You are on page 1of 999

B IO C H E M IA

HARPERA
a LANGE medical book

Harper's
Biochemistry
Twenty-second Edition

Robert K. Murray, MD, PhD


Professor of Biochemistry
Universtty of Toronto
Daryl K. Granner, MD
Professor and Chairman
Department of Moiecuiar Physiology and Biophysics
Professor of Medicine
Vanderbitt University
Nashville, Tennessee
Peter A. Mayes, PhD, DSc
Reader in Biochemistry Royał
Veterinary College University of
London
Victor W. Rodwell, PhD
Professor of Biochemistry
Purdue University West
Lafayette, Indiana

Prentice-Hall International Inc.


Robert K. Murray, Daryl K. Granner,
Peter A. Mayes, Victor W. Rodwell

B IO C H E M IA
HARPERA
Wydanie III
Redaktor naukowy tłumaczenia
Franciszek Kokot

IHhl. Medyczna CM ID

1816004318

Warszawa 1995 Wydawnictwo


Lekarskie PZWL

50LA T
Copyright for the Polish Edition by
ydawnictwo Lekarskie PZWL J994, 1995

Z oryginału angielskiego Harper's Biochemistry ed. 22


Copyright © 1990 by Appleton Lange Ali
Rights Reserved i rozdz. 60, 64 z oryginału
angielskiego Harper's Btochemistry ed. 23
Copyright © 1993 by Appleton Lange Alt
Rights Reserved
pod red. prof. dra hab. FRANCISZKA KOKOTA
Tłumaczyli
Doc. med. ZENON ALEKSANDROWICZ (rozdz. 12—19)
Prof. dr hab. MIECZYSŁAW CHORĄŻY (rozdz. 35—42)
Prof. dr hab. MARIAN DRÓŻDŻ (rozdz. 57, 58)
Prof. dr hab. ZOFIA KILAŃSKA (rozdz. 2—5)
Prof. dr hab. LEOKADIA KŁYSZEJKO-STEFANOWICZ (rozdz. 1, 6, 32, 33)
Prof. dr hab. FRANCISZEK KOKOT (rozdz. 44—56, 60, 62 i przedmowa)
Prof. dr hab, WANDA MAŁGORZATA KRAJEWSKĄ (rozdz. 7, 10, l i , 34)
Prof. dr hab. EUGENIUSZ KUCHARZ (rozdz. 63)
Prof, dr hab. BOHDAN LEWARTOWSKI (rozdz. 59)
Prof. dr hab. ANNA LIPIŃSKA (rozdz. 8, 9, 30, 31)
Prof. dr hab. JERZY VETULANI (rozdz. 64)
Prof. dr hab. TADEUSZ WILCZOK (rozdz. 43, 61)
Prof. dr hab. MARIUSZ ZYDOWO (rozdz. 20—29)

Projekt okładki i strony tytułowej Anna Dluiewaka

Redaktorzy Krystyna Chąjęcka, Renata Piotrowska-Siemdzka


Redaktor techniczny Joanna Głodowska Korektorzy Zespół

1SBN 83-200-1798-X
Wydawnictwo Uliatskie PZWL
Warszawa ]»5
Wydanie Iii
Cieszyńska Drukarnia Wydawnicza
ul. Pokoju I, 43-400 Cieszyn
Zam. nr 2543/K-94
PRZEDMOWA / 5

Przedmowa do wydania polskiego

Do rąk Czytelnika oddajemy tłumaczenie 22. podkreślić, że tłumaczenie książki natrafiało na


wydania „Biochemii Harpera". W trakcie tłu- duże trudności w zakresie mianownictwa bio-
maczenia ukazało się wydanie 23. tej książki, chemicznego, często nie ustabilizowanego nie
wzbogacone o kitka nowych rozdziałów w sto- tylko w skali naszego kraju, lecz także między-
sunku do wydania 22. Dlatego też, chcąc do- narodowej. Toteż sądzę, że wartość merytorycz-
starczyć Czytelnikom możliwie aktualnej wie- na, a nie nomenklaturowa, będzie głównym
dzy, postanowiono włączyć do wydania 22. dwa kryterium oceny książki przez Czytelników.
nowe rozdziały z wydania 23. („Erytrocyty Pragnę wyrazić nadzieję, że i obecne wydanie
i leukocyty" oraz „Podłoże biochemiczne nie- „Biochemii Harpera" nie tylko spełni wymaga-
których chorób neuropsychiatrycznych"), nia „starych" Czytelników tej książki, lecz także
uwzględniając stan wiedzy z końca 1992 r. przysporzy jej wielu nowych Czytelników
Jako redaktor naukowy, odpowiedzialny za i przyjaciół.
obecne polskie wydanie książki, kieruję wyrazy
głębokiego szacunku i podziękowania do wszy-
stkich Współtłumaczy za trud włożony w tłu-
maczenie poszczególnych rozdziałów. Pragnę Prof. dr hub. med. Franciszek Kokot
PRZEDMOWA / 7

Przedmowa

„Biochemia Harpera" dostarcza zwięzłej, Układ książki


choć dostatecznie szerokiej, wiedzy dotyczącej Tekst składa się z 3 rozdziałów wprowadzają-
podstaw biochemii i biologii molekularnej. Za- cych i 6 głównych działów.
wiera ona liczne przykłady na to, że wiedza Dział 1 jest poświęcony białkom i enzymom,
biochemiczna jest niezbędna do zrozumienia będącym końmi roboczymi organizmu. Ponie-
mechanizmów podtrzymujących zdrowie oraz waż większość reakcji zachodzących w komór-
przyczyn i racjonalnego leczenia licznych cho- kach ludzkich ma charakter enzymatyczny, jest
rób, jakimi są szczególnie zainteresowani leka- istotne zapoznanie się z właściwościami en-
rze i inni pracownicy opieki zdrowotnej. zymów przed omawianiem innych problemów.
W dziale II przedstawiono a) różne reakcje
Zmiany dokonane w wydaniu 22. komórkowe, w których zachodzi utylizacja lub
Dwa cele przyświecały autorom przygotowu- wytwarzanie nośników energetycznych oraz
jącym obecne wydanie: 1) przedstawienie moż- b) szlaki syntezy i rozkładu węglowodanów
liwie najnowszej wiedzy biochemicznej, potrzeb- i lipidów. Ponadto przedstawiono funkcję po-
nej przy studiowaniu medycyny oraz 2) dostar- szczególnych związków należących do wymie-
czenie studentom medycyny i innych nauk nionych klas cząsteczek.
dotyczących zdrowia książki interesującej i lu- W dziale III omówiono poszczególne amino-
bianej przez użytkownika. Odzwierciedleniem kwasy i ich losy oraz przemiany tych związków
tego jest układ i treść nowego wydania. przebiegające ze zużytkowaniem lub wytwarza-
• Wszystkie rozdziały zostały przeredagowane niem energii.
z uwzględnieniem ważnych postępów wiedzy W dziale IV przedstawiono strukturę i
biochemicznej. funkcję kwasów nukleinowych oraz szlak
• We wstępie większości rozdziałów zasygnali DNA-tRNA->białka. W tej części opisano
zowano główne problemy będące ich treścią. również zasady technologii rekombinacji DNA,
• Zredukowano szczegółowe omawianie dru- tj. zagadnienie o niezwykłych implikacjach
gorzędowych szlaków metabolicznych. w dyscyplinach biomedycznych.
• Liczne ryciny zmodyfikowano w celu po Treścią działu V są hormony i ich kluczowa
prawienia ich czytelności. rola w komunikacji międzykomórkowej i regu-
• Włączono nowe rozdziały dotyczące „Wody lacji poszczególnych szlaków metabolicznych.
i pH", „Witamin rozpuszczalnych w wo Po to, aby hormony mogły zadziałać na komór-
dzie", „Witamin rozpuszczalnych w tłusz kę, muszą mieć kontakt z błonami komór-
czach", „Utleniania kwasów tłuszczowych kowymi. Nic więc dziwnego, że początek tego
i ketogenezy", „Żywienia" i „Przemiany kse- działu jest poświęcony strukturze i funkcjom
nobiotyków". błon.
• W ostatnim rozdziale, który jest również Dział VI składa się z 7 specjalnych roz-
nowy, znajduje się zwięzłe omówienie bio działów, w tym nowego rozdziału omawiające-
chemicznych aspektów przyczyn i mechaniz go przemianę ksenobiotyków i biochemiczne
mów chorób. Na podstawie historii choroby aspekty niektórych chorób.
8 chorych zilustrowano użyteczność wiedzy W suplemencie podano zwięzłą interpretację
biochemicznej dla medycyny. Przedstawione wyników badań laboratoryjnych i główne ich
przypadki dotyczą głównych klas przyczyn implikacje diagnostyczne.
chorobowych. Rozdział ten, wraz z suple
mentem omawiającym testy laboratoryjne,
stanowią pomost wypełniający dotychczaso
wą lukę dzielącą biochemię od kliniki.
8 / PRZEDMOWA

Podziękowanie Autorzy czują się szczególnie usatysfakcjono-


Autorzy pragną wyrazić podziękowanie Pa- wam szeroką akceptacją i poparciem książki
nu Aleksandrowi Kugushewowi; wiele zmian w ca ^ m świecie. Przedruki licznych wydań
dokonanych w tym wydaniu nie mogłoby być opublikowanych w języku angielskim ukazały
zrealizowanych bez Jego stałego zainteresowa- sie w Japonii, Libanie, na Tajwanie, Filipinach
nia, rady, „popychania sprawy" i zachęcania. oraz w Korei. Ponadto książkę przetłumaczono
Nasza wdzięczność należy się również na- na j ązy ^ włoski, hiszpański, francuski, portu-
szym zawodowym Kolegom i Przyjaciołom galski, japoński, polski, niemiecki, serbsko-cho-
z całego świata za przekazane sugestie, mające rwacki i grecki,
na celu poprawienie książki. Zachęcamy ich,
aby w dalszym ciągu wykazali zainteresowanie ___ RKM
książką i nie szczędzili wysiłku w jej ulepszaniu. ___ DKG
Za szczególnie cenne uważamy opinie wyrażone ___ PAM
przez studentów. , ■ ___VWR
SPIS TREŚCI / 9

Spis treści
1. Biochemia i medycyna — Robert K. Murray ............................................................ 11
2. Biomolekuły i metody biochemiczne — Robert K. Murray .................................... 16
3. Woda i pH — Victor W. Rodwell ............................................................................... 26

Część I. Budowa oraz funkcje białek i enzymów .................................... 35

4. Aminokwasy — Victor W. Rodwell ............................................................................ 35


5. Peptydy — Victor W. Rodwell .................................................................................. 49
6. Białka: struktura i właściwości — Victor W. Rodwell ............................................. 59
7. Białka; mioglobina i hemoglobina — Vtctor W. Rodwell ....................................... 70
8. Enzymy: właściwości ogólne — Victor W. Rodwell ................................................ 82
9. Enzymy: kinetyka — Victor W. Rodwell .................................................................... 94
10. Enzymy: mechanizmy działania — Victor W. Rodwell ............................................. 110
11. Enzymy: regulacja aktywacji — Victor W. Rodwell ............................................... 118

Część II. Bioenergetyka i metabolizm węglowodanów oraz lipidów 131

12. Bioenergetyka — Peter A. Mayes ............................................................................ 131


13. Utlenianie biologiczne — Peter A. Mayes ................................................................. 139
14._ Fosforylacja oksydacyjna i mitochondrialne systemy
transportujące — Peter A. Mayes ............................................................................. 147
15. Węglowodany o znaczeniu fizjologicznym — Peter A. Mayes ............................... 161
16. Lipidy o znaczeniu fizjologicznym — Peter A. Mayes ............................................. 173
17. Zarys przemian pośrednich — Peter A. Mayes ......................................................... 188
18. Cykl kwasu cytrynowego. Katabolizm acetylo-CoA— Peter A. Mayes ............... 198
y 19. Glikoliza i utlenianie pirogronianu — Peter A. Mayes ............................................ 207
20. Metabolizm glikogenu — Peter A. Mayes ................................................................ 217
v 21. Glukoneogeneza i kontrola stężenia glukozy we krwi — Peter A. Mayes ............ 226
22. Szlak pentozofosforanowy oraz inne szlaki przemiany heksoz — Peter A. Mayes 239
23. Biosynteza kwasów tłuszczowych — Peter A. Mayes ............................................. 251
24. Utlenianie kwasów tłuszczowych: ketogeneza — Peter A. Mayes ......................... 260
25. Metabolizm nienasyconych kwasów tłuszczowych i eikozanoidów — Peter A.
Mayes .............................................................................................................................. 274
26. Metabolizm acylogliceroli i sfingolipidów — Peter A. Mayes .............................. 284
27. Transport i magazynowanie lipidów — Peter A. Mayes ......................................... 294
28. Synteza, transport i wydalanie cholesterolu — Peter A. Mayes ............................ 314
29. Integracja metabolizmu i dostarczanie substratów energetycznych do tkanek
— Peter A. Mayes ................................................................................................... 329

Część III. Metabolizm białek i aminokwasów .......................................... 337

30. Biosynteza aminokwasów, które nie muszą być dostarczane


w pożywieniu — Victor W. Rodwell ......................................................................... 337
31. Katabolizm białek i azotu aminokwasów — Victor W. Rodwell ............................ 344
32. Katabolizm szkieletów węglowych aminokwasów — Victor W. Rodwell ............. 357
10 / SPIS TREŚCI

33. Przemiana aminokwasów w wyspecjalizowane produkty — Victor W. Rodwell . 385


34. Porfiryny i barwniki żółciowe — Robert K. Murray ................................................. 398

Część IV. Budowa, czynność i replikacja


makrocząsteczek informacyjnych .................................................................... 415

35. Nukleotydy — Victor W. Rodweil ............................................................................. 415


36. Metabolizm nukleotydów purynowych i pi rym idy nowych — Victor W. RoJwell . 425
37. Struktura i funkcja kwasów nukleinowych — Dary! K. Granner ........................... 443
38. Organizacja i replika DNA — Dary/ K. Granner ......................................................... 456
39. Synteza, przekształcenie i metabolizm RNA — Dary/ K. Granner ......................... 476
40. Synteza białek i kod genetyczny — Dary/ K. Granner ............................................. 491
41. Regulacja ekspresji genu — Dary/ K. Granner ......................................................... 508
42. Technologia rekombinacji DNA — Dary/ K. Granner ............................................. 529

Część V. Biochemia zewnątrzkomórkowej


i wewnątrzkomórkowej komuni kacj i ............................................................ 549

43. Błony: struktura, organizacja i funkcja — Dary/ K. Granner ..................................... 549


44. Charakterystyka układów hormonalnych — Dary I K. Granner .............................. 573
45. Działanie hormonów — Dary! K. Granner ................................................................. 584
46. Przysadka mózgowa i hormony podwzgórza — Dary/ K. Granner .......................... 599
47. Hormony tarczycy — Dary/ K. Granner .................................................................... 612
48. Hormony regulujące przemianę wapniową — Dary/ K. Granner ............................ 619
49. Hormony kory nadnerczy — Dary/ K. Granner ......................................................... 629
50. Hormony rdzenia nadnerczy — Dary! K. Granner ................................................... 645
51. Hormony gonadalne — Dary I K. Granner ................................................................. 652
52. Hormony trzustki i żołądkowo-jelitowe — Dary/ K. Granner .................................. 671

Część VI. Zagadnieni a wybrane ............................................................................. 693

53. Struktura i funkcja witamin rozpuszczalnych w wodzie — Peter A. Mayes . . . 693


54. Struktura i funkcja witamin rozpuszczalnych w tłuszczach — Peter A. Mayes . . 710
55. Żywienie — Peter A. Mayes ........................................................................................ 721
56. Trawienie i wchłanianie — Peter A. Mayes .............................................................. 734
57. Glikoproteiny i proteoglikany — Robert K. Murray ................................................ 749
58. Białka osocza, immunoglobitliny i czynniki krzepnięcia
— Elizabeth J. Harfenist Robert K. Murray .............................................................. 770
59. Białka kurczliwe i strukturalne — Victor W. Rodwell,
Robert K. Murray, Frederick W. Keetey .................................................................... 794
60. Metabolizm ksenobiotyków — Robert K. Murray .................................................. 817
61. Rak, onkogeny i czynniki wzrostowe — Robert K. Murray ..................................... 824
62. Biochemia a choroby — Robert K. Murray .............................................................. 842
63. Erytrocyty i leukocyty — Robert K. Murray ............................................................... 865
64. Podłoże biochemiczne niektórych schorzeń neuropsychiatrycznych
— Robert K. Murray .................................................................................................... 887
Dodatek ................................................................................................................................. 910
Skróty spotykane w biochemii .......................................................................................... 930
Skorowidz ..........................................................................................................................'. 935
Biochemia i medycyna
Robert K. Murray, MD, PhD

WPROWADZENIE usiłują wyizolować liczne molekuły znajdujące


się w komórkach, określić ich strukturę i zanali-
Biochemia jest to nauka zajmująca się różno- zować, jak funkcjonują. Przykładem takich dzia-
rodnymi molekułami i związanymi z nimi reak- łań są próby zrozumienia molekularnych pod-
cjami chemicznymi, które zachodzą w żywych staw skurczu — procesu związanego przede
komórkach i organizmach. Każda informacja wszystkim, ale nie wyłącznie, z komórkami
wykraczająca poza skrajnie powierzchowną mięśniowymi, co wymaga oczyszczenia wielu
wiedzę o życiu — we wszystkich jego zróż- cząsteczek zarówno prostych, jak i złożonych,
nicowanych przejawach — wymaga poznania a następnie poddania ich szczegółowym bada-
biochemii. Co więcej, studenci medycyny, zdo- niom strukturalno-funkcjonalnym. Dzięki tym
bywając solidną porcję wiedzy z zakresu bio- wysiłkom ustalono niektóre cechy molekular-
chemii, będą w stanie skonfrontować zarówno nych podstaw skurczu mięśni.
w praktyce, jak i w pracy badawczej 2 pod- Kolejnym zadaniem biochemii jest usiłowa-
stawowe problemy wszystkich nauk medycz- nie docieczenia, jak powstało życie. Wiedza na
nych: 1) zrozumienie, jak zachować zdrowie oraz ten fascynujący temat pozostaje nadal w powi-
2) zrozumienie istoty chorób i ich skuteczne jakach.
leczenie. Zasięg biochemii jest tak niezmierzony, jak
samo życie. Gdziekolwiek to życie się pojawia,
Biochemia to chemia życia tam zachodzą procesy chemiczne. Biochemicy
Biochemię można, bardziej konwencjonalnie, badają je w mikroorganizmach, roślinach, owa-
zdefiniować jako naukę dotyczącą chemicznych dach, rybach, ptakach, u niższych i wyższych
podstaw życia (gr. bios — życie). ssaków oraz u ludzi. Studenci nauk biomedycz-
Komórka jest strukturalną jednostką organiz- nych będą zainteresowani zwłaszcza biochemią
mu żywego. Rozważenie tej koncepcji prowadzi 2 ostatnich grup. Należy jednak docenić rów-
do funkcjonalnej definicji biochemii, jako nauki nież biochemię mniej skomplikowanych form
zajmującej się chemicznymi składnikami żywych życia, często bezpośrednio związaną z bioche-
komórek oraz reakcjami i procesami, którym one mią człowieka. Ma przykład współczesne teorie
ulegają. Zgodnie z nią biochemia obejmuje regulacji aktywności genów i enzymów u ludzi
przepastne obszary biologii komórki i całość emanują z pionierskich badań dotyczących droż-
biologii molekularnej. dży piekarskich i bakterii. Dziedzina rekom-
binacji DNA wyłoniła się z doświadczeń na
Zadaniem biochemii jest opisanie i bakteriach i ich wirusach. Szybkość namnażania
wyjaśnienie na poziomie się (multyplikacji) i łatwość wyekstrahowania
molekularnym wszystkich procesów ich materiału genetycznego czynią je odpowied-
chemicznych zachodzących w żywych nimi dla genetycznych analiz i manipulacji. Wie-
komórkach dza zdobyta z badania genów wirusów od-
Głównym celem biochemii jest dogłębne po- powiedzialnych za niektóre typy raka u zwierząt
znanie na poziomie molekularnym wszystkich (wirusowych onkogenów) zapewniła gruntowny
procesów chemicznych związanych z życiem ko- wgląd, w jaki sposób komórki ludzkie stają się
mórki. Aby wypełnić to zadanie, biochemicy nowotworów ymi.
12 / ROZDZIAŁ 1

Znajomość biochemii jest istotna dla biochemii oraz innych pokrewnych nauk pod-
wszystkich nauk przyrodniczych, z stawowych (np. fizjologii, mikrobiologii, żywie-
medycyną włącznie nia), tak długo medycyna praktyczna będzie
Biochemia kwasów nukleinowych leży w ser- miała racjonalną podstawę do zastosowania
cu genetyki; z kolei zastosowanie metod genety- coraz to nowych osiągnięć wiedzy. Kontrastuje
cznych staio się kluczowe do wyjaśnienia wielu to jaskrawo z kultem niekonwencjonalnej me-
dziedzin biochemii. Fizjologia, badająca funk- dycyny, która często opiera się na niczym więcej
cjonowanie organizmu, niemal kompletnie po- niż na micie, pobożnych życzeniach i braku
krywa się z biochemią. Immunologia posługuje bazy intelektualnej.
się licznymi technikami biochemicznymi, a wie-
le podejść immunologicznych znalazło S2erokie
zastosowanie w biochemii. Farmakologia i far- PRAWIDŁOWE PROCESY
macja opierają się na rzetelnej znajomości bio- BIOCHEMICZNE SĄ PODSTAWĄ
chemii i fizjologii, zwłaszcza że większość le- ZDROWIA
ków jest metabolizowana w reakcjach katalizo-
wanych enzymatycznie, a skomplikowane in- Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) defi-
terakcje pomiędzy lekami najlepiej zrozumieć za niuje zdrowie jako stan w pełni dobrego samo-
pomocą biochemii. Trucizny oddziałują na rea- poczucia fizycznego, umysłowego i socjalnego,
kcje i procesy biochemiczne i to jest domeną a nie tylko jako brak choroby lub zniedołęż-
toksykologii. Biochemiczne podejście znajduje nienia. Z czysto biochemicznego punktu widze-
coraz więcej zastosowania w badaniu podsta- nia zdrowie może być rozważane jako sytuacja,
wowych aspektów patologii (nauki o choro- » której wszystkie z wielu tysięcy reakcji we-
bach), np. stany zapalne, uszkodzenia komórek wnątrz- i zewnątrz komórkowych, zachodzących
1 nowotwory. Wiehi przedstawicieli mikrobiolo w organizmie, przebiegają z szybkością adekwat-
gii, zoologii i botaniki posługuje się niemal ną do jego maksymalnego przetrwania w stanie
wyłącznie metodami biochemicznymi. Te po fizjologicznym.
wiązania nie są zaskoczeniem, ponieważ życie,
jak wiadomo, polega na reakcjach i procesach Badania biochemików znajdują
biochemicznych. Istotnie, dawne bariery mię oddźwięk w odżywianiu i medycynie
dzy naukami przyrodniczymi padają, a bio prewencyjnej
chemia coraz bardziej staje się ich wspólnym Głównym warunkiem zachowania zdrowia
językiem. jest pobieranie w pożywieniu optymalnej ilości
związków chemicznych; głównymi z nich są
Wzajemne oddziaływanie między witaminy, niektóre aminokwasy, pewne kwasy
biochemią a medycyną pobudza stały tłuszczowe, różne substancje mineralne i woda.
postęp w obu tych dziedzinach Wiele zagadnień z biochemii oraz żywienia
Jak wspomniano na początku tego rozdziału, dotyczy badania różnych aspektów tych właśnie
2 główne problemy pracowników nauk medycz związków chemicznych, wobec czego współ-
nych, a zwłaszcza lekarzy, to: 1) zrozumienie, działanie obu wymienionych dyscyplin jest bar-
jak zachować zdrowie oraz 2) zrozumienie dzo ścisłe. Ponadto, ze względu na dążenie do
istoty chorób i ich skuteczne leczenie. obniżenia rosnących kosztów opieki lekarskiej,
Biochemia zapisała się na trwałe w obu tych najprawdopodobniej większy nacisk zostanie
fundamentalnych zagadnieniach medycyny. Fak- położony na systematyczne działania w celu
tycznie wzajemne oddziaływanie biochemii zachowania zdrowia i zapobiegania chorobom,
i medycyny to tak, jak szeroka dwukierunkowa tj. na medycynę prewencyjną. Zatem podejście
ulica. Analizy biochemiczne wyjaśniły wiele żywieniowe do przeciwdziałania np. miażdżycy
aspektów z dziedziny zdrowia oraz choroby tętnic i nowotworom prawdopodobnie uzyska
i odwrotnie, badanie różnych przejawów zdro- rosnące poparcie. Zrozumienie znaczenia od-
wia i choroby otwiera coraz to nowe obszary żywiania zależy jednak w rozległym zakresie od
przed biochemią. znajomości biochemii.
Wzajemna współpraca medycyny i biochemii
ma ważne implikacje filozoficzne dla tej pierw-
szej. Jak długo postępowanie lekarskie będzie
mocno zakorzenione w gruntownej znajomości
BIOCHEMIA i MEDYCYNA / 13

Każda choroba ma biochemiczne ogólnie rzecz biorąc, zamieniane w organizmie


uzasadnienie na bardziej kompleksowe cząsteczki (koenzy-
Wszystkie choroby są manifestacją zaburzeń my), które odgrywają kluczową rolę w wielu
w cząsteczkach, reakcjach chemicznych i proce- reakcjach komórkowych. Brak którejś z wita-
sach. Główne czynniki odpowiedzialne za po- min w pożywieniu znajduje oddźwięk w spowo-
wstawanie chorób u ludzi i zwierząt są wymie- dowanej tym faktem chorobie, takiej jak gnilec
nione w tab. l-l. Wszystkie one mogą wpłynąć lub krzywica (wynikłej odpowiednio z niedobo-
na jedną lub więcej zmian chorobotwórczych ru witaminy C lub D). Wyjaśnienie kluczowej
w reakcjach chemicznych lub molekułach or- roli witamin, lub też ich aktywnych biologicznie
ganizmu. pochodnych w komórkach zwierzęcych i ludz-
kich jest głównym wspólnym problemem bio-
chemików i dietetyków od przełomu naszego
stulecia. Gdy tylko ustalono, że dana choroba
Tabela 1 -1 . Główne przyczyny chorób, wpływają - jest wywoływana brakiem jakiejś witaminy,
ce na różnorodne mechanizmy biochemiczne w ko - wówczas stało się racjonalne jej leczenie poda-
mórce lub organizmie* waniem brakującej witaminy.
2. Fakt, iż wiele roślin- afrykańskich jest
1. Czynniki fizyczne: urazy mechaniczne, eks
pozbawionych jednego lub kilku istotnych, czyli
tremalne temperatury, nagle zmiany ciśnienia
atmosferycznego, promieniowanie, szok elekt niezbędnych, aminokwasów, które muszą być
ryczny dostarczone z zewnątrz w celu utrzymania zdro
wia, pomógł wytłumaczyć wyniszczające nie
2. Czynniki chemiczna i leki: pewne związki
dożywienie białkowo-energetyczne (kwashior-
toksyczne, środki terapeutyczne itp.
kor), będące chorobą tych, dta których owe
3. Czynniki biologiczne: wirusy, riketsje, bak rośliny stanowią główne źródło białka. Leczenie
terie, grzyby, wyższe formy pasożytów niedoboru istotnych aminokwasów jest tu roz
4. Brak tlenu: niedokrwienie, zmniejszenie poje sądną konsekwencją, ale, niestety, nie zawsze
mności tlenowej krwi, zatrucie enzymów ok możliwą do przeprowadzenia. Polega ono na
sydacyjnych zapewnieniu wyważonej diety, zawierającej od
5. Genetyczna: wrodzone, molekularne powiednie ilości wszystkich niezbędnych ami
nokwasów.
6. Reakcje immunologiczne: anafilaksja. cho 3. Grenlandzcy Eskimosi (ang. Inuit) spoży
roba autoimmunologiczna
wają duże ilości oleju rybnego bogatego w nie
7. Zaburzania w odżywianiu: niedobory i nad które wiełoRienasycone kwasy tłuszczowe (ang.
miary polyunsaturated fatty acids; skrót — PUFA).
8. Zachwiania równowagi wewnątrzwy- Badania wykazały, że odznaczają się oni małym
dzielniczej: niedobory i nadmiary hormonów stężeniem cholesterolu w osoczu i rzadką za
* Zaadaptowano za zgodą z: Robbins SL, Cot- chorowalnością na miażdżycę tętnic. Te obser
ram RS, KumarV: The Pathologic Bas/s of D/sease, wacje wywołały żywe zainteresowanie możliwo
wyd. 3, Saunders, 1984. ścią stosowania PUFA w celu zmniejszenia
stężenia cholesterolu.
Zarówno choroby wywołane brakiem wita-
Badania biochemiczne pomagają w min, jak i te spowodowane niedoborem istot-
diagnozie, prognozie i leczeniu nych aminokwasów, to przykłady zaburzeń
Istnieje bogata dokumentacja potwierdzają- odżywiania (p. tab. 1-1). Miażdżyca tętnic może
ca zastosowanie biochemii w zapobieganiu cho- być uważana za przykład zaburzenia spowo-
robom, diagnozie i leczeniu chorób. Wiele do- dowanego nieprawidłowym odżywianiem, ale
wodów na to można znaleźć w kolejnych roz- wiążą się z nią także inne, np. genetyczne,
działach tej książki. Jednakże na tym etapie, czynniki.
w celu zilustrowania ogromu przedmiotu i zain- 4. Stan znany jako fenyloketonuria (ang.
teresowania nim Czytelnika, wydaje się nie- phenylketonuria; skrót — PKU) nie leczony
zbędne podanie 7 krótkich przykładów. prowadzi do ciężkich zaburzeń umysłowych już
1. Człowiek musi pobrać pewną liczbę złożo- w dzieciństwie. Podstawa biochemiczna PKU
nych cząsteczek organicznych, zwanych witami- jest znana od ponad 30. lat. Jest to zaburzenie
nami, aby utrzymać zdrowie. Witaminy są, uwarunkowane genetycznie (tab. 1-1), spowo-
14 / ROZDZIALI

dowane brakiem lub małą aktywnością enzy- wytworzyć w sobie barierę ochronną o podłożu
mu, który przekształca fenyloalaninę w tyrozy- biochemicznym na działanie środków owado-
nę. W konsekwencji niedoboru enzymu, fenylo- bójczych, ma ważne implikacje w próbach wye-
alanina i niektóre jej metabolity, takie jak liminowania tej choroby. Ten przykład i po-
fenyloketony, gromadzą się w tkankach i nisz- przednie reprezentują choroby powodowane
czą rozwijający się ośrodkowy układ nerwowy. przez czynniki biologiczne (p, tab. 1-1),
Odkąd udowodniono naturę biochemicznego
zaburzenia w PKU, kolejnym logicznym kro- Wiele analiz biochemicznych naświetla
kiem stało się leczenie dzieci z fenyloketonu- mechanizmy chorób, które z kolei
rią dietą o małej zawartości fenyloalaniny. inspirują badania w określonych
Gdy tylko masowe testy biochemiczne na roz- działach biochemii
poznanie PKU zaraz po urodzeniu okazały się Wstępne obserwacje, poczynione w począt-
możliwe do przeprowadzenia, wówczas stało się kach naszego stulecia przez angielskiego lekarza
realne skuteczne leczenie tej wady metabolicz- Archibalda Garroda na małej grupie wrodzo-
nej. nych wad metabolicznych, wzbudziły poszuki-
5. Mukowiscydoza (łac. fibrosis cystica) jest wanie biochemicznych przyczyn tego stanu.
to znana choroba gruczołów wydzielania ze Badania dotyczące genezy przyczyn choroby
wnętrznego i gruczołów potowych, uwarunko uwarunkowanej genetycznie, znanej jako hiper-
wana genetycznie (p. tab. 1-1), Charakteryzuje cholesterolemia rodzinna, będącej przyczyną
ją nienaturalnie lepka wydzielina, która zatyka zaawansowanej miażdżycy tętnic w młodym
przewody wydzielnicze trzustki i oskrzeliki. wieku, umożliwiły radykalny postęp w dziedzi-
Chorzy na mukowiscydozę mają także zwięk nie receptorów komórkowych i mechanizmów
szone ilości chlorków w pocie. Ofiary tej choro przyswajania cholesterolu przez komórki. Prace
by często umierają w młodym wieku na zakaże z zakresu onkogenów w komórkach rakowych
nie płuc. Bardzo niedawno (1989 r.) wyizolowa zwróciły uwagę na mechanizmy molekularne
no i zsekwencjonowano gen związany z tą związane z kontrolowaniem prawidłowego
chorobą. Prawidłowy gen koduje łańcuch 1480 wzrostu komórkowego. Te i wiele innych przy-
aminokwasów białka transbłonowego, które kładów ilustruje, jak obserwacje poczynione
wydaje się być kanałem dla chlorków lub, w klinice mogą otworzyć szerokie obszary funk-
prawdopodobnie, jakimś regulatorem takiego cjonowania komórek dla badań biochemicz-
kanału. Nieprawidłowością u prawie 70% cho nych.
rych na mukowiscydozę wydaje się być delecja
3 nukleotydów w DNA, co powoduje brak
w tym transmembranowym białku aminokwasu TA KSIĄŻKA POMOŻE POWIĄZAĆ
w pozycji 508, tj. reszty fenyloalaniny. W ja WIEDZĘ Z ZAKRESU BIOCHEMII Z
ki sposób ta delecja uszkadza czynność PROBLEMAMI KLINICZNYMI
owego transbłonowego białka i powoduje gęs
ty śluz, czeka Jeszcze na opracowanie. Końcowy rozdział podsumowuje wiele kon-
To ważne zadanie powinno Ułatwić odnalezie cepcji, pojawiających się w tekście, dotyczących
nie nośników genu fibrosis cystica i spowo powiązania biochemii z patologią. Przykładami
dować racj onalniej sze leczenie niż obecne. są tutaj także mechanizmy biochemiczne działa-
Prawdopodobnie możliwe byłoby przygoto jące w poszczególnych chorobach, które powo-
wanie leku, który korygowałby zaburzenie duje każda z 8 przyczyn wymienionych w tab.
w białku transbłonowym, a także nie jest wy 1-1. W suplemencie omówiono również pod-
kluczone, że można by wprowadzać prawid stawowe rozważania stosowane podczas inter-
łowy gen do komórek płuc w wyniku leczenia pretacji wyników biochemicznych testów labo-
genetycznego. ratoryjnych wykonywanych rutynowo w prak-
6. Analiza mechanizmu działania toksyny tyce klinicznej. Głównym celem tych starań jest
bakteryjnej, powodującej cholerę, dostarczyła pomoc i zachęta dla Czytelnika, aby umiał
ważnego czynnika do zrozumienia przyczyny przetransponować wiedzę z zakresu biochemii
klinicznych objawów tej choroby (obfita bie w swoją działalność kliniczną.
gunka, utrata elektrolitów i wody z organizmu). Wykorzystanie badań biochemicznych w od-
7. Odkrycie, iż komary przenoszące zarodźce niesieniu do chorób można podsumować
(plazmodia) powodujące zimnicę są w stanie w 5 punktach.
BIOCHEMIA I MEDYCYNA / 16

Takie badania mogą: Suplement do tej książki opisuje najważniej-


1) odkryć przyczyny choroby, sze rutynowe biochemiczne testy diagnostyczne,
2) zaproponować racjonalne i skuteczne jej używane do wykrywania chorób (tzn. do celów
leczenie, określonych w pkt. 3, 4 i 5). Posłuży on za
3) umożliwić masowe testy do wczesnej diag pożyteczne źródło informacji przy omawianiu
nozy, biochemicznej diagnostyki chorób (np. zawału
4) ułatwić monitorowanie postępów choroby, serca, ostrego zapalenia trzustki).
5) ułatwić ocenę skutku leczniczego.
2 Biomolekuły i metody
biochemiczne
Robert K. Murray, MD, PhD

WPROWADZENIE rolę w licznych procesach biologicznych i znaj-


duje się w centrum wielu aktualnie prowadzo-
Celem niniejszego rozdziału jest przedstawie- nych badań. Pierwiastki wyszczególnione w ko-
nie 5 zagadnień istotnych dla zrozumienia bio- lumnie 3. tab. 2-1 pełnią różnorakie funkcje.
chemii oraz wskazania głównych kierunków Większość z nich spotyka się w codziennej
pomagających w przyswojeniu wiedzy niniej- praktyce lekarskiej u chorych z zaburzeniami
szego podręcznika. równowagi elektrolitowej (K.+, Na + , Cl"
Omówiono więc zwięźle kolejno: i Mga+), niedokrwist ością spowodowaną nie-
1. Skład chemiczny organizmu i podstawowe doborem żelaza (Fe2+) lub chorobami tarczycy
klasy cząsteczek w nim występujących. (I").
2. Budowę struktur komórkowych i sposobu
ich wydzielania.
3. Wagę rozwiązań doświadczalnych i właś Tabela 2-1. Przybliżony skład chemiczny organiz-
ciwego dobom metod stosowanych w biochemii. mu ludzkiego (w przeliczeniu na suchą masę)*
4. Główne osiągnięcia w biochemii oraz
Pierwiastek Procent Pierwiastek Procent
5. Słabo rozwinięte działy biochemii
dotyczą Węgiel 50 Potas 1
ce m.in. rozwoju, różnicowania, funkcji mózgu, Tlen 20 Siarka 0,8
nowotworów i innych chorób człowieka. Wodór 10 Sód 0,4
Wobec powyższego być może staną się one Azot 8,5 Chlor 0,4
dla niektórych Czytelników motorem przyszłe- Wapń 4 Magnez 0,1
go ich udziału w badaniach nad tymi pro- Fosfor 2,5 Żelazo 0,01
blemami. Mangan 0.001
Jod 0,00006

ORGANIZM LUDZKI SKŁADA SIĘ Z * Cytowane za zgodą z: West ES, Todd WR:
Textbook of Biochemistry, 3 wyd., Macmillan,
KILKU PIERWIASTKÓW, KTÓRE 1961.
TWORZĄ RÓŻNE CZĄSTECZKI
Główne pierwiastki to: węgiel (C),
wodór <H), tten (O) i azot (N) Główne biopołinrtery to DNA, RNA,
Skład chemiczny organizmu ludzkiego został białka, polisacharydy i złożone lipidy
poznany, a podstawowe jego składniki przed- Jak przedstawiono w tab. 2-2, główne zespoły
stawiono w tab. 2-1. Węgiel, tlen, wodór i azot biocząsteczek w komórkach i tkankach wy-
stanowią główne składniki większości biomole- ższych zwierząt (włączając człowieka) to: DNA,
kuł. Fosfor jest składnikiem kwasów nukleino- RNA, białka, polisacharydy i lipidy. Te złożone
wych i innych związków, a w fprmie zjonizowa- cząsteczki są zbudowane z prostych cząsteczek,
nej jest również szeroko rozprzestrzeniony w or- które także wymieniono w tab. 2-2. Cegiełki
ganizmie człowieka. Wapń odgrywa kluczową
BIOMOLEKUŁY I METODY BIOCHEMICZNE / 17

budulcowe DNA i RNA (ogólnie znane jako Białka, tłuszcze, węglowodany, woda
kwasy nukleinowe) to odpowiednio deoksyry- i składniki mineralne stanowią główne
bonukleotydy i rybonukleotydy, natomiast bu- komponenty organizmu ludzkiego
dujące białka to aminokwasy. Polisacharydy są Skład chemiczny organizmu ludzkiego przed-
zbudowane z prostych węglowodanów: w przy- stawiono w tab. 2-3. Główne jego komponenty
padku gfikogenu (głównego polisacharydu wy- to: białka, tłuszcze, węglowodany, woda i skład-
stępującego w tkankach ludzkich) cegiełką bu- niki mineralne. Woda stanowi główny składnik,
dulcową jest glukoza. Kwasy tłuszczowe mogą choć jej ilość waha się w szerokim zakresie
być uważane za jednostki budulcowe lipidów, wśród różnych tkanek. Polarny charakter i zdol-
chociaż lipidy nie są polimerami kwasów tłusz- ność tworzenia wiązań wodorowych czynią wo-
czowych. DNA, RNA, białka i polisacharydy dę idealnym rozpuszczalnikiem w organizmie.
zalicza się do hiopolimerów, ponieważ składają Szczegółowe znaczenie właściwości wody zo-
się z powtarzających się cegiełek budulcowych stanie przedstawione w rozdz. 3.
(monomerów). Te złożone cząsteczki stanowią
istotne „tworzywo życia". Większość przed-
stawionego tekstu będzie wiec związana z opi- Tabela 2-3. Prawidłowy skład chemiczny człowie-
sem różnych biochemicznych właściwości tych ka o masie ciała 65 kg*
biopolimerów i monomerów. Takie same złożo- Kilogramy Procent
ne cząsteczki znaleziono również wśród niż-
szych organizmów, chociaż cegiełki budulcowe Białka 11 17,0
w niektórych przypadkach mogą się różnić od Tłuszcze 9 13,8
tych przedstawionych w tab. 2-2, np. bakterie
nie mają glikogenu i triacylogliceroli, ale mają Węglowodany 1 1,5
one inne poiisacharydy i lipidy. Woda** 40 61,6
Składniki mineralne 4 6,1

Tabela 2-2. Główne złożone biomolekuły organi- * Cytowane za zgodą z: Davidson SD, Pas-
czne komórek i tkanek. Kwasy nukleinowe, białka smore R, Brock JF: Human Nutrition and
i polisacharydy są biopolimerami zbudowanymi Dietetics, wyd. 5, Churchill Livingstone, 1973.
z poniżej przedstawionych jednostek budulco- ** Zawartość wody może różnić się między
wych. Lipidów ogólnie nie zalicza się do bio- różnymi tkankami, występując w małej ilości
polimerów i nie wszystkie lipidy zawierają kwasy (22,5%) w kościach bezszpikowych, Zawartość
tłuszczowe jako jednostki budulcowe procentowa wody wykazuje tendencje zmniejsza-
nia, gdy zwiększa się odsetek lipidów w organizmie.
Blomolekula Jednostka Podstawowe funkcje
budulcowa

DNA Deoksyry bo- Materiał genetyczny


nu kleotyd KOMÓRKA PODSTAWOWĄ
RNA Rybonukle- Matryca w biosyntezie
JEDNOSTKĄ ŻYCIA
otyd białek
Aminokwasy
W XIX w. w badaniach Schleidena i Schwan-
Białko Różnorodność pełnio-
na oraz innych pionierów, takich jak Virchow
nych funkcji w komór- uznano komórkę za podstawową jednostkę
kach (np, enzymy, ele- aktywności biologicznej. Jednakże dopiero bez-
menty kurczliwe)
pośrednio po II wojnie światowej 3 wydarzenia
Polisacha- Glukoza Krótkotrwałe magazy- zapoczątkowały okres nierównomiernego roz-
rydy nowanie energii w po- woju w biochemii i biologii komórki. Były to:
(glikogen) staci glukozy 1) zwiększająca się dostępność mikroskopu elek-
Lipidy Kwasy tłu- Różnorodne, np. skła- tronowego, 2) wprowadzenie metod pozwalają-
szczowe dniki błon komórko- cych rozbijać komórki, w warunkach względnie
wych, długotrwałe łagodnych, zapewniających ich funkcje, oraz
magazynowanie ener- 3) zwiększająca się dostępność wysokoobrotowej
gii w postaci triacylo- ultra wirówki z chłodzeniem, zapewniającej wy-
gliceroli

tworzenie siły odśrodkowej wystarczającej do
2 Biochemia
18 / ROZDZIAŁ 2

rozdzielenia rozbitych komórek, bez ich prze- 3 i steczka


grzewania. Zastosowanie mikroskopu elektro- Srńdplazmatyczna
nowego ujawniło wiele nie znanych wcześniej Cytozol
lub słabo widocznych składników komórko-
wych, których rozbicie i ultrawirowanie po- Rybosom
zwoliło na ich wydzielenie i analizę in vitro,

Hepatocyt szczura — modelowa


komórka eukariotyczna
Schemat strukturalny komórki wątroby {he-
patocytu) szczura przedstawiono na ryc. 2-1.
Hepatocyt jest prawdopodobnie najczęściej ba-
daną komórką ze wszystkich komÓTek pod
względem biochemicznym, częściowo z powodu
łatwej jej dostępności w stosunkowo dużych
ilościach odpowiednich do frakcjonowania i ba-
dania różnorodności jej funkcji. Hepatocyt za-
wiera główne organelle występujące w komór-
kach eukariotycznych (tab. 2-4). Są to: jądro
komórkowe, mitochondria, siateczka śródplaz-
matyczna, wolne rybosomy, aparat Golgiego,
lizosomy, peroksysomy, błona komórkowa
i niektóre elementy cyt o szkieletu.

Do rozbicia komórek i wydzielania


organelli i wewnątrzkomórkowych
cząsteczek stosuje się techniki fizyczne Aparat Golgiego
W celu zbadania funkcji dowolnej organelli B ło n a
należy, w pierwszej kolejności, wydzielić ją we cytoplazmatyczna Lizosom
względnie czystej formie, wolnej od większych Ryc. 2-1.
zanieczyszczeń innymi elementami struktural- Schemat komórki wątroby szczura z jej głównymi
organellami.
nymi komórki. Utarty sposób, który pozwala to
osiągnąć, nazywa się frakcjonowaniem subko-
mórkowym i ogólnie wymaga 3 operacji, tj.
ekstrakcji, homogenizacji i wirowania. Więk-
szość pionierskich badań w tym zakresie wyko-
rek. Ogólnie stosowany roztwór do ekstrakcji
nano wykorzystując wątrobę szczura.
organelli komórkowych zawiera 0,25 mol/l sa-
Ekstrakcja. Pierwszy etap w kierunku izo-
charozy (izotonicznej), doprowadzonej do pH
lowania określonej organelli (czy cząsteczek)
7,4 za pomocą 0,05 mol/l buforu Tris (trishyd-
stanowi jej ekstrakcja z komórek, w których się
roksymetyloaminometan) — kwas solny i jony
znajduje. W większości organelle i biomolekuły
K+ i Mg2+ o stężeniu zbliżonym do wartości
są nietrwałe i tracą biologiczną aktywność; mu-
fizjologicznych; ten roztwór jest nazywany
szą więc być ekslrahowane w warunkach łagod-
umownie STKM. Nie wszystkie roztwory stoso-
nych (np. stosowanie roztworów wodnych i po-
wane do ekstrakcji są tak łagodne jak STKM;
zbawionych ekstremalnych wartości pH, ciś-
np. rozpuszczalniki organiczne wykorzystywane
nienia osmotycznego i wysokich temperatur).
do ekstrakcji lipidów i kwasów nukleinowych.
Rzeczywiście, większość metod izolowania or-
Homogenizacja. Aby wyekstrahować or-
ganelli wykorzystuje temp. 0 — 4°C (tj. w chło-
ganelle (lub biocząsteczkę) z komórek, najpierw
dni lub utrzymywanie badanego materiału
należy rozbić komórki w łagodnych warun-
w pojemnikach z lodem). Znaczna utrata ak-
kach. Narządy (np. wątroba, nerka, mózg)
tywności może mieć miejsce w temperaturze
i zawarte w nich komórki mogą być rozbite
pokojowej, częściowo wskutek działania róż-
w sposób standardowy przez homogenizację,
nych enzymów trawiennych (proteaz, mikleaz,
podczas której napędzany ręcznie lub mechani-
itd.), uwolnionych podczas rozbijania komó-
BIOMOLEKUŁY I METODY BIOCHEMICZNE / 19

Tabeła 2-4. Główne organelle wewnątrzkomórkowe i ich czynnością W zestawieniu podano tylko
podstawowe funkcje związane z każdą z tych struktur. W wielu przypadkach w organellach może
przebiegać kilka szlaków metabolicznych, procesów czy reakcji
Organella lub frakcja* Znacznik (Marker) Główne czynności
Jądro komórkowe DNA Miejsce chromosomów Miejsce syntezy RNA zależnej
od DNA (transkrypcja)
Mitochondrium Dehydrogenaza Cykl kwasu cytrynowego, oksydacyjna fosforyiacja
bursztynianowa
Rybosom* Duża zawartość RNA Miejsce biosyntezy białek (translacja mRNA w biatka)
Siateczka śród- GI u kozo - 6 - fosfataza Rybosomy związane z błonami są głównym miejscem
piazmatyczna biosyntezy białek Biosynteza różnych lipidów Utlenianie
wielu ksenobiotyków (cytochrom P-450)

Uzosom Fosfataza kwaśna Miejsce licznych hydrolaz (enzymów katalizujących rea -


kcje degradacyjne)
Błona cytoplaz- Na +/K + -ATPaza, Transport cząsteczek do i z komórek
matyczna 5'-nukleotydaza Wewnątrzkomórkowa adhezja i wymiana
Aparat Golgiego Galaktozylo- Wewnątrzkomórkowy rozdział białek
transferaza Reakcje glikozylacji Reakcje
powstawania siarczanów
Peroksysom Katalaza Oksydaza Degradacja niektórych kwasów tłuszczowych
moczanowa Wytwarzanie i degradacja nadtlenku wodoru
Cytoszkielet* Brak swoistych Mikrof i lamenty, mikrotubule; filamenty pośrednie
znaczników**
Cytozol* Dehydrogenaza Enzymy glikoltzy, syntezy kwasów tłuszczowych
mlecza nowa

* Orga nel la sta nowi wewnątrzkomórkową substrukturę otoczoną btoną i wydzieloną pr zez wirowanie
przy dużej sile odśrodkowej. W związku z powyższym rybosomy, cytoszkielet i cytozol nie są organellami.
Zamieszczono je w tabeli ze względu na ich izolowanie przez wirowanie różnicowe. Mogą być
rozpatrywane jako struktury wewnątrzkomórkowe lub frakcje. Organeile izolowane w toku pojedynczego
cyklu wirowania różnicowego nie są czyste. W celu uzyskania czystych frakcji jest wymagane wielokrotne
powtórzenie cyklu oczyszczania,
** Frakcje cytokszkieletowe mogą być ocenione za pomocą mikroskopii elektronowej lub przez analizę
elektroforetyczną charakterystycznych dla nich białek.

cznie ttok obraca się w szklanej probówces cza osadu i supernatantu. Supernatant na każ-
odpowiednich rozmiarów, zawierającej pocięte dym etapie poddaje się odwirowaniu. Takie
kawałki narządu we właściwym środowisku, postępowanie pozwala otrzymać 3-krotnie
takim jak STKM. Kontrolowane obroty tłoka osad, nazywany odpowiednio frakcją jądrową,
powodują cięcie i rozbijanie komórek, uwal- mitochondrialną i mikrosomalną. Żadna z tak
niając ich składniki do roztworu sacharozy. uzyskanych frakcji nie reprezentuje w pełni
Otrzymana zawiesina, zawierająca wiele nie czystych organelli. Jednakże, na podstawie ba-
naruszonych organelli, nazywa się homogena- dań w mikroskopie elektronowym oraz analizy
łem. aktywności odpowiednich enzymów — znacz-
Wirowanie. Frakcjonowanie składników ników (ang, markerów) i składników chemicz-
homogenatu przez wirowanie różnicowe jest nych (np. DNA i RNA), stwierdzono, że głów-
techniką o kluczowym znaczeniu w biochemii, nymi elementami opisywanych 3 frakcji są
W klasycznej metodzie stosuje się serię 3 od- odpowiednio: jądra komórkowe, mitochondria
wirowań przy stopniowo zwiększających się i mikrosomy. Znacznikowy enzym lub składnik
szybkościach (ryc. 2-2), z których każde dostar- chemiczny jest jednym z parametrów prawie
20 / ROZDZIAŁ 2

, Supernatant (1) Supernatant ( 2 ) Supernatant (31


105,000
g
600 g 15,000 g x 60 min
x 10 min. x 5 min

,Homogenat

p
■:-:-
\i :-i

. Frakcja Frakcja , Frakcja ml kro


Jądrowa mllochondfialna BO ma tna

Ryc. 2-2. Schemat rozdziału frakcji wewnątrzkomórkowych za pomocą


wirowania różnicowego. Zhomogenizowaną tkankę (np. wątrobę) początkowo poddaje się
wirowaniu przy małej sile odśrodkowej, która dostarcza frakcji jądrowej {zawierającej
jądra komórkowe i nienaruszone komórki) oraz supernatantu (1). Supernatant (1)
dekantujesię i poddaje wirowaniu przy średniej sile odśrodkowej, które prowadzi do otrzymania frakcji
mitochondrialnej {zawierającej mitochondria, lizosomy i peroksysomy) i supernatantu (2). Supernatant
ten poddaje się dekantacji oraz wirowaniu przy dużej sile odśrodkowej. Osad z tego wirowania stanowi
frakcję mikrosomainą (zawierającą mieszaninę wolnych rybosomów oraz gładką i szorstką
siateczkę śród plaż maty czną) i końcowy, klarowny płyn — supernatant {3). Ten ostatni odpowiada
cytozolowi, czyli sokowi komórkowemu. Różne modyfikacje tego podstawowego schematu wirowania
różnicowego umożliwiają izolację każdej organelli komórkowej we względnie czystym stanie.

wyłącznego występowania w określonej orga- przeceniać znaczenia badań frakcjonowania


nelli, np. fosfataza kwaśna — w lizosomach, struktur komórkowych w rozwoju biochemii
DNA — w jądrze komórkowym (tab. 2-4). i biologii komórki. Stanowi ono jedno z waż-
W ten sposób znacznik może stanowić wskaźnik niejszych rozwiązań doświadczalnych (patrz ni-
obecności lub braku w poszczególnej frakcji żej) i głównie dzięki jego wykorzystaniu wyjaś-
organelli, w których on występuje. Frakcja niono funkcje organelli, przedstawionych w tab.
mikrosomalna (mikrosomy) zawiera głównie 2-4. Informacje o funkcjach poszczególnych
mieszaninę gładkiej i szorstkiej (siateczka śród- organelli, przedstawione w tej tabeli, stanowią
plazmatyczna z połączonymi z nią rybosomami) główne osiągnięcia badań biochemicznych
siateczki śródplazmatycznej oraz wolnych rybo- (patrz niżej).
somów. Zawartość ostatniego supernatantu od-
powiada rozpuszczalnej frakcji cytopiazmy (cy- Rozwiązanie doświadczalne obejmuje 3
tozoł). Modyfikacja tej podstawowej metody etapy
wirowania różnicowego przez stosowanie od- Rozwiązanie doświadczalne stosowane
miennych środowisk do homogenizacji tkanek, w biochemii obejmuje 3 główne etapy: 1) izo-
różnych technik wirowania (np. ciągły lub sko- lowanie biomolekul i organelli (p. powyżej: Wi-
kowy gradient stężenia sacharozy) pozwala wy- rowanie), 2) określenie struktury biomolekuł
dzielić lepiej lub gorzej oczyszczone postacie oraz 3) analizy, z wykorzystaniem różnych pre-
wszystkich organelli komórkowych przedsta- paratów, funkcji i metabolizmu biomolekuł (tj.
wionych na ryc. 2-1 i wymienionych w tab. 2-4. syntezy i degradacji).
Opisany powyżej schemat frakcjonowania mo-
że znaleźć zastosowanie, w ogólnym zarysie, do Izolowanie biomolekuł
większości narządów i komórek. Jednak frakc- Wyjaśnienie funkcji biomolekuł, podobnie
jonowanie komórek tym sposrobem musi być jak w przypadku organelli, wymaga przede
ocenione przez analizę w mikroskopie elektro- wszystkim wydzielenia ich w czystej postaci.
nowym w celu standaryzacji metody. Nie należy W tabeli 2-5 przedstawiono główne metody
BIOMOLEKUŁY I METODY BIOCHEMICZNE / 21

wykorzystywane do rozdziału i oczyszczania raczej za nierozpuszczalne. Rozwój metod sek-


biomolekuł. W tym podrozdziale nie podano wencjonowama i klonowania DNA dokonał
szczegółów metodycznych, niektóre z nich zo- przewrotu w badaniach kwasów nukleinowych
staną krótko opisane w różnych miejscach tego i biologii w ogóle.
podręcznika. Połączenie kilku metod jest pra-
wie zawsze nieodzowne w oczyszczaniu bio-
molekuł do stanu jednorodności (wolnych od Określanie struktury biomolekuł
zanieczyszczeń innymi biomolekułami). Należy Kiedy biocząsteczki zostaną oczyszczone,
podkreślić, że postępy biochemii są uwarun- wtedy należy określić ich strukturę. Pozwoli to
kowane rozwojem nowych metod analizy, oczy- na szczegółowe znalezienie zależności między
szczania i badania struktury. Na przykład bio- ich budową a Funkcją. Główne metody, wyko-
chemię lipidów zrewolucjonizowało wprowa- rzystywane w analizie budowy biomolekuł,
dzenie chromatografii ciecz owo-gazowej i chro- przedstawiono w tab. 2-6. Są one znane Czytel-
matografii cienkowarstwowej. Analiza błon bio- nikowi, który ma pewien zakres wiedzy z chemii
logicznych i wielu białek przysparzała ogrom- organicznej. Znana swoistość niektórych en-
nych trudności, aż do chwili wprowadzenia zymów czyni je bardzo użytecznymi narzędzia-
elektroforezy w żelu poliakryloamidowym zawie- mi w wyjaśnieniu właściwości strukturalnych
rającym SDS (SDS-PAGE). Wprowadzenie de- pewnych biomolekuł. Udoskonalenia w ich roz-
tergentu — siarczanu dodecylu sodu (SDS) dzielaniu dokonano dzięki postępowi teoretycz-
— pozwala „rozpuścić" wiele białek do analizy nemu i technologicznemu, w wyniku wprowa-
elektroforetycznej, które przedtem uchodziły dzenia spektrometrii masowej i spektroskopii
jądrowego rezonansu magnetycznego (NMR),
które stały się metodami z wyboru do oznacza-
nia budowy. Na przykład budowa bardzo zło-
Tabela 2-5. Główne metody stosowane do roz- żonych łańcuchów węglowodanowych, wykryta
działu i oczyszczania biomolekuł. Większość z nich w niektórych biomolekulach, takich jak gliko-
jest użyteczna do analizy składników obecnych
w ekstraktach komórkowych i innym materiale proteiny, obecnie często może być wyjaśniona
biologicznym. Połączenie kilku technik pozwala dzięki spektroskopii wysokorozdzielczej NMR.
oczyścić większość biomolekuł. Zaleca się Czytel- Najbardziej wnikliwej informacji o budowie
nikowi podręczniki przedstawiające szczegółowe biomolekui dostarcza dyfrakcja promieniami
opracowania metod wykorzystywanych w bada- X i krystalografia. Zastosowanie ich było prze-
niach biochemicznych łomem w wyjaśnieniu szczegółów budowy róż-
nych białek i enzymów oraz natury podwójnego
Frakcjonowanie za pomocą soli (np. wytrąca- heliksuDNA.
nie siarczanem amonu)
Chromatografia Tabela 2-6. Główne metody stosowane w okreś-
Bibułowa leniu struktur biomolekuł
Jonowymienna (wymieniacze anionowe i kationo-
we) Analiza elementarna
Powinowactwa
Spektrofotometria w świetle nadfioletowym i wi-
Cienkowarstwowa Cieczowo-
dzialnym
gazowa Cieczowa
wysokociśnieniowa Spektroskopia w podczerwieni, spektroskopia jąd-
rowego rezonansu magnetycznego
Filtracja żelowa
Zastosowanie kwasowej lub zasadowej hydrolizy
E le k t roto r e za do degradacji btomolekufy w badaniu jej pod-
Bibułowa stawowych składników
Wysokonapięciowa Zastosowanie enzymów swoiście degradujących
Na agarozie biomolekuły (np. proteazy, nukleazy, glikozydazy)
Na octanie celulozy
W żelu skrobiowym Spektrometria masowa L

W żelu poliakryloamidowym Metody swoistego sekwencjonowania {np. białek,


W żelu poliakryloamidowym zawierającym SDS kwasów nukleinowych)
U Itra w i rowan i e Krystalografia rentgenowska
22 / ROZDZIAŁ 2

Analiza czynności i metabolizmu komplikacji powstających w doświadczeniach


biomolekuł na całym organizmie. W tabeli 2-7 podsumowa-
Początkowe badania biochemiczne człowieka no różne typy postępowania preparatywnego,
i zwierząt wykonywano na poziomie „całego dostępne obecnie w badaniach procesów bio-
organizmu". Przykładem były badania oddy- chemicznych; większość danych przedstawio-
chania i śledzenie losu trawionych związków. nych w tym podręczniku otrzymano przez ich
Wkrótce stało się jasne, że cały organizm jest zastosowanie. Wykaz metod przedstawiono
zbyt złożonym obiektem, aby można było uzys- w zmniejszającym się porządku stopnia ich
kać ostateczne odpowiedzi na wiek postawio- złożoności. Zarówno wykorzystanie badań na
nych pytań. Rozpoczęto zatem rozwijać pro- poziomie całego organizmu, jak i inne metody
stsze postępowania in vitro, które usuwały wiele postępowania mają swoje ograniczenia. Przy-

Tabela 2-7. Kolejność postępowania w badaniu procesów biochemicznych

Poziom badań Uwagi


(metoda)

Organizm zwierzęcy Badania mogą obejmować:


1) usunięcie narządu (np. hepatektomia)
2) zmiany w diecie (np. głodzenie)
3) podawanie leków (np. fenobarbital)
4) podawanie toksyn (np. tetrachlorek węgla)
5) wykorzystanie zwierząt z określoną chorobą {np. cukrzyca)
6) stosowanie wyrafinowanych technik, jak spektroskopia NMR i to
mografia emisji pozytronowej
Badania na tym poziomie są często fizjologiczne, ale ich interpretacja
może być utrudniona przez wpływ na narządy układu krążenia i układu
nerwowego
Wyizolowany, perfundowany Szczególnie użyteczne narządy: wątroba, serce i nerka. Takie podejście
narząd pozwala badać narząd poza wpływem innych narządów lub układu
nerwowego. Zastosowanie perfuzji zapewnia, że czynności narządu są
podtrzymywane przez kilka godzin
Skrawki tkankowe Często używa się skrawków wątroby. Skrawki narządu, odizolowane
od innych wpływów; preparaty takie wykazują jednakże tendencję do
degradacji w ciągu niewielu godzin, częściowo, z powodu niedo-
statecznego odżywienia
Komórki 1. Szczególnie przydatne dla komórek krwi, które można stosunkowo
łatwo oczyścić
2. Stosowanie komórek w kulturach tkankowych jest niezbędne
w wielu dziedzinach biologii
Homogenat 1. Zapewnia preparatykę w układach bezkomórkowych
2. Możliwość dodawania lub usuwania określonych składników (np,
przez dializę) i analiza ich wpływu
3. Możliwość frakcjonowania przez wirowanie indywidualnych orga
nelli komórkowych
Wydzielone organelte Szeroko stosowane w badaniach czynności mitochondriów, siateczki
komórkowe śródplazmatycznej, rybosomów, itp.
Pod Struktury organelli Szeroko wykorzystywane, np. w badaniach czynności podstruktur
komórkowych mitochondriów
Izolowanie i charakterystyka Istotna część analizy reakcji chemicznych lub szlaków metabolicznych
metabolitów i enzymów
Klonowanie genów kodu- Izolowanie sklonowanych genów jest istotne dla badań ich budowy
jących enzymy i białka i regulacji, może stanowić podstawę w określaniu sekwencji amino-
kwasowych kodowanych przez nie enzymów lub białek
BIOMOLEKUŁY I METODY BIOCHEMICZNE / 23

czyną fałszywych wyników (artefaktów) do- ludzi i innych organizmów zwierzęcych, a zatem
świadczeń in ntro może być np. homogenizacja można wnioskować, że musi ona być degrado-
komórek, uwalniająca enzymy, które mogą wana (metaboiizowana) w organizmie w celu
częściowo trawić składniki komórkowe. uzyskania energii. Jednakże, aby zrozumieć
w pełni przebieg tego procesu w komórkach
ludzkich, a wiedza nasza o tym jest wciąż
STRATEGIE W BADANIU REAKCJI niekompletna, należy przeprowadzić analizy na
BIOCHEMICZNYCH SA ZŁOŻONE I różnych poziomach. Na rycinie 2-3 przedsta-
WIELOPOZIOMOWE wiono schematycznie różne typy obserwacji
i analiz, które są nieodzowne w celu zrozumie-
Niniejsza książka w większości będzie doty- nia procesów biochemicznych, takich jak roz-
czyła złożonych procesów biochemicznych (np. kład glukozy w celu uzyskania energii (proces
biosyntezy białka, skurczu mięśnia), łącznie ze znany jako gjikoli/a). Schemat ten stosuje się do
szlakami metabolicznymi. Szlak metaboliczny podstawowego poziomu wszystkich głównych
stanowi serie reakcji odpowiedzialnych za bio- procesów biochemicznych omawianych w ni-
syntezę bardziej złożonego związku, zbudowa- niejszej książce i przedstawienia ogólnej strate-
nego z jednego lub wielu prostych związków, gii w ich wyjaśnianiu. Powinien on się przypo-
czy za degradację związku do jego końcowych minać wtedy, kiedy każdy z opisywanych głów-
produktów. O istnieniu złożonego procesu bio- nych procesów biochemicznych (np. glikoliza,
chemicznego można wnioskować na podstawie utlenianie kwasów tłuszczowych) będzie rozpat-
obserwacji poczynionych na poziomie całego rywany, chociaż nie zawsze punkt wyszczegól-
organizmu, np. obserwując człowieka można niony na rycinie będzie z nim związany.
stwierdzić, że mięśnie szkieletowe się kurczą. Wiele ważnych punktów, przedstawionych
Wiemy, że glukoza służy jako źródło energii dla w tabeli 2-7 i na ryc. 2-3, zasługuje na dyskusję.

Wnioskowania o obecności procesu biochemicznego lub szlaku metabolicznego na poziomie


całego organizmu zwierzęcego

Badanie mechanizmów jago kontroli in vtvo


ł Badanie wpływu swoistych chorób (np. wrodzone bloki metaboliczne, nowotwór itp,) na Jego
przebieg

Umiejscowienie procesu w Jednym (lub więcej) narząd z ie(ach) Umiejscowienie

procesu w Jednej (lub więcej) organem czy frakcji komórkowej

Przedstawienie reakcji zaangażowanych w jego przebieg


t
Oczyszczanie uczestniczących w nim Indywidualnych substratOw, produktów, enzymów,
koenzymów I innych składników

t
Badanie mechanizmów Jego kontroli In vttro
t Ustalenie mechanizmów reakcji zaangażowanych w Jego
przebieg

Ftekonstytucja przebiegu procesu (szlaku)

ł
Badanie procesu na poziomie genu za pomocą rekombinacji DNA
Ryc. 2-3. Schemat ogólnego postępowania w analizie procesu biochemicznego lub szlaku metaboliczne -
go. Wyszczególnione etapy nie muszą być stosowane dokładnie w wymienionej kolejności. Wykorzystanie
ich prowadzi zwykle do wyjaśnienia szczegółów procesu biochemicznego lub szlaku metabolicznego.
Schemat ten znajduje zastosowanie we wszystkich głównych szlakach metabolicznych przedstawionych
w następnych rozdziałach niniejszej książki.
24 / ROZDZIAŁ 2

1. Aby. zrozumieć proces biochemiczny na po- masowej, znalazły zastosowanie w rozwiązywa-


ziomie molekularnym, pomimo możliwości po- niu wielu problemów biochemicznych. Na przy-
jawienia się artefaktów, nieodzowne jest wyizo- kład pewne zsyntetyzowane aminokwasy, cukry
lowanie i identyfikacja każdego z jego skład- i kwasy tłuszczowe, zawierające odpowiednie
ników w czystej postaci. Liczne przykłady tego trwałe izotopy, podaje się zwierzętom lub in
będą spotykane później. 2. Istotna jest także vitro w toku preparatyki, aby śledzić ich los
możliwość rekonstytucji procesu w warunkach metaboliczny (np. okres połowicznego rozpadu,
in vitro przez systematyczną jego odbudowe przemianę w inne biomolekuły). Związki zna-
z indywidualnych składników. Jeżeli po rekon- kowane trwałymi izotopami wykorzystano do
stytucji z jego składników proces nie przebiega, poznania wielu aspektów metabolizmu białek,
oznacza to, że pewien krytyczny składnik został węglowodanów i lipidów. Z tych doświadczeń
utracony i nie został wprowadzony do układu. wynika jasno, że metabolizm jest bardzo aktyw-
3. Ostatnie zdobycze technologiczne (np. spekt- nym procesem, a większość związków w komór-
roskopia NMR i tomografia emisji pozytrono- ce jest stale syntetyzowana i degradowana, choć
wej; ang. PET scanning) pozwalają wykrywać z odmienną szybkością. Te odkrycia, zdaniem
pewne biomolckuły na poziomie narządu i rejes- Schoenheimera, zwróciły uwagę na „dynamicz-
trować zmiany ich ilości w czasie. Takie roz- ny charakter metabolizmu".
wiązania wskazują, że staje się możliwe wyko-
nywanie wyrafinowanych analiz wielu proce-
sów biochemicznych na poziomie in vivo. 4. Tabela 2-8. Główne izotopy stosowane w bada-
Jeżeli wyniki badań uzyskiwanych na różnych niach biochemicznych
poziomach pokrywają się, to ma się prawo Izotopy trwale Izotopy
wnioskować, że został poczyniony rzeczywisty promieni ot wó rcze
postęp w zrozumieniu procesu biochemicznego.
Jeśli pojawią się duże rozbieżności przy za- 2
D "C
stosowaniu różnych rozwiązań doświadczal- M
Ca
nych, to ich przyczyny muszą być badane aż do "N 131
1
uzyskania racjonalnego wyjaśnienia. 5. Przed-
stawione sposoby preparatywne i poziomy ana-
liz mogą być wykorzystane w badaniu różnic
biochemicznych u zwierząt ze zmienionym sta-
nem metabolicznym {np. głodzenie, karmienie)
lub swoistymi chorobami (np. cukrzyca, rak).
6. Większość przedstawionych metod i rozwią-
zań można wykorzystać w badaniach prawid-
łowych i zmienionych chorobowo komórek lub
tkanek człowieka. Jednakże należy uwzględnić
warunki (czas) pobierania takiego materiału Późniejsze wprowadzenie izotopów radioak-
i szczególnie brać pod uwagę względy etyczne tywnych oraz przyrządów umożliwiających po-
prowadzenia doświadczeń z materiałem ludzkim. miar ich aktywności było także niezmiernie
ważne. W tabeli 2-8 przedstawiono główne
Zastosowanie radioaktywnych trwałe i radioaktywne izotopy wykorzystywane
i ciężkich izotopów przyczyniło się do w układach biologicznych. Zastosowanie zarów-
wyjaśnienia procesów biochemicznych no izotopów trwałych, jak i radioaktywnych jest
Wprowadzenie izotopów do badań w bio- fundamentalne dla rozwoju każdego działu bio-
chemii w latach 30. naszego wieku stanowiło chemii. Badania za ich pomocą złożonych i pro-
punkt zwrotny, zatem ich zastosowania za- stych biomolekuł zarówno in vivo, jak i in vitro
sługują na specjalną wzmiankę. Przed ich uży- budzą zaufanie. Ogromny postęp, poczyniony
ciem bardzo trudno było „naznaczyć" biomole- ostatnio w sekwencjonowaniu kwasów nuklei-
kuły, aby można było łatwo śledzić ich los nowych, a także w oznaczaniu substancji wy-
„metaboliczny". Pionierskie doświadczenia, stępujących w-układach biologicznych w nie-
zwłaszcza Schoenheimera i wsp., wprowadzają- zwykle małych ilościach stosując metody radio-
ce niektóre izotopy trwałe (np. 2D, l5N), połą- immunologiczne, opiera się na wykorzystaniu
czone z ich detekcją na drodze spektrometrii izotopów.
BIOMOLEKUŁY I METODY BIOCHEMICZNE / 25

BIOCHEMIA, PRZEZ LICZNE POZOSTAŁO WIELE


ODKRYCIA, WSPIERA BIOLOGIĘ DO ZBADANIA
KOMÓRKI I MEDYCYNĘ
Zdając-sobie sprawę, jak wiele zgromadzono
Poniżej dokonano podsumowania głównych wiadomości biochemicznych, należy ocenić, jak
osiągnięć w dziedzinie biochemii, zwłaszcza niewiele jeszcze wiadomo w wielu działach tej
w odniesieniu do biochemii człowieka. Obej- nauki. Dwa istotne problemy, wymagające wy-
mują one: jaśnienia, dotyczą ustalenia biochemicznych
• Ustalenie pełnego składu chemicznego komó podstaw rozwoju i różnicowania oraz funkcji
rek, tkanek i organizmu oraz wydzielenie mózgu. Chociaż obecnie dobrze poznano naturę
i określenie budowy podstawowych związ chemiczną materiału genetycznego, prawie nic
ków w nich występujących. nie wiadomo o mechanizmach, które włączają
• Dostarczenie informacji, przynajmniej na i wyłączają geny w czasie rozwoju. Zrozumienie
ogólnym poziomie, o funkcjach wielu pro regulacji genów stanowi klucz do poznania, jak
stych, a także głównych złożonych biomole- różnicują się komórki i jak zmieniają się w ko-
kuł (opisanych w dalszych rozdziałach książ mórki nowotworowe. Wiedza o podziale komór-
ki), W centrum zainteresowania pozostaje kowym i wzroście komórek prawidłowych i no-
DNA, materiał genetyczny, z którego infor wotworowych oraz o ich regulacji jest bardzo
macja jest przenoszona na 1 z typów RNA skąpa. Rzeczywiście nic nie wiadomo na temat
(informacyjny RNA, czyli mRNA), który biochemicznych podstaw złożonych zjawisk
z kolei dyktuje kolejność (sekwencje) amino ncuronalnych, takich jak świadomość i pamięć.
kwasów w białkach. Przepływ informacji Bardzo ograniczona jest również nasza wiedza
z DNA może być zapisany następująco: 0 mechanizmach wydzielania komórkowego.
DNA-> RNA-+ białko. Pomimo pewnego postępu, molekularne pod
• Wydzielenie głównych organelli komórek stawy większości głównych chorób genetycznych
zwierzęcych i ustalenie ich podstawowych nie są wyjaśnione, ale wiele nadziei niesie tech
funkcji. nologia rekombinacji DNA, zwiastując zauwa
• Stwierdzenie, że prawie wszystkie reakcje żalny rozwój w tej dziedzinie w ciągu kilku
przebiegające w komórkach katalizują en najbliższych lat.
zymy; oczyszczono i zbadano wiele enzymów Ludzki genom może być zsekwencjonowany
oraz przedstawiono obszernie właściwości w następnym stuleciu lub wcześniej. Wiadomo-
i mechanizmy ich działania. ści uzyskane przez tak ogromny wysiłek będą
• Przedstawienie szlaków metabolicznych syn potężnym wyzwaniem dla biologii człowieka
tezy i degradacji głównych prostych i złożo 1medycyny.
nych biomolekuł. Szlak syntezy danego związ
ku w zasadzie różni się od szlaku jego de
gradacji.
• Wyjaśnienie licznych aspektów regulacji me
tabolizmu.
• Przedstawienie, w szerokim zakresie, w jaki
sposób komórki zachowują i wykorzystują
energię. PIŚMIENNICTWO
• Wyjaśnienie wielu aspektów budowy i funkcji
Freifelder D: Physicał Biochemistry: Appiicalions to
różnych błon występujących w komórkach, Biochemistry and Molecułar Biology. Fceeman,
których głównymi składnikami są białka i li 1982. Fruton JS: Mołecuks and Life; Historical
pidy. Essays on
• Przedstawienie, w ogólnym zarysie, sposobu the Interplay of Ckemistry and Biology. Wiley-
działania głównych hormonów -Interscience, 1972, Weinberg RA: The
• Wykrycie biochemicznych podstaw wielu molecules of life. Sci Am (Oct)
chorób. 1985; 253: 48. [Entire issue is of interest.]
3 Woda i pH
Vicłor W. Rodwelł, PhD

WPROWADZENIE Regulacja równowagi wodnej jest złożona i za-


ieży przede wszystkim od podwzgórza, kont-
Biochemia dotyczy w większości właściwości rolującego pragnienie, hormonu antydiuretycz-
i reakcji chemicznych związków organicznych. nego (ADH) i czynności nerek. Stany niedoboru
Często jednak się zapomina, że w komórkach wody i nadmiaru wody ustrojowej są powszechne.
żywych większość reakcji chemicznych przebie- W wielu przypadkach towarzyszy im niedobór
ga w środowisku wodnym. Woda jest czynnym lub nadmiar jonów sodowych. Przyczynami nie-
składnikiem w wielu reakcjach biochemicznych doboru wody mogą być: 1) zmniejszone jej
i jest ważnym czynnikiem determinującym właś- pobieranie (np. podczas śpiączki) lub 2) nad-
ciwości makrocząsteczek, takich jak białka. mierne jej wydalanie (np. utrata z moczem
Woda dysocjuje do jonów OH~ i H+. Termin w cukrzycy, przy silnych potach przez skórę,
pH stosuje się do określenia stężenia jonów w ostrej biegunce u dzieci, w przebiegu chslery).
wodorowych w komórkach oraz płynach ustro- Nadmiar wody ustrojowej powodują: 1) zwięk-
jowych i stanowi kluczowe pojęcie w biochemii szone pobieranie (np. przy nadmiernym poda-
i medycynie. Grupy funkcyjne (aminowe, kar- waniu płynów dożylnie) bądź 2) zmniejszone
boksylowe itd.) biomolekuł dysocjują przy jej wydalanie (np. w ostrej niewydolności ne-
określonej wartości pH, a wiele ich właściwości rek).
biologicznych i fizycznych zależy od tej dyso- U osób zdrowych pH płynu pozakomórko-
cjacji. wego utrzymuje się w granicach 7,35—7,45.
Bufor wodorowęglanowy (HCOf/H2CO3) od-
grywa szczególnie ważną rolę w tym wzglę-
dzie. Kiedy pH osiąga wartość poniżej 7,35,
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE wtedy dochodzi do stanu określanego jako
kwasica, jeżeli zaś pH przekroczy wartość 7,45
Wiadomo, że dla zdrowia nieodzowna jest występuje zasado wica. Zaburzenia
stałość środowiska wewnętrznego organizmu, równowagi kwasowo-zasadowej można zwykle
utrzymywana we względnie wąskich granicach. rozpoznać oznaczając pH krwi tętniczej,
Dotyczy to ogólnego rozmieszczenia wody, pCO2 oraz ogólną zawartość COj we krwi
a także utrzymywania pH i stężenia różnych żylnej, znając poprzednio wymienione wartości,
elektrolitów, np. Na+, K+, Ca2+, Mg2+ i fos- stężenie HCOf. Istnieją liczne przyczyny
foranów w organizmie. Ogólna zawartość wody kwasicy (ketoacydoza cukrzycowa, kwasica
w organizmie mężczyzny waha się w granicach mleczanowa itp.) i zasadowicy (wymioty
55—65% masy ciała; mniejsza wartość odnosi kwaśną treścią żołądkową, działanie nie-
się do osób otyłych. Dane dla kobiet są mniej- których leków moczopędnych itp.). Znajo-
sze, średnio o ok. 10%. Dwie trzecie wody mość patogenezy zaburzeń równowagi wodnej
organizmu stanowi płyn wewnątrzkomórkowy i równowagi kwasowo-zasadowej jest podstawą
(ang. intraceliular fluid; skrót — ICF), zaś właściwej diagnozy i ich leczenia. Wymaga to
pozostałą część reprezentuje płyn pozakomór- zatem poznania tych właściwości wody, które
kowy (ang. extracellular fluid; skrót — ECF). umożliwiają jej odegranie kluczowej roli w bio-
Około 25% ECF występuje' w osoczu. chemii.
WODA I pH / 27

Cząsteczka wody wykazuje budowę


tetraedryczną
Cząsteczka wody ma postać nieregularnego
czworościanu (tetraedr) z atomem tlenu w jego
środku (ryc. 3-1). Dwa wiązania z wodorem są
skierowane w 2 rogi czworościanu, podczas gdy
2 pozostałe rogi są zajęte przez niesparowane
elektrony na zhybrydyzowanych orbitalach
2sp3. Kąt pomiędzy 2 atomami wodoru a tle-
nem (105°) jest nieco mniejszy niż kąt tetraed-
ryczny (109,5c), co przyczynia się do utworzenia
nieznacznie skośnego czworościanu.

