna Polska Zbyszko Górczak .............................. 122 Informacje o VII Festiwalu Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie ..................... siedzący na Wiślech”? ..... Jacek Wrzesiński Wstęp ........... dworzanina Henryka II Plantageneta ................... 70 Hanna Zaremska Żydzi w miastach średniowiecznej Polski Robert Bubczyk ........

.

W szkicu niniejszym chciałbym pokrótce przedstawić przejawy wspomnianych kategorii. zatem nie ma potrzeby ponownego przywoływania dobrze znanych przykładów i ilustracji tej problematyki (np. aspektem mitologicznie kreślonej budowy świata. etnograficznych. Samo bowiem zagadnienie stereotypów obcego. Obcość i swojskość bowiem była często niejednoznacznie odczuwaną cechą terytorium. W odległej przeszłości wspólnot słowiańskich nie było teoretycznych zasad dekretowania swojskości czy obcości. tudzież wypadkową rodzaju więzi konstytuujących daną wspólnotę. Kowalski ”SWOJSKOŚĆ” I „OBCOŚĆ” W KOSMOLOGICZNYCH I SOCJOMORFICZNYCH WYOBRAŻENIACH DAWNYCH SŁOWIAN Kategoria swojskości i obcości uchodzi za podstawową w analizach identyfikacji społecznej. specyfiki działania i powierzchowności istot mitycznych. Nowicka 1990). w studiach nad kryteriami oznaczania tożsamości kulturowej. Na podstawie przekazów folklorystycznych i mitologii porównawczej możemy podjąć próby odczytania zasadniczych . socjologicznych. pierwodruk 1930/31. głównie poprzez odwołanie się do danych językowych. Znaniecki 1990.Andrzej P. czasu. wreszcie w badaniach nad interakcjami międzygrupowymi. Kwestie te należały do dziedziny wielu doświadczeń społecznych i wyobrażeń daleko wykraczających poza relacje zachodzące między ludźmi. doczekało się wielu studiów i analiz historycznych. innego.

30. stąd charakterystyczne derywaty w języku polskim: przymierze. Ziemia była po- . Jest to zapewne echo mitu mówiącego o wydobyciu ziemi z ciemnych wód praoceanu. niekwestionowanego współprzebywania. jasnym środowisku. także prawdopodobnie pochodzenia irańskiego w związku z imieniem Mithra. s. Otóż wątek kojarzony z psł.mirъ. Podobnie w staroinyjskim loka „świat” od ie. ugodę. czy kosmosu. porządek w sferze publicznej’. Nie zachowało się jednolite wspólne wyobrażenie świata. jak w przypadku svĕt. co znalazło się w oświetlonym. przyjaźń. Kowalski schematów budowy świata u dawnych Słowian. Wskazane główne kategorie definiujące wyobrażenie świata stają się bardziej zrozumiałe w kontekście późniejszych metafor mitologicznych. ujawnić się. w schemacie której psł. Zauważalny jest tu ślad opozycji jasność – ciemność. porozumienie. W polu semantycznym mirъ zaznacza się opis stanu spokojnego. otoczeniu. oznaczało ‘pokój. że prasłowiańskie słowo svĕt (‘świat’) stanowi odzwierciedlenie wczesnych wpływów dualistycznych typu irańskiego zoroastryzmu. W wielu późniejszych apokryficznych tekstach folkloru Bóg posługuje się diabłem lub wodnym ptakiem w celu wydobycia z głębin morza grudki ziemi (Tomiccy 1975. Rozwój znaczenia tej kategorii leksykalnej byłby następujący: ‘ujrzeć światło’. wyjść na światło. uśmierzać (Toporov 1968). Leuk –‘jasnieć. s. w szczególności kosmogonicznych. co wynika z faktu. respektowania reguł uzgodnionego współistnienia. Inne prasłowiańskie słowo na oznaczenie świata . svĕt oznaczało ‘światło’. że w tradycji słowiańskiej nawarstwiły się wpływy rozmaitych kultur. przymierze. 59). czyli tego. Tomicki 1976. świecić’. dać się poznać ludziom. bezpieczeństwo. narodzić się.16 Andrzej P. przyjść na świat. svĕt mówi o istnieniu świata jako bytu wyłonionego na jaw. Nie można wykluczyć. lecz z zasadami życia grupowego zakładającego pokój. Nie ma tu związku z fenomenami naturalnymi.