Ryc. 3-2. Tetraedryczna struktura amoniaku.

STRUKTURA TETRAEDRYCZNA I
DIPOLARNY CHARAKTER WODY
UŁATWIAJĄ REAKCJE

W stanie ciekłym woda jest


stabilizowana przez
wewnątrzcząsteczkowe wiązania
wodorowe, które tworzą strukturę
wielkocząsteczkową przypominającą
strukturę lodu
Ryc. 3-1. Tetraedryczna struktura wody Cząsteczki wody, z powodu dwubiegunowe-
go charakteru, tworzą uporządkowane układy
(przypominające płatki śniegu). Jednakże upo-
rządkowanie takie, jak w cząsteczce wody, nie
Nierównomierne rozmieszczenie ogranicza się do lodu. Woda w stanie ciekłym
ładunku w cząsteczce wody przyczynia wykazuje strukturę wielkocząsteczkową, która
się do utworzenia dipolu (cząsteczki jest ściśle równoległa do rozkładu geometrycz-
biegunowej) nego cząsteczek wody w lodzie. Zdolność cząs-
Lekko pochyla struktura czworościanu wody teczek wody do łączenia się ze sobą zarówno
jest przyczyną nierównomiernego rozmieszcze- w stanie ciekłym, jak i stałym wynika z dipolar-
nia w niej ładunku. Przeciwległa do 2 atomów ncgo charakteru wody. Pozostaje ona w stanie
wodoru strona tlenu jest stosunkowo bogata ciekłym z powodu przemijającego charakteru
w elektrony, natomiast druga strona, zawierają- jej kompleksów wielkocząsteczkowych (okresu
ca względnie odsłonięte jądra wodoru, tworzy półtrwania asocjacji — dysocjacji cząsteczek
obszar o ładunku miejscowo dodatnim. Pojęcie wody — ok. 1 as). W stanie stałym każda
„dipol" oznacza taką cząsteczkę, jak woda, cząsteczka wody asocjuje z 4 innymi cząstecz-
w której ładunek elektryczny (elektrony) jest kami wody. W stanie ciekłym liczba asocjują-
rozmieszczony nierównomiernie. cych cząsteczek jest nieco mniejsza (ok. 3,5)
i w tym stanie woda swoją budową wielkocząs-
Amoniak, podobnie jak woda, jest teczkową, z wyjątkiem przemijającej natury
tetraedryczną cząsteczką dipolową wewnątrzcząsteczkowych interakcji, przypomi-
W cząsteczce amoniaku kąty między wiązania- na lód w znacznie większym stopniu niż można
mi atomów wodoru (107°) są zbliżone do kąta było początkowo przypuszczać.
tetraedrycznego nawet bardziej niż w wodzie Dipolarny charakter cząsteczek wody sprzyja
{ryc. 3-2). Wiele związków organicznych budują- ich wzajemnemu łączeniu się w uporządkowa-
cych komórki jest dipolami, np. alkohole, fos- nym, precyzyjnym szyku, wynikającym z we-
folipidy, aminokwasy i kwasy nukleinowe. wnętrznej geometrii cząsteczki wody (ryc. 3-3).
28 / ROZDZIAŁ 3

V
ł
wodorowe narzucają uporządkowanie struktu-
ry nie tylko wodzie, lecz także innym cząstecz-
kom dipolowym, tak odmiennym od wody, jak
alkohole, DNA i białka. Tworzenie wiązań
wodorowych między przedstawicielami cząste-
Ryc. 3-3. Strona Iswa: Asocjacja 2 dipoiarnych czek ważnych fizjologicznie związków przed-
cząsteczek wody. Linia kropkowana przedstawia stawia ryc. 3-4. Powstawanie ich nie ogranicza
wiązanie wodorowe Strona prawa: Asocjacja cząs- się do cząsteczek wody. Atomy wodoru, połą-

V
teczki wody (środkowej) z 4 czone z atomami azotu, mogą uczestniczyć
innymi cząsteczkami wody także w wiązaniach wodorowych. Problem ten
za pomocą wiązań będzie rozpatrywany w dalszej części książki
wodorowych. Struktura ta H ,,
jest typowa dla lodu i w
w związku z omawianiem trójwymiarowej struk-
mniejszym stopniu dla wody w stanie ciekłym. tury białek oraz reguł łączenia się (parowania)
zasad azotowych w DNA,

Oddziaływanie elektrostatyczne między jąd- Cząsteczki wody wykazują niewielką,


rem wodoru jednej cząsteczki wody a wolną parą ale fizjologicznie ważną, tendencję do
elektronów drugiej nazywa się wiązaniem wodo- dysocjacji, tj. tworzenia małych ilości
rowym. W porównaniu do wiązań kowalencyj- jonów OH- i H
nych, wiązania wodorowe są raczej słabe. Roze- Cząsteczki wody wykazują ograniczoną ten-
rwanie wiązania wodorowego w wodzie (w dencję do dysocjacji (jonizowania) na jony H +
stanie ciekłym) wymaga ok. 18,8 kJ/mol i OH " :
(4,5 kca!/mol), tj. ok. 4% energii wymaganej H2O ~ H+ + OH"
do rozerwania wiązania O—H w wodzie
(461 kJ/mol=llO kcal/mol). Ponieważ jony są w ciągłym ruchu, twcTrząc
cząsteczki wody i dysocjując, trudno określić,
Słabe wiązania wodorowe odgrywają czy pojedynczy atom wodoru Jub tlenu wy-
istotną rolę w biochemii, włączając stępuje jako jon, czy jako część cząsteczki wody.
stabilizacje struktury białek i kwasów W danym momencie może być jonem, a w na-
nukleinowych stępnym częścią cząsteczki. Jonów oraz cząs-
Wiązania wodorowe, które są słabe, lecz teczek wody nie rozpatruje się pojedynczo.
mogą powstawać w dużych ilościach, odgrywa- Wiedząc, że 1 g wody zawiera 3,46 x 1022 cząs-
ją istotną rolę w biochemii. Liczne wiązania teczek, jonizację wody można opisać statystycz-
nie. Należy znać prawdopodobieństwo występo-
wania wodoru w formie jonu lub części cząste-
CH3 — CHj—
czki wody.
W przypadku gdy prawdopodobieństwo wy-
stępowania wodoru w formie jonu wynosi 0,01
oznacza to, że atom wodoru ma 1 szansę na 100
bycia jonem, a 99 szans na sto — istnienia
w cząsteczce wody. Faktyczne prawdopodo-
CHj — CH bieństwo znalezienia atomu wodoru w postaci
jonu w czystej wodzie wynosi ok. 0,0000000018,
tj. 1,8 x 10~9. Zatem jest on prawie w całości
częścią cząsteczki wody. Wynika z tego, ze w czys-
Ryc. 3-4. Powstawanie wiązań wodorowych mię- tej wodzie na każdy jon wodorowy i hydroksy-
dzy cząsteczkami etanolu i wody, między 2 cząs- lowy przypada 1,8 x 109, tj, 1,8 mld cząsteczek
teczkami etanolu oraz między tlenem grupy kar- wody. Jony wodorowe i hydroksylowe mają
bonylowej peptydu i wodorem grupy aminowej jednak znaczny wpływ na właściwości wody.
sąsiadującego peptydu. Tendencję wody do dysocjacji wyraża się
następująco:

[H2O]
WODA I pH / 29

W nawiasach przedstawiono stężenia molo- kiego (37°C) stężenie H+ w wodzie jest nieco
we jonów wodorowych, hydroksylowych i nie- większe niż 10~7 mol/l. W ramach ustalonych
zdysocjowanych cząsteczek wody*, a K na- granic wpływu temperatury, wartość Kw =
zwano stalą dysocjacji. Aby obliczyć stalą dyso- 10~1'1 (mol/1)2 dla wszystkich roztworów
cjacji dla wody, natęży przypomnieć, że 1 mol wodnych, nawet dla tych, które zawierają kwasy
ma masę 18 g. Jeden litr (1) (1000 g) wody lub zasady. W dalszej części rozdziału stalą ta
zawiera zatem 1000:18 = 55,56 mol. Stężenie będzie wykorzystywana do obliczenia wartości
molowe czystej wody wynosi więc 55,56 mol. pH roztworów kwaśnych i zasadowych.
Ponieważ prawdopodobieństwo występowania
wodoru w formie jonowej wynosi 1,8 x 10~9,
stężenie molowe jonu H + (lub jonów OH~) pH JEST UJEMNYM LOGARYTMEM
w wodzie oblicza się, mnożąc prawdopodobień- STĘŻENIA JONÓW WODOROWYCH,
stwo 1,8 x 10~* przez stężenie molowe wody, tj. A ŚCIŚLEJ AKTYWNOŚCI JONÓW
55,56, co daje wynik= 1,0 x 10"7 mol/l. WODOROWYCH
Teraz można wyliczyć wartość K dla wody:
Termin pH wprowadził w 1909 r. Sórensen,
[H+] [ O H ] [107] [107] definiując pH jako ujemny logarytm stężenia
K jonów wodorowych:
[HZO] [55,56] 14 = 1,8
= 0,018 x 10 x 1O" 1S
mol/l pH = -log[H + ]

Duże stężenie molowe wody (55,56) prawie Definicja ta, aczkolwiek niezbyt ścisła*, jest
nie ulega zmianom przez dysocjację. Stąd wygo- na ogół wystarczająca do celów biochemicz-
dnie jest rozpatrywać wodę jako zasadniczo nych. Aby obliczyć pH roztworu należy:
niezdysocjowaną (stalą). Stała ta może być 1) oznaczyć stężenie jonów wodorowych (H+),
włączona w stałą dysocjacji K, jako nowa stała 2) obliczyć logarytm dziesiętny (H+),
Kw, zwana iloczynem jonowym wody. Stosu- 3) pH jest ujemną wartością znalezioną
nek między Kw a K przedstawiono w punkcie (2).
K poniżej: Na przykład w przypadku czystej wody
[OH 1,8 x 10- 16 mol/l w temp. 25°C:
[HZO]
pH = -log[H*] = -logiO -[-7]= 7,0
K w = (K) [H t O] = [H+] [ O H ] =
- 1,8x10 16
mol/l) (55,56 mol/l) = Małe wartości pH odpowiadają dużym stęże-
niom jonów H+, a duże — małym stężeniom
14 1
= 1,00 x 10" (mol/l) H+
Kwasy określa się dawcami protonów, a zasa-
Stałą K wyraża się w molach na litr, zaś Kw dy biorcami protonów. Wyróżnia się mocne
— w mol2 na litr2. Z nazwy wynika, że iloczyn kwasy (np. HC1, H2SO4) całkowicie zdysocjo-
jonowy Kw jest liczbowo równy iloczynowi wane, nawet w mocnych roztworach kwaśnych
stężeń molowych jonów H + i OH ~: (niskie pH), oraz słabe kwasy, częściowo tylko
dysocjujące w roztworach kwaśnych. Podobnie
Kw = [H+] [ O H ] można wyróżnić mocne zasady (np. KOH,
NaOH) i słabe zasady (np. Ca(OH)2>. Tylko
W temperaturze 25°C Kw = (10~7)2 m 10~14 mocne zasady dysocjują przy małych wartościach
(mol/f)2. Natomiast w temperaturach poniżej pH. Większość związków organicznych w komór-
25°C wartość Kw jest większa, zaś powyżej 25°C kach to słabe kwasy. Wyjątek stanowią ufos-
mniejsza niż 10~14. W temperaturze ciała ludz- forylowane związki pośrednie, które zawierają

Ściśle mówiąc, wyrażenia w nawiasach reprezen- * scisie mówiąc, wyrażenia w


nawiasacn reprczen-
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
tują raczej aktywność molową niż stężenie molowe. * pH= — log (aktywności H + )
30 / ROZDZIAŁ 3

silnie kwasową grupę pierwszorzędowego kwa- Stężenie (mol/1)


su fosforowego.
(a) (b)
Poniższe przykłady ilustrują sposób oblicza-
Molowość KOH 2,0xicr 2 2,0 2,0x10" 6
nia pH roztworów kwaśnych i zasadowych: [0H-] 2 KOH 2,0x10~ e
xl O" 2
Przykład. Jakie jest pH roztworu, w któ- [OH-j z wody 1,0x10" 7 1,0x10" 7
rym stężenie jonu wodorowego wynosi Całość [0H-] 2,00001 x10~ 2 2,1 x10" 6
3,2 xlO"4 mol/l?

= -log (3,2x10"*) W momencie podjęcia decyzji o znaczeniu


4 udziału wody, pH można wyliczyć jak powyżej.
= -log (3,2) -logCIO" )
, W przedstawionych przykładach przyjęto za-
=-0,5+4 łożenie, że mocna zasada KOH jest w pełni
= 3,5 zdysocjowana, a stężenie molowe jonów OH~
równa się stężeniu molowemu KOH. Założenie
to jest słuszne dla względnie rozcieńczonych
Przykład. Jakie jest pH roztworu, w którym
roztworów mocnych zasad i kwasów lecz nie
stężenie jonu hydroksylowego wynosi
dotyczy słabych zasad i kwasów. Ze względu na
4,0 x 10"4 mol/l?
fakt, że te słabe elektrolity tylko w niewielkim
Aby rozwiązać to zadanie, należy określić
stopniu dysocjują w roztworach, należy przed
ilościowo wartość pOH, które jest równe
obliczeniem całkowitego [H+] (lub całkowitego
—log [OH~]; wartość tę można wyprowadzić
[OH~]) oraz obliczeniem pH, obliczyć stężenie
z definicji K:
H+ (lub stężenia OH~) z danego stężenia
molowego kwasu (lub zasady), wykorzystując
[OH-] = 10"14 stałą dysocjacji.
zatem
log [H + ] + log [ O H ] = log 10" Biomolekuły zawierają grupy funkcyjne
czynne o istotnym znaczeniu
lub pH + pOH = 14 fizjologicznym, które zachowują się jak
słabe kwasy
A następnie: Wiele związków organicznych żywych komó-
rek ma grupy funkcyjne, typowe dla słabych
[ O H ] = 4,0 x 1 0 * kwasów lub zasad. Jedna lub więcej grup funk-
pOH = -log [ O H ] cyjnych — głównie grupy karboksylowe, ami-
4
nowe lub utworzone w wyniku drugorzędowej
= -log (4,0 x 10 ) = -log (4,0) - dysocjacji fosforanowej estrów fosforanowych
4
1og(10" ) = -0,60 + 4,0 = 3,4 i teraz — występują we wszystkich białkach i kwasach
nukleinowych, większości koenzymów oraz me-
pH = 14 - pOH = 14 - 3,4 = 10,6 tabolitów pośrednich. Aby zrozumieć wpływ
wewnątrzkomórkowego pH na budowę i ak-
Przykład. Jakie jest pH roztworu (a) tywność biochemiczną tych związków, należy
2,0xl0" ! mol/l KOH, (b) 2,0 x 10"* mol/l poznać sposób dysocjacji (równowagi protono-
KOH? W roztworach tych jony OH~ pochodzą
z 2 źródeł: KOH i wody. Ponieważ pH określa
całkowite stężenie jonów [H+] (pOH — cał-
kowite [OH ]) należy obydwa źródła brać pod Tabela 3-1. Przykłady słabych kwasów i sprzężo-
uwagę. W pierwszym przypadku udział wody nych z nimi zasad
w całkowitej puli [OH~] jest nieistotny, czego Kwas Sprzężona zasada
nie można powiedzieć w drugim przypadku.
CH3COOH CH3COO-
CH3NH3 CH3NH2
OH O"
H+N NH N NH
WODA I pH / 31

wej) grup funkcyjnych słabo kwaśnych i słabo Z powyższych równań, odnoszących K do


zasadowych. W laboratoriach badawczych i kli- [H+] i do stężenia niezdysocjowanego kwasu
nicznych rozdział i identyfikacja tych związków i sprzężonej z nim zasady, wynika, że gdy
opiera się na znajomości przebiegu dysocjacji
ich grup funkcyjnych. IR—COO] = R—COOH
Protonowa forma kwasu (HA lub RNH+) od-
nosi się do kwasu, zaś nieprotonowa (A~ lub lub gdy
RNH2} — do sprzężonej z nim zasady (tab. 3-1).
Podobnie można opisać zasadę (np. A~ lub [R—NH Z] = [R—NHj]
RNH2) i sprzężony z nią kwas (np. HA lub
RNH+) (lac. conitmgere — połączyć razem). to wtedy
Względną moc słabych kwasów i zasad wyra-
ża sie ilościowo przez ich stale dysocjacji, które K = [H+]
obrazują ich tendencje do jonizacji. Poniżej
podano wyrażenia stałej dysocjacji (K.) dla Można to wyrazić słowami: gdy rodzaj jonów
2 przedstawicieli słabych kwasów: i R—NH+ zasocjowanych (protonowych) i zdysocjowanych
(sprzężone zasady) występuje w równych stęże-
R—COOH ++ R—COO + niach, wówczas przeważające stężenie jonów wo-
IR-COO ] [H +
] dorowych [H+] jest równe liczbowo stałej dyso-
cjacji K.
[R—COOH]
Jeśli obliczy się logarytmy powyższego rów-
R-NH H nania i obie strony pomnoży się przez — I, to
*+ R—NH 2

K = [R—MH 2] [H [R- K [H+]


log -log[H
NHj]
K
Ponieważ wartości liczbowe K dla słabych Z definicji —log K opisuje się jako pK, zaś
kwasów są ujemnymi liczbami wykładniczymi, — log [H+] jako pH. W związku z tym można
wygodniej jest wyrażać K jako pK, gdzie: ostatnie równanie zapisać

pK = -log K pK = pH

tj. pK grupy kwasowej jest takim pH, w którym


stężenia postaci protonowej i niepro tonowej są
Tabela 3-2. Stałe dysocjacji i wartości pK dla równe. Wartość pK kwasu można oznaczyć
przedstawicieli kwasów karboksylowych doświadczalnie przez dodanie 0,5 równoważ-
Kwas K pK nika* zasady na równoważnik kwasu. Powstałe
w ten sposób końcowe pH będzie odpowiadać
5
Octowy 1,76x10 4,75 pK kwasu.
5
Gluta rowy (1-rz.) 4,58 x10" 4,34
(2-rz,) 3,89x10" 6
5,41 Charakter słabych kwasów i buforów,
4 które są roztworami słabych kwasów
Cytrynowy (1-rz.) 8,40x10" 3,08
E
i ich soli opisuje równanie
(2-rz.) 1,80x10" 4,74 Hendersona--Hasselbalcha
6
(3-rz.) 4,00x10" 5,40 Wartość pH roztworu zawierającego słaby
kwas jest zależna od stałej dysocjacji tego
kwasu, jak przedstawiono powyżej dla słabo
kwaśnej wody. Zależność tę opisuje, w przystęp-
Należy odnotować, że pK odnosi się do
K tak, jak pH do stężenia H + . W tabeli 3-2
przedstawiono wartości K i pK dla kwasu * Według układu SI pojęcie równoważnika chemi-
mono-, di- i trikarboksylowego. Należy pod- cznego nie jest używane, jednak w tym tłumaczeniu
kreślić, że grupy mocniejszych kwasów mają określenie to świadomie utrzymujemy {przyp. red.
mniejsze wartości pK. nauk. tłum.).
32 / ROZDZIAŁ 3

nej formie, równanie Hendersona-Hasselbal- Zatem w przypadku zobojętnienia w połowie


cha, wyprowadzone poniżej. pH = pK.
Słaby kwas HA dysocjuje w następujący
sposób: 2. Kiedystosunek(;A-]/[HA]wynosi 100:1
HA~ H + +A"

Stała dysocjacji dla tej reakcji dysocjacji


wynosi: pH = pK + log 100/1 = pK + 2 3.

Kiedy stosunek [A~]/[HA] wynosi 1:10


" [HA]
Po pomnożeniu na krzyż: pH = pK +■ log- pK + (-1)

[H+] [ A ] = K[HA]
1,0 -
Po podzieleniu obu stron przez [A~]

Po zlogarytmowaniu obu stron: i 0,8


10
o
■o

■og[H+]
I%
[HA] l
[A
] i
log K + log
1*08
Po pomnożeniu przez — 1

-fc»g[H+] = -logK - log


[HA i oj-
] pK pK pK pK pK pK pK
Po podstawieniu zamiast —log H+ i —log K -3 -2 -1 0 +1 +2 +3
odpowiednio pH i pK otrzymuje się łtyc. 3-5. Typowa krzywa miareczkowania wy-
[HA] kreślona na podstawie wyników obliczeń z rów-
pH = pK - log nania Hendersona-Hasselbalcha.
[A]

Z kolei usuwa się znak minus, odwracając Jeśli równanie zastosuje się dla różnych sto-
ostatni człon równania: s unków [A- ]/ [HA] w zakres i e 10M 0" 3
i przedstawi na wykresie wyliczone wartości pH.
to otrzymany wynik opisuje krzywą miarecz-
pH = pK 4 log [HA] kowania słabego kwasu (ryc, 3-5).

Ta ostatnia forma równania, opisywana jako Roztwory słabych kwasów i ich soli
równanie Hendersona-Hasselbalcha, służy do buforują pH w przypadku dodania lub
wyliczania równowagi protonowej, np.: usuwania protonów
Roztwory słabych kwasów i sprzężonyct
1. Kiedy kwas jest zobojętniony dokładnie z nimi zasad (lub słabych zasad i sprzężonycl
w połowie, tj. A~ =[HA]. W tych warunkach z nimi kwasów) wykazują zjawisko buforowa
nia, tj. zdolności utrzymywania pH. Wartość pt
[A] roztworu buforowego po dodaniu mocnego kwasi
pH = pK + tog pK +- log— =pK + 0
[HA] lub mocnej zasady nie zmienia się bardziej niż p<
dodaniu takiej samej objętości wody. Zjawisk*
WODA I pH / 33

buforowania można najlepiej zilustrować po-


przez miareczkowanie słabego kwasu lub zasa- f 1,0-
dy wykorzystując pH-metr. W innym rozwiąza-
niu można obliczyć przesunięcie pH, które ma
miejsce w przypadku dodania kwasu lub zasady
do zbuforowanego roztworu. W przedstawio-
nym przykładzie, zbuforowany roztwór (mie-
szanina słabego kwasu i sprzężonej z nim zasa-
dy, pK = 5,0) wykazuje początkowo w jednej
z 4 wartości pH. Można obliczyć przesuniecie
pH, które wystąpi, jeśli zostanie dodany 0,1
mmol/1 K.OH na każdy milirównoważnik kwa-
su w roztworze (o stężeniu 1 mmol).
Początkowe pH 5,00 5,37 5,60 5,86 2 3 4 5 6 7 8
[" ] początkowe 0,50 0,70 0,80 0,88
0,50 0,30 0,20 0,12
1,00 2.33 4,00 7,33 Ryc. 3-6. Krzywa miareczkowania kwasu typu HA.
Punkt {) wskazuje pK o wartości 5,0.
Dodanie 0,1 mmol KOH powoduje
0,60 0,80 0,90 0,98
0,40 0,20 0,10 0,02
[A f/[HA]końcowe 1,50 4,00 9,00 49,0
0,176 0,602 0,95 1,69 Ładunek ułamkowy —0,5 nie oznacza, że poje-
Kortcowe pH 5,18 5,60 5,95 6,69 dyncza cząsteczka jest obdarzona ładunkiem
ipH 0,18 0,23 0,35 0,83 ułamkowym, lecz wyraża statystyczne praw-
dopodobieństwo, że ma ona ładunek —0,5.
Zmiana pH, wywołana przez dodanie 1 mmol Przyjęcie ładunku elektrycznego makrocząste-
jonów OH~ różni się znacznie w zależności od czek jako funkcji pH stwarza podstawę dla
pH. Przy wartościach pH zbliżonych do warto- wielu użytecznych technik rozdziału, włączając
ści pK, roztwory buforowe utrzymują skutecz- eiektroforetyczny rozdział aminokwasów, bia-
niej pH, co określa się ich efektem buforującym. łek osocza i nieprawidłowych hemogJobin.
Roztwory słabych kwasów i sprzężonych z nimi W komórkach żywych bufory fosforanowy
zasad są najskuteczniejszymi układami buforo- i wodorowęglanowy, oprócz białczanowych,
wymi w zakresie pH równym pK + 2,0 jednostki stanowią podstawowe bufory.
pH. Oznacza to, że aby zbuforować roztwór
w pH X, można wykorzystać słaby kwas lub
zasadę, których pH nie różni się od pH X więcej PIŚMIENNICTWO
niż o 2 jednostki pH.
Na rycinie 3-6 przedstawiono ładunek eJekt- Segel IM: Biochemical Calcuiations. Wiley,
ryczny 1 cząsteczki kwasu jako funkcję pH. 1968.

3 — Biochemia
CZĘŚĆ I
Budowa oraz funkcje
białek i enzymów

Aminokwasy
4
Victor W. Rodweli, PhD

WPROWADZENIE genne) muszą być dostarczane w pożywieniu,


ponieważ nasz organizm nie może ich syn-
Żywe komórki wytwarzają makrocząsteczki tetyzować w ilościach niezbędnych do pod-
(białka, kwasy nukleinowe, polisacharydy), które trzymania wzrostu (dzieci) i utrzymania zdro-
służą jako składniki strukturalne, katalizatory, wia (dorośli). Metabolizm aminokwasów przy-
hormony, receptory lub magazyny informacji czynia się do powstania wielu biomedycznie
genetycznej. Te makrocząsteczki są biopolime- ważnych związków. Na przykład dekarboksyla-
rami, utworzonymi z jednostek monomerycz- cja pewnych aminokwasów prowadzi do po-
nych lub cegiełek budulcowych. Jednostkami wstania amin, wśród których cześć pełni ważne
monomerycznymi w kwasach nukleinowych są funkcje biologiczne (np. histamina i kwas 7-a-
nukleotydy, w złożonych polisacharydach — po- minomasłowy [GABA]). Liczne choroby są
chodne cukrowe, a w białkach — L-a-amino- spowodowane nieprawidłowościami transportu
kwasy. aminokwasów do komórek. W pewnych warun-
Chociaż białka mogą także zawierać poza kach może dojść do pojawienia się w moczu
aminokwasami, dodatkowe substancje (np. znacznej ilości jednego lub wielu aminokwasów
hem, cukrowce, tłuszcze), ich trójwymiarową — takie stany określa się jako aminoacydurie.
strukturę i właściwości biologiczne warunkuje w
głównej mierze rodzaj aminokwasów, kolejność,
w jakiej łączą się ze sobą w łańcuchu WSZYSTKIE AMINOKWASY
polipeptydowym oraz ich przestrzenne ułożenie,, ZAWIERAJĄ PRZYNAJMNIEJ
względem siebie. 2 GRUPY FUNKCYJNE
Aminokwasy pełnią dodatkowe funkcje
w komórkach. W tabeli 4-4 i 4-5 przedstawiono Aminokwasy zawierają 2 grupy funkcyjne, tj.
niektóre biologicznie ważne substancje, które aminową i karboksylową. W a-aminokwasach
wywodzą się z aminokwasów. obie te grupy połączone są z tym samym (a)

H
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE

Niektóre aminokwasy wydają się być zaan-


gażowane w przenoszeniu impulsów w układzie \a
nerwowym, czego przykładem są glicyna i kwas Ryc. 4-1. R-C-NHj I
glutaminowy. Aminokwasy podstawowe (egzo- kwasu. COOH OH

Dwie formy przedstawienia j.-


amino-
36 / ROZDZIAŁ 4

atomem węgla (ryc. 4-1). Chociaż w przyrodzie jedna naładowana, a druga obojętna, występują
występuje ok. 300 aminokwasów, tylko 20 w równowadze protonowej:
z nich występuje w białkach (tab. 4-3). Cał-
kowita hydroliza* biatek dostarcza 20 L-a-ami- R—COOH « R—COO" + H+ H+
nokwasów. Należy podkreślić, że białka wszyst-
kich form życia — roślin, zwierząt, drobnoust- W równowadze tej R—COOH i R—NH^ re-
rojów — zawierają te same 20 aminokwasów. prezentują związki protonowe lub kwaśne, na-
Przyczyną tego jest uniwersalność kodu genety- tomiast R—COO~ i R—NH2 — zasady sprzę-
cznego, co stanie się oczywiste dla Czytelnika żone (protonobiorców) z odpowiednimi kwasa-
w toku omawiania tego zagadnienia później (p. mi. Chociaż zarówno R—COOH jak
rozdz. 30). W skład niektórych białek wchodzą i R NH; są słabymi kwasami, R—COOH jest
pochodne aminokwasów, utworzone po ich znacznie silniejszym kwasem niż R—NH r
włączeniu w cząsteczkę białka (p. lab. 6-4). W pH osocza krwi czy przestrzeni śródkomór-
Z wyjątkiem glicyny, dla której R (R — łań- kowej (pH odpowiednio 7,4 i 7,1) grupy kar-
cuch boczny aminokwasu) stanowi atom wodo- boksylowe istnieją prawie całkowicie jako jony
ru (ryc. 4-1), wszystkie 4 podstawniki związane karboksyjowe — R—COO~. Przy tych wartoś-
ciach pH większość grup aminowych występuje
z atomem węgla et-aminokwasów są różne.
w formie zasocjowanej (protonowej)
Tetrąędryczne. ułożenie 4 różnych podstawni- — R—NH3. Ze względu na przeważającą po-
ków wokół atomu węgla a (tzw. węgiel asymet- stać zjonizowaną aminokwasów we krwi i więk-
ryczny) nadaje aminokwasom właściwość szości tkanek, należy przedstawić ich budowę
op-.tyczna. (zdolnośćTjio_ _skręcania . tak, jak na ryc. 4-2A. Należy pamiętać, że
płaszczyzny światła spolaryzowanego). Chociaż struktura B (ryc. 4-2) nie może istnieć w żadnym
pewne aminokwasy występujące w białkach są pH. Przy dostatecznie niskim pH, w którym
prawo-skrętne, a niektóre lewoskrętne, w pH cofa się jonizacja grupy karboksylowej, znacz-
7,0 wszystkie mają bezwzględną konfigurację nie słabsza kwaśna grupa aminowa będzie wy-
porównywalną z konfiguracją aldehydu L- stępować także w formie protonowej. Przy-
glicery-nowego, stąd opisuje się je jako L-a- bliżone wartości pKa dla grup a-karboksylowej
amino-kwasy. i oc-aminowej wynoszą odpowiednio 2 i 10 (tab.
4-1). Przy pH wynoszącym 2 jednostki poniżej
Ogólne reakcje chemiczne wartości pKa, kwas w ok. 99% ma formę
aminokwasów można przewidzieć protonową. Jeżeli pH stopniowo wzrasta, to
znając właściwości grup funkcyjnych proton z grupy karboksylowej odłącza się zna-
Grupy funkcyjne aminokwasów — karbok- cznie wcześniej niż z grupy R—NH 3 • W każdym
sylowa i aminowa — wykazują typowe dla nich wystarczająco wysokim pH do utworzenia prze-
reakcje, np. tworzenie soli, estryfikację, acyla- wagi grupy aminowej R—NH2 musi być rów-
nież obecny jon karboksylowy (R—COO~).
Jednakże w wielu reakcjach, poza równaniami
równowagi protonowej, stosuje się wzory ami-
RÓWNOWAGI PROTONOWE nokwasów w formie B.
AMINOKWASÓW

W zależności od pH otaczającego NHj


środowiska aminokwas może mieć NH,+
ładunek dodatni, ujemny lub nie mieć 0-
żadnego ładunku II
Aminokwasy zawierają co najmniej 2 zjoni- O
zowanc, słabo kwaś ne grupy: —C OOH 8
i —NHt- W roztworze obie formy tych grup.

* Hydroliza = rozerwanie wiązania kowalencyjne- Ryc. 4-2. Poprawna struktura ^jonizowanego ami-
go przy udziale cząsteczki wody. nokwasu w pH fizjologicznym lub blisko pH fizjo-
logicznego (A). Postać B (niezjonizowana) nie
występuje w żadnym pH, ale jest często' używana,
dla wygody, przy omawianiu chemii aminokwa-
sów.
AMINOKWASY / 37

Tabela 4-1. Słabo kwaśne grupy aminokwasów występujących w białkach


Sprzężony kwas Sprzężona zasada Przybliżona
wartość pK

a-Karboksylowa R—COOH R—COO" 2.1 ±0,5


Nie a-kar boksy Iowa (aspara- R—COOH R—COO" 4,0 + 0,3
ginian, glutaminian) f 1---------R

Imidazolowa (histydyna) 6,0


r v
^-Aminowa R-NH + R—NH2 9,8 ±1,0

s-Aminowa (lizyna) R-NH^ R—NHa 10,5

Fenolowa OH (tyrozyna) 10,1

Guanidynowa (arginina) H NH2 H NH 12,5


1 11+ R—N—C j II R—N—C ■

—NH2 —NH2

Sulf hydry Iowa (cystein3) R—SH R-S- 8,3

Względną moc słabych kwasów Punkt izoelektryczny aminokwasu (pl)


wyrażają wartości pK, jest to takie pH, przy którym nie jest on
Względną moc słabych kwasów wyraża się obdarzony żadnym ładunkiem i nie
przez ich stale dysocjacji Ka lub przez ich pK porusza się w polu elektrycznym
— ujemny logarytm ze stałej dysocjacji: Strukturę aminokwasu alifatycznego, takie-
go jak alanina, w pH odpowiadającym punk-
towi izoelektrycznemu przedstawia ryc. 4-3.

W tabeli 4-1 przedstawiono wartości pK dla


grup funkcyjnych 20 aminokwasów spotyka-
nych w białkach. NrV
Całkowity ładunek (algebraiczna suma wszys-
tkich dodatnio i ujemnie naładowanych grup)
aminokwasu zależy od pH lub stężenia protonów
Ryc. 4-3. Struktura postaci zjonizowanej lub jonu
otaczającego środowiska. Możliwość zmiany ła- obojnaczego alaniny. Chociaż jon obojnaczy alani-
dunku aminokwasów i ich pochodnych, przez ny ma grupy obdarzone ładunkiem elektrycznym,
umiejętne sterowanie pH, ułatwia fizyczny roz- nie wędruje w polu elektrycznym.
dział aminokwasów, peptydów i białek.

♦ Dla wygody zapis Ka lub pKtt będzie stosowany, w przypadku aminokwasu z tylko dwiema
lecz opuszczony później w przypisach dotyczących grupami zjonizowanymi (np. alanina) nie ma
symboli. niejasności w wyliczeniu pl. Ponieważ wartość
38 / ROZDZIAŁ 4

W mocnym kwasie O D
(pH ponlżeji); pH ok. 6 - ft
B W mocno) zasadzie
całkowity ladunek= + l całkowity ładunek = -1
pH ok. 3; (pH powyżej 11);
całkowity ładunek = o całkowity ładunek = -2

Ryc. 4-4. Równowagi protonowe kwasu asparaginowego.

pK, (R—COOH) = 2,35 natomiast pK 2 Wartość pl dla lizyny wynosi 9,7; dla argininy
(R—NH*) = 9,69, to punkt izoelektryczny (pl) 10,8. Czytelnik powinien umieć określić pl dla
alaniny wynosi: histydyny.
Określenie wartości pK po każdej stronie
jonu obojnaczego przez sprawdzenie form nała-
= 6,02
dowanych, nie ogranicza się do aminokwasów.
2,35+9,69 Można ją stosować do obliczania ładunku cząs-
Pl teczki z każdą liczbą grup dysocjujących. Moż-
liwość wykonywania takich obliczeń okazuje się
Wyliczenie wartości pl dla aminokwasu z do- bardzo przydatna w laboratorium klinicznym,
datkowymi grupami zjonizowanymi, poza tymi gdyż pozwala przewidzieć ruchliwość elektro-
związanymi z węglem ot, jest bardziej skom- foretyczną związków w polu elektrycznym i do-
plikowane. Na rycinie 4-4 przedstawiono różne brać właściwe bufory do ich rozdziału. Na
formy jonowe kwasu asparaginowego. Jakie przykład, w buforze o pH 7,0 można rozdzielić
będzie zatem pH odpowiadające punktowi izo- 2 typy cząsteczek: z pl 6,0 i 8,0, ponieważ
elektrycznemu dla tego aminokwasu? W po- cząsteczka z pI = 6,0 będzie mieć większy cał-
szukiwaniu pl dla kwasu asparaginowego trze- kowity ujemny ładunek przy pH 7,0 niż cząs-
ba napisać wszystkie możliwe formy jonowe teczka z pI = 8,0. Podobne rozważania stosują
tego związku w kolejności, w której pojawiają się do rozdziałów na złożach jonowych zarówno
się w roztworach — od silnie kwaśnych, poprzez dodatnio, jak i ujemnie naładowanych polime-
obojętne do zasadowych (porównaj przykład rów (np. DEAE-celuloza, żywica Dowex 1),
kwasu asparaginowego na ryc. 4-4). Następnie
należy rozpoznać formę izojonową, jon oboj- Rozpuszczalność i temperatura
naezy lub obojętny (jak na ryc. 4-4B). Punkt topnienia aminokwasów
izoelektryczny (pl) jest to pH w środku pomię- odzwierciedlają ich charakter jonowy
dzy wartościami pK po obydwu stronach form Obecność elektrycznie naładowanych grup
izojonowych. W omawianym przykładzie: większości aminokwasów przyczynia się do ich
rozpuszczalności. W formie jonowej rozpusz-
czają się one łatwo w rozpuszczalnikach polar-
2,98 nych, takich jak woda i etanol, ale nie rozpusz-
2,09+ 3,86 czają się w rozpuszczalnikach niepolarnych,
Pl = jak: benzen, heksan i eter. Wysoka temperatura
topnienia (punkty topnienia powyżej 200DC)
Takie rozwiązanie jest również stosowane do odzwierciedla ilość energii potrzebnej do poko-
obliczania wartości pl aminokwasów z innymi, nania sił jonowych stabilizujących strukturę
dodatkowymi grupami dysocjującymi, np. lizy- sieci kryształów.
ny lub histydyny. Po napisaniu wszystkich
możliwych form elektrycznie naładowanych
aminokwasów zasadowych — lizyny i argininy
— należy zapisać, że:
pK 2+ pK 3
P'= ----------«-------
AMINO KW ASY /33

Tabela 4-2. Podział L-at-aminokwasów występu - PODZIAŁ AMINOKWASÓW


jących w białkach na podstawie względnej polar- WYSTĘPUJĄCYCH W BIAŁKACH NA
ności ich grup R. W grupie niepolarnej jest mała PODSTAWIE WZGLĘDNEJ
bądź nie ma wcale różnicy w ładunku elektrycznym
między regionami, podczas gdy w grupie polarnej
POLARNOŚCI ICH GRUP R
różnica ta jest względnie duża
Aminokwasy występujące w białkach można
Aminokwasy Aminokwasy podzielić na 2 duże grupy na podstawie poiar-
niepolarne polarne
ności grup R. przyłączonych do atomu węgla a.
W celu ułatwienia przedstawiania niezwykle
Alanina Arginina długich sekwencji amin o kwasowych niektórych
Izoleucyna Asparagina białek, praktykuje się stosowanie jednolitero-
Leucyna Kwas asparaginowy wych symboli aminokwasów (tab. 4-3).
Metionina Cysteina Aminokwasy w stanie wolnym lub związa-
Fenyloa Janina Kwas glutaminowy nym (nie będące składnikami białek) odgrywają
Prolina Glutamina ważną rolę w procesach przemiany materii (tab.
Tryptolan Glicyna 4-4 i 4-5). Na przykład ornityna, cytrulina i kwas
Walina Histydyna argininobursztynowy uczestniczą w biosyntezie
Lizy na
mocznika, katanie naturalnym występuje po-
Sery na nad 20 D-aminokwasów. Należą do nich D-
Treonina
alanina i kwas D-glutami nowy ścian komór-
Tyrozyna kowych niektórych bakterii oraz różne D-ami-
nokwasy wchodzące w skład antybiotyków.

Tabela 4-3.L-s-aminokwasy występujące w białkach*

Nazwa Symbol Wzór strukturalny

Aminokwasy z. alifatycznymi łańcuchami bocznymi

Glicyna H—CH™COCT
Gly [G]

Alanina CH3
Ala [A]

Walina ,CH—CH—COO"
Vaf [V] t

Leucyna X
Leu [L] H,C

Izoleucyna 7> CH—CB


Ile [1] —CGO"
40 / ROZDZSAŁ 4

cd. tab. 4-3

Nazwa Symbol Wzór strukturalny


Aminokwasy z łańcuchem bocznym zawierającym grupy hydroksylowe (OH)
Sery na Ser [S] CH^CH^rC&O-
.---.Li ^łJLJf-

Treonina Thr[T] CH,-CH—OH—COCT

OH *NHj

Tyrozyna Tyr [Y] patrz niżej

Aminokwasy z łańcuchem bocznym zawierającym atomy siarki

Cysterna*
Cys [C]
SH fl^ CH;—

Metionina
CH3-CH—COO"
Met [M]

CH
SH

; C H 3 H COO
O^~Cn3 rwij -^

Aminokwasy z bocznym zawierającym grupy kwaśne lub ich amidy


łańcuchem
Kwas asparaginowy Asp[D] • "OOC—C Hs —CH—COO"
t 1L1M
flfTJ .$.

Asparagina Asn [N] H j N - C - C H , - C H — C O O 0"


^H,

Kwas glutaminowy Glu ! El "OOC—C H2—C H3 —CH—COO"

Glutamina Gin [Q] H,N—C—CH 2—C H2 ~CH—COO-

Aminokwasy z łańcuchem bocznym zawierającym grupy zasadowe


H—N—CH 2—CH,—CH?—CH—COO"
I +
NH5
r
Arginina Arg N H,
Lizy na
H s - C H ,— C H ,— C HS - C M — C O O "
+
H3 NH,
Histydyna [R] j______I C H,—GH—COO*

Lys [K]

His |h|
AMINOKWASY / 41

cd. tab. 4-3

Nazwa Symbol Wzór strukturalny


Aminokwasy zawierające pierścień aromatyczny
-Histydyna His [H] patrz wyżej

Fenyioaianina Phe {F] \—/ >—CHj—CH^COO"

Tyrozyna Tyr[Yl

Tryptofan Trp[W] pCH;—CH—cocr

Immokwasy i------------1

Ptoiina Pro [P]

*. Z wyjątkiem hydroksyl i zyny (Hyl) thydroksyproliny (Hyp), które są włączane w wiązania peptydowe
jako lizyna i proiina, a następnie hydroksylowane, swoiste tRNA istnieją dla wszystkich aminokwasów
przedstawionych w tej t3be/i. Ich włączanie w białka pozostaje pod bezpośrednią kontrolą genetyczną.
** Cystyna składa się z 2 reszt cystetn połączonych wiązaniem disiarczkowym:

I
"OOC—CH—CH Z—S—S—CH 2 —CH—COO"

NH +

Tabela 4-4. Przykłady oc-aminokwasów nie występujących w białkach, ale spełniających istotną rolę
w metabolizmie ssaków

Nazwa po tuczna Wzór strukturalny w pH Znaczenie


i systematyczna obojętnym
Homocysteina (kwas 2- CH2— CH?—CH—COCf Związek pośredni w bio-
amino--4-merkaptoma ł
syntezie metiortiny
słowy) SH NH3

Kwas cysteinosulfinowy H2—CH—COO" Związek pośredni w kata-


{kwas 2-amtno-3-sulfi- CH2—C botizmie cysteiny
nopropionowy)
so t^
Homoseryna Związek pośredni w meta-
(kwas 2-amino-4-hydro- bolizmie treoniny, aspara-
ksymasłowy) ginianu i metioniny

CHS—CHS

OH
42 / ROZDZIAŁ 4

cd. tab. 4-4

Nazwa potoczna Wzór strukturalny w pH


Znaczenie
i systematyczna obojętnym

Ornityna C H2—CH2—CH2—bi—COO"
(kwas 2,5-diaminoamy-
lowy)

Cytrulina Związek pośredni w bio-


(kwas2-amtno-5-ureidoa- syntezie mocznika
mylowy) I

NH,

Kwas argininobursztyno-
■NH CH2~™CHj 11
"CHj JW.
wy
H N—C —NH -
"COO—CH2—C—COO*

Dopa {3,4-dihydroksyfe-
3—T V—CH, Prekursor meianiny
nyloalanina)

HO

3-Monojodotyrozyna
HO CH,— Prekursor hormonów tar-
czycy
I

3,5 - D i j od oty r ozy n a HO -CH,

3,5,3'-Trijodotyronina
(T3) . jw.

Tyroksyna (3,5,3',5'-tetra- HO CH, jw.


jodotyronina; T4}
AMINOKWASY / 43

Tabela 4-5. Przykłady nie a-aminokwasów ważnych dla metabolizmu ssaków


Nazwa potoczna i Wzór strukturalny Znaczenie
systematyczna

B-alanina CH2—CH2—COO" Składnik koenzymu A i witaminy


(kwas 3-aminoproprionowy) [ pantoteiny
+
NH3
Tauryna CH2—CH2—SO3" Występuje w żółci w połączeniu
11
{kwas 2-amtnoerytosu)fonowy) z kwasami żółciowymi
Kwas y-aminomasłowy (GA8A) On 2 —v*r1 2 —^rl2—UUU Neuroprzekażnik powstający z
(kwas 4-aminomasłowy) glutaminianu w tkance mózgo-
wej
Kwas fi-aminuizumasłowy H 3 N+—CH 2 —CH—COO" Końcowy produkt katabolizmu
(kwas 2-metylo-3-aminopropio- pirymidyny, występujący w mo-
nowy) ĆH3 czu niektórych osób
WŁAŚCIWOŚCI POSZCZEGÓLNYCH Pierwszorzędowa grupa alkoholowa seryny
AMINOKWASÓW ZALEZĄ ÓD ICH i pierwszo rzędowa grupa tioalkoholowa (—SH)
GRUP R PRZY ATOMIE WĘGLA a cysteiny są doskonałymi czynnikami nukleofi-
lowymi, których funkcja jest ważna dla katali-
Glicyna, najmniejszy aminokwas, może „do- zy. Z kolei drugorzędowa grupa alkoholowa
pasować się" łatwo w obszary trójwymiarowej treoniny jest dobrym czynnikiem nukleofiio-
struktury białek, niedostępne dla innych amino- wym, aczkolwiek nie jest znany jej udział w ka-
kwasów i występuje w obszarach, w których talizie. Dodatkowo, poza katalityczną rolą gru-
łańcuchy peptydowe ulegają silnemu zwinięciu. py —OH w przypadku seryny i tyrozyny,
Alifatyczne grupy R jłaniny, waliny, leucyny odgrywa ona rolę w regulacji aktywności nie-
jjzoleucyny oraz aromatyczne grupy R fenylo- których enzymów, których aktywność katality-
ajaniny, tyrozyny i tryptofanu są hydrofobowe czna zależy od stanu ufosforylowania reszt
i ta właściwość ma ważne znaczenie w uporząd- serylowych lub tyrozylowych.
kowaniu cząsteczek wody w białkach, w bezpo- 5
średnim sąsiedztwie tych grup. Te aminokwasy 6-1
są charakterystyczne przede wszystkim dla wnę-
trza łańcuchów białek cytozolowych.
I |3H
"L Tryptofan
Naładowane grupy R aminokwasów zasado-
wych odgrywają kluczową rolę w utrzymywa- 1-
niu swoistej konformacji białka przez tworzenie <H
wiązań typu soli. Przerwanie i odtworzenie
wiązań typu soli towarzyszy utlenowaniu i od- u
tlenowaniu hemoglobiny {p. rozdz. 7). Ponadto
aminokwasy z dodatnio lub ujemnie naładowa-
I
<3
nymi grupami R uczestniczą w układach „prze-
kazywania ładunku" (ang, „charge relay").
które przesyłają ładunki na znaczne odległości Fenyioalanlna
podczas katalizy enzymatycznej. Histydyna po- "r
-
nadto pełni wyjątkową i ważną funkcję w katali- 1^1 ------1---r
zie enzymatycznej, gdyż wartość pK jej formy 240 260 280
protonowej układu imidazolowego dopuszcza DłusjoSć fali [nm|
w pH 7,0 działanie jej jako katalizatora zasado- Ryc. 4-5. Widma absorpcyjne tryptofanu, tyrozyny
wego lub kwasowego. i fenyloalaniny. ____
44 / ROZDZIAŁ 4

Aminokwasy nie absorbują światła widzial-


nego (tj. są one bezbarwne) i, z wyjątkiem
aminokwasów aromatycznych: tryptofanu, ty-
rozyny, fenyloalaniny i histydyny, nie absor-
bują światła nadfioletowego o długości powyżej
240 nm. Jak przedstawiono na ryc. 4-5 więk-
szość światła nadfioletowego o długości fali po-
wyżej 240 nm, absorbowanego przez białko, Ryc. 4-7. Fluorescamma.
pochłania zawarty w nim tryptofan.

REAKCJA Z NINHYDRYNĄ LUB


FLUORESCAMINĄ SŁUŻY DO RÓŻNORODNOŚĆ TECHNIK
WYKRYWANIA AMINOKWASÓW ROZDZIAŁU AMINOKWASÓW
Ninhydryna (ryc. 4-6). Powoduje oksydacyjną Chromatografia
dekarboksylację aminokwasów, w wyniku cze- We wszystkich rodzajach chromatografii czą-
go powstają CO Z , NH 3 i atdehyd uboższy steczki rozdzielają się między fazę stacjonarną
o jeden atom węgla w porównaniu z macierzys- a ruchomą (tab. 4-6). Rozdział zależy od względ-
tym aminokwasem. Zredukowana ninhydryna nej tendencji cząsteczek mieszaniny do ich silniej-
reaguje wtedy z uwolnionym amoniakiem, two- szego wiązania się z jedną z tych faz. Chociaż
rząc niebieski kompleks, który absorbuje świat- przedstawione techniki rozdziału dotyczą głów-
ło o długości 570 nm. Natężenie barwy niebies- nie aminokwasów, ich zastosowanie nie ograni-
kiej powstałego kompleksu stanowi podstawę cza się tylko do tych cząsteczek.
ilościowej metody oznaczania aminokwasów, za
pomocą której można wykryć mikrogramowe
ilości aminokwasów. Aminy, inne niż a-amino- Tabela 4-6. Relacje zachodzące między fazami
kwasy, także reagują z ninhydryna, tworząc w chromatografii
barwny niebieski kompleks, ale bez tworzenia T YP Faza Faza
CO2. chromatografii stacjonarna ruchoma
Powstawanie CO? wskazuje zatem na obec-
ność a-aminokwasów. Peptydy i NH$ reagują Chromatografia po- Ciekła Ciekła
także z ninhydryna, lecz znacznie wolniej niż działowa na stałych
a-aminokwasy. sorbentach; filtracja Stała Ciekła
Pro lina i 4-hydroksyprolina tworzą z ninhyd- żelowa
ryna kompleks o barwie żółtej. Chromatografia jo-
nowymienna Ciekła Gazowa
Chromatografia po-
działowa między
cienką warstwą cie-
kłego złoża i prze-
pływającym gazem

Ryc. 4-6. Ninhydryna. Chromatografia bibułowa


Chromatografia bibułowa, pomimo wypiera-
nia jej przez bardziej wyrafinowane metody,
wciąż znajduje zastosowanie w rozdziałach ami-
Fluorescamina (ryc. 4-7). Jest czulszym związ-
nokwasów. Próbki aminokwasów nanosi się na
kiem, za pomocą którego można wykryć nano-
pasek bibuły, w określonym punkcie, w odległo-
gramowe ilości aminokwasów. Podobnie jak
ści 5 cm od jego końca. Następnie pasek zawie-
ninhydryna, fluorescamina tworzy kompleks
sza się w szczelnym naczyniu (komorze) zawie-
z aminami innymi niż a-aminokwasy.
rającym rozpuszczalnik (ryc, 4-8).
AMINOKWASY / 45

TnT
pierwotne zanurzenie bibuły w roztworze sili-
Kierunek konu). Chromatografię podziałową w odwró-
wędrówki Pasek conej fazie stosuje się do rozdziału niepolarnych
rozpuszczalnika iblbutyj peptydów lub lipidów, niepolarnych związków,
1
Naczynia 2 takich jak niektóre aminokwasy. Wyróżnia się
rozpuszczalnikiem 2 typy technik stosowanych do rozwijania chro-
mato gram u; chromatografię wstępującą i zstę-
pującą, tj. odpowiednio gdy rozpuszczalnik
wędruje przez bibułę z naniesioną próbą w górę
lub w dół. Kiedy rozpuszczalnik zbliży się
prawie do końca bibuły, wtedy wyjmuje się ją,
Ryc. 4-8. Chromatografia bibułowa zstępująca suszy i przeprowadza reakcję identyfikacji ba-
(przekrój komory). danych związków (w przypadku aminokwasów
przeprowadza się reakcję z 0,5% roztworem
ninhydryny w acetonie, po czym ogrzewa przez
kilka minut w temp. 90—110°C. Aminokwasy
Rozpuszczalniki stosowane do rozdzielania z dużymi niepolarnymi łańcuchami bocznymi
aminokwasów są mieszaninami wody, alkoholi, (Leu, Ile, Phe, Trp, Val, Met, Tyr) wędrują dalej
kwasów lub zasad. Bardziej polarne składniki niż te z krótszymi niepolarnymi łańcuchami
rozpuszczalnika wiążą się z celulozą i stanowią bocznymi (Pro, Ala, Gly) lub z polarnymi
fazę stacjonarną, zaś mniej polarne składniki łańcuchami bocznymi (Thr, Glu, Ser, Arg, Asp,
— fazę ruchomą. Tak jest w klasycznej chroma- His, Lys, Cys) (p. ryc. 4-9). Odzwierciedla to
tografii podziałowej. W chromatografii podzia- większą względną rozpuszczalność cząsteczek
łowej w odwróconej fazie polarności fazy rucho- polarnych w hydrofilowej fazie stacjonarnej,
mej i stacjonarnej są odwrócone (np. przez zaś cząsteczek niepolarnych w rozpuszczal-
nikach organicznych. W grupie cząsteczek nie-
polarnych (Gly. Ala, Val, Leu) zwiększeniu
długości niepolarnego łańcucha bocznego to-
Kierunek * _ Start
warzyszy zwiększenie ruchliwości tych cząste-
wędrówki

czek.
rozpuszczalnika Cys Stosunek odległości przebytej przez amino-

1
Lys • kwas do odległości przebytej przez czoło roz-
Asp
His puszczalnika, mierzonych od miejsca naniesie-
Glv
Arg nia mieszaniny aminokwasów, opisuje się jako
Ser wartość Rf tego aminokwasu (względną ruch-
Thr Glu liwość). Wartości Rf dla danego aminokwasu
zmieniają się w zależności od warunków do-

Pro
1 Ala' świadczalnych, np. od stosowanego rozpusz-
czalnika. Chociaż możliwa jest próbna iden-
tyfikacja aminokwasu za pomocą samej warto-
ści Rf, bardziej wskazane jest rozdzielenie chro-
Val
i i Tvr matograficzne nieznanej mieszaniny amino-
kwasów równocześnie ze znanymi aminokwa-
Met
sami wzorcowymi. Wobec tego ruchliwość mo-
Trp że być porównana do ruchliwości wzorców (np.
Phe jako RAia raczej niż jako Rf). Ruchliwości,
Leu # przedstawione jako względne wobec standar-
dowych, różnią się mniej niż wartości Rf z kolej-
nych doświadczeń.
Ryc. 4-9. identyfikacja aminokwasów występują Zawartość aminokwasów można oznaczyć
cych w białkach. Po rozdziale mieszaniny amino ilościowo, wycinając każdą plamę i eluując
kwasów techniką chromatografii bibułowej zstępu odpowiednim rozpuszczalnikiem, a następnie
jącej w układzie n- butanol -kwas octowy-woda przeprowadzając analizę kolorymetryczną (z
plamy aminokwasów wywołano za pomocą nin- ninhydryną). W innym rozwiązaniu bibułę
hydryny.
_______________________________________
46 / ROZDZIAŁ 4

spryskuje się ninhydryną, a natężenie barwy — ATLC), nie przypomina chromatografii bi-
wyeluowanych plam mierzy się w fotometrze bułowej i opiera się na innych zasadach. W tej
z zapisem natężenia światła przepuszczanego technice rozpuszczalnik (który nie musi być
lub odbitego. dwuskładnikowy lub bardziej złożony) eluuje
W innej technice — chromatografii bibułowej składniki próby z zaadsorbowanych miejsc na
dwuwymiarowej, próbkę nanosi się w jednym aktywowanym sorbencie, takim jak prażony żel
rogu kwadratowego arkusza bibuły i rozdziela krzemionkowy. Metoda ATLC znajduje zasto-
w odpowiednio dobranej mieszaninie rozpusz- sowanie do rozdziału związków niepolarnych,
czalników. Po wysuszeniu i usunięciu rozpusz- takich jak lipidy, i stąd nie jest przydatna dla
czalnika arkusz obraca się o 90°C i rozdziela części aminokwasów i większości peptydów.
w innej mieszaninie rozpuszczalników (ryc. 4-
10). Chromatografia jonowymienna
Całkowita analiza reszt aminokwasowych po
hydrolizie łańcucha peptydowego wymaga na
ogół automatycznej chromatografii jonowymien-
Butanol-kwas octowy-woda (4:1:5). nej. Pełen rozdział, identyfikacja i oznaczenie
ilościowe hydrolizatu białkowego nie trwa dłu-
żej niż 3 h. W metodzie Moore'a i Steina stosuje
się kolumny (krótką i długą) zawierające formę
Na+ sulfonowanej żywicy polistyrenowej. Kie-
dy kwaśny hydrolizat w pH 2,0 zostanie nanie-
siony na kolumny, aminokwasy wiążą się z jo-
nem Na+ wymieniacza kationowego. Następnie
kolumny eluuje się cytrynianem sodu w zaprog-
ramowanych warunkach pH i temperatury.
Krótką kolumnę eluuje się jednym buforem, zaś
długą — dwoma, W eluatach z kolumn wywołu-
je się reakcję z odczynnikiem ninhydrynowym,
Ryc. 4-10. Dwuwymiarowa chromatografia ami- a odczyty natężenia barwy przeprowadza się
nokwasów (przerysowano, nieznacznie zmodyfi- w kolorymetrze przepływowym. Dane są rejest-
kowano z: Levy A. J. i Chung D.: Two-dimensional rowane na katodowej lampie obrazowej ze
chi-omatographyof aminoacidsonbuffered papers. sprzężonym komputerowym odczytem integ-
Aria!. Chem. 1953; Copyright ©1953 by American racji powierzchni pól rozdzielonych aminokwa-
Chemical Society; zamieszczono za zgodą). sów (ryc. 4-11).

Chromatografia cienkowarstwowa
Wyróżnia się 2 odrębne klasy chromatografii
cienkowarstwowej (ang. thin-layer chromato-
graphy; skrót — TLC). Pierwsza — chromato-
grafia cienkowarstwowa podziałowa (ang. par-
tition thin-layer chromatography: skrót
— PTLC), w pełni przypomina chromatografię
bibułową podziałową. W metodzie PTLC wy-
korzystuje się te same układy rozpuszczalników
i sposoby identyfikacji badanych związków, co
w chromatografii bibułowej. Natomiast bibułę
zastępuje płytka pokryta cienką warstwą spro-
szkowanej celulozy lub innego względnie obo-
jętnego złoża. Możliwy jest również wariant 570 nm
PTLC w odwróconej fazie.
Z kolei druga klasa — adsorpcyjna TLC Ryc. 4-11A
(adsorption thin-layer chromatography; skrót
AMINOKWASY / 47

55 °C

570 nm

-pH 3,25- -pH 4,25-


C. 4-11. Automatyczna analiza kwaśnego hydrolizatu białkowego na kolumnach Dowex 50 Moore'a
iSteina (w temp. 55°C). A; Do rozdziału aminokwasów zasadowych użyto krótkiej kolumny (5,0x0,9 cm),
stosując elucję roztworem o pH 5,28; potrzebny czas = 60 min. B: Do rozdziału aminokwasów obojętnych
i kwaśnych użyto dłuższej kolumny (55 x 0,9 cm), stosując elucje najpierw buforem o pH 3,25, a potem
buforem o pH 4,25. Norleucynę użyto jako substancję wzorcową {tzw. wzorzec wewnętrzny). Amino-
kwasy zasadowe pozostają związane na kolumnie; potrzebny czas =180 min. Eluowane próbki
reagują z odczynnikiem ninhydrynowym, a pomiar ich gęstości optycznej jest dokonywany przy
długości fal światła 570 nm i 440 nm. Przy 440 nm wykrywa się jedynie prolinę i hydroksyprolinę.
Oś rzędnych — gęstość optyczna w skali logarytmicznej: oś odciętych — czas w min (reprodukowano
za zgodą: Prof. ET. Mert, Pardue University).

Elektroforeza wysokonapięciowa niektórych białek, nukleotydów i fosfocukrów.


Elektroforeza wysokonapięciowa (ang. high-- Próbki nanosi się na nośnik zwilżony buforem
voltage electrophoresis; skrót — HVE) roz- o odpowiednim pH i łączy się ten nośnik ze
dzielająca aminokwasy, polipeptydy i inne am- zbiornikami buforu za pomocą bibułowych
folity (cząsteczki, których ładunek całkowity łączników, a cały układ z bibułą można przy-
zależy od pH otaczającego środowiska) w polu kryć płytą szklaną lub zanurzyć w chłodziwie
prądu stałego ma wiele zastosowań w bioche- węglowodorowym. Po podłączeniu prądu cząs-
mii. W analizie aminokwasów najczęściej uży- teczki obdarzone ładunkiem dodatnim wędrują
wanymi nośnikami są arkusze bibuły albo cien- w roztworze o wybranym pH w kierunku kato-
kowarstwowe płytki powleczone sproszkowaną dy, a cząsteczki z ładunkiem ujemnym — w kie-
celulozą. W rozdziałach wielkocząsteczkowych runku anody. W celu zidentyfikowania roz-
polipeptydów i białek używa się usieciowanego dzielonej próby elektroforegram wybarwia się
żelu poliakryloamidowego. W analizie oligo- odczynnikiem ninhydrynowym (aminokwasy,
merów nukleotydowych wykorzystuje się głów- peptydy), bromkiem etydyny i ogląda w świetle
nie 2 złoża — agarozę i żel poliakryloamidowy. lampy UV (oligomery nukleotydowe) itd. Wy-
Rozdział amfolitów, umieszczonych w polu bór pH „narzucają" wartości pK grup zjonizo-
elektrycznym o napięciu 2000—5000 V w ciągu wanych cząsteczek w mieszaninie.
0,5—2 h, zależy od ich ładunku elektrycznego
i masy cząsteczkowej, W przypadku cząsteczek
obdarzonych jednakowym ładunkiem elektry- NAJWAŻNIEJSZĄ REAKCJĄ
cznym, szybciej będą wędrować cząsteczki AMINOKWASÓW JEST TWORZENIE
o mniejszej masie. Ładunek elektryczny jest WIĄZANIA PEPTYDOWEGO
jednak ważniejszym czynnikiem w określeniu
stopnia osiągniętego rozdziału. Elektroforeza W zasadzie tworzeniu wiązania peptydowego
HVE znajduje zastosowanie w analizie amino- towarzyszy odłączenie 1 mola wody, powstają-
kwasów, małocząsteczkowych polipeptydów, cego z grupy a-aminowej jednego aminokwasu
48 / ROZDZIAŁ 4

Alanina — NH hydrolizy wiązania peptydowego. Aby prze-


prowadzić biosyntezę wiązania peptydowego
między dwoma aminokwasami, najpierw musi
ulec aktywacji grupa karboksylowa. Chemicz-
OH + H nie grupę karboksylowa można przekształcić
O w chlorek kwasowy. W przyrodzie, aktywację
Walina zapoczątkowuje kondensacja z ATP (p. rozdz.
30).
HS O

PIŚMIENNICTWO
Barrett GC: Chemistry and Biochemistry ofthe Amino
Acids. Chapman & Hal], 1985. Davies JS:
Amino Acids and Peptides. Chapman
CHpeptyd; alanyiowaltna (Ala-Val) & Hali. 1985. Gehrke CW, Kuo KCT, Zumwalt
Ryc. 4-12. Aminokwasy połączone wiązaniem RW, Kenneth CT:
peptydowym (obszar zaciemniony). Amino Acid Analysis by Gas Chromatography.
3 vols. CRC Press, 1987. Hancock WS:
Handbook ofHPLCfor the Separation
of Amino Acids, Peptides. and Proteins. 2vols. CRC
Press, 1984. Hugli TE: Techniaues in Protein
i grupy oc-karboksylowej drugiego aminokwasu Chemistry. Academic
(ryc. 4-12). Reakcja ta nie przebiega jednak tak, Press, 1989. Rattenbury JM: Amino Acid Analysis.
jak przedstawiono na tej rycinie, gdyż stała Halstead Press,
równowagi reakcji jest przesunięta w kierunku 1981.
Peptydy
5
Victor W. Rodweli, PhD

WPROWADZENIE PEPTYDY TWORZĄ SIĘ Z L- K -


AMINOKWASÓW
Po połączeniu grup aminowych i karbo- POŁĄCZONYCH WIĄZANIAMI
ksylowych aminokwasów z utworzeniem wią- PEPTYDOWYMI
zań peptydowych, składowe ami no kwasowe
określa się resztami aminokwasowymi. Peptyd Na rycinie 5-1 przedstawiono tripeptyd utwo-
składa się z dwóch lufo więcej reszt aminokwaso- rzony z reszt aminokwasowych alaniny, cys-
wych połączonych wiązaniami peptydowymi. Pe- teiny i waliny. Należy odnotować, że tripeptyd
ptydy zawierające więcej niż 10 reszt amino- składa się z 3 reszt aminokwasów ych. ale nie
kwasowych nazywa się polipeptydarni, zawiera 3 wiązań peptydowych. Umownie struk-
turę peptydu zapisuje się rozpoczynając od lewej
strony N-końcową resztą aminokwasów ą (z wol-
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE ną grupą a-aminową), a kończąc po prawej
stronie C-końcową resztą aminokwasową (z wol-
Peptydy są związkami budzącymi szerokie ną grupą a-karboksylową). Przedstawiony pep-
zainteresowanie, szczególnie w endokrynologii. tyd ma jedną wolną grupę a-aminową oraz
Wiele hormonów jest peptydami i mogą być 1 wolną grupę a-karboksylową. Jednakże w nie-
podawane chorym w celu korygowania ich których pepiydach końcowe grupy aminowe
niedoborów (np. wstrzyknięcia insuliny chorym lub karboksylowe mogą być podstawione (np.
na cukrzycę). Pewne antybiotyki są peptydami N-formyloamina lub amid grupy karboksylo-
(np. walinomycyna i gramicydyna A), a nielicz- wej) i w ten sposób nie są wolne.
ne z nich substancjami przeciwnowotworowymi
(np. bleomycyna). Szybka synteza chemiczna
i technologia rekombinacji DNA ułatwiły pro-
dukcję znacznych ilości hormonów peptydo-
wych. Wiele z nich występuje w organizmie
w stosunkowo małych stężeniach, co utrud-
nia możliwość ich wydzielenia w ilościach wy-
starczających do leczenia. Ta sama technolo-
gia pozwala syntetyzować inne peptydy, dostęp- Alanyb- cysteinylo- walina
ne z naturalnych źródeł w niezwykle małych Ryc. 5-1. Wzór strukturalny tripeptydu {wiązania
ilościach (np. niektóre peptydy i białka wiruso- peptydowe zaciemniono).
we), wykorzystywane do produkcji szczepio-
nek.

4 — Biochemia Prosta metoda przedstawiania wzorów


strukturalnych peptydów
Aby w prosty sposóbzapisać wzór struktural-
ny peptydu, w pierwszej kolejności rysuje się
jego „szkielet" z połączonych grup oc-NHU
50 / ROZDZIAŁ 5

i a-COOH oraz atomów węgla a. Następnie


wpisuje się w odpowiednie miejsca łańcucha G!u-A!a-Lys-Gly-Tyr-Ala E
atomy węgla a (patrz niżej). Należy więc: A K G Y A
1. Narysować szkielet (zyg-zag) i dodać
N-końcową grupę aminokwasową: Ryc. 5-2. Przykład zapisu jednoliterowymi i trój-
I(terowymi symbolami reszt aminokwasowych
przedstawiający pierwszorzędową strukturę heksa-
peptydu, zawierającego, jako N-końcowy amino-
kwas, kwas glutaminowy (Glu, E) oraz jako C-
2. Dopisać atomy węgla a, grupy a-karbok- końcowy — alaninę {Ala, A).
sylowe i a-aminowe:

Glu-Lys-(A!a,Gly,Tyr)-His-Ala
CO O -
+ Ryc. 5-3. Przykład heptapeptydu, zawierającego
H3 N fragment o niepewnej strukturze pierwszorzędowej
(w nawiasie).