ugodę. Wyjście ziemi jako świata z ciemności było czasem utożsamiane z jej przebudzeniem. wyobrażenia łączące swojskość ze . mówi o genezie. z ciemności. Podlega im ten wycinek kosmosu. O ile zatem schemat mitologiczny związany z psł. działaniową aktualizację mitycznych wyobrażeń. Dlatego wyjście na świat oznaczało również nabywanie podstawowych orientacji kosmologicznych i społecznych. wydobyte z dna.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 17 czątkowo osuszonym pagórkiem. W skład tak rozumianego rędъ wchodziły stosunki panujące w obrębie wspólnoty. Kategoria swojskości w kulturze dawnych Słowian miała kilka planów wyrażania. obrjad. o tyle schemat odnoszący sie do psł. należycie ułożone (Popovič). o wizji tworzenia kosmosu. spokój. porjadok. rędъ. Socjomorficzna struktura i symbolika obecna w układzie pojęć związanych z mirъ nie jest pozbawiona wątków kosmogonicznych traktujących o budowie wszechświata. a więc to wszystko. Otóż według Popoviča mirъ bywał kojarzony z rjad. porędъkъ) czyli z tym co. tym co jasne. ziemia – niebo. np. mirъ jest wyrazem poglądów na temat relacji międzyludzkich. mają one charakter niejako horyzontalny. Nie jest to znak funkcjonowania relacji wertykalnych. (< psł. co najmniej neolitycznej proweniencji. ludzie – bogowie. svĕt ukazuje model świata w jego układzie przedmiotowym. Najbardziej znane są prastare. który jest szczególnie bliski człowiekowi i wspólnocie. W życiu wspólnot tradycyjnych ów rędъ był ustanawiany poprzez czynnościową. co gwarantowało wzajemne poszanowanie. uporządkowane. ponieważ sen/śmierć uważano za „zapomnienie o bożym świecie”. akcentujących bardziej podziały. aniżeli wyznaczających linie silnych związków. które przekazywały określony wizerunek zależności mogących stanowić należytą podstawę ludzkiego współistnienia. Tworzy podwaliny przestrzennie odczuwanej swojskości. Mirъ to zasady dostępne potocznemu doświadczeniu.

10. svojь występuje w połączeniach frazeologicznych typu bułg. W tym przypadku mianownikiem łączącym odnośne nazewnictwo jest indoeuropejski rdzeń kel.‘wschodzić. ‘to. Knoch ‘kość’. plenus) oraz wyrażenia somatyczne: (por. Psł. znati svojь rodъ i znakь ‘znać swój ród i znak’. 8). co się pleni i dochodzi do pełni’ (por. sū-mortho ‘swojskie. ‘to. należące do tej grupy psł./ sū. która podlega ciągłemu wzrastaniu i pomnażaniu. Знай свои родъ и зикъ < psł. 25. Samo słowo swój. łac. rodъ ‘ród’. s. swe-sor-) oraz dalej svekry. Rdzeń w wariancie swe. ad. pokolenie). s. lub pokolenie (< ‘kolano’) (szerzej o tym . plenum. čelovĕkъ./ kwel. por. ród’. Stankiewicz 1958). co zrodzone’. swos ‘swój’ < swe-. psł. co wyrosło’. Mając na uwadze wyróżniony tu procesualno-dynamiczny aspekt ujmowania człowieka i najbliższej mu wspólnoty jako bytu wzrastającego. psł. 181. sestra ‘siostra’ (ie. pomnażają- . Kowalski wspólnotą ludzi. należyte umieranie’ ~ ‘umieranie wśród swoich z zapewnieniem odpowiedniego rytuału w ramach obligacji wynikających z mirъ’) (Trubačev 2003.‘rodzić’ generujące znaczenia ĝenos ‘ród’ oraz niem. svojь w warstwie filiacji indoeuropejskich ujawnia związki z wyobrażeniem rodu i jego powinności: ie. wzrastać’ > ‘to. psł. sъmьrtь ‘śmierć’ (< ie.‘rodzić. Dokładną kalką semantyczną są dane indoeuropejskie typu ĝen.Tolstaja 2009. genou ‘kolano’ (patrz wyżej pol. por.18 Andrzej P. čel’adь. s. sū-nu-). svat i także psł. synъ ‘syn’ (< ie. Kategorią socjomorficznie pojmowanej swojskości objęte były też wyobrażenia dotyczące poszczególnych ludzi i powiązań między nimi w ramach wspólnoty rodowej. Podstawą identyfikowania swojskości była zatem wspólnota krewniacza lub pokrewieństwo tzw. zwrot pochodzenie z krwi i kości). 188. sū.widzimy jako kontynuant w wielu nazwach związanych właśnie z pokrewieństwem i określeniach bliskich sobie osób. symboliczne. franc. co wzrasta’ i plemę ‘plemię’ < ‘to. Stąd psł. analogie indoeuropejskie rozpatrywał też Żuravlev 1999.