Zapis struktury pierwszorzędowej za pomocą


3. Dopisać właściwe grupy R i atomy wodo- trójliterowych symboli, połączonych kreskami
ru a do atomów węgla a: reprezentującymi wiązania peptydowe, jest zro-
zumiały i jednoznaczny. Kreski zwykle pomija
SH się w zapisie sekwencji peptydów przy użyciu
symboli jednoliterowych. W przypadku niepew-
0 H CH, ności w ustaleniu kolejności fragmentu polipep-

H
II V- 00
tydowego, wątpliwą sekwencję reszt aminokwa-
sowych umieszcza się w nawiasie i oddziela
przecinkami (ryc. 5-3).

H \ H Zmiana w pierwszorzędowej strukturze


peptydu może zmieniać jego aktywność
O H biologiczną
CH, CH,
Podstawienie pojedynczego aminokwasu
przez inny, w liniowej sekwencji polipeptydu
o 100 lub więcej resztach aminokwasowych,
może zmniejszyć lub znieść jego aktywność
Kolejność aminokwasów określa biologiczną oraz powodować potencjalnie po-
strukturę pierwszorzędową peptydu ważne następstwa (np. niedokrwistość sierpo-
Pierwszorzędową strukturę peptydu określa wata). Wiele dziedzicznych wad metabolicz-
liczba, budowa chemiczna i kolejność (sekwen- nych wynika ze zmiany pojedynczego amino-
kwasu w określonym białku. Wprowadzenie
nowych metod badania struktury białek i DNA
przyczyniło się do poszerzenia wiedzy o bio-
chemicznych podstawach wielu dziedzicznych
Symboli trój- i jednoliterowych używa chorób metabolicznych.
się w zapisie aminokwasów w
peptydach Peptydy są potielektrolitami, których
Ponieważ polipeptydy (białka) mogą zawie- ładunek zależy od pH otaczającego
rać 100 i więcej reszt aminokwasowych, w celu środowiska
przedstawienia ich struktury pierwszorzędowej Wiązanie peptydowe (amidowe) nie ma ła-
(ryc. 5-2) stosuje się symbole albo trój- albo dunku w żadnym ważnym fizjologicznie pH.
jednoliterowe (tab. 4-3, kolumna 2). Powstawaniu peptydów z aminokwasów w pH
PEPTYDY / 51

7,4 towarzyszy utrata jednego ładunku dodat- S


niego i ujemnego przy utworzeniu jednego 0
wiązania peptydowego. Jednakże peptydy są H
cząsteczkami obdarzonymi ładunkiem elektry- C
cznym w pH fizjologicznym dzięki ładunkom H2
ich grup C- i N-końcowych oraz grup funkcyj- N
nych występujących w polarnych resztach ami- I CHj I
nokwasowych przyłączonych do atomów węgla CHj H- H coo-
a (p. tab. 4-1).
C-NHS
Liczba możliwych konformacji peptydu
jest wymuszona siłami coo-
niekowalencyjnymi Ryc. 5-4. Giutation (y-glutamylocysteinyloglicy-
Polipeptydy mogą wykazywać różną konfor- na).
mację (ułożenie przestrzenne), jednak w roz-
tworze przeważa tendencja do niewielkich
zmian konformacyjnych. Konformację pepty- zym — reduktaza glutationowa — uczestniczą
dów utrwalają takie czynniki, jak zawada prze- w powstawaniu prawidłowych wiązań disiarcz-
strzenna, oddziaływania kulombowskie, wiąza- kowych w wielu białkach i hormonach polipep-
nia wodorowe i hydrofobowe (p. rozdz. 6). Tak tydowych (p. rozdz. 6).
jak w przypadku białek, do fizjologicznej ak- Antybiotyki jolipeptydowe. Są wytwarzane
tywności polipeptydów jest nieodzowna specy- przez grzyby i zawierają zarówno D- jak
ficzna konformacja. ...LLcaminokwasy, a także aminokwasy nie wy-
stępujące w białkach. Zalicza się do nich np.
tyrocydynę i gramicydynę S, cykliczne polipep-
WIELE MAŁO CZĄSTECZKOWYCH tydy zawierające D-fenyłoalaninę oraz niebiał-
PEPTYDÓW WYKAZUJE kowy aminokwas — ornitynę. Należy podkreś-
AKTYWNOŚĆ FIZJOLOGICZNĄ lić, że wymienione polipeptydy nie są syntetyzo-
wane na ry boso mach.
Komórki zwierząt, roślin i bakterii zawierają Hormon tyreotropowy (TRH). W tym warian-
różnorodne małocząs tęcz k owe polipeptydy cie peptydowym N-końcowy kwas glutamino-
(3—100 reszt aminokwasowych) o istotnej ak- wy- ulega, cyklizacji do kwasu piro glutamino
tywności fizjologicznej. Niektóre z nich, łącznie we-.gOjjiatomiast N-końcowa grupa
z większością polipeptydowych hormonów ssa- karboksylowa jjroliny występuje jako amid
ków, zawierają tylko wiązania peptydowe, (ryc. 5-5).
utworzone między grupami a-aminowymi
i 7-karboksylowymi, 20 L-a-arninokwasów wy-
stępujących w białkach. Jednakże w polipep-
tydach mogą również występować dodatkowe,
,,niebiałkowe" aminokwasy, lub też pochodne
aminokwasów budujących białka.
Krótki polipeptyd — bradykinina, czy.anik
zj32ui£^szaJ3«y.jłapica.e.inięśni^ła<ikicfe — uwal-
nia się ze swoistych białek osocza przez proteoli-
żę. Ryc. 5-5. Piroglutamylohistydyloprolinoamid
(TRH).
Arg-Pro-Pro-Giy-Phe-Ser Pro-Phe Arg
Bradykinirta W niektórych przypadkach polipeptydy ssa-
ków w swojej cząsteczce mogą zawierać więcej
Glutation (ryc, 5-4). Jest nietypowym tripep-
niż 1 fizjologicznie czynny peptyd, np, (3-lipo-
tydem, w którym N-końcowy kwas glutamino-
tropina. Ten hormon przysadki pobudza uwal-
wy wiąże się z cysteiną wiązaniem nie-ot-pep-
nianie kwasów tłuszczowych z tkanki tłusz-
tydylowym. Jest związkiem niezbędnym do
czowej. W strukturze pierwszorzędowej pMipo-
działania niektórych enzymów. Glutation i en-
tropiny występują fragmenty łańcucha wspólne
dla innych hormonów peptydowych o odręb-
nych właściwościach fizjologicznych (ryc. 5-6).
Długi polipeptyd jest prekursorem krótszych
polipeptydów.
52 / ROZDZIAŁ 5

G LT S O R L R N G D A S N P O N G A E G G P N SA L L ! _ ■E » H

0-Endorflna
...-

« D L V » A E K K OrETSXPlTrftYMl €Y HTFYRYW G / S YPYP YKYDl K R y-

Endorfina

a-Endorflna
Enkefallna
metloninowa

Byc. 5-6. Pierwszorzędowa struktura fMipotropiny. Reszty 41-58 reprezentują hormon pobudzający
melanocyty (p-MSH). Reszty 61—91 zawierają sekwencje odpowiadające wskazanym endorfinom.

ZŁOŻONĄ MIESZANINĘ PEPTYDÓW Filtracja żelowa


MOŻNA ROZDZIELIĆ PODCZAS W metodzie automatycznego sekwencjono-
ELEKTROFOREZY LUB wania wykorzystuje się niewielką liczbę pep-
CHROMATOGRAFII tydów o długości 30—100 reszt aminokwaso-
wych. Jednakże wiek wielkocząsteczkowych
Chromatografia i elektroforeza polipeptydów może być nierozpuszczalnych,
wysokonapięciowa (HVE) z powodu odsłonięcia w procesie dcnaturacji
Techniki, które jako podstawę rozdziału wy- uprzednio niedostępnych reszt hydrofobowych.
korzystują ładunek elektryczny, znajdują za- Nierozpuszczalnośc polipeptydów można po-
stosowanie zarówno w badaniach polipepty- konać przez ich rozpuszczenie w moczniku,
dów, jak i aminokwasów (p. rozdz. 4). Wartość alkoholach, kwasach organicznych lub zasa-
pK. C-końcowej grupy karboksylowej polipep- dach, ale czynniki te ograniczają stosowanie
tydu jest większa niż grupy a-karboksylowej technik chromatografii jonowymiennej w ich
odpowiedniego aminokwasu (oznacza to, że oczyszczaniu. Okazuje się, że filtrację żelową
grupa karboksylowa peptydu jest słabszym dużych hydrofobowych peptydów można prze-
kwasem). Odwrotnie, N-końcowa grupa ami- prowadzić, używając roztworów kwasu mrów-
nowa polipeptydu jest silniejszym kwasem (ma kowego lub octowego w dużych stężeniach (1
mniejszą wartość pK) niż grupa aminowa ami- —4 mol/1).
nokwasu, od którego on pochodzi (tab. 5-1).
Wysokociśnieniowa chromatografia
cieczowa w fazie odwróconej
Skuteczną techniką tv oczyszczaniu wielko-
Tabela 5-1. Wartości pK glicyny i peptydów
glicynowych
cząsteczkowych, niepolarnych peptydów jest
wysokociśnieniowa chromatografia cieczowa
(ang. high performance liquid chromatography;
skrót — HPLC) na niepolamych nośnikach,
9.6
z wykorzystaniem polarnych rozpuszczalni-
0 ków. Na rycinie 5-7 przedstawiono 'rozdział
8,1 bromocyjanowych fragmentów ludzkiej globi-
ny płodowej za pomocą tej techniki. Połączenie
7 Gly
Gly-Gly Gly-
Gty-Gly
PEPTYDY / 53

sie lub solami srebra, natomiast polinukleo-


lydów — bromkiem etydyny. Popularną od-
mianą elektroforezy jest PAGE w warunkach
denaturujących. Białka przed elektroforeza, pod-
daje się gotowaniu w odpowiednim buforze,
a następnie rozdziela w obecności czynników
denaturujących — mocznika lub siarczanu do-
decylu sodu (SDS). Ujemny ładunek cząsteczek
\ CH1 - (CH,), L - SO3") pokrywa białka w stosun-
ku 1 cząsteczka SDS na 2 wiązania pcptydowe.
["o „obładowanie" białek ładunkami czyni je
silnie ujemnymi (anionami). Późniejszy rozdział
białek jest oparty na wielkości ich masy cząs-
teczkowej. Metoda SDS-PAGE jest szeroko
stosowana do określania masy cząsteczkowej
białek przez porównanie ich ruchliwości elekt-
roforetycznej z ruchliwością białek wzorcowych
o o znanej masie cząsteczkowej.
Ryc. 5-7. Profil elucyjny rozdziału bromocyjano-
wych fragmentów ludzkiej globiny pfodowej, uzys-
kanej metodą HPLC w odwróconej fazie. Przed- PIERWSZY ETAP W OKREŚLANIU
stawiono oznaczenia dowolnie numerowanych fra- STRUKTURY PIERWSZORZĘDOWEJ
gmentów OL i 7 łańcuchów (reprodukowano dzięki PEPTYDU TO POZNANIE JEGO
uprzejmości: J.D. Pearson i wsp.r Deparrment of
Biochemistry, Pardue Ur>iversity).
SKŁADU AMIN0KWASOWEG0
W analizie struktury peptydów najpierw
przeprowadza się hydrolizę wiązań peptydo-
wych łączących aminokwasy. Ponieważ wiąza-
filtracji żelowej i HPLC w odwróconej fazie nia te są trwałe w roztworach o obojętnym pH,
stosuje się do oczyszczania złożonych mieszanin przeprowadza się hydrolizę kwaśną lub zasado-
peptydów, otrzymanych w wyniku częściowego wą. Kataliza enzymatyczna jest stosunkowo
trawienia białek. mało przydatna do przeprowadzenia pełnej
hydrolizy wiązań peptydowych. Każdy typ hyd-
Wysokonapięciowa elektroforeza rolizy białek przebiega z utratą pewnych reszt
(HVE) na sitach molekularnych aminokwasowych. Metodą z wyboru jest hyd-
Sączenie molekularne, w połączeniu z roz- roliza w zatopionych, odpowietrzonych pro-
działem związków i wykorzystujące ładunek, bówkach w 6 mol/l roztworze HC1 w temp.
ułatwia ich rozdział. Oprócz skrobi i agarozy, HO^C. Podczas takiej hydrolizy wszystkie re-
najczęściej używanym nośnikiem jest usiedowa- szty tryptofanu i cysteiny oraz większość reszt
ny polimer akryloamidu (CH2 = CHCONH,,). cystynowych ulegają zniszczeniu. W obecności
Podczas elektroforezy w żelu poliakryloamido- jonów metali dochodzi do częściowej utraty
wym (ang. polyacrylamide gel electrophoresis; metioniny i tyrozyny. Glutamina i asparagina
skrót — PAGE) roztwór białka nanosi się na ulegają deamidacji do kwasów: glutaminowego
spolimeryzowany akryloamid, w odpowiednim i asparaginowego. Odzysk seryny i treoniny jest
buforze, uformowany w postaci płytki lub w ru- niepełny, a ilość tych aminokwasów zmniejsza
■rkach. Czynnikiem sieciującym złoże poliak- się w miarę przedłużania czasu hydrolizy. Nie-
ryloamidu może być 2—10% roztwór metyłe- które wiązania między resztami aminokwasów
no-tó-akryloamidu (CH2 = CONH) ? - CH2 lub obojętnych (Val-Val, Ile-Ile, Val-Ile, Iłe-Val)
podobne związki sieciujące. Rozdział nanie- ulegają rozbiciu tylko w ok. 50% po 20 h hydro-
sionych prób, w odpowiednim buforze, doko- lizy. Zwykle przeprowadza się hydrolizę próbek
nuje się pod wpływem prądu elektrycznego. (w powtórzeniach) przez 24, 48, 72 i 96 h,
Identyfikację poiipeptydów po rozdziale elektro ekstrapolując potem zawartość seryny i treoni-
foretycznym przeprowadza się za pomocą ny do czasu zerowego. Zawartość waliny i izo-
barwienia żeli błękitem brylantowym Coomas- ieucyny oznacza się po 96 h hydrolizy. Amino-
5* / ROZDZIAŁ 5

kwasy dikarboksylowe i ich amidy oznacza się z N-końcowymi resztami aminokwasowymi pe-
razem i przedstawia łącznie jako „Glx" i „Asx". ptydów, które po hydrolizie usuwano i iden-
Cysteina i cystyna przechodzą w trwałą w śro- tyfikowano. Porównanie sekwencji zachodzą-
dowisku kwaśnym pochodną (np. kwas cys- cych pozwoliło Sartgerowi jednoznacznie wyde-
ternowy) przed hydrolizą. Hydroliza zasadowa, dukować sekwencje obydwu łańcuchów insuli-
w czasie której ulegają zniszczeniu seryna, treo- ny. Pomimo że metoda Sangera jest wciąż
nina, arginina i cysteina, a wszystkie amino- stosowana, 2 inne techniki zrewolucjonizowały
kwasy ulegają racemizacji, jest stosowana do oznaczanie struktury pierwszorzędowej polipe-
oznaczania tryptofanu. Po hydrolizie prób ich ptydów (białek). Pierwsza z nich, wprowadzona
skład aminokwasowy może być oznaczony pod- w 1967 r., to metoda automatycznego usuwania
czas automatycznej chromatografii jonowymien- i identyfikowania N-końcowych reszt aminokwa-
nej (p. ryc. 4-11) lub HPLC. sowych peptydów, jako ich pochodnych fenylotio-
hydantoinowych (degradacja Edmana). Druga
Sekwencjonowanie pierwszego białka — wprowadzona niezależnie przez Sangera
przeprowadził Fred Sanger, za pomocą oraz Maxama i Gilberta — polega na szybkim
odczynnika mającego od tej pory jego sekwencjonowaniu DNA genów kodujących po-
nazwisko szukiwane białko. Obecnie optymalną strategią
Minęło już ponad 30 lat od określenia przez jest stosowanie obydwu równocześnie. Tech-
Sangera pełnej sekwencji aminokwasowej hor- nika automatycznej degradacji Edmana, choć
monu polipeptydowego — insuliny. W meto- szybsza w analizie sekwencji peptydów od me-
dzie Sangera najpierw rozdzielono insulinę na tod Sangera, napotyka trudności i dostarcza
2 łańcuchy polipeptydowe A i B, po czym wolniej wyników niż metoda sekwencjonowa-
poddano swoistemu trawieniu enzymatyczne- nia DNA. Technika sekwencjo no wania DNA
mu do krótkich peptydów, zawierających od- nie dostarcza jednak nieomylnych, jednoznacz-
cinki sekwencji zachodzących. Następnie za- nych wyników dotyczących pierwszorzędowej
stosowano związek — i-fluoro-2,4-dinitroben- struktury białek. Najpoważniejsze trudności
zen (ryc. 5-8), tworzący pochodne tylko w sekwencjonowaniu genów eukariotycznych
są związane z obecnością w ich obrębie in-
Ryc. 5-8. Reakcja aminokwasu z 1 -fluoro-2,4-- tronów — sekwencji nukleotydowych nie ule-
gających ekspresji w dojrzałym białku. Pomimo
-N-CH -COOH to, główna przewaga tej metody polega na
stosunkowo łatwej detekcji i sekwencjonowaniu
regionów prekursorowych cząsteczek, które
mogą „umknąć" wykryciu w technice degrada-
cji Edmana (wskutek dojrzewania przed jego
wydzieleniem). Metody sekwencjonowania
DNA i degradacji Edmana należy traktować
CH-COOH jako uzupełniające się. Zrewolucjonizowały one
i daleko posunęły naszą wiedzę o pierwszo-
dinitrobenzenem (odczynnikiem Sangera). Od- rzędowej strukturze białek.
czynniki nazwano od nazwiska laureata nagrody
Nobla (1958), biochemika Fryderyka Sangera, który
zastnsowal go w celu oznaczenia pierwszo- Oznaczanie pierwszorzędowej
rzędowej struktury insuliny. Odczynnik ilościowo struktury polipeptydów za pomocą
aryluje wszystkie wolne grupy aminowe, dając techniki automatycznej degradacji
intensywnie żółto zabarwione 2,4-dinitrofenyloa- Edmana
minokwasy. Pochodne te łatwo się oznacza iloś- Ze względu na fakt, że wiele białek składa się
ciowo za pomocą spektrototometru. Oprócz reszt z więcej niż jednego łańcucha polipeptydowego,
N-końcowych, fluorod(nitrobenzen reaguje także połączonych wiązaniami niekowalencyjnymi
'z grupami; e-aminową lizyny, imidazolową his-
tydyny, hydroksyl ową tyrozyny i grupą SH cysteiny. lub przez mostki disiarczkowe, pierwszy etap
Ponieważ grupa dinitrofenylowa nie jesi usuwana stanowi dysocjacja i rozdzielenie indywidual-
podczas kwaśnej hydrolizy, stosuje sieją do analizy nych łańcuchów poiipeptydowych. Czynniki
N-końcowego aminokwasu polipeptydów. denaturujące (mocznik, chlorowodorek guani-
dyny) rozbijają wiązania wodorowe i dysoc-
jują niekowalencyjnie połączone polipeptydy,
PEPTYDY / 55

a czynniki utleniające i redukujące rozrywają wówczas łańcuch polipeptydowy (w większości


mostki disiarczkowe (ryc. 5-9). Następnie pep- ilościowo) tylko w miejscach występowania
tydy rozdziela się metodami chromatograficz- reszt metioninowych, po ich stronie karbok-
nymi. sylowej. Ponieważ metionina występuje rzadko
w polipeptydach, takie rozszczepienie powodu-
Wielkocząsteczkowe polipeptydy je powstawanie fragmentów peptyd owych
muszą ulec rozszczepieniu do o właściwej długości.
peptydów o długości nadającej się do Trypsyna. Trypsyna nacina łańcuchy poh-
automatycznego sekwencjonowania peptydowe po karboksylowej stronie reszt lizy-
Aparaty służące do automatycznego sekwen- ny i argininy. Jeśli reszty lizyny najpierw prze-
cjonowania (sekwentatory) analizują skutecz- prowadzi się w pochodne za pomocą bezwod-
nie polipeptydy o długości 20—60 reszt amino- nika kwasu cytrakonowego (reakcja odwracal-
kwasowych. Ten fakt wpływa na wybór techniki na), w celu zmiany ładunku reszt hzynowych
rozcinania polipeptydów oraz oczyszczania z dodatniego na ujemny, to trypsyna rozszcze-
otrzymanych fragmentów. Zmierza się więc do pia tylko reszty argininowe. Wykorzystanie
uzyskania niewielkiej liczby dłuższych fragmen- pochodnych reszt argininowych jest mało uży-
tów (o długości 30—100 reszt aminokwaso- teczne z powodu stosunkowo dużego „nad-
wych). Korzystne jest zatem bardzo swoiste miaru" reszt hzynowych w białkach. Jednakże
i pełne rozszczepienie łańcucha polipeptydowe- jest przydatne do kolejnego rozszczepiania
go w określonych miejscach. Takie wymagania CNBr fragmentów.
spełnia rozszczepienie za pomocą bromocyjanu o- Jodozobenzen. Związek len rozszczepia
(CNBr), trypsyny lub o-jodozobenzenu. swoiście i ilościowo miejsca względnie rzadko
CNBr. Reszty cysteiny są najpierw modyfi- występujących reszt: Trp-X. Nie wymaga wcześ-
kowane przez kwas jodooctowy. CNBr rozcina niejszej osłony innych reszt aminokwasowych.
Hydroksyloamina. Hydroksyloamina roz-
Ryc, 5-9. Rozszczepienie łańcuchów poiipepty-
rywa względnie rzadko wiązania: Asn-Gly, cho-
ciaż nie w sposób ilościowy.
Proteaza V8. Enzym ze Staphylococcus
aureus rozcina peptyd przy resztach Glu-X,
=O z wyraźną wybiórczością w stosunku do reszty
X o charakterze hydrofobowym. Wiązanie
Glu--Lys nie ulega rozszczepieniu przez tę
proteazę. Ta reakcja jest wykorzystywana do
kolejnej degradacji CNBr fragmentów.
Łagodna kwaśna hydroliza. W toku
takiej hydrolizy ulega rozerwaniu rzadko spoty-
kane wiązanie Asp-Pro. 2 lub 3 procesy trawie-
nia pierwotnego polipeptydu, przy resztach
Met, Trp, Arg i Asn-Gly, połączone z od-
powiednio nadtrawionymi powstałymi frag-
O =
mentami, zazwyczaj pozwalają określić pełną
sekwencję polipeptydu. Oprócz wyjątkowych
trudności w oczyszczaniu fragmentów peptydo-
wych, oznaczenie pierwszorzędowej struktury
polipeptydu można wykonać, dysponując zale-
dwie kilkoma jego mikromolami.
dowych połączonych wiązaniami disiarczkowymi
(pole zaciemnione) za pomocą czynników utlenia- Mieszanina peptydów, otrzymana z
jących (kwas nadmrówkowy, strona lewa) bądź rozszczepienia polipeptydu, musi być
redukujących (2-merkaptoetanol; strona prawa) rozdzielona do homogennych
prowadzące do utworzenia 2 peptydów — od-
powiednio z resztą kwasu cysteinowego lub resztą peptydów przed ich sek we ncjo no wan i
cysteiny Iową. em
Oczyszczanie fragmentów peptydowych
przeprowadza się głównie przez ich filtrację
56 / ROZDZIAŁ 5

żelową w kwasie octowym lub mrówkowym,


wykorzystując technikę HPLC w odwróconej
fazie (ryc. 5-7), albo w toku chromatografii
jonowymiennej na fosfocelulozie lub na złożu
sulfofenyło-Sephadex w roztworach kwasu or-
tofosforowego.
NH3
Sekwencjonowanie z zastosowaniem
odczynnika i reakcji Edmana
Automatyczna analiza sekwencji aminokwa- R'
sów wykorzystuje fenyloizotiocyjanian (od- Fsnylolzotlocyjanlan (odczynnik Edrnana) I
czynnik Edmana) i reakcje, w wyniku których peptyd
usuwana jest N-końcowa grupa aminowa pep-
Fenylotiohydantnina I peptyd krótszą o
tydu, jako pochodna fenylotiohydantoinowa jedną resztę aminokwasową
(reakcja Edmana, ryc. 5-10). Metoda tzw. de-
gradacji Edmana polega na kolejnym odłącza- Ryc. 5-10. Fenyloizotiocyjanian przeprowadza
niu reszt am i no kwasowych od aminowego koń-
ca peptydu. Główną część reaktora stanowi
obracające się naczynie szklane, zapewniające
przebieg reakcji na ścianie naczynia w postaci
cienkiej warstwy. To ułatwia ekstrakcję i kolej-
ne usuwanie rozpuszczalników. W pełni zauto-
matyzowanym aparacie można zsekwencjono-
wać do 30—40 reszt aminokwasowych w 1 ciągu
operacyjnym (w wyjątkowych przypadkach do R' O
60 lub nawet 80 reszt). Aparat jest zaprog- Kwas fenylotlohydanloinowy
ramowany do wykonywania kolejnych degra- resztę aminokwasową (lub N-końcową resztę poli-
dacji reszt aminokwasowych od N-końca poli- H+, nitro-
peptydu. Po usunięciu pierwszego N-końcowe- metan
go aminokwasu, wydzieleniu i identyfikacji po-
wstaje następna w kolejności N-końcowa po-
chodna Edmana, itd. (ryc. 5-10). Pochodne
fenylotiohydantoinowe rozdziela się techniką
HPLC i identyfikuje na podstawie ich kolejno-
ści i miejsca elucji.

Wnioskowanie o pełnej strukturze pier


wszo rzędowej po I i peptydu wymaga
sekwencjonowania nakładających się
peptydów
W przypadku oznaczenia sekwencji reszt peptydu) do fenylotiohydantoiny. Fenyloizotiocy-
aminokwasowych wszystkich uzyskanych janian reaguje z grupami aminowymi aminokwa-
CNBr peptydów wciąż nie znana jest informa- sów i peptydów, co prowadzi do powstania kwa-
cja, dotycząca kolejności ułożenia tych pep- sów fenylotiohydantoinowych, które po dodaniu
tydów w łańcuchu białkowym. W celu uzys- kwasu, w rozpuszczalnikach niehydroksytowych,
kania jednoznacznych danych o pierwszorzędo- cyklizują do pochodnych fenylotiohydantoino-
wej strukturze białka, należy otrzymać i zsek- wych. Reakcję tę wykorzystuje się głównie w celu
identyfikacji N-końcowych reszt peptydu w meto-
wencjonować dodatkowe CNBr peptydy, któ- dzie automatycznego sekwencjonowania polipep-
rych N-i i C-końcowe reszty nakładają się. Te tydów.
dodatkowe peptydy otrzymuje się technikami,
które rozrywają białko w miejscach innych niż
reszta metioninowa (np. przez trawienie chymo-
trypsyną). Jednoznaczne określenie struktury
pierwszo rzędowej, przez porównanie sekwencji
PEPTYDY / 57

peptydowych, przypomina sposób analogiczny


do budowy układanki (ryc. 5-11). W celu umiej-
scowienia wiązań disiarczkowych peptydy.
z kontrolnych oraz zredukowanych lub utlenio-
nych białek, rozdziela się metodą dwuwymiaro-
wej chromatografii lub elektroforezy i chroma-
tografii (tzw. finger-printing). Identyfikacja za
pomocą ninhydryny ujawnia w produkcie tra-
wienia białka kontrolnego 2 mniejsze peptydy,
zaś w białku, na które działano wymienionymi
powyżej czynnikami, 1 nowy peptyd. Mając
informację dotyczącą sekwencji tych peptydow,
można wyznaczyć w nich położenie wiązań
disiarczkowych.
Paptyd X Peptyd Y

Paptyd Z
1
C —końcowy N —końcowy
fragment fragmenl
peptydu X peptyd u Y

Ryc. 5-11. Nakładające się sekwencje peptydu


Z stosuje się w celu stwierdzenia, że peptydy
X i Y występują w pierwotnym białku w kolejności
X-*Y, a nie Y-»Z.

N C

SYNTEZA PEPTYDOW METODAMI Ryc. 5-12. Schematyczne przedstawienie synte-


AUTOMATYCZNYMI zy powstającego dipeptydu za pomocą techniki
wprowadznnej przez IWerrifielda. Wyjaśnienie sym-
boli znajdzie Czytelnik w towarzyszącym tekście.

Rycina 5-12 ilustruje procedurę syntezy dipe-


ptydu A -B za pomocą automatycznej, stałofa- 2. Aktywację grupy karboksylowej (-BOC--
zowej techniki Merrifielda, podsumowującej aminokwas B za pomocą dicykloheksylokar-
wszystkie reakcje wymagane do zsyntetyzowa- boimidu(DCC) (A):
N C = N-C6H(
nia peptydu o dowolnej długości. Te etapy
syntezy obejmują: 3. Reakcje grupy karboksylowej aminokwa
1. Zablokowanie N-końcowego aminokwa- su A (który staje się C-końcową resztą peptydu)
su A (otwarty prostokąt) i aminokwasu B (za- z zaktywowaną, nierozpuszczalny żywicą poli
ciemniony prostokąt) za pomocą grupy /-buty- styrenową ($).
looksykarbonylowej (t-BOC) (■): 4. Usunięcie grup blokujących z połączeń
f-BOC-aminokwas A, za pomocą kwasu tri-
O fluorooctowego w temperaturze pokojowej
II
(CH3)—C—O—C— (TFA, FjC—COOH).
Uwaga. W praktyce etapy 3 i 4 można
pominąć, gdyż żywica z danym ż-BOC-amino-
co prowadzi do utworzenia pochodnych kwasem, połączone wiązaniem estrowym z fe-
/-BOC-aminokwas A i /-BOC-aminokwas B.
58 / ROZDZIAŁ 5

nyloacetamidometylowym (PAM) „łączni- Cantor CR, Schimmel PR: Biophyskal Chemistry,


kiem" zakotwiczonym w żywicy polistyreno- Part I: The Conformation of Macromolecules.
wej, są dostępne w sprzedaży. Freeman, 1980.
5. Kondensacje zaktywowanej grupy karbo- Dayhoff M {editor): Atlas of Protein Seąuence and
Structure. Vol 5. National Biomedicai Research
ksylowej połączenia t-BOC-aminokwas B z Foundation, Washington, DC.
wolną grupą aminową unieruchomionego ami Doolittle RF: Ol" uris and orfs: a Primer on How to
nokwasu A. Analyze Derived Amino Acid Seąuences. Univer-
6. Usunięcie blokującej grupy f-BOC za po sity Science Books. 1987.
mocą TFA (p. etap 4). Hewick RM, Hunkapiiler MW. Hood LE, Dryer WJ:
7. Uwolnienie dipeptydu A—B od cząste A gasliquid solid phase peplide and protein seque-
czek żywicy przez działanie fluorowodoru (HF) nator. J Biol Chem 1981; 256: 7990.
w dichlorometanie w temp, — 2°C, Hunkapiiler MW, Hood LE: Protein sequence analy-
sis: automated microseąuencing. Science 1983;
Pierwsze osiągnięcia techniki Merrifielda do- 219: 650.
tyczyły syntezy łańcucha A (21 reszt) i łańcucha LipmanDJ, PearsonWR: Similar amino acid seąuen-
B (30 reszt) insuliny w ciągu 11 dni oraz enzymu ces: chance or common ancestry?/Mo/Bw/19Sl;
— rybonukkazy trzustkowej z wydajnością 16:9.
18%. Kolejne jej udoskonalenia skróciły czas Mahoney WC, Smith PK, Hermodson MA: Frag-
syntezy wiązania peptydowego do ok. 1 h i zna- mentation of proteins with o-iodosobenzoic acid:
cznie zwiększyły wydajność. Technika Merrifie- Chemical mechanism and identification of o-iodo-
lda otworzyła nowe nadzieje nie tylko w bada- sobenzoic acid as a reactive contaminant that
modifies tyrosyl residues. Biochemistry 1981; 20:
niach de novo syntezy białek o określonej struk- 443; Methods Enzymol. Vols. 47; 48, 49, 91
turze pierwszorzędowej, lecz także w immuno- (published continuously).
logii, do produkcji szczepionek i hormonów Meriifield RB: Solid phase synthesis. Science 1986;
polipeptydowych i być może także w leczeniu 232: 341.
wybranych wrodzonych wad metabolicznych. Pearson JD et al: Reversed-phase supports fó"r thc
resolution of iarge denatured protein fragments.
/ Chromatogr 1981; 207: 325.
Regnier FE. Gooding K.M: High performance liquid
PIŚMIENNICTWO chromatography of proteins. Anal Biochem 1980;
103: 1.
Strickler JE, Hunkapiller MW, Wilson KJ: Ulility of
Allen G: Sequencing of Proteins and Peptides. North
the gasphase sequencer for both liąuid- and solid-
Holland, 1981. Bhwon AS: Protein/Peptide *phase degradation of proteins and peptides at Iow
Sequence Analysis: Cur- picomole levels. Anal Biochem 1984; 140: 553.
rent Methodologies. CRC Press, 1988.
Białka: struktura
i właściwości 6
Victor W. Rodweli, PhD

WPROWADZENIE BIAŁKA SĄ KLASYFIKOWANE W


RÓŻNE SPOSOBY W CELU
Białka to wielkocząsteczkowe polipeptydy. ZILUSTROWANIA RÓŻNORODNYCH
Granica oddzielająca duże polipeptydy od ma- WŁAŚCIWOŚCI ICH FUNKCJI
łych białek przebiega zazwyczaj między masami STRUKTURALNYCH
cząsteczkowymi 8000 — 10 000. Białka proste są
zbudowane tylko z aminokwasów. Białka złożo- Ze względu na brak uniwersalnego, wszech-
ee^awierąją dodatkowe związki nieamino- stronnie zadowalającego systemu klasyfikacji
kwasowe, takie jak hern, pochodne witamin, białek, powszechnie stosuje się kilka wzajemnie
lipidy lub węglowodany. Ten rozdział dotyczy przeciwstawnych sposobów ich podziału. Wszy-
białek prostych. W innych rozdziałach zostaną stkie one mają raczej ograniczoną wartość jako
omówione typowe białka złożone, jak hemowe, pomoc w zrozumieniu wielu kluczowych właś-
glikoproteiny i lipoproteiny, a także właści- ciwości białek. Utrzymywanie się w użyciu tych
wości białek prostych o szczególnie odrębnej klasyfikacji i terminów — zwłaszcza w labora-
strukturze, takich jak kolagen i białka kurcz- toriach klinicznych — zmusza do krótkiej re-
liwe. fleksji. Poniżej zostaną przedstawione podsta-
wowe cechy systemów klasyfikacji, opartych na
rozpuszczalności białek, ich kształcie, funkcji,
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE właściwościach fizycznych oraz trójwymiarowej
strukturze.
Białka odgrywają wiodącą rolę w czynności
i budowie komórki. W celach diagnostycznych Klasyfikacja na podstawie
szeroko stosuje się analizę niektórych białek rozpuszczalności
i enzymów krwi. Dobrym przykładem jest ozna- System klasyfikacji białek oparty na ich roz-
czenie elektroforetyczne stosunku zawartości puszczalności i rozwinięty w latach 1907—1908
albumin do globulin osocza, które stanowi jest nadal stosowany w zawężonym stopniu,
integralną część rozpracowania diagnostyczne- zwłaszcza w biochemii klinicznej (tab. 6-1).
go w chorobach wątroby. Analiza lipoprotein Rozgraniczenia między klasami nie są przeko-
oraz immunoglobulin osocza, za pomocą elekt- nywające. Wyraźne rozróżnienie, np. miedzy
roforezy oraz innych metod, jest powszechnie albuminami i globulinami, nie może być prze-
stosowana w diagnostyce odpowiednio swois- prowadzone jedynie na podstawie ich rozpusz-
tych typów hiperlipoproteinemii i zaburzeń od- czalności w wodzie lub roztworach soli.
porności. Prawidłowy ludzki mocz zwykle jest
wolny od białek, a więc stwierdzenie znaczącej Klasyfikacja na podstawie kształtu
proteinurii stanowi zazwyczaj ważny sygnał Dwie obszerne klasy białek mogą być wy-
chorób nerek, takich jak różne postacie ich odrębnione za pomocą ich stosunku osiowego
stanów zapalnych. (długości do szerokości). Białka globularnc, dla
których wartość tego stosunku jest mniejsza od
10 i na ogół nie przekracza 3—4, mają łańcuchy
polipeptydowe ściśle pofałdowane i zwinięte.
60 / ROZDZIAŁ 6

Tabela 6-1. Klasyfikacja białek Klasyfikacja na podstawie czynności


oparta na ich rozpuszczalności Zgodnie z ich funkcjami biologicznymi, biał-
ka mogą być sklasyfikowane np. jako struk-
Albuminy Rozpuszczalne w wodzie i roz- turalne, katalityczne lub transportowe (tab.
tworach soli. Żadnych szcze- 6-2). Białka katalityczne (enzymy), stanowiące
gólnych aminokwasów
większość tych związków, są ujmowane w klasy
Globuliny Słabo rozpuszczalne w wo- według typu reakcji, którą katalizują.
dzie, ale dobrze w roztworach
soli. Żadnych szczególnych Klasyfikacja na podstawie właściwości
aminokwasów
fizycznych
Prolaminy Rozpuszczalne w 70 80% Dla białek budzących zainteresowanie medy-
etanolu, ale nierozpuszczalne czne, wyspecjalizowane systemy klasyfikacji po-
w wodzie i etanolu absolut- zwalają rozróżnić ściśle spokrewnione białka.
nym. Wzbogacone w arginine W powszechnym użyciu są np. 2 układy nazew-
Histony Rozpuszczalne w roztworach nictwa lipoprotein osocza, a 3. jest rozważany.
soli (i kwasów nieorganicz- Pierwszy z nich wyodrębnia ot]-, ot2-, P- i Y-lipo-
nych*) proteiny na podstawie ich ruchliwości elektro-
Skleroprotetny Nierozpuszczalne w wodzie foretycznej w środowisku o pH 8,6. Lipoprotei-
ani w roztworach soli. Wzbo-
gacone w Gly, Aia, Pro ny są także klasyfikowane pod względem ich
zachowania się podczas sedymentacji jako: chy-
* Przyp. tłum. lomikrony, VLDL, LDL, HDL i VHDL. Po-
nadto 6 obszernych klas lipoprotein osocza
może być rozpoznanych w zależności od wy-
Należą do nich m.in. insulina, albuminy i globu- stępowania w nich apoprotein A, B, C, D, E lub
liny osocza oraz wiele enzymów. Białka włó- F, które z kolei różnicuje się za pomocą kryte-
kienkowe, dla których wartości stosunków osio- riów immunologicznych.
wych są większe niż 10, zawierają odcinki
łańcuchów polipeptydowych zwiniętych śrubo- Klasyfikacja na podstawie struktury
wo lub w heliks i połączone krzyżowo wiązania- trój wy m ia ro wej
mi kowalencyjnymi lub wodorowymi. Przykła- Białka mogą być zróżnicowane na podstawie
dami białek włókienkowych są: kerą.tyna, mio- występującej w nich struktury czwartorzędowej
zyna, kolagen i włóknik. lub jej braku (patrz niżej). Ponadto podobieńst-
wa w strukturze, wykryte głównie przez krys-
talografię promieniami X, dostarczają cennej
podstawy do klasyfikacji białek. Na przykład
białka łączące się z nukleotydami mają w struk-
Tabela 6-2. Główne funkcje biafek turze trzeciorzędowej wspólną „domenę wiążą-
Funkcja Białka (przykłady) cą nukleotyd" i mogą być ewolucyjnie spokrew-
nione. W miarę rozszyfrowywania dalszych
Katalityczna Enzymy struktur krystalicznych możliwe będzie rozpoz-
Strukturalna Kolagen, elastynar keratyny nanie i ustalenie dodatkowych wspólnych do-
Włóknik, immunogiobuliny,
men.
Ochronna
interferon
Regulatorowa Kalmoduiina PIERWSZORZĘDOWA STRUKTURA
Regulacja genowa Histony, białka represorowe BIAŁEK WYWODZI SIĘ
Regulacja Insulina Z KOWALENCYJNEGO POŁĄCZENIA
hormonalna L-a-AMINOKWASÓW WIĄZANIAMI
Skurcz Aktyna, miozyna
PEPTYDOWYMI
Transport Albumina (bilirubina, kwasy Wprawdzie wiodącą rolę wiązań peptydo-
tłuszczowe itp.), hemoglobi- wych w białkach wydedukowano dawno temu,
na (tlen)Jipoproieiny (różne
lipidy), transferyna (żelazo)
na podstawie wielorakich faktów, to jednak
najbardziej przekonywającym dowodem nie-
BIAŁKA: STRUKTURA I WŁAŚCIWOŚCI / 61

zbędności jedynie tych wiązań stalą się pełna obrotu wokół wiązania łączącego atomy C i N,
synteza chemiczna insuliny i rybonukleazy, wy- a wszystkie 4 atomy' przedstawione na ryc. 6-1,
łącznie w wyniku połączenia aminokwasów za leżą w tej samej płaszczyźnie (tj. są koplanarne).
pomocą wiązań amidowych. Przeciwnie, rozległa swobodna rotacja zachodzi
wokół pozostałych wiązań szkieletu polipep-
Wiązanie łączące atomy węgla grupy tydowego. Te koncepcje są przedstawione na
karbonyiowej i azotu w wiązaniu ryc. 6-2, gdzie wiązania obdarzone swobodnym
peptydowym ma częściowo charakter obrotem są okółkowane strzałkami, a współ-
wiązania podwójnego płaszczyznowe (koplanarne) atomy znajdują się
Chociaż peptydy zapisuje się z pojedynczym w obszarach zacienionych. Ta półsztywność ma
wiązaniem łączącym atomy a-karboksylu i a-a- ważne konsekwencje w uporządkowaniu struk-
zotu, wiązanie węgiel—azot w rzeczywistości tury białek powyżej poziomu pierwszego rzędu.
ma częściowo charakter wiązania podwójnego W uzupełnieniu do wiązań peptydowych, które
(ryc. 6-!). Nie ma tu żadnego swobodnego tworzą „szkielet" łańcucha polipeptydowego,
dodatkowe wiązania kowalencyjne i niekowa-
O lencyjne przyczyniają się do stabilności polipep-
O tydów.
H
C Mostki disiarczkowe uformowane
przez reszty cysterny tworzą
H H kowalencyjne wiązania w obrębie oraz
pomiędzy polipeptydatni niektórych
Ryc. 6-1. Stabilizacja rezonansowa wiązania pe-
ptydowego nadaje mu częściowo charakter wiąza- białek
nia podwójnego i stąd sztywność połączenia C-N. Wiązanie disiarczkowe, utworzone między
2 resztami cysteiny, łączy 2 części łańcucha
polipeptydowego za pomocą reszty cystyny.
Wiązanie cystynowe jest oporne na warunki
powodujące denaturację białka. Kwas nad-
mrówkowy (utleniający wiązanie S-S) lub fS-mer-
kaptoetanol (redukujący mostki S-S z utworze-
niem 2 reszt cysteiny) rozdziela łańcuchy poli-
peptydowe połączone wiązaniami disiarczko-
wymi bez wpływu na ich strukturę pierwszo-
rzędową (ryc. 5-9).

NIEKOWALENCYJNE WIĄZANIA
RÓWNIEŻ STABILIZUJĄ
CZĄSTECZKĘ BIAŁKA
Ryc. 6-2. Wymiary calkowiciewyciągniętegotań-
cucha polipeptydowego. 4 atomy w zacienionych Trzy główne typy wiązań niekowalencyjnych
obszarach są wspó! płaszczyzn owe (kop la na me) szczególnie się przyczyniają do utrwalenia stru-
i tworzą wiązanie peptydowe. Niezacienionymi są: ktur białkowych.
atom węgla a, atom wodoru a i grupa a-R danego
aminokwasu. Swobodna rotacja zachodzi wokół
wiązań łączących węgiel a z azotem a i węglem Wielokrotne wiązania wodorowe
cc-karbonylowym (białe strzałki). Rozciągnięty łań- stabilizują ogólną strukturę białek
cuch poiipeptydowy stanowi więc strukturę pół- Wiązania wodorowe. utworzone pomiędzy:
sztywną, w której 2/3 atomów jego szkieletu jest resztami w łańcuchach bocznych peptydowo
utrzymywanych w stałych wzajemnych powiąza- związanych aminokwusówj-iłtomami wodoru
niach płaszczyznowych. Odległość pomiędzy są- i tlenu w samych wiązaniach peptydowych oraz
siednimi atomami węgla (/wynosi 0,36 nm. Podano między resztami polarnymi na powierzchni bia-
również odległości międzyatomowe i kąty pomię- łek i cząsteczkami wody, odgrywają ważną rolę
dzy wiązaniami, które nie są równoważne. (Przery- w utrzymaniu struktury białek powyżej pierw-
sowano i reprodukowano za zgodą z: L Pauiing,
szego rzędu (p. niżej: heliks a i struktura P).
L. P. Corey, H. R. Branson: Proc. Nałl. Acad. Sci.
USA 1951:37:205).
62 / ROZDZIAŁ 6

Interakcje hydrofobowe przyczyniają Dane rentgenograficzne wykazały obecność


się do stabilizacji wnętrza cząsteczek powtarzających się jednostek o długości
białkowych 0,5—0,55 nm wzdłuż długiej osi a-keratyn włosa
Niepolarne łańcuchy boczne aminokwasów i wełny. Niestety, żaden wymiar rozciągniętego
obojętnych w białkach dążą do zasocjowania. łańcucha poiipeptydowego nie wynosił 0,5—
Powiązanie nie jest stechiometryczne, wobec 0,55 nm (ryc. 6-2). Tę oczywistą anomalię
tego nie istnieje prawdziwe wiązanie. Tyra nie- rozstrzygnęli Pauling i Corey, którzy za-
mniej ich duża liczba powoduje, że te od- proponowali ukształtowanie łańcucha polipep-
działywania odgrywają znaczącą rolę w utrzy- tydowego a-keratyny w formie a-heliksu (ryc.
maniu struktury białek. 6-3). W strukturze tej grupy R wystają na
zewnątrz od centrum heliksu (ryc. 6-4). Na
Elektrostatyczne oddziaływania wiążą jedenjJsok śruby (zwój a-heliksu) przyj>adajL&-
reszty powierzchniowe reszt aminokwasowych, a odległość "przebyta
w białkach przez jeden skręt (inaczej: odległość między
Wiązania typu soli, czyli elektrostatyczne,
Ryc. 6-3. Przedstawienie helikalnej konfiguracji
tworzą się albo między przeciwstawnie nałado-
wanymi grupami w łańcuchach bocznych ami-
nokwas ów, al bo pomi ędzy res zt am i N-
i C-końcowymi a innymi ugrupowaniami
o przeciwnym ładunku. Na przykład w pH
fizjologicznym s-aminowa grupa lizyny dźwiga
ładunek netto + 1, zaś nie-a-karboksyl aspara-
ginianu i glutamianu — czysty ładunek — 1.
Mogą więc one nawzajem oddziaływać elektro-
statycznie, stabilizując cząsteczki białka.

Związki denaturujące białka rozrywają


w nich wiązania niekowafencyjne,
powodując utratę aktywności
biologicznej
Denaturacja białka za pomocą takich od-
czynników, jak: mocznik, siarczan dodecylu
sodu (SDS), umiarkowane stężenie jonów H4
lub OH~ rozrywa wiązania wodorowe, hydro-
fobowe i elektrostatyczne, z wyjątkiem wiązań
kowalencyjnych: peptydowych lub disiarczko-
wych.

HELIKS a JEST JEDNYM Skok 0,54 nm


Z MOTYWÓW STRUKTURALNYCH (3.6 reszt)
UTRZYMUJĄCYCH
UPORZĄDKOWANE KONFORMACJE
W BIAŁKACH

Odkrycie, że łańcuchy polipeptydowe chara-


kteryzują się bardzo uporządkowanymi konfor-
macjami, utrzymywanymi przez wiązania wo-
dorowe, stało się głównym postępem pojęcio-
wym. Wprawdzie istnienie tych bardzo upo-
rządkowanych struktur zostało potwierdzone
przez krystalografię rentgenowską, jednak było głównego łańcucha polipeptydowego wokół osi
ono najpierw zaproponowane w wyniku roz- a-heiiksu.
ważań teoretycznych.
BiAŁKA: STRUKTURA i WŁAŚCIWOŚCI / 63

0,5 r
Ryc. 6-4. Przekrój poprzeczny heltksu a. Łańcu-
chy boczne (R) wystają na zewnątrz heiiksu. Pro-
mienie van der Waalsa są większe niż wykazano na
rycinie, stąd wewnątrz heiiksu prawie nie ma wol-
nej przestrzeni. (Nieznacznie zmodyfikowano i re-
produkowano za zgodą z: Stryer L; Biochemistry,
wyd.2, Freeman, 1981, Copyright© 1981 by W. H.
Freeman and Co).

zwojami*) wynosi 0,54 nm. Odstęp przypadają-


cy na Jedną resztę aminokwasem A wzdłuż osi ct-
heliksu wynosi 0,15 nm. Właściwości a-helik-su
są następujące:
1. Strukturę cc-heliksu stabilizują miedzy-
aminokwasowe wiązania wodorowe. Każde Ryc. 6-5. Wiązania wodorowe (kropki} uformo-
z nich jest utworzone przez atom H połączony wane między atomami H i O stabilizują polipeptyd
z azotem jednego ugrupowania peptydowego w konformacji a-heltkalnej. (Przedrukowano za
(NH) i znajdujący się między silnie elektroujem- zgodą z; Haggis G. H. i wsp. tntroduetion to
nymi atomami (układami*), tj. wymienionym Motecular Biology. Witey, 1964).
azotem peptydowym oraz tlenem grupy kar-
bonylowej (ĆO) 4. z kolei reszty aminokwaso-
wej w strukturze pierwszorzędowej. Tabela 6-3. Wpływ różnycfi reszt aminokwaso-
wych na formowanie heiiksu a
2. Każde wiązanie peptydowe uczestniczy
w wytworzeniu wiązania wodorowego, co za Heliks a
pewnia maksymalną stabilność.
3. Wszystkie atomy azotu peptydowego i tle stabilizują destabilizują kończą
nu karbonylowego reszt aminokwas owych w (utrwalają) (przerywają)
łańcuchu głównym są zaangażowane w wiąza Ala Arg Pro
nia wodorowe, co znacznie zmniejsza hulro-
Asn Asp Hyp
filowy (zwiększając hydrofobowy) charakter Cys Glu
regionu a-helikalnego. Gin Gly
4. Heliks ot formuje się spontanicznie, ponie His Lys
waż — przy najmniejszym zużyciu energii Leu Ile
— stanowi najbardziej stabilną konformację Met Ser
łańcucha polipeptydowego. Phe Thr
Trp
Tyr
* Przyp. tłum. Val
64 / ROZDZIAŁ 6

5. Prawozwojowy heliks występujący w biał


kach jest znacznie bardziej trwały niż lewoskręt-
ny, gdy resztami są L-aminokwasy.
6. Resztami destabilizującymi heliks są: pro-
.liną_(w której atom N jest częścią sztywnego
pierścienia, co uniemożliwia rotację wokół wią
zania N C) oraz aminokwasy z naładowanymi
elektrycznie lub masywnymi grupami R, które
elektrostatycznie lub fizycznie przeszkadzają
w uformowaniu heliksu (tab. 6-3).

RÓWNOLEGŁE
I PRZE CiW RÓWNO LEGŁE
POFAŁDOWANE ŁAŃCUCHY
STANOWIĄ DRUGI TYP
ROZPOZNAWALNIE
UPORZĄDKOWANEJ STRUKTURY
Pauling i Corey zaproponowali również dru- Ryc. 6-6. W przeciwrównoległej fałdowej struk-
gie uporządkowanie struktury białka, tj^jtruk- turze p sąsiednie łańcuchy polipeptydowe biegną
tury p, czyli pofałdowanej kartki (inaczej: pofał- w przeciwnych kierunkach. Wiązania wodorowe
dowanego łańcucha, pofałdowanego lub „spli- między grupami NH i CO sąsiednich łańcuchów
stabilizują tę strukturę. Łańcuchy boczne (R) ami-
sowanego" arkusza*) (ang. f3-pleated sheet; nokwasów znajdują się powyżej i poniżej płasz-
p — ponieważ to była druga struktura po czyzny kartki. O atomy węgla; © atomy azotu;
opisanym najpierw a-heliksie). W heliksie J. łań- O atomy wodoru. (Zmodyfikowano i reproduko-
cuch polipeptydowy jest zwarty, natomiast wano za zgodą z: Siryer L: Biochemistry, wyd. 2,
w_. strukturze p (inaczej: fałdowej, „harmonij- Freeman, 1981, Copyright © 1981 by W. H.
kowej" lub „dywanowej"*) pozostaje on niemal Freeman and Co.).
całkowicie rozciągnięty (ryc. 6-6). Struktura
P noslnazwę przeciwrównoległej, gdy sąsiadują-
ce łańcuchy polipeptydowe biegną w przeciw-
nych kierunkach (N-koniec jednego łańcucha
do C-końca drugiego) (ryc. 6-6); luedy łańcuchy ZAKRĘTY p UMOŻLIWIAJĄ
podążają w tym samym kierunku jest ona POLIPEPTYDOM PRZYJMOWANIE
nazywana równoległą (nie wykazano). KSZTAŁTÓW GLOBULARNYCH
W wielu białkach występują współbieżne
i przeciwbieżne regiony struktury p. Może ją Polipeptydy z reguły formują zbite masy
formować 2—5 przylegających łańcuchów poli- globularne, muszą więc istnieć możliwości
peptydowych. Na rycinie 6-7 przedstawiono zmiany kierunku łańcucha polipeptydowego.
region rybonukleazy, w której 3 odcinki łań- Jednym z nich jest utworzenie ciasnej pętli
cucha polipeptydowego tworzą strukturę p. zakrętu P (inaczej: skrętu p, zwrotu p1 lub zwrotu
Heliks a jest stabilizowany mostkami wodo- typu spinki do włosów*), w której tlen grupy
rowymi między wiązaniami peptydowymi, od- karbonylowej jednej reszty łączy sie wiązaniem
dzielonymi od siebie 4 resztami w sensie struk- wodorowym z wodorem amidowym amino-
tury pierwszorzędowej, podczas gdy strukturę kwasu oddalonego o 3 reszty do przodu.
fS utrwalają wiązania wodorowe między Często w zakrętach p występują prolina i gli-
segmentami peptydowymi oddalonymi od cyna. Część struktury przestrzennej (geometrii)
siebie w sensie struktury pierwszorzędowej zakrętu p jest ukształtowana w prolinie, która
(ryc. 6-7). bardziej niż inne aminokwasy podlega konfor-

Przyp. * Przyp.
tłum. tłum.
BIAŁKA: STRUKTURA I WŁAŚCIWOŚCI / 65

ASPEKTY STRUKTURY BIAŁEK


ROZWAŻA SIĘ POD KĄTEM
4 POZIOMÓW UPORZĄDKOWANIA

Struktura pierwszorzędowa
Strukturę pierwszego rzędu stanowi, jak
w przypadku peptydów, kolejność aminokwa-
sów w łańcuchu lub łańcuchach polipeptydo-
wych oraz umiejscowienie wiązań disiarczko-
wych, jeżeli one w tych łańcuchach występują.
Struktura drugorzędowa
Struktury drugiego rzędu, czyli przestrzenne
współzależności między aminokwasami zwar-
tymi w pierwszorzędowym strukturalnym za-
kresie, mogą być regularne (np. heliks a, struk-
tura f>) lub przejawiać niewiele tej regularności
Ryc. 6-7. Cząsteczka rybonukleazy trzustki wołu (np. przypadkowy zwój).
jest zbudowana z pojedynczego łańcucha 124 reszt
połączonego poprzecznie w 4 miejscach za pomocą Struktura trzeciorzędowa
wiązań disiarczkowych. Region a-heliksu ujęto
w kropkowany owal, a region struktury fałdowej Ogólne rozmieszczenie i wzajemne powiąza-
zacienione Pozostałe części cząsteczki występują nie rożnych regionów lub domen oraz poszcze-
giównie w postaci przypadkowego zwoju. Centrum gólnych reszt amin o kwas owych w pojedynczym
aktywne enzymu znajduje się w miejscu związania łańcuchu polipeptydowym stanowi trzeciorzę-
jonu fosforanowego (PO^~). (Zaadoptowano z: dową strukturę białka. Wprawdzie rozgranicze-
Kartha G., Bello J.r Harker D.: Tertiary structure of nie pomiędzy strukturą drugo- i trzeciorzędową
nbonuclease. Naturę 1967; 213:862) Białko zo- nie jest wyraźne, struktura trzeciorzędowa wy-
stato w całości z syntetyzowane chemicznie. raża wzajemne przestrzenne usytuowanie reszt
aminokwasowych, które — generalnie — są
daleko od siebie w- sensie budowy pierwszego
macyjnym ograniczeniom. Dla kontrastu mała rzędu.
grupa R. pozwala glicynie działać jako giętki
„zawias" między regionami polipeptydu, które- Struktura czwartorzędowa
go ugrupowania R sprzyjałyby inaczej bardziej Białka wykazują strukturę czwartego rzędu,
rozciągniętej konformacji. jeżeli składają się z 2 lub więcej łańcuchów
polipeptydowych połączonych wiązaniami innymi
niż kowalencyjne (tj. niepeptydowymi lub disiar-
REGIONY BIAŁEK, KTÓRE NIE SĄ czkowymi*). Siłami stabilizującymi te agregaty
UFORMOWANE W HELIKSY, są wiązania wodorowe i elektrostatyczne (typu
STRUKTURY p LUB ZAKRĘTY % soli) utworzone miedzy resztami aminokwaso-
WYSTĘPUJĄ WTZW. KONFORMACJI wymi na powierzchniach łańcuchów polipep-
„PRZYPADKOWEGO" tydowych. Takie białka noszą nazwę oltgome-
(NIEPLANOWANEGO) ZWOJU rów, a pojedyncze łańcuchy polipeptydowe je
Znaczne części cząsteczki białkowej mogą
występować w konformacji przypadkowego
(nieplanowanego) zwoju (ang. random-coil;
kłębek statystyczny) (ryc. 6-7), Termin „przy-
* Cząsteczka białka nie dająca się, przynajmniej
padkowy" jest niefortunny, ponieważ może potencjalnie, rozdzielić na podjednostki (związane
bardziej implikować mniejsze biologiczne zna- wiązaniami mekowalencyjnymi) nie ma struktury
czenie niż regionów o dużej powtarzalności. Dla czwartorzędowej. Przykładami białek bez struktury
funkcji biologicznej regiony przypadkowego czwartorzędowej są: rybonukleaza (1 łańcuch) i chy-
zwoju są równie ważne, jak heliks a lub konfor- motrypsyna (3 łańcuchy). Przyp. tłum. zaczerpnięty z:
macja p. Morawiecki A. (red.): Nowe polskie słownictwo bio-
chemiczne. PWN, 1983, s. 113.
5 — Biochemia
66 / ROZDZIAŁ 6

tworzące określa się jako protomery, monomery która jest term o dynamicznie najbardziej stabil-
lub podjednostki. na w danym otoczeniu, np. w hydrofilowym
Wiele białek oligomerycznych zawiera 2 lub w przeciwieństwie do hydrofobowego.
4 protomery, nosząc odpowiednio nazwy di- Struktura białka może być modyfikowana
merów lub tetramerów. Oligomery zbudowane podczas po trans! acyjnego dojrzewania, takiego
z więcej niż 4 protomerów są również rozpow- jak konwersja prcproenzyirm w postać katality-
szechnione, zwłaszcza wśród enzymów regula- cznie aktywną lub usunięcie peptydowego „lide-
torowych (przykładem — karbamoilotransfera- ra" (peptydu sygnałowego), który przeprowa-
za asparaginianowa). Białka oligomeryczne od- dza poprzez błonę białka przeznaczone „na
grywają szczególną role w regulacji wewnątrz- eksport'7.
komórkowej, ponieważ protomery mogą przyj-
mować względem siebie różne ułożenia prze- Stosunkowo słabe oddziaływania
strzenne, co powoduje zmiany we właściwoś- odpowiedzialne za utrzymanie drugo-,
ciach oligomeru. trzecio- i czwartorzędowej struktury
białek ulegają łatwo rozerwaniu,
Niektóre białka tworzą kompleksy powodując utratę ich aktywności
wielkocząsteczkowe biologicznej
Asocjację różnorodnych białek czynnościo- Naruszenie rodzimej struktury nosi nazwę
wych, z których każde ma 4 poziomy struktury, denaturacji. Fizycznie denaturacja może być
w wielofunkcjonalne makromolekularne kom- rozpatrywana jako zaburzenia konformacji łań-
pleksy spotyka się w transporcie elektronów, cucha polipeptydowego, nie wpływające aa jego
biosyntezie kwasów tłuszczowych i metaboliz- strukturę pierwszorzędowa. Dla protomeru
mie pirogronianu. proces ten może być przedstawiony tak, jak na
ryc. 6-8. Dla białka oligomerycznego denatura-
cja może obejmować rozdysocjowanie proto-
DRUGORZĘDOWĄ merów, czemu towarzyszą zmiany wich konfor-
I TRZECIORZĘDOWĄ STRUKTURĘ macji.
BIAŁEK WYZNACZA SEKWENCJA
AMINOKWASÓW W ŁAŃCUCHU
POLIPEPTYDOWYM

Skoro tylko utworzy się łańcuch polipep-


tydowy, grupy R aminokwasów kierują swois-
tym zwijaniem się poszczególnych jego regio- Enzym
nów (struktura drugo rzędowa), jak również Dsnaturacja
aktywny
zasocjowaniem tych regionów (struktura trze- Enzym nieaktywny
ciorzędowa). Dowodzi tego klasyczne doświad- (z denaturowany)
czenie. Zadziałanie na rybonukleazę łagodnym
związkiem redukującym (P-merkaptoetanolem) Ryc. 6-8. Zobrazowanie denaturacji protomeru.
i czynnikiem denaturującym (mocznikiem lub
guanidyną; p. niżej) inaktywuje ją tak, że przyj-
muje konformację przypadkowego zwoju. Po-
wolne usunięcie czynnika denaturującego i ła- Biologiczną aktywność niszczą mocne kwasy
godne ponowne utlenienie, w celu rekonstrukcji lub zasady, wysoka temperatura, detergenty
wiązań S—S, prowadzi do niemal kompletnego jonowe (amfipatyczne), związki chaotropowe
odtworzenia aktywności enzymatycznej. Nie (mocznik, guanidyną), ciężkie metale (Ag, Pb,
jest więc niezbędne postulowanie niezależnej ge- Hg) lub rozpuszczalniki organiczne. Zdenatu-
netycznej kontroli uporządkowania struktury rowane białka są na ogół gorzej rozpuszczalne
białka powyżej poziomu pierwszego, ponieważ i ulegają wytrąceniu. Znajduje to zastosowanie
budowa pierwszorzędowa wyznacza drugorzędo- w laboratorium klinicznym. Do krwi lub suro-
wą, trzeciorzędową oraz (kiedy jest obecna) wicy, w której oznacza się zawartość małych
czwartorzędową strukturę (tj. konformację) cząs- cząsteczek (np. glukozy, kwasu moczowego,
teczki białkowej. Rodzimą konformacją białka, leków), generalnie najpierw dodaje się kwasu
takiego jak rybonukleaza, wydaje się być ta, trichlorooctowego, fo sforo wolframowego lub
fosforomolindenowcgo w celu strącenia białek.
BIAŁKA: STRUKTURA I WŁAŚCIWOŚCI / 67

Po usunięciu ich, przez wirowanie, analizuje się Tabela6-5. Zmodyfikowane nie-a-funkcyjne gru
-
wolny od białek supernatant. py w białkach*
Wrażliwość większości enzymów na ogrzewa-
nie, kwasy oraz proteazy, stanowi podstawę G ru py m od yfikowa ne
wstępnego badania, stwierdzającego czy daną —OH Mto-et-N
reakcję katalizuje enzym. Ekstrakt komórek,
obdarzony aktywnością enzymatyczną, który PO3H2 N- metylowa N dimetylowa N-trimetylowa
traci tę właściwość w wyniku zagotowania, Ser Arg Lys
zakwaszenia i ponownego zobojętnienia lub Thr His Arg
zadziałania proteazą, zapewne zawiera jakiś Tyr Lys
enzym w charakterze katalizatora. Często na Lys
denaturację jakiegoś enzymu wpływa obecność
jego substratu. Pojawienie się zmiany konfor-
macyjnej podczas związania substratu dowodzi,
że nowa konformacja może być trwalsza lub * Według R. Uy, F. Wold: Posttranslational co-
mniej trwała niż poprzednia. valent modification of proteins.Science 1977;
198:890. Copyright © 1977 by the American
Association for the Advancement of Science,
PIERWSZORZĘDOWE STRUKTURY w modyfikacji autora rozdziału za zezwoleniem
BIAŁEK SĄ OZNACZANE METODAMI autorów tej pracy.
STOSOWANYMI DO
SEKWENCJONOWANIA PEPTYDOW sekwencjonowania tych polipeptydów przed-
stawiono w rozdz. 5. Wprawdzie większość
Z białek złożonych usuwa się najpierw grupy białek 2awiera tylko aminokwasy wymienione
prostetyczne (np. hem), a wiązanie disiarczkowe w tab, 4-3, pochodne tych reszt również wy-
utlenia się w celu uzyskania liniowych polipep- stępują w niektórych białkach (tab. 6-4 i 6-5).
tydów (p. ryc. 5-9). Techniki stosowane do Jakkolwiek omówienie metod używanych do
zidentyfikowania owych pochodnych amino-
kwasowych nie wchodzi w zakres tego roz-
Tabela 6-4. Modyfikacja grup a-COOH i a-NH
2 działu, jednak ich obecność może komplikować
w białkach* określenie struktury pierwszorzedowej.
Grupy modyfikowane
Drugorzędowa i trzeciorzędowa
a-COOH struktura białek jest analizowana za
pomocą krystalografii rentgenowskiej
Amidowa N-formylowa N-ace tyłowa N -metylowa
Techniki poprzednio stosowane, pozwalające
Ala Ala wnioskować o występowaniu w białkach struk-
Asp Asp Asp
tur helikalnych (np. optyczna dyspersja rotacyj-
Glu na, wymiana protonów trytu) zostały wyparte
Gly Gly Gly Gly przez rentgenowską analizę krystalograficzną.
His Promienie X są kierowane na kryształ białka
Met Met Met Met oraz na jedną z jego pochodnych, zawierającą
Phe dodatkowo jon ciężkiego metalu. Promienie
Pro ulegają rozproszeniu w sposób zależny od gęs-
Ser Ser tości elektronów w różnych częściach cząsteczki
Thr Thr białkowej. Obrazy zbioru plamek dyfrakcyj-
Tyr
nych, uzyskane na błonie fotograficznej (po jej
Val Val
wywołaniu), są tłumaczone na tzw. mapy roz-
kładu gęstości elektronowej, które po ułożeniu
* Według R. Uy, F. Wold: Posttranslational co-
valent modification of proteins, Science 1977; jednej na drugiej pozwalają krystalografo-
198:890. Copyright © 1977 American Association wi skonstruować wiarogodny model dane-
for the Advancement of Science, w modyfikacji go białka. Krystalografia rentgen o graficzna,
autora rozdziału za zezwoleniem autorów cyto - chociaż czasochłonna, kosztowna i wymagająca
wanej pracy. specjalistycznego przeszkolenia, ujawniła szcze-
68 / ROZDZIAŁ 6

gólowe i precyzyjne obrazy z usytuowaniem białka wzorcowe i badane na gradient stężeń


wszystkich aminokwasów w wielu biał- roztworów sacharozy (5—20%), przygotowany
kach. Nie można nie docenić jej ogromnego w probówce plastikowej. Po ultrawirowaniu
wkładu do naszego dzisiejszego pojmowania przy 10 5 x g przez kilkanaście godzin (np.
struktury białek. w ciągu nocy) przekłuwa się mały otworek
Wyłoniona technika zobrazowania magnety- w dnie probówki, zbiera jej zawartość w postaci
cznego rezonansu (ang. magnetic resonance kropel w serii kolejnych małych probówek
imaging; skrót — MRI) została ostatnio wyko- i oblicza ruchliwości na podstawie względnego
rzystana do zanalizowania trójwymiarowej położenia białek w gradiencie.
struktury małego białka. Technika MRI wydaje
się mieć szansę zastosowania do większych Masę cząsteczkową białka
białek. globu larnego można określić z jego
ruchliwości w sicie molekularnym
Metody fizyczne stosowane do Kolumny z żelu Sephadex lub podobne mat-
zbadania czwartorzędowej struktury ryce, mające „pory" o wiadomym rozmiarze
białek kalibruje się, stosując białka o znanej masie
Badanie czwartorzędowej struktury białka cząsteczkowej. Poszukiwaną masę cząsteczko-
oligomerycznego obejmuje określenie liczby wą nieznanego białka oblicza się z porównania
i rodzaju obecnych w nich protomerów, ich jego objętości elucyjnej z objętościami elucyj-
położenia względem siebie oraz łączących je nymi białek wzorcowych. Można popełnić duże
oddziaływań. błędy, jeżeli cząsteczka białka jest bardzo asy-
Zakładając, że oJigomery nie ulegają denatu- metryczna albo oddziałuje silnie ze związkami,
racji podczas procedury stosowanej do oznacze- z których zostały wyprodukowane molekularne
nia masy cząsteczkowej, wiele metod może sita.
dostarczyć o niej danych. Te same techniki
mogą być wykorzystane do określenia masy Elektroforeza w żelu
cząsteczkowej protomeru po wcześniejszym poliakrylamidowym (PAGE) to jeszcze
zdenaturowaniu oligomeru. jedna metoda oznaczania masy
cząsteczkowej
Ultrawirowanie, filtracja żelowa i Białka wzorcowe rozdziela się elektroforety-
elektroforeza w żelu pozwalają cznie w 5—15% żelach poliakrylamidowych
oznaczyć masę cząsteczkową białek o zmiennej porowatości, wybarwia się je na
oi izomerycznych obecność białek, generalnie błękitem Coomas-
Rozwinięta przez Svedberga technika ultra- sie lub tzw. srebrem, i masę cząsteczkową
wirowania mierzy szybkość sedymentacji* oznacza względem ruchliwości elektroibretycz-
w polu siły odśrodkowej ok. 105 x g. W ostat- nej wzorców. Najbardziej powszechne zastoso-
nich latach istnieje tendencja, aby zastąpić ją wanie tej techniki, PAGE-SDS, pozwala ozna-
mniej złożonymi metodami. czyć masę cząsteczkową protomeru w wyniku
W pokrewnej technice, tj. ultrawirowaniu wcześniejszego zdenaturowania oligomeru (np.
w gradiencie gęstości sacharozy, nawarstwia się przez zagotowanie w roztworze detergentu
w obecności p-merkaptoetanolu) i rozdzielenie
w żelach zawierających detergent jonowy — siar-
czan dodecylu sodu (SDS).
* Matematycznym wyrazem tej szybkości jest tzw.
stała sedymentacji S20, tj. szybkość opadania warstwy
roztworu białka pod działaniem jednostki siły od- KOMPLEKSY BIAŁKOWE MOGĄ BYĆ
środkowej, wyrażona w jednostkach układu cgs, spro- UWIDOCZNIONE PRZEZ
wadzona do gęstości i lepkości wody w temp. 20°C. Dla
większości białek wartości liczbowe stałej sedymentacji
ELEKTRONOWĄ
wahają się w granicach l,510~ 13 — 2010~"; dla MIKROFOTOGRAFIĘ
cząsteczki białka o kształcie kulistym jednostka stałej
sedymentacji (1I0""13) odpowiada masie cząstecz- Uzyskane w mikroskopie elektronowym po-
kowej ok. 16 000. (Przyp. tłum. zaczerpnięty z: Skar- większenia rozmiarów średnicy nawef 100000
żytiski B.: Chemia fizjologiczna, t. I, PWRiL, 3956, s. razy pozwalają uwidocznić białka o bardzo
85). dużej masie cząsteczkowej, takie jak cząstki
BIAŁKA: STRUKTURA I WŁAŚCIWOŚCI / 69

Tabela 6-6. Czwartorzędowe struktury enzymów*


wybranych Liczba Masa cząsteczkowa
Enzym (oligomer)
protomerów protomeru

Aminotransferaza asparaginianowa serca kury 22 50 000


Syn ta za kwasów tłuszczowych wątroby goiębia 2" 230 000
Fruktozobisfosfataza wątroby królika 2** 29 000
37 000
Aminotransferaza ornitynowa wątroby szczura 44 33 000
Karboksylaza propionylo-CoA serca świni LDH 4** 175 000
serca, wątroby lub mięśni wołu 35 000
ATPaza mitocriondrrów serca wołu 10 26 0O0

Syntetaza glutaminowa Escherichia coli 12 2** 48 500 4


Karboksylaza acetylo-CoA wątroby kury 10** 100 000
409 000

* Zaadaptowano z: Klotz I. M., Langerman N. R., Darnall D. W.: Cłuaternary structure of enzymes, Annu
Rev Biochem 1970; 39:25.
** Niezidentyfikowane podjednostek.

wirusów, kompleksy enzymatyczne i białka Franks F: Characterization of Proteins. Wright, 1986


oligomeryczne. One AD, Braun W, Wuthrich K. Studies by
l
W tabeli 6-6 podano przykłady liczby oraz H NMR and distanoe geometry of the solution
mas cząsteczkowych protomerów stanowiących conformation of the a-amylase inhibitor tendami-
czwartorzędowe struktury wybranych enzy- stat. / Mol Biol 1986; 189:377. Lennarz WJ
(editor): The Biochemistry of Glyco-
mów. proteins and Proteoglycarrs. Plenum Press, 1980.
L'Italien JJ: Proteins: Structure and Function. Ple-
num Press, 1987. Rosę CD, Geselowitz AR, Lesser
GJ, Lee RM, Zehfus
PIŚMIENNICTWO MH. Hydrophobiciiy of amino acid residues in
globular proteins. Science 1985; 229:834,
Advances in Protein Chemistry. Academic Press, 1944 Schlessinger DH: Macromolecular Seąuencing and
to datę, [Annual publicalion.] Celis JE. Bravo R: Analysis: Selected Methods and Applications. AR
Two-dimensional Gel Electro- Liss, 1988. Schott H: Affinity Chrotnatography.
phoresis of Proteins. Methoiłs and Applications. Template Chro-
Academic Press, 1984. Chothia C. Principles that matography of Nucleic Acids and Proteins. Marcel
determine the structure of Dekker, 1984. Wittmann-Liebold B, Solnikow
proteins. Annu Rev Biochem 1984; 53:537. Dunn J, Erdmann VA:
MJ: Gel Electrophoresis of Proteins. Wright, Advancetl Methods in Protein Microseąuence
1986. Analysis. Springer Verlag, 1986.
7 Białka: mioglobina
i hemoglobina
Victor W. Rodwell, PhD

WPROWADZENIE ZDOLNOŚĆ MIOGLOBINY


I HEMOGLOBINY
W rozdziale tym omówiono zależność struk- DO MAGAZYNOWANIA
tury i funkcji na przykładzie mioglobiny i hemo- I TRANSPORTU TLENU WIĄŻE SIĘ
globiny, białek nie tylko bardzo istotnych fizjo- Z OBECNOŚCIĄ PROSTETYCZNEJ
logicznie, lecz także obrazujących, w jaki spo- GRUPY HEMOWEJ
sób struktura białek decyduje o ich funkcji I JONU ŻELAZAWEGO
biologicznej.
Grupą proste ty czną mioglobiny i hemoglobi-
ny jest hem, cykliczny tetrapirol nadający tym
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE białkom zabarwienie czerwone. W tetrapirolu
4 pierścienie pirolowe są połączone mostkami

n
Białka hemowe biorą udział w transporcie tt-metinowytni, tworząc płaski układ cykliczny
i magazynowaniu tlenu, transporcie elektronów (ryc. 7-1). Podstawniki w pozycjach P pierścieni
oraz fotosyntezie. Badania mioglobiny i hemo-
globiny ujawniły istnienie cech struktury wspól-
nych dla wielu białek, jak również istnienie
zależności między strukturą a funkcją. Ponadto
umożliwiły one poznanie molekularnych pod-
staw chorób genetycznych, takich jak niedo-
krwistośc sierpowata (wynik zmienionych właś-
ciwości powierzchniowych podjednostki p he-
moglobiny) i taJasemie (przewlekłe dziedziczne Ryc. 7-1. Pirol. Węgle a fączą się za pomocą
choroby hemolityczne, charakteryzujące się mostków metinowych tworrac cykliczny tetrapirol.
upośledzeniem syntezy hemoglobiny). Badania Przy węglach p występują podstawniki charak-
wykazały, że cyjanek i tlenek węgla stanowią terystyczne dta swoistych tetrapiroli, np. hemu.
śmiertelne zagrożenie, ponieważ uniemożliwiają
fizjologiczną funkcję odpowiednio oksydazjŁ pirolowych określają rodzaj pochodnej tetrapi-
cytocJLrpmowei-J^hemoglobiny, a stabilizacja rolu. W hemie w pozycjach p znajdują się grupy
struktury czwartorzędowefnieutJenowanej he- metylowe (M), winylowe (V) i pfbpionianpwe
moglobiny przez 2,3-bisfosfoglicerynian (BPG) (P) ułożone w następującej kolejności: M, V, M,
stanowi podstawę mechanizmów choroby górs- V, M, P, P, M (ryc. 7-2). W centrum tego układu
kiej i adaptacji do dużych wysokości. znajduje się atom żelaza w formie jonu żelaza-
wego (Fe2+), Innymi białkami, w których grupą
prostetyczną jest tetrapirol zasocjowany z jonem
metalu są cytochromy (Fe2+ i Fei+), katalaza,
2,3-dioksygenaza tryptofanowa oraz chlorofil
(Mg 2+). Funkcja biologiczna cyto-
BIAŁKA: MJOGLOBtNA f HEMOGLOBINA / 71

nu, wewnątrz cząsteczki mioglobiny znajdują


Ryc. 7-2. Hem. Pierścienie pirolowe, węgle most- się wyłącznie aminokwasy niepolarne (np. Leu,
ków metinowych i atom żelaza Fe'4 + leżą praktycz- Val, Phe i Met).
nie w jednej płaszczyźnie. Piąte i szóste wiązanie
Mioglobina, pierwsze białko,
którego strukturę rozszyfrowano
rentgenograficznie, jest bogata w
ot-heliks
Mioglobina jest silnie upakowaną, w przy-
bliżeniu kulistą cząsteczką o wymiarach
4,5x3,5 x2,5 nm(ryc. 7-3). Niemniej jednak jej

koordynacyjne Fe2+ są usytuowane prostopadle,


znajdując się nad i pod płaszczyzną hemu. Na
uwagę zasługuje rodzaj podstawników przy węg-
lach P pierścieni piroiowych, centralnie położony
atom zela2a oraz polarne łańcuchy boczne, które są
zwrócone na zewnątrz cząsteczki mioglobiny.

chromów wynika z utlenienia i redukcji atomu


żelaza. W przeciwieństwie, w przypadku mio-
globiny i hemoglobiny utlenienie Fe 2+ wiąże się
z utrat -A przez te białka ich aktywności biologicz-
nej.
Ryc. 7-3. Model mioglobiny opracowany na
Utlenowana mioglobina mięśni podstawie analizy rentgenograficznej. W modelu
stanowi rezerwę tlenu zaznaczono wyłącznie węgle s, (Reprodukcja za
Fnnk^pt iTiinplrthiTiy jftst ma^Tynnwfinie t1f»- zgodą z: Dickerson R. E.r w: The Proteins, wyd. 2,
nu w mięśniach. W warunkach niedoboru tlenu t. 2, Neurath H, [red], Academic Press, 1964).
(np. w przypadku intensywnych ćwiczeń fizycz-
nych) tlen utlenowanej miogiobiny jest wyko- struktura jest nieregularna i wykazuje brak
rzystywany w mitochondriach mięśni do syn- symetrii. Okojo 75% ^"^nyfia wy^t^ry^\yfga-
tezy ATP na drodze fosfcrylacji oksydacyjnej. rnie R prąwnslfi-^tiiyrh a-heiiksów o długości
7—20 aminokwasów. Licząc od N-końca od-
Poza dwoma wyjątkami reszty polarne cinki helikalne oznacza się kolejnymi literami
znajdują się na zewnątrz, a niepolarne od A do H, natomiast fragmenty między helikal-
wewnątrz cząsteczki mioglobiny ne literami 2 odcinków helikalnych, które one
Mioglobina jest to pojedynczy łańcuch poli- łączą. Poszczególne aminokwasy określa się za
pęptydowy o masie cząsteczkowej 17 000 zbu- pomocą litery oznaczającej hełiks, w którym
dowany zejj_5J)reszt aminokwasowych roz- dana reszta występuje, oraz liczby wskazującej
mieszczonych w "cKaraktery styczny dla białek jej pozycję od końca N w tym heliksie. Na
globularnych sposób. Zewnętrzna cześć cząste- przykład „His F8" odpowiada 8, reszcie w heli-
czki białka jest polarna, a wnętrze — niepolar- ksie F zidentyfikowanej jako histydyna. Odległe
ne. Reszty aminokwasowe, zawierające zarów- w rozumieniu struktury pierwszorzędowej re-
no grupę polarną, jak i niepolarną (np. Thr, Trp szty aminokwasowe (np. w różnych heliksach)
i Tyr), są skierowane swoją niepolarną częścią ze względu na ułożenie przestrzenne łańcucha
do wnętrza częsteczki. Poza 2 resztami his- polipeptydowego mogą znajdować się blisko
tydynowymi, biorącymi udział w wiązaniu tle-
72 / ROZDZIAŁ 7

siebie, jak na przykład histydyna F8 (proksyma- His praksymalna (F8)


lna) i histydyna E7 (dystalna) {ryc. 7-3).
Drugorzędowa i trzeciorzędowa struktura
mioglobiny w roztworze ściśle odpowiada stru-
kturze mioglobiny krystalicznej. Wykazują one
identyczne widma absorpcji, obie wiążą tlen.
a zawartość cc-heliksów w strukturze mioglobi-
ny w roztworze (oznaczona za pomocą dyspersji
skręcalności optycznej i dichroizmu kołowego)
jest porównywalna z zawartością ujawniony
przez analizę rentgenograficzną.