to obchody. Obchód ma tu jednak dwa połączone ze sobą aspekty. Z jednej strony chodzi o fizycznie opanowany obszar podlegający obejściu wokół i zamknięciu w wydzielonym okręgu tworzonej domeny swojskości. znaki pozwalające po-znać. że święta i uroczystości to coś.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 19 cego siłę i moc rodu warto zwrócić uwagę na specyficzny model posługiwania się znakami tożsamości społecznej u Prasłowian.obchód rytualny. W mitologii Słowian. a w Polsce obejście. znajdują się w polu obchodu. podobnie jak u wielu innych ludów indoeuropejskich. a zatem stwierdzić czyjąś przynależność do rodu. który ma dwa aspekty semantyczne. a zatem o kwestie.w ros. znamę (< ĝenomon-). a zatem o coś. sakralny. Słownictwo. świat’ . Dosłownie chodziło o teren. mianowicie ‘rodzić’ ~ ‘znać’. Chodzi o psł. Relacja swojskości i wspólnotowej bliskości była też zakorzeniona w symbolice kosmologicznej. stąd sformułowanie. społeczność’ (Trubačev 1959. to jest ważne . Z drugiej strony chodzi tu o zestaw żywotnych ludzkich spraw w łonie wspólnoty. także ‘okrągły’. że można dokonać obchodu. 168). ziemia i świat są obiektem okrągłym unoszącym się w wodach praoceanu. Są to znamiona. obьtjo ‘ogół ludzi. W tradycji ukraińskiej najbliższy człowiekowi krąg ziemi nazywano obijstja. co się obchodzi. obščina ‘wspólnota. oraz psł. s. Jest tu widoczna kontynuacja indoeuropejskiego paradygmatu związanego ze wspomnianą grupą nazw urobionych od morfemu ĝen. „Krąg ziemi” to wyrażenie doskonale oddające sens tych archaicznych poglądów. który daje się obejść. co znajduje się na tyle blisko. Ale jest to też – i może przede wszystkim . W rozważanej tu symbolice wyobrażenia okręgu jako przestrzeni szczególnie nacechowanej wartościami społecznymi mieści się kategoria wyznaczona przez psł. Ludzki habitat to jego obejście. tzn. które kogoś obchodzą. obьljъ > ‘obły’. znakъ (< ĝnok-) oraz psł. dzięki czemu nabierają wyjątkowego znaczenia i ważności.

jaki rodzaj osad otwartych był dominujący. W czasie zagrożenia. Obecnie nie ma sensu dochodzenie tego. także inne siedziby miały planigrafie zbliżone do okręgu.20 Andrzej P. Otóż z psł. wody itp. oborywano granice wsi czyniąc na nowo obejście. ani osądowi. co nie stanowi indywidualnej „własności” lub posiadanego indywidualnie prawa do czegoś. obejmowałby to wszystko. to co obce. sprawy i obiekty nie leżące w obrębie ścisłego obejścia. czy najstarszy. Z tego powodu obcość jest brakiem bliskości zaznaczającej się w perspektywie obejścia. W historiografii osadnictwa długo toczył sie spór o wsie okolnicowe i owalnicowe. np. obcy to zatem ktoś nie oznaczony swojskim znakiem. ktoś spoza udomowionej przestrzeni intymnego wspólnotowego życia. Oprócz omówionego już rytualnego oznaczania granic obejścia. Po drugie wyznacza interesujące i trochę zdumiewające dla nas pierwotne pojmowanie obcości. to rzeczy i sprawy nie podlegające jednostkowemu władaniu. co znajduje się dookoła. lecz w oddaleniu (w znaczeniu przestrzennym) oraz to. Odpowiada to kosmogonicznemu wąt- . Po pierwsze. W ten sposób starano się uchronić mieszkańców przed złym powietrzem. potwierdza dawne skojarzenie grupy ludzi jako mieszkańców obszaru mającego postać okręgu. że w wielu tradycjach zataczanie kręgów było praktykowane i przypisywano im sens magiczny. wyrażany na planie językowym. Sfera obcości w kulturze tradycyjnej Słowian była rozległa i rozmaicie manifestowana. nieurodzaju. Wystarczy skonstatować. obьtjo pochodzi rodzime słowo obcy. To ludzie. Dawny sens obcości. lasy. Często wznoszono grody na wyspach lub wyniesionych cyplach jeziornych lub w rozległych dolinach. Inaczej mówiąc obcość. a zatem będące niejako wspólne – tak jak niegdyś wspólne/obce były gromadnie eksploatowane obszary anekumeny. Kowalski z dwóch powodów. Innym sposobem tworzenia obejścia było budowanie grodów. epidemii. ktoś przybywający z nieco mgliście sytuowanego obszaru „ogółu ludzi”.