Pierwszorzędowa struktura a po
mioglobiny zapewnia prawidłowe
upakowanie białka w obecności hetnu
Przekształceniu mioglobiny w pozbawioną
hemu apomioglobine, wskutek obniżenia pH do
3,5, towarzyszy zmniejszenie zawartości struk-
tury a-helikalnej, a w obecności mocznika cał-
kowity jej zanik. Usunięcie mocznika poprzez
dializę i dodanie hemu przywraca całkowicie
strukturę helikalną, a w obecności Fe2+ aktyw-
ność biologiczną (wiązanie tlenu). Wskazuje to,
że informacja zawarta w strukturze pierwszo- His dystalna (B7)
rzędowej apomioglobiny jest odpowiedzialna za
Ryc. 7-4. Wiązanie tlenu z żelazem hemowym
swoiste upakowanie białka w obecności hemu. podczas reakcji utlenowania. W reakcji tej istotną
Stwierdzenie, że struktura pierwszorzędowa biał- rolę odgrywają pierścienie imidazolowe 2 reszt
ka determinuje jego strukturę drugo- i trzeciorzę- histydynowych globiny, łączące się z żelazem he
dową okazało się być uniwersalne. mowym. (Reprodukcja za zgodą z: Harper H. A.
i wsp., Physiologische Chemie, Springer-Verlarg,
Histydyny F8 i E7 odgrywają 1975).
unikatową rolę w wiązaniu tlenu _______________________________________
przez mioglobinę
W mioglobinie grupa hemowa znajduje się
w zagłębieniu między heliksem E i F (ryc. 7-3). padku utlenowanej mioglobiny, w którejjjm,
Polarne, propionianowe łańcuchy boczne hemu zajmuje szósta, pozycje koordynacyjną, żelazo
są skierowane na zewnątrz cząsteczki mio- jeśT~ wy sunięte poza płaszczyznę hemu tylko
globiny, a jego pozostała część znajduje się we ook. 0,01 nm(0,l A). Utlenowaniu mioglobiny
wnętrzu białka, gdzie, z wyjątkiem His_F_8 j.His towarzyszy więc ruch atomu żelaza, a w konsek-
Ę7, otaczają go reszty niępolarne. Atom żelaza wencji His F8 i reszt kowalencyjnie połączonych
piąj^mwiąza niemkoordvnacvjnvm wiąż esie z His F8, w stronę płaszczyzny grupy pro-
z pierścieniem imidazoTowym His F8 określanej stetycznej. Skutkiem tego zjawiska jest zmiana
mianem histydyny proksymalnej (ryc. 7-4). Po konformacji części białka.
drugiej stronie płaszczyzny hemu w stosunku do
His F8 znajduje się His E7, określaną mianem Apomioglobina zmniejsza
histydyny dystalnej, która jednak nie zajmuje powinowactwo żelaza
szóstej pozycji koordynacyjnej żelaza (ryc. 7-4). hemowego do tlenku węgla
W utlenowanej mioglobinie wiązanie między
Atom żelaza umiejscowiony nieco poza atomem tlenu i Fei+ jest prostopadłe~db płasz-
płaszczyzną hemu przesuwa się w jej czyzny nemu. Drugi atom tlenUj w stosunku do
kierunku po związaniu tlenu płaszczyzny hemu, jest przyłączony natomiast
W mioglobinie pozbawionej tlenu atom żela- pod kątem 121 stopni z dala od histydyny
za jest wysunięty o ok. 0,03 nm (0,3 A) poza dystalnej (ryc. 7-5).
płaszczyznę hemu w kierunku His F8. W przy- Około 25 000 razy silniej niż tlen do wyizolo-
wanego hemu wiąże się tlenek węgla (CO).
Chociaż CO znajduje się w atmosferze w ii oś-
BIAŁKA: MLOGLOBINA I HEMOGLOBINA / 73

O III KRZYWE DYSOCJACJI TLENOWEJ


O c MIOGLOBINY I HEMOGLOBINY
I I OBRAZUJĄ ICH ODMIENNE
FUNKCJE FIZJOLOGICZNE
Mioglobina jest białkiem magazynującym,
a nie"transportującym"tlen.llość_przyłączonego
Ryc. 7-5. Preferowane kąty wiązania tlenu i tlen- do mioglobiny tlenu (wyrażona w „procentach
ku węgla do atomu żelaza w hemie. nasycenia") zakżv od jego stężenia (wyrażone-
go jako pO2, czyli stężenie cząstkowe tlenu)
w nąjbliższyjn_gtoczeniu żelaza hemowe^o. Za-
ciach śladowych, a podczas prawidłowego kata-
leżność międzypbi i ilością związanego tlenu
bótizmu hemu powstają jedynie niewielkie jego
obrazują graficznie krzywe dysocjacji tlenowej.
ilości, nasuwa się pytanie, jak to się dzieje, że O2,
Dla mioglobiny krzywa dysocjacji tlenowej w. wa-
a nie CO zajmuje szóste miejsce koordynacyjne
runkach izotermicznych ma kształt hiperboli
w żelazie hemu mioglobiny. Przyczyną jest
(ryc. 7-7). W naczyniach włosowatych płuc,
przestrzenna zawada, jaką stanowi otoczenie
"Fiemu w mioglobinie. Preferowane ułożenie CO
Ryc. 7-7. Krzywa dysocjacji tlenowej mioglobi
przyłączonego do żelaza hemowego jest dla
wszystkich 3 atomów (Fe, C. O) prostopadłe
w stosunku do płaszczyzny hemu (ryc. 7-5).
Podczas gdy taka orientacja jest możliwa
w^przypadku wyizolowanego hemu, w mio-
globinie histydy na dystalna stanowi przestrzenną
zawadę dla wiązania CO pod tym kątem (ryc.
7-6). Powoduje to, że CO wiąże się w mniej
korzystriejTcbnfiguracji, co zmniejsza siłę wiąza-
nia hem-CO o ponad 2 rzędy wielkości, do
wartości ok. 200 razy przewyższającej wiązanie
hem-O2. Pomimo tego w warunkach fizjologi-
cznych niewieika część mioglobiny (ok. 1%)
występuje w formie karboksymioglobiny.
ny. Na uwagę zasługuje zależność stopnia utleno-
wanra i ciśnienia cząstkowego tlenu w płucach
(100 mm Hg), tkankach (20 mm Hg) i pracujących
mięśniach (5 mm Hg). ______________

w których pOj wynosi 100 mm Hg, mioglobina


mogłaby skutecznie wiązać tlen. Ponieważ jed-
nak wartość pO2 w żyłach i mięśniach wynosi
odpowiednio 40 i 20 mrn_Hgj a mioglobina nie
oddaje znacznej części związanego tlenu nawet
przy ciśnieniu 20 mm Hg nie może ona służyć
jako przenośnik tlenu z płuc do tkanek. Dopiero
w warunkach niedoboru tlenu, towarzyszącego
dużej aktywności fizycznej, kiedy pO, w mięś-
niach spada do 5 mm Hg, mioglobina uwalnia
związany tlen, który w mitochondriach mięśni
Ryc. 7-6. Kąty wiązania tlenu i tlenku węgla do jest wykorzystywany do biosyntezy ATP w wy-
atomu żelaza hemu w mioglobinie, Histydyna dys- niku fosforylacji oksydacyjnej.
talna E7 stanowi przestrzenną zawadę dla wiązania
CO pod preferowanym w stosunku do płaszczyzny
hemu kalem (180°),
74 / ROZDZIAŁ 7

HEMOGLOBINA TRANSPORTUJE łych stanowiąca ok. 2,5%* Hb całkowitej) =


TLEN, DWUTLENEK WĘGLA I
PROTONY MIĘDZY PŁUCAMI I
TKANKAMI Mioglobina i podjednostki
P hemoglobiny mają praktycznie
Hemoglobina, zawarta w erytrocytach kręgo- identyczną strukturę drugorzędową
wców, spełnia dwie główne funkcje biologiczne; 1 trzeciorzędową
1) przenosi O2 z płuc do tkanek i 2) przenosi Pomimo różnic w rodzaju i liczbie amino-
CO2 i protony z tkanek do phic w celu wydale- kwasów, mioglobina i łańcuchy polipeptydowe
nia. Mimo że biochemia porównawcza hemo- P HbA wykazują praktycznie identyczną struk-
globin kręgowców jest bardzo interesująca, turę drugorzędową i trzeciorzędową. To ścisłe
przedmiotem dalszych rozważań są hemoglobi- podobieństwo, dotyczące również umiejscowie-
ny ludzkie. nia hem u i odcinków helikalnych, jest przynaj-
mniej w części wynikiem substytucji amino-
kwasów o podobnych właściwościach i równo-
KONSEKWENCJĄ znacznych pozycjach w strukturze pierwszo-
CZWARTORZĘDOWEJ STRUKTURY rzędowej mioglobiny i podjednostki P HbA.
HEMOGLOBINY SĄ JEJ Nawet występowanie 7 a nie 8 odcinków helika-
WŁAŚCIWOŚCI ALLOSTERYCZNE lnych w łańcuchu P nie zmienia zasadniczego
podobieństwa strukturalnego tych polipepty-
Właściwości poszczególnych hemoglobin są dów. Podobnie jak w przypadku mioglobiny,
prawidłowością wynikającą z ich struktury zarówno podjednostki ot, jak i p HbA charak-
czwartorzędowej (jak również drugo- i trze- teryzuje obecność hydrofobowych reszt amino-
ciorzędowej). Czwartorzędowa struktura he- kwasowych wewnątrz cząsteczki (z wyjątkiem
moglobiny jest odpowiedzialna za nowe, dodat- 2 reszt His w każdej podjednostce), a hydro-
kowe w stosunku do mioglobiny, właściwości, filowych na zewnątrz cząsteczki.
które warunkują jej unikatową funkcję bio-
logiczną i pozwalają na jej precyzyjną regulację. Uttenowaniu hemoglobiny towarzyszy
Właściwości allosteryczne (gr. allos — inna, wsunięcie żelaza w płaszczyznę hemu
steros — przestrzeń) hemoglobiny stanowią oraz zmiana konformacji sprzężonej
ponadto model do zrozumienia innych białek apoproteiny wywołana
allosterycznych. przemieszczeniem histydyny
proksymalnej
W przeciwieństwie do mioglobiny, Tetramcryczna hemoglobina wiąże 4 cząste-
hemogtobina jest tetramerem czkftlenu (hem każdej podjednostki wiąże jedną
Hemoglobina w odróżnieniu od jednołańcu- cząsteczkę tlenu), a jej krzywa dysocjacji tleno-
chowej mioglobiny nie mającej struktury czwar- wej ma kształt sigmoidalny (ryc. 7-8). Przyłącze-
torzędowej, jest tetramerem składającym się nie O2 przez jeden z hemów ułatwia wiązanie
z 2 par identycznych łańcuchów polipeptydo- kolejnych O2 przez pozostałe grupy hemowe.
wych, czyli podjednostek (określanych jako a, To kooperatywne wiązanie tlenu z hemoglobiną
p, 7,8, S itd.). Podobne pod względem długości jest właściwością pozwalającą na wiązanie mak-
polipeptydy a (14l) reszt aminokwas owych) symalnej ilości O2 w płucach i uwalnianie
i P (146 jeszt aminokwasowych) hemoglobiny maksymalnej ilości O3 w tkankach (ryc. 7-8).
A (HftA) są kodowane przez różne geny i mają
odmienną strukturę pierwszorzedową. W prze- Miarą powinowactwa hemoglobiny do
ciwieństwie, łańcuchy p, y i 5 hemoglobin tlenu jest wielkość Pso, odpowiadająca
ludzkich charakteryzuje duża konserwatyw- ciśnieniu cząstkowemu tlenu, przy
ność ich sekwencji. Najczęściej występujące którym występuje 50% nasycenia Oa
hemoglobiny mają następujący skład tetrame- Wartość P;o jest różna dla różnych orga-
ru: HbA j (podstawowa hemoglobina prawid- nizmów, przy czym jest ona zawsze większa od
łowa u ludzi dorosłych) = ąj^, ^^(hemo- wartości pO2 w tkankach badanych organiz-
globina płodowa) = a2Y2, HBS ^hemoglobina
sierpowatych krwinek czerwonych) = <x2S2,
HbA2 (hemoglobina prawidłowa u ludzi doros- * Przyp. tłum.
BIAŁKA; MIOGLOBINA I HEMOGLOBINA / 75
20 40 60 80 100 120 140
Ciśnienie cząstkowe
tlenu (mm Hg)
Utlenowana krew ___
opuszczająca płuca
Ryc. 7-8.
Krzywedysociacjitlenowej
Odtlenowana krew
powracająca z tkanek

hemoglobiny i mioglobiny.
Hemoglobina
1,1
Ciśnienie cząstkowe tlenu w krwi Ryc. 7-9. Wiązania poprzeczne międ2y podjed-
tętniczej wynosi ok. 100 mm Hg; wkrwiżylnej—40 nostkarni oraz w obrębie podjednostek nieutleno-
mm Hg; w naczyniach włosowatych — 20 mm Hg; wanej hemoglobiny. Podczas utlenowania te nie-
minimum niezbędne dla funkcji cytochromów kowalencyjne, elektrostatyczne wiązania zostają
— 5 mm Hg. Połączenie łańcuchów polipeptydo- rozerwane, {Zmodyfikowana i reprodukowana za
wych w strukturę tetrameryczną (hemoglobina) zgodą z: Stryer L: Biochemistry. wyd. 2, Freeman,
pozwala na zwiększenie, w porównaniu z pojedyn- 1981).
czymi łańcuchami, wydajności dostarczania tlenu. _______________________________________
(Zmodyfikowana i reprodukowane za zgodą z:
StanburyJ, B,,Wyngaarden J. B., Fredrickson D.S.
[red.], The Metabolic Bas/s of Inherited Disease, go-, trzecio- i czwartorzędowej strukturze biał-
wyd.4, McGraw-Hill, 1978). ka. Jedna para podjednostek a/P obraca się
w stosunku do drugiej pary a/&\ w wyniku czego
następuje zbliżenie podjednostek tetramem
i zwiększenie powinowactwa hemów do tlenu
(ryc, 7-10 i 7-11).

mów, czego dobrym przykładem jest ludzka


8
hemoglobina płodowa (HbF). Wartość P50 dla
HbA = 26 mm Hg, podczas gdy dla HbF = 2(1
mm Hg. Ta różnica w powinowactwie Hbl
i HbA do tlenu umożliwia HbF pobieranie tlenu
cc, S
1
i/
\\ V
od HbA w obrębie łożyska. Po porodzie HbF '

.i \
przestaje właściwie spełniać swoją funkcję po- 1
nieważ jej duże powinowactwo do O2 utrudnia 1
jego oddysocjowywanie w tkankach. /
/6
Najwcześniej w rozwoju osobniczym człowie- s /
ka są syntetyzowane łańcuchy £ i e. Pod koniec ■ ~ ~ - _________
-■

pierwszego trymestru ciąży łańcuch £ zastępuje 15°


Postać T Postać R
podjednostka et, a łańcuch e — podjednostka7.
Hemoglobina F, pojawiająca się więc w tym Rvc. 7-10. W czasie przejścia postaci T w postać
R hemoglobiny jedna para podjednostek (a2/f>2)
okresie życia płodowego, jest zbudowana wed-
obraca się o 15° w stosunku do drugiej pary (a1/fl]).
ług wzoru d2 y . Podjednostka % której synteza Ponieważ oś obrotu jest niewspółśrodkowa, para
rozpoczyna się w trzecim trymestrze ciąży, at2/P2 przesuwa się również nieco w kierunku osi.
całkowicie zastępuje łańcuch y dopiero kilka Na diagramie para a,/^ utrzymująca się w stałej
tygodni po porodzie. pozycji jest niezaciemniona, a para a2/P: dokonują-
ca obrotu i przesunięcia jest zaciemniona.
Utlenowamu hemoglobiny towarzyszą
zmiany konformacji białka
PrzyJaszernu O2 towarzyszy rozerwanie wią- Czwartorzędową strukturę częściowo utleno-
zań poprzecznych pomiędzy końcami karbo- wanej hemoglobiny określa się jak o stanT(ang.
ksylowymi wszystkich 4 podjednostek hemo- taut — naprężony), a całkowicie utlenowanej
globiny (ryc. 7-9), co powoduje zmiany w dru- hemoglobiny (HbOj) jako stan R (ang. relaxed
76 / ROZDZIAŁ 7

— rozluźniony) (ryc. 7-12). Symbole R i T są Pod jednostka /)t


również używane w celu określenia czwartorzę-
dowej struktury enzymów allosterycznych,
gdzie forma T wykazuje mniejsze powinowact-
wo do stibstratu.

Utlenowanie hemoglobiny prowadzi Odtlenowanie


do zmian konformacyjnych (posiać T)
w bezpośrednim otoczeniu grupy
hemowej
Podczas utlenowania hemoglobiny atomy że- Podjednostka a.
laza (Mace ok. 0,06 nm poza płaszczyzną
hemów w nieutlenowanej hemoglobinie) wsu-
wają się w płaszczyznę hemów, pociągając za
sobą histydynę proksymalną (F8) i połączone
z nią reszty aminokwasowe (ryc. 7-13).

Ryc. 7-11. Zmiany oddziaływań w obrębie ot,/p, AspG1(94! Utlenowani


podczas utlenowania. Przesunięcie zazębiających TyrC7|«) e (postać
się obszarów powoduje zmianę miejsc oddziały R)
wań i „przełączanie" jednych wiązań wodorowych
na inne. Pozostałe wiązania mają charakter niepolar-
ny. (Reprodukcja za zgodą z: Perutz M. F.: Molecu-
lar pathology of human hemoglobin: stereochemi-
cal interpretation of abnormal oxygen affinities,
Naturę 1971; 232:408)._____________________ Podjednostka f)2

Postać T

Postać R
Ryc. 7-12. Przejście postaci T w postać R zwiększa prawdopodobieństwo utlenowania każdego
z 4 hemów. Przekształcenie to nie następuje z chwilą przyłączenia określonej liczby cząsteczek tlenu, lecz
dokonuje się wraz z utlenowaniem kolejnych hemów. Stopniowe przyłączanie tlenu powoduje pękanie
(linie cienkie) i osłabianie (linie wężykowate) wiązań poprzecznych łączących podjednostki w postaci T.
Przejście między tymi dwoma postaciami pozostaje pod wpływem różnych czynników, takich jak: protony,
dwutlenek węgla, chlorki, BPG. Im większe stężenie tych czynników, tym więcej tlenu musi zostać
związane, aby zapoczątkować przekształcenie. Schemat nie zawiera całkowicie utłenowanej cząsteczki
w postaci T oraz całkowicie nieutlenowanej cząsteczki w postaci R, ponieważ są one zbyt nietrw'ałe, aby
istnieć w znaczącej liczbie. (Zmodyfikowana i przerysowana za zgodą z: Perutz M. F,: Hemoglobin
structure and respiratory transport, Sci. Am. [Dec], 1978; 239:92),
BIAŁKA: MIOGLOBINA I HEMOGLOBINA / 77

Hlslydyna FB przed szkodliwym wpływem zwiększenia kwa-


HeliKs F
sowości krwi, pełni m.in. hemoglobina._QJL-,
łączeniu 4 cząsteczek tlenu z hemoglobiny towa-
rzyszy wiązanie 2 protonów. W płucach nato-
miast zachodzi zjawisko odwrotne, tj. przyłą-
Odpychania ' czenie tlenu do hemoglobiny powoduje uwolnienie
przestrzenne I protonów. Uwolnione-prolony łączą się z wodo-
Płaszczyzn rowęglanem, tworząc kwas węglowy, który pod
a nam u wpływem dehydratazy węglanowej przekształca
się w CO2, usuwany w procesie oddychania.
Stad wiązanie tlenu zwiększa wydychanie CO2.
To odwracalne zjawisko nosf nazwę efektu
Bohra (ryc. 7-l5)7EfekTBohTa jest właściwością

Wydychania
Tkanki
Cykl
2 H C O, "

Ryc. 7-13. Podczas utlenowania atom żelaza wsu-


wa się w płaszczyznę hemu. Razem z atomem źeiaza
przemieszcza się histydyna F8 i związane z nią JD.2H
40
reszty aminokwasowe. (Zmodyfikowana i reprodu- (Buforujące
kowana za zgodą z: Stryer L: Biochemistry, wyd. działania
2. Freeman, 1981). —-------------hemoglobiny)
Płuca
kwasów
Po uwolnieniu tlenu w tkankach
hemoglobina transportuje dwutlenek trlkarboksylowych
węgla i protony do płuc (Krebsa)
Oprócz transportu tlenu z płuc do tkanek,
hemoglobina bierze udział w przenoszeniu COj Ryc. 7-15. Efekt Bohra.
z tkanek do płuc, skąd jest on usuwany podczas Powstający w tkankach
oddychania. Bezpośrednio po odłączeniu tlenu, dwutlenek węgla laczy się z
cząsteczka hemoglobinjL.^dąiŁ_CQs_ w ilości wodą, tworząc kwas węglowy, który dysocjuje do
protonu i jonu wodorowęglanowego.
stanowiącej~oJć7l5% CO2 transportowanego Nieutlenowana hemoglobina wiąże protony i
. Ponadto z chwilą za"SBsorbtyw"ania transportuje je do płuc. W płucach, w wyniku
p
j przyłączania tlenu, następuje uwalnianie
COj przez Ićrew dehydrataza węglanowa eryt- protonów, które łącząc się z jonem wodorowęg-
rocytów katalizuje utworzenie kwasu węgiowe- lanowym tworzą kwas węglowy, przekształcany
go, który dysocjuje do wodorowęglanu i proto- przez dehydrataze węglanową do dwutlenku węgla
nu na skutek przesunięcia równowagi reakcji usuwanego w procesie oddychania.
w kierunku dysocjacji (ryc. 7-14). Funkcję ukła-
du buforowego, zabezpieczającego organizm
charakterystyczną dla tetramerycznej hemo-
HCO.-+ H+ globiny, 7al1?iB[l ffl jnterakcji hem-hem, czyli
kooperatywności wiązania tlenu. Efektu Boh-
ra nie obserwuje się w przypadku mioglobi-
co,+ ny.

Ryc. 7-14. Tworzenie kwasu węglowego pod


wpływem dehydratazy węglanowej i jego dysocja-
cja do jonu wodorowęglanowego i protonu.
78 / ROZDZIAŁ 7

Rozerwanie wiązań poprzecznych z 1,3-bisfosfoglicerynianu, będącego metaboli-


podczas przyłączania tlenu tem pośrednim glikolizy. BPG wiąże się z hemo-
do hemoglobiny w postaci T dostarcza globiną w stosunku 1 cząsteczka BPG na tet-
protonów odpowiedzialnych za efekt rameryczną cząsteczkę hemoglobiny, a miejs-
Bohra cem wiązania jest przestrzeń między 4 podjed-
Protonv_odpowiedzialne za elekt Bohra po- nostkami, znajdująca się w centrum cząsteczki
wstają w wyniku rozerwania \\ i a&łjl „poprze- hemoglobiny. Rozmiar tej wnęki jest odpowie-
cznych podczas przyłączania tlenu do postaci T, dni dla BPG tylko w przypadku postaci T, tj.
Sa one głównie uwalniane z atomów N pierś- wtedy, kiedy przestrzeń między heliksami H
cieni imidazolowych C-końcowych reszt his- łańcuchów p jest wystarczająco duża. BPG
tydyny łańcuchów P HC3 (146). Uwolnione przyłącza się za pomocą wiązań poprzecznych,
pmtnny pye kształcą ją wodorowęglan w kwaś" twofzą-ćycn się pomiędzy atomami tlenu BPG
węglowy, u suwany pkn m, w naczyniacF i dodatnio naładowanymi resztami Val NA1
) (grupy aminowe N-koricowe), Lys EF6 oraz His
H21 łańcuchów p (ryc. 7-17). BPG stabilizuje

węglowy, u suway p
włosowatych pęcherzyków nłucnych fryc. 7-15).
Natomiast podczas odłączania tlenu tworzenie
wiązań poprzeczaych, pjaslaci T hemoglobiny
wymaga przyłączenia protonów do reszt HC3
łańcuchów p. oiwnrrer protonów w tkankach
ułatwia więc tworzenie wiązań poprzecznych na
skjJteYprotonacji końcowych/reszt Hisw pod-
jednostkach p. Odtworzenie wiązań poprze-
cznych sprzyja wiec uwalnianiu łferm z, ufleno'- Ryc. 7-17. Sposób wiązania 2,3-bisfosfogltcery-
nianu z nieutlenowaną hemoglobiną człowieka.
wanej (postajLKLJiamo.globiny. Uogólniając, BPG oddziałuje z 3 dodatnio naładowanymi grupa-
/większenic stężeniajworpntm; powoduje odjacze- mi każdego z łańcuchów fi. (Reprodukcja za zgodą
nSjttnu.JJOticS^gdy zwiększenie stężenia tlenu z: Arnone A,: X-ray diffraction siudy of binding
powoduje odłączenie protonów. Zależność tęorj- 2,3-diphosphoglycerate to human deoxyhemoglo-
razuje przesunięcie krzywej dysocjacji tlenu na bin. Naturę 1972; 237:146).
prawo w wyniku zwiększenia zawartości jonów
wodorowych (protonów).

W centralnej wnęce cząsteczki


nieutlenowanej hemoglobiny 2,3-
bisfosfoglicery niań (BPG) tworzy
wiązanie poprzeczne, stabilizujące
strukturę T
W warunkach niedoboru tlenu w tkankach
zwiększa się zawartość 2,3-bisfosfogIicerynianu
(BPG) (ryc. 7-16). Związek ten tworzy się

Ryc. 7-16. o-o-


(BPG).

p
\\ więc postać T lub nieutlenowaną
o postać hemoglobiny przez
tworzenie wiązań poprzecznych
w obrębie łańcuchów p oraz
Struktura dostarcza dodatkowe wiązania
2,3- poprzeczne, które muszą ulec
bisfosfoglic zerwaniu przy przechodzeniu
erynianu postaci T w postać R.
Wiązanie BPG z hemoglobiną
płodową jest znacznie słabsze niż
z hemoglobiną Judzi dorosłych,
ponieważ zamiast His resztą H2T
w łańcuchu y hemoglobiny
płodowej jest seryna, która nie
tworzy wiązań poprzecznych z
BPG.
BIAŁKA: MIOGLOBINA I HEMOGLOBINA / 79

BPG ma więc mniejszy wpływ na stabilizację wactwa do tlenu (np. hemoglobina Chesapeake).
formy T w przypadku hemoglobiny płodowej, co W hemoglobinie
Dostarczanie Sj^ęsztŁ
wskutek tego zbyt małej ilości
powoduje jej większe w porównaniu z hemo- l
tlenu do tkanek powoduje hipoksje, która pro-
globiną ludzi dorosłych, powinowactwo do tle- wadzi do policytemii (zwiększenie liczby eryt-
nu. rocytów).
Przejście postaci T w postać R hemoglobiny gl j^ęs
i odwrotnie jest wyzwalane przez ruch żelaza do glutaminowego w pozycji 6 łańcucha
wewnątrz i na zewnątrz płaszczyzny układu por- {> jest zastąpiona resztą waliny
firynowego. Przejście to jest uruchamiane przez Hemoglobina S powstaje w wyniku zastąpie-
czynniki oddziałujące przestrzennie i elektro- uiśLCjju A2 (ó)p\ tj, reszty 6 w łańcuchu (3 przez
statycznie przy nakładzie energii ok. 12 560 ^al. Reszta A2 (Glu lub Val) znajduje się na
J/mol (3000 cal/mol). Niewielka zmiana pozycji powierzchni cząsteczki, odpowiadając za jej
Fe2+ w stosunku do płaszczyzny układu po- kontakty z wodą. Zastąpienie polarnego kwasu
rfirynowego indukuje więc znaczne zmiany glutaminowego niepolarną waliną powoduje
w konformacji hemoglobiny, wpływając decy- powstanie na powierzchni łańcucha P „lepkich
dująco na jej funkcje biologiczną w odpowiedzi miejsc". „Lepkie miejsca" występują zarówno
na sygnały środowiska. w utlenowanej, jak i nieutlenowanej postaci
hemoglobiny S; nie ma ich n^ b T
glojbinic: AJJ koTei na powierzchni hemoglobiny
ZIDENTYFIKOWANO KILKASET nieutlenowanej występują miejsca komplemen-
MUTANTÓW HEMOGLOBINY tarne do „lepkich miejsc". Są one niedostępne
WWIĘKSZOŚCI NIE OBJAWIAJĄCYCH w hemoglobinie utlenowanej (ryc. 7-18).
ZABURZEŃ FUNKCJI
IMieutlenowana hemoglobina S
Mutacje genów kodujących łańcuchy ot lub może tworzyć włókna,
P mogą wpływać na biologiczną funkcje hemo- które zniekształcają erytrocyty
globin. Poniżej opisano kilka, spośród kilkuset „Lepkie miejsca" nieutlenowanej hemoglobi-
znanych (w większości łagodnych), mutantów nySmogą łączyć się z miejscami komplemen-
hemoglobin Judzkich o zmienionej funkcji bio- tarnymi innej cząsteczki nieutlenowanej hemo-
logicznej, Stan, w którym w wyniku mutacji globiny. Oddziaływania te powodują polimery-
następuje zaburzenie funkcji biologicznej he- zację nieutlenowanej hemoglobiny S, w wyniku
moglobiny określa się mianem hemoglobino- czego powstają długie, wytrącające się agregaty
p a ta . zniekształcające erytrocyty (erytrocyty przybie-
rają kształt sierpowaty), odpowiedzialne za ich
W hemoglobinach typu M proksymalna liżę i inne objawy kliniczne. Utrzymanie hemo-
lub dystalna reszta histydyny w globiny S w postaci utlenowanej lub zmniejszenie
podjednostkach ot lub ji jest do minimum jej stężenia w postaci nie-
zastąpiona resztą tyrozyny utlenowanej zapobiegałoby tworzeniu się poli-
Zastąpienie proksymalnej lub dystalnej his- merów, a tym samym sierpowatości krwinek.
tydyny resztą tyrozyny przyczynia się do stabili- Jest bowiem wiadomo, że polimeryzacji ulega
zacji żelaza hemowego w formie Fe 3+ , na postać T hemoglobiny S. Interesujący, chociaż nie
skutek tworzenia przez niego trwałego połącze- do zastosowania terapeutycznego, jest fakt, że
nia z anionem fenolanowym Tyr. Obecność forma żelazowa hemoglobiny S (methemoglobi-
hemu w formie żelazowej nie wiążącej 02 powo- na S) nie tworzy polimerów. Podobnie bowiem
duje met hemoglobinemię. W przypadku warian- jak w przypadku methemoglobiny A, jon żelazo-
tów hemoglobin M dotyczących łańcuchów wy pozostaje w płaszczyźnie układu porfiryno-
a obserwuje się przesunięcie równowagi przejś- wego, stabilizując strukturę R hemoglobiny.
cia R-T w kierunku formy T, zmniejszenie Chociaż nieutlenowana hemoglobina A za-
powniowaćTwa do tlemi i zniesienie efektu Boh- wiera miejsca komplementarne do „lepkich
raTNatomiast w przypadku wariantów dotyczą- miejsc" występujących w utlenowanej i nieu-
cych łańcuchów P efekt Bohra jest zachowany, tlenowanej hemoglobinie S, to jej przyłączenie
ponieważ nie ulega zakłóceniu przejście R-T. do hemoglobiny S uniemożliwia dalsze wy-
Mutacje, które sprzyjają tworzeniu się po- dhiżanie polimerów na skutek braku na jej
staci R charakteryzują się zwiększeniem powino-
80 / ROZDZIAŁ 7

Utleń owa na A Nieutlenowana A U tlen owa na S Nieutlenowana S


a.

a
e

lllllllllll
Nieutlenowana A Nieutlenowana S

Ryc. 7-18. Schemat przedstawiający „lepkie miejsca" (A) w hemoglobinie S i ich „receptory"
wnieutlenowanej hemoglobinie A i S. Komplementarność oddziałujących powierzchni powoduje faczenie
się n te utleń owa n ej hemoglobiny S w polimery. Wydłużanie polimerów przerywa nieuttenowana hemo-
globina A nie zawierająca „iepkich miejsc". (Zmodyfikowana i reprodukowana za zgodą z: Stryer L:
Biochemistry, wyd. 2, Freeman, 1981).

powierzchni „iepkich miejsc" sprzyjających dal- W,_wyniku agregacji nieutlenowanej hemo-


szemu wiązaniu (ryc. 7-18). Przyłączenie nieu- globiny S tworzą się włókna o helikalnej struk-
tlenowanej hemoglobiny A do hemoglobiny S za- turze, w których każda cząsteczka hemoglobiny
równo w formie R, jak i T stanowi barierę do oddziałuje z 4 przylegającymi cząsteczkami
dalszej polimeryzacji. (ryc. 7-19). Włókna te deformują erytrocyty tak,
że przybierają ońlTEsżtałt sieTpowaty (ryc. 7-
20). Krwinki te wykazują zwiększoną podat-
ność do hemolizy w czasie przechodzenia przez
zatoki śledzionowe.

Talasernie są niedokrwistościamj
charakteryzującymi się upośledzeniem
syntezy łańcuchów cc lub p hemoglobiny
W talasemiach zmniejsza się synteza łań-
cuchów a (a-talasemie) lub łańcuchów p (fi-ta-
lasemie) hemoglobiny. Wywołuje to często gro-
źną w skutkach niedokrwistość. Wyniki badań
ostatnich lat wniosły duży wkład do naszej
6,2 nm wiedzy o molekularnych mechanizmach odpo-
wiedzialnych za talasernie.

RyC-7-19, Proponowana helikaIna struktura włók-


na utworzonego w wyniku agregacji nieutlenowa-
nej hemoglobiny S, (Reprodukcja za zgodą z:
Maugh T. II: A new understanding of sickle celi
emerges. Science 1981; 211:265, Copyright
© 1981 by the American Associatiort for the
Advancement of Science).
BIAŁKA: MI0GL0B1NA I HEMOGLOBINA / 81

Ryc. 7-20. Obraz erytrocytu prawidłowego (A) oraz sierpowatego (B)w skaningowym mikroskopie
elektronowym. Obserwowane różnice strukturalne są wynikiem zmiany w obrębie łańcuchów (i będącej
skutkiem mutacji punktowej w DNA. Zamiana T na A powoduje, że w łańcuchu {J zamiast kwasu
glutaminowego znajduje się walina.

PIŚMIENNICTWO Friedman JM: Structure, dynamics, and reactivity in


hemoglobin. Science 1985;228:1273.
Bunn HF, Forget BG: Hemoglobin: Molecular, Gene- Saiki RK, Scharf S, Faloona F, MuBis KB, Horn GT,
tic, and Ciinical Aspects, Saunders, 1986. Erlich HA, Arnheim N: Enzymatic amplification
Dickerson RE, Geis I: Hemoglobin. Benjamin/Cum- of beta-globin genomic: seąuences and restriction
mjngs, 1983. site analysis for diagnosis of sickle-cell anemia.
Embury SH: The ciinical pathology of sickle-ceil Science, 1985;230:1350.
disease. Anmt Rcv Med 1986;37:36[. Schacter L, Wartti JA, Gordon EM, Prasad A, Klein
Embury SH, Scharf SJ, Saiki RK, Gholson MA, BL: Altered araount and activity of superoxide
Golbus M, Arnheim N, Erlich HA: Rapid prenatal dismutase in sickle celi anemia. FASEB J
diagnosis of sickle celi anemia by a new method of 198S;2:237.
DNA analysis. New Engl J Med 1987;316:ó56. Weatherall DJ, Clegg JB, Higgs DR, Wood WG: The
Fermi G, Perutz MF, Shaanan B, Fourme R: The hemoglobinopathies. In The Metabolk Basis of
crystal structure of hunian deoxyhemoglobin at InheritedDisease, 6th Ed. Serwer CR, Beaudet AL,
Sly WS, Valle D (editors). McGraw-Hill, p. 2281,
1.74 angstrom resolution. J Mol Biol I984;175:
1989.
159.

6 — Biochemia
8 Enzymy: właściwości
ogólne
Victor W. Rodwell, PhD

WPROWADZENIE SYSTEM MIĘDZYNARODOWEJ UNII


BIOCHEMICZNEJ (IUB)
Katalizatory przyspieszają reakcje chemicz- KLASYFIKUJE ENZYMY WEDŁUG
ne. Podczas reakcji ulegają one zmianom fizycz- TYPU I MECHANIZMU REAKCJI
nym, ale po ich zakończeniu powracają do
stanu pierwotnego. Chociaż są znane przypadki Początkowo nazwy enzymów tworzono przez
katalizy przez cząsteczki RNA, prawie wszyst- dodanie końcówki -aza do nazwy substratów,
kie enzymy są katalizatorami białkowymi. Więk- na które one działają. Enzymy, które hydro-
szość reakcji biochemicznych zachodziłaby bar- lizują skrobię (gr.: amyłori) nazywano amylaza-
dzo wolno, gdyby nie były one katalizowane mi, rozkładające tłuszcze (gr.: lipos) lipazami,
przez enzymy. W przeciwieństwie do katalizato- a~nydrolizujące białka -—. proteinazarrjUóźniei
rów niebiałkowych (H+, OH , jony metali), enzymom, które katalizują podobne reakcje,
każdy enzym katalizuje niewielką liczbę reakcji, dawano nazwy wskazujące na typ katalizowa-
często tylko jedną. Enzymy są więc swoistymi nej reakcji chemicznej. Określano je jako dehyd-
katalizatorami danych reakcji. W zasadzie wszy- rogenązyjOksydazY^dekąrbok^ylazy, acylazy
stkie reakcje biochemiczne są katalizowane itd".
przez enzymy. System nomenklaturowy podany przez Mię-
dzynarodową Unię Biochemiczną (IUB), mimo
że jest złożony, jest niedwuznaczny. Jego pod-
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE stawową zasadą jest to, że nazewnictwo i klasyfi-
kacja enzymów na podstawie typu reakcji chemi-
Enzymy czynią możliwym życie na Ziemi cznej i mechanizmu reakcji może integrować
i stąd łączą wiele dziedzin nauk biomedycznych. informację z różnych obszarów metabolizmu.
Pewne choroby (wrodzone wady metabolizmu) Główne zasady systemu IUB są następujące:
są spowodowane genetycznie uwarunkowany- 1. Reakcje i katalizujące je enzymy tworzą
mi nieprawidłowościami w syntezie enzymów. 6 klas, a każda z nich ma 4—13 podklas.
Gdy komórki są uszkodzone (np. przez ograni- 2. Nazwa enzymu składa się z 2 części.
czenie dopływu krwi lub przez zapalenie), wów- Pierwsza, zakończona na -aza, wskazuje na typ
czas pewne enzymy przechodzą do osocza. katalizowanej reakcji, druga — określa substrat
Pomiar aktywności takich enzymów w osoczu lub substraty.
staje sie integralną częścią diagnozowania waż- 3. Dodatkowa informacja, jeśli jest potrzebna
nych zaburzeń (np. zawał serca). Enzymologia do wyjaśnienia reakcji, może być podana w na
diagnostyczna jest dziedziną medycyny obej- wiasach; np. enzym katalizujący reakcję L-jabł-
mującą wykorzystanie enzymów w diagnostyce. czan + NAD+ = pirogronian -I- COj-l-
Enzymy mogą być również użyte w leczeniu. + NADH + H+ oznacza się 1.1,1.37 L-jabł-
czan: NAD+ oksydoreduktaza (dekarboksylu-
jąca).
ENZYMY: WŁAŚCIWOŚCI OGÓLNE / 83

4. Każdy enzym ma numer kodu (EC), który


charakteryzuje typ reakcji, czyli klasę (pierwszy
człon), podklasę (drugi człon) i pod-podklasę H,C
r
(trzeci człon). Czwarty człon wskazuje na nazwę O
określonego enzymu. EC 2.7.1.1 oznacza więc o
Plrogronlan
klasę 2 (transferaza), podklasę 7 (przenoszenie L-Mleczan
fosforanu), pod-podklasę 1 (alkohol jako akcep-
tor fosforanu). Ostatnia cyfra wskazuje heksoki-
nazę, czyli 6-fosfotransferaza ATP: D-heksoza,
enzym katalizujący przeniesienie fosforanu z ATP NAD* NADH* + H+
na grupę hydroksylową przy 6 węglu glukozy.
Ryc. 8-1. Działanie NAD + jako kosubstratu w re-
akcji o ksy do red u kej i.

WIELE ENZYMÓW DO AKTYWNOŚCI cującego beztlenowo do przemiany pirogronia-


KATALITYCZNEJ WYMAGA nu w mleczan tkwi nie w samym pirogronianie
KOENZYMU lub mleczanie. Reakcja służy głównie do utle-
nienia NADH do NAD+. Bez NAD+ glikoliza
Wiele enzymów wymaga swoistej, termosta- nie może dalej przebiegać i ustaje beztlenowa
bilnej, małocząsteczkowej molekuły organicz- synteza ATP (a tym samym praca). W warun-
nej zwanej koenzymem, Holoenzym (pełen kach beztlenowych redukcja pirogronianu do
układ katalityczny) składa się z apoenzymu mleczanu służy do ponownego utlenienia
(część białkowa) i przyłączonego koenzymu. NADH i umożliwia biosyntezę ATP. Inne reak-
Koenzym może przyłączać się do apoenzymu cje mogą spełniać równie dobrze taką samą
kowalencyjnie lub niekowalencyjnie. Termin funkcję. Na przykład w bakteriach lub droż-
„grupa prostetyczna" oznacza kowalencyjnie dżach, rosnących w warunkach beztlenowych,
przyłączony koenzym. Reakcje, które wyma- metabolity pochodzące z pirogronianu służą
gają koenzymów, obejmują reakcje oksydacyj- jako utleniacze dla NADH, przy czym same się
no-redukcyjne, reakcje przenoszenia grup i izo- redukują (tab. 8-1).
meryzacji oraz reakcje prowadzące do tworze-
nia wiązań kowalencyjnych (IUB, klasy I, 2, Tabela 8-1. Mechanizmy beztlenowej regeneracji
5 i 6). Reakcje lityczne, łącznie z reakcjami NAD+
hydrolitycznymi katalizowanymi przez enzymy
trawienne, nie wymagają koenzymów. Utleniacz Produkt Forma życia
zredukowany
Piróg ronian Mleczan Mięśnie, bakte-
KOENZYM MOŻE BYĆ rie fermentacji
ROZPATRYWANY JAKO DRUGI mlekowej
SUBSTRAT Aldehyd octowy Alkohol etylowy Drożdże

Koenzym może być rozpatrywany jako drugi Fosfodihydrok- a-Glicerofosfo- Escherichia coli
syaceton ran
substrat, tj. kosubstrat, z 2 powodów. Po pierw-
sze, chemiczne zmiany w koenzymie dokładnie Fruktoza Mannitol Bakterie fer-
równoważą zmiany zachodzące w substracie. mentacji pseu-
Na przykład w reakcjach oksydacyjno-reduk- domlekowej
cyjnych, gdy 1 cząsteczka substratu utlenia się,
wówczas 1 cząsteczka koenzymu ulega redukcji Koenzymy działają jako czynniki
(ryc. 8-1). Podobnie w reakcjach transaminacji przenoszące określone grupy funkcyjne
fosforan pirydoksalu działa jako drugi substrat
Biochemiczne reakcje przenoszenia grup ty-
w 2 kolejnych reakcjach oraz jako przenośnik
w przekazywaniu grupy aminowej na różne a- pu:
D-G+A=A-G+ D
ketokwasy. Drugim powodem podkreślenia
roli koenzymu jest to, że reakcja zjego udziałem w których funkcyjna grupa G jest przenoszona
może mieć większe podstawowe znaczenie fizjo- z cząsteczki donora D —G na cząsteczkę akcep-
logiczne. Na przykład zdolność mięśnia pra- tora A, zazwyczaj wykorzystują koenzym albo
84 / ROZDZIAŁ 8

jako ostateczny akceptor (np. w reakcjach od- nami d. fiamina. ryboflawina i kwas pantotenowy
wodorowania), albo jako pośredni przenośnik są ważnymi składnikami koenzymów reakcji
grup (np. reakcje transaminacji). Schemat ilust- biologicznego utleniania i redukcji, a kwas
ruje drugą koncepcje: foliowy i koenzymy kobamidowe biorą udział
D—G A—G w przemianach reszt jednowęgl owych. Wiele
CoE
koenzymów zawiera adeninę, rybozę, fosforan
Ct i są one pochodnymi monofosforanu adenozy-
ny (AMP).
Mimo że sugeruje to tworzenie 1 kompleksu
Przykłady obejmują NAD + i NADP+ (ryc.
CoE—G w ciągu całej reakcji, w grę może
8-2).
wchodzić w danej reakcji tworzenie kilku po-
średnich CoE—G kompleksów (np. transami-
nacja).
Gdy przenoszona grupą jest wodór, wówczas NHj
przyjęto przedstawiać tylko lewą stronę — „po-
lowę reakcji":
D—H XCoE CoE—H

D
To, że reakcja
ta przedstawia
tylko szczególny przypadek ogólnego transferu
grupy H ilustrują reakcje zachodzące w
nienaruszonych komórkach (tab. 8-1). Można je
zapisać następują-
co:
D A— H
CoE

—H

Koenzymy mogą być klasyfikowane


zależnie od grupy, przeniesienie której Ryc. 8-2. NAD(P)+. W NAD+, R = H; w NADP+,
one ułatwiają R="OPO1".
Na podstawie powyższej koncepcji można
sklasyfikować koenzymy następująco:
Koenzymy przenoszące inne grupy niż H Skoro substraty łączą się z enzymami
Fosforany cukrów w 3 punktach, enzymy działają jako
CoASH stereoswoiste katalizatory
Pirofosforan tiaminy Większość substratów tworzy z enzymami co
Fosforan pirydoksalu najmniej 3 wiązania. Takie „3-punktowe dolą*
Koenzymy folia nowe czenie" może nadawać cząsteczce, skądinąd
Biotyna symetrycznej, asymetrię. Na rycinie 8-3 przed-
Koenzymy kobamidowe (B1;) stawiono cząsteczkę substratu w postaci atomu
Kwas liponowy Koenzymy węgla z 3 różnymi grupami, które mogą się
przenoszące H przyłączyć w 3 punktach do miejsca enzymu.
NAD+, NADP+ Jeżeli miejsce na enzymie jest dostępne tylko
FMN, FAD z jednej strony i mogą ze sobą reagować tylko
Kwas liponowy atomy i miejsca komplementarne (uzasadnione
Koenzym Q przypuszczenia dla istotnych enzymów), cząs-
teczka substratu może się przyłączyć do enzymu
Wiele koenzymów jest pochodnymi tylko w jeden sposób. Reakcja może ograniczać
witamin B i monofosforanu adenozyny się do atomów związanych w miejscach 1 i 2,
Witaminy grupy B tworzą część struktury
wielu koenzymów. Witaminy grupy B: nikoty-
ENZYMY: WŁAŚCIWOŚCI OGÓLNE / 86

Większość enzymów wykazuje


absolutną swoistość optyczną dla
przynajmniej części swoistych
substratów
Z wyjątkiem epimeraz (racemaz), które kata-
lizują wewnętrzne przekształcenie izomerów
optycznych, ogólnie enzymy wykazują absolutną
swoistość optyczną dla przynajmniej części cząs-
teczki substratu. Dlatego enzymy glikolizy i bez-
pośredniej przemiany tlenowej katalizują prze-
Miejsce enzym etyczne kształcenie fosfocukrów szeregu D-, a nie L.
Z kilkoma wyjątkami (np. oksydaza D-amino-
Ryc. 8-3. Schemat trzypunktowego przyłączenia kwasu nerki), większość enzymów ssaków dzia-
się substratu do płaskiego miejsca aktywnego en- ła na L-izomery aminokwasów.
zymu. Swoistość optyczna enzymów może rozciągać
się na część lub całość cząsteczki substratu.
nawet jeśli atomy 1 i 3 są takie same. Jeśli Glikozydazy są przykładem obu tych przypad-
wyobrazimy sobie obrót cząsteczki substratu ków. Te enzymy, które katalizują hydrolizę
w przestrzeni, to widać, że istnieje tylko jedno wiązań glikozydowych między cukrami a al-
położenie substratu, w którym może on łączyć koholami, są wysoce swoiste dla części cukrowej
się z 3 punktami miejsca planarnego enzymu. i dla typu wiązania (a lub P), ale są stosunkowo
W wyniku tego atomy 1 i 3, chociaż identyczne, nieswoiste dla aglikonu (część alkoholowa).
po połączeniu substratu z enzymem stają się
różne. Zmiana chemiczna może obejmować Enzymy wykazują swoistość
atom 1, ale nie atom 3 i odwrotnie. To może wyższego rzędu dla typu reakcji,
wyjaśnić, dlaczego katalizowana przez enzym które one katalizują
redukcja optycznie nieaktywnej cząsteczki Enzymy lityczne działają na określone ugru-
pirogronianu prowadzi do L-, a nie D, L-mle- powania chemiczne, np. glikozydazy na gliko-
czaffu. zydy, pepsyna i trypsyna na wiązania pep-
tydowe, a esterazy na estry. Ten fakt tłumaczy
możliwości rozkładu znacznej ilości różnych
WIĘKSZOŚĆ ENZYMÓW substratów peptydowych przez nieliczne tylko
KATALIZUJE ALBO SWOISTĄ enzymy trawienne. Wiele proteaz katalizuje
REAKCJĘ, ALBO, W PEWNYCH również hydrolizę estrów. Chociaż ten rodzaj
PRZYPADKACH, SWOISTY TYP reakcji ma ograniczone znaczenie fizjologiczne,
REAKCJI użycie estrów, jako substratów syntetycznych
znacznie się przyczyniło do poznania mechaniz-
Zdolność enzymu do katalizowania tylko mu działania proteaz.
1 swoistej reakcji i zasadniczo żadnej innej, Pewne enzymy lityczne wykazują większą
być może jest jego najważniejszą właściwością. swoistość. Chymotrypsyna hydrolizuje wiąza-
Szybkość procesów metabolicznych może być nia peptydowe, w których grupa karboksylowa
zatem regulowana przez zmiany w katalitycz- pochodzi od aminokwasów aromatycznych: fe-
nej sprawności odpowiednich enzymów, Nie- nyloalaniny, tyrozyny lub tryptofanu. Karbo-
mniej większość enzymów katalizuje ten sam ksypeptydazy usuwają po 1 aminokwasie od
typ reakcji (przenoszenie fosforanu, utlenianie końca karboksylowego, a aminopeptydazy
i redukcja, itp.) dla kilku strukturalnie pokrew- — od końca aminowego łańcucha polipeptydo-
nych substratów. Reakcje z pokrewnymi sub- wego.
stratami zachodzą wówczas, gdy substraty te Chociaż niektóre oksydoreduktazy wykorzy-
występują w dużym stężeniu. To, czy w żywych stują albo NAD+ lub NADP+ jako akceptor
organizmach będą zachodziły wszystkie z moż- elektronu, większość z nich używa przede wszy-
liwych reakcji, zależy od względnych stężeń stkim jednego lub drugiego. Mówiąc ogólnie,
alternatywnych substratów w komórce i od oksydoreduktazy biorące udział w procesach
względnego powinowactwa enzymu do tych biosyntezy u ssaków (np. synteza kwasu tłusz-
substratów. czowego lub sterolu) wykorzystują jako substan-
86 / ROZDZIAŁ 8

cję redukującą NADPH, natomiast oksydo-


reduktazy działające w procesach degradacji
(np. glikoliza, utlenianie kwasu tłuszczowego)
1.
0
0.
A
wykorzystują NAD+ jako substancje utlenia- 8

0. i
I6
KATALITYCZNA AKTYWNOŚĆ
ENZYMU JEST WYBIÓRCZĄ I
0. 1 NADH
CZUŁĄ PRÓBĄ DO ICH 4
DETEKCJI s0. \ /
Mała zawartość enzymów w komórkach 2 \
komplikuje pomiar ich ilości w wyciągach tkan-
kowych lub w płynach ustrojowych. Szczęśliwie
aktywność katalityczna enzymu stanowi czułą
0
V
\_____
i
NAD1
,

i swoistą próbę do ich pomiaru. 200 250 300 350 400


Aby zmierzyć ilość enzymu w próbce eks- Długość fali (nm)
traktu tkankowego lub innego płynu biolo-
gicznego, oznacza się szybkość reakcji kata- Ryc. 8-4. Widma absorpcji NAD ' i NADH Gęs-
lizowanej przez enzym obecny w próbce. W od- tość dotyczy roztworu o stężeniu 44 mg/l w kuwe-
cie 1 cm. NADP + i NAOPH mają widma analogicz-
powiednich warunkach oznaczana szybkość
ne odpowiednio do widm NAD i NADH
reakcji jest proporcjonalna do ilości obecnego
enzymu. Ponieważ trudne jest określenie ilo-
ści cząsteczek lub masy obecnego enzymu, wy-
niki są wyrażone w jednostkach enzymatycz-
nych. Względne ilości enzymu w różnych eks-
traktach mogą być wówczas porównywane.
Jednostki enzymu wyraża się w mikromolach
(umol; 10 6 mol), nanomolach (nmol; 10~9 mol) 0,90
2,0
lub pikomolacb. (pmol; 10 1Z mol) reagującego
substratu Jub wytwarzanego produktu na
minutę.

Dehydrogenazy zależne od NAD' mogą


być analizowane przez pomiar zmiany 0,85 -
absorbancji przy 340 nm,
spowodowanej i nterkon wersją NAD+ i
NADH
W reakcjach z udziałem NAD+ lub NADP+
(dehydrogenazy) wykorzystuje się właściwo- 0,80 L
ść absorbowania światła o długości fali 340 nm
przez NADH lub NADPH (ale nie NAD +
lub NADP+) (ryc. 8-4). Gdy NADH jest utle- t,0
Minuty
niany do NAD+ (lub odwrotnie) zmienia się
gęstość optyczna (OD) przy 340 nm. W okreś- Ryc. 8-5. Oznaczenie dehydrogenazy zależnej od
lonych warunkach szybkość zmiany w OD NADH i NADPH. Obserwuje się wielkość zmiany
zależy bezpośrednio od aktywności enzymu OD (gęstości optycznej) przy 340 nm na skutek
(ryc. 8-5). przejścia koenzymu zredukowanego w koenzym
utleniony. Do kuwety są dodawane: utleniony
Krzywą kalibracyjną (ryc. 8-6) wykreśla się,
substrai (S), zredukowany koenzym (NADH) i bu-
oznaczając zmiany OD względem ilości dodane- for. Następnie przepuszcza się światło o długości
go enzymu (ryc. 8-5). Ilość enzymu obecnego 340 nm. Początkowo OD jest duża, ponieważ
w nieznanym roztworze można obliczyć znając NADH {lub NADPH) absorbuje światło, przy
szybkość zmian w OD przy 340 nm. 340 nm. Po dodaniu 0,025 — 0,2 ml standar-
dowego roztworu enzymu OD się zmniejsza.
ENZYMY: WŁAŚCIWOŚCI OGÓLNE / 87

0,10 r 0.20 determinują określoną metodę obliczeń. Często


dogodnie jest połączyć produkt reakcji z dehyd-
rogenaza, dla której ten produkt jest substratem
(ryc. 8-7).