po czym kreślą tam linię kolistą lub czworoboczną. s. jakie te osady umocnione mogły spełniać. Jednak funkcje obronne. . Poza tym grody w wyobrażeniach ludowych mogły nawiązywać do gniazda. bezpieczeństwo i pomyślność – czyli mirъ. nazywany česnъkъ ‘coś ociosanego’ dał podstawę nazwie pol. Tak oto obejście w postaci okolnicowej osady lub grodu otoczonego wałem wyznacza przestrzeń zamkniętą. niekiedy stanowi symbol początku. że ogromna większość założeń grodowych we wczesnym średniowieczu powstawała na planie okręgu. uporządkowaną. genezy rodu lub w ogóle wspólnoty poczuwającej się do wzajemnej swojskości. Gród zatem był wariantem obronnym pierwotnego obejścia. czosnek. Gród jest miejscem ochrony i wzrastania głównie młodego życia. Z tego też względu wały grodów zaopatrywano w palisady. Wrogiem obejścia były też nieprzyjazne moce. Tak jak zwierzęta budują gniazdo w postaci kolistego zagłębienia wymoszczonego i otoczonego plecionym wałkiem z gałęzi. tworząc konstrukcje przekładkowe i plecionkowe spajane gliną. Kowalski 1946. oswojoną. środkiem odstraszającym złe moce. w miarę tego jaki chcą mieć kształt grodu i obszar jego powierzchni (przeł. 48-49). Udają się umyślnie na łąki obfitujące w wodę i zarośla. gwarantującą ład. Czosnek był popularnym. w sensie czysto militarnym. Dzięki badaniom archeologicznym dobrze wiadomo. Samo działanie zmierzające do wyznaczenia miejsca pod budowę grodu sprawia wrażenie obrzędowego kreowania ekumeny. w rzędy ostro zaciosanych pali. naśladował zakładanie bezpiecznego gniazda. Według relacji Ibrahima Ibn Jakuba Słowianie budują w ten sposób część swoich grodów. nie były jednymi. tak człowiek w swej technologii budowlanej.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 21 kowi mówiącemu o wydobyciu ziemi z odmętów praoceanu lub o wyłonieniu się kopuły (wierzchniej sfery) kosmicznego jaja. które też wpisuje się w symbolikę obejścia. Taki częstokół. i uważanym za skuteczny. gliny i odchodów. T.

Bajburin (1983. 183-187). Obiegano dom i gospodarstwo. podwaliny to stopy. Okrąg. która miała związek ze światem zmarłych. por. ale obrzędowe homologie (Bajburin 1993. przejawiał się w wielu innych gestach. s. s. Za/biegi te miały chronić zasiewy i przychówek. Domostwo należy do porządku mirъ. jaskrawe opaski – to wszystko swoiste warianty okręgu. naramienniki. zwanej tъlo (stąd tlić się o ognisku domowym położonym na ziemi. miały one wyraźne znamiona apotropaicznych akcesoriów: połyskujące metalowe pierścienie. Wznoszenie domu też miało wiele odniesień kosmogonicznych. w łonie którego ma panować mirъ. a zwłaszcza w ozdobach. W mikroskali indywidualnych odniesień przyswojenie. W tradycji słowiańskiej. środkowej zamieszkanej przez ludzi i zwierzęta i górnej odpowiadającej strefie kontaktu z niebiańskimi bóstwami. dom. W szerszym zakresie rytualna metodyka obejścia znajdowała wyraz w ludowych praktykach „obiegania”. jak pokazał A. Był on u Słowian silnie antropomorfizowany. . Obok funkcji estetycznych. swojskość i zarazem manifestowanie ochronnego zamknięcia okręgu widzimy w stroju. a ognisko domowe to oddech/ dusza. pokrewne nazwy: łac. Obiegano pola. stoły. dzieżę etc. Tellus i staropruskiego bóstwa zmarłych Patols). To wyrażona w języku przestrzenno-budowlanym wspólnota antropomorfizowanych bytów. ugrupowanie ludzi/rzeczy otoczonych umocnieniem gniazda. potem ołtarze.22 Andrzej P. Składał się on bowiem z trzech sfer: dolnej. dom koduje znaki mitologii ofiarniczej. będący podstawowym apotropaionem w kulturze słowiańskiej miał jeszcze inne zastosowania. Czym zatem jest osada lub gród jako zespół tak widzianych domostw. 125-185). strzecha to włosy. okna to oczy. Konstrukcja domu odpowiadała wizerunkowi człowieka: ściany to powłoka cielesna (skóra). Kowalski Dla dopełnienia obrazu struktury symbolicznej obejścia warto przywołać znaki związane z wyobrażeniem domu. dwory. Nie są to jedynie poetyckie metafory.

Nevskaja 1995). Przykładem może być archaiczne wyobrażenie gościa jako istoty mogącej przynieść zagrożenie. żeby uczuciowo przywiązać go do siebie. było najbardziej ekstensywną formą ustanawiania miru (Modzelewski 2000). nie należący do bliskiego kręgu ludzi’ < psł. 2002). o formach okazywania gościnności w kulturze ludowej Słowian zob. Agapkina. W czasach feudalnych dynamikę rytualnego obiegu i obejścia całego przynależnego książętom władztwa ilustruje praktyka objazdu dokonywanego przez władcę i jego dwór. zaznaczanie hierarchii. hostis ‘wróg. a więc kogoś/czegoś. Geist ‘duch. por. na który rzutowano wyobrażenia „tamtej strony” w sensie tanatologicznym. Przestrzeń nie objęta mirem. Drugim określeniem jest przymiotnik cudzy ‘nie swój. szczególnie z Gotami. ludzi obcych. Również obcość ma swoje topograficznie ustalone kodyfikacje. s. To ciągłe przemieszczanie się suwerena i towarzyszące temu orzekanie sądowe. W dzień św. wymiana posług i darów. przedstawiciel nie swojego ludu’ z goc. Nie jest bowiem wykluczone. t’ud’ь ‘nie swój. . þiuda ‘lud’ (Lehmann 1986. były ostoją istot demonicznych. przybyszów. 361. Jerzego (kontynuatora funkcji gromowładnego Peruna) pastuch obiegał stado dla ochrony przed drapieżnikami. Stommę. że pewna klasa określeń słowiańskich związanych z obcością była najpewniej wynikiem kontaktów kulturowych z ludami germańskimi. gości lub wrogów. gościec – choroba niegdyś interpretowana jako obecność nieproszonego. ucztowanie. zwłaszcza obszary anekumenty. sprawiającego ból gościa. cudzoziemiec’ i do łac. jako postaci o cechach demonicznych wykazującej związki z duchami i światem zmarłych. że psł.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 23 gdy nadchodziły burzowe chmury. co wtargnęło nieproszone z zewnątrz. nieprzyjaciel’ oraz do niem. 149. gostь ‘gość. przybysz’ nawiązuje do goc. Był to swoisty orbis exterior (w rozumieniu proponowanym przez L. Interesujące. zjawa’. dziewczęta obiegały dom ukochanego chłopca. gasts ‘obcy.