CZYSTE ENZYMY SĄ KONIECZNE DO


ZROZUMIENIA ICH STRUKTURY,
FUNKCJI, MECHANIZMU REAKCJI I
REGULACJI ICH AKTYWNOŚCI

Wiedza o reakcjach i chemicznych związkach


pośrednich w szlakach metabolicznych i mecha-
0,05 0,10 0,15 nizmach regulacyjnych, które działają na pozio-
Roztwór enzymu (ml) mie katalizy, pochodzi w dużym stopniu z ba-
dań oczyszczonych enzymów. Wiarygodna in-
Ryc. 8-6. Krzywa kalibracyjna do analizy enzyma-
tycznej. Nachylenia prostych z ryc. 8-5 są wykreś-
formacja dotycząca kinetyki, k o fakt o rów,
lone względem ilości enzymu. miejsc aktywnych, struktury i mechanizmu
działania także wymaga bardzo oczyszczonych
enzymów.
Ilościowa analiza wielu enzymów
może być uproszczona, sprzęgając Efektywny przepis oczyszczania
reakcje przez nie katalizowane enzymu, z dobrą wydajnością na
z reakcją katalizowaną każdym etapie, zwiększa swoistą
przez dehydrogenazę zależną od NAD aktywność enzymu
W powyższym przykładzie, aby określić ak- W tabeli 8-2 przedstawiono przebieg typowe-
tywność enzymu, oznaczano szybkość tworze- go oczyszczania enzymu wątroby, z dobrą wy-
nia produktu (NADH). Enzymy inne niż dehy- dajnością i 490-krotnym oczyszczaniem całko-
drogenazy mogą być także badane przez pomiar witym. Należy zwrócić uwagę, jak oblicza się
szybkości pojawiania się produktu (lub, rza- swoistą aktywność i odzysk początkowej ak-
dziej, szybkości zanikania substratu). Fizyko- tywności. Celem jest osiągnięcie maksymalnej
chemiczne właściwości produktu lub substratu swoistej aktywności (jednostki enzymu na mili-
gram białka) z możliwie najlepszym odzyskiem
Glukoza początkowej aktywności.
Oczyszczanie enzymu polega na wyizolowa-
niu swoistego enzymu z surowego ekstraktu
[HEKSOKINAZA I
komórkowego, zawierającego wiele innych
*ADP, Mi Glu kozo- 6- komponentów. Małe cząsteczki można usunąć
przez dializę lub filtrację żelową, kwasy nuk-
fosforan , NADP* leinowe przez strącanie antybiotykiem, np. stre-
DEHYDROGENAZA ptomycyną, itd. Największym problemem jest
GLUKO2O-6.FOSFORANOWA wydzielanie pożądanego enzymu z tysięcy che-
NADPH + H ł micznie i fizycznie podobnych białek.
6-Fosfool ukonolakton
Klasyczne metody oczyszczania
Ryc. 8-7. Oznaczanie aktywności heksokinazy enzymów obejmują strącanie
metodą „sprzężoną". Reakcja jest sprzężona z reak- wybiórcze, chromatografię
cją katalizowaną przez dehydrogenazę glukozo-6-- jonowymienną i filtrację żelową
fosforanową. Dehydrogenaza g I u kozo - 6 - f osf ora Użyteczne, klasyczne techniki oczyszczania
-nowa, glukoza, ATP, Mg2 "* i NADP + są dodawane
obejmują strącanie solami o różnych stężeniach
w nadmiarze. Ilość obecnej heksokinazy determi-
nuje szybkość całej sprzężonej reakcji i przede
(głównie siarczanem amonu i siarczanem sodu)
wszystkim szybkość tworzenia NADPH, która może lub rozpuszczalnikami (aceton lub etanol), róż-
być mierzona przy 340 nm. nicową denaturację cieplną iub w wyniku zmian
pH,1 różnicowe wirowanie, filtrację żelową i ele-
88 / ROZDZIAŁ 8

Tabela 8-2, Schemat typowego oczyszczania enzymu


Całkowita Białko Aktywność Całkowity
Frakcja enzymu aktywność całkowite właściwa odzysk
(pU) (nig) (pU/mg) (%)
Surowy homogenat wątroby 100 000 10 000 10 (100)
Supernatant 100 000xff 98 000 8 000 12,2 98
Osad — 40—50% {NH4)2SO4 90 000 1 500 60 90
Osad — 20—35% aceton 60 000 250 240 60
Kolumna DEAE, frakcja 80—110 58 000 29 2 000 58
Osad — 43—48% (NH4)2SO4 52 000 20 2 600 52
Pierwsze kryształy 50 000 12 4 160 50
Rekrystalizacja 49 000 10 4 900 49
ktroforezę. Niezwykle skuteczną do wydajnego technik klasycznych. Preferowanymi Ugandami
i szybkiego oczyszczenia enzymów okazała się są substraty lub pochodne koenzymów kowa-
selektywna adsorpcja i elucja białek z aniono- Jencyjnie przyłączone do nośnika, takiego jak
wego jonitu celulozowego— dietyloaminoetylo Sephadex. Przyłączenie może być bezpośrednie
(DEAE) celulozy i kationowego jonitu — kar- lub przez molekularny łącznik, zawierający
boksymetylocelulozy (CMC). Szeroko stoso- 3—8 atomów węgla. Jeżeli sposób przyłączenia
wany jest rozdział białek na sitach molekular- ligandu uniemożliwia jego zdolność do interak-
nych, takich jak Sephadex, które rozdzielają cji z enzymem, to mogą pojawić się trudności,
białka na podstawie ich wielkości. Metody te są których można uniknąć, używając cząsteczek
względnie nieselektywne (z wyjątkiem przypad- łącznikowych. Użycie hydrofobowego „Mnke-
ków stosowania kombinacji kilku takich me- ra" może jednak komplikować rozdział przez
tod), ponieważ nie rozdzielają one pojedyn- wprowadzenie elementu chromatografii hydro-
czego białka od wszystkich innych białek. Jest fobowej (p. poniżej). Przykłady udanej chroma-
to lepiej osiągane za pomocą chromatografii tografii powinowactwa obejmują oczyszczanie
powinowactwa. wielu różnych dehydrogenaz na nośniku
z NAD+. Chociaż wiele dehydrogenaz może się
Techniki chromatografii przyłączać i eluować wspólnie, gdy kolumnę
powinowactwa wykorzystują poddaje się działaniu rozpuszczonego NAD+,
unieruchomione Ugandy, to kolejne użycie kolumn, raczej z substratem
które reagują ze swoistymi (niż koenzymem) lub elucja kolumny za pomo-
regionami enzymu cą usuwającej mieszaniny trójskładnikowej
Uderzającą cechą chromatografii powinowa- (ang. abortive ternary mixture) w wielu przypa-
ctwa jest jej zdolność do wybiórczego usuwania dkach umożliwia uzyskanie czystego enzymu.
jednego określonego białka lub, najwyżej, małej
liczby poszczególnych białek z ich mieszaniny. Chromatografia z barwnikiem jako
Technika wykorzystuje unieruchomiony ligand ligandem i chromatografia
swoiście reagujący z enzymem, który zamierza- hydrofobowa wykorzystują zasady
my oczyścić. Gdy mieszanina białek jest pod- analogiczne do zasad chromatografii
dana działaniu tego unieruchomionego ligandu, powinowactwa
wówczas białkami, które przyłączą się, są te, Chromatografia z barwnikiem jako ligandem
które silnie z nim reagują. Niepożądane białko na nośnikach, takich jak błękit, zieleń lub
wypływa z kolumny i jest odrzucane. Badane czerwień Sepharose i chromatografia z ligan-
białko jest wówczas eluowane z unieruchomio- dem hydrofobowym na nośniku, takim jak
nego ligandu. na ogół za pomocą dużych stężeń oktyi- lub fenyl-Sepharose są technikami ściśle
soli lub przeprowadzając ligand w postać roz- spokrewnionymi z chromatografią powinowac-
puszczalną. Oczyszczania, dokonane za pomo- twa. Pierwsza wykorzystuje jako unieruchomio-
cą techniki chromatografii powinowactwa, są ny ligand barwnik organiczny, który służy jako
imponujące, często przewyższają to, co jest analog substratu, koenzymu lub allosterycz-
możliwe przez sukcesywne stosowanie wielu nego efektora. Elucja jest przeprowadzona za
ENZYMY-. WŁAŚCIWOŚCI OGÓLNE / 89

pomocą gradientu stężenia soli. W chromato- Umiejscowienie poszczególnego enzymu


grafii z ligandem hydrofobowym, alkilowy lub w tkance lub komórce, w stosunkowo nie
arylowy węglowodór jest przyłączony do noś- zmienionym stanie, jest często dokonywane za
nika, takiego jak Sephadex. Zatrzymywanie pomocą metod histochemicznych (histoenzy-
białek na nośniku obejmuje hydrofobowe in- mologia). Na cienkie (2—10 um) zamrożone
terakcje między łańcuchem alkilowym a regio- skrawki tkanki działa się substratem dla od-
nami hydrofobowymi białka. Białka są nano- powiedniego enzymu. W miejscu, w którym
szone w roztworach, które zawierają duże stęże- znajduje się enzym, powstaje produkt reakcji
nia soH (np. (NH4)2SO4) i są eluowane przy przez niego katalizowanej. Jeżeli produkt jest
zmniejszającym się gradiencie stężenia tej samej barwny i nierozpuszczalny, to pozostaje on
soli. w miejscu powstania i umiejscawia enzym.
Histoenzymologia daje obraz względnie fizjo-
Elektroforeza w żelu logicznego rozmieszczenia enzymów.
połiakryłoamidowym wykrywa
zanieczyszczenia w preparatach
enzymów IZOENZYMY SĄ FIZYCZNIE
Homogenność białka jest najlepiej oceniana ODMIENNYMI FORMAMI
przez elektroforezę w żelu połiakryłoamido- TEJ SAMEJ AKTYWNOŚCI
wym (PAGE) przeprowadzoną w różnych wa- KATALITYCZNEJ
runkach. Jeżeii nałożona jest dostateczna ilość
próbki, jednowymiarowa PAGE natywnego Chociaż takie terminy, jak „dehydrogenaza
białka ujawni większe i mniejsze zanieczysz- jabłczanowa" lub „glukozo-6-fosfataza" wydają
czenia białkowe. W dwuwymiarowej (O'Far- się opisywać pojedynczą jednostkę katali-
rell) PAGE w pierwszym wymiarze, który za- tyczną, to obejmują one wszystkie białka, które
wiera mocznik i gradient pH utrzymywany katalizują odpowiednio utlenianie ja błczanu do
przez polimeryzowane amfolity, zdenaturowa- szczawiooctanu lub hydrolizę glukozo-6-fosfo-
ne białka rozdzielają sie na zasadzie ich wartości ranu do glukozy i Pr Jeżeli np. techniki oczysz-
pl przez zrównoważenie ich w polu elektrycz- czania enzymów były zastosowane dla dehyd-
nym. W drugim wymiarze białka, po zadziała- rogenazy jabłczanowej z różnych źródeł (np.
niu na nie SDS, rozdzielają sie na zasadzie wątroba szczura i Escherichia coli), stało się
wielkości mas cząsteczkowych ich protomerów oczywiste, że chociaż dehydrogenaza jabłczano-
(jeżeli występują). wa wątroby szczura i E. coli katalizuje tę samą
reakcje, ich właściwości fizyczne i chemiczne
wykazują znaczne różnice. Fizycznie odmienne
0 WEWNĄTRZKOMÓRKOWYM formy o tej samej aktywności katalitycznej
ROZMIESZCZENIU ENZYMÓW mogą także występować w różnych tkankach
WNIOSKUJE SIĘ NA PODSTAWIE tego samego organizmu, w różnych typach
TECHNIK HISTOCHEMICZNYCH, komórek, w subkomórkowych kompartmen-
A TAKŻE PRZEZ IZOLOWANIE tach lub w organizmie prokariotycznym, takim
1 BADANIE ORGANELLI jak E. coli. To odkrycie wynika z zastosowania
SUBKOMORKOWYCH metod rozdziału elektroforetycznego do oddzie-
lenia elektroforetycznie odmiennych postaci
W obrębie komórki bardzo ważne jest prze- określonej aktywności enzymatycznej.
strzenne rozmieszczenie i przedziałowość (kom- Wprawdzie określenie „izozym" (izoenzym)
partmentacja) enzymów, substratów i kofak- obejmuje wszystkie powyższe przykłady fizycz-
torów. Na przykład w komórkach wątroby nie różnych postaci o danej aktywności katality-
enzymy glikolizy są umiejscowione w cytoplaz- cznej, w praktyce jednak, a zwłaszcza w medy-
mie, podczas gdy enzymy cyklu kwasu cyt- cynie klinicznej, „izozym" ma bardziej ograni-
rynowego w mitochondriach. Umiejscowienie czony sens, określając mianowicie fizycznie od-
enzymów w subkomórkowych organellach mo- mienne i rozdzielające się postacie danego en-
że być badane po frakcjonowaniu homogenatu zymu, występujące w różnych typach komórek
komórkowego za pomocą wirowania z dużą lub kompartmentach subkomórkowych czło-
szybkością. Badana jest wówczas zawartość wieka. Izoenzymy są powszechne w surowicy
enzymu w każdej frakcji. i tkankach wszystkich kręgowców, owadów,
90 / ROZDZiAŁ 8

roślin i organizmów jednokomórkowych. Za- Zredukowany NBT


równo rodzaj, jak i liczba enzymów jest w rów- (niebieski formazan)
nym stopniu różna. Znane są izoenzymy szere- H,C
gu dehydrogenaz, oksydaz, aminotransferaz, DEHYDflOGENAZA
MLECZANOWA
fosfataz, transfosforylaz i enzymów proteolity- O '-----------------------* O
cznych. Różne tkanki mogą zawierać różne L-Mleezan V Plrngronlan
izoenzymy, a te izoenzymy mogą się różnić w ich
powinowactwie do substratu.
NAD+ NADH+ + H+
Możliwość rozdzielenia i identyfikacji
Ryc. 8-8. Reakcja dehydrogenazy L-mleczanowej.
izoenzymów ma znaczenie Ryc. 8-9. Wykorzystanie reakcji sprzężonych do
diagnostyczne oznaczania aktywności dehydrogenazy mleczano-
Medyczne zainteresowanie izoenzymami by-
ło stymulowane odkryciem, że surowica człowie- Mleczan SH S Pirogronian
ka zawiera kilka izoenzymów rlehydrngenazy
mleczaiiowej, 1 ze ich względne proporcje zmie-
niają się znacznie w pewnych stanach chorobo-
NAD* NADH + H*
wych. Następnie opisano, jako wynik choroby,
wiele dodatkowych przykładów zmian w pro-
porcjach izoenzymów.
Izoenzymy dehydrogenazy mleczanowej su- Zredukowany PMS Utleniony PMS
rowicy mogą być ujawnione przez poddanie
próbki surowicy elektroforezie, zazwyczaj w pH
8,6, używając jako nośnika skrobi, agaru lub
żelu poliakryloamidowego. W tym pH izoen- Utleniony NBT
zymy mają różne ładunki elektryczne i wędrują (bezbarwny) wej na elektroferogramie.
do 5 odmiennych obszarów elektroforegramu.
Zdolność izoenzymów do katalizowania reduk-
cji barwników bezbarwnych do nierozpuszczal- Izoenzymy są produktami ekspresji
nej postaci barwnej wykorzystuje się w celu ich ściśle spokrewnionych genów
umiejscowienia. W typowym zestawie odczyn- Enzymy oligomeryczne z różnymi protome-
ników do wykrycia izoenzymu dehydrogenazy rami mogą występować w kilku postaciach.
znajduje się: Często jedna tkanka wytwarza głównie jeden
1. Zredukowany substrat (np. mleczan). protomer, a inna — drugi protomer. Jeżeli
2. Koenzym (NAD+). protomery mogą się łączyć w różny sposób, aby
3. Barwnik utleniony (np. sól tetrazolowa utworzyć aktywny enzym (np. tetramer), two-
błękitu nitrowego [NBT]). rzą się izoenzymy o tej aktywności enzymatycz-
4. Związek pośrednio przenoszący elektrony nej.
miedzy NADH a barwnikiem (np. metosiarczan Izoenzymy dehydrogenazy mleczanowej róż-
fenazyny [PMS]). nią się między sobą na poziomie struktury
5. Bufor; w razie potrzeby jony aktywujące. czwartorzędowej. Oligomeryczna cząsteczka
Dehydrogenaza mleczan owa katalizuję prze- dehydrogenazy mleczanowej (m.cz. 130000)
niesienie 2 elektronów f 1 H+ z mleczanu na składa się z 4 protomerów 2 typów
NAD+ (ryc. 8-8). Reakcja przebiega z dającą się — H i M (mcz. ok. 34000). Tylko cząsteczka
zmierzyć szybkością tylko w obecności dehyd- tetrameryczna ma aktywność katalityczną. Je-
rogenazy mleczanowej. Po spryskaniu eiektro- żeli uporządkowanie jest bez znaczenia, to te
foregramu mieszaniną odczynników testowych protomery mogą się ze sobą łączyć w następują-
i inkubacji w temp. 37°C, reakcje przenoszenia cych 5 kombinacjach:
elektronów zajdą tylko w tych miejscach, w któ-
rych znajduje się dehydrogenaza mleczanowa HHHH
(ryc. 8-9). Względne nasilenie barwy prążków HtłHM
można ocenić ilościowo za pomocą fotometru
skaningowego (ryc. 8-10). Izoenzym o najwięk-
szym ładunku ujemnym określono jako Ir
ENZYMY: WŁAŚCIWOŚCI OGÓLNE / 91

Norma

Wątroba

I f
Ryc. 8-10.Prawidłowy i patologiczny wykres izoenzymów dehydrogenazy mleczanowej w surowicy
ludzkiej, izoenzymy LDH rozdzielono na octanie celulozy w pH 8,6 i barwiono na obecność enzymu.
Wykres fotometru pokazuje względną zawartość izoenzymów. Wykres A — surowica chorego z zawałem
mięśnia sercowego; B — prawidłowa surowica; C — surowica chorego z chorobą wątroby, (Za zgodą
Dr Me!virta Blacka, Mr Hugha Millera, St Luke's Hospital, San Francisco),

HHMM ILOŚCIOWA ANALIZA PEWNYCH


HM MM ENZYMÓW OSOCZA MA ZNACZENIE
MMMM DIAGNOSTYCZNE
W. celu wyjaśnienia związku miedzy izoen-
zymami dehydrogenazy mleczanowej, Market Pewne enzymy, proenzymy i ich substraty
wykorzystał znane warunki do rozbicia i ponow- znajdują się stale we krwi krążącej zupełnie
nego utworzenia struktury czwartorzędowej. zdrowych ludzi, pełniąc określone funkcje fizjo-
Rozszczepienie i rekonstrukcja dehydrogenazy logiczne. Do takich enzymów osocza należy
mleczanowej I^ub dehydrogenazy mleczanowej m.in. lipaza lipo proteinowa, pseudochołineste-
I, nie spowodowały utworzenia się żadnych raza, proenzymy krzepnięcia krwi i fibrynolizy.
nowych izoenzymów. Wynika to z faktu, że Na ogół są one syntetyzowane w wątrobie, ale
składają się one z 1 typu protomeru. Gdy tym występują we krwi w takich samych lub więk-
samym zabiegom poddano mieszaninę dehyd- szych stężeniach niż w tkankach.
rogenazy Ij i dehydrogenazy mleczanowej I5, Niefunkcjonalne enzymy osocza, jak sama
wówczas otrzymywano dehydrogenazę mlecza- nazwa wskazuje, nie pełnią żadnej znanej funk-
nową I2, 13 i I+. Stwierdzone proporcje izoen- cji fizjologicznej we krwi. Ich substraty często
zymów wskazywałyby na następujący skład nie występują w osoczu, a same enzymy wy-
podjednostek: stępują we krwi osób zdrowych w ilościach do
miliona razy mniejszych niż w tkankach. Wy-
Dehydrogenaza mlecza nowa stępowanie ich w osoczu, w ilościach powyżej
Izoenzym Podjednostki wartości prawidłowych, sugeruje zwiększenie
HHHH szybkości destrukcji określonych tkanek. Po-
HHHM
HHMM miar stężenia tych niefunkcjonalnych enzymów
H (vi (VI lvi osocza może dostarczać lekarzowi cennych in-
JVIIVI In lvi formacji przy ustalaniu rozpoznania i rokowa-
niu.
Synteza podjednostek H i M jest kontrolowa- W grupie niefunkcjonalnych enzymów oso-
na przez odmienne loci genetyczne, które ule- cza znajdują się enzymy występujące w wy-
gają odmiennej ekspresji w różnych tkankach, dzielinach gruczołów wydzielania zewnętrznego
np. w sercu i mięśniach szkieletowych. i „prawdziwe" enzymy wewnątrzkomórkowe.
92 / ROZDZIAŁ 8

Enzymy wydzielania zewnętrznego — amylaza Tabela 8-3. Główne enzymy osocza wykorzys-
trzustkowa, lipaza, fosfataza alkaliczna żółci tywane w diagnostyce klinicznej Wiele enzymów
i fosfataza kwaśna gruczołu krokowego — dy- nie jest swoistych dla podanych chorób; szczegóły
fundują do osocza. Prawdziwe enzymy we- dotyczące warunków, w których enzymy te wyka-
wnątrzkomórkowe w warunkach fizjologicz- zują zmienną aktywność, podano w suplemencie
nych nie występują w układzie krążenia.
Enzym osocza Główna wykorzystanie
Małe stężenie niefunkcjonalnych diagnostyczne
enzymów osocza wynika
z fizjologicznego rozpadu komórek Aminotransferazy
Małe ilości niefunkcjonalnych enzymów Aminotransferaza as- Zawał serca
stwierdzane w osoczu pochodzą z rozpadu paraginianowa
(AspAT lub S60T)
erytrocytów, leukocytów i innych komórek za- Aminotransferaza ala- Wirusowe zapalenie
chodzącego nawet w warunkach fizjologicz- ninowa wątroby
nych. Przy szybkim obumieraniu komórek uwal- (AIAT lub SGPT)
niające się z nich enzymy dostają się do krwi. Amylaza Ostre zapalenie trzustki
Chociaż ogólnie uważa się, że zwiększone stęże-
nie tych enzymów w osoczu świadczy o mart- Cerutoplazmina Zwyrodnienie wątrobo-
wicy komórek, intensywne ćwiczenia fizyczne wo- soczewko watę
również powodują uwalnianie znacznej ilości {choroba Wilsona)
enzymów mięśni. Fosfokinaza kreatynowa Choroby mięśni i zawał
serca
Stężenia niefunkcjonalnych enzymów Transpeptydaza y-gluta- Różne choroby wątroby
osocza od wielu lat są wykorzystywane mylowa
w diagnostyce klinicznej Dehydrogenaza mlecza- Zawał serca
Praktykujący lekarze długo wykorzystywali nowa (izoenzymy)
ilościowe określenie stężenia pewnych niefunk- Lipaza Ostre zapalenie trzustki
cjonalnych enzymów osocza. Tę wartościową
diagnostycznie i prognostycznie informację Fosfataza kwaśna Rak gruczołu krokowe-
w większości przypadków otrzymuje się za go z przerzutami
pomocą całkowicie zautomatyzowanego wypo- Fosfataza alkaliczna Różne choroby kości,
sażenia. W tabeli 8-3 podano listę głównych {izoenzymy) choroby wątroby z utru-
enzymów wykorzystywanych w dziedzinie diag- dnionym odpływem żó-
nostyki enzymatycznej. Dalsze szczegóły wyko- łci
rzystania tych enzymów są podane w suplemen-
cie, obejmując omówienie ważnych pojęć —
czułości i swoistości testów diagnostycznych. przez mapowanie DNA, pochodzącego z komó-
rek płodowych w płynie owodniowym, za po-
mocą enzymu restrykcyjnego.
ENDONUKLEAZY RESTRYKCYJNE Zasadniczo badania DNA mogą być zastoso-
DOSTARCZAJĄ NOWEJ METODY W wane w diagnostyce większości chorób genety-
DIAGNOSTYCE CHORÓB cznych. Na przykład do prenatalnego wykrycia
GENETYCZNYCH talasemii (charakteryzującej się wadą w syntezie
podjednostek hemoglobiny; p. rozdz. 7), bada-
Ogromny postęp w rozpoznawaniu chorób niem wykonanym z użyciem części genu dla
genetycznych dokonał się od wprowadzenia normalnej podjednostki hemoglobiny można
technologii rekombinacji DNA. Chociaż od wykryć skrócenie lub brak fragmentu restryk-
dawna wiedziano, że wszystkie choroby mole-
cyjnego, wynikające z delecji w tym genie, jakie
kularne są konsekwencją zmienionego DNA, to
ma miejsce w pewnych a-talasemiach i pewnych
techniki bezpośredniego badania sekwencji
DNA stały się dostępne od niedawna. Rozwój rzadkich typach |3- i p,5-talasemiach. Alter-
badań hybrydyzacjj fragmentów DNA wskazał natywnie, można wykonać badanie z użyciem
drogę do technik o dostatecznej czułości do syntetycznego cDNA, który hybrydyzuje z sek-
prenatalnego zbadania zaburzeń dziedzicznych wencją fl-globiny, zawierającą nonsensowną
mutację obecną w pewnych p-talasemiach, ale
ENZYMY: WŁAŚCIWOŚCI OGÓLNE / 93

nie z normalnym genem fi-globiny. Nieobec- jeżeli oba geny są identyczne). Potomek, który
ność osoezowego inhibitora proteazy o^-anty- odziedziczył chromosom kodujący chorobę wy-
trypsyny jest związana z rozedmą płuc i mars- kazuje wprawdzie tylko pojedyncze pasmo hyb-
kościa. wątroby. Obecność nieaktywnej c^-anty- rydyzacji, ale różniące się od pasma produko-
trypsyny wykryto sondą wykrywającą nieak- wanego przez prawidłowe chromosomy. Zjawi-
tywny allel, który zawiera punktową mutacje sko RFLP wykorzystuje się do wykrycia cechy
w genie o^-antytrypsyny. niedokrwistości sierpowatej (związanej z Hpa
Metoda hybrydyzacji może także być użyta I RFLP) i p-talasemii (związanej z Hind III
do wykrycia zmian genetycznych prowadzą- i Bam HI RFLP). Metodę opartą na RFLP
cych do utraty miejsc działania dla endonuk- rozwinięto do wykrycia dziecięcej fenyloketo-
leazy restrykcyjnej (p. rozdz, 38). Na przykład nurii (p. rozdz. 32). Skoro RFLP nie powoduje
mutacja punktowa kodonu dla Glu (GAG) na choroby, lecz jest spowodowany zmianami
kodon Val (GTG), charakterystyczna dla nie- chroinosomaJnymi, umiejscowionymi blisko
dokrwistości sierpowatej, może być wykryta wadliwego genu, badanie to nie jest niezawod-
w genie (ł-globiny, uzyskanym z komórek po- ne. RFLP jest punktem wyjścia do badań
chodzących tylko z 10 ml płynu owodniowego, zmierzających do identyfikacji genu odpowie-
za pomocą endonukleazy restrykcyjnej Mst II dzialnego za sprzężone z nim choroby. Ten
lub Sau I. sposób podejścia wykorzystano już w bada-
niach skriningowych zjawisk mutacyjnych ucze-
stniczących w powstawaniu retinobiastoma
BADANIE PRODUKTÓW TRAWIENIA i choroby Huntingtona.
ENZYMAMI RESTRYKCYJNYMI Następne przykłady wykorzystania enzymów
MOŻE UJAWNIĆ HOMOLOGICZNE restrykcyjnych w diagnostyce p. rozdz. 36.
GENY Z RÓŻNYMI SEKWENCJAMI
ZASAD
PIŚMIENNICTWO
Badania DNA mogą być także wykorzys-
tywane do wykrycia sekwencji ściśle sprzężo- Methods in Enzymohgy. Over 130 volumes,
nych "z genem, ale nie umiejscowionych w ob- 1955—present. Advances in Enzymohgy. Issued
rębie interesującego genu. Badania takie można annually. Boyer PD, Lardy H, Myrbach K
rozszerzyć o określenie swoistych chromosomo- (editor): The En-
wo zmian (różnice w sekwencji między homo- zymes, 3rd ed. 7 vols. Academic Press, 1970-1973.
Bergmeyer HH, Bergmeyer J, Grass M: Methods of
logicznymi chromosomami). Przez trawienie EnivmkAnalysis. Vol. XI, Antigens and Antibodies.
DNA endonukleazami restrykcyjnymi uzyskuje VCH Publishers, 1986. Fersht A: Enzyme
się różne mapy restrykcyjne (wykresy fragmen- Structure and Mechanizm. 2nd ed.
tów DNA) z homologicznych genów, które Freeman, 1985. Freifelder D: Physical
zawierają jednak różne sekwencje zasad. Zjawi- Biochemistry: Applications to
sko to określa się jako polimorfizm długości Biochemistry and Moleadar Biology. Freeman,
fragmentów restrykcyjnych (ang. restrietion fra- 1982. Kaiser T, Lawrence DS, Rokita SZ: The
gment length polymorphism; skrót — RFLP). chemical
modification of enzyme specificity. Ann Rev Bio-
W przypadku choroby genetycznej sprzężonej chem 1985;54:597. Naąui A: Where are the
z polimorfizmem długości fragmentów restryk- asymptotes of Michaelis-
cyjnych, nosiciel jej będzie miał 1 chromosom -Menten? Trends Biochem Sci 1986; 1J:64. Scopes
z prawidłowym genem i 1 z genem wadliwym. R: Protein Purifwation: Principles and Prac-
Gdy fragmenty restrykcyjne poddaje się roz- tke. Springer-Verlag, 1982. Tijssen P: Practice
działowi, wówczas wykrywa się 2 pasma hyb-i- and Theory of Enzyme fmmunoas-
ydyzacji (odmienne od pojedynczego pasma, says. Elsevier, 1985.
9 Enzymy: k inetyka
Victor W. Rodwell, PhD

WPROWADZENIE TWORZENIE I ZANIK STANÓW


PRZEJŚCIOWYCH W CAŁKOWITEJ
W tym rozdziale zostanie omówiony charak- REAKCJI WIĄŻE SIĘ
ter chemiczny katalizy przeprowadzonej przez Z DYSKRETNYMI ZMIANAMI
enzymy oraz charakter interakcji enzym-sub- W WOLNEJ ENERGII
strat odpowiedzialny za swoistość reakcji tych
biologicznych katalizatorów. W reakcji zastąpienia grupa Y zastępuje pozo-
stającą grupę X:

ZNACZENIE BIOMEDYCZNE V + R - X Y - R + X

Rozpatrując główne czynniki, tj. stężenie en- Ta reakcja przebiega w 2 reakcjach połówko-
zymu i substratu. temperaturę, pH i inhibitory, wych: 1) tworzenie stanu przejściowego, w któ-
które wpływają na aktywność enzymu, 3 ostat- rym Y i X są przyłączone do R, i 2) zanik stanu
nie są szczególnie interesujące w badaniach przejściowego i utworzenie
produktów: Y-R + X
klinicznych. Ponieważ aktywność enzymów
zwiększa się wraz ze wzrostem temperatury, Y+R-X ........R..........
Stan
szybkość procesów metabolicznych znacznie się przejściowy
zwiększa podczas gorączki. Jeżeli gorączka jest
długotrwała, rezultaty mogą być fatalne, częś- Jak we wszystkich reakcjach chemicznych,
ciowo z powodu wyczerpania metabolicznego. zmiany w wolnej energii są związane z każdą
Obniżenie temperatury ciała (hipotermia), połówką reakcji. AGp definiuje się jako zmianę
a w konsekwencji zmniejszenie aktywności więk- w wolnej energii związaną z tworzeniem stanu
szości enzymów, okazuje się użyteczne wówczas, przejściowego, a AGD jako zmianę w wolnej
gdy zachodzi potrzeba redukcji całkowitego me- energii związaną z zanikiem stanu przejściowego
tabolizmu (np. podczas operacji na otwartym do utworzenia produktów:
sercu lub transportu narządów przeznaczonych
do transplantacji).
Zasadniczą regułą biologiczną jest homeo-
staza, tj. utrzymywanie wewnętrznego środowis- [V- R] [Y]
ka ciała bardzo zbliżone do jego normalnych m
[Y -R -X]
warunków. Stosunkowo małe zmiany pH mogą
wpływać na aktywność wiciu enzymów lub bia- gdzie zmiana w wolnej energii dla całej reakcji
łek. Większość leków działa przez wpływ na — AG jest sumą zmian wolnej energii w obu
reakcje katalizowane przez enzymy. Wiele leków reakcjach połówkowych:
przypomina naturalne substraty i działa jako
inhibitory kompetycyjne aktywności enzymaty- AG= AG + AG
cznej. Lepsze zrozumienie farmakologii i tok- F "

sykologii zależy od prawdziwej znajomości zasad Tak jak dla każdego równania z dwoma
hamowania działania enzymów. członami, nie jest tu możliwe wywnioskowanie
ENZYMY: KINETYKA / 95

znaku lub wielkości ani AGF, ani AGD przez Reakcje katalizowane enzymatycznie
zbadanie algebraicznego znaku i wielkości AG. obejmują stany przejściowe przy
Nie ma wiec możliwości prostego wnioskowa- niższym poziomie energii niż reakcje
nia na podstawie zmian wolnej energii AG dla niekatalizowane
całej reakcji o zmianach wolnej energii związa- Na rycinie 9-3 przedstawiono profile reakcji
nych z tworzeniem i zanikiem stanów przejś- 2 różnych stanów przejściowych w tej samej
ciowych. Skoro kataliza jest ściśle związana reakcji całkowitej. W obu przypadkach, wiel-
z AG> i AGD, to pociąga za sobą to, że
termodynamika całkowitej reakcji (AG) nie WielkoSfi
może nam powiedzieć nic o drodze przebie- wolnej
energii
gającej reakcji {tj. jej mechanizmie). Jest to
zadanie kinetyki. [V ■ - ■ R ■ ■ ■ Xl

■x]'
Profile reakcji ilustrują zmiany wolnej AGF
energii związane z tworzeniem i Y + R-X
zanikiem stanów przejściowych
Profile reakcji na ryc. 9-1 i 9-2 ilustrują Ryc. 9-3. Profil reakcji dla tworzenia 2 różnych
zależności między AG, AGp i AG D Należy s t a n ó w p r z e j ś c i o w y c h [ Y- R - X ] a i [ Y - - R - X ]b i
towarzysząca im wolna energia tworzenia, AGp
Wielkość
iAG£
wolnej
energii
r y---R
AGF
Y + R-X AG o<0 kość wolnej energii tworzenia stanu przejścio-
wego reprezentuje barierę energetyczną dla cafej
A6<0 reakcji. Bariera energetyczna dla reakcji, która
przebiega przez stan przejściowy [Y — R-"X]b,
Y-R + X jest niższa niż bariera energetyczna dla reakcji,
która przebiega przez stan przejściowy [Y — R
Ryc. 9-1. Profil reakcji dla reakcji zastąpienia
z ujemną całkowitą zmianą w wolnej energii, tj. AG
— X]a- Katalizatory zmieniają wielkość wolnej
energii stanu przejściowego. W powyższym
przykładzie [Y —R — X]a przedstawia stan
przejściowy dla niekatalizowanej reakcji,
Wielkość natomiast [Y •■• R ■*■ X]b przedstawia stan przej-
we In ej
enerflil ściowy dla reakcji katalizowanej. Wszystkie
AGD katalizatory, łącznie z enzymami, zmniejszają
A GF> 0 wolną energię tworzenia stanu przejściowego
AGp. Następnie należy zauważyć, że skoro
Ryc. 9-2. Profil AG>0 kataliza nie ma żadnego wpływu na AG, zmiana
reakcji dla reakcji w wolnej energii dla reakcji całkowitej jest nieza-
Y + R-X
zastąpienia z dodatnią leżna od katalizy. Skoro stała równowagi dla
całkowitą zmianą w wolnej energii, tj. AG>0. reakcji chemicznej jest funkcją standardowej
zmiany wolnej energii dla reakcji:
zwrócić uwagę, że podczas gdy na ryc. 9-1 AG
AG°= -RTIn K eq
jest ujemna (AG<0), a na ryc. 9-2 AG jest
dodatnia (AG > 0), w obu przypadkach AGFjest to powoduje to, że enzymy i inne katalizatory
dodatnia (AG t > 0) i AG D jest ujemna nie mają żadnego wpływu na stałą równowagi
(AGD<0). Dlatego, jak stwierdzono powyżej, reakcji.
ze znaku i wielkości AG nie można wnioskować
o znaku i wielkości ani AGF ani AGD.

-
96 / ROZDZIAŁ 9

ABY REAGOWAĆ, CZĄSTECZKI ponieważ większość ma niewystarczającą energię


MUSZĄ SIĘ ZBLIŻYĆ DO SIEBIE NA kinetyczną do przekroczenia bariery energetycz-
ODLEGŁOŚĆ TWORZONEGO nej reakcji. W znacznie wyższej temperaturze (i
WIĄZANIA Z WYSTARCZAJĄCĄ większej energii kinetycznej) reakcja będzie za-
ENERGIĄ, ABY PRZEKROCZYĆ chodziła dużo szybciej. To, że reakcja zachodzi
BARIERY ENERGETYCZNE MIĘDZY świadczy o tym, że jest to reakcja samorzutna
STANAMI PRZEJŚCIOWYMI (AG<0). W niższej temperaturze reakcja prze-
biega samorzutnie, ale wolno; w wyższej tem-
Teoria kinetyczna lub teoria zderzeń dla peraturze — samorzutnie i szybko. Zadaniem
reakcji chemicznych zawiera 2 kluczowe enzymów jest spowodowanie, aby w warunkach
pojęcia: panujących w żywych komórkach reakcje samo-
1. Aby ze sobą reagować, cząsteczki muszą rzutne zachodziły szybko.
się zderzać (tj. być jedna obok drugiej w obrębie
odległości tworzonego wiązania). Wiele reakcji chemicznych ważnych
2. W zderzeniu kończącym się reakcją, reagu biologicznie obejmuje tworzenie lub
jące cząsteczki muszą mieć wystarczającą ilość ener rozpad wiązań kowalencyjnych
gii, aby przekroczyć barierę energetyczną reakcji. W reakcji przeniesienia grupy:

Czynniki, które zwiększają częstość D-G + A^A-G+D


zderzeń i energię kinetyczną zwiększają
szybkość reakcji grupa G jest przenoszona z donora D—G na
Jeżeli cząsteczki mają wystarczającą energię akceptor A. Całkowita reakcja obejmuje zarów-
aby reagować, to wszystkie czynniki, które no rozbicie wiązania D—G, jak i tworzenie
zwiększają częstość zderzeń między cząstecz- nowego wiązania A—G.
kami, będą zwiększały szybkość reakcji. Nato- Katalizowane enzymatycznie reakcje prze-
miast czynniki, które zmniejszają albo częstość niesienia grupy mogą być przedstawione na-
zderzeń, albo energię kinetyczną, będą zmniej- stępująco:
szały szybkość reakcji. Jeżeli te same cząsteczki D- A-
G Enz G
w populacji mają niewystarczającą energię aby
Enz- A
reagować, to podwyższenie temperatury, która G
zwiększa energię kinetyczną, będzie zwiększało
szybkość reakcji. Te koncepcje przedstawiono To uwydatnia 3 główne cechy katalizowa-
nych enzymatycznie reakcji przenoszenia grup:
Bariera energetyczna 1. Każda połowa reakcji zawiera zarówno
rozbicie, jak i tworzenie wiązania kowalencyj
nego.
2. Enzym reaguje zarówno z D—G, jak A.
3. Podczas gdy w całkowitej reakcji enzym
działa katalitycznie (tzn. jest wymagany tylko
w śladowych ilościach i może być odzyskiwany
w postaci nie zmienionej, gdy reakcja jest za
kończona), dla każdej polowy reakcji enzym jest
Energia kinetyczna
stechiometrycznym substratem (tzn. jest on
Hyc. 9-4. Bariera energetyczna dla reakcji che- wymagany w stosunku molowym z innymi
micznych. substratami równymi:!).
Można rozważyć wiele dodatkowych reakcji
biochemicznych, w których D, A lub oba mogą
na ryc. 9-4. W przypadku A żadna, w B część być nieobecne. Na przykład reakcje izomeryza-
i w C wszystkie cząsteczki mają wystarczającą cji (takie, jak przekształcenie glukozo-6-fosfo-
energię kinetyczną, aby przekroczyć barierę ranu i glukozo-1-fosforanu) mogą być przed-
energetyczną reakcji. stawione jako reakcje, w których zarówno D,
W nieobecności katalizy enzymatycznej wieJe jak i A są nieobecne:
reakcji chemicznych zachodzi bardzo wolno w
temperaturze żywej komójki. Jednak, nawet w S ^T
tej temperaturze, cząsteczki są w ruchu i pod- Enz
legają zderzeniom. Nie reagują one szybko,
ENZYMY: KINETYKA / 97

KILKA REAKCJI CZĄSTKOWYCH Mała wartość Kd przedstawia zatem ścisły


1 KOMPLEKSY ENZYM-SUBSTRAT kompleks R-C. '
UCZESTNICZĄ W REAKCJACH Jedną ważną konsekwencją jest to, że gdy
KATALIZOWANYCH ENZYMATYCZNIE substrat przyłączy się do katalizatora, wówczas
zwiększa się stężenie substratu w określonym
Powyższe prezentacje nie podkreślają jeszcze obszarze roztworu wyraźnie powyżej jego stęże-
innej kluczowej cechy reakcji katalizowanych nia w wolnym roztworze. Dlatego nie ma się
enzymatycznie udziału w całkowitej reakcji dłużej do czynienia z homogennym, ale hetero-
2 lub więcej pośrednich form kompleksu EnzS gennym roztworem chemicznym.
i późniejszego udziału zespołu kolejnych reakcji Jeżeli katalizator dla dwucząsteczkowej (dwu-
połówkowych. Prezentacją reakcji przeniesienia substratowej) reakcji przyłącza oba substraty,
grupy, która podkreśla te cechy, może być stężenie miejscowe każdego z nich jest zwiększone
o czynnik, który zależy od indywidualnego powi-
Enz D- AG nowactwa (wartość Kj) do katalizatora. Jeżeli
Enz-G G szybkość całkowitej reakcji dwucząsteczkowej

A+ B -* A-B
Enz-G**
jest, jak zostanie przedstawione poniżej, pro-
Enz-G porcjonalna do stężeń obu A i B, przyłączenie
obu A i B przez katalizator może powodować
w której Enz-G, Enz-G* i Enz-G** reprezen- ogromne (kilka tysięcy razy) zwiększenie cał-
tują kolejne kompleksy EnzS w reakcji cał- kowitej szybkości reakcji.
kowitej.
Obszar enzymu związany
Przyłączanie substratów do enzymu z przyłączeniem substratu i katalizą
zwiększa ich stężenie miejscowe i jest nazywany „miejscem aktywnym"
sprowadza je na odległość tworzenia Kluczową właściwością enzymów jest ich zdol-
wiązania ność do przyłączenia jednego lub (coraz częś-
Aby każda z powyższych reakcji zaszła, wszyst- ciej) obu substratów w reakcji bimolekularnej
kie substraty muszą zbliżyć się do siebie na z towarzyszącym miejscowym zwiększeniem stę-
odległość tworzenia wiązania (lub rozerwania żenia substratu i wynikającej z tego miejscowej
wiązania). Dla homogennego roztworu chemicz- szybkości reakcji. Enzymy są zarówno niezwykle
nego w nieobecności katalizatorów stężenia rea- czynnymi, jak i bardzo wybiórczymi katalizato-
gujących cząsteczek w roztworze są stałe. Ten rami. Aby zrozumieć te charakterystyczne właś-
warunek nie jest dłużej zachowany po wprowa- ciwości enzymów, należy wprowadzić pojecie
dzeniu katalizatora. Katalizator musi mieć powie- „miejsca aktywnego" lub „katalitycznego"*.
rzchniowe domeny, które przyłączają reagujące Ogromna wielkość białek, w stosunku do
cząsteczki. Mimo że to przyłączenie jest procesem substratów, prowadzi do koncepcji, że ograni-
odwracalnym, całkowita stała równowagi dla czony obszar enzymu, „miejsce aktywne", jest
reakcji przyłączania silniej uprzywilejowuje przy- związany z katalizą. Początkowo było intrygu-
łączenie niż wolne formy reagujących cząsteczek. jące, dlaczego enzymy są tak ogromne, gdy
Jakościowo można przedstawić to następująco: tylko część ich struktury okazuje się być konie-
czna do przyłączenia substratu i katalizy. Dzi-
Substrat + Katalizator -± Kompleks su siaj wiadomo, że z substratem reaguje dużo
b st rat - kata ł izato r większa część cząsteczki białka niż to poprzed-
Ilościowo można wyrazić ścisłość asocjacji nio przypuszczano. Gdy zwiększa się zapotrze-
miedzy substratem R a katalizatorem C w for-
mie stałej dysocjacji Kd dla kompleksu R-C lub
♦ Podczas gdy wiele tekstów zrównuje aktywne
stałej równowagi dla reakcji: i katalityczne miejsca enzymów, w enzymach znajdują
się inne „aktywne" miejsca związane raczej z regulacją
aktywności enzymu niż z pośrednią enzytnologią
+c procesu katalitycznego per se. Użyto zatem terminu
„miejsce katalityczne" aby uniknąć dwuznaczności.
[CJ
[R-C]
7 — Biochemia
98 / ROZDZIAŁ 9

bowanie na miejsca allosteryczne równej wiel- aminokwasowych lub innych grup enzymu we
kości, wówczas wielkość enzymów nie powinna właściwym położeniu przestrzennym do związa-
być dłużej niespodzianką. nia substratu, katalizy lub obu zjawisk łącznie.
W przykładzie z ryc. 9-7 zarówno grupy
Wiele właściwości enzymów może być hydrofobowe (zakreskowane) jak i grupy nała-
zrozumiałych na podstawie sztywnego dowane elektrycznie (zakropkowane) są zaan-
modelu „zamka i klucza" miejsca gażowane w przyłączeniu substratu. W katalizie
aktywnego
Model miejsca katalitycznego, zaproponowany
przez Emila Fischera, przedstawiał interakcję
między substrałem a enzymem na zasadzie analo-
gii „zamka i klucza". Ten model „zamka i klucza"
lub sztywny model matrycowy (ryc. 9-5) jest ciągle
użyteczny w celu zrozumienia pewnych właściwo-
ści enzymów, np. uporządkowanego przyłączenia
2 lub więcej substratów (ryc. 9-6) lub krzywej
kinetyki prostego nasycenia substratem. Ryc. 9-7. Dwuwymiarowe przedstawienie induko-
wanego dopasowania się przez zmianę konforma-
cyjną w strukturze białka. Należy zwrócić uwagę na
odpowiednie pozycje kluczowych reszt aminokwa-
sowych przed przyłączeniem i po przyłączeniu sub-
stratu.

Ryc. 9-5. Przedstawienie tworzenia kompleksu


EnzS zgodnie z matrycową hipotezą Fischera.
bierze udział reszta fosfoseryny (—P) i grupa
—SH reszty cysterny. Inne reszty, nie biorąte
udziału w żadnym procesie, są reprezentowane
przez reszty Lys i Met. W nieobecności substratu
i;rupy katalityczne i wiążące substrat są od siebie
oddalone na odległość kilku wiązań. Zbliżenie się
Ryc. 9-6. -ubstratu wywołuje zmianę konformacyjną w bia-
Przedstawienie ł ku enzymatycznym, ustawiając w odpowiedni
kolejnej adsorpcji koenzymu (CoE) i 2 substratów sposób grupy uczestniczące w wiązaniu substratu
(S, i Ss) do enzymu według hipotezy matrycowej. i katalizie. W tym samym czasie zmienia się
Zakłada się, że koenzym ma grupę niezbędną do również przestrzenne ustawienie innych obszarów
przyłączenia pierwszego substratu (S,), który z
kolei ułatwia przyłączenie S: — Lys i Met są teraz blisko siebie (ryc. 9-7).
Analogi substratów mogą powodować pewne,
ale nie wszystkie, zmiany właściwej konformacji
(ryc. 9-8). Po przyłączeniu właściwego substratu
W modelu „indukowanego A wszystkie grupy (przedstawione jako zaciem-
dopasowania się" miejsca nione kółka) ustawiają się we właściwym położe-
katalitycznego, substrat indukuje niu. Przyłączenie analogu
konformacyjną zmianę w enzymie, EnzS substratu, który jest
która „tworzy" miejsce katalityczne
Niefortunna cechą modelu Fischera jest zało-
żenie sztywności miejsca katalitycznego. Bardziej
uniwersalnym modelem jest model „indukowane-
go dopasowania się" Koshlanda. Ten model miał
znaczne potwierdzenie doświadczalne. W mode-
lu Fischera założono, że miejsce katalityczne jest Eni + S
B
z góry ukształtowane w taki sposób, że pasuje do
substratu. W modelu indukowanego dopasowa- Ryc. 9-8. Przedstawienie zmian konformacyjnych
nia się substrat indukuje konformacyjną zmianę w białku enzymatycznym po przyłączeniu substratu
w enzymie. Zmiana ta dotyczy ustawienia reszt (A) i nieaktywnych analogów substratu (B, C)
{według Koshlanda).
ENZYMY; KINETYKA / 99

zbyt „gruby" (ryc. 9-8B) lub zbyt „chudy" (ryc, kowej, a-heliksu i szerokie obszary struktury nie
9-8C) indukuje nieprawidłowe ustawienie grup. uporządkowanej! Cząsteczka ma przebiegającą
Ostatnią cechą enzymu jest miejsce pokazane przez środek bruzdę, w której znajduje się
jako małe nacięcie z prawej strony. Można sobie miejsce katalityczne, z 6. „podmiejscami" (ang.
wyobrazić przyłączenie się w tym miejscu cząste- subsites) (ryc. 9-9), które przyłącza różne sub-
czki regulatorowej i „ściąganie w dół" jednego straty lub inhibitory. Reszty aminokwasowe
z ramion polipeptydowych wrazz grupą katality- odpowiedzialne za rozbicie wiązania leżą mię-
czną. W takim przypadku może zachodzić przy- dzy miejscami D i E, blisko grup karbok-
łączenie substratu, ale nie kataliza. Jak to ilust- sylowych Asp 52, Glu 35. Glu 35 przekazuje
ruje model indukowanego dopasowania się, re- protony wiązaniu acetalowemu substratu, pod-
szty aminokwasów, które znajdują się w miejscu czas gdy ujemnie naładowany Asp 52 stabilizuje
katalitycznym, mogą być oddalone od siebie powstający jon karboniowy.
w strukturze pierwszorzędowej, ale przestrzennie Katalityczne miejsce rybonukieazy leży w ob-
zbliżone w strukturze trzeciorzędowej. rębie bruzdy podobnej do bruzdy lizozymu,
w poprzek której leżą 2 reszty aminokwasowe
Katalityczne miejsca Itzozymu, — His 12 i His 119. Już wcześniejsze badania
rybonukieazy i wielu innych enzymów chemiczne wskazywały na obecność tych 2 ami-
znajdują się w bruzdach powierzchni nokwasów w miejscu katalitycznym enzymu.
enzymu Obie reszty aminokwasowe znajdują się blisko
Lizozym występujący we łzach, śluzie noso- miejsca wiążącego kwas urydylowy (ryc. 9-10).
wym, plwocinie, tkankach, soku żołądkowym,
mleku i białku jaja, katalizuje hydrolizę wiązań
P-1,4 kwasu N-acetyloneuraminowego w pro-
teoglikanach i glukozoaminoghk ariach. Jego
działanie polega na niszczeniu ścian komór-
kowych wielu bakterii Gram-dodatnich, prze-
dostających się z powietrza do łez i śluzu
nosowego. Lizozym jest zbudowany z jednego
łańcucha polipeptydowego, składającego się ze
129 reszt aminokwasowych. Ponieważ nie ma
koenzymu ani jonu metalu, kataliza, swoistość
i trójwymiarowa struktura są określone wyłącz- 411
nie przez te reszty aminokwasowe. W cząsteczce Grupa
fosforanowa
lizozymu są małe obszary struktury harmonij-

A) Asp 101 1 Ryc. 9-10. Struktura rybonukieazy określona za


pomocą dyfrakcji promieni X. Liczby odpowiadają
Trp 62 (§) Ser 100 swoistym resztom aminokwasowym (p. też ryc.
Trp63 6-7).
I
\ Ala 107

f) Argt14

Ryc. 9-9. Schematyczne


Wspólny motyw struktury
Asp 52 [ Glu 35
Ala 110

Ser 36
przedstawienie pierwszorzędowej występuje w
miejsca miejscach katalitycznych licznych
katalitycznego w okolicy bruzdy lizozymu. enzymów hydrolitycznych
Punkty
A—F przedstawiają reszty glikozydowe heksasa- Struktury pierwszorzędowe miejsc katalitycz-
charydu. Pewne reszty aminokwasowe, lezące nych enzymów hydrolitycznych wykazują wiele
w okolicy bruzdy, są podane wraz z ich numerami podobieństw (tab. 9-1). Może to oznaczać, że
w sekwencji lizozymu (według Koshlanda),______ liczba mechanizmów, według których zachodzi
rozrywanie wiązań w układach biologicznych,
jest stosunkowo mała. W świetle tych podo-
bieństw nie jest zaskakujące to, że sekwencje
aminokwasów blisko miejsc katalitycznych tego
samego enzymu, z różnych gatunków, wykazują
nawet jeszcze większe podobieństwo.
100 / ROZDZIAŁ 9

Tabela 9-1. Sekwencje aminokwasów i sąsiedztwie miejsc katalitycznych kilku proteaz wołu.
w stawiono regiony miejsca 30 stronie reszty serylowej (S) i histydylowej (H)* Przed-
katalitycznego
Enzym Sekwencja aminokwasów wokółseryny Sekwencja aminokwasów
(§ wokół histydyny ®
Trypsyna D S C Q D G D G PV V C s GK V V S A A ® C Y K SG

Chymotrypsyna A S S C M G Q
D G
>) G P LV c K KN V V T A A ® G G V T T
G
(•
Chymotrypsyna B S S C M G D =) G P LV c Q KN V V T A A ® C G V T T
G
Trombina D A C E G Q
D Q >)G P FV M K SP V L T A A @ C LL Y P
G
* Reprodukowano za zgodą z: Dayhoff MO (red.)
Atlas Sekwencji Białek i Struktury,t. 5, Narodowa
Fundacja Badań Biomedycznych, 1972.

W OGRANICZONYM ZAKRESIE Niemniej nie jest to podstawowy parametr,


TEMPERATUR SZYBKOŚĆ REAKCJI ponieważ optymalna temperatura zależy od
KATALIZOWANYCH czasu trwania próby użytej do jej określenia, tj.
ENZYMATYCZNIE im dłużej enzym jest utrzymywany w temperatu-
ZWIĘKSZA SIĘ WRAZ ZE WZROSTEM rze, w której jego struktura jest mało stabilna^
TEMPERATURY tym bardziej prawdopodobne jest to, że będzie
zdenaturowany.
Ma rycinie 9-11 przedstawiono wpływ tem- Współczynnik temperatury lub Q1B jest to
peratury na typową reakcję katalizowaną en- czynnik, o który się zwiększa szybkość procesu
zymatycznie. Szybkość reakcji początkowo się biologicznego przy wzroście temperatury
0 10°C. Szybkość wielu procesów biologicz
Optimum temperatury nych, np. szybkość skurczów izolowanego ser
ca, w przybliżeniu podwaja się wraz ze wzros
tem temperatury o 10°C {QI0 =2).
Dla większości enzymów optymalne tempe-
ratury są takie same lub wyższe od tych, jakie
występują w miejscu ich działania, tj. w komór-
kach. Na przykład enzymy mikroorganizmów
przystosowanych do wzrostu w naturalnych
gorących źródłach mogą wykazywać optymalną
temperaturę blisko temperatury wrzącej wody,

pH WPŁYWA NA AKTYWNOŚĆ
Temperatura (°C) ENZYMU PRZEZ ZMIANĘ ŁADUNKU
GRUPZJON1ZOWANYCH ENZYMU
Ryc. 9-11. Wpływ temperatury da szybkość hipo-
1 CZĘSTO TAKŻE SUBSTRATU
tetycznej reakcji katalizowanej enzymatycznie.
Gdy aktywność enzymu zmierzy się w kilku
wartościach pH, obserwuje się wówczas, że
zwiększa, wraz ze wzrostem temperatury, z po-
optymalna aktywność mieści się na ogói między
wodu zwiększenia energii kinetycznej reagują-
wartościami pH 5,0—9,0, niemniej kilka en-
cych cząsteczek. Ostatecznie energia kinetyczna
zymów, np. pepsyna, jest aktywnych przy war-
enzymu przekracza jednak barierę energetyczną
tościach pH wyraźnie wykraczających poza ten
do rozerwania słabych wiązań wodorowych
zakres.
i hydrofobowych, które utrzymują ich strukturę
Kształt krzywych wyrażających zależność ak-
drugo- i trzeciorzędową. W tej temperaturze
tywności od pH określają następujące czynniki:
denaturacji dominuje towarzysząca strąceniu
strata aktywności katalitycznej enzymu. Dlate- 1. Denaturacja enzymu przy małych i dużych
go enzymy wykazują optymalną temperaturę. wartościach pH.
ENZYMY: KINETYKA / 101

2. Zmiany w ładunku enzymu i (lub) sub- aktywności, W zależności od ostrości tych


stratów. W przypadku enzymu pH może wrjłyr zmian aktywność może iub nie może być przy-
wać na J*ego aktyvjnaś£j^!^x3rirlar\c fltrnktuj; wrócona, gdy enzym powróci do swojego op-
fub^przez zmianę ładunku reszty aminokwaso- tymalnego pH.
wej, biorącej udział w przyłączaniu substratu
lubwkata]izie. Aby to zilustrować, należy wziąć
pod uwagę ujemnie naładowany enzym (Enz~) JEŻELI SUBSTRATY SĄ OBECNE W
reagujący z dodatnio naładowanym substratem PRAWIE RÓWNO MOLOWYCH
(SH+): PROPORCJACH,SZYBKOŚĆ
REAKCJI JEST PROPORCJONALNA
SH*
Enz >EnzSH
DO STĘŻENIA WSZYSTKICH
SUBSTRATÓW
Przy niskim pH Enz~ dąży do przyłączenia
protonów i traci swój ładunek W dużych stężeniach substratów zarówno
ujemny: EnzH liczba cząsteczek mających dostateczną energię,
Enz + aby reagować, jak i częstość ich zderzeń są duże.
Ten stan utrzymuje się niezależnie od tego, czy
Przy wysokim pH SH+ jonizuje i traci swój wszystkie cząsteczki, czy tylko ich część ma
ładunek dodatni: wystarczającą energię, aby reagować. Biorąc
pod uwagę reakcję, w której uczestniczą 2 różne
SH+-S+ H+ cząsteczki A i B:
A+B-* AB
Ponieważ, z definicji, jedynymi formami, któ-
re będą wchodzić w interakcje są SH+ i Enz , podwojenie stężenia albo A albo B podwoi
krańcowe wartości pH będą zmniejszały skute- szybkość reakcji. Podwojenie stężenia zarówno
czne stężenie Enz~ i SH+, zmniejszając w ten A, jak i B zwiększy prawdopodobieństwo zde-
sposób szybkość reakcji fryc. 9-12). Tylko na rzenia 4-krotnie. Szybkość reakcji zwiększy się
100 zatem 4-krotnie. Szybkość reakcji jest propor-
Enz" cjonalna do stężeń cząstek reagujących. Nawiasy
Niskie pH
kwadratowe ([ ]) użyto do oznaczenia stężeń
wysokie
molowych*; a oznacza „proporcjonalny do".
Określenie szybkości jest następujące:
Ryc. 9-12. Wpływ
pH na Szybkość a [cząsteczki reagujące]
aktywność enzymu.
lub
Szybkość a [A] [B]
obszarze
W przypadku gdy
zakreskowanym na krzyż zarówno Enz, jak i
S są we właściwym stanie jonowym i wyrażeniem szybkości jest:
największe stężenie Enz i S są odpowiednio
naładowane w punkcie X. Szybkość x [A] [B][B]
Enzymy- mogą takie podlegać zmianom lub
w konfqrmacjj_na skutek zmian pH. Grupy Szybkość? [A] [BY
mające ładunek, dystalne w stosunku do regio-
nu, w którym przyłącza się substrat, mogą być Dla przypadku ogólnego, gdy n cząsteczek
niezbędne do utrzymania aktywnej struktury A reaguje z m cząsteczkami B
trzecio- i czwartorzędowej. Jeżeli zmieni się nA+mB-AnBm
ładunek elektryczny tych grup, białko może się wyrażeniem szybkości jest:
rozluźnić, stać się bardziej zbite lub dysocjować
na podjednostki —wszystko to powoduje stratę Szybkość oc [A]n[B]m

* Ściślej mówiąc, powinny być użyte raczej aktyw-


ności molowe niż stężenia molowe.
102 / ROZDZIAŁ 9

STAŁA RÓWNOWAGI JEST 4. Stałą równowagi można wyrazić liczbowo,


STOSUNKIEM STAŁYCH SZYBKOŚCI jeśli są znane stężenia A, B i \„BW w stanie
REAKCJI PRZEBIEGAJĄCEJ DO równowagi.
PRZODU I REAKCJI ODWROTNEJ

Ponieważ wszystkie reakcje chemiczne są Standardową zmianę wolnej energii


odwracalne, dla reakcji odwrotnej, gdzie AnBra (AG ) dla danej reakcji można obliczyć
tworzy n cząsteczek A i m cząsteczek B ze stałej równowagi
Związek stałej równowagi z AG" jest na-
An^n, - nA+mB stępujący:
odpowiednim wyrażeniem szybkości jest: ZiG^-RTInK^,
Szybkość a [AnBm] R jest stałą gazową i T — temperaturą bez-
Odwracalność wyraża się podwójnymi strzał- względną. Ponieważ są one znane, znajomość
kami; wartości liczbowej K^ umożliwia wyliczenie war-
nA + mB ^± A„Bm tości AG°. Jeżeli stała równowagi jest większa
od 1, reakcja jest spontaniczna, tj. przeważa
To wyrażenie czyta się: ,,n cząsteczek A i m cząs- reakcja zachodząca zgodnie z zapisem (od stro-
teczek B jest w równowadze z AnBm". Symbol a ny lewej do prawej). Jeżeli jest ona mniejsza od
„proporcjonalny do" można zastąpić znakiem 1, to kierunek przebiegu reakcji jest przeciwny,
równości, wstawiając stalą proporcjonalności tzn. jest bardziej prawdopodobne, że reakcja
k, charakterystyczną dla danej reakcji. Dla będzie przebiegała od strony prawej do lewej.
przypadku ogólnego Jednakże należy zauważyć, że chociaż stała
nA + mB j± AnBm równowagi reakcji wskazuje kierunek, w którym
reakcja zachodzi samorzutnie, to nie wskazuje,
wyrażeniami szybkości dla reakcji przebiegają- czy będzie ona przebiegać szybko, tj. nie mówi
cej w prawo (szybkośćj) i reakcji w lewo (szyb- ona nic o wielkości bariery energetycznej dla
kość_,) są: reakcji (czyli o AGF; patrz powyżej). To wy-
Szybkość,= k1[A]"[B]m i pływa z faktu, że K^ określa AG", która —• co
Szybkość, = k_,rAnBm] wykazano uprzednio — dotyczy tylko stanu
Gdy szybkości reakcji przebiegającej w prawo początkowego i końcowego. Szybkość reakcji
i odwrotnie są równe, mówi sie, że system jest zależy od wielkości bariery energetycznej, a nie
w stanie równowagi, tj. od wartości AG".
Wiele czynników wpływających na szybkość
Szybkość^ Szybkość., reakcji katalizowanych przez enzymy działa
wtedy przez zmianę miejscowego stężenia substratu.
k1[A]n[B]m=k_1[AnBm]
Enzymy nie wpływają na stałe
równowagi reakcji, które katalizują
o
Enzym jest związkiem reagującym, który
[A]"[B] łączy się z substratem, tworząc kompleks en-
zym—substrat — EnzS, który rozkłada się,
Stosunek kj do k , nazwano stalą równowagi, tworząc produkt P i wolny enzym. W najprost-
K^,. Należy zapamiętać następujące ważne wła- szej formie może to być przedstawione na-
ściwości układu w stanie równowagi: stępująco
1. Stała równowagi jest stosunkiem stałych
k.
szybkości reakcji ki/k_t.
2, W stanie równowagi szybkości reakcji (nie Enz+ S ^
stałe szybkości reakcji) w obie strony są rów-
ne. Podczas gdy wyrażenia określające szybkość
3. Równowaga jest stanem dynamicznym. dla reakcji zachodzącej w prawo, odwrotnej
Chociaż w stanie równowagi nie zachodzi żadna i reakcji ogólnej zawierają składnik [Enz],
zmiana netto w stężeniu cząsteczek substratu Enz+ S ^ Enz+ P ■
i produktu, A i B nieustannie przechodzą •M
w A„Bm i odwrotnie. Szybkość = k-, [Enz] [S]
ENZYMY: KINETYKA / 103

Szybko4ć_i= k., [Enz] [PJ V


TL

to w wyrażeniu dla całkowitej stałej równowagi -------' c~ J


[Enz] znosi się. 2
.

-/f
K = k, _ [En»] [P] = [P]
•*" IM [Enz] [S] [S] /A! •V
Ti
Stężenie enzymu nie ma zatem żadnego wpływu ■ I 1
I
na stałą równowagi. Mówiąc inaczej, skoro r ! . . . .
enzymy wpływają na szybkość reakcji, a nie na
stałą szybkości, nie mogą one wpływać na K.^, Ryc. 9-13. Wpływ stężenia substratu na szybkość
która jest stosunkiem starych szybkości. K^ reakcji katalizowanej enzymatycznie.
reakcji jest taka sama bez względu na ta, czy
równowaga jest osiągana w wyniku (lub bez)
katalizy enzymatycznej (należy sobie przypom- maksymalnej — Ym^ i nie przekracza jej (ryc.
nieć AG"). Enzymy zmieniają drogę reakcji, ale 9-13).
nie wpływają na początkowe i końcowe równo- Szybkość reakcji zwiększa się wraz ze zwięk-
ważne stężenia substratów i produktów, czyn- szeniem stężenia substratu, aż do momentu, gdy
ników, które determinują K^i AG°. enzym jest „nasycony"' substratem. Mierzona
szybkość początkowa osiąga wartość maksy-
malną i nie ma na nią wpływu dalsze zwięk-
SZYBKOŚĆ POCZĄTKOWA REAKCJI szanie stężenia substratu, ponieważ substrat
KATALIZOWANEJ PRZEZ ENZYM występuje w dużym nadmiarze molowym w sto-
JEST WPROST PROPORCJONALNA sunku do enzymu. Na przykład, jeżeli enzym
DO STĘŻENIA ENZYMU o masie cząsteczkowej 100 000 działa na sub-
strat o masie cząsteczkowej 100 i oba związki
Szybkość początkowa reakcji jest to szybkość występują w stężeniu 1 mg/ml, to 1000 mol.
mierzona przed utworzeniem dostatecznej ilości substratu przypada na każdy mol enzymu.
produktu, pozwalającej na zachodzenie reakcji Bardziej realistyczne są niżej podane proporcje
odwrotnej. Szybkość początkowa reakcji kata- wagowe enzymu do substratu:
lizowanej przez enzym jest zawsze propor-
cjonalna do stężenia enzymu. Należy jednak [Enz]=0 r1 ng/ml=1(T 9
mol
zanotować, że to stwierdzenie odnosi się tylko
do szybkości początkowej. [S]= 0,1 mg/ml=10~ 3
mol

co daje 106 mol więcej substratu w stosunku do


W WIELU SYTUACJACH enzymu. Nawet jeżeli [S] zmniejszy się 100--
OZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM krotnie, substrat jest w dalszym ciągu w 10000--
STĘŻENIE SUBSTRATU WPŁYWA NA krotnym molowym nadmiarze w stosunku do
SZYBKOŚĆ REAKCJI enzymu.
KATALIZOWANEJ ENZYMATYCZNIE Sytuacje w punktach A, B i C 7. ryc. 9-13 są
przedstawione na ryc. 9-14. W punktach
Reakcje enzymatyczne są tak rozpatrywane, A i B tylko część enzymu łączy się z substratem,
jeżeli mają 1 substrat i 1 produkt. Mimo że jakkolwiek jest dużo więcej cząsteczek substratu
istnieje taki przypadek dla pewnych reakcji niż enzymu. Dzieje się tak dlatego, że stała
katalizowanych enzymatycznie, większość rea- równowagi dla reakcji Enz+S ^ EnzS (two-
kcji enzymatycznych ma 2 lub więcej substratów rzenie kompleksu EnzS) nie jest nieograniczenie
i produktów. Uwaga ta jednak nie unieważnia duża. W punkcie A lub B zwiększenie lub zmniej-
omówienia. szenie [S] będzie zwiększać lut) zmniejszać ilość
Jeżeli zwiększa się stężenie substratu [S], enzymu związanego z S, jako EnzS, i v f będzie
a wszystkie inne warunki pozostają nie zmienio- zatem zależeć od |S|.
ne, to mierzona szybkość początkowa V; (szyb- W punkcie C zasadniczo wszystkie cząsteczki
kość mierzona wtedy, kiedy przereagowało bar- enzymu łączą się z substratem tak, że dalsze
dzo mało substratu) zwiększa się do wartości zwiększenie [S], chociaż zwiększa częstość zde-
104 / ROZDZIAŁ 9

ćT*
.Q

Być. 9-14. Przedstawienie enzymu przy maiym (A), dużym (C)i przy stężeniu substratu równym Km (B).
Punkty A, B i C odpowiadają punktom z ryc. 9-13. ■___________________

rżeń między Enz i S, nie może spowodować 1. Gdy [S] jest znacznie mniejsze od Km (punkt
zwiększenia szybkości reakcji, skoro nie ma A na ryc. 9-13 i 9-14). Dodanie [S] do K™
wolnych cząsteczek enzymu, które mogłyby w mianowniku zmienia bardzo niewiele jego
reagować. wartość, tak że wyrażenie [S] można w mianow-
Przypadek B opisuje sytuację o dużym zna- niku pominąć. Ponieważ W^^. i Km są stałe,
czeniu teoretycznym, w której dokładnie poło- można zastąpić ich stosunek nową stałą, K:
wa cząsteczek enzymu jest „wysycona" sub-
stratem. Szybkość równa się połowie szybkości .
v . [S]
maksymalnej (Vmaks/2), która mogłaby być [S]'
osiągnięta przy danym stężeniu enzymu. Vj ^
[S ]~K[S]
Równanie Michaelisa-Menten obrazuje (~ oznacza „prawie równa się").
wpływ stężenia substratu na szybkość Innymi słowy, jeżeli stężenie substratu jest
wielu reakcji katalizowanych znacznie mniejsze od tego, które jest wymagane
enzymatycznie do uzyskania połowy szybkości maksymalnej
Stężenie substratu, które powoduje osiągniecie (wartość Kra), to szybkość początkowa vt zależy
potowy szybkości maksymalnej, określane war- od stężenia substratu [S|.
tością Km lub stalą Michaelisa, można oznaczyć 2. Gdy |S| jest znacznie większe od Km (punkt
doświadczalnie przez graficzne przedstawienie C na ryc. 9-13 i ryc. 9-14). Dodanie K„ do [S]
Vj jako funkcji [S] (ryc. 9-13). Km ma wymiary w mianowniku zmienia wartość mianownika
stężenia molowego. bardzo niewiele, tak że wyrażenie Km można
Gdy [S] jest prawie równe Km, wówczas V; w mianowniku pominąć:
bardzo reaguje na zmiany [S] i enzym działa
z dokładnie połową szybkości maksymalnej. "maha.
W rzeczywistości wiele enzymów ma wartości Km+[S] [S]
K.m zbliżone do fizjologicznego stężenia ich
substratów. Oznacza to, że jeżeli stężenie substratu [Sj
Równanie Michaelisa-Menten znacznie przewyższa wartość K„, to szybkość
początkowa Vj jest szybkością maksymalną,
V.nak..[S]
Vl 'ntaks.'
Km + [S] 3. Gdy ISJ = *Cm (punkt B na ryc. 9-13 i ryc. 9-
opisuje zachowanie się wielu enzymów przy 14),
zmieniającym się stężeniu substratu. Na pod-
stawie równania Michaelisa-Menten zależność
początkowej szybkości reakcji katalizowanej ' Km+ [S] 2[S]
przez enzym od [S] i od Kra można przedstawić
następująco:
ENZYMY: KINETYKA / 105

Oznacza to, że jeżeli stężenie substratu jest nych odwrotności, tj. odwrotność ¥|(1/Vj) jest
równe wartości Krai to szybkość początkowa \-, wykreślona względem odwrotności [S] (1/[SJ).
równa się połowie szybkości maksymalnej. To Z wykresu podwójnych odwrotności lub wy-
także wskazuje, jak oznaczyć Km, a mianowicie kresu Lineweavera-Burka można określić Km
trzeba określić doświadczalnie stężenie substra- (ryc. 9-15), wykorzystując albo nachylenie krzy-
tu, przy którym początkowa szybkość stanowi wej i odcinek na osi y, albo odcinek na ujemnej
połowę szybkości maksymalnej.

Aby określić wartość Km i Vmaks.


równanie Michaeiisa-Menten jest
tak przekształcane, aby wykres
stanowiła linia prosta
Ponieważ dla wielu enzymów krzywa nasyce-
nia nie pozwala na łatwe określenie Vm!lk5 (i stąd
Kw), kiedy V; jest wykreślone względem [S],
wygodniej jest przekształcić równanie Michaeli-
sa-Menten tak, aby uprościć wyznaczenie Km i
Ymats.- Równanie Michaeiisa-Menten można C. 9-15. Podwójna odwrotność albo wykres
odwrócić i przekształcić następująco: Lineweavera-Burka zaie2ności 1/v względem 1/
[S] wykorzystywany do określenia Km i y^k,,,.
Vmakl. [S]
V| =
części osi x. Skoro [S] jest wyrażone w stężeniu
po odwróceniu molowym, wymiarem Km jest stężenie molowe
lub liczba mol na litr. Szybkość V; można wyrazić
[SJ w dowolnych jednostkach, ponieważ Kra nie
[S] zależy od [EnzJ. Technika podwójnych odwrot-
ności wymaga stosunkowo niewielu punktów
po przekształceniu: dla określenia Km i jest metodą najczęściej
używaną do wyznaczenia K„,.
1 Km 1 Doświadczalnie wykorzystanie równania Li-
[S] Vraak.. [S] nę weavera-Burka do wyznaczenia Km może
spowodować nieuzasadnione położenie nacisku
po uproszczeniu: na dane otrzymane przy małych stężeniach
substratu. Dzieje się tak wówczas, gdy stężenia
Km 1 1 substratu, wybrane do badania, różnią się stałą
■ + ■
przyrostu. Ta niedogodność może być ominięta
vi VmakB, [S] Vmaks. Jest przez selekcjonowanie odwrotności stężeń sub-
stratów, które różnią sie stałą przyrostu.
to równanie linii prostej Innym podejściem do doświadczalnego wy-
znaczenia Km i Vmaks jest podejście Eadie i Hof-
y= a■x+ b stee. Równanie Michaeiisa-Menten może być
gdzie: przekształcone:

y= — z aś x =
[S]

Jeżeli y lub l/v, jest wykreślony jako funkcja


x lub l/[S], to b jest równe l/VmakSi na osi y, a kąt Aby wyznaczyć Km i Y,,^. wykreśla się Vj/[S] (oś
nachylenia a jest równy K.aJVaiaks.- Ujemny y) wobec \, (oś x). Miejsce przecięcia osi y wy-
odcinek na osi x można określić przez przyjęcie znacza wówczas Vmaks /Km, a miejsce przecięcia osi
y = 0. Wtedy x Vmaks.. Nachylenie jest - 1/Km.
Zarówno podejście Linweavera-Burka i Ea-
x = - — = - die-Hofstee są użyteczne w wybranych przypad-
Km
kach, natomiast dokładne wyznaczenie K m i
Taki wykres jest nazwany wykresem podwój- Vm!,ks. wymaga opracowania statystycznego.
106 / ROZDZIAŁ 9

Wartości K,,,, oprócz ich użyteczności w in- wtedy


terpretacji mechanizmów reakcji katalizowa-
nych enzymatycznie, mają duże znaczenie prak- k*
tyczne. Przy stężeniu substratu 100-krotnie
przewyższającym Km, enzym będzie działał
w zasadzie z maksymalną szybkością i dlatego
maksymalna szybkość (Vmiks) będzie odzwier-
ciedlała ilość obecnego aktywnego enzymu. Taka W tych warunkach 1/Kro = 1/K^ = powinowac-
sytuacja jest ogólnie pożądana w badaniach two. Jeżeli k2 + k_t ^ k_! to 1/K.m zbyt nisko
enzymów. Wartość Km wskazuje, ile substratu oceni powinowactwo
natęży użyć w celu pomiaru VMkŁ. Technika
podwójnych odwrotności znajduje także szero-
kie zastosowanie w ocenie inhibitorów enzy- RÓWNANIE HILLA PRZEDSTAWIA
mów. WPŁYW STĘŻENIA SUBSTRATU NA
ENZYMY ALLOSTERYCZNE
W szczególnych przypadkach K m może
być zbliżona do stałej przyłączania Pewne enzymy i inne białka przyłączające
Powinowactwo enzymu do substratu jest ró- ligandy, takie jak hemoglobina, nie działają
wne odwrotności stałej dysocjacji—Kd komplek- zgodnie z klasyczną kinetyką nasycenia Micha-
su enzym-substrat (EnzŚ). elisa-Menten. Jeżeli [S] wykreśli się względem Vj,
■_
to krzywa nasycenia jest sigmoidalna (ryc. 9-
Enz + S ;===* EnzS k-. 16). Ogólnie wskazuje to na kooperatywne

Mniejsza tendencja substratu i enzymu do dyso-


cjacji wskazuje na większe powinowactwo en-
zymu do substratu.
Wartość Km enzymu dla jego substratu może
również służyć do pomiaru jego Kd. Jednak, aby
to było prawdziwe, założenie dokonane w prze-
kształceniu wyrażenia Michaelisa-Menten musi
być słuszne. Przekształcenie zakłada, że pierw-
szy etap reakcji katalizowanej enzymatycznie

Enz + S~±EnzS
k-i 0 [S] 8
jest szybki i zawsze w równowadze. Innymi
słowy, szybkość dysocjacji EnzS do Enz + S Ryc. 9-16. Sigmoidalna kinetyka nasycenia.
musi być dużo większa od szybkości dysocjacji
enzym + produkt; przyłączenie substratu do licznych miejsc. Przy-
łączenie w jednym miejscu wpływa na przyłącze-
k2 nie w innych miejscach, jak opisano w rozdz.
Enz S ' Enz + P 7 dla hemoglobiny.
k-2 W przypadku sigmoidalnej kinetyki nasyce-
nia enzymu substratem, omówione powyżej
W wyrażeniu Michaelisa-Menten [S], które daje metody graficznej oceny stężenia substratu,
Vj = Vmik!./2 wynosi które powoduje osiągnięcie połowy szybkości
maksymalnej, są nie wartościowe (brak linii pro-
stych). Aby ocenić sigmoidalna kinetykę nasy-
cenia, można wykorzystać graficzne przedsta-
Ale kiedy -i>> wienie równania Hilla, równania, które pierwo-
tnie wyprowadzono, aby opisać kooperatywne
ENZYMY: KINETYKA / 107

przyłączenie O2 do hemoglobiny. Opisane w for- RÓŻNICA MIĘDZY KOM PETYCYJNYMI


mie linii prostej równanie Hilla jest następujące: I NIEKOMPETYCYJNYMI
INHIBITORAMI ENZYMÓW POLEGA
log
V; NA TYM, CZY ZWIĘKSZAJĄCE SIĘ
= nlog [S] - log k' STĘŻENIE SUBSTRATU USUWA
HAMOWANIE
gdzie k' jest stalą złożoną. Z równania wynika,
że kiedy [S] jest małe w porównaniu z k', to Chociaż rozróżnia się inhibitory aktywności
szybkość reakcji zwiększa się jako n-ta potęga enzymatycznej w zależności od tego, czy hamo-
[S]. Na rycinie 9-17 przedstawiono wykres Hilla wanie ustępuje lub nie w wyniku zwiększenia
stężenia substratu, to jednak wiele inhibitorów
Log [S] nie wykazuje idealnych właściwości czysto kom-
petycyjnego i niekompetycyjnego hamowania
omawianego poniżej. Innym sposobem klasyfi-
kacji inhibitorów jest podział według ich miejs-
ca działania. Miektóre z nich wiążą się z en-
zymem w tym samym miejscu co substrat
I Nachylenie ■ n (miejsca katalityczne); inne wiążą się w innym
miejscu (miejsce allosteryczne) z dala od miejsca
katalitycznego.