Swojskość pielęgnowano w ramach rozmaitych strategii rytualnych. wyolbrzymione części ciała) i zarazem brakiem znamion oddziaływania kultury. rozpocząć i jednocześnie psł. co stanowi domknięte prawo rodzimej tradycji. pośród drzew (zatem pierwotnie myśliwych. Ukazana tu oś klasyfikacyjna odzwierciedla nie tylko opisowe cechy obcości. co ma sankcję dawności. musieli też w pewnych warunkach bardziej liberalnie stosować zasady bliskości społecznej. Podstawowym wszak sposobem uczestniczenia w wartościach społecznych był obyczaj. a zatem formy postępowania nabyte . Tak więc przedmiot zakazu implikował groźbę ponoszenia dotkliwych konsekwencji w przypadku jego naruszenia. obszarem nadającym się do przypisania rozmaitych cech obcości były miejsca niezamieszkane. zaprĕtiti (pol.24 Andrzej P. ale też kwalifikacje etyczne. zaprzeć) wywodzące sie do psł. co ustanowione na początku. divoženky. pierwotności i tego. ogólnie – wspólnoty żyjące według etosu odmiennego od miru rolników i hodowców. dzicy ludzie (divi muži. dive ženy. zbieraczy). kosmatość. leszy. kodeks’ (< psł. prĕtiti ‘grozić’. tego. Istniały także zakazy typu tabuistycznego. np. Kowalski Jak wspomniałem. Słowianie. zaprzeczyć. lichij divъ. Drzewianie itd. przetrwać miały pewne stereotypy obcości oznaczające ludzi żyjących w lasach.). Las w wymiarze symbolicznym należał do przestrzeni chaotycznej. zwyczaj. Istoty te charakteryzowały się powierzchownością wskazującą na ich ścisły związek z naturą (np. končiti ‘kończyć’) wskazującym na przestrzeganie tego. na co wskazuje słowo psł. etc. Czyniono tak. pol. zamieszkiwały go olbrzymy lub tzw. musiały wypracować metody nawiązywania kontaktów z obcymi. bolotnyj duchъ. dziwożony. por. poprzez respektowanie autorytetu przodków wyrażające się w późniejszym słowie zakonъ ‘reguła. za-čęti ‘zacząć. głównie lasy. jak inne ludy. władały nim liczne duchy i demony. Przykładowo w nazwach takich plemion jak Drevlanie.

Religijność ta była stymulowana przez wysoką waloryzację obrzędowej wymiany dóbr i darów. ale z wcale częstą potrzebą wydatkowania nadmiaru dóbr. Bataille’a. jakie posiadamy z zakresu historycznej antropologii mówią o tego rodzaju obrzędach w łonie struktury feudalnej. przysposobić’. część przeklętą. obyczaj i może stać się udziałem niemal każdego. Z jednej strony funkcjonowało wyobrażenie bogactwa jako doli bożej (psł. liχъ ‘zły. Dar stanowił przedmiot określonego typu mediacji między różnymi podmiotami życia społecznego. między ludźmi a bogami. licho). dlatego . między żyjącymi a zmarłymi (Kowalski 2005). nawet konfliktów. Owa problematyczna nadwyżka uchodzi w społecznościach pierwotnych za tzw. Jest ona często przyczyną waśni i sporów. Były to nie tylko gesty wpisane w typowo feudalną strukturę powinności. z drugiej pojęcie kłopotliwego nadmiaru (psł. Jednak z punktu widzenia ludności wiejskiej. ‘nauczyć. Jakkolwiek z naszego pragmatyczno-ekonomicznego punktu widzenia może się to wydawać zaskakujące. budzący obawę’ < ie. to jednak wiadomo. leikw – ‘to. Życie wewnątrzgrupowe ograniczone do rodu i plemienia zakładało realizację wielu powinności i zobowiązań. Dar łączył się nie tylko z koniecznością utrzymywania równowagi i ładu w łonie miru. ale miały za sobą dawną tradycję pierwotnej religijności. co pozostaje jako nadmiar’ > pol. między władcami a poddanymi. ob-vyknąti ‘nawyknąć’. liχo. podstawową formą powinności była dań i pokłon. Ich formy były ujęte w ramy działań rytualnych.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 25 w toku wyuczenia (z psł. Praktyczne opanowanie zasad życia we wspólnocie przechodzi w zwyczaj. w tradycji ludowej. bogъ ‘bóg’ = ‘dawca’). Dary kursowały między grupami sąsiedzkimi. ‘wyrobić nawyk’). gdy funkcjonuje władza książęca i drużyna wojskowa. Dane. czasem ambiwalentnie. by użyć sformułowania G. że w grupach tradycyjnych łupy lub obfity plon należały do dóbr wartościowanych niejednoznacznie.

tu pol. Jest to typowa ambiwalencja. vorgъ ‘wróg’ dosł. zmaganie się. energicznie oddalić’. mianowicie niemożnością porozumiewania się za pomocą mowy. 213). s. którego należy odrzucić. Wobec wrogów obowiązywała wróżda (odpędzenie) oraz cĕna ‘cena’ (pierwotnie ‘zapłata jako zadośćuczynienie. by w ten sposób.26 Andrzej P. z którymi utrzymywano stosunki pokojowe. Poza tym przypisywano im głupotę (od głuchoty). Jeśli chodzi o postawę wobec obcych. Kowalski wobec niemożności satysfakcjonującej redystrybucji takich dóbr rezerwowano je jako dary dla bogów i obcych. W tej ekonomice daru obecny był inny moment wzajemnych obligacji. poprzez pobratymstwo. Jeszcze w tradycji ludowej owych „symbolicznych” kumów i braci . Działo się tak w przeciwieństwie do Słowian = znających słowa i zyskujących dzięki słowom sławę (Benedyktowicz. na polu gier społecznych. jaką wspólnoty pierwotne i starożytne odczuwały w kontaktach z sacrum. budować relacje oparte o poczucie prestiżu lub zdobytej symbolicznej przewagi (Bataille 2002). Zdecydowanie negatywna relacja łączyła przedstawicieli rodziny. rodu z wrogami (psł. odwet’). albo spożytkowano podczas wystawnych uczt lub ofiar przybierających postać potlaczu – ostentacyjnego trwonienia. Zasady pierwotnej redystrybucji dóbr służyły też nawiązywaniu kontaktów poprzez swoiste obrzędowe agony. Ta dotyczyła obcych. Obok postaw okazujących wrogość stosowano liczne rytuały agregacji do mikrowspólnoty. podziwu i czci z odczuwaniem lęku i odrazy. Markowska 1979. kara. Byli to więc obcy dotknięci największa skazą i upośledzeniem. np. ‘ten. Nazywano ich niemymi (niemcami). Nie stosowano długu jako relacji wzajemnego zobowiązania. Mieszały się tu uczucia zachwytu. por. Wraz z obowiązkiem wróżdy upowszechniły się typowe negatywne określenia obcych. wierzgać). licytacje. to w kulturze słowiańskiej można odszukać przykłady okazywania szczególnego szacunku oraz przejawy poniżania.

Do ważnych przejawów okazywania szacunku wobec gości i obcych było odbywanie biesiad (psł. Poza tym. spotyka się w materiałach wczesnośredniowiecznych (Zelenin 1991. często konkretnie z ucztowaniem. Dotyczyło to nie tylko przybyszów. poczet. Zatem wspólnota stołu była rytualnym podtrzymywaniem wzajemnej czci. które na Rusi zwano брáтина (od zawierania braterstwa). Dzięki temu wartość społecznie preferowanej cnoty kojarzono właśnie z czczeniem. kładzenia do jednego łóżka i oczywiście poprzez wymianę darów.”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 27 jako „nowych swoich”. o rytualnym charakterze uczty zob. często bogato zdobione. cnota. Tego rodzaju naczynia. zasady etyki. odziewania ich w jedną koszulę. poczęstunek. w tym sposoby traktowania swoich i obcych wyrażano poprzez rytuały. rozmowa’. besĕda ‘spotkanie. włączano w relacje bliskości dzięki gestom przepasywania dwóch osób jednym pasem. ale też bogów i zmarłych. s. cny. Naczyniem służącym do tego rodzaju rytuałów były specjalne drewniane czerpaki z uchwytem wymodelowanym na kształt wodnego ptaka. uczta. skąd cała terminologia związana z posługiwaniem się umówionymi znakami – również w obszarze . w układzie założeń etycznych. tradycyjnej kulturze Słowian dominowało prawo zwyczajowe. Przyjmowanie gości oznaczało w takich warunkach okazywanie czci. stabilności świata relacji grupowych. można dostrzec dążenie do zapewnienia miru. 139). W polu semantycznym czczenia znajdują się następujące pokrewne słowa: cześć. z folkloru serbskiego rytuały zawierania pokrewieństwa poprzez ryt wdziewania odzieży (Tolstaja 2009. 16). godność. pirъ ‘uczta’. s. W ludowej. W perspektywie archeologicznie dostępnych faktów interesujące wydają się znane np. Banaszkiewicz 1992). Innym ciekawym etnograficznym przykładem było wspólne przepijanie piwa na znak zawartego braterstwa i przyjaźni. na co wskazują takie pojęcia pierwotnej etyki jak godny.