Inhibitory kompetycyjne wykazują


ścisłe podobieństwo strukturalne do
-3
substratu
Ryc. S-17. Graficzna ocena równania Hilla w celu Klasyczne hamowanie kompetycyjne zacho-
oznaczenia stężenia substratu, przy którym szyb- dzi w miejscu wiązania substratu (katalitycz-
kość, osiąga potowe szybkości maksymalnej. Stoso- nym). Chemiczna struktura inhibitora, analoga
wana wówczas, gdy kinetyka nasycenia substratem substratu (I), ogólnie przypomina strukturę
jest sigmoidalna. substratu (S). Łączy się on zatem odwracalnie
z enzymem, tworząc kompleks enzym-inhibitor
(Enzl), a nie kompleks EnzS. Gdy jest obecny
danych kinetycznych dla enzymu z kinetyką zarówno substrat, jak i ten typ inhibitora,
wiązania kooperatywnego. Wykres Vj/VmaiŁ—vj wówczas współzawodniczą one ze sobą o te
względem log [S] daje linię prostą o nachyleniu same miejsca wiązania na powierzchni enzymu.
= n, gdzie n jest parametrem empirycznym, Najlepiej zbadanym przypadkiem hamowania
którego wartość zależy od liczby miejsc wiążą- kompetycyjnego jest para: malonian (I) i bursz-
cych substrat oraz liczby i typu interakcji mię- tynian (S) w stosunku do dehydrogenazy bursz-
dzy tymi miejscami. Kiedy n = 1, miejsca tynianowej.
wiązania działają niezależnie jedno od drugiego. Dehydrogenaza bursztynianowa katalizuje
Jeżeli n > 1, to miejsca są kooperatywne i przy tworzenie fumaranu przez usunięcie po jednym
większej wartości n kooperatywność jest silniej- atomie wodoru z każdego atomu ot-węgla bursz-
sza i wtedy bardziej „sigmoidalne" są kinetyki tynianu (ryc. 9-18).
nasycenia. Jeżeli n<l, mówi się, że miejsca
wykazują negatywną kooperatywność.
W p oł o w i e s z y b k o ś c i m a k s y m a l n e j
(vi = Vmai[S./2), Vi/(Variu.—Vf)=l, a więc log Vj/ H H-C-
(Vmak5 —Vi)=Q, A zatem aby oznaczyć S5,. H-C-COO
COO-
(stężenie substratu, przy którym szybkość reak- ■-OOC-C-H
cji osiąga połowę szybkości maksymalnej), na- OOC-Ć-H -2H
IH
leży wykreślić linię prostopadłą do osi x z punk- DEHYDROGENAZA
tu, w którym log Vj/(¥m»b.-vś)=O- BURSZTYNIANOWA
Bursztyn lan Fu maran

Ryc. 9-18. Reakcja dehydrogenazy bursztyniano-


wej.
108 / ROZDZIAŁ 9

Malonian ("OOC-CH 2 -COO") może łą-


czyć się z dehydrogenazą, tworząc kompleks
EnzI. Maionian nie może ulec odwodorowaniu,
gdyż nie ma żadnego sposobu, aby usunąć
nawet jeden atom H z pojedynczego atomu
węgla a bez utworzenia pięcio wartościowe go
atomu węgla. Jedyną reakcją, której może pod-
legać kompleks EnzI jest rozpad z powrotem na
wolny enzym i inhibitor. Dla reakcji odwracal-
nej
EnzI tEnz + I

stała równowagi
wynosi Ryc. 9-19. Wykres Linevueavera-Burka klasycz-
nego kompetycyjnego hamowania. Należy zauwa-
K= [I] żyć całkowite zwolnienie hamowania przy dużym
= [S] (małe.1/[S]).
[EnzIJ
Działanie inhibitorów kompetycyjnych można
zrozumieć w formie następujących reakcji: y odpowiada 1/Vmats , to świadczy o tym, że przy
■ Enzl (nieaktywny) » Enz + P nieograniczenie dużym stężeniu S (1/|S] = O), Vj
'EnzS (aktywny) -> Enz+ p jest taka sama, jak w nieobecności inhibitora.
Enz
Jednak odcinek na osi x (który odpowiada Km)
zmienia się wraz ze stężeniem inhibitora i staje
Szybkość tworzenia produktu, to co jest się większą liczbą {— 1/Kra jest mniejszy niż
głównie mierzone, zależy wyłącznie od stężenia — 1/K^,) w obecności inhibitora. W ten sposób
EnzS. Załóżmy, że I przyłącza się do enzymu inhibitor kotnpetycyjny zwiększa Km (Kń) sub-
bardzo silnie (Ks = mała liczba). W takiej sytua- stratu. Ponieważ Km jest stężeniem substratu,
cji jest mało wolnego enzymu (Enz) dostępnego w którym stężenie wolnego enzymu jest równe
do połączenia się z S, aby utworzyć EnzS stężeniu enzymu występującego jako EnzS, spo-
i ewentualnie Enz+P. Szybkość reakcji (two- ra ilość wolnego enzymu może się łączyć z in-
rzenie P) będzie bardzo mała. Z analogicznych hibitorem. W przypadku prostego hamowania
powodów równe stężenie słabiej wiązanego in- kompetycyjnego miejsce przecięcia na osi x daje
hibitora (Kj = większa liczba) nie zmniejszy tak się przedstawić
znacznie szybkości katalizowanej reakcji. Przy-
puśćmy, że przy stałym stężeniu I doda się
więcej S. Zwiększy to prawdopodobieństwo, że
Enz będzie raczej łączył się z S niż z I. Wzrośnie
stosunek EnzS do EnzI, a także szybkość reak- Km może być oznaczone w nieobecności I, a K;
cji. Przy dostatecznie dużym stężeniu S, stężenie określa się wykorzystując powyższe równanie.
Enzl powinno być znikomo małe. Jeżeli tak jest, Jeżeli liczba moli dodanego I jest dużo większa
to szybkość katalizowanej reakcji będzie taka niż liczba moli obecnego enzymu, to stężenie
sama, jak w nieobecności I (ryc. 9-19). I można przyjąć jako stężenie (znane) dodanego
inhibitora. Wartości Ks dla serii inhibitorów
Efektywność różnych inhibitorów (kompetycyjnych) będących analogami sub-
kompetycyjnych jest oceniona przez stratów wykazują, które z nich są najbardziej
wykres podwójnych odwrotności 1/v; efektywne. Przy małych stężeniach największy
względem 1/[S] stopień zahamowania będą powodowały inhibito-
Rycina 9-19 przedstawia typowy przykład ry o najmniejszych wartościach Kj.
hamowania kompetycyjnego pokazany graficz- Wiele skutecznych klinicznie leków działa
nie w formie wykresu Lineweavera-Burka. Przy jako inhibitory kompetycyjne ważnych enzy-
stałym stężeniu inhibitora mierzono szybkość mów w komórkach mikroorganizmów i zwie-
reakcji (v,) przy różnych stężeniach S. Linie rząt.
przeprowadzone przez punkty doświadczalne
zbiegają się przy osi y. Ponieważ odcinek na osi
ENZYMY: KINETYKA / 109

Odwracalne niekompetycyjne jony metali ciężkich (Ag+, Hg2+), czynniki


inhibitory zmniejszają Vmaki.' utleniające itd. Ponieważ te inhibitory nie wyka-
ale nie wpływają na Km zują strukturalnego podobieństwa do substra-
Jak sama nazwa wskazuje, w tym przypadku tu, zwiększenie stężenia substratu na ogół nie
nie ma konkurencji między S i I. Inhibitor zmniejsza tego hamowania. Obecność jednego
zazwyczaj nie wykazuje żadnego albo małe lub więcej substratów lub produktów może
podobieństwo do S i można przyjąć, że wiąże się chronić enzym przed inaktywacją. Omawiana
z inną domeną enzymu. Odwracalne niekom- powyżej analiza kinetyczna może być niewy-
petycyjne inhibitory zmniejszają szybkość mak- starczająca do odróżnienia przedstawionych
symalną, osiągalną przy danej ilości enzymu trucizn od odwracalnych inhibitorów niekom-
(zmniejszają Vraaka), ale zazwyczaj nie wpływają na petycyjnych. W każdym razie odwracalne nie-
Km. Ponieważ I i S mogą łączyć się w różnych kompetycyjne hamowanie zdarza się rzadko.
miejscach, jest możliwe tworzenie zarówno Niestety nie jest to zawsze uchwycone, ponie-
kompleksów Enzl, jak i EnzIS. Ponieważ EnzIS waż zarówno odwracalne, jak i nieodwracalne
może się rozpaść, tworząc produkt z mniejszą hamowanie niekompetycyjne wykazuje podob-
szybkością niż EnzS, reakcja może być spowol- ną kinetykę.
niona, ale nie zatrzymana. Mogą zachodzić
następujące reakcje
konkurencyjne: EnzIS -> Enz +P AKTYWNOŚĆ KLUCZOWYCH
±1 Enz ENZYMÓW MOŻE BYĆ
Jeżeli S ma takie ±1
samo REGULOWANA PRZEZ POZYTYWNE I
powinowactwo NEGATYWNE CZĄSTECZKI
zarówno do Enz, jak i MODULATOROWE
do Enzl (I nie wpływa na powinowactwo Enz
do S), to otrzymuje się wyniki przedstawione Małe cząsteczkowe modulatory, które zmniej-
na ryc. 9-20 w formie wykresu zależności l/vj szają aktywność katalityczną, są określane jako
względem 1/ [S] w obecności i nieobecności modulatory negatywne, a te, które zwiększają
inhibitora. (Zakłada się, że po przyłączeniu I aktywność, są nazywane modulatorami pozyty-
nie ma żadnych ważnych zmian w wnymi. To zagadnienie jest omawiane w następ-
konformacji miejsca aktywnego). nych rozdziałach.

PIŚMIENNICTWO

Bender ML, Bergeron RJ, Komiyama M: The Bioor-


ganić Chemistry of Enzymatic CataJysia. Wiley-
-[nierscience, 1984. Cabral F, Barlow SB;
Mechanisms by which mam-
■*
malian cells aequire resistance to drugs that affect
0 microLubule assembly. FASEB J 1988;3:1593.
_L CechTR: RNA as anenzyme. Sci Amer 1986;255:64.
(Sl Dugas H, Penny C: Bioorganic Chemistry: A Chemicat
Ryc. 9-20. Wykres Lineweavera-Burka odwracal- ApproachtoEnzyme Action. Springer-Verlag, 1981.
nego nie kom petycyjnego hamowania. Fersbt AR, Leatherbarrow RJ, Wells TNC: Binding
energy a.nd catalysis: a lesson from protein engine-
ering of the tyrosyl-tRNA synthetase. Trendu Bio-
chetn Sci 1986;11:321. Freeman RB, Hawkins HC
Wiele „trucizn" działa jako (editors): Tne Enzymology
nieodwracalne, ni ekom petycyjne of PosttransiatiOrial ModiftcatiOn ofProteins, Aca-
inhibitory aktywności enzymatycznej demic Press, 1985.
Aktywność enzymatyczną redukują działają- Segel IH: Emyme Kinetks. Wiley, 1975. Walsh CT:
ce na enzymy „trucizny", np. jodoacetamid, Suicide substrates, mechanism-based en-
zyme inactivators; recent dcvelopments. Amiu Rev
Biochem 1984;53:493. Patrz także
piśmiennictwo w rozdz. 7.
1 Enzymy: mechanizmy
działania
0
Yictor W, Rodwell, PhD

WPROWADZENIE Tyr, Trp) lub z aminokwasów z dużą grupą


niepolarną R (Met).
W rozdziale tym, w celu zilustrowania za- Podobnie jak wiele innych proteaz, chymo-
sad reakcji enzymatycznych, przedstawiono trypsyna katalizuje hydrolizę niektórych est-
w szczegółach reakcję katalizowaną przez en- rów. Chociaż zdolność chymotrypsyny do kata-
zym proteolityczny chymotrypsynę. lizowania hydrolizy estrów nie jest istotna z fiz-
jologicznego punktu widzenia, umożliwia ona
badania mechanizmu katalizy enzymatycznej.
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Zmiany molekularne zachodzące podczas kata-
lizy określane są mianem „intermediary en-
Przedmiotem badań mechanizmów działania zymology".
enzymów są zmiany molekularne towarzyszące Syntetycznym substratem, pozwalającym na
przekształceniu substratu w produkt. Rokują kolorymetryczną analizę aktywności chymotry-
one wielką nadzieję na właściwy sposób po- psyny, jest octan />-nitrofenylu (ryc. 10-1).
stępowania podczas leczenia, jak również opra-
cowywania leków. Wyniki anaiizy rentgeno-
graficznej struktury białek, w połączeniu z da-
nymi odnośnie do mechanizmów katalizy en-
zymatycznej, już obecnie umożliwiają opraco-
wywanie ieków hamujących swoiste enzymy,
takie jak reduktaza HMG-CoA, która reguluje
biosyntezę cholesterolu. Badania te sugerują
również sposób wykorzystania technik rekom- Ryc. 10-1. Octan p-mtrofenylu
binacji DNA oraz ukierunkowanej mutagenezy
w celu zmodyfikowania swoistości i (lub) ak- W wyniku hydrolizy octanu p-nitroienylu uwal-
tywności katalitycznej enzymu. Techniki te za- nia się/f-nitrofenol, który w środowisku zasado-
pewnię ułatwią wprowadzenie enzymów o żąda- wym przekształca się w żółty anion^-nitrofeno-
nych właściwościach. lanowy.

MECHANIZM DZIAŁANIA KINETYKA REAKCJI „STOP-FLOW"


CHYMOTRYPSYNY ILUSTRUJE UJAWNIŁA MECHANIZM DZIAŁANIA
OGÓLNE CECHY KATALIZY CHYMOTRYPSYNY
ENZYMATYCZNEJ
Kinetykę reakcji hydrolizy octanu /J-nitrofe-
Chymotrypsyna katalizuje hydrolizę wiązań nylu można badać za pomocą aparatu „stop--
peptydowych, w których grupa karboksylowa tiow". W doświadczeniach „stop-flow" ilość
pochodzi z aminokwasów aromatycznych (Phe, enzymu odpowiada ilości substratu (w przy-
ENZYMY: MECHANIZMY DZIAŁANIA / 111

bliżeniu równomolowe ilości enzymu i sub- w kategoriach kolejnych etapów katalizy przed-
stratu), a oznaczenie dotyczy zdarzeń zachodzą- stawionych na ryc. 10-3,
cych w pierwszych kilku milisekundach po
zmieszaniu enzymu i substratu. Aparat „stop-- Wolny etap reakcji katalizowanej przez
flow" jest wyposażony w 2 strzykawki: jedna chymotrypsynę odpowiada hydrolizie
przeznaczona na chymotrypsynę, a draga na kompleksu chymotrypsyna-octan (CT-
octan />-nitrofenylu. Natychmiastowe zmiesza- Ac)
nie enzymu i substratu następuje za pomocą Z chwilą związania chymotrypsyny w kom-
urządzenia mechanicznego, które szybko i rów- pleks CT-Ac dalsze uwalnianie anionu p-nit-
nocześnie usuwa zawartość obu strzykawek do rofenolanowego zależy od regeneracji wolnej
jednej, wąskiej probówki. Probówka przesuwa chymotrypsyny w wyniku hydrolizy tego kom-
się przez spektrofotometr i wartość absorbancji, pleksu (ryc. 10-3). Faza szybka uwalniania
jako funkcja czasu, ukazuje się na ekranie anionu /7-nitrofenolanowego (ryc. 10-2) odpo-
oscyloskopowym. wiada przekształceniu całej dostępnej chymo-
trypsyny w kompleks CT-Ac, z równoczesnym
Uwalnianie anionu p-nitrof enolanowego uwolnieniem anionu/>-nitrofenolanowego. Na-
ma charakter dwufazowy stępujące po niej dalsze odszczepianie anionu
Uwalnianie anionu /j-nitrofenolanowego p-nilTO fenol ano wego (PNP) jest uzależnione od
przebiega w 2 wyraźnych fazach (ryc. 10-2): 1) wolnego odzyskiwania chymotrypsyny z kom-
pleksu CT-Ac. Uwolniona chymotrypsyna po-
nownie reaguje z PNP, tworząc kompleks CT--
Ac i anion /j-nitrofeno łanowy. Szybkość reak-
Faza
cji w fazie szybkiej (tj. liczba moli uwolnionego
stacjonarna
anionu jc-nitrofen o łanowego) jest wprost pro-
porcjonalna do liczby moli chymotrypsyny
w momencie rozpoczęcia reakcji.

Kluczową rolę w reakcji katalizowanej


przez chymotrypsynę odgrywa seryna
i 195
W kompleksie CT-Ac grupa acylowa jest
i połączona z bardzo reaktywną resztą seryny,
znajdującą się w pozycji 195 chymotrypsyny.
Czas (ms)
Dowodem szczególnej roli i dużej reaktywności
Ryc. 10-2. Kinetyka uwalniania anionu p-nitro- Ser 195 (w porównaniu z pozostałymi 27 re-
fenolanowego w wyniku hydrolizy octanu /)-nitro- sztami serynowymi chymotrypsyny) jest jej rea-
fenytu katalizowanej przez chymotrypsynę. Ilość kcja z diizopropylofluorofosforanem (DIPF)
„uwolnionego fenolu" wyliczono na podstawie
absorbancji. (ryc. 10-4). Przyłączenie DIPF do Ser 195
powoduje inaktywację chymotrypsyny. Analo-
gicznie inaktywacji przez DIPF ulega wiele
w fazie szybkiego uwalniania i 2) następującej innych proteaz określanych mianem proteaz
po niej fazie wolniejszego uwalniania dalszych sery nowych.
anionów />-nitrofen olano wy ch.
Dwufazowy charakter uwalniania
anionu /7-nitrofenolanowego jest w pełni
zrozumiały

Fenol Ac

CT + PNP
CT-PNP
■J * ■ CT-Ac -^--------^ - t
CT
Szybko Szybko Wolne
Ryc. 10-3. Pośrednie etapy hydrolizy octanu p-nitrofenylu katalizowanej przez chymotrypsynę, CT
— chymotrypsyna, PNP — octan p-nitrofenyfu; CT-PNP — kompleks: chymotrypsyna-octan p-ni-
trofenylu; CT-Ac—kompleks: chymotrypsyna-octan (acetylochymotrypsyna);feno!-anionp-nitrofenola-
nowy: Ac~ — anion octanowy. Tworzenie kompleksów CT-PNP i CT-Ac w stosunku do hydrolizy
kompleksu CT-Ac przebiega s^ybko.
112 / ROZDZIAŁ 10

V
Enz-CHjOH+F-P-O
?
P»=O
y
» Enz—CH, — O—
? P

°
Ryc. 10-4. Reakcja pierwszorzędowej grupy hydroksylowej Ser 195 chymotrypsyny z diizopropylo-
fluorofosforanem (DIPF).
________________________________________________________________________________

W reakcji katalizowanej przez czna sekwencja zdarzeń ma miejsce podczas


chymotrypsynę 3 aminokwasy tworzą hydrolizy fizjologicznych substratów chymo-
system przekazywania ładunku trypsyny, takich jak peptydy.
W reakcji hydrolizy katalizowanej przez chy-
motrypsynę szczególną role odgrywają 3 reszty
aminokwasowe, które, mimo że zajmują odległe WIELE PROTEAZ WYDZIELA SIĘ W
w stosunku do siebie miejsca w sensie struktury POSTACI NIEAKTYWNYCH
pierwszorzędowej, znajdują się w pozycjach PROENZYMÓW, CZYLI ZYMOGENÓW
pozwalających na tworzenie między nimi wią-
zań w sensie struktury trzeciorzędowej. Są to Wiele białek jest syntetyzowanych w postaci
Asp 102, His 57 i Ser 195. Podczas gdy więk- nieaktywnych prekursorów określanych jako
szość naładowanych reszt aminokwasowych probiałka. W przypadku gdy białka te są en-
jest umiejscowiona na zewnątrz cząsteczki, zymami ich probiałka nazywane są proenzyma-
3 oddziałujące ze sobą reszty są ukryte w niepo- tni lub zymogenami. Przekształcenie probiałek
larnym wnętrzu cząsteczki, tworząc układ: Asp w aktywne białka następuje w wyniku jedno-
102 — His 57 — Ser 195. Aminokwasem, który lub kilkustopniowej swoistej proteolizy. Biał-
ulega acylacji podczas reakcji katalizowanej kami syntetyzowanymi w formie probiałek są
przez chymotrypsynę, jest Ser 195. Zbliżenie np. insulina (probiałko=proinsulina), enzymy
anionu octanowego (pochodzącego z octanu trawienne: pepsyna, trypsyna i chymotrypsyna
/)-nitrofeny)u) do tlenu grupy OH* Ser 195 (odpowiednie probiałka = pepsynogen, trypsy-
wyzwala reakcję przeniesienia protonu z Ser 195 nogen, chymotrypsynogen), czynniki krzepnię-
poprzez His 57 na Asp 102 (ryc. 10-5), cia krwi i fibrynoiizy (p. rozdz. 58) oraz biatko
tkanki łącznej — kolagen (probiałko = prokola-
gen).
— C — O"--"H-N^N---H — O— Ser Przekształcenie proch ymotry psy ny (pro--
u:. ic CT), 245-aminokwasowego polipeptydu, w ak-
1
Sub- (tj. AG") tywną a-chymotrypsynę przebiega przez for-
mę pośrednią znaną jako chymotrypsyna U
(7C-CT) {ryc. 10-6).
9
— C—O—H-
W chymotrypsynie a łańcuchy A, B i C (ryc.
10-6) są połączone ze sobą 2 mostkami disiarcz-
•N N—H O-Ser kowymi (ryc. 10-7).
U _ 0A
Proenzymy umożliwiają szybkie
Ryc. 10-5. Przeniesienie protonu w chymotryp- uruchomienie aktywnych form w
synie podczasacylacji Ser 195 przezsubstrat (Sub'). momencie zapotrzebowania
fizjologicznego
Podczas deacylacji intermediatu acylo-Ser Jaka jest przyczyna syntezy niektórych białek
195 (enzym) protony przekazywane są w prze- w formie nieaktywnej? Podczas gdy jedne białka
ciwnym kierunku. Przypuszcza się, że analogi- są wykorzystywane w organizmie stale, inne
(np. enzymy krzepnięcia krwi i fibrynoiizy)
* Przyp. tłum. tyiko czasami, ale wówczas enzymy te są po-
ENZYMY: MECHANIZMY DZIAŁANIA / 113

1 146 245
Pro-
CT
13 149

13/^415 16_
146 / f 245
»CT
149

13 16 146 149 245


tt-
e CT

Ryo. 10-6. Przekształcenie prochymotrypsyny (pro-CT) w chymotrypsynę n (it-CT) i w pełni aktywną


enzymatycznie chymotrypsynę ot (ct-CT). _______

S- - - -S

Ryc. 10-7. Wewnątrzłańcuchowe i rniędzyłańcuchowe wiązania disiarczkowe w chymotrypsynie


a («-CT).
________________________________________________________________________________________

trzebne natychmiast. Pewne procesy fizjologicz- Aktywacja prochymotrypsyny polega


ne, takie jak trawienie, są sporadyczne, przy na swoistej proteolizie
czym często regularne i możliwe do przewidze- Przekształcenie probiałek w fizjologicznie
nia (chociaż nie jest to regułą u ludzi prymityw- czynne białka przebiega według następujących
nych). Inne natomiast, jak krzepnięcie krwi zasad:
i fibrynoliza, zachodzą tylko w przypadku za- 1. Przekształcenie polega na swoistej proteo
działania określonych czynników fizjologicz- lizie, która może dotyczyć hydrolizy tylko poje
nych lub patologicznych, przy czym do za- dynczego wiązania.
chowania hemostazy muszą one być skoor- 2. Produkty proteolizy mogą zostać rozdzie
dynowane w czasie. Ponadto synteza proteaz lone lub pozostać razem w ostatecznym białku.
w formie nieaktywnych prekursorów zabezpie- 3. Proces może (lub nie) prowadzić do znacz
cza tkanki, w których są one wytwarzane (np. nej zmiany masy cząsteczkowej.
trzustkę) przed samotrawieniem. (Samotrawie- 4. Podstawową konsekwencją swoistej pro
nie może zachodzić w przypadku zapalenia teolizy jest nowa konformacja.
trzustki). 5. Jeśli probiałko jest enzymem, to zmiana
Synteza de novo niezbędnych w danym mo- konformacji powoduje powstawanie miejsca
mencie białek, przy założeniu, że byłaby dostęp- katalitycznego. W przypadku proenzymów wy
na odpowiednia pula aminokwasów, mogłaby biórcza proteoliza może być rozpatrywana jako
przebiegać niewystarczająco szybko w stosunku proces, który uruchamia zmiany konformacyj-
do potrzeb organizmu indukowanych czynni- ne „tworzące" miejsce katalityczne.
kami chorobotwórczymi, np. utratą krwi. Rów- Wybiórcza proteoliza prochymotrypsyny
nież sam proces wydzielania mógłby być zbyt (chymotrypsynogenu) umożliwia zbliżenie
wolny w stosunku do potrzeb. 3 reszt aminokwasowych tworzących system
przekazywania ładunku. W chymotrypsynie
a His 57 i Asp 102 znajdują się w łańcuchu B,
a Ser 195 — w łańcuchu C (ryc. 10-6).

8 — Biochemia
114 / ROZDZIAŁ 10

WIĄZANIE SUBSTRATU PRZEZ Wiele reakcji, wymagających udziału koen-


SWOISTE ENZYMY ODBYWA SIĘ zymów, przebiega za pomocą mechanizmu
W SPOSÓB PRZYPADKOWY LUB określanego jako „ping-pong" (enzym wystę-
UPORZĄDKOWANY puje na przemian w formie E i E x) (ryc. 10-9
i 10-10).
Większość enzymów katalizuje reakcje mię- Chociaż pewne koenzymy są często rozpat-
dzy 2 lub więcej substratami, dostarczając 1 lub rywane jako drugi substrat, inne (np. fosforan
więcej produktów. Pewne enzymy wymagają pirydoksalu) są związane z enzymem kowalen-
obecności wszystkich substratów równocześnie, cyjnie lub niekowalencyjnie tak silnie, że ich
inne natomiast wiążą najpierw jeden substrat, dysocjacja praktycznie nie występuje (np. difos-
a następnie katalizują jego reakcję z drugim foran tiaminy). W tych przypadkach kompleks
substratem. Sposób w jaki enzymy wiążą sub- enzym-koenzym jest rozpatrywany jako enzym.
straty może być przypadkowy lub uporządkowa-
ny (ryc. 10-8).
RESZTY AMINOKWASOWE
W MIEJSCU KATALITYCZNYM
MOGĄ FUNKCJONOWAĆ JAKO
KATALIZATORY
KWASOWO-ZASADOWE
Z chwilą związania substratu w miejscu kata-
litycznym naładowane (lub zdolne do nałado-
wania) grupy funkcyjne łańcuchów bocznych
aminokwasów, znajdujących się w bliskim oto-
czeniu, mogą brać udział w katalizie, działając
na zasadzie katalizatorów kwasowych lub zasa-
dowych.
Istnieją 2 odrębne rodzaje katalizy enzymaty-
cznej kwasowo-zasadowej: ogólna i swoista.
Reakcje, których szybkość zmienia się wraz ze
C. 10-8. Przypadkowe i uporządkowane przyłą- zmianą stężenia jonów H+ lub H3O+, a jest
czanie substratów A i B i oddysocjowywanie pro- niezależna od stężenia innych kwasów lub zasad
duktów P i Q od enzymu E. znajdujących się w roztworze, uważa się za
podporządkowane swoistej katalizie kwasowej
lub zasadowej. Natomiast reakcje, których szyb-
P kość jest uzależniona od wszystkich kwasów
'P * > E' (donorów protonów) lub zasad (akceptorów
EA- -E'P
protonów) obecnych w roztworze uważa się za
Ryc. 10-9. Ogólny mechanizm podporządkowane ogólnej katalizie kwasowej
„ping-pong" kata
lizy enzymatycznej________________
lub zasadowej.

E-CHO E-CH,NH,

CHO
Glu
E-CHO
Glu

Ryc. 10-10. Mechanizm „ping-pong" w reakcji transaminacjt. ECHO i E-CH2NH2 reprezentują


odpowiednio kompleksy enzym-fosforan pirydoksalu i enzym-fosforan pirydoksaminy. (Ala—alanina; Pyr
— pirogronian; KG — a-ketoglutaran; Glu — glutaminian). _____
ENZYMY: MECHANIZMY DZIAŁANIA / 115

Ogólną i swoistą katalizę kwasowo- S + Imidazol H+ -* SH+ + Imidazol


zasadową pozwala odróżnić pomiar
szybkości reakcji w buforach o przebiega wolno, determinując szybkość reak-
różnych wartościach pH i stężenia cji. Na uwagę zasługuje fakt, że wraz ze zmianą
Jeżeli przy stałym stężeniu buforu szybkość mechanizmu katalizy kwasowej ze swoistego na
reakcji zmienia się wraz ze zmianą pH roztworu, ogólny następuje odwrócenie etapów szybkiego
to reakcję określa się jako swoiście katalizowaną i wolnego. Matematyczne przedstawienie szyb-
przez zasadę (jeżeli pH jest powyżej 7) lub kości reakcji ogólnie katalizowanej przez kwas
swoiście katalizowaną przez kwas (jeżeli pH jest jest często bardzo skomplikowane.
poniżej 7). Jeżeli natomiast przy stałym pH
szybkość reakcji zmienia się wraz ze zmianą
stężenia buforu, to reakcję określa się jako WIĄZANIE SUBSTRATU I KATALIZĘ
ogólną katalizę zasadową (w przypadku, gdy pH MOGĄ UMOŻLIWIAĆ JONY METALU
jest powyżej 7) lub ogólną katalizę kwasową (w
przypadku, gdy pH jest poniżej 7). Ponad 25% wszystkich enzymów zawiera
Przykładem swoistej katalizy kwasowej może silnie związany jon metalu, który jest niezbędny
być przekształcenie substratu (S) w produkt (P). do ich aktywności. Funkcje jonów metali w ka-
Przybiega ono w 2 etapach — etapie szybkiego, talizie enzymatycznej bada się za pomocą anali-
odwracalnego transferu protonu: zy rentgenograficznej, spektroskopii MRI (ma-
gnetic resonance imaging) oraz ESR (electron
S+ spin resonance). Wyniki tych badań, w połącze-
niu ze znajomością tworzenia i rozpadu kom-
oraz następującym po nim wolniejszym i dlate- pleksów metali i reakcji w obrębie sfer koor-
go determinującym szybkość reakcji, etapie dynacyjnych jonów metali, pozwalają na okreś-
zamiany zawierającego proton substratu w pro- lenie funkcji jonów metali w reakcjach katalizo-
dukt: wanych przez enzymy.
Metsuoenzymy zawierają określoną liczbę fun-
SH + + H,O-*P+ H 3 0 + kcyjnych jonów metalu, które nie są usuwane
podczas oczyszczania enzymu. Enzymy aktywo-
Zwiększenie stężenia jonu hydronowego wane przez metale wiążą natomiast metal sła-
<H3O+) powoduje zwiększenie szybkości reakcji biej, jednak jest on niezbędny do ich funkcji
na skutek zwiększenia stężenia SH+, czyli katalitycznej. Powinowactwo określonego en-
substratu dla etapu określającego szybkość rea- zymu do jonu metalu jest więc podstawą rozróż-
kcji. Wyrażając matematycznie: nienia między metaloenzymami i enzymami
aktywowanymi przez metale. Mechanizmy
dfP] działania jonów metali zarówno w przypadku
Szybkość = —' = k[SH+]
dt metaloenzymów, jak i enzymów aktywowanych
gdzie: P = stężenie produktu, t = czas, k = swois- przez metale są podobne.
ta stała szybkości i [SH+] = stężenie kwasu
sprzężonego w substracie. W katalizie enzymatycznej funkcjonują
Ponieważ stężenie SH+ zależy od stężenia trójskładnikowe kompleksy
S i stężenia H3O+ szybkość reakcji swoiście zawierające metal
katalizowanej przez kwas wyraża się ogólnie W wyniku połączenia miejsca aktywnego
jako enzymu (Enz), jonu metalu (M) i substratu (S)
w stosunku 1:1:1 tworzą się trójskładnikowe
^ = k'[S] [H30+] kompleksy. Możliwe są 4 sposoby połączeń
dt
Rozpatrzmy sytuację, w której oprócz opisa- między tymi składnikami:
nej powyżej swoistej katalizy kwasowej, w bufo- M—Enz—S
rze, np. imidazolowym, zachodzi również kata- Enz—S—M
liza poprzez jon imidazolowy. Imidazol, będąc Kompleks z most- Kompleks z most-
kiem utworzonym kiem utworzonym
słabym kwasem (pKa ok. 7), jest słabym proto- przez enzym
nodawcą i powoduje, że etap przez substrat
116 / ROZDZIAŁ 10

M Uważa się, że w reakcjach fo sfo transferu


funkcja jonów metali polega na aktywacji ato-
Enz—M—S mów fosforu i tworzeniu polifosforanowoade-
ninowych kompleksów o charakterystycznej
Kompleks z most- Cykliczny kompleks konformacji w aktywnych układach czteroskła-
kiem utworzonym z mostkiem utwo-
rzonym przez metal
dnikowych.
przez metal
Kompleksy z mostkiem utworzonym
W przypadku enzymów aktywowanych przez przez metal:
metale mogą się tworzyć kompleksy wszystkich
4 typów. Metaloenzymy nie tworzą natomiast
kompleksu typu EnzSM, ponieważ silnie zwią- Enz—M—S lub Enz
zany z enzymem metal stanowi już kompleks
EnzM. Wyniki badań pozwalają obecnie na
następujące uogólnienia: Wyniki badań krystalograficznych i analizy
1. Większość, ale nie wszystkie, kinaz (fos- sekwencji aminokwasów wykazały, że resztą
fotransferaza: ATP) tworzy kompleksy z most wiążącą metal w aktywnym miejscu wielu białek
kiem przez substrat typu Enz—nukleotyd—M. jest His (rip. karboksypeptydaza A, cytochrom
2. Fosfotransferazy działające na pirogro- c, rubredoksyna. metmioglobina i methemo-
nian lub fosfoenolopirogronian, enzymy katali globina; p. rozdz. 7), W dwuskładnikowych
zujące inne reakcje fosfoenolopirogronian u kompleksach EnzM etapem ograniczającym
oraz karboksylazy tworzą kompleksy z most szybkość wiązania jest często odłączenie wody
kiem poprzez metal. ze sfery koordynacyjnej jonu metalu. Dla wielu
3. Dany enzym może tworzyć różne typy peptydaz aktywacja jonami metalu jest powoJ-
kompleksów w zależności od substratu. nym, trwającym wiele godzin procesem, pro-
wadzącym do utworzenia aktywnej konfcrrma-
Kompleksy z mostkiem utworzonym cji dwuskładnikowego kompleksu.
przez enzym(MEnzS) Wiązanie metalu:
W kompleksach tego typu metale odgrywają Enz— Szybko M<H it0).- ll+nrl jt0
przypuszczalnie ro]ę strukturalną utrzymując
aktywną konformację (np. syntetaza glutami- Przekształcenie w aktywną strukturalnie for-
nowa) lub tworząc mostek z substratem (np. mę (Enz*):
kinaza pirogronianowa). W kinazie pirogronia-
nowej jon metalu, oprócz funkcji strukturalnej,
aktywuje ponadto jeden substrat (ATP), który
utrzymuje w określonej pozycji.

Kinaza pirogronianowa------ATP Powstawanie trójskładnikowego kompleksu


w przypadku mctalocnzymów polega na przyłą-
Kreatyna czeniu substratu (S) do dwuskładnikowego
kompleksu EnzM;
Kompleksy z mostkiem utworzonym
przez substrat (EnzSM)
Utworzenie trójskładnikowych kompleksów Enz—M+S Enz—M—S lub z^
enzymu, metalu i substratu w przypadku trifos-
foranów nukleozydów przypisuje się wyparciu
przez ATP wody ze sfery koordynacyjnej me- Jony metałi odgrywają różnorodne
talu: funkcje w katalizie
Jony metali mogą brać udział w każdym
ATPS + M(HaO)£+ ^ATP—M(HaO)|- + 3HaO z 4 znanych mechanizmów zwiększenia szyb-
kości reakcji chemicznej przez enzymy: 1) ogól-
a następnie związanie z enzymem; ATP— nej katalizie kwasowo-zasad owej, 2) katalizie
kowalencyjnej, 3) zbliżeniu reagujących związ-
MfH^O)!"+ Enz^Enz—ATP—WHHjO);- ków oraz 4) indukcji zmian strukturalnych
w enzymie lub substracie. Oprócz żelaza, funkc-
jonującego w hemoproteinach, najczęściej zwią-
ENZYMY: MECHANIZMY DZIAŁANIA / 117

zanymi z katalizą enzymatyczną są Mg-2"1", rozpatrywać jako^.superkwasy", ponieważ wy-


Mn2"1", Ga2*, chociaż w przypadku niektórych stępują w środowisku obojętnym, mają ładunek
enzymów mogą to być również jony innych dodatni powyżej 1 i mogą tworzyć wiązania pi.
metali (np, K+). Ponadto (w przeciwieństwie do protonów) mo-
Jony metali, podobnie jak protony, spełniając gą służyć jako trójwymiarowa matryca do usta-
funkcję kwasów Lewisa (związków elektrofilo- wienia grup zasadowych enzymu lub substratu
wych) mogą. uczestniczyć w tworzeniu pary w określonej pozycji.
elektronów wiązania sigma. Można je również Jony metali, będąc akceptorami elektronów
Enzym Funkcja jonu metalu przez wiązania sigma lub pi, mogą aktywować
grupy elektrofilowe oraz nukleofilowe (ogólna
Tabela 10-1. Wybrane przykłady funkcji jonów kataliza kwasowo-zasadowa). Oddając elektro-
metaii w mechani2mie działania enzymów* ny jony metali mogą z kolei aktywować grupy
Amoniako-liaza histy- Maskowanie grupy nuk- nukleofilowe lub same funkcjonować jako nuk-
dynowa leofilowej leofile. Poprzez sferę koordynacyjną metale
Kinazy, liazy, dekarbok- Aktywacja grupy elek- mogą powodować zbliżenie enzymu i substratu
sylaza pirogronianowa trof iłowej lub w wyniku połączeń chelatowych zmiany
Dehydrataza węglanowa Aktywacja grupy nukleo- konformacyjne w enzymie czy substracie. Po-
filowej nadto jony metalu mogą „maskować" grupy
nukleofilowe zapobiegając w ten sposób reakcji
Enzymy kobamidowe Metal pełni funkcję nuk- ubocznej, która przebiegałaby prawdopodob-
leoftlu
nie w ich nieobecności. Wreszcie jony metali
Karboksylaza pirogronia- Usunięcie elektronu TT poprzez sferę koordynacyjną mogą funkcjono-
nowa, karboksypeptyda- wać jako trójwymiarowa matryca utrzymująca
za, dehydrogenaza alko-
holowa reagujące grupy w określonej orientacji prze-
strzennej, co ma decydujące znaczenie w stereo-
Niehemowe białka za- Oddawanie etektronu chemicznej kontroli przebiegu katalizowanej
wierające żelazo % przez enzym reakcji (tab. 10-1).
Kinaza pirogronianowa,
karboksylaza pirogronia- Gromadzenie i ustawia-
nowa, kinaza adenylano- nie ligandów
wa
PIŚMIENNICTWO
Fosf otrą nsf eraza, izome-
raza ksylozowa, hemo- Zmiany konformacji Fersht A: Enzyme Structure and Meckanism, 2nd ed.
proteiny Freeman, 1985.
Freeman RB, Hawkins HC (editors): The Enzymotogy
oj'Past-translationalModification ojProteins, Aca-
demic Press, 1985.
* Zaadaptowane z: Mildvan AS, Metals in en- Purith DL (editor): Enzyme kinetics and mechanisms.
zyme catalysis, t. 2, str. 456, w The Enzymes, Boyer Parts A and B in: Methods in Enzymołogy. Vol 63,
PD, Lardy H, Myrback K (red.), Academic Press, 1979; Vol 64; 1980. Academic Press.
1970. Patrz także piśmiennictwo w rozdz, 7 i 8
1 Enzymy: regulacja
aktywności
1
Victor W. Rodweii, PhD

WPROWADZENIE Indukcja enzymów stanowi biochemiczną pod-


stawę interakcji leków, a więc sytuacji, w której
W rozdziale tym, na podstawie wybranych podanie jednego leku powoduje znaczne zwięk-
przykładów, przedstawiono udział enzymów szenie metabolizmu innego leku.
w regulacji procesów metabolicznych. Przykła-
dy ilustrujące odmienne mechanizmy regulacji
metabolizmu zaprezentowano w innych roz- REGULACJA METABOLIZMU
działach tego podręcznika. ZAPEWNIA HOMEOSTAZĘ
Wysunięta przez Claude Bernarda pod ko-
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE niec XIX w. koncepcja homeostatycznej regula-
cji środowiska wewnętrznego podkreślała zdol-
Mechanizmy, za pomocą których komórki ność zwierząt do utrzymania stałości środowis-
i organizmy regulują i koordynują ogólny meta- ka wewnątrzkomórkowego, mimo zmian za-
bolizm, są przedmiotem zainteresowania bada- chodzących w środowisku zewnętrznym. Cho-
czy w wielu dziedzinach nauk biomedycznych ciaż koncepcja ta wyprzedzała współczesną en-
dotyczących tak różnych problemów, jak; no- zymologię, sugerowała ona, że zmiany środowi-
wotwory, choroby serca, starzenie, fizjologia ska zarówno wewnętrznego, jak i zewnętrznego
drobnoustrojów, różnicowanie, przeobrażenie, wpływają na szybkość reakcji katalizowanych
działanie hormonów czy działanie leków. We przez enzymy. Komórka lub organizm, reagują-
wszystkich tych przypadkach wykazano istnie- ce w sposób niewystarczający lub nieprawid-
nie zarówno prawidłowej, jak i nieprawidłowej łowy na bodźce wewnętrzne lub zewnętrzne,
regulacji enzymatycznej. Nieprawidłowości w re- mogą być określone jako chore. Wiedza o czyn-
gulacji aktywności enzymów (brak indukcji lub nikach wpływających na szybkość reakcji kata-
represji) stwierdza się np. w wielu komórkach lizowanych przez enzymy ma szczególne zna-
nowotworowych. Potwierdza to ogólnie przyjęte czenie zarówno w zrozumieniu mechanizmów
założenie, że zaburzenia mechanizmów kon- homeostazy w komórkach prawidłowych, jak
trolujących ekspresje genów leżą u podstaw i poznaniu molekularnych podstaw chorób.
procesu nowo tworzenia. Niektóre wirusy on-
kogenne zawierają gen kodujący tyrozyno-swo- Przepływ metabolitów jest z reguły
istą kinaze białek. Ekspresja tego genu w komó- jednokierunkowy
rkach gospodarza prowadzi do nie mającej Wszystkie reakcje chemiczne, łącznie z reak-
miejsca w warunkach prawidłowych fosforyla- cjami katalizowanymi przez enzymy, są do pew-
cji wielu białek i enzymów, powodując znaczne nego stopnia odwracalne*. W komórkach ży-
zmiany fenotypowe. Uważa się, że zmiany tego
typu są główną przyczyną transformacji nowo- * Reakcje łatwo odwracalne charakteryzuje mała
tworowej wywoływanej przez pewne wirusy wartość liczbowa AG. Reakcje o dużej wartości
onkogenne. Innym znamiennym przykładem ujemnej AG, do jakich należy większość przemian
regulacji enzymatycznej jest działanie leków. biochemicznych, można określić jako nieodwracalne.
ENZYMY; REGULACJA AKTYWNOŚCI / 119

wych jednak reakcje odwracalne zasadniczo nie sorów makrocząsteczek, transport, wydzielanie
zachodzą, ponieważ produkty jednej reakcji są lub wchłanianie musi ulegać zmianom pod
natychmiast usuwane na skutek włączania ich wpływem nawet niewielkich zmian w środowis-
w następne reakcje katalizowane przez inne ku komórki, narządu lub całego organizmu.
enzymy. Przepływ metabolitów w żywej komór- Procesy te muszą być skoordynowane i reago-
ce przypomina przepływ wody w instalacji wać zarówno na krótkotrwałe zmiany w środo-
wodociągowej. Chociaż woda może płynąć wisku zewnętrznym (np. dodanie lub usuniecie
w dowolnym kierunku, w praktyce jej przepływ składnika pokarmowego), jak również wyda-
jest jednokierunkowy. Podobnie przepływ me- rzenia okresowo zachodzące wewnątrz komórki
tabolitów w żywych komórkach jest także (np. replikacja DNA). Brak złożonych syste-
w znacznym stopniu jednokierunkowy. Stan mów kontroli hormonalnej i nerwowej, a także
równowagi, nietypowy dla życia, komórka osią- stosunkowa łatwość prowadzenia badań na
ga dopiero w chwili śmierci. Jednokierunkowy poziomie genomu powoduje, że obecnie naj-
przepływ metabolitów w żywej komórce po- lepiej poznane są szczegóły molekularnych pod-
zwala na zachowanie stałości środowiska we- staw regulacji u bakterii. Chociaż jest oczywiste,
wnętrznego (ryc. 11-1). W pełni wykształconej że pozornie podobne zjawiska u bakterii i ssa-
ków znacznie się różnią, regulacja procesów
metabolicznych u bakterii stanowi podstawę do
zrozumienia tej regulacji u człowieka.

AKTYWNOŚĆ ENZYMÓW REGULUJĄ


3 PODSTAWOWE MECHANIZMY

Ogólnie mówiąc, na przepływ węgla przez


jakąkolwiek reakcję katalizowaną przez enzym
mają wpływ: 1) zmiany bezwzględnej ilości
Ryc. 11-1. Schemat homeostazy komórkowej. obecnego enzymu, 2) zmiany wielkości puli
reagujących związków, innych niż enzym oraz
komórce średnie stężenie metabolitów pozos- 3) zmiany sprawności katalitycznej enzymu.
taje względnie stałe w dużych przedziałach Wszystkie te możliwości są wykorzystywane
czasowych*. Zdolność przystosowawczą żywej przez większość form życia.
komórki najlepiej ilustrują jedynie niewielkie
zmiany i przesunięcia, za pomocą których or- Szybkość syntezy i degradacji
ganizm zachowuje stałość środowiska wewnęt- determinuje ilość enzymu
rznego pomimo dużych różnic w pobieraniu Bezwzględna ilość danego enzymu jest wypa-
pokarmu, wody i soli mineralnych, wykonywa- dkową szybkości jego syntezy (ks), oraz szybko-
niu pracy, czy temperaturze zewnętrznej. ści jego degradacji (k^) (ryc. 11-2). Ilość en-
zymu w komórce może się zwiększyć w wyniku
Szybkość reakcji odzwierciedla zwiększenia szybkości jego biosyntezy (zwięk-
zmieniające się potrzeby fizjologiczne szenie wartości ks), zmniejszenia szybkości jego
Aby procesy życiowe przebiegały w uporząd- degradacji (zmniejszenie wartości kdes) lub obu
kowany sposób, przepływ metabolitów przez procesów równocześnie. Podobnie zmniejszenie
szlaki anaboliczne i kataboliczne musi podlegać ilości enzymu może być wynikiem zmniejszenia
regulacji, a szybkość reakcji chemicznych nie- wartości ks, zwiększenia wartości k^g lub obu
zbędnych w danym momencie musi odpowia-
dać potrzebom organizmu ze względu na jego Enzym
otoczenie. Przebieg wszystkich procesów, ta-
kich jak wytwarzanie ATP, biosynteza prekur- k, f ) k„.fl
Aminokwasy
* Zdarzają się jednak krótkotrwałe zmiany w stę-
żeniach metabolitów i enzymów mające ogromne Ryc. 11-2. Ilość enzymu jest wypadkową jego
znaczenie fizjologiczne. syntezy i degradacji.
120 / ROZDZIAŁ 11

wartości równocześnie. We wszystkich formach nikowego, reduktaza HMG-CoA i cytochrom


życia biosynteza enzymu (białka) z aminokwa- P-450.
sów i degradacja enzymu (białka) do amino-
kwasów są odmiennymi procesami, katalizowa- Synteza enzymów może ulegać represji
nymi przez zupełnie różne zestawy enzymów. pod wpływem ostatecznego produktu
Dzięki temu regulacja biosyntezy i degradacji Obecność w środowisku reakcyjnym syntety-
enzymu może przebiegać niezależnie. zowanego metabolitu może powodować repre-
sję dalszej jego syntezy. Małe cząsteczki, takie
Synteza enzymów może być jak puryny czy aminokwasy, działając na zasa-
uruchamiana w odpowiedzi na pewne dzie korepresorów mogą więc blokować syntezę
indu który enzymów biorących udział w ich własnej bio-
Reakcją komórek na obecność swoistych syntezie. Na przykład u Salmonella typhimu-
małocząsteczkowych induktorów jest synteza riurn w obecności egzogennej histydyny (His)
swoistych enzymów. Na przykład Escherichia następuje represja syntezy wszystkich enzymów
coli hodowana na pożywce zawierającej gluko- biosyntezy histydyny, a po dodaniu do pożywki
zę nie fermentuje laktozy na skutek braku p- leucyny represji ulega synteza 3 enzymów typo-
galaktozydazyhyrolizującej laktozę do galak- wych jedynie dla biosyntezy Leu. Po usunięciu
tozy i glukozy. Dodanie do podłoża laktozy lub lub wyczerpaniu w podłożu konkretnego związ-
innych p-ga lak to żydów indukuje P-galaktozy- ku pośredniego dla danej biosyntezy zachodzi
dazę, dzięki czemu w hodowli może zachodzić proces odwrotny, określony jako derepresja.
fermentacja laktozy. Powyższe przykłady ilustrują charakterysty-
Chociaż na ogół induktorami są substraty czną dla szlaków biosyntezy u bakterii represję
indukowanych enzymów, mogą być nimi rów- na zasadzie sprzężenia zwrotnego za pomocą
nież związki strukturalnie przypominające sub- produktu. Zjawiskiem pokrewnym jest represja
straty, nie będące jednak substratami. Określa za pomocą katabolitu. Polega ona na represji
się je mianem induktorów gratisowych. Odwrot- syntezy enzymów biorących udział w kataboliz-
nie, pewne związki, mimo że są substratami, nie mie pod wpływem związków pośrednich, po-
muszą być induktorami. Często jeden związek wstających w reakcjach kata bo licznych kataii-
indukuje kilka enzymów danego szlaku meta- zowanych przez te enzymy. Zjawisko to po raz
bolicznego (np. laktoza indukuje zarówno per- pierwszy zaobserwowano w hodowlach E. coli
meazę p-g a laktozy do wą, jak i P-galaktozyda- rosnących na pożywkach zawierających inne
ze). (X) niż glukoza źródło węgla. Nazwano je
Enzymy, których stężenie w komórce jest „efektem glukozy", dodanie bowiem do pod-
niezależne od dodanego induktora określa się łoża glukozy powodowało represję syntezy en-
jako konstytutywne. Ten sam enzym, w zależno- zymów związanych z katabolizmem związku X.
ści od szczepu bakteryjnego, może mieć charak- Z chwilą, kiedy stwierdzono, że utlenianie skła-
ter konstytutywny, ulegać indukcji lub być dników pożywienia innych niż glukoza wywołu-
w ogóle nieobecny. Komórki, w których dany je podobne efekty, wprowadzono termin re-
enzym \ub inne białko ulega indukcji, zwykle presji za pomocą katabolitu. Związkiem pośred-
zawierają bardzo małą, ale dającą się zmierzyć, niczącym w represji katabolicznej jest cAMP.
podstawową ilość tego białka nawet w nieobec- Molekularne mechanizmy indukcji, represji
ności induktora. Wrażliwość komórek na in- i derepresji przedstawiono w rozdz. 41.
duktory jest uwarunkowana genetycznie. Dla-
tego też określenia „konstytutywny" czy „ule-
gający indukcji'1 mają charakter względny, po- WE WSZYSTKICH FORMACH ŻYCIA
dobnie jak „ciepły" i „zimny", i oznaczają ZACHODZI OBRÓT METABOLICZNY
jedynie krańcowe możliwości reakcji komórki BIAŁEK
w obecności induktora.
Indukcja enzymów jest zjawiskiem występu- Procesy syntezy enzymu i jego degradacji
jącym również u eukariontów. U zwierząt en- określa się mianem obrotu metabolicznego. Ob-
zymami ulegającymi indukcji są np. 2,3-diok- rót metaboliczny białek stwierdzono jako właś-
sygenaza tryptofanowa, dehydrataza treonino- ciwość cechującą wszystkie komórki ssaków na
wa, aminotransferaza tyrozyna :a-ketoglutaran, długo zanim zaobserwowano występowanie te-
p-D-fruktofuranozydaza, enzymy cyklu mocz- go zjawiska u bakterii. O istnieniu przemiany
ENZYMY: REGULACJA AKTYWNOŚCI / 121

białek (enzymów) u ludzi wywnioskowano z do- Regulacja stężenia arginazy w wątrobie obej-
świadczeń dotyczących odżywiania się człowie- muje zmianę wartości kj lub kdcg. Zwiększenie
ka przeszło 100 lat temu. Klasyczne już badania stężenia arginazy w wątrobie po spożyciu poka-
Schoenheimera, prowadzone tuż przed II wojną rmu bogatego w białko jest wynikiem zwięk-
światową i w czasie jej trwania, niezbicie dowio- szonej syntezy tego enzymu. Zwiększenie nato-
dły, że w czasie życia człowieka zachodzi ciągła miast stężenia arginazy w wątrobie zwierząt
przemiana białek komórkowych. Mierząc szyb- głodzonych jest skutkiem zmniejszonej degra-
kość wbudowywania znakowanych' ;N-amino- dacji tego enzymu, podczas gdy wartość ks
kwasów do białek oraz szybkość ich ubytku pozostaje nie zmieniona. W przypadku drugiego
z białek, Schoenheimer wykazał, że w organiz- enzymu zwiększenie stężenia 2.3-dioksygenazy
mie białka są w stanie „dynamicznej równo- tryptofanowej u ssaków obserwuje się po wstrzy-
wagi". Koncepcja ta obejmuje również inne knięciu glikokortykoidów lub spożyciu tryp-
składniki organizmu, łącznie z lipidami i kwasa- tofanu. Stwierdzono, że hormony powodują
mi nukleinowymi. zwiększenie syntezy tego enzymu (zwiększenie
ks), Trp natomiast nie wpływa na wartość IŁ,,
Degradacja swoistych enzymów ale zmniejsza wartość k^g w wyniku zmniejszenia
jest regulowana podatności enzymu na proteolizę. Zwięk-
Szczegóły degradacji białek ssaków w wyniku szenie stężenia arginazy w wątrobie, w wyniku
proteoiizy zależnej od ATP i ubikwityny oraz zwiększonego spożycia azotu w diecie bogato-
niezależnej od ATP przedstawiono w rozdz. 31. bia&owej (p. rozdz. 31) przypomina indukcję
Wrażliwość enzymów na proteolityczną degra- za pomocą substratu u bakterii. Jednak w przy-
dację jest uzależniona od ich konformacji. Obe- padku 2,3-dioksygenazy tryptofanowej, na-
cność lub brak czynników zmieniających kon- wet jeśli tryptofan może działać jako induktor
formację białka, takich jak substraty, koen- u bakterii (zmienia kj, to u ssaków wpływa on
zymy lub jony metali, wpływa więc na podat- wyłącznie na proces degradacji enzymu (zmniej-
ność enzymów na proteolizę. Stężenie substra- sza kdpg).
tów, koenzymów i prawdopodobnie jonów w ko- Na stężenie enzymu w tiankach ssaków mają
mórce może w ten sposób warunkować szybkość znaczny wpływ zmiany fizjologiczne, hormonal-
degradacji swoistych enzymów. Koncepcję tę ne lub pokarmowe (tab. 11 -1), ale wiedza o mole-
ilustrują dwa enzymy: arginaza i 2,3-dioksyge- kularnych podstawach tych zmian jest nadal
naza tryptofanowa (pirolaza tryptofanowa). fragmentaryczna.

Tabela 11-1. Adaptacja wybranych enzymów wątroby szczura do zmian w środowisku*


Enzym <h> Bodziec Zmiana
aktywności

Metabolizm aminokwasów
Arginaza 100—120 Głodzenie lub glikokortykosteroidy +2
Zamiana diety z bogatobiarkowej na -2
matobiałkową
Dehydrataza sery nowa 20 Glukagon lub aminokwasy egzo- + 100
genne
Amoniako-liaza histydynowa 60 Zmiana diety z maiobiałkowej na + 20
bogatobiałkowa
Metabolizm węglowodanów
Dehydrogenaza glukozo-6-fosforanowa 15 Hormony tarczycy lub dieta bogato- + 10
węglowodanowa poprzedzona gło-
dzeniem
Dehydrogenaza glicerolo-a-fosfora- 100 Hormony tarczycy + 10
nowa
Fruktozobisfosfataza (Fruktozo-1,6-bis- Glukoza + 10
fosfataza)
122 / ROZDZIAŁU

cd. tab. 11-1


Enzym ti/2 Bodziec Zmiana
W aktywności

Metabolizm lipidów
Enzym rozszczepiający cytrynian Dieta bogatowęglowodanowa i ma- +30
łottuszczowa poprzedzona głodze-
niem
Syntetaza kwasów tłuszczowych Głodzenie Dieta beztłuszczowa
poprzedzona głodzeniem -10

+30
Reduktaza HMG-CoA 2—3 Głodzenie lub dieta zawierająca 5% - 10 ± 5
cholesterolu Zmiany dobowe + 2do10
Insulina lub hormony tarczycy

Metabolizmpuryn i pjrymidyn
Oksydaza ksantynowa Dieta bogatobiatkowa -10
Karbamoilotransferaza asparaginianowa 60 Dieta zawierająca 1% kwasu oro- +2
towego
Dihydroorotaza 12 Dieta zawierająca 1% kwasu oro- +3
towego

* Dane poza dotyczącymi reduktazy HMG-CoA z: Schimke RT, Doyle D: Control of enzyme levels in
animał tissues, Annu, Rev, Biochem. 1970; 39:929.

Glikokortykosteroidy powodują zwiększenie AKTYWNOŚĆ KATALITYCZNA


stężenia aminotransferazy tyrozynowej przez ENZYMÓW MOŻE BYĆ
pobudzenie jej syntezy. Stwierdzenie to było REGULOWANA W ROŻNY SPOSÓB
pierwszym dowodem istnienia hormonalnej re-
gulacji biosyntezy enzymów u ssaków. Insulina Zmiana aktywności enzymu może być wyni-
i glukagon — pomijając ich wzajemne antagoni- kiem zmiany bezwzględnej ilości enzymu lub
styczne działanie fizjologiczne — niezależnie od obecny enzym może stać się bardziej lub mniej
siebie zwiększają 4—5-krotnie wartość k s . skutecznym katalizatorem. Zmiany aktywności
W działaniu glukagonu pośredniczy prawdopo- katalitycznej enzymu, zachodzące bez zmiany
dobnie cAMP, który w hodowlach tkankowych jego ilości, określa się jako „wpływ na sprawność
wątroby szczura wywołuje podobne do hor- katalityczną enzymu".
monu skutki.

Regulacja poprzez syntezę niektórych KOMPARTMENTACJA ENZYMÓW


enzymów w formie nieaktywnych pre- UŁATWIA REGULACJĘ
kursorów METABOLIZMU
Regulacja aktywności enzymatycznej może
polegać na biosyntezie enzymu w formie nieak- Znaczenie kompartmentacji procesów meta-
tywnego proenzymu. Przekształcenie bolicznych w komórkach eukariotycznych, łą-
proenzy-,mu w formę aktywną katalitycznie jest cznie z komórkami ssaków, jakkolwiek bardzo
wynikiem ograniczonej proteolizy, procesu ważne, nie może być przeceniane. Umiejscowie-
któremu towarzyszą zmiany konformacyjne nie swoistych procesów metabolicznych w cyto-
odsłaniające lub „tworzące" miejsce zolu lub organellach komórkowych umożliwia
katalityczne (p. rozdz. 9). Synteza enzymów w ich niezależną regulację, Kompartmentacja
formie nieaktywnych prekursorów jest procesów metabolicznych, charakterystyczna
zjawiskiem charakterystycznym dla enzymów dla wyższych form życia, daje więc możliwość
trawiennych oraz czynników krzepnięcia krwi i bardzo finezyjnej regulacji metabolizmu. Jed-
fibrynolizy (p. rozdz. 58).
ENZYMY: REGULACJA AKTYWNOŚCI / 123

nocześnie stwarza jednak problem przemiesz- stępnych dla danego enzymu. Jednak nawet
czania metabolitów przez błony oddzielające pomiar stężenia metabolitu w organellach ko-
poszczególne struktury subkomorkowe. Przeni- mórkowych nie odzwierciedla faktycznego sta-
kanie przez te bariery jest możliwe dzięki ist- nu rzeczy m.in. wskutek znacznej bliskości
nieniu mechanizmów zapewniających przemiesz- wytwarzania i usuwania danego związku. Po-
czanie w wyniku przekształcania metabolitów nadto istnieją często duże różnice pomiędzy
w formy przepuszczalne dla błon. Po przejściu całkowitym stężeniem metabolitu a stężeniem
przez Honę metabolity są ponownie przekształ- metabolitu wolnego, tj. dostępnego dla enzymu.
cane w postać pierwotną. W konsekwencji Na przykład, mimo że całkowite stężenie 2,3--
wymaga to występowania tej samej aktywności bisfosfoglicerynianu w erytrocytach jest bardzo
katalitycznej w 2 formach, np. cytozolowej duże, to stężenie wolnego bisfosfoglicery-nianu
1 mitochondrialnej. Fizyczne rozdzielenie tych jest porównywalne z innymi tkankami.
2 form enzymu ułatwia ich niezależną regulację. Podobnie dostępność wielu innych metabolitów
W rozdziale 18 przedstawiono udział mechaniz ulega znacznemu zmniejszeniu w obecności wią-
mów umożliwiających przenikanie przez błony żących je białek.
w zachowaniu równowagi puli metabolicznej Jednym z podstawowych założeń teorii kine-
związków pośrednich cyklu kwasu cytrynowe tyki enzymatycznej Michaelisa-Menten jest to,
go i innych związków amfibolicznych. że ogólne stężenie substratu odpowiada stężeniu
dostępnego substratu. Założenie to może się
jednak nie sprawdzać w warunkach in vivo,
ENZYMY KATALIZUJĄCE CIĄGI gdzie stężenie wolnych substratów często jest
REAKCJI METABOLICZNYCH MOGĄ tego samego rzędu wielkości co stężenie en-
TWORZYĆ WIELKOCZĄSTECZKOWE zymów.
KOMPLEKSY Regulatorową rolę mogą spełniać również
jony metali zaangażowane w strukturę i funkcję
Organizacja enzymów katalizujących kolejne ponad JĄ wszystkich znanych enzymów (p.
X

reakcje szlaku metabolicznego w wielkocząste- rozdz. 10), a szczególnie w przypadku reakcji,


czkowe kompleksy koordynuje działanie en- w których substratem jest ATP. Największą
zymów i przepływ metabolitów. Istnienie ukła- aktywność obserwuje się zazwyczaj wówczas,
dów wieloenzymowych zwiększa dostępność gdy w kompleksie ATP-jon metalu stosunek
związków pośrednich dla enzymów danego ATP do metalu wynosi ok. 1. Nadmiar metalu
szlaku przemian, umożliwia bowiem przenosze- lub ATP ma wpływ hamujący. Ponieważ difos-
nie produktów między enzymami bez uprzed- forany i trifosforany nukleozydów tworzą trwa-
niego ustalenia ich równowagi z pulami meta- le kompleksy z jonami metali dwuwartościo-
bolicznymi. Pozwala to na bardziej precyzyjną wych, wydaje się, że wewnątrzkomórkowe stę-
kontrolę metabolizmu niż miałoby to miejsce żenie nukleotydów może regulować wewnątrz-
w przypadku enzymów nie pozostających komórkowe stężenie wolnych jonów metali,
w kompleksie. Ponadto zmiany konformacyjne a tym samym aktywność pewnych enzymów.
jednego ze składników kompleksu przez in-
terakcje białko-białko mogą być przekazywane
innym składnikom tego kompleksu, powodując AKTYWNOŚĆ OKREŚLONYCH
w ten sposób wzmocnienie skutków regulacji. ENZYMÓW REGULUJĄ EFEKTORY
ALLOSTERYCZNE
STĘŻENIE SUBSTRATÓW, Aktywność katalityczna pewnych kluczo-
KOENZYMÓW, KATIONÓW MOŻE wych w danym szlaku metabolicznym enzymów
REGULOWAĆ AKTYWNOŚĆ — enzymów regulatorowych — jest modulowa-
ENZYMÓW na za pomocą ma łocząs teczko wych efektorów
allosterycznych, które na ogół nie wykazują
Średnie wewnątrzkomórkowe stężenie sub- podobieństwa do substratów lub koenzymów
stratu, koenzymu lub jonu metalu może nie danego enzymu. Hamowanie aktywności
stanowić właściwej podstawy do oceny aktyw- enzymu szlaku biosyntezy przez końcowy
ności enzymu in vivo. Niezbędna jest w tym celu produkt tego szlaku nosi nazwę hamowania
znajomość stężeń metabolitów bezpośrednio do- przez sprzężenie zwrotne. W biosyntezie
124 / ROZDZIAŁ 11

związku D ze związku A, katalizowanej przez


enzymy Enz1; Enz2 i Enz3

Enz, Enza Enz,


B

duże stężenie związku D z reguły hamuje prze-


mianę A w B. Nie zachodzi tu proste „cofanie
się" związków pośrednich, ale związek D wiąże
się z Enzl5 hamując jego aktywność. Związek D Ryc. 11-3. Hamowanie przez sprzężenie zwrotne
działa więc jako ujemny efektor allosteryczny w rozgałęzionym szlaku biosyntezy.S-\ — S5 są
lub inhibitor zwrotny Enz,. W ten sposób hamo- związkami pośrednimi w biosyntezie ostatecznych
produktów A — D. Strzałki proste oznaczają -en
wanie Enz! przez D na zasadzie sprzężenia zymy katalizujące określone przemiany. Strzałki
zwrotnego reguluje ostatecznie syntezę związku wygięte wskazują hipotetyczne miejsca hamowa-
D. Związek D łączy się zwykle z miejscem nia przez swoiste produkty końcowe w wyniku
allosterycznym, oddalonym od miejsca katality- sprzężenia zwrotnego.
cznego enzymu.
Hamowanie przez sprzężenie zwrotne może
mieć charakter kompetycyjny, niekompetycyj- stanowią więc liniowe ciągi reakcji, które jak
ny, częściowo kompetycyjny lub inny. Hamo- można się spodziewać, są hamowane na zasa-
wanie przez sprzężenie zwrotne najczęściej jest dzie sprzężenia zwrotnego przez ich produkty
spotykane w przypadku szlaków biosyntezy. końcowe. Konkretnym przykładem tego zjawis-
Często inhibitorem zwrotnym jest ostatnia mała ka jest biosynteza nukleotydów (p. rozdz. 36).
cząsteczka przed utworzeniem związku wielko-
cząsteczkowego (np. aminokwasy w szlaku bio- Różnorodne mechanizmy hamowania
syntezy białek, nukleotydy w szlaku biosyntezy przez sprzężenie zwrotne regulują
kwasów nukleinowych). Zazwyczaj regulacja rozgałęzione szlaki metaboliczne ~
przez sprzężenie zwrotne dotyczy najwcześniej- Różnorodność mechanizmów hamowania
szego, funkcjonalnie nieodwracalnego* etapu przez sprzężenie zwrotne w rozgałęzionych szla-
charakterystycznego wyłącznie dla danego szla- kach metabolicznych stanowi dodatkowy po-
ku biosyntezy; najlepiej poznanym przykładem ziom regulacji (ryc. 11-4). Na przykład, jeśli
jest hamowanie karbamoilotransferazy aspara- produkt B występuje w nadmiarze, to zmniejsza
ginianowej przez CTP (p. rozdz. 36). sie zapotrzebowanie na związek S2. Zdolność
Często szlak biosyntezy jest rozgałęziony, produktu B do zmniejszenia syntezy S2 jest więc
tzn. metabolity początkowe są wykorzystywane korzystna z biologicznego punktu widzenia.
do biosyntezy 2 lub więcej metabolitów koń- Jeśli jednak nadmiar związku B hamuje tę część
cowych. Hamowanie na zasadzie sprzężenia szlaku, która dotyczy nie tylko jego własnej
zwrotnego w rozgałęzionym szlaku biosyntezy
(np. biosyntezy aminokwasów, puryn lub piry-
midyn) przedstawia ryc. 11-3. Związki S^ S2 iS3
są prekursorami wszystkich 4 produktów koń-
cowych (A, B, C i D) natomiast związek S 4 jest
prekursorem produktów B i C, a związek S;
prekursorem wyłącznie produktu D. Przekszta-
łcenia:
S, ------ A

► C Ryc. 11-4. Regulacja rozgałęzionego szlaku bio


-
S3 syntezy w wyniku hamowania przez sprzężenie
, - D
zwrotne. Dodatkowe, w porównaniu ze schematem
przedstawionym na ryc. 11-3, strzałki wygięte,
* Reakcją przebiegającą praktycznie w jednym oznaczone liniami ciągłymi, wskazują-różnorod-
kierunku {wznaczeniu termodynamicznym) jest reak- no&ć mechanizmów hamowania przez sprzężenie
cja o dużej wartości ujemnej AG. zwrotne.
ENZYMY: REGULACJA AKTYWNOŚCI / 125

biosyntezy, ale jest wspólna dla biosyntezy 0 CH,


■*ii
związków A, C czy D, to nadmiar związku
-o-c. I ♦ i
B potencjalnie mógłby wstrzymać syntezę wszy- •"Mv
stkich 4 produktów. Istnieją jednak mechaniz- C 00
~
my, które zapobiegają takiemu niepożądanemu
efektowi.
W kumulatywnym hamowaniu przez sprzęże-
nie zwrotne hamujący wpływ 2 lub więcej pro-
duktów końcowych na I enzym regulatorowy KARBAMOILO-
jest sumą skutków wywoływanych przez każdy TRANSFERAZA
z tych produktów niezależnie. ASPARAGIN1AN0WA
W zgodnym lub wielo wartościowym hamowa- I

niu przez sprzężenie zwrotne całkowite zahamo-


wanie ma miejsce tylko wtedy, kiedy jedno- o
cześnie 2 lub więcej produktów końcowych jest u
obecnych w nadmiarze. o-c
W kooperatywnym hamowaniu przez sprzęże- *CH,
nie zwrotne I końcowy produkt występujący
w nadmiarze hamuje enzym regulatorowy, ale
w obecności 2 lub więcej produktów końcowych
stopień hamowania znacznie przewyższa suma-
ryczny efekt kumulatywnego hamowania przez
Kar b ama i I o as p a r ag i n i an
sprzężenie zwrotne.
Ryc. 11-5. Reakcja katalizowana przez karba-
Najlepiej poznanym enzymem moilotra nsferazę asparag in ianową.
atlosterycznym jest
karbamoiłotransferaza
asparaginia nowa torem zwrotnym a substratem dla enzymu,
Karbamoiłotransferaza asparaginianowa którego aktywność podlega regulacji. Skoro
(ATCaza) katalizuje pierwszą reakcję w szlaku efektory nie są izosteryczne, ale allosteryczne
biosyntezy pirymidyn {ryc. 11-5). Enzym ten („zajmują inną przestrzeń") z substratem za-
jest hamowany na zasadzie sprzężenia zwrotnego proponował on, że enzymy, których aktywność
przez trifosforan cytydyny (CTP). W obecności jest regulowana przez efektory allosteryczne
związków rtęci ATCaza staje się niewrażliwa na (np. inhibitory zwrotne) wiążą efektor w miejs-
CTP, ale zachowuje pełną aktywność syntezy cu fizycznie odmiennym od miejsca katalitycz-
karbamoiioasparaginianu. Sugeruje to, iż CTP nego, tj. w miejscu allosterycznym. Enzymy,
wiąże się z enzymem w innym miejscu (allo- których aktywność miejsca katalitycznego mo-
sterycznym) niż każdy z substratów. Cząsteczka że być regulowana przez efektory allosteryczne
ATCazy składa się z 2 podjednostek katalitycz- znajdujące się w miejscu atlosterycznym określa
nych i 3 lub 4 podjednostek regulatorowych. się jako enzymy allosteryczne. Istnienie fizycznie
Każda podjednostka katalityczna zawiera odrębnych miejsc allosterycznych w cząsteczce
4 miejsca wiązania asparaginianu (substratu), enzymu potwierdzają m.in. następujące fakty:
a każda jednostka regulatorowa co najmniej 1. Modyfikacje enzymów za pomocą technik
2 miejsca wiązania CTP (regulatora). Otrzyma- chemicznych lub fizycznych często prowadzą do
nie mutantów pozbawionych prawidłowej kon- utraty ich wrażliwości na efektory allosteryczne.
troli zwrotnej przez CTP, a z nich rewertantów nie zmieniając jednocześnie ich aktywności ka-
z prawidłowymi właściwościami pozwoliło wy- talitycznej. Wybiórczą denaturacje miejsc allo-
kazać, że oba rodzaje podjednostek podlegają sterycznych można spowodować działając
niezależnej kontroli genetycznej. związkami rtęci, mocznikiem, promieniowa-
niem X, enzymami proteolitycznymi, roztwora-
Miejsca allosteryczne i katalityczne są mi o skrajnych wartościach siły jonowej lub pH,
przestrzennie odmienne przechowywaniem w temp. 0—5°C, zamraża-
Około 1963 r. Monod zwrócił uwagę na brak niem lub ogrzewaniem.
strukturalnego podobieństwa pomiędzy inhibi-
126 / ROZDZIAŁ 11

2. Efektory ałlosteryczne, w odróżnieniu od sigmoidamy; przy dużych stężeniach substratu


substratów, często zabezpieczają miejsce katali krzywa sigmoidalna może się łączyć z krzywą
tyczne przed denaturacją. Wydaje się mało hiperbo liczną. Analogiczną zależność obserwu-
prawdopodobne, aby związanie efektora z miej je się w przypadku krzywych nasycenia O2 dla
scem katalitycznym zapobiegało denaturacji, mioglobiny i hemoglobiny (p. rozdz, 7).
podczas gdy związanie substratu nie. Sugeruje Na podstawie analizy kinetyki reakcji wyka-
to istnienie drugiego miejsca allosterycznego zano, że hamowanie przez sprzężenie zwrotne
w innej części cząsteczki enzymu. może mieć charakter kompetycyjny, niekom-
3. Enzymy pewnych mutantów komórek ba petycyjny, częściowo kompetycyjny lub inny.
kteryjnych i ssaków wykazują zmienione właś Jeśli przy dużych stężeniach S aktywność en-
ciwości regulatorowe, mimo identycznych 2 ty zymu w obecności i nieobecności inhibitora
pem dzikim (z którego mutant powstał) właś allosterycznego jest porównywalna, to kinety-
ciwości katalitycznych. Miejsca ałlosteryczne cznie reakcja odpowiada hamowaniu kompety-
i katalityczne są zatem odmienne genetycznie. cyjnemu. Sigmoidalny, a nie hiperboliczny,
4. Badania dotyczące wiązania substratów przebieg krzywej nasycenia substratem unie-
i efektorów aU o sferycznych wykazały, że wiążą możliwia jednak w przypadku hamowania al-
się one niezależnie od siebie. losterycznego określenie charakterystycznych
5. W niektórych przypadkach miejsce ałlo wielkości za pomocą metody stosowanej
steryczne i miejsce katalityczne są umiejscowio w przypadku hamowania kompetycyjnego w
ne w odrębnych podjednostkach. miejscu katalitycznym, tj. graficznego przed-
stawienia danych jako liniowej funkcji odwrot-
Enzymy allosteryczne charakteryzuje ności stężenia substratu i szybkości reakcji.
sigmoidalny przebieg krzywej kinetyki Przyczyną jest fakt, że inhibitory ałlosteryczne
wiązania substratu wiążą się w innym miejscu {allosterycznym} niż
Na rycinie 11 -6 przedstawiono zależność szy- analog substratu.
bkości reakcji katalizowanej przez typowy en- Sigmoidalny charakter krzywej zależności
zym allosteryczny od stężenia substratu w obec- v od S w obecności inhibitorów allosterycznych
ności i nieobecności inhibitora allosterycznego. odzwierciedla zjawisko kooperatywności. Przy
W nieobecności inhibitora allosterycznego małych stężeniach S aktywność w obecności
krzywa nasycenia substratem ma kształt hiper- inhibitora, w porównaniu z aktywnością w jego
boli, podczas gdy w jego obecności ma kształt nieobecności, jest mała. Jednak, w miarę zwięk-
szania się stężenia S, hamowanie się zmniejsza.
Wskazuje to na istnienie 2 lub więcej wzajemnie
na siebie oddziałujących miejsc wiązania sub-
stratu. Obecność cząsteczki substratu w jednym
miejscu katalitycznym ułatwia wiązanie drugiej
cząsteczki substratu w drugim miejscu. Zjawis-
ko kooperatywności wiązania substratu przed-
stawiono w rozdz. 7 dotyczącym hemoglobiny.
Sigmoidalny przebieg krzywej nasycenia O% jest
wynikiem kooperatywnego oddziaływania mię-
dzy miejscami wiążącymi O2 umiejscowionymi
w różnych podjednostkach.

W wyniku oddziaływań allosterycznych


zmienia się wartość Km lub Vmaka.
Odnoszenie określeń „kompetycyjny" lub
„niekompetycyjny" z substratem do kinetyki
hamowania allosterycznego może wprowadzać
w błąd. Słuszniejszym wydaje się podział en-
zymów podlegających regulacji na 2 grupy, tj.
enzymy serii K i enzymy serii V. W-przypadku
Ryc. 11 -6. Sigmoidalna krzywa wiązania substratu enzymów allosterycznych serii K kinetyka nasy-
w obecności inhibitora allosterycznego. cenia substratem jest kompetycyjna w sensie
ENZYMY: REGULACJA AKTYWNOŚĆ! / 127

zwiększenia wartości Km (zmniejszenie powino- REGULACJA NA ZASADZIE


wactwa dp substratu) i braku wpływu na war- SPRZĘŻENIA ZWROTNEGO NIE JEST
tość Vmaks. Natomiast w przypadku enzymów SYNONIMEM HAMOWANIA PRZEZ
allosterycznych serii V efektor allosteryczny SPRZĘŻENIE ZWROTNE
zmniejsza wartość Vmai£s. (zmniejszenie spraw-
ności katalitycznej) bez widocznego wpływu na Zarówno w komórkach ssaków, jak i bakterii
wartość Km. Zmiany wartości Km i Vmai;S. wynikają produkty końcowe, działając na zasadzie
prawdopodobnie ze zmian konformacyj-nych „sprzężenia zwrotnego", kontrolują swoją syn-
w miejscu katalitycznym wywołanych tezę. W wielu przypadkach mechanizm tego
związaniem efektora all o sferycznego w miejscu zjawiska polega na hamowaniu enzymu katali-
allosterycznym. Dla enzymów allosterycznych zującego początkowe etapy biosyntezy. Należy
serii K skutkiem zmian konformacyjnych może jednak odróżnić regulację na zasadzie sprzężenia
być osłabienie wiązań pomiędzy substratem zwrotnego, stanowiącą jedynie określenie feno-
a resztami amin okwa sowy mi w miejscu wiążą- menologiczne, od hamowania przez sprzężenie
cym substrat. Odpowiednio dla enzymów allo- zwrotne stanowiącego mechanizm regulacji wie-
sterycznych serii V pierwotnym skutkiem może lu enzymów bakterii i ssaków. Na przykład
być zmiana orientacji przestrzennej reszt katali- cholesterol zawarty w diecie ogranicza syntezę
tycznych, prowadząca do zmniejszenia wartości cholesterolu z octanu w tkankach ssaków. Ta
Vmaks.- Zmiany konformacyjne mogą mieć rów- regulacja na zasadzie sprzężenia zwrotnego nie
nież pośredni wpływ na wartości K_m i Vma)(S, polega jednak na hamowaniu przez sprzężenie
zwrotne enzymu katalizującego pierwsze etapy
Kooperatywne wiązanie substratu ma biosyntezy cholesterolu, ale cholesterol lub jego
istotne znaczenie fizjologiczne metabolit powoduje zmniejszenie ekspresji genu
Fizjologiczne następstwa kooperatywnego kodującego reduktazę HMG-CoA. Cholesterol
wiązania substratu są analogiczne jak w przypa- bezpośrednio nie ma natomiast żadnego wpły-
dku efektów kooperatywnego wiązania O2 wu na aktywność reduktazy HMG-CoA.
przez hemoglobinę. Przy małym stężeniu sub-
stratu efektor allosteryczny jest skutecznym
inhibitorem. Jego oddziaływanie regulatorowe REGULACJA KLUCZOWYCH
jest więc najbardziej efektywne w warunkach ENZYMÓW SSAKÓW MOŻE POLEGAĆ
największego zapotrzebowania, tj. kiedy we- NA ICH ODWRACALNYCH
wnątrzkomórkowe stężenie substratu jest małe. MODYFIKACJACH
Wraz ze zwiększeniem dostępności substratu KOWALENCYJNYCH
ścisła regulacja staje się mniej konieczna.
W miarę zwiększania stężenia substratu stopień Aktywność katalityczna enzymów może być
hamowania maleje i w rezultacie powstaje wię- regulowana za pomocą odwracalnych modyfi-
cej produktu. Podobnie jak w przypadku hemo- kacji, polegających na przyłączaniu grup fos-
globiny, sigmoidalna krzywa nasycenia sub- foranowych (głównie u ssaków) lub nukleoty-
stratem świadczy o tym, że względnie małe dów (głównie u bakterii). Enzymy ulegające
zmiany stężenia substratu powodują duże zmia- modyfikacjom wpływającym na ich aktywność
ny aktywności. W ten sposób poprzez małe są określane jako enzymy o wewnątrzcząstecz-
zmiany stężenia substratu jest osiągana czuła kowej zmienności (ang. interconvertible enzy-
kontrola aktywności katalitycznej enzymu. Po- mes) (ryc. 11-7). Enzymy te występują w 2 for-
nadto, analogicznie do zróżnicowania krzy- mach różniących się sprawnością katality-
wych nasycenia O2 hemoglobin odmiennych czną. W zależności od rodzaju enzymu formą
gatunków, sigmoidalne krzywe nasycenia en- o większej aktywności katalitycznej może być
zymów regulatorowych, pochodzących z róż- postać ufosforylowana lub defosforylowana
nych źródeł, mogą być przesunięte w lewo lub (tab. 11-2).
w prawo w zależności od istniejącego in vivo
stężenia substratu. Enzymy mogą mieć wiele miejsc
fosfory lacji
Fosforylacji ulega swoista reszta Ser lub
rzadziej Tyr, z utworzeniem odpowiednio O-
fosfoserynowej lub O-fosfo tyrozyn owej po-
128 / ROZDZIAŁ 11

P-Enz ATP ADP

Enz-Ser>O-PO,:
NMP-Enz

Ryc. 11-7. Regulacja aktywności enzymu w wyni-


ku modyfikacji kowalencyjnej. Strona lewa: fos-
forylacja. Strona prawa: nukleotydylacja. W przy- Ryc. 11-8. Regulacja aktywności enzymu w wyni-
padku obu procesów trifosforanem nukleozydu ku modyfikacji kowalencyjnej, polegającej na fos-
(NTP) jest zazwyczaj ATP, forylacji i defosiorylacjt reszty Ser.

Tabela 11-2. Wybrane przykłady enzymów ssa-


ków, których aktywność katalityczną warunkuje
fosfataz, chociaż ich aktywność jest również
fosforylacja-defosforylacja. E — forma defosforylo- regulowana. Aktywność zarówno kinaz, jak
wana, EP — forma ufosforylowana i fosfataz białek jest kontrolowana przez układ
hormonalny i nerwowy, przy czym szczegółowy
Enzym Aktywność mechanizm tej regulacji nie jest w wielu przypa-
mała duża
dkach poznany.

Ka r bo ks y I aza a cety I o - Co A EP E Regulacja przez fosforylację i


Syntaza glikogenowa EP E dafosforylację zużywa ATP
Reakcje przedstawione na ryc. 11-8 przypo-
Dehydrogenaza pirogronianowa EP E minają wzajemne przekształcenia glukozy i glu-
Reduktaza HMG-CoA EP E kozo-6-fosforanu oraz fruktozo-6-fosforanu
Fosforylaza glikogenowa E EP i fruktozo-l,6-bisfosforanu (p. rozdz. 19).
Liaza cytrynianowa
W wyniku fosforylacji, a następnie defosforyla-
E EP
cji 1 mola substratu (enzymu lub cukru) hydro-
Kinaza fosforylazy b E EP lizie ulcg;i 1 mol ATP.
Kinaza reduktazy HMG-CoA E EP Sugeruje to, że aktywność kinaz (katalizują-
cych reakcje 1 i 3) i fosfataz (katalizujących
reakcje 2 i 4) jest wzajemnie regulowana, bo-
chodnej. Mimo że enzymy mogą zawierać wiele wiem w przeciwnym razie powodowałyby one
reszt Ser lub Tyr, fosforylacja ma charakter niekontrolowaną hydrolizę ATP.
wybiórczy i dotyczy tylko niektórych z nich.
Przypuszczalnie reszty te nie wchodzą w skład 1. Glukoza + ATP -+ ADP + Giukozo-6-P
miejsca katalitycznego, przynajmniej w sensie 2. H,O + Glukozo-6-P -* P\ + Glukoza
struktury pierwszorzędowej, ale stanowią na-
stępny przykład miejsca allosterycznego. Netto: HaO + ATP -» ADP + P;
3. Enz-Sar-OH + ATP — ADP + Enz-Ser-O-P
Białkami przekształcającymi są
kinazy i fosfatazy białek 4. HaO + Enz-Ser-O-P -» P, + Enz Ser-OH
Fosforylację i defosforylację katalizują od- Netto: HaO + ATP -> ADP + Pf
powiednio kinazy i fosfatazy białek (białka
przekształcające — ang. converter proteins),
które w pewnych szczególnych przypadkach
Modyfikacje kowalencyjne,
same mogą ulegać tym modyfikacjom kowalen-
podobnie jak hamowanie przez
cyjnym (ryc. 11-8, tab. 11-2). Istnieją więc
sprzężenie zwrotne, regulują
kinazy kinaz białek i fosfatazy kinaz białek
przepływ metabolitów
katalizujące wewnątrzcząsteczkowe zmiany en-
Regulacja aktywności enzymów, w wyniku
zymów odpowiedzialnych za fosforylację in-
fosforylacji i defosforylacji wykazuje analogie
nych enzymów. Mniej są" natomiast przeko-
z regulacją na zasadzie hamowania przez sprzę-
nujące dowody o fosforylacji i defosforyjacji
ENZYMY: REGULACJA AKTYWNOŚCI / 129

żenię zwrotne. Oba mechanizmy regulują prze- PIŚMIENNICTWO


pływ metabolitów w odpowiedzi na sygnały
fizjologiczne, nie wywołując zmian w ekspresji Crabtree B, Newsholme EA: A systematic approach
genów, obejmując enzymy początkowych eta- to describing and analyzing metabolic control
pów szlaków metabolicznych (często biosyntez) systems. Trends Biochem Sci 1987;12:4.
oraz działając poprzez zmiany w miejscu allo- Kacser H, Porteus JW: Control of meta boli sm: What
sterycznym, a nie katalitycznym. Jednak hamo-
wanie przez sprzężenie zwrotne dotyczy poje- Nestler EJ, Greengard P: Protein phosphorylation in
the brain. Naturę l983;305:583.
dynczego białka i nie podlega regulacji hor- Soderling TR; Role of hormones and protein phos-
monalnej i nerwowej. Przeciwnie regulacja ak- phorylation in metabolit regulation. Fed Proc
tywności enzymów ssaków w wyniku fosforyla- I982;41;2615.
cji i defosforylacji obejmuje wiele białek oraz Scriver CR et al (editors): The Metabolic Basis of
ATP lub inne trifosforany nukleozydów, a tak- Inherited Disease, 6th ed. MeGraw-Hill, 1989.
że jest bezpośrednio kontrolowana przez układ Weber G (editor): Advances in Emyme Regulatiots.
hormonalny i nerwowy. Pergamon Press, 1963—1990.

9 — Biochem in

CZĘSC
Bioenergetyka i metabolizm
węglowodanów oraz lipidów

Bioenergetyka
1
2
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE ENERGIA SWOBODNA JEST


ENERGIĄ UŻYTECZNĄ UKŁADU
Bioenergetyka, czyli termodynamika bioche-
miczna, zajmuje się badaniem zmian energety- Zmiana energii swobodnej (AG) jest tą częścią
cznych towarzyszących reakcjom biochemicz- zmiany energii całkowitej układu, która jest
nym. Dostarcza ona podstawowych reguł wy- wykorzystywana do wykonania pracy, tzn. jest
jaśniających, dlaczego niektóre reakcje mogą ona energią użyteczną, znaną w układach che-
zajść, a inne nie mogą. Układy niebiologiczne micznych jako potencjał chemiczny.
mogą wykorzystywać energię cieplną do wyko-
nywania pracy. Natomiast układy biologiczne są Podstawowe prswa termodynamiki
zasadniczo izotermiczne i używają energię che- dotyczą również układów
miczną do napędzania procesów życiowych. biologicznych
Pierwsza zasada termodynamiki podaje, że
energia całkowita układu i jego otoczenia jest
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE stała. Jest to również prawo zachowania energii.
Głosi ono, że w układzie zamkniętym żadna
Do prawidłowego przebiegu procesów życio- zmiana nie powoduje straty bądź zysku energii.
wych jest wymagane odpowiednie „paliwo" Jednakże w obrębie tego układu zamkniętego,
dostarczające energii. Znajomość sposobu, energia możne być przekazywana z jednej części
w jaki organizm czerpie energie z pożywienia, układu do drugiej lub może być przekształcona
jest podstawą zrozumienia prawidłowego od- w inną formę energii. Na przykład w układzie
żywiania i metabolizmu. Jeżeli dostępne rezerwy biologicznym energia chemiczna może być prze-
energetyczne ulegną wyczerpaniu, to dochodzi kształcona w energię cieplną, elektryczną, me-
do śmierci głodowej. Pewne formy wadliwego chaniczną lub energię promieniowania.
odżywiania są związane z brakiem równowagi Druga zasada termodynamiki podaje, że jeśli
energetycznej (marazm). Szybkość uwalniania proces zachodzi samorzutnie, to musi się zwięk-
energii, mierzona szybkością metabolizmu, jest szać entropia całkowita układu. Entropia jest
regulowana przez hormony tarczycy, której miarą nieuporządkowania (bezładu molekular-
niedoczynność wywołuje chorobę. Wynikiem nego) układu. Przybiera ona wartości mak-
magazynowania nadmiaru energii jest otyłość, symalne z chwilą osiągnięcia przez układ rów-
jedna z najbardziej powszechnych chorób społe- nowagi. W warunkach stałej temperatury i ciś-
czeństw zachodnich. nienia zależność między zmianą energii swobo-
dnej (AG) układu reagującego a zmianą entropii
132 / ROZDZIAŁ 12

(AS) ujmuje następujące równanie, które łączy czenie lub sprzężenie z reakcjami oksydacyj-
2 zasady termodynamiki: nymi. W najprostszej formie ten typ sprzężenia
można przedstawić tak, jak na ryc. 12-1.
AG = AH - TAS
,M 3
gdzie AH oznacza zmianę entalpii (ciepło),
a T oznacza temperaturę bezwzględną.
W warunkach reakcji biochemicznych, po-
nieważ AH równa się w przybliżeniu całkowitej
4
b
zmianie energii wewnętrznej (AE) reakcji, po-
wyższą zależność można wyrazić następująco: Ciepło fi
AG = AE - TAS Ryc.
Jeżeli AG ma znak ujemny, to reakcja za- 12-1.
chodzi samorzutnie z utratą energii swobodnej,
tzn. jest egzoergiczna. Jeśli wartość AG jest
duża, to reakcja zachodzi właściwie aż do końca
i jest zasadniczo nieodwracalna.
Jeżeli AG ma wartość dodatnią, to reakcja
zachodzi tylko wówczas, gdy energia swobodna
może być pobrana z zewnątrz, tzn. reakcja jest
endoergiczna. Jeśli wartość AG jest duża, to
układ jest trwały i charakteryzuje się brakiem Sprzężenie reakcji
lub tylko niewielką skłonnością do reagowania. egzoergicznej z en
doergiczna.
Jeżeli AG równa się zeru, układ jest w stanie
równowagi i nie zachodzą żadne zmiany.
Gdy reagenty znajdują się w stężeniach 1,0
mol/l, AGC oznacza standardową zmianę energii Przemiana metabolitu A w metabolit B za-
swobodnej. Dla reakcji biochemicznych jako chodzi z uwolnieniem energii swobodnej. Prze-
warunki standardowe przyjęto umownie pH miana ta jest sprzężona z inną reakcją, która
7,0. Standardową zmianę energii swobodnej wymaga energii swobodnej do przekształcania
w tych standardowych warunkach (tzn. w pH 7,0) metabolitu C w metabolit D. Ponieważ część
oznacza się jako AG0' energii uwalnianej w reakcji degradacji jest
Standardową zmianę energii swobodnej moż- przekazywana reakcji syntezy w innej postaci
na obliczyć, znając stałą równowagi K'eq niż ciepło, nie należy w przypadku tych reakcji
używać terminów chemicznych: reakcja egzote-
AG°' = -2,303 RT logK'eq
rmiczna i reakcja endotermiczna. Zamiast nich
gdzie R jest stałą gazową, a T oznacza tem- używa się określeń egzoergiczna lub endoergicz-
peraturę bezwzględną (p. str. 95), Należy zwró- na, aby wskazać, że procesom towarzyszy od-
cić uwagę, że w zależności od stężeń różnych powiednio strata lub zysk energii swobodnej,
reagentów wartość AG może być większa lub niezależnie od formy energii biorącej udział
mniejsza od wartości AG"'. w tych procesach. W praktyce, procesy endoer-
Należy podkreślić, że w układach reakcji giczne nie mogą zachodzić samodzielnie, lecz
biochemicznych enzym tylko przyspiesza dojście musza być składnikiem sprzężonego układu
do stanu równowagi i nigdy nie zmienia koń- egzoergiczno-endoergicznego, w którym wypad-
cowych stężeń reagentów w stanie równowagi. kowa zmiana netto jest egzoergiczna. Reakcje
egzoergiczne określa się mianem katabolizm
(degradacja lub utlenienie cząsteczek „pali-
PROCESY ENDOERGICZNE wa"), natomiast reakcja syntez, w wyniku któ-
PRZEBIEGAJĄ W SPRZĘŻENIU Z rych powstają cząsteczki, określa się jako ana-
PROCESAMI EGZOERGICZNYMI bolizm. Wszystkie procesy kataboliczne i ana-
boliczne nazywa się ogólnie metabolizmem.
Procesy życiowe, np. reakcje syntez, skurcz Jeśli reakcja przedstawiona na ryc. 12-1 prze-
mięśniowy, przewodnictwo nerwowe i aktywny biega z lewa na prawo, to całemu procesowi
transport, czerpią energię przez chemiczne połą- musi towarzyszyć utrata energii swobodnej
w postaci ciepła. Jeden z możliwych mecha-
BIOENERGETYKA / 133

nizmów sprzężenia mógłby polegać na uczest- Alternatywną metodą sprzęgania procesów


nictwie w obu reakcjach wspólnego koniecz- egEoergicznych z' procesami endoergicznymi
nego związku pośredniego (I), jest synteza związku bogatoenergetycznego
w reakcji egzoergicznej i włączenie tego nowego
I B+D związku w reakcję endoergiczną. Tym sposo-
A+C bem następuje przeniesienie energii swobodnej
z procesu egzoergicznego do endoergicznego
W ten sposób są sprzężone niektóre reakcje (ryc 12-3).
egzoergiczne i endoergiczne w układach bio- Na rycinie 12-3 — © jest związkiem bogato-
logicznych. Należy uświadomić sobie, że ten typ energetycznym, a © jest odpowiadającym mu
układu ma wbudowany mechanizm biologicz- związkiem małoenergetycznym. Zaletą biologi-
nej kontroli szybkości procesów oksydacyj- czną tego mechanizmu jest to, że ®, w prze-
nych, ponieważ istnienie wspólnego koniecz- ciwieństwie do I w poprzednim układzie, nie
nego związku pośredniego powoduje, że szyb- musi być strukturalną pochodną A, B, C lub D.
kość zużycia produktu szlaku syntezy (D) wa- W ten sposób związek ® może shiżyć jako
runkuje z kolei, przez jego działanie masowe, przekaźnik energii pochodzącej z wielu reakcji
szybkość, z jaką ulega utlenieniu A. Istotnie, te egzoergicznych na równie dużą liczbę reakcji
wzajemne powiązania stanowią podstawę kon- lub procesów endoergicznych, jak to przed-
cepcji kontroli oddechowej, procesu który zabez- stawiono na ryc. J2-4.
piecza organizm przed spalaniem poza kont-
rolą. Rozwinięciem koncepcji sprzężeniowej są PracMy
reakcje odwodornienia, sprzężone za pośrednic- endoMglczne
twem przenośnika międzyenzymowego z reak-
cjami uwodornienia (ryc. 12-2). Syntezy
Rnkcja
«gioergiezne
AH, Przenośnik BH;
Skurcz mięśni
A Przenośni k-H
Ryc. 12-2. Sprzężenie
reakcji odwodornienia i B
uwodornienia za pośrednictwem
przenośnika międzyenzymowego.

Ryc. 12-3. Przeniesienie energii swobodnej z reak


Transport
aktywny
Ryc. 12-4. Przekazanie energii endoergicznym
procesom biologicznym przy udziale „uniwersal-
nego" pośrednika bogatoenergetycznego.

W żywych komórkach najważniejszym bo-


ga toenergetycznym związkiem pośrednim hib
związkiem przenośnikowym (oznaczonym
~ ©) jest trifosfoadenozyna (ATP).

B
FOSFORANY BOGATOEN ERG ETYCZNE
ODGRYWAJĄ KLUCZOWĄ ROLĘ W
cji egzoergicznej do endoergicznej za pośrednict
wem bogatoen erg etycznego metabolitu pośred
PRZEJMOWANIU I PRZENOSZENIU
niego. ENERGII

Wszystkie organizmy, w celu podtrzymania


procesów życiowych, mus74 pobierać energię
swobodną ze swojego środowiska. Organizmy
134 / ROZDZIAŁ 12

a u to troficzne sprzęgają swój metabolizm z pew- od dostarczenia energii pochodzącej z procesów


nymi procesami egzoergicznymi zachodzącymi utleniań przebiegających w mięśniach. Rola
w ich otoczeniu, np. rośliny zielone wykorzys- tych związków w bioenergetyce była wyraźnie
tują energię słoneczną, a niektóre bakterie auto- niedoceniana, aż do czasu gdy Lipmann wpro-
troficzne wykorzystują reakcję Fe2+ wadził pojęcie „fosforanów bogatoenergetycz-
--------------------------------------------------------------------------------------------------
nych" i „fosforanowych wiązań bogatoener-
> getycznych".
Fe3+. Natomiast organizmy heterntroficzne
uzyskują energię swobodną przez sprzęże- Pośrednia wartość energii swobodnej
nie ich metabolizmu z degradacją złożonych hydrolizy ATP, w porównaniu z innymi
cząsteczek organicznych występujących w ich fosforanami organicznymi, ma istotne
środowiskach. We wszystkich tych procesach znaczenie bioenergetyczne
ATP odgrywa kluczową rolę w przenoszeniu Standardową energię swobodną hydrolizy
energii swobodnej z procesów egzoergicz- niektórych biochemicznie ważnych fosforanów
nych na procesy endoergiczne {ryc. 12-3 i 12-4). przedstawiono w tab. 12-1. Na podstawie da-
ATP jest wyspecjalizowanym nukleotydem za-
wierającym adeninę, ryboze i 3 grupy fosfora- Tabela 12-1. Standardowa energia swobodna
nowe (ryc. 12-5). W komórce ATP uczestniczy hydrolizy niektórych biochemicznie ważnych fos
-
w reakcjach w postaci kompleksu z Mg2+ (ryc. foranów organicznychł+
12-6).

AG"
Fosforan organiczny
kj/mof kcal/mol
0- Fosfoenolopirogronian -61,9 -14,8
o- Karbamoilofosforan -51,4 -12,3
i O-P-O-P-
O-P-O-CHS 1,3-Bisfosfogliceryntan -49,3 -11,8
u » n l O

° ° ° kw (do 3-fosfoglicerynian)
Fosfokreatyna -43,1 -10,3
ATP----------► ADP + Pf -30,5 - 7,3
HO OH
ADP-----------» AMP + P, -27,6 - 6,6
Ryc. 12-5. Adenozynotrifosforan (ATP).
Pirofosforan -27,6 - 6,6
Glukozo-1 -fosforan -20,9 - 5,0
Fruktozo-6-f osf ora rt -15,9 - 3,8
AMP -14,2 - 3,4
Glukozo-6-fosforan -13,8 - 3,3
o~ o- o~ Glicerolo-3-fosforan - 9,2 - 2 ,2
-0-P-O-P-O-P-O- Adenozyna
M II II * Pi —fosforan nieorganiczny.
0 0 0 + Wartości dla ATP i większości pozostałych
Ryc. 12-6. Magnezowy kompleks ATP. {Podobnie związków na podstawie Krebsa i Kornberga
wygląda kompleks Mg-ADP). (1957).

Znaczenie fosforanów w metabolizmie po- nych AG°' hydrolizy (oznaczanej w temp. 37°C)
średnim stało się jasne wraz z poznaniem chemi- można ocenić porównawczo skłonność każdej
cznych szczegółów glikolizy oraz roli ATP, z grup fosforanowych do przejścia na odpowie-
difosfoadenozyny (ADP) i fosforanu nieorgani- dni akceptor. Jak widać z tabeli, wartość — 30,5
cznego (Pj) w tym procesie (p. str. 213). Przyjęto, kJ/mol dla hydrolizy końcowego fosforanu
że ATP jest pośrednikiem w przenoszeniu rod- ATP dzieli wymienione związki na 2 grupy.
ników fosforanowych w procesie fosforylacji. Jedną grupę stanowią fosforany małoenergetycz-
Rolę ATP w energetyce biochemicznej sugero- ne, reprezentowane przez estry fosforanowe
wały dane doświadczeń, wskazujących, że pod- uczestniczące w glikohzie, dla których wartość
czas skurczu mięśniowego' rozpada się ATP AG°' hydrolizy jest mniejsza niż dla ATP,
j fosfokreatyna, a ich ponowna synteza zależy natomiast w drugiej grupie, określanej mianem
BIOENERGETYKA / 135

fosforany bogatoenergetyczne, wartość jest wię- powodu, niektórzy preferują określenie poten-
ksza niż dla ATP. Składniki tej ostatniej grupy, cja! przenoszenia grupy zamiast wiązanie boga-
obejmującej ATP i ADP, są zwykle bezwod- toenergetyczne. ATP więc zawiera 2 bogatoener-
nikami (np. fosforan-1 w 1,3 -bis fosfo glicery nia- getyczne grupy fosforanowe, a ADP zawiera 1;
nie), enolofosforanami (np. fosfoenolopirogro- natomiast fosforan w AMP (adenozynomono-
niań) lub fosfoguanidynami (np. fosfokreatyna, fosforanie) jest typu małoenergetycznego, po-
fosfoarginina). Środkowa pozycja ATP pozwala nieważ jest połączony zwykłym wiązaniem est-
mu odgrywać istotną rolę w przenoszeniu energii. rowym (ryc, 12-7).
Inne biologicznie ważne „związki bogatoener-
getyczne" to estry tioiowe zawierające koenzym
A (np. acetylo-CoA), białko przenoszące reszty FOSFORANY
acylowe kwasów tłuszczowych (ang. acyl carrier BOGATOENERGETYCZNE DZIAŁAJĄ
protein; ACP), estry aminokwasów uczest- JAKO OBIEGOWA MONETA
niczące w syntezie białek, S-adenozylometioni- ENERGETYCZNA KOMÓRKI
na (aktywny metyl), UDP-Glc (urydynodifosfo-
ghikoza) i PRPP (5-fosforybozylo-l-piro- Dzięki swemu położeniu, pośrodku listy stan-
fosforan). dardowych energii swobodnych hydrolizy (tab.
12-1), ATP może być donorem fosforanu boga-
Fosforany bogatoenergetyczne toenergetycznego dla związków znajdujących
oznacza się symbolem ~ © się w tabeli poniżej ATP. Z tego samego powo-
W celu zaznaczenia obecności bogatoener- du, w obecności odpowiednich enzymów, ADP
getycznej grupy fosforanowej, Lipmann wpro- może być akceptorem fosforanu bogatoener-
wadził symbol ~®, oznaczający bogatoener- getycznego od związków znajdujących się w ta-
getyczne wiązanie fosforanowe. Symbol ten beli powyżej ATP; w reakcji tej powstaje ATP.
wskazuje, że dołączona do tego wiązania grupa, W istocie, cykl ATP/ADP łączy procesy generu-
po przeniesieniu na odpowiedni akceptor, prze- jące ~© z procesami zużywającymi ~® (ryc.
każe większą ilość energii swobodnej. Z tego 12-8). W ten sposób ATP jest stale zużywany
1odtwarzany.
lub Adenozyno Zasadniczym źródłem MS są 3 procesy uczes-
r tniczące w wychwytywaniu energii, czyli zacho-
Ad e n o zy n o - 0 -P -
M waniu energii: 1. Foforylacja oksydacyjna. Jest to
O ilościowo największe źródło ~ ® w organiz-
mach tlenowych. Energia swobodna, napędza-
-Adenozynotrlfosto jąca ten proces, pochodzi z utlenian w mito-
chondriainym łańcuchu oddechowym (p. str.
ran (ATP) 153). 2. Glikoli/a. W wyniku przemiany do
mleczanu z 1 mola glukozy uzyskuje się netto
o- o- 2 ~©, tworzone w 2 reakcjach katalizowanych
Adeno,2yno - 0 - P - ©/—P - o- odpowiednio przez kinazę fosfogliceryniartową
II """"T
0 0 i kinazę pirogronianową (p. ryc. 19-2). 3. Cykl
kwasu cytrynowego. Bezpośrednio w cyklu po
lub Adenozyno- (&)—(?) wstaje jeden ~ ®, na etapie katalizowanym
przez syntetazę sukcynylo-CoA (p. ryc. 18-3).
Adenozynodltosforan (ADP)
Inna grupa związków, fosfageny, stanowi
0 zapasową formę fosforanów boga to energetycz-
nych. Należy do niej fosfokreatyna, występują-
Adenozyno -O - P - 0 ~ ca w mięśniach kręgowców i w mózgu, oraz
h fosfoarginina występująca w mięśniach bezkrę-
gowców. W warunkach fizjologicznych fosfa-
lub Adenozyno — (ji) geny pozwalają utrzymać stężenie ATP w mięś-
Adenozynomonofosforan (AMP)
niach w sytuacji, gdy ATP jest szybko zużywa-
ny, służąc jako źródło energii do skurczu mięś-
Ryc. 12-7. Struktura ATP, ADP i AMP ukazująca niowego. Odwrotnie, w sytuacji gdy ATP jest
położenie i liczbę fosforanów bogato en erg etycz- pod dostatkiem, zwiększa się stężenie fosfage-
nych (~).
136 / ROZDZIAŁ 12

Fosfo-
1,3-B isfosfog 11 ceryn i a n ga toenergetyczny z mitochondriów do sarkole-
anolopirogronian my i działa jako bufor bogatoenergetyczny. Ten
Fosforylacja
oksydacyjna
bufor może mieć ważne znaczenie w mięśniu
Sukcynyto sercowym, odgrywając rolę natychmiastowej
-CoA
Gl I ce
ra to-3- osłony przed skutkami zawału.
f osf □ Gdy ATP działa jako donor fosforanu
ran z utworzeniem związku charakteryzującego się
niniejszą energią swobodną hydrolizy (tab.
12-1), grupa fosforanowa przekształca się za-
wsze w grupę małoenergetyczną, np.
KINAZA G
LICE ROLO W A

Glicerol +Adenozyno-?
Glicerolo-n + Adenozyno-® ~®

ATP pozwala sprząc reakcje


tertnodynamicznie niekorzystne z
reakcjami termodynamicznie
korzystnymi
Na rycinie 12-1 oraz 12-3 przedstawiono
Inne fosfory I acje,
-aktywacje i
szczegółowo energetykę reakcji sprzężonych.
procesy Tego rodzaju reakcją jest pierwsza reakcja ciągu
endoerglczne glikoli tycznego (p. ryc. 19-2), fosforylacji glu-
Gl
kozy do giukozo-6-fosforanu. Jest ona bardzo
ukozo- 6- endoergiczna i nie może przebiegać samodziel-
fosforan nie w warunkach fizjologicznych.
Glukoza-1,6-
blsfosforan 1. Glukoza+ P ^Glukozo-6-fosforan +
Ryc. 12-8. Rola cyklu ATP/ADP w przenoszeniu
■fosforanu bogatoenergetycznego. Należy zwrócić (AG°'=+13,8kJ/mol)
uwagę, że — © nie występuje w stanie wolnym, ale
w takiej postaci jest przenoszony we wskazanych Aby reakcja mogła zajść, musi zostać sprzężona
reakcjach.
z inną reakcją, która jest bardziej egzoergiczna
niż fosforylacja glukozy endoergiczna. Taką
reakcją jest hydroliza końcowego wiązania fos-
nów służących jako zapas fosforanów bogato- foranowego w ATP,
energetycznych (ryc. 12-9). W mięśniach „czółen-
ko fosfokreatynowe" transportuje fosforan bo- 2. ATP
(AG°'= -30,5 kJ/mol)

KINAZA 1 Gdy (1) i (2) są sprzężone w reakcji katalizowa-


KREATYNOWA
C t nej przez heksokinazę, fosforylacja glukozy
C=MH-«*-
przebiega bc/. trudu w bardzo tgzoergicznej
H3CN

CH,
ADP*T ATP
CHi
reakcji, która w warunkach fizjologicznych jest
daleka od równowagi i z tego powodu praktycz-
nie nieodwracalna.
COOH COOH
= -12,6 kJ/mol)
Fosfokreatyna Kfeatyna MEKSOKINAZA

Ryc. 12-9. Przenoszenie fosforanu bogatoener- Glukoza + ATP -----------► Gliikozo-6-


getycznego z fosfokreatyny ń'a ADP i z ATP na -fosforan+ADP
kreatynę, „Czółenko fosfokreatynowe".
<AG°'= 16,7 kJ/mol)
BIOENERGETYKA /137

Wiele reakcji „aktywacji" zachodzi w ten spo- Kombinacja pąwyższych reakcji umożliwia
sób. obieg fosforanu i przemianę wzajemną nuk-
leotydów adeninowych (ryc. 12-10).
Kinaza adenylanowa umożliwia PIROFOSFATAZA
wzajemną przemianę nukleotydów NIEORGANICZNA
adenino wych
Kinaza adenylanowa (miokinaza) jest en-
zymem występującym w większości komó-
rek. Katalizuje ona przemianę ATP i AMP
w ADP:

KINAZA
ADENYLANOWA

ATP +■ AMP «- -> 2 ADP

Reakcja ta spełnia 3 zadania:


1. Umożliwia wykorzystanie fosforanu bo-
gatoenergetycznego w ADP do syntezy ATP.
2. Umożliwia refosforylację AMP, powstałe
go z ATP w różnych reakcjach aktywacji.
3. Umożliwia zwiększenie stężenia AMP
wraz ze zmniejszeniem się stężenia ATP. AMP Ryc. 12-10. Cykle fosforanowe i przem iana wza
-
działa jako sygnał metaboliczny (allosteryczny) jem n a nuk ieotydów aden in ow ych.
do zwiększenia szybkości reakcji katabolicz-
nych, które z koiei prowadzą do tworzenia
większych ilości ATP (p. str. 246).

Gdy ATP uczestniczy w reakcjach Również inne trifosfonukleozydy


z utworzeniem AMP, wówczas uczestniczą w przenoszeniu fosforanu
powstaje pirofosforan nieorganiczny bogatoene rgety cz n eg o
(PPi) Przy udziale kinazy difosfonukleozydowej
Następuje to np. w reakcji aktywacji dłu- z odpowiednich difosforanów mogą być syn-
gołańcuchowych kwasów tłuszczowych: tetyzowane trifosfonukleozydy podobne do
ATP, ale zawierające inną zasadę niż adenina,
SYNTETAZA np.
ACYLO-CoA

ATP + HS—CoA + R—COOH


AIWP + PP,+ R—CO—SCoA KINAZA
DIFOSFO-
NUKLEOZYDOWA
ATP+UDP ADP+UTP
Reakcji towarzyszy utrata energii swobodnej
w postaci ciepła, co gwarantuje przebieg reakcji (u r yd y n ot r if osfo ra n)
aktywacji w prawo. Jest ona dodatkowo wspo-
magana przez hydrohtyczne rozszczepienie PPj ATP+GDP ADP-rGTP
(AG°r = — 27,6 kJ/mol), katalizowane przez pi- (guanuzynotrifosforan)
rofosfatazę nieorganiczną. Należy zwrócić uwa-
gę, że w wyniku reakcji aktywacji, zachodzącej ATP+CDP ------—<■ ADP+CTP
z utworzeniem pirofosforanu, dochodzi do (cytydynotrifosforan)
utraty 2~©, a nie l~®, jak w przypadku
reakcji z utworzeniem ADP i Pj. Wszystkie te trifosforany uczestniczą w reak-
cjach fosforylaeji zachodzących w komórce. Po-
PIROFOSFATAZA dobnie kinazy monofosfonukleozydowe, swois-
NIEORGANICZNA
ta dla nukleozydów purynowych i swoiste dla
i + HzO 2P,
nuk]eozydów pirymidynowych, katalizują reak-
138 / ROZDZIAŁ 12

cje tworzenia disfosfonukleozydów z odpowied- PIŚMIENNICTWO


nich monofosforanów:
Ernsier L (editor): Bioenergetics. Elsevier, 1984.
Harold FM; The Vitat Force: A Study of Bioener-
SWOISTA KINAZA getics. Freeman, 1986.
MONOFOSFO Klotz IM: Introduclion to Biomolecular Energetics.
NUKLEOZYDOWA
Academic Press, 1986,
ATP + Nukleozydo-J < Krebs HA, Kornberg HL: Energy Transformatwns in
ADP+ Nukleozydo-© ~© Living Matter. Springer, 1957.
Lehninger AL: Bioenergetics: The Molecułar Basis of
Wynika z tego, że kinaza adenylanowa jest BiologicaJ Energy Transformatwns, 2nd ed, Ben-
wyspecjalizowaną kinazą monoiosforanową. jamin, 1971.

Utleniania biologiczne
1
3
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE ZMIANY ENERGII SWOBODNEJ


W UKŁADACH OKSYDACYJNO--
Chemicznie utlenianie definiuje się jako proces REDUKCYJNYCH MOGĄ BYĆ
usuwania elektronów, natomiast redukcję jako WYRAŻONE JAKO POTENCJAŁ
proces przyłączania elektronów; ilustruje to rea- RED.-OKS.
kcja utlenienia jonu żelazawego w jon żelazowy:
W reakcjach obejmujących utlenianie i redu-
Je~ (elektron) -
kcję wymiana energii swobodnej jest propor-
cjonalna do skłonności związków reagujących
do oddawania lub pobierania elektronów. Stąd
+ Fe3+ też, oprócz wyrażania zmian energii swobodnej
jako AG°' (p. rozdz. 12), możliwe jest analogicz-
Wynika z tego, że utlenieniu zawsze towarzyszy ne wyrażenie ich liczbowo jako potencjał ok-
redukcja biorcy elektronów. Ta reguła utleniania sydoredukcyjny lub red.-oks. układu (Eo')_ Za-
— redukcji obowiązuje również w układach zwyczaj porównuje się potencjał oksydoreduk-
biologicznych i jest zasadniczym pojęciem po- cyjny układu (Eo) z potencjałem elektrody wo-
zwalającym zrozumieć istotę utleniań biologicz- dorowej, którego wartość w pH 0 określa się
nych. Należy podkreślić fakt, że wiele utleniań jako 0,0 woltów. Jednak w przypadku układów
biologicznych może zachodzić bez udziału tlenu biologicznych przyjęło się wyrażanie potencjału
cząsteczkowego np. procesy odwodorowania. oksydoredukcyjnego (Eo'} w pH 7,0, w którym
to pH potencjał elektrody wodorowej równa się
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE -0,42 V. W tabeli 13-1 podano potencjały
Chociaż pewne bakterie (beztlenowce) żyją
w nieobecności tlenu, życie wyższych gatunków Tabela 13-1. Niektóre potencjały oksydoredukcyj-
zwierząt jest bezwzględnie zależne od obecności ne o specjalnym znaczeniu w układach oksydore-
tlenu. Głównym procesem zużywającym tlen dukcyjnych ssaków
jest oddychanie tkankowe, które można określić Układ EO'[V1
jako proces kontrolowanej reakcji wodoru z (Je-
nem i tworzenia wody, w którym komórka Bursztynian/cc-ketogluiaran -0,67
uzyskuje energię w postaci ATP. Poza tym tlen H + /H2 -0,42
cząsteczkowy jest wbudowywany do różnych NAD+/NADH -0,32
substratów przez enzymy określane mianem Liponian/dihydroliponian -0,29
oksygenaz; wiele leków, chemicznych zanieczy- Acetoocta n/J3- hydroksymaślan -0,27
szczeń środowiska i chemicznych karcynoge- Piróg ronian/mleczan -0,19
nów (ksenobiotyków) jest meta boi izowanych Szczawiooctan/jabłczan -0,17
przy udziale tej klasy enzymów, określanych Flawoproteina -stary żółty enzym; ult./zred. -0,12
jako system cytochromu P-450. Podawanie tlenu fumaran/bursztynian + 0,03
Cytochrom b; Fe3+/Fe2+ + 0,08
chorym z niewydolnością oddechową lub krąże- Ubichinon/ubichinol + 0,10
niową może uratować im życie, a sporadyczne Cytochrom c; Fe3+/Fe2+ + 0,22
podawanie tlenu pod wysokim ciśnieniem (hi- Cytochrom a; Fe3+/Fe2+ + 0,29
perbaria) ma również zastosowanie kliniczne, Tlen/woda + 0,82
aczkolwiek może to prowadzić do wystąpienia
toksycznych działań tlenu.
140 / ROZDZIAŁ 13

oksy do redukcyjne niektórych biologicznych końcowy akceptor — tlen. Oksydaza traci ak-
układów oksydoredukcyjnych, szczególnie in- tywność w obecności tlenku węgla, cyjanku lub
teresujących w biochemii ssaków. Na podstawie siarkowodoru. Enzym ten również nazywano
przedstawionych w tabeli wartości potencjałów cytochromem a3. Początkowo przypuszczano,
oksy do redukcyjnych można przewidzieć kieru- że cytochrom a i cytochrom a3 są związkami
nek przepływu elektronów z jednej pary ok- niezależnymi, gdyż każdy z nich ma inne widmo
syd o redukcyjnej na drugą. i różne właściwości w odniesieniu do działania
tlenku węgla i cyjanku. W późniejszych bada-
niach wykazano, że te 2 cytochromy występują
ENZYMY UCZESTNICZĄCE W w tym samym białku, a kompleks jest znany
UTLENIANIU I REDUKCJI jako cytochrom aa3. Zawiera on 2 cząsteczki
OKREŚLA SIĘ MIANEM hemu, z których każda ma atom Fe występujący
OKSYDOREDUKTAZ podczas utleniania i redukcji w formie Fe3+ lub
Fe2+. Kompleks zawiera również 2 atomy Cu,
Oksydoreduktazy podzielono na 4 grupy: każdy z nich związany z jednostką hemową.
oksydazy, dehydrogenazy, peroksydazy i ok- Fcnolaza (tyrozynaza, oksydaza polifenolo-
sygenazy. wa, oksydaza katecholowa) jest zawierającym
miedź enzymem o szerokiej swoistości substra-
towej. Katalizuje ona przemianę monofenoli
OKSYDAZY UŻYWAJĄ TLENU JAKO lub o-difenoli w 0-chinony. Również inne en-
AKCEPTORA WODORU zymy zawierają miedź.

Oksydazy katalizują oderwanie wodoru Niektóre oksydazy są flawoproteinami


z substratu w reakcji, w której tlen jest biorcą Enzymy flawo protein owe zawierają mononu-
wodoru*. Produktem reakcji jest woda lub kleotyd flawinowy (FMN) lub dinukleotydflawi-
nadtlenek wodoru (ryc. 13-1). noadeninowy (FAD) jako grupy prostetyczne.
FMN i FAD są wytwarzane w organizmie z wita-
miny — ryboflawiny (p. rozdz. 53).
FMN i FAD są zwykle mocno — ale nie
kowalencyjnie — związane z odpowiednim apo-
enzymem. Enzymy flawoproteinowe, określane
mianem meltdoflawoprotein, zawierają jeden
lub więcej metali, które są niezbędne do działa-
nia enzymu.
Do tej grupy oksydaz zalicza się min. ok-
Ryc. 13-1. Utlenianie metabolitów katalizowane sydazę L-aminokwasową, współdziałający
przez oksydazę (A) tworzącą wodę, (B) tworzącą z FMN enzym występujący w nerkach. Enzym
H2 O 3 . ten katalizuje deaminację oksydacyjną natural-
nie występujących L-aminokwasów. Szeroko
rozpowszechniona jest oksydaza ksantynowa,
Niektóre oksydazy zawierają miedź której aktywność wykryto w mleku, jelicie cien-
Oksydaza cytochromowa jest hemoproteiną kim, nerce i wątrobie. Zawiera ona molibden
szeroko rozpowszechnioną w wielu tkankach i odgrywa ważną rolę w przemianie zasad
roślinnych i zwierzęcych. Jest ona końcowym purynowych w kwas moczowy (p. str. 425). Ma
przenośnikiem elektronów w mitochondrial- ona szczególne znaczenie w wątrobie i nerkach
nym łańcuchu oddechowym, a zatem jest od- ptaków, które wydalają kwas moczowy jako
powiedzialna za reakcję, w której elektrony główny azotowy produkt końcowy metaboliz-
pochodzące z utleniania cząsteczek substratów mu nie tylko puryn, iecz także katabolizmu
przez dehydrogenazy są przenoszone na ich białek i aminokwasów.
Dehydrogenaza aldehydowa jest enzymem
* Czasami nazwa „oksydaza" jest używana jako związanym z FAD, występującym wwątrobie
ogólne określenie wszystkich enzymów, które katali- ssaków. Jest to tnetaloflawoproteina zawierają-
zują reakcje wymagające udziału tlenu cząsteczkowe- ca molibden i żelazo niehemowe, a działa na
go- aldehydy i substraty N-heterocykliczne.
UTLENIANIA BIOLOGICZNE / 141

Przenośnik 8H, drugi w sprzężonej reakcji oksydoredukcyjnej


(Zred)
(Uli) (ryc. 13-2). Te deriydrogenazy są swoiste wzglę-
Przenośnik- B dem ich substratów, ale często używają tego
(Utl) (Utl)
(Zred) samego koenzymu lub przenośnika wodorów
DEHYDROGENAZA DEHYDflOGENAZA co inne dehydrogenazy. Ponieważ reakcje są
SPECYFICZNA DLA A SPECYFICZNA DLft
odwracaine, właściwości te pozwalają swobod-
nie przenosić równoważniki redukujące we-
Ryc. 13-2. Utlenianie metabolitów katalizowane
przez dehydrogenazy, zachodzące bez udziału łań
wnątrz komórki. Ten typ reakcji, w której jeden
cucha oddechowego, subslrat utlenia się kosztem drugiego, jest użyte-
czny zwłaszcza w nieobecności tlenu umożliwia
bowiem przebieg procesów oksydacyjnych,
b. Jako składniki łańcucha oddechowego
transportującego elektrony z substratu na tlen
Interesująca, ze względu na zastosowanie (ryc. 13-4).
w oznaczaniu stężenia glukozy, jest oksydaza
glukozowa, FAD-zaJeżny enzym otrzymywany Niektóre dehydrogenazy są zależne od
z grzybów. koenzymów nikotynoamidowych
Mechanizm reakcji oksydoredukcyjnych, ka- Ta kategoria enzymów obejmuje liczną grupę
talizowanych przez te enzymy, jest złożony. dehydrogenaz, których koenzymem jest dinuk-
Jednakże są dowody na to, że redukcja pierś- leotyd nikotynoamido-adeninowy (NAD+) lub
cienia izoalloksazynowego zachodzi w 2 eta- fosforan dioukleotydu nikotynoamido-adeni-
pach przez pośredni związek semichinonowy nowego (NADP+). Niektóre dehydrogenazy
(wolny rodnik) (ryc. 13-3). mogą używać zarówno NAD+, jak i NADP+-
NAD+ i NADP+ są wytwarzane w organizmie
2 witaminy —• niacyny (p. ryc. 53-4). Koenzymy
DEHYDROGENAZY NIE MOGĄ te ulegają redukcji przez swoisty substrat dehy-
UŻYWAĆ TLENU JAKO AKCEPTORA drogenazy i reoksydacji przez właściwy akcep-
WODORÓW tor elektronów (ryc. 13-5). Mogą one swobod-
nie i odwracalnie dysocjować od odpowiednich
Ta klasa obejmuje dużą liczbę enzymów. apoenzymów.
Spełniają one 2 zasadnicze funkcje: a. Na ogół NAD-zależne dehydrogenazy katali-
Przenoszą wodory z jednego substratu na zują reakcje oksydoredukeji w oksydacyjnych

Ryc. 13-3. Redukcja pierścienia izoalloksazynowego w nukleotydach Ilawinowych.

[DEHYDROGENAŹA] | DEHYPROGENAZAl j PEHYDROSENAZAI [OKSYDAZA I


Przenośnik Przenośnik-H,Przenośnik
AH 3 (Utl)

Przenośni y\przenośnlK-H,
A 1 k
lU tt) (Zred) 2 (Utl)
(Zred) ostatecznie

przez oksydazę w łańcuchu


Ryc. 13-4. Utlenianie metabolitu przez dehydrogenazy
oddechowym.
142 / ROZDZIAŁ 13

DEHYDFIOGENAZ
A SWOISTA DLA CONHj
A

N Postać A
R

DEHYDROGENAZA
SWOISTA DLA B

NAD+ +
Ryc. 13-5. Mechanizm utleniania i redukcji koenzymów nikotynoamidowych. Nikotynoamid jest
redukowany stereospecyficznie w pozycji 4 przez substrat AH2. Jeden z atomów wodoru zostaje oderwany
od substratu jako anion wodorkowy H" (jądro wodoru z 2 elektronami) i przeniesiony na atom węgla
w pozycji 4 nikotynoamidu, gdzie może zostać przyłączony w położeniu A lub B w zależności od swoistości
dehydrogenazy katalizującej tę reakcję. Drugi atom wodoru z pary wodorów oderwanych od substratu
pozostaje w środowisku wolny jako kation wodorowy.

szlakach metabolizmu, np. w glikolizie, cyklu bursztynianowa, dehydrogenaza acylo-CoA i mi-


kwasu cytrynowego i mitochondrialnym łań- tochondrialna dehydrogenaza glicerolo-3-fosfo-
cuchu oddechowym. Z kolei NADP-zależne ranowa przenoszą równoważniki redukcyjne
dehydrogenazy są charakterystyczne dla syntez bezpośrednio z substratu na łańcuch oddecho-
redukcyjnych, np. pozamitochondrialnej synte- wy (p. ryc. 14-3). Inną rolą dehydrogenaz
zy kwasów tłuszczowych i syntezy steroidów, zależnych od flawin jest udział w odwodorowa-
NADP jest również koenzymem dehydrogenaz niu (przez dehydrogenazę dihydroliponianową)
cyklu pentozofosforanowego. Niektóre dehyd- zredukowanego liponianu, związku pośrednie-
rogenazy zależne od koenzymu nikotynoami- go w dekarboksylacji oksydacyjnej pirogronia-
dowego zawierają cynk, np. dehydrogenaza nu i a-ketoglutaranu (p. ryc. 14-3). W tym
alkoholowa z wątroby i dehydrogenaza gliceral- szczególnym przypadku, z powodu niskiego
dehydo-3-fosforanowa z mięśni szkieletowych; potencjału o ksy do redukcyjnego, flawoproteina
jony cynku nie uczestniczą w reakcji oksydore- (FAD) działa jako przenośnik wodorów ze
dukcji. zredukowanego liponianu na NAD (p. ryc. 19-
5). Flawoproteina przenosząca elektrony jest
Niektóre dehydrogenazy są zależne od pośredniczącym przenośnikiem elektronów
ryboflawiny między dehydrogenaza acylo-CoA a łańcuchem
Grupy {lawinowe związane z tymi dehyd- oddechowym (p. ryc. 14-3).
rogenazami są podobne do FMN i FAD wy-
stępujących w oksydazach. Zasadniczo są one Niektóre cytochromy mogą być
ściślej związane ze swoimi apoenzymami niż traktowane jako dehydrogenazy
koenzymy nikotynoamidowe. Większość dehy- Z wyjątkiem oksydazy cytochromowej (opi-
drogenaz ryboflawi nowych bierze udział w prze- sanej wcześniej), cytochromy są klasyfikowane
noszeniu elektronów w (lub dn) łańcuchu od- jako dehydrogenazy. Ich identyfikację i badanie
dechowym. Dehydrogenaza NADH jest członem ułatwia właściwość występowania w stanie zre-
łańcucha oddechowego działającym jako prze- dukowanym charakterystycznych pasm absor-
nośnik elektronów między MADH a skład- pcyjnych, które zanikają po utlenieniu cząste-
nikami bardziej elektrododatnimi (p. ryc. 14-2). czki. W łańcuchu oddechowym cytochromy
Inne dehydrogenazy, takie jak dehydrogenaza funkcjonują jako przenośniki elektronów między
UTLENIANIA BtOLOGiCZNE / 143

flawoproteinami a oksydazą cytochromową (p. go glutationu rozkład H2O2 i nadtlenków lipi-


ryc. 14-3-). Cytochromy są hemoproteinami za- dów, zapobiegając w ten sposób utlenieniu
wierającymi żelazo, w których atom żelaza lipidów błonowych i hemoglobiny przez nad-
podczas oksydoredukcji występuje naprzemien- tlenki (p. str. 233).
nie w postaci Fe3+ lub w postaci Fe2+. W łań-
cuchu oddechowym występuje kilka różnych Katalaza używa nadtlenku wodoru
cytochromów, mianowicie cytochromy b, Ci, c, zarówno jako donora, jak i akceptora
a i a3 (oksydazą cytochromową). Spośród nich elektronów
tylko cytochrom c jest rozpuszczalny w wodzie. Katalaza jest hemoproteiną zawierającą
Cytochromy występują również poza łańcu- 4 grupy hemowe. Wykazuje ona aktywność
chem oddechowym, np. w siateczce endoplaz- peroksydazową oraz dodatkowo może katali-
matycznej {cytochromy P-450 i b5). zować reakcję, w której jedna cząsteczka H3O2
jest substratem oddającym elektrony, a druga
cząsteczka H2Oi jest utleniaczem, czyli akcep-
PEROKSYDAZY UŻYWAJĄ torem elektronów. W warunkach in vivo katala-
NADTLENKU WODORU LUB za wykazuje zwykle aktywność peroksydazową.
NADTLENKÓW ORGANICZNYCH
JAKO SUBSTRATÓW KATALAZA

Do tej kategorii zalicza się 2 typy enzymów: 2 H2O2 2 H2O + O2


klasyczne peroksydazy i katalazę. Oba typy
Występowanie katalazy stwierdzono we
występują zarówno u zwierząt, jak i u roślin,
krwi, szpiku kostnym, błonach śluzowych, ner-
Peroksydazy chronią organizm przed szkod-
kach i wątrobie. Przyjmuje się, że rozkłada ona
liwymi nadtlenkami. Nagromadzenie się nad-
nadtlenek wodoru tworzony w reakcjach oksy-
tlenków może prowadzić do tworzenia wolnych
daz. W wątrobie oraz wielu innych tkankach
rodników, co z kolei może być przyczyną uszko-
wykazano w komórkach obecność peroksyso-
dzenia błon itp. i jednym z czynników prowa-
mów, które charakteryzują się dużą aktywnoś-
dzących do miażdżycy i nowotworów (p. rozdz.
cią oksydaz i katalazy. Ten fakt sugeruje, że
16).-
zgrupowanie enzymów wytwarzających H2O2 z
enzymem rozkładającym nadtlenek wodoru
Peroksydazy redukują nadtlenki, jest biologicznie korzystne (ryc. 13-6). Poza
używając wielu różnych związków jako
akceptorów elektronów
Aczkolwiek pierwotnie sądzono, że są en-
zymami roślinnymi, peroksydazy znajdują się
w mleku, w leukocytach, płytkach krwi i innych
tkankach metabolizujących eikozanoidy (p. str.
290). Grupą prostetyczną peroksydaz jest pro-
A H2 A
tonem, który przeciwnie niż w większości hemo-
protein jest luźno związany z apoproteiną.
W reakcji katalizowanej przez peroksydaze. - H2O5 I KATALAZA 2H;O
nadtlenek wodoru jest redukowany kosztem
różnych związków, np. askorbinianu, chinonów
i cytochromu c, które działają jako biorcy
elektronów. Reakcja katalizowana przez perok-
sydaze jest złożona, ale jej ogólny zapis można Ryc. 13-6. Rola katalazy w procesie rozkładu
przedstawić następująco: nadtlenku wodoru.

JPEROKSYDAZA
H2 O 2 2 H 2O + A enzymami peroksysomalnymi, wytwarzającymi
nadtlenek wodoru, źródłem H2O2 mogą być
W erytrocytach i innych tkankach, peroksydaza reakcje katalizowane przez mitochondrialny
glutationu, zawierająca selen jako grupę pro- i mikrosomalny układ transportujący elektrony
stetyczną, katalizuje w obecności zredukowane- oraz oksydazę ksantynową.
144 / ROZDZIAŁ 13

OKSYGENAZY KATALIZUJĄ Mikrosomalne systemy


BEZPOŚREDNIE PRZENIESIENIE I monooksygenaza-cytochrom P-450
PRZYŁĄCZENIE TLENU 00 katalizują hydroksylację wielu leków
CZĄSTECZKI SUBSTRATU Monooksygenazy te występują w mikroso-
mach wątroby razem z cytochromem P-450
Oksygenazy uczestniczą raczej w syntezie lub i cytochromem b 5 . Zarówno NADH, jak
degradacji wielu różnych typów metabolitów, i NADPH dostarczają równoważników redu
a nie w procesach dostarczających komórce kujących do redukcji tych cytochromów (ryc.
energii. Enzymy tej grupy katalizują reakcje 13-7), które z kolei są utleniane przez substraty
przyłączenia tlenu do cząsteczki substratu. Rea- w wieloetapowym procesie enzymatycznym
kcja przebiega dwuetapowo: 1) wbudowanie określanym mianem cyklu hydroksylacyjnego
tlenu do centrum katalitycznego enzymu i 2) (ryc. 13-8). "
reakcja redukcji lub przeniesienia związanego IHYDHOKSYLAZA [
z enzymem tlenu do substratu. Oksygenazy Lek-H O2+ 2Fez+ + ZH
można podzielić na 2 podgrupy. (P-4S0)

Dioksygenazy (transferazy tlenu, (P-450)


prawdziwe oksygenazy) przyłączają do
substratu oba atomy tlenu Wśród leków metaboiizowanych przez ten
Podstawowa reakcja przebiega następująco: układ enzymatyczny znajdują się: benzopiren,
aminopiryna, anilina, morfina i benzofetamina.
A + 02 AO2 Wiele leków, np. fenobarbital, może wywoły- ■
wać indukcję syntezy enzymów mikrosomal-
Do tej podgrupy należą enzymy zawierające nych i cytochromu P-450.
żelazo, np. dioksygenaza homogentyzynowa (ok-
sydaza, p. str. 369) i dioksygenaza 3-hydroksy- Mitochondrialne układy
antrani łanowa (oksydaza, p. str. 376) z wątroby monooksygenaza-cytochrom P-450
oraz enzymy wykorzystujące hem, np. diok- katalizują reakcje hydroksylacji
sygenaza L-trj ptofanowa (pirolaza tryptofano- steroidów
wa, p. str. 376) z wątroby. Te układy enzymatyczne występują w tkan-
kach steroidogenicznych, takich jak kora nad-
Monooksygenazy (oksydazy nerczy, jądra, jajniki, łożysko. Biorą one udział
o mieszanej funkcji, hydroksylazy) w biosyntezie hormonów sterośdowych z chole-
wbudowują do substratu tylko 1 atom sterolu (hydroksylacja na C22 i C20 w procesie
tlenu odszczepiania łańcucha bocznego oraz w pozy-
Drugi atom tlenu ulega redukcji do wody, co cji l i p i 18). Nerkowe systemy monooksygena-
wymaga udziału dodatkowego donora elektro- za-cytochrom P-450 katalizują la- i 24-hydro-
nów lub kosubstratu ksylacje 25-hydroksychotekalcyferolu, a układ
wątrobowy katalizuje hydroksylację w pozycji
A— H + O2 + ZH2 A—OH + H 2 O + Z 26 w procesie biosyntezy kwasów żółciowych.

Amlnooksydaza Itp. CN"


NADH Cyt b»-ł*- Desaturaza Efearolio-CoA
9
Flawoproleina

Flawroprotelna,
■A Cvt P-450-^ Hydroksylacja

NADPHf-*

. Feroksydacja lipidów
Oksygenaza hem u

Ryc. 13-7. Mikrosomalnyjańcuch przenoszący elektrony. Zaznaczono miejsce hamowania przez cyjanek
(CN>.
UTLENIANIA BIOLOGICZNE / 145

SubstratA-H
A-OH
■ P-450-A-H

Ryc 13-8. Mikrosomalny cykl


P-450-A-H
| REDUKTAZA NADPH-CylP^t50 I
hydroksylacyjny.
NADP + ^ - Przedstawiony układ jest
typowy dla hydroksylaz
steroidowych kory nadnerczy.
Mikrosomalny system
hydroksylacyjny w wątrobie nie
wymaga udziału białka
żelazosiarkowego (Fe^).
Zaznaczono miejsce
hamowania przez tlenek
węgla (CO).

Wewnętrzna
błona Strona^
mitochondriaina wewnętrzna
umiejscowione na
Strona Jabłczan wewnętrznej powierzchni mi-tochondrialnej
zewnętrzna błony wewnętrznej: swoistą względem NADP
Ryc. 13-9. flawoproteine mającą FAD, białko Fe2S2
Mitochondnalny (adrenodoksynę) i cytochrom P-450 (ryc. 13-
lzocytry-
układ monooksyge- nlan
9).
naza-cytochrom P-
450. Fe2S 2- białko
żelazosiar- kowe WOLNY RODNIK PONADTLENKOWY
(adrenodoksyna). MOŻE BYĆ ODPOWIEDZIALNY ZA
Ponieważ NADP{H) nie TOKSYCZNOŚĆ TLENU
może przejść przez
bfonę
mitochondrialna,
Hydroksysteroid Tlen jest substancją potencjalnie toksyczną.
źródła równoważników Jego toksyczność wiązano dotychczas z tworze-
redukujących są ograniczone do takich niem H2O:- Ostatnio jednak, uwzględniając
substratów, jak jabłczan i izocytrynian, które mogą łatwość, z jaką tlen w tkankach ulega redukcji
być utleniane przez wewnątrzmitochondriat- ne do wolnego anionorodnika ponadtlenkowego
dehydrogenazy współdziałające z NADP. {C>2~') i występowanie u organizmów tlenowych
(ale nie u beztlenowców bezwzględnych) dys-
mutazy ponadtlenkowej, przypuszcza się, że tok-
syczność tlenu wynika z przemiany jego w po-
W korze nadnerczy zawartość mitochondrjlal- nadtlenek. Dotychczas brak jednak bezpośred-
nego cytochromu P-450 jest 6-krotnie większa nich dowodów toksyczności ponadtienku.
od ilości cytochromów łańcucha oddechowego. Ponadtlenek powstaje wówczas, gdy zredu-
Układ monooksygenazy zawiera 3 składniki kowane flawiny, znajdujące się np. w oksydazie
ksantynowej, ulegają jednoetektronowej reok-
sydacji przez tlen cząsteczkowy. Ponadtlenek
powstaje również z tlenu cząsteczkowego pod-
czas jednoetektronowych utieniań zachodzą-
cych w łańcuchu oddechowym:

II) — Bicthcmia
146 / ROZDZIAŁ 13

Enzym-H2 + O2-----------* Enzym-H + O2~ + H+ rodników, takich jak O2~" i ograniczają tok-
syczność tlenu (p. rozdz. 54).
Ponadtlenek może redukować cytochrom
c będący w formie utlenionej:
PODSUMOWANIE
Cytc<Fe3+> Cytc(F« 2+ )
1. W układach biologicznych, tak jak w che
lub może być usuwany przez swoisty enzym micznych, utlenieniu (utracie elektronów) za
— dysmutazę ponadtlenkową. wsze towarzyszy redukcja biorcy elektronów.
2. Oksydoreduktazy dzieli się na 4 grupy:
oksydazy, dehydrogenazy, peroksydazy i ok-
DYSMUTAZA sygenazy.
PONADTLENKOWĄ
3. Oksydazy i dehydrogenazy spełniają różne
2 " +2H + H 2 O 2 + O2 funkcje w metabolizmie, ale obie klasy en
zymów odgrywają zasadniczą rolę w oddycha
W tej reakcji ponadtlenek działa zarówno niu.
jako utleniacz, jak i reduktor. Chemiczne dzia- 4. Peroksydazy chronią organizm przed
łanie ponadtlenku w tkankach wzmacnia się uszkodzeniem przez woine rodniki, a oksygena-
w wyniku reakcji łańcuchowej wolnych rod- zy pośredniczą w hydroksylacji leków.
ników. Przypuszcza się, żeO2~' związany z cy-
tochromem P-450, jest związkiem pośrednim
w reakcji aktywacji tlenu w procesie hydro- PIŚMIENNICTWO
ksylacji (ryc. 13-8).
Wydaje się, że funkcja dysmutazy ponadtien- Bonnett R: Oxygen activation and tetrapyrroles.
kowej polega na ochronie organizmów tleno- Essays Biochem 1981;17:1.
wych przed cytotoksycznym działaniem ponad- Ernster L (editor): Bioenergetics. Elsevier, 1984.
tlenku. Enzym występuje w wielu różnych kom- Fleisher S, Packer L (editors); Biologica) oxidations,
partmentach komórkowych. Enzym cytoplaz- mierosomal, cytochrome P-450, and other hemo-
matyczny składa się z 2 podjednostek zawierają- protein systems. In: Methods in Enzymology. Vol
52. Biomembranes, part C. Academic Press, 1978.
cych po jednym jonie Cu2+ i Zn3+, podczas gdy Friedovich I: Superoxide dismutases. Annu Rev Bio-
enzym mitochondrialny zawiera Mn2+ podobnie chem 1975;44:147.
jak enzym bakteryjny. Fakt ten potwierdza Nicholls DG: Cytochromes and Celi Respiration.
hipotezę, że mitochondria rozwinęły się z Proca- Carolina Biological Supply Company, N. Caro-
ryota, które weszły w symbiozę z Protoeucaryo- lina, 1984.
ta. Dysmutaza występuje we wszystkich głów- Salemme FR: Structure and function of cytochromes
nych tkankach tlenowych. Aczkolwiek przenie- c. Annu Rev Biockem 1977;46:299.
Tolbert NE: Metabolic pathways in perosisomes and
sienie zwierząt do atmosfery składającej się g]yoxysomes. Annu Rev Biochem 1981;5©:133.
w 100% z tlenu powoduje adaptacyjne zwięk- Tyler DD, Sutton CM: Respiratory enzyme systems
szenie ilości enzymu, zwłaszcza w płucach, to in mitochondrial membranes. Page 33 in: Mem-
jednak przedłużony pobyt w tej atmosferze branę Structure and Function. Vol 5. Biltar EE
prowadzi do uszkodzenia płuc i śmierci. Prze- (editor). Wiley, 1984.
ciwutleniacze, np. a-tokoferol (witamina E), White RE, Coon MJ: Oxygen activation by cyto-
działają również jako wychwytywacze wolnych chrorae P-450. Annu Rev Biochem 1980;49:315.

*
Fosforyla cja oksydacyjna i
mitochondrialne systemy 1
transportujące
4
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE węglowodanów jest dostępna w obrębie mito-


chondriów w postaci równoważników reduku-
Mitochondrion określa się mianem „sifowni" jących ( —H lub elektrony). Mitochondria za-
komórki, ponieważ wewnątrz tej organelli za- wierają zespół katalizatorów, nazwany łańcu-
chodzi wychwytywanie większości energii po- chem oddechowym. Zbiera on i przenosi rów-
chodzącej z utleniań tkankowych. Mitochond- noważniki redukujące, kierując je do ich koń-
rialny proces wytwarzania bogatoenergetycz- cowej reakcji z tlenem, w której powstaje woda.
nego związku (ATP), sprzężony z oddychaniem, Mitochondria zawierają również układ enzyma-
określa się mianem fosforylacji oksydacyjnej. tyczny gromadzący uwalnianą energię swobod-
ną w postaci bogatoenergetycznego wiązania
fosforanowego. Poza tym zawierają one układy
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE enzymatyczne warunkujące wytwarzanie więk-
szości równoważników redukujących zbiera-
Fosforylacja oksydacyjna umożliwia organi- nych przez łańcuch oddechowy. Są to enzymy
zmom tlenowym związać znacznie większą P-oksydacji i cyklu kwasu cytrynowego. Ten
część dostępnej energii swobodnej substratów ostatni układ jest końcowym szlakiem metabo-
oddechowych w porównaniu z organizmami licznym wspólnym dla utleniania wszystkich
beztlenowymi. Przebieg tego procesu wyjaśnia głównych składników pokarmowych. Powiąza-
teoria chemiosmotyczna. Niektóre leki (np. nia te przedstawiono na ryc. 14-1.
amobarbital) i trucizny (np. cyjanek, tlenek
węgla) hamują iaricuch oddechowy i wtórnie
fosforylację oksydacyjną, zwykle z fatalnymi SKŁADNIKI ŁAŃCUCHA
następstwami. Obecnie znamy wiele wad dzie- ODDECHOWEGO
dzicznych, dotyczących składników mitochon- SĄ UPORZĄDKOWANE
drialnego łańcucha oddechowego i fosforylacji W KOLEJNOŚCI WZRASTAJĄCYCH
oksydacyjnej. Wady te ujawniają się w postaci POTENCJAŁÓW RED. OKS.
iniupatii, encefalopalii, a często i kwasicy mle-
czanowej. Zasadnicze składniki łańcucha oddechowego
przedstawiono na ryc. 14-2. Wodory lub elektro-
ny przepływają stopniowo przez łańcuch odde-
ŁAŃCUCH ODDECHOWY ZBIERA chowy — od składników bardziej elektroujem-
I UTLENIA RÓWNOWAŻNIKI nych do bardziej elektrododarniego tlenu. Roz-
REDUKUJĄCE piętość red.-oks. układu od NAD+/NADH do
O2/2H2O wynosi 1,1 V (p. tab. 13-1).
Cała użyteczna energia, uwalniana podczas Główny łańcuch oddechowy w mitochond-
utleniania kwasów tłuszczowych i aminokwa- riach katalizuje ciąg reakcji, przebiegających od
sów, oraz niemal cała energia z utleniania dehydrogenaz, współdziałających z NAD, przez
148 / ROZDZIAŁ 14

POKARM I
Kwasy tłuszczowe ATP
Ttuszcze—.®
p- Oksydacja
Glicerol

Węgło- -g
woda my—* . Glukoza itp__
Łańcuch oddechowy
g
1 . Aminokwasy
I
ADP
Białka — i-

Pozamitochondrialne źródła
równoważników redukujących

Ryc. 14-1. Rola mitochondrialnego łańcucha oddechowego w przekształcaniu energii chemicznej


pożywienia w ATP. Utlenianiu większości składników pokarmu towarzyszy wytwarzanie równoważników
redukujących (2H), które są zbierane przez łartcuch oddechowy w cełu ich utlenienia i sprzężonego z tym
wytwarzania ATP.
Cytochromy

-^l^-
H+
Substral Y

H+ 2H+ 2H+
Ryc. 14-2. Przenoszenie równoważników redukujących w łańcuchu oddechowym.

Pro I i na Bursztynian
3-Hyd ro k sy acyl o-Co A Cholina
3-Hyd roksymaślan
Glutami niań Fp
Jabtczan (FAD) FeS
Izocytrynian Acyło-CoA
Sarkozyna Dl \..
metyl og li cyna
-Cyt ■Cytc
Cu

Glice ro lo-3-f osf o ran

Ryc. 14-3. Składniki mitochondrialnego łańcucha oddechowego. FeS uczestniczy w transporcie


elektronów, zbierając je z flawoproteiny lub cytochromu b: Cyt — cytochrom, ETF — flawoproteina
przenosząca elektrony, FeS — białko że I a zos i arko we, Fp — flawoproteina, Q — ubichinon.
FOSFORYLACJA OKSYDACYJNA / 149

OH
Forma całkowicie utleniona. Forma samlchlronowa
ożyli chfnonowa (wolny radnik} Forma zredukowana,
czyli chinolowa
(hydrochincn)

Ryc. 14-4. Struktura ubichinonu (Q), n — liczba jednostek izoprenoidowych; waha się ona w granicach
6—10, tj. Q6-io-

flawoproteiny i cytochromy do tlenu cząstecz- flawoproteinami) i 7. cytochromem b. Zarówno


kowego, Nie wszystkie substraty są związane siarka, jak i żelazo uczestniczą w jednoelek-
z łańcuchem oddechowym przez dehydrogena- tronowym mechanizmie oksyd o redukcyjnym
zy współdziałające z NAD; niektóre ze względu (ryc. 14-5).
na ich bardziej dodatnie potencjały red.-oks.
(np. fumaran/bursztynian; P- tab. 13-1) wiążą
się bezpośrednio z dehydrogenazami będącymi
fiawoproteinami, które z kolei są związane
z cytochromami łańcucha oddechowego (ryc.
14-3).
Poza wspomnianymi przenośnikami w łań- Pr—Cvl-S
cuchu oddechowym znajduje się dodatkowy
przenośnik łączący flawoproteiny z cytochro-
mcm b, białkiem o najniższym potencjale ok-
sydo/edukcyjnym w Łańcuchu cytochromo-
wym. Ten dodatkowy przenośnik, który na-
zwano ubichinonem lub CoQ (koenzymem Q; p.
ryc. 14-4), występuje w mitochondriach w wa-
runkach tlenowych w utlenionej formie chino-
nowej, a w warunkach beztlenowych w zredu- Ryc, 14-5. Kompleks białka żelazosiarkowego
kowanej formie chinolowej, Ubichinon jest (^6484).®— siarka nietrwała w środowisku kwaś-
składnikiem lipidów mitochondrialnych, zawie- nym, Pr — apoprotein3, Cys — reszta cysteinowa.
Niektóre białka żeiazosiarkowe zawierają 2 atomy
rających przede wszystkim fosfolipidy, tworzące
żelaza i 2 atomy siarki
część struktury błony mitochondrialnej. Stru-
ktura koenzymu Q jest bardzo podobna do
budowy witamin K i E; podobna jest również do
plastochinonu znajdującego się w chloroplas-
tach. Wszystkie te związki charakteryzują się Na rycinie 14-3 przedstawiono, zgodnie
poliizoprenoidowym fańcuchem bocznym. z współczesnymi poglądami, sekwencję zasad-
W mitochondriach koenzym Q występuje niczych składników łańcucha oddechowego. N a
w znacznym stechiometrycznym nadmiarze elektroujemnym końcu łańcucha dehydrogeńa-
względem pozostałych członów łańcucha od- zy katalizują przeniesienie elektronów z sub-
dechowego. Ten fakt sugeruje, że jest on rucho- stratów na NAD łańcucha. Sposoby tego prze-
my m_ elementem łańcucha oddechowego i że noszenia mogą być dosyć różne, a-Ketokwasy
zbiera on równoważniki redukujące z bardziej — pirogronian i a-ketoglutaran — mają własne
nieruchomych kompleksów flawoproteinowych kompleksy dehydrogenaz, zawierające liponian
i przenosi je na cytochromy. 1 FAD, które pośredniczą w przenoszeniu elek-
Innym składnikiem, występującym również w tronów na NAD łańcucha oddechowego. Inne
preparatach łańcucha oddechowego jest bial-c dehydrogenazy, np. dehydrogenaza h( + )-3-hy-
(Fe:S; żelazo niehemowe). J l i i droksyacylo-CoA, D(—)-3-hydroksymaśIanowa,
(metało-
150 / ROZDZIAŁU

prolinowa, glutami ni a nowa, jabtczanowa lub z tlenem cząsteczkowym. Enzym _ten_zawięra


izocytrynianowa, przenoszą elektrony bezpo- miedź, składnik wielu oksydaz. Oksydaza cyto-
średnio na NAD łańcucha oddechowego. chromowa ma bardzo duże powinowactwo do
Zredukowany NAD łańcucha oddechowego tlenu, co pozwala na funkcjonowanie łańcucha
jest z kolei utleniany przez dehydrogenazę oddechowego z maksymalną szybkością, aż do
NADH, która jest metalofloawoproteiną. En- momentu, w którym tkanka zostanie całkowicie
zym ten zawiera Fe:S i FMN i jest ściśle pozbawiona tlenu. Ponieważ jest to reakcja
związany z łańcuchem oddechowym. Przenosi nieodwracalna (jedyna w łańcuchu), nadaje ona
on równoważniki redukujące na koenzym Q. kierunek przemieszczania się równoważników
Koenzym Q stanowi w łańcuchu oddechowym redukujących w łańcuchu oddechowym i do
również punkt zbiorczy dla równoważników sprzężonego z nim wytwarzania ATP. Organi-
redukujących, pochodzących z innych substra- zacja strukturalna łańcucha oddechowego była
tów, które przez flawoproteinowe dehydroge- przedmiotem wielu hipotez. Istotnym odkry-
nazy kontaktują się bezpośrednio z łańcuchem ciem było stwierdzenie niemal starych stosun-
oddechowym. Takimi substratami są burszty- ków molowych miedzy składnikami łańcucha
nian, cholina, giiceróló:5-Fósibran;~sarkozyna, oddechowego. Funkcjonalnie i strukturalnie
dimetyloglicyna i acylo-CoA (ryc. 14-3). W de- składniki łańcucha oddechowego są zgrupowa-
hydrogenazach tych substratów część flawino- ne w wewnętrznej błonie mitochondrialnej w 4
wą stanowi FAD. lipidowo-białkowc kompleksy łańcucha od-
Elekt£o^y_zCoQ przepływają następnie przez. dechowego. Powyższe dane wskazują, że prze-
y h H y ^ 7 y T y e n cząsteczkowy. nośniki mają w błonach określoną orientację
Cytochromy są ułożone zgodnie ze wzrastają- przestrzenną. Cytochrom c jest jedynym roz-
cym potencjałem oksydoredukcyjnym. Znajdu- puszczalnym cytochromem i tak jak koenzym
jący się na końcu łańcucha cytochrom aa3(ok- Q wydaje się być bardzo ruchomym skład-
sydaza cytochromowa) odpowiada za ostatecz- nikiem łańcucha oddechowego łączącym nieru-
ne połączenie równoważników redukujących chome kompleksy (ryc, 14-6).

Malonian
Kompleks II

Bursztynian &&

Karboksyna ■

TTFA H;S
NADH CO* CN * ,'x
BAL
Kompleks IV I
Antymycyna
Związki Cyt a Cyt
Kompleks II! I
rozprzęgające
yt b, FeS. Cyt c,
Plerycydyna A Amobarbltal ^ _ 1 _ ^
R o t e n o n Oligomyoyna" i J ' O

ADP+P, ATP
^\

ADP + P,
I Związki
rozprzęgające

Miejsce sprzęgająca 1 Mtejsce sprzęgające 2


O ligo mycy na

ATP ADP + ATP

P, Miejsce sprzęgające 3

Ryc. 14-6. Proponowane miejsca hamowania (0) tańcucha oddechowego prze* niektóre leki, substancje
chemiczne i antybiotyki. Zaznaczono „miejsca sprzęgające", które tworząc gradient protonowy wspierają
fosforylację. BAL (dimerkaprol); TTFA jest czynnikiem chelatującym Fe, Kompteks I — oksydo/eduktaza
NADH : ubichinon; kompleks tl •— oksydoreduktaza bursztynian : ubichinon; kompleks III —oksydoreduk-
taza ubichinot: utleniony cytochrom c; kompleks IV — oksydoreduktaza zredukowany cytochrom c: tlen.
Inne skróty jak na ryc. 14-3, ____________________________
FOSFORYLACJA OKSYDACYJNA / 151

ŁAŃCUCH ODDECHOWY KONTROLA ODDYCHANIA W


UMOŻLIWIA ZMAGAZYNOWANIE MITOCHONDRIACH
ZNACZNEJ CZĘŚCI ENERGII ZABEZPIECZA STAŁE
CHEMICZNEJ UTLENIAM DOSTARCZANIE ATP
BIOLOGICZNYCH
Szybkość oddychania mitochondriów może
ADP jest cząsteczką, która wiąże w postaci być kontrolowana przez stężenie ADP. Dzieje
bogatoenergetycznych fosforanów część energii się tak, ponieważ utlenianie i fosforyłacja są ze
swobodnej uwalnianej w procesach katabolicz- sobą ściśle sprzężone, tzn. utlenianie w łańcuchu
nych. Powstający ATP może z kolei przekazać oddechowym nie może zachodzić bez towarzy-
tę energię swobodną procesom wymagającym szącej fosforylacji ADP. Chance i Williams
energii. Stąd też ATP bywa nazywany „monetą podali 5 czynników, które mogą kontrolować
obiegową" komórki (p. ryc. 12-8). szybkość oddychania w mitochondriach {tab.
Wjęakcjach glikolizy powstają 2 bogatoener- 14-1).
gęticznejrugy fosforanowe, co jest równoważ-
ne ok. 61 kJ/moI glukozy (p. tab. 19-1). Wynika Tabela 14-1. Stany kontroli oddechowej
z.tęgo^że ilość energii wychwytywanej w proce-
Czynniki ograniczające szybkość
sie glikolizy, w reakcjach fosforylacji substrato- oddychania
wej, jest mata, jako że 1 mol glukozy,"ulegając
całkowitemu spaieniu dostarcza ok. 2780 kJ. Sta 1 Brak ADP i substratu
Reakcje cyklu kwasu cytrynowego, końcowego n
szlaku całkowitego uflemania"glukozy, obej- Sta 2 Brak tylko substratu
mują 1 .^tap fosforylacii — przekształcenie n
Sta 3 Aktywność samego łańcucha oddecho-
y n wego, gdy wszystkie substraty i ADP są
sukcynylo-CoA w bursztyniajŁ_co pozwala wy- obecne w stężeniach wysycających
tworzyć następne 2 boga to energetyczne Sta 4 Brak tytko ADP
wiąza-"hia__fosforaiiowe na moTglukozy, n
Sta 5 Brak tylko tlenu
Wszystkie wspomniane powyżej fosfbrylacje n
zachodzą na po4pjnje_jybstratu. Wyniki
badań prowadzonych na nie naruszonych Zasadniczo większość komórek w okresie
oddychających mito-chondriach wykazują, że spoczynkowym znajduje się w stanie metaboli-
utlenieniu substratów cznym 4, w którym szybkość oddychania zależy
J ^ A D k ^ h ^ i " ) ń h od dostępności ADP. W czasie wykonywania
oddechowy towarzyszy wbudowanie 3 mol fos- pracy następuje przemiana" ATP w ADP, co
foranu nieorganicznego w 3 mol ADP i po- powoduje zwiększenie szybkości oddychania,
wstanie w ten sposób 3 mol ATP na każde ]j2 a to z kolei prowadzi do uzupełnienia zapasu
mol zużytego O2, tzn. stosuneTt P:O = 3 (ryc. ATP (ryc. 14-7). Należy dodać, że w pewnych
14-6). Jeżeli natomiast substrat ulega utlenieniu warunkach szybkość funkcjonowania łańcucha
przy udziale dehydrogenazy flawinowej, po- oddechowego może zależeć również od stężenia
wstaje tylko 2 mol ATP, a stosunek P:O = 2. fosforanu nieorganicznego. Gdy szybkość od-
Reakcje te są znane jako fosforyiacje oksydacyj- dychania się zwiększa (np. podczas pracy),
ne (fosforylacjc na poziomie łańcucha oddecho- metabolizm komórki zbliża się do stanu 3 lnb
wego). Uwzględniając reakcje odwodorowania stanu 5, wówczas łańcuch oddechowy albo
w szlaku katabolicznym glukozy zarówno w gli- osiąga stan wysycenia, albo pO2 zmniejsza się
kolizie, jak i w cyklu kwasu cytrynowego oraz poniżej Km dla cytochromu ay Niewykluczone,
fosforyiacje substratowe można obliczyć, że że sprawność przenośnika ADP/ATP, który
niemal 42% energii swobodnej, pochodzącej ze ułatwia wejście cytoplazmatycznego ADP do
spalenia glukozy, zostaje związane w postaci wnętrza mitochondrionu, może być czynnikiem
bogatoenergetycznych wiązań fosforanowych. ograniczającym szybkość fosforylacji oksyda-
Jest oczywiste, ze to łańcuch oddechowy od- cyjnej.
powiada za znaczną część puli tworzonego Proces utleniań biologicznych, w których
ATP. energia swobodna, powstała w wyniku utlenia-
nia składników pokarmowych, staje się dostęp-
na i może być związana, przebiega stopniowo,
152 / ROZDZIAŁ 14

Ciepto

Procesy zużywające energię

T
\

SUBSTHAT
Ryc. 14-7. Rota ADP w kontroli oddechowej.

wydajnie (40—45%) i podlega kontroli — a nie Dimerkaprol i antymycyna AJiamują łańcuch


wybuchowo, nieskutecznie i w sposób niekont- oddechowy między cytochromem.b a cytochro-
rolowany. Pozostała energia swobodna, która mem c. Klasyczne trucizny, jak H2S, tlenek
nie została związana w formie bogatoenergety- węgla i cyjanki hamują oksydazę cytócEfomo-
cznego wiązania fosforanowego, uwalnia się wą. Karboksyna i TTFA swoiście hamują prze-
w postaci ciepła. Nie znaczy to, że jest „straco- niesienie równoważników redukujących z dehy-
na", gdyż dzięki temu układ oddechowy, jako drogenazy bursztynianowej na koenzym (^
całość, jest dość egzoergiczny, aby być w stanie natomiast malonian jest inhibitorem kompety-
nierównowagi, co pozwala na ciągły jedno- cyjnym dehydrogenazy bursztynianowej.
kierunkowy przepływ elektronów i stałe zaopa- Antybiotyk oUgomycyna całkowicie hamuje
trywanie komórki w ATP. U zwierząt stałociep- utlenianie i fosforylację w nie uszkodzonych
lnych zapewnia to utrzymanie odpowiedniej mitochondriach. Jednakże, w obecności .związ-
temperatury ciała. ku rozprzęgającego — di nitrofenolu — zachodzi
utlenia,nie_hez. towarzyszącej fosforylacji, co
wskazuje, że oligomycyna nie działa bezpośred-
WIELE ZNANYCH TRUCIZN nio" na łańcuch oddechowy, lecz na etapie
TO INHIBITORY ŁAŃCUCHA fosforylacji (p. ryc. 14-8).
ODDECHOWEGO Atraktylozyd hamuje fosforylację oksydacyj-
ną, "która zależy od transportu nukleotydów
Wiele informacji dotyczących łańcucha od- adeninowych przez wewnętrzną błonę mito-
dechowego uzyskano po zastosowaniu związ- chondrialną. Przyjmuje się, że hamuje on prze-
ków, których przypuszczalne miejsce działania nośnik nukleotydów adeninowych, odpowie-
przedstawiono na ryc. 14-6. Do celów opiso- dzialny za transport ADP do wnętrza, a ATP na
wych związki te można podzielić na inhibitory zewnątrz mitochondrionu (p. ryc. 14-16).
łańcucha oddechowego, inhibitory fosforylacji Działanie związków rozprzedających polega
oksydacyjnej i związki rozprzęgające fosforyla- na „odłączeniu" procesu utleniania w łańcuchu
cję oksydacyjną. oddechowym od fosforylacji. Wskutek tego
Inhibitory, które hamują oddychanie przez oddychanie przebiega w sposób niekontrolowa-
blokowanie łańcucha oddechowego, działają ny, ponieważ stężenie ADP lub P, nie ogranicza
w 3 miejscach. W miejscu pierwszym działają,. już szybkości oddychania. Najczęściej stosowa-
barbiturany (np. amobarbital), antybiotyk piery- nym związkiem rozprzęgającym jest 2,4-dini-
cydyna A oraz jad rybi — rotenon. Inhibitory te trofenol, ale także inne związki działają w podo-
hamują utlenianie substratów.Hofe kontaktują bny sposób, np. dinitrokrezol, pentachlorofenol
się bezpośrednio z łańcuchem oddechowym i CCCP (m-chlorokarbonyiocyjanidofenylohy-
przez NAD-zaJeżne dehydrogenazy, jak np. 3- drazon). Ten ostatni jest ok. 100-krotnie aktyw-
hydroksymaślan. niejszy od dinitrofenolu.
:
FOSFORYLACJA OKSYDACYJNA /
153

ADP Teoria chemiosmotyczna postuluje, że utle-


Stan 4

A" —
i nianie przenośników w łańcuchu oddechowym
prowadzi do tworzenia jonów wodorowych,
i Stan 3 które są wyrzucane na zewnątrz sprzęgającej
ADP
\ błony mitochondriałnej. Różnica potencjałów
elektrochemicznych, wynikająca z asymetrycz-
f
\ (v
\ Związek razprzegąjący nego rozmieszczenia jonów wodorowych (pro-
d B \Stan4
"c i Ollgomycyna ^1
tonów, H+), jest zużywana następnie do napę-
dzania mechanizmu odpowiedzialnego za two-
i | Związek 1 rzenie ATP (ryc 14-9).
i
S > \i rozprzęgający \
5
Łańcuch oddechowy jest
pompą protonową
i
Według Mitchella, pierwotnym etapem pro-
cesu fosforylacji oksydacyjnej jest przemiesz-
3 czenie protonów (H +)1n£|^wjiait4£z>iblony sprzę-
Minuty gającej (tzn. wewnętrznej hłoriy mitochondriał-
nej) napędzane przez utleniania w łańcuchu
Ryc. 14-8. Kontrola oddechowa w mitochond-
riach. Doświadczenie A: na wykresie przedstawio-
oddechowym. Każdy z kompleksów łańcucha
no szybkość zużycia tlenu w stanie 4, która ulega oddechowego I, III i IV (p. ryc. 14-6} działa jako
przyspieszeniu po dodaniu ADP. Gdy cały egzo - pompa protonowa. Postulował on również, że
genny ADP zostanie ufosforylowany do ATP, wó - błona jest zasadniczo nieprzepuszczalna dla
wczas szybkość oddychania maleje do wartości jonów, a zwłaszcza dla protonów, które groma-
w stanie 4. Dodanie związku rozprzedającego, np. dzą się na zewnątrz błony, wytwarzając trans-
dinitrofenolu, uniezależnia oddychanie od fosfory
- membranową różnice potencjału elektrochemicz-
lacji. W doświadczeniu B: dodanie oNgomycyny nego (AU,H+). Na tę różnicę składa się potencjał
hamuje fosforylację dodanego uprzednio ADP
i w związku z tym obserwujemy hamowanie od - chemiczny (różnica pH) oraz potencjał elekt-
dychania. Dodanie z kolei związku rozprzedającego ryczny. Różnica potencjału elektrochemicznego
zwiększa szybkość zużycia tlenu, ponieważ unieza
- jes^zużywana-przez błonową syntazę ATP (syn-
leżnia oddychanie od fosforylacji. taza ATP, transportująca H+), która w obecno-
ści ADP i Pj wytwarza ATP (ryc. 14-9). Nie ma
tu więc bogatoenergetycznego pośrednika
wspólnego dla utleniania i fosforylacji, jak to
TEORIA CHEMIOSMOTYCZNA sugerowano w hipotezie sprzężenia chemicz-
WYJAŚNIA MECHANIZM nego.
SPRZĘŻENIA UTLENIANIA Z Według pierwotnej wersji teorii łańcuch od-
FOSFORYLACJA dechowy jest tak ułożony w błonie, że tworzy
3 pętle utłeniająco-redukcyjne (o/r). Na rycinie
W ciągu ubiegłych lat przedstawiono wiele 14-10 przedstawiono schematycznie pojedynczą
hipotez dotyczących sprzężenia utleniania z fos- pętlę zawierającą przenośnik wodoru i przenoś-
forylacją. Można je podzielić na 2 zasadnicze nik elektronów. Jednakże ten wymóg trudno
grupy. Hipotezy sprzężenia chemicznego postu- było pogodzić w pełni ze znanymi składnikami
lowały bezpośrednie sprzężenie chemiczne na błonowych kompleksów łańcucha oddechowe-
wszystkich etapach procesu, tak, jak ma to go, np. kompleks IV nie zawiera przenośnika
miejsce w reakcjach tworzących ATP w glikoli- wodoru. Co więcej, nie jest znana dokładna
zie. Jednakże hipotezy te odrzucono, ponieważ liczba protonów pompowanych przez każdy
nie udało się nigdy wyizolować bogatoener- kompleks, przypadająca na każdy transporto-
getycznych pośredników, które miały łączyć wany elektron. Na rycinie 14-11 przedstawiono
utlenianie z fosfory lacją. cykl Q, wyjaśniający możliwy mechanizm pom-
Według innych hipotez energia pochodząca powania protonów przez kompleks III.
z utleniania jest przechowywana w stanach Powierzchnię błony wewnętrznej pokrywają
konformacyjnych cząsteczek. Zmiana konfor- Jednostki fosforylujące" odpowiedzialne za
macji miała prowadzić do tworzenia bogato- biosyntezę ATP (ryc. 14-12). Każda z nich
energetycznych wiązań fosforanowych. składa się z wielu różnych białek. Hydrofilowy
154 / ROZDZIAŁ 14

O lig o mycy na

Błona
sprzęgająca

Ubtahfnon

Cytochrom c
Byc. 14-9. Założenia teorii chemiosmotycznej
dotyczącej fosforytacji oksydacyjnej. F1( Fo,
czynniki białkowe warunkujące fosforylację
Syntaza ATP, transportująca H + (FiFo), działa
jako wtórna pompa protonowa. Pierwotna
pompa protonowa funkcjonuje w wyniku
sprzężenia utleniania z przemieszczeniem
NA ZEWNĄTRZ protonów z wewnętrznej na zewnętrzną
powierzchnię błony. To przemieszczenie H +
prowadzą kompleksy łańcucha oddechowego I,
III i IV, z których każdy działa jako pompa protonowa. Związki rozprzęgające, takie jak di nitrofenol,
+
powodują „przeciek" H przez błonę, skutkiem czego jest zanik elektrochemicznego gradientu protonów.
Oligomycyna swoiście blokuje transport H+ przez Fo.

NA ZEWNĄTRZ BŁONA WEWNĄTRZ


SPRZĘGAJĄCA

Ryc. 14-10. Pętla oksydoredukcyjna (o/r) przemieszczająca protony (teoria criemiosmotyczna).


FOSFORYLACJA OKSYDACYJNA / 155

CYTOZOL WEWNĘTRZNA
(NA ZEWNĄTRZ) BŁONA MITOCHONDRIALNA

Ryc. 14-11. Pompujący protony cykl koenzymu Q. QH* jest zakotwiczony po obu stronach btony przez
przyłączenie się do białka wiążącego Q, natomiast CIH2 i Q są ruchome. Cytochromy zaznaczono
odpowiednio jako b, c-|.

B
U8Ł0N A -: j
rinr Działanie
ultradźwiękami
ZEWNĘTRZNA
f BŁONA*--*]
WEWNĘTRZNA
Jednostki Cząstki submitochondrialne
fosforylujące powstałe z fragmentów
błony wewnętrznej
Ryc. 14-12. Budowa błon mitochondrialnych. Cząstki
submitochondrialne są „przenicowane", tzn, mają
odwróconą orientację błony, a więc i odwrócony błonowy
gradient protonów. Na ich powierzchni zewnętrznej znajdują
się Fi. Taki preparat pozwala prowadzić badania zamkniętych
systemów błonowych.
* * I
■■ - Jt3>/
BŁONA
ZEWNĘTRZNA
156 / ROZDZIAŁ 14 ATP
Pj ADP Pj + ADP

Ryc. 14-13. Syntaza ATP, transportująca H+ (Mitchell).

kompleks tych białek określa się mianem Fj 2. Fosforylacja oksydacyjna nie zachodzi
(czynnik sprzęgający I; ang. factor 1); wystaje w układach rozpuszczalnych, w których nie ma
on w kierunku małriks i wy|fa7il]jei aktywność możliwości występowania wektorowej syntazy
_syntązyATP (ryc. t4-9).JEtje5tpołąc2.ony przez ATP, Aby fosforylacja oksydacyjna mogła za
tzw. szyjkę (ang. stalk) z—błonowym f hydro- chodzić, w układzie inkubacyjnym muszą być
fobowym) kompleksem-biaŁŁ-owym. Tkanym FD zamknięte pęcherzyki błonowe (ryc. 14-9).
(czynnik sprzęgający wiążący oligomycyne), 3. Składniki łańcucha oddechowego są uło
który prawdopodobnie zajmuje całą szerokość żone w błonie w sposób asymetryczny (poprze
błony (ryc. 14-9). Protony przechodzą przez czna asymetria), co jest zgodne z wymaganiami
kompleks Fo— F, (syntazę. ATP, transportują- teorii chemiosmotycznej.
£&Ji+), co umożliwia syntezę ATP z ADP i Pj.
Ciekawe, że podobne jednostki fosforylujące Teoria chemiosmotyczną
znaleziono na wewnętrznej powierzchni błony wyjaśnia zjawisko kontroli
plazmatycznej bakterii i na zewnętrznej powie- oddechowej
rzchni błony tylakoidowej chloropiastów. Cha- Powstała wskutek przemieszczania protonów
rakterystyczne, że błonowy gradient protonów różnica potencjałów elektrochemicznych po
skierowany jest w mitochondriach i bakteriach obu stronach błony hamuje dalsze przenoszenie ~
z zewnątrz do wewnątrz, ale w odwrotnym równoważników redukujących przez łańcuch
kierunku w chloroplastach. oddechowy dopóty, dopóki nie zostanie ona
Mechanizm sprzężenia przemieszczania pro- rozładowana w wyniku wstecznego transportu
tonów z anizotropowym (wektorowym) ukła- protonów przez błonę przy udziale wektorowej
dem syntezy ATP nie jest wyjaśniony. Jeden syntazy ATP. To z kolei zależy od dostępności
7. modeli proponowanych przez Mitchella jest ADP i Pi.
przedstawiony na ryc. 14-13. Para protonów
atakuje jeden z tlenów P,, tworząc wodę i aktyw- Tłumaczy działanie związków
ny Pj, który natychmiast reaguje z ADP, two- rozprzęgających
rząc ATP. Wyniki innych badań wskazują, że Te związki (np. dinitrofenol) są amfipatyczne
bezpośrednia reakcja syntezy ATP nie jest głów- (p. str. 190) i zwiększają przepuszczalność błony
nym etapem wymagającym dostarczenia energii mitochondrialnej d!a protonów (ryc. 14-9),
— jest nim raczej etap uwalniania ATP z cent- zmniejszając w ten sposób potencjał elektro-
rum aktywnego syntazy. Niewykluczone, że chemiczny i „zwierając" syntazę ATP. Dlatego
wymaga to konformacyjnych zmian cząsteczki też w ich obecności utlenianie może przebiegać
bez fosforylacji.
Dane doświadczalne potwierdzają Tłumaczy istnienie mitochondrialnych
teorię chemiosmotyczną układów transportujących na zasadzie
1. Dodanie protonów (kwasu) do środowis- wymiany przeciwprądowej
ka inkubacyjnego zawierającego mitochondria Te układy transportujące są konsekwencją
prowadzi do wytwarzania ATP. wymogu, że aby utrzymać gradient elektro-
FOSFORYLACJA OKSYDACYJNA / 157

chemiczny błona sprzęgająca musi być nieprze- kinaza kreatynowa. W Wonie wewnętrznej jest
puszczalna dla protonów i innych jonów (patrz nagromadzony fosfolipid — kardiolipina.
poniżej). W macierzy mitochondriainej znajdują się
rozpuszczalne enzymy cyklu kwasu cytrynowe-
go i enzymy P-oksydacji kwasów tłuszczowych.
WZGLĘDNA Oba procesy wymagają udziału układów trans-
NIEPRZEPUSZCZALNOŚC portujących metabolity oraz nukleotydy przez
WEWNĘTRZNEJ BŁONY wewnętrzną błonę mitochondrialną. Dehydro-
MITOCHONDRIAŁNEJ genaza bursztynianowa znajduje się na wewnęt-
NARZUCA POTRZEBĘ OBECNOŚCI rznej powierzchni mitochondriainej błony we-
PRZENOŚNIKÓW wnętrznej, gdzie przenosi równoważniki redu-
kujące bezpośrednio na ubichinon łańcucha
Systemy transportu wymiennego znajdują się oddechowego, z pominięciem kompleksu I łań-
w błonie i katalizują wymianę przeciwprądową cucha oddechowego. Na powierzchni matryk-
anionów z OH~ oraz kationów z H + . Każdy sowej wewnętrznej błony mitochondriainej
z tych systemów jest niezbędny do zachowania znajduje się również dehydrogenaza 3-hydro-
równowagi elektrycznej i osmotycznej podczas ksymaślanowa. Na zewnętrznej powierzchni
pobierania i uwalniania zjonizowanych meta- błony wewnętrznej zlokalizowana jest dehyd-
bolitów. rogenaza glicerolo-3-fosforanowa, co pozwala
jej uczestniczyć w „mostku" glicerolofosforano-
Roz m i eszczen ie c ha rakterystycz nych wym (układ wahadłowy glicerolofosfuran-dihyd-
enzymów, tzw. znacznikowych, roksyaceton, ryc. 14-14).
w przedziałach rozdzielonych błonami
mitochondrialnymi Utlenianie pozamitochondrialnego
Mitochondria mają błonę zewnętrzną prze- NADH odbywa się za pośrednictwem
puszczalną dla większości metabolitów, błonę „mostków" substratowych
wewnętrzną, która jest wybiórczo przepuszczal- Wewnętrzna błona mitochondrialna nie jest
na i pofałdowana w tzw. grzebienie, oraz ma- przepuszczalna dla NADH, który jest stale
cierz .wewnątrz mitochondrionu (ryc. 14-12). wytwarzany w cytozolu w reakcji szlaku glikoli-
Działając na mitochondrion digitoniną można tyczncgo, katalizowanej przez dehydrogenazę
usunąć z niego błonę zewnętrzną, której en- gliceraldehydo-3-fosforanową (p. ryc. \9-2).Je-
zymami znacznikowymi są monoaminooksyda- dńakże w warunkach tlenowych pozamitochon-
za, syntetaza acyio-CoA, acylotransferaza gli- drialny NADH nie gromadzi się i ulega przypu-
cerolo fosforanowa, acylotransferaza lizofosfa- szczalnie utlenieniu w mitochondrialnym łań-
tydowa i ibsfolipaza A2, W przestrzeni między- cuchu oddechowym. Rozważano kilka mecha-
błonowej znajduje się kinaza adenylanowa oraz nizmów, według których ten proces mógłby

CYTOZOL WEWNĘTRZNA BŁONA MłTOCHONDRIALNA

NAD GI icerolo-3-fosfo ra n GI icerolo-3-f osf oran FAD


DEHYDROGENAZA DEHYDROGENAZA
GLICEROLO-3-FOSFORANOWA GLICEROLO-3-FOSFORANOWA
Dlhydroksyacetonofosforan "*■ ■Dlhydroksyacetonofosforan FADH2

t
Łańcuch
oddechow
y
Ryc. 14-14. Mostek glicerolofosf ora nowy {układ wahadłowy glicerolo-3-fosforan : dihydroksyacetono-
fosforan) transportujący równoważniki redukujące z cytozolu do mitochondrionu. Ponieważ mitochond
rialna dehydrogenaza giicerolo-3-fosforanowa znajduje się na zewnętrznej powierzchni btony wewnętrz
nej, układ ten nie wymaga transportu substratów przez błonę.
_______________________________________________________________________________
158 / ROZDZIAŁ 14

CYTOZOL BŁONA MITOCHONDRION

NADł Jabłczan, ^Jabłczan *


NAD
Glutaminian Szczawiooctan
OEHYDROGENAZA JA8ŁCZAN0WA DEHYDROGENA2A JABŁCZANOWA

NAD Szczawiooctan a-KG a-KG AMINOTHANSFERAZA


H+
H+ Glutaminian

AMIN0TRANSFERA2A

Asp Asp

Ryc. 14-15. Mostek jabłczanowo-asparaginianowy (układ wahadłowy jabłczan : asparaginian) przeno-


szący równoważniki redukujące z cytozolu do mttochondrionu. 1 — przenośnik a-ketoglutaranowy,
2 — przenośnik glutaminianowo-asparaginianowy (przenoszący z glutaminianem proton, symport).

przebiegać. Jednym z nich jest przenoszenie przepuszczalności wewnętrznej błony mitochon-


równoważników redukujących przez błonę mi- drialnej dla szczawiooctanu. Szczawiooctan,
tochondriałną za pośrednictwem par substra- kosztem glutaminianu, musi najpierw ulec
tów sprzężonych odpowiednimi dehydrogena- transaminacji do asparaginianu, z którego po
zami. Niezbędnym warunkiem przebiegu tego jego przejściu przez błonę mitochondrialną zo-
procesu jest obecność swoistej dehydrogenazy stanie w cytozolu odtworzony szczawiooctan.
po obu stronach wewnętrznej błony mitochond-
rialnej. Na rycinie 14-14 przedstawiono mecha- Transport jonów w mitochondriach
nizm przenoszenia przy użyciu „mostka" glice- jest procesem wymagającym
rolofosforano wego. Należy zwrócić uwagę, że dostarczenia energii
w związku z tym procesem zostaną wytworzone Aktywnie oddychające mitochondnaj wjctó-
tylko 2, a nie 3 mol ATP na atom zużytego rych zachodzi fosforylacja oksydacyjna, utrzy-
tlenu, ponieważ enzym mitochondrialny jest mują lub gromadzą kationy, takie jak K+,Na +,
flawoproteiną związaną z łańcuchem oddecho- Ca2 + i Mg2 + oraz P*. Rozprzężenie fosforylacji
wym bez udziału NAD. U niektórych gatunków oksydacyjnej za pomocą dinitrofenolu prowa-
aktywność FAD-zależnego enzymu (mitochon- dzi do ucieczki jonów z mitochondrionu, ale
drialnego) zmniejsza się po tyreoidektomii pobieranie jonów ze środowiska nie jest hamo-
i zwiększa po podaniu tyroksyny. Chociaż obec- wane przez oligomycynę, co sugeruje, że energia
ność tego układu wahadłowego wykazano konieczna do procesu transportu nie pochodzi
w mięśniach skrzydłowych owada i w mięśniu z bogatoenergetycznego wiązania fosforanowe-
białym i może on mieć znaczenie w wątrobie, to go, powstającego podczas fosforylacji ADP.
w innych tkankach (np. w mięśniu sercowym) Przyjmuje się, że wymianę kationów napędza
stwierdza się niedobór mitochondrialnej dehyd- pierwotna pompa protonowa.
rogenazy glicerolo-3-fosforanowej. Przeto uwa-
ża się, że bardziej uniwersalny jest układ trans- Układy transportujące zabezpieczają
portujący wykorzystujący jabłczan i dehydroge- równowagę elektryczną i osmotyczną
nazy jabłczanowe, cytoplazmatyczną i mito- po obydwu stronach błony
chondrialną. Ten „mostek" (układ wahadłowy mitochondrialnej (p. ryc. 14-16)
jabłczan : asparaginian) przedstawiono na ryc. Wewnętrzna błona mitochondrialną swobo-
14-15, Złożoność tego układu wynika z nie- dnie przepuszcza elektrycznie obojętne małe
FOSFORYLACJA OKSYDACYJNA / 159

Wewnętrzna ków lub układów transportujących, ułatwiają-


NA ZEWNĄTRZ błona WEWNĄTRZ cych ich transport przez błonę. Okazuje się, że
mltochondrlalna N- aniony monokarboksylowe przenikają przez
Ety)orraieimłd
błonę łatwiej ze względu na mniejszy stopień
OH" dysocjacji tych kwasów. Uważa się, że nie-
zdysocjowany i dobrze rozpuszczalny w lipi-
H3PO4" dach kwas jest tym rodzajem cząsteczki, która
N-Etyloma!eJmld i
Hyd r o teycyn am on lan
przechodzi przez błonę lipidową.
Pirogronian" Transport anionów dikarboksylowych i tri-
karboksylowych jest ściśle związany z przeno-
szeniem fosforanu nieorganicznego. Ten ostatni
łatwo przechodzi przez błonę jako jon HZPO~,
wymieniając się z OH". Pobranie jabłczanu
przez przenośnik anionów dikarboksylowych
Jabtazan1" wymaga na wymianę fosforanu nieorganicz-
nego po przeciwnej stronie błony. Pobranie
_Jabłczan'- cytrynianu, izocytrynianu, lub ds-akonitanu
Cytrynian*-+ przez transporter anionów trikarboksylowych

wymaga na wymianę jabłczanu. Transport ac-
ketoglutaranu również zachodzi na zasadzie
Jablczarr wymiany z jabłczanem. Dzięki użyciu mechani-
zmów wymiany przeciwp radowej (antyport) zo-
et-Ketoglutaran1" . staje więc zachowana równowaga osmotyczna.
Transport cytrynianu przez wewnętrzną błonę
ADP 3" ■ mitochondrialną zależy nie tylko od przenosze-
nia jabłczanu, lecz także od transportu fos-
■ATP*
Atraktylozyd i

Byc. 14-16. Układy przenośnikowe w błonie mi- Wewnętrzna


NA ZEWNĄTRZ ^„a WEWNĄTRZ
tochondrialnej, 1 ~ przenośnik fosforanowy, mliocriondrialna
2 — sprzężony transport (symport) pirogro- F
1
nianu, 3 — przenośnik anionów dikarboksylo-
wych, 4 — przenośnik anionów trikarboksylo-
wych, 5 — przenośnik a-ketoglutaranowy, 6 — prze-
nośnik nukleotydów adeninowych, Zaznaczono
miejsca hamowania (0) przez N-etylomaleimid, }
hydroksycynarnonian i atraktylozyd, W błonie znaj-
dują się również (nie pokazano) przenośniki: gluta- t
minianowo-asparaginianowy (ryc. 14-15), gluta-
minowy, ornttynowy i karrtitynowy (ryc. 24-1). ATP""
_J
j

cząsteczki, takie jak tlen, woda, CO2 i NH3,


oraz kwasy monokarboksylowe, takie jak 3-hy-
0
"l

droksymasłowy, acetooctowy i octowy. Długo-


łańcuchowe kwasy tłuszczowe są przenoszone
do mitochondriów jako pochodne karnityny (p. Ryc. 14-17. Współdziałanie przenośnika fosfora-
ryc. 24-1), a specjalny przenośnik w wewnętrz- nowego (1) z przenośnikiem nukleotydów adeni-
nej bionie rnitochondrialnej umożliwia sprzężo- nowych (2) podczas syntezy ATP. Przedstawiony
ny transport pirogronianu z H+ {kotransport, sprzężony transport (symport) H+/Pj jest odpo-
symport), co jest równoznaczne ze zużyciem wiednikiem przeć i wtrans portu (antyport) Pj/OH~
transmembranowego gradientu protonów. (ryc. 14-16). Na każdą zsyntetyzowaną w mito-
Aniony dikarboksylowe i trikarboksylowe oraz chondriach i uwalnianą cząsteczkę ATP, mitochon-
drion pobiera 3 protony. Natomiast pobiera tylko
aminokwasy wymagają swoistych przenośni- 2 protony, jeżeli zsyntetyzowana cząsteczka ATP
zostanie zużyta wewnątrz mttochondrionu.
160 / ROZDZIAŁ 14

forami nieorganicznego. Przenośnik nukleoty- enzym działa jako energetycznie zależny bufor
dów adeninowych umożliwia wymianę ATP red.-oks. i jako źródło NADPH dla enzymów
z ADP, ale nie z AMP. Pozwala on wyjść wewnątrzmitochondrialnych, takich jak dehyd-
cząsteczce ATP z mitochondrionu do pozamito- rogenaza glutaminianowa i hydroksylazy uczes-
chondrialnych miejsc zużywających energię tniczące w syntezie steroidów.
oraz zapewnia powrót ADP do wnętrza mito-
chondrionu, gdzie służy do syntezy ATP (ryc. Niedoczynność łańcucha oddechowego
14-17), Na+ może wymieniać się z H + , zużywa- jest przyczyną choroby
jąc gradient protonów. Uważa się, że aktywny Niedobory lub brak większości oksydore-
transport Ca 2h do mitochondriów zachodzi duktaz łańcucha oddechowego są przyczyną
z przemieszczeniem I ładunku (uniport). praw- śmiertelnej miopatii tnitochondrialnej niemowląt
dopodobnie na zasadzie antyportu CaJ + /H+, i dysfunkcji nerek. MELAS (miopatia mito-
Uwalnianie wapnia z mitochondriów jest ułat- chondrialna, encefalopatia, kwasica mkczano-
wione przez wymianę z Na+. wa i udar) jest dziedzicznym zespołem chorobo-
wym, wynikającym z niedoboru oksydoreduk-
tazy NADH; ubichinon {kompleks 1) lub ok-
Jonofory umożliwiają swoistym sydazy cytochromowej. Opisano wiek chorób
kationom transport przez błonę spowodowanych niedoborem któregoś z en-
Jonofory uzyskały taką nazwę ze względu na zymów mitochondrialnych (Scholte).
ich zdolność do kompleksowania swoistych
kationów i ułatwiania ich transportu przez
błony biologiczne. Ta właściwość jonoforów PIŚMIENNICTWO
wynika z ich lipofilowego charakteru, który
umożliwia penetrację błon lipidowych, takich Boyer PD: The unusual enzymology of ATP synthase.
jak błona mitochondrialna. Za przykład może Biochemistry 1987;26:8503. Cross RL: The
posłużyć walinomycyna umożliwiająca przecho- mechanism and regulation oT ATP
dzenie K+ przez błonę mitochondriainą. w na- synthesis by FrATPases. Annu Rev Biochem
stępstwie czego dochodzi do rozładowania po- 1981;50:<581. Hatefi Y: The mitochondrial
electron transport
tencjału błonowego między środowiskiem ze- and oxidative phosphorylation system. Annu
wnętrznym i wewnętrznym mitochondrionu. Rev Biochem 1985;54:1015. Hinkle PC,
Nigerycyna również działa jako jonofor dla K+, McCarty RE: How cells make ATP.
ale na zasadzie wymiany z H + . Prowadzi to do Sci Am (March) 197K;238:104. Mitchcll P:
zniesienia transmembranowego gradientu pH. BCeilin's respiratory chain concept
W obecności walinomycyny i nigerycyny, zo- and its chemiosmotic consequences. Science
staje wyeliminowany zarówno potencjał błono- 1979;206:1148. Nicholls DG: Bioenergetics:
wy, jak i gradient pH i stąd całkowite hamowa- An introduetion to
the Chemiosmotic Theory. Academic Press,
nie fosforylacji. Klasyczne związki rozprzęgają- 1982. Prince RC: Tbe proton pump of
ce, takie jak dinitrofenol, są w rzeczywistości cytochrome
jonoforami protonowymi. oxidase. TIBS 1988;13:159.
Schohe HR, et al: Defects in oxidative phos-
Transhydrogenaza transportująca H* phorylation. Biochemical iiwestigations in skeletal
wytwarza wewnątrzmitochondrialny muscle and expression of the lesion in
NADPH other cells. / Inher Metab Dis 1987;I0, Suppl
Znajdująca się w wewnętrznej błonie mito- 1:81. Tyler DD: The mitochondrial ATP
synthase.
chondrialnej energetycznie zależna transhydro- Page 117 in: Membranę Structure and Func-
genaza katalizuje przeniesienie H+ z wewnątrz- tion, Vol. 5. Bittar EE (editor). Wiicy, 1984.
mitochondrialnego NADH na NADP, tworząc Tyler DD, Sutton CM: Mitochondrial trans-
NADPH, który jest sprzężony z przemiesz- porting systems. Page 181 in: Membranę
czeniem protonów ze środowiska zewnętrznego Structure and Function. Vol 5. Bittar EE
do wnętrza mitochondrionu. Wydaje się, że (editor). Wiley, 1984.
Węglowodany o znaczeniu
fizjologicznym 1
5
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE WĘGLOWODANY SĄ
ALDEHYDOWYMI LUB
Węglowodany są szeroko rozpowszechnione KETONOWYMI POCHODNYMI
w świecie roślinnym i zwierzęcym. Odgrywają ALKOHOLI
one rolę zarówno strukturalną, jak i metabo- WIELOHYDROKSYLOWYCH
liczną. W roślinach glukoza jest syntetyzowana
z dwutlenku węgla i wody w procesie fotosyn- Węglowodany klasyfikuje się następująco:
tezy i przechowywana jako skrobia lub ulega
przekształceniu w błonnik szkieletu roślinnego. Monosacharydy są to węglowodany,
Zwierzęta mogą syntetyzować niektóre węglo- które nie ulegają hydrolizie do form
wodany, wykorzystując do tego celu tłuszcz prostszych. Na podstawie liczby atomów
i białka, ale większa część węglowodanów zwie- węgla można je podzielić na triozy, tetrozy,
rzęcych jest pochodzenia roślinnego. pentozy, heksozy i hcptozy; oraz na aldozy
i ketozy zależnie od obecności grupy aldehydo-
wej lub ketonowej. Przykładami są:
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE
Aldoza Ketoza
Triozy (C3H6O3) Aldehyd Dihydro-
Znajomość struktury i właściwości węglowo-
danów fizjologicznie ważnych jest niezbędna do glicerynowy ksyaceton
Tetrozy (C.H.OJ Erytroza Erytruloza
zrozumienia ich roli w ekonomii organizmu Pentozy (CBH10Os) Ryboza Rybuloza
ssaków. Glukoza jest najważniejszym węglowo- Heksozy (C6H12O0) Glukoza Fruktoza
danem, ponieważ większość węglowodanów za-
wartych w pokarmach wchłania się do krwio- Disacharydy to węglowodany, które
biegu jako glukoza lub jest przekształcana w nią podczas hydrolizy rozpadają się na
w wątrobie, a w organizmie z glukozy mogą 2 cząsteczki takich samych lub różnych
powstać wszystkie inne cukry. Glukoza jest monosacharydów. Przykładami są sacharo-
istotnym źródłem energii w tkankach, ssaków (z za, laktoza i maltoza.
wyjątkiem przeżuwaczy) i uniwersalnym „paii- Oligosacharydy to cząsteczki, które
wem" dla płodu. Jest ona przekształcana w inne podczas hydrolizy rozpadają się na 3—6
cukry odgrywające swoiste role, np. glikogen jednostek monosacharydowych. Przy-
jako spichlerz; ryboza w kwasach nukleino- kładem może być maltotrioza*.
wych; galaktoza w laktozie mleka, w pewnych Polisacharydy w wyniku hydrolizy
lipidach złożonych oraz w połączeniu z biał- rozkładają się na ponad 6 cząsteczek
kami w glikoproteinach i proteoglikanach. Do monosacharydów. Przykładami polisacha-
chorób związanych z zaburzeniami węglowo- rydów, które mogą być liniowe lub rozgałęzio-
danów zalicza się cukrzycę, galaktozemic, zabu-
rzenia spichrzania glikogenu i nietolerancję mle- * Należy podkreślić, że nie jest to trioza, ale
ka. trisacharyd zbudowany z 3 reszt a-glukozy.
II — Biochemia
162 / ROZDZIAŁ 15

ne, są skrobie i dekstryny. Niekiedy określa się frakcji promieni rentgenowskich ustalono, że
je jako heksozany lub pentozany, w zależności ten sześcioczłonowy pierścień zawierający
od rodzaju monosacharydów otrzymywanych 1 atom tlenu, w rzeczywistości istnieje w formie
w wyniku hydrolizy. krzesełkowej (ryc. 15-1C).

Cukry występują w formie różnych ro -


GLUKOZA JEST GŁÓWNYM dzajów izomerów
MONOSACHARYDEM Związki o takim samym wzorze struktural-
nym, ale różnej konfiguracji przestrzennej są
Struktura glukozy może być przedsta - znane jako stereoizomery. Warunkiem powsta-
wiona 3 sposobami nia izomerów przestrzennych są asymetryczne
Chociaż wzór strukturalny w formie prostego atomy węgla (atomy węgla połączone z 4 róż-
łańcucha (aldoheksoza, ryc. 15-1 A) pozwala nymi atomami lub grupami). Liczba możliwych
zrozumieć niektóre właściwości glukozy, to izomerów danego związku zależy od liczby
strukturą uprzywilejowaną termo dynamicznie asymetrycznych atomów węgla (n) i równa się
i warunkującą jej pozostałe właściwości chemi- 2n. Glukoza, z 4 asymetrycznymi atomami
czne jest forma cykliczna. W większości przy- węgla, ma 16 izomerów. Ważniejsze rodzaje
padków wzór strukturalny glukozy może być izomerów glukozy są następujące:
przedstawiony jako płaski pierścień narysowa- 1. Izomery konf iguracyjne D i L. Okre-
ny perspektywicznie, jak zaproponował Ha- ślenie izomerujako formy D lub jej lustrzanego
worth (ryc. 15-1B). Na podstawie analizy dy- odbicia jako formy L jest uwarunkowane prze-
strzennym podobieństwem do macierzystego
związku rodziny węglowodanów, trójwęglowe-
0
11
go cukru — aldehydu glicerynowego (gliceroza
II -H jest nazwą nie wskazaną). Formy L i D tego
■c
H— -OH cukru, wraz z odpowiadającymi im izomerami
2
C glukozy, przedstawiono na ryc. 15-2. Ustawie-
H-« -OH
C

i <C —H C—H I H-C


e
CH,OH I —OH
CHjOH
'CHjOH
Aldehyd D-gtfoeryrtowy
Aldehyd L-pllcerynowy (D-G!loeroza)

C —H
'C-H I H-C
t HO- —OH
J
C-H ( HO
I H- SC- —C —H
OH i H-C
I HO—
«C -H
I *C —H Ć m
I 'CHsOH —OH
H-C I
CH,O
H
a-D-Glutoza
L-Glukoza D- Glukoza
Ryc. 15-1. a-D-Glukoza. A — forma łańcuchowa,
B — wzór rzutowy Hawortha, C — konformacja Ryc. 15-2. D- i L-lzomery aldehydu glicerynowe -
krzesełkowa. go i glukozy.
WĘGLOWODANY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 163

nie grup — H i -OH wokół atomu węgla (tj.


5 atomu, węgla w glukozie) przylegającego do
końcowego węgla pierwszorzędowego alkoholu
warunkuje przynależność cukru do szeregu D lub
L. Jeżeli grupa — OH przy tym atomie węgla
(atomie odniesienia) znajduje się po stronie Plran Fu ran
prawej (jak przedstawiono na ryc. 15-2), to H OH
cukier należy do szeregu D; jeśli grupa — OH
■i- D- GI u kołu ranoza
znajduje się po stronie lewej, to cukier należy do
HOCH
szeregu L. Większość monosacharydów wystę- j
pujących u ssaków ma konfigurację D, a en- HOCH
HCOH
I
zymy warunkujące ich metabolizm są swoiste
dla tej konfiguracji.
Obecność asymetrycznych atomów węgla nada-
je również cząsteczce aktywność optyczną. Gdy
strumień światła spolaryzowanego przechodzi
przez roztwór izomeru optycznego, wówczas n-OGIukopIranoza
płaszczyzna polaryzacji przechodzącego światła
Ryc. 15-3. Postacie pira nożowa i furanozowa
spolaryzowanego może zostać skręcona w pra- glukozy.
wo, prawoskrętność (+), lub w lewo, lewoskręt-
ność (—). Związek może być oznaczony D(—),
D( + ), L( —) lub L(-t-), co wskazuje na jego
pokrewieństwo strukturalne 2 aldehydem D-
lub L-gliceryn owym, oraz wskazuje, że wykazu-
je on niekoniecznie ten sam kierunek skręca lno-
ści optycznej co aldehyd, np. naturalnie wy-
stępującą formą fruktozy jest D(—) izomer.
Mieszanina równych ilości izomerów
D i L nie wykazuje żadnej aktywności optycz- OH H
nej, gdyż aktywności każdego z izomerów wza-
jemnie się znoszą. Mieszaninę taką nazywamy a-D-FruktopIranoza
racemiczną lub DL-mieszaniną. Związki otrzy-
mywane syntetycznie są z konieczności racemi-
czne, ponieważ każdy z izomerów powstaje
z taką samą łatwością.
2. Piranozowe i furanozowe formy
pierścieniowe. Podstawą terminologii jest
fakt, że trwale struktury pierścieniowe mono OH H a - D-
sacharydów są podobne do struktury pierście
nia piranu lub furanu (ryc. 15-3). Ketozy mogą Fru ktof u r an oza
również występować w formach pierścienio
Ryc. 15-4. Postacie pira nożowa i furanozowa
wych (np. D-fruktofuranoza lub D-fruktopira- fruktozy.
noza) (ryc. 15-4). W przypadku znajdującej się
w roztworze glukozy, ponad 99% jej cząsteczek
znajduje się w postaci piranozowej; a więc mniej
asymetryczny (anomeryczny atom węgla). Wyni-
niż 1% znajduje się w postaci furanozowej.
kiem tego jest powstanie mieszaniny zawie-
3. a i p Ano mery. Struktura pierścieniowa
rającej a-glukopiranozę (36%) i P-glukopira-
aldozy jest półacetalem, ponieważ została utwo
nozę (63%) oraz śladowe ilości oc i P anomerów
rzona w wyniku reakcji grupy aldehydowej
glukofuranozy (1%). Ustalaniu się równowagi
z grupą alkoholową (ryc. 15-5). Podobnie pierś
w tym układzie towarzyszy zmiana skręcalności
cieniowa struktura ketozy jest półketalem. Kry
optycznej (mutarotacja), w miarę otwierania się
staliczna glukoza jest a-D-glukopiranozą.
W roztworze zachowuje się struktura cykliczna,
ale pierwszy atom węgla (karbonylowy) staje się
164 / ROZDZIAŁ 15

HOCH HOCH, prostolańcuchowa cząsteczka acykliczna, acz-


HO\OH kolwiek analiza
H/H \ OH polarograficzna wykazała,
\ / że najwyżej 0,0025% glukozy istnieje w formie
HO\OH H/H acyklicznej. Rotacja optyczna obserwowana

W
w roztworach glukozy jest prawoskretna; z tego
H OH powodu w praktyce klinicznej często używa się
H OH nazwy dekstroza zamiast glukoza.
«r-D-Glukoplranoza
(fl-anomer)
/f-OGIukopIranoza 4. Epimery. Izomery różniące się konfigu
(0-anomer) racją — OH i — H przy atomach węgla 2, 3 lub
4 glukozy nazywamy epimerami. Najważniej
Acykliczna forma
aldehydowa
szymi biologicznie epimerami glukozy są man-
noza i galaktoza, utworzone przez epimeryzację
Ryc. 15-S. cc- i p-stereoizomery odpowiednio przy węglu 2 i 4 (ryc. 15-6).
D- glukopiranozy. 5. Izomery konstytucyjne — aldoza,
Mechanizm mutarotacji. ketoza. Fruktoza ma ten sam wzór cząstecz
kowy co glukoza, lecz różni się wzorem struk
turalnym. Przy drugim atomie węgla cząsteczki
pierścienia pó lace tal owego i jego odtwarzania, fruktozy znajduje się potencjalna grupa ketono
wraz ze zmianami położenia grup — H i — OH wa (ryc. 15-7), natomiast glukoza zawiera po
przy pierwszym atomie węgfa. Pośrednikiem tencjalną grupę aldehydową w pozycji 1 (ryc.
w tym procesie jest przypuszczalnie uwodniona 15-8).

Wiele monosacharydów to związki


fizjologicznie ważne
Pochodne trioz powstają w wyniku metaboli-
cznej degradacji glukozy w ciągu glikolitycz-

HOCH, HOCH
H OH a-

D-Galaktoza

Ryc. 15-6.

Epirneryzacja

glukozy

H H a-

D-Mann ola

CH,OH CH3OH
I i
C=O CH,OH c=o
CH,OH CHiOH CHjOH C = O I HO HO—C—H
i — C— H
c=o
I
ć=o H—C —OH
H—C —OH
I H—C
I H-C —OH
HO—C—H — OH H —C—OH I H—C
H-C-OH —OH
i H- C - OH CH,OH
CH,OH CHiOH
CH,OH

Dihydroksyaceton D-(Jsyluloza D-Rybuloza D-Fruktoza D-Sedoheptuloza

Ryc. 15-7. Przykłady ketoz o znaczeniu fizjologicznym.


WĘGLOWODANY O ZNACZENIU RZJ O LOGICZNYM / 165
CHO

H-C-OH
CH,OH
Aldehyd D-gllcarynowy

" CHO CHO


*
HO-Ć-H H-C-OH
H-C-OH H-C-OH
CHjOH CHiOH
D-Treoza D-Erytroza

CHO
ł
CHO CHO
ł
CHO
HO-Ć-H H-Ć -OH HO-Ć-H H-Ć -OH
LJA /* LJ
HO-Ć-H n v^ w n H-Ć-OH H-Ć -OH
j
H -C -OH H-C -OH H-Ć -OH H-C -OH
ĆH3OH CH.OH CHiOH CHjOH
D-LIksoza D-Ksyloza D-Arablnoza D-Ryboia

CHO
r 1
H-C-OH HO-C-H H-Ć-OH
HO-Ć-H HO-C-H HO-Ć-H
HO-Ć-H H-Ć-OH H-Ć-OH
H-C-OH H-C-OH H-Ć-OH
ĆH,OH CH,OH CH,OH
O-Galakloza D-Mannoza D -Glukoza

Ryc. 15-8. Współzależności strukturalne szeregu D. D-Treoza nie ma znaczenia fizjologicznego.


aldoz
Szereg utworzono przez teoretyczne dodawanie jednostki CH2O do grupy -CHO cukru.
nym. Pochodne trioz, tetroz, pentoz i 7-wcg- coo-
lowego cukru (sedoheptulozy) powstają w pro-
cesie degradacji glukozy w cyklu pentozofos-
foranowym. Pentozy są istotnym składnikiem
nukleotydów, kwasów nukleinowych i wielu
koenzymów (tab. 15-1). 2 heksoz najważniejsze
fizjologicznie są; glukoza, galaktoza, fruktoza OH
OH
i mannoza (tab. 15-2).
Ryc. 15-9. a-D-Glukuroman (z lewej) 1 p-L-iduro-
Na rycinie 15-8 przedstawiono strukturę zna-
nian (z prawej).
czących biochemicznie aldoz, a ryc. 15-7 budo-
wę 5 ważnych w metabolizmie ketoz.
Ważną rolę odgrywają kwasy karboksylowe
pochodne glukozy, takie jak D-glukuronian Cukry tworzą glikozydy, reagując z
(uczestniczący w tworzeniu gtukuronidów i wy- innymi związkami lub między sobą
stępujący jako składnik glikozaminoglikanów) Glikozydy są to związki powstające w wyniku
i jego pochodne metaboliczne, L-iduronian kondensacji między grupą hydroksylową, znaj-
(skiadnik glikozaminoglikanów) (ryc, 15-9) dującą się na anomerycznym atomie węgla
i L-gulonian (metabolit szlaku kwasu uronowe- monosacharydu lub reszty monosacharydowej,
go; p. ryc. 22-1). a drugim związkiem, którym może — lecz nie
166 / ROZDZIAŁ 15

Tabela 15-1. mające znaczenie fizjologiczne


Pentozy Występowanie Znaczenie biochemiczne Znaczenie kliniczne
Cukier

D-Ryboza Kwasy nukleinowe Składnik strukturalny


kwasów nukleinowych i
koenzymów, np. ATP,
NAD, NADP, flawoprote-
in. Metabolit pośredni
w cyklu pentozofosfora-
rrowym
D-Rybuloza Powstaje w procesach Związek pośredni w cyklu
metabolicznych pentozofosforan owym
D-Arabinoza Guma arabska Składnik glikoprotein
Gumy śliwkowa i
czereśniowa
D-Ksyloza Gumy drzewne Składnik głikoprotein
proteoglikany,
glikozaminoglikany
D-Liksoza Mięsień sercowy Składnik liksoflawiny izo-
lowanej z mięśnia serco-
wego człowieka
L-Ksyluloza Związek pośredni szlaku <wasu uronowego Pojawia się w moczu
w pentozurii wrodzonej

Tabela 15-2. mające znaczenie fizjologiczne


Heksozy
Cukier Źródło Znaczenie biochemiczne Znaczenie kliniczne

D-Glukoza Soki owocowe. „Cukier" organizmu. Pojawia się w moczu


Hydrolizat skrobi, sa- Przenoszony przez krew. (giukozuria) w wyniku
charozy, maltozy i laktozy pobierany i wykorzysty- zwiększenia stężenia
wany przez tkanki glukozy we krwi (hiper-
glikemia) w cukrzycy
D- Fruktoza Soki owocowe. Miód. W wątrobie i jelitach Dziedziczna nietoleran-
Hydrolizat sacharozy przekształca się w gluko- cja fruktozy jest przyczy-
i inuliny (z bulw karczo- zę i tak zużywa ją orga- ną akumulacji fruktozy
chów) nizm i hipoglikemit
D-Galaktoza Hydrolizat laktozy W wątrobie ulega prze- Zaburzenia jej metaboli-
kształceniu w glukozę zmu prowadzą do galak-
i jest metabolizowana. tozemii i zaćmy
Syntetyzowana w gru-
czole sutkowym tworzy
laktozę mleka. Składnik
glikolipidów i glikopro-
tein
D-Mannoza Hydrolizat gum i martno- Składnik wielu glikopro-
zanów roślinnych tein
musi (w przypadku aglikonu — być inny mono- między półacetalową grupą hydroksylową a in-
sacharyd. Jeżeli drugą grupa jest hydroksyl, to ną grupą — OH.
wiązanie O-gliknzydowe jest połączeniem aceta- Jeżeli częścią hemiacetalową jest glukoza, to
lowym, ponieważ jest ono wynikiem reakcji utworzony związek jest glukozydem; jeśli galak-
WĘGLOWODANY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 167

HO/CH.OH

OH H OH OH
Ryc, 15-10. Streptomycyna (z lewej) i ouabaina (z prawej).

toza — galaktozydent, itd. Jeżeli drugą grupą Deoksycukrem jest również L-fukoza (p. ryc.
jest amina, powstaje wiązanie N-glikozydowe, 15-17), składnik glikoprotein, oraz 2-deoksy-
np. między adeniną a rybozą w takich nuk- glukoza, znany inhibitor metabolizmu glukozy.
leotydach, jak ATP (p. ryc. 12-5).
Glikozydy są składnikami wielu leków i przy- Aminocukry (heksozoaminy) są
praw korzennych oraz tkanek zwierzęcych. składnikami glikoprotein,
Aglikonem może być metanol, glicerol, steroł, gangliozydów i glikozaminoglikanów
fenol lub zasada, np. adenina. Wszystkie gliko- Przykładami aminocukrów występujących
zydy, ważne w medycynie ze względu na ich w przyrodzie są D-glukozamina (ryc. 15-12),
działanie na mięsień sercowy (glikozydy naser- D-galaktozamina i D-mannozamina. Glukoza-
cowe), zawierają, jako składnik aglikonowy, mina jest składnikiem kwasu hialuronowego.
steroidy. Należą tu pochodne naparstnicy i stro- Galaktozamina (chondrozamina) jest składni-
fantusa, takie jak ouabaina będąca inhibitorem kiem chondroityny (p. rozdz. 54),
Na+/K+-ATPazy błon komórkowych. GUko-
zydami są niektóre antybiotyki, np. streptomy-
cyna (ryc. 15-10). HOCH

Deoksycukrom brak atomu tlenu


W deoksycukrach grupę hydroksylową przy-
łączoną do pierścienia zastąpił atom wodoru.
Deoksycukry otrzymuje się w wyniku hydrolizy
pewnych biologicznie ważnych związków. Przy-
kładem jest deoksyryboza (ryc. 15-11) występu-
jąca w kwasach nukleinowych (DNA). Ryc. 15-12. Giukozamina (2-amino-D-glukopira-
noza) (anomer a). Galaktozamina jest 2-amino-D-
-galaktopiranozą. Zarówno giukozamina, jak i ga
laktozamina występują jako N-acetylowe pochod
ne w większośc i węglow odanów z łożonych, np.
w glikoproteinach. _____________

Niektóre antybiotyki (erytromycyna, karbo-


OH H mycyna) zawierają w swojej cząsteczce amino-
cukry. Uważa się, że aktywność lecznicza zwią-
Ryc. 15-11. 2- Deoksy- D-rybofuranoza (ano-
mer ji),
zana jest z obecnością aminocukrów w cząstecz-
kach tych antybiotyków.
168 / ROZDZIAŁ 15

NAJWAŻNIEJSZYMI disacharydów tworzy się na podstawie ich mo-


DISACHARYDAMI SĄ MALTOZA. nocukrowych składników. Ważnymi fizjologi-
SACHAROZA I LAKTOZA cznie disacharydami są maltoza, sacharoza,
laktoza i trehaloza {tab. 15-3).
Disacharydy są cukrami złożonymi z 2 reszt W wyniku hydrolizy sacharozy powstaje mie-
monosacharydowych połączonych wiązaniem szanina zwana „cukrem inwertowanym", gdyż
glikozydowym (ryc. 15-13). Nazwę chemiczną powstająca w czasie hydrolizy silnie lewoskręt-

Maltoza Trehaloza

A----\
iOH
1
—o—'
H OH H
OH

0-a-0-Glukoplranozylo-(1- ł4)-a-
D-giukopiranoza H OH H

0-a-OGIukoplranozyto-(1-ł1)-«-[>-g!ukoplranozyd

Celobioza

HOCH2

HO

H OH OH H H OH OH

O-/t-D-Fru ktof u ra n ozylo-(2 -• 1 )-a - D-g I u to p I ran ozyd

Laktoza

H OH H OH

O-0-D-GaJal<taptranozylo-(1-.4)-£-D-gfukopiranoza

Ryc. 15-13. Struktura typowych disacharydów. Przedrostek a i p odnosi się do konfiguracji przy
anomerycznym atomie węgla(*). Jeżeli węgiel anomeryczny drugiej reszty uczestniczy w tworzeniu
wiązania glikozydowego, to ta|ją resztę glikozydową nazywa stę furanozydem lub piranozydem. W odróż-
nieniu od większości innych cukrów, cukier nie mający wolnej potencjalnej grupy aldehydowej lub
ketonowej na węglu anomerycznym nie wykazuje właściwości redukujących.
WĘGLOWODANY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 169

Tabela 15-3. Disacharydy


Cukier Źródło Znaczenie kliniczne

Maltoza Produkt trawienia amylazą lub hydrolizy


skrobi. Kiełkujące ziarna zbóż i słód
Laktoza Mleko Może pojawiać się w moczu podczas
ciąży. Przy niedoborze laktazy, zabu-
rzenie wchłaniania prowadzi do bie-
gunki i wzdęcia
Sacharoza Cukier trzcinowy i z buraków cukro- Przy niedoborze sacharazy, zaburzenie
wych. Sorgo, ananasy, marchew wchłaniania prowadzi do biegunki
i wzdęcia
Trehaloza Grzyby i drożdże. Główny cukier hemo-
limfy owadów.

na fruktoza powoduje zmianę (inwersję) skrę- nikami skrobi s ą: amylo z a (15 20%),two rżąca
cał no ści optycznej pierwotnie prawoskrętnej nierozgałęzioną strukturę helikoidalną (ryc.
sacharozy. 15--14), oraz amylopektyna (80—85%),
tworząca łańcuchy rozgałęzione. W tej
ostatniej do łańcucha głównego są przyłączone
POLISACHARYDY PEŁNIĄ FUNKCJE wiązaniem 1 -+ó łańcuchy boczne; jedno
ZAPASOWE I STRUKTURALNE odgałęzienie przypada na 24—-30 reszt
glukozowych połączonych wiązaniami l-*4.
Do polisacharydów zalicza się następujące Glikogen (ryc. 15-15). Jest zapasowym polisa-
ważne fizjologicznie węglowodany: charydem organizmów zwierzęcych. Często na-
Skrobia. Ma budowę łańcucha a-glikozydo- zywa się go skrobią zwierzęcą. Ma strukturę
weg"b. Takie związki, rozpadające się w trakcie bardziej rozgałęzioną niż amylopektyna, bo-
hydrolizy tylko na cząsteczki glukozy, są homo- wiem jedno odgałęzienie przyłączone do łań-
polimerami zwanymi glukoza na mi tub glukana- cucha głównego wiązaniem a(l -»-6)-glikozydo-
tni. Skrobia jest najważniejszym źródłem węg- wym przypada na 10—18 reszt a-D-glukopi-
lowodanów w pożywieniu i znajduje się w ka- ranozowych połączonych wiązaniami a(l-»4)--
szach, ziemniakach, roślinach strączkowych glikozydowymi,
i innych warzywach. Dwoma głównymi skład- Inulina. Jest polisacharydem występującym

Ryc. 15-14. Struktura skrobi. A — amyloza o strukturze spiralnego zwoju, B — amylopektyna


z rozgałęzieniami przyłączonymi wiązaniami 1 -»6. _____
170 / ROZDZIAŁ 15

REGION ZEWNĘTRZNY

Ryc. 15-15. Cząsteczka glikogenu. A — struktura ogólna, B — powiększona struktura w punkcie


rozgałęzienia. Liczby w A oznaczają kolejne etapy wzrostu cząsteczki. R — pierwotna reszta glukozy
zawierająca, jako jedyna w cząsteczce glikogenu, redukującą grupę przy Cv Rozgałęzienia są bardziej
różnorodne niż to przedstawiono na tej rycinie: wartość stosunku wiązań 1 -* 4 do wiązań 1 -* 6 waha się
w granicach 10—18.

w bulwach i korzeniach dalii, karczochów i mni- pularnych rozpuszczalnikach. Tworzy, zbudo-


szka lekarskiego. Ulega ona hydrolizie do fruk- wane z jednostek p-D-glukopiranozowych, po-
tozy, jest więc fruktozanem. Ten cukier zapaso- łączonych wiązaniami P(l-ł4), długie, proste
wy, w odróżnieniu od skrobi ziemniaków, jest łańcuchy wzmocnione krzyżowymi wiązaniami
łatwo rozpuszczalny w ciepłej wodzie i bywa wodorowymi. Błonnik nie jest trawiony w prze-
używany w badaniach fizjologicznych do okreś- wodzie pokarmowym wielu ssaków, w tym
lenia szybkości filtracji w kłębuszkach nerko- człowieka, z powodu braku hydrolazy działają-
wych. cej na wiązania p. Jest ważnym składnikiem
Dekstryny. Są substancjami powstającymi „objętościowym" pożywienia. W żołądku prze-
podczas częściowej hydrolizy skrobi. Pierwszy- żuwaczy i innych trawożernych występują mik-
mi produktami trawienia skrobi, tworzonymi roorganizmy zdolne rozbić wiązanie p, co po-
w wyniku skracania łańcuchów bocznych amy- zwala wykorzystać bionnik jako znaczące źród-
lopektyny, są dekstryny graniczne. ło energetyczne.
Błonnik (celuloza). Jest głównym składnikiem Chiryna. Jest ważnym polisacharydem struk-
podporowym u roślin. Nie rozpuszcza się w po- turalnym u bezkręgowców. Znajduje się ona np.
WĘGLOWODANY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM I 171

C hity na w pancerzach skorupiaków i owadów. Struk-


HOCH2 HOCH,
turalnie chityna składa się z jednostek N-acety-
lo-D-glukozaminy, połączonych wiązaniami
P(l-*4)-glikozydowymi (ryc. 15-16).
Glikozamiaogliksny (mukopohsacharydy).
Składają się z łańcuchów węglowodanów złożo-
nych, charakteryzujących się zawartością ami-
nocukrów i kwasów uronowych. Po przyłączeniu
H HN*CO«CH3 H HN»CO*CH3 tych łańcuchów cukrowych do cząsteczki białka
powstaje składnik zwany proteoglikanem. Ra-
N-Acetyloglukozamina N-Acełylogiu Kozami na zem z elastyną i kolagenem, elementami struk-
turalnymi takich tkanek, jak kość, tworzą sub-
Kwas hiahironowy stancję podstawową, czyli kitową. Znaczna licz-
ba grup — OH i ładunków ujemnych, które
przez odpychanie utrzymują w cząsteczce łań-
cuchy węglowodanowe osobno, powoduje, że
glikozaminoglikany mają właściwość zatrzymy-
wania znacznej ilości wody oraz pęcznienia
i dzięki temu zdolność do nadawania właściwo-
ści amortyzujących lub poślizgowych innym
strukturom. Przykładem są kwas hiałuronowy,
siarczan chondroityny i heparyna (ryc. 15-16),
omówienie szczegółowo w rozdz. 57,
HOCH,
Glikoproteiny (mukoproteiny). Występują
w różnych płynach i tkankach, w tym w błonach
COO"
komórkowych (p. rozdz. 43 i 57). Są to białka
H OH Kwas /(-g luku ran owy N- złożone zawierające w różnych ilościach węglo-
wodany, przyłączone jako krótkie lub długie
Acatylogukozamlna (do 15 jednostek) rozgałęzione lub nierozgałę-
zione łańcuchy. Łańcuchy takie nazywa się
4-Siarczan chondroltyny zwykle łańcuchami oligosacharydowymi. Skła-
(Uwaga: występuje również 6-siarczan) dniki cukrowe obejmują:

Heksozy
Mannoza (Man) Galaktoza (Gal)
Acetyloheksozaminy
N-Acetyloglukozarnina N-Acetylogalaktozarriina
(GIcNAc) (GaiNAc)
Pentozy
Arabinoza (Ara) Ksyloza (Xyi)
HOCH,
H HN-COCH3 Metylopentozy
L-Fukoza (Fuc; p. ryc, 15-17)
H OH Kwasy sjałowe
Pochodne N-acylowe kwasu neuraminowego, np.
Kwas 0-glukuronowy Siarczan N-acatylogalaktozaminy
kwas N-acetyloneuraminowy (NeuAc; p. ryc. 15-18),
główny kwas sjalowy.
Heparyna
Dojrzale glikoproteiny, oprócz kolagenu, nie
zawierają glukozy i w przeciwieństwie do
gliko-/aminoglikanów i proteogiikanow nie
H/H \H Hy zawierają kwasów uronowych.
"O. Kwasy sjalowe. Są N- lub O-acylowymi po-
chodnymi kwasu neuraminowego (ryc. 15-18).
Kwas neuraminowy jest 9-węglowym cukrem,
H
NH«SO3~ H OSĄ1

Suttonowana giukozamina Sulfonowany kwas Iduronowy

R yc. 15-16. S truktura niektórych polisacharydów


złożonych.
172 / ROZDZIAŁ 15

Jtrs- stanowią węglowodany, które znajdują się


w glikoproteinach i gliko lipid ach. Ich obecność
na zewnętrznej powierzchni błony plazmatycz-
O\H HO/0 nej (glikokaliks) wykazano przy użyciu lektyn

WOH H
roślinnych, aglutynin białkowych, które wią-
żą się swoiście z pewnymi resztami glikozylowy-
mi, np. kimkanawalina A jest swoista w stosun-
R y c . 1 5 - 1 7 .( i - L F u k o z a ( 6 - d e o k s y - p - L - g a l a k t o - ku do reszt a-glukozy 1 owych i a-mannozylo-
za). wych.
Glikoforyna. Jest główną integralną gliko-
proteiną błony ludzkich erytrocytów. Zbudo-
wana ze 130 reszt aminoacylowych tkwi w bło-
Ac —NH COCT nie lipidowej tak, że zarówno z zewnętrznej, jak
i z wewnętrznej (cytoplazmatycznej) powierz-
chni błony wystają wolne części polipeptydowe.
Łańcuchy sacharydowe są przyłączone tylko do
części N-końcowej, znajdującej się na zewnątrz
powierzchni zewnętrznej błony (p. rozdz, 43).
OH H
Ryc. 15-18. Struktura kwasu N-acetyloneurami- PIŚMIENNICTWO
nowego (kwasu sjalowego). Ac = CH3-CO-.
Advances in Carbohydrate Chemistry. Academic
Press, 1945—current. Collins PM (editor);
Carbokydrates. Chapman
którego strukturę można wyprowadzić, tączac & Hali, 1987. Ferrier RJ, Collins PM;
mannozaminę (epimer glukozaminy) z pirogro- Monosaccharide Chemistry.
nianem. Kwasy sjalowe są składnikami zarów- Penguin Books, 1972. Hughes RC: The comple*
no glikoprotein jak i gangliozydów. carbohydrates of mam-
malian celi surfaces and their biological roles.
Essays Biochem 1975;11:1. Lindahl U, Hook M:
Glycosaminoglycans and their
WĘGLOWODANY ZNAJDUJĄ SIĘ binding to biological macromolecules. Annu Rev
W BŁONACH KOMÓRKOWYCH Biochem 1978;47:385. Pigman WW, Horton D
(editors): The Carbohydrates.
Lipidową strukturę błon komórkowych opi- Vols — 1A and 1B. Academic Press, 1972.
sano w rozdz. 16 i 43. Analiza składników błon Rees DA: Poiysaccharide Shapes. Wiley, 1977.
komórkowych ssaków wykazuje, że ok. 5% Sharon N: Carbohydrates. Sci Am 1980;245:90
Lipidy o znaczeniu
fizjologicznym 1
6
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE LIPIDY DZIELI SIĘ NA


PROSTE I ZŁOŻONE
Lipidy są heterogenną grupą związków rze-
czywiście lub potencjalnie pokrewnych kwasom Zmodyfikowana klasyfikacja lipidów wg
tłuszczowym. Mają one wspólną cechę, którą Bloora jest następująca:
jest t) względna nierozpu szcza Iność w wodzie A. Lipidy proste: estry kwasów tłuszczowych
oraz 2) rozpuszczalność w rozpuszczalnikach z różnymi alkoholami.
niepolarnych, takich jak eter, chloroform i ben- 1. Thiszcze właściwe — estry kwasów tłu
zen. Do lipidów zalicza się wiec thiszcze, oleje, szczowych z glicerolem. Tłuszcze występujące
woski i związki pokrewne. w stanie płynnym nazywa się olejami.
Lipidy są ważnymi składnikami pokarmów 2. Woski — estry kwasów tłuszczowych
nie tylko ze względu na ich dużą wartość z długołańcuchowymi alkoholami monohydro-
energetyczną, lecz także dlatego, że w tłuszczach ksylowymi.
zawartych