. t. Społeczeństwo Polski średniowiecznej. . Benedyktowicz Z. a więc niezależna od bezpośrednio przeżywanych więzi rodowych instancja „pośredniej”.A. Ritual v tradicionnoj kulture. Warszawa.Polska Sztuka Ludowa”. „Gość w dom.K. Banaszkiewicz J. s.G. błogi etc. np. red. Etnolingvističeskij slovar.I. „Konteksty . hasło. liχo ‘rodzaj zła.28 Andrzej P. Jarosz. Strukturno-semantičeskij analiz vostočnoslavjanskich obrjadov.. Sankt Peterburg 1993.K. blagъ ‘dobro’ prowadzący do kontrastów w polszczyźnie typu błahy. Gost’. Zilišče v obrjadach i predstavlenijach vostočnich slavjan. a także gody jako święto domknięcia przemijającego i nadchodzącego cyklu kalendarzowego.. godło (< ie. 531533. 185-195. Bajburin A.. mityczną topografią i kosmologią. przeł. psł.dopasować. uzgodnić). Kowalski interakcji z obcymi – np. K.. z. Tolstogo. Typowe dla względnie słabo zaawansowanej instytucjonalizacji sfery publicznej są liczne ambiwalencje treści poszczególnych wartości. ghodh. [w:] Slavjanskie drevnosti. 1-4.. symbolicznej charakterystyki wartości życia zbiorowego. s. Część przeklęta. Nevskaja L. Warszawa 2002. Bajburin A.. Trzy razy uczta. psł. A-G. 95 – 108. Wybrana literatura Agapkina T. jako że z czasem zostały przeniesione na płaszczyznę regulacji prawnych. Kuczyński. pod red. 41 (1987). I. s. Leningrad 1983. Warszawa 1992. N. rozluźniły związki z eschatologią. K. Bóg w dom” i obcy jako bogowie. Dopiero wraz z rozwojem stosunków feudalnych zaczęła tworzyć się dziedzina socius. ale wynikający z nadmiaru dóbr’. S. Wtedy też określenia swojskości i obcości utraciły swoją rozległą sieć konotacji. t. Moskva 1995. Bataille G.

red. z. 1.M. Kowalski A. Moskva 2009. O niektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się. red. Aksjologia prehistorycznej wymiany darów. 2. Ludowa wizja świata i człowieka. Przykłady kultury indoeuropejskiej. z. [w:]. vol. 115122. ut des – dar. Słowiański mit kosmogoniczny.. S.S. . Tolstaja S. nr 280.M. Poznań 2005. Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku oraz wybrane eseje. E. J. Markowska D. Nevskaja. Warszawa 1975. Slavic Kinship Terms and the Perils of the Soul. Kategoria rodstva v etnolingvističeskoj perspektivie (vmesto predislovija). 5-53.P.. Łódź 2002. [w:] Do. Leiden 1986. Moskva 1993. Kraków 1946. t. Swoi i obcy. L. s. Tomicki R. i R.. „Funeralia Lednickie” Spotkanie VII. Ser. [w:] Kategoria rodstva v jazykie i kulture... Relacja Ibrāhīma Ibn Jakūba z podróży do krajów słowiańskich w przekazie al-Bekrīego. t. Swojskość i obcość jako kategorie socjologicznej analizy. 103-114. „Etnografia Polska”.G. s... 20 (1976). E. Dzieduszycki. Stankiewicz E. T. Drzewo życia. Koncept gost’ v kontekste pierechodnich ritualov. „The Journal of American Folklore”. T. red. Uzenova. W. II. s. 1. 206-236. A Gothic Etymological Dictionary. „Pomniki Dziejowe Polski”. 84. Modzelewski K. „Simvoličeskij jazyk tradicionnoj kultury”. Nowicka. 47.97. Lehmann W. Kowalski T. E. Tolstaja..”Swojskość” i “obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian 29 Benedyktowicz Z.. Agapkina. pochówek. 23 (1979). s. Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego X-XIII wiek. Poznań 2000. tradycja.P.A. Stomma L. Wrzesiński. 25-33. Polska Akademia Umiejętności t. Tomiccy J. „Etnografia Polska”.. 71 (1958).2. s. wyd. Warszawa 1990. s. Nowicka.. Wydawnictwa Komisji Historycznej.

Warszawa. Zelenin D.. s.B.N.J. . Moskva 2003. Pratidānam: Indian. s... Vostočnoslavjanskaja etnografija. Drevneslavjanskaja fundamentalnaja aksjologija w zerkale praslavjanskoj leksiki.. Istoria slavjanskich terminov rodstva. Lingvističeskije issledovanija. Slovo v kontekste kultry”. Studia nad antagonizmem do obcych.F. Żuravlev A..N.. Moskva 1959. [w:] Współczesne narody.N. Moskva 1991. Parallels to Ancient Indo-Iranian Social Mythological Concepts. Trubačev O. 108-113. Trubačev O. Znaniecki F. Moskva 1999. s. The Hague 1968. Etnogienez i kultura drevnejšich slavjan. 7-32. „Slavjanskoe i balkanskoe jazykoznanije.K.30 Toporov V. 265-358. Iranian and Indo-European Studies Presented to F. Kuiper. Warszawa 1990.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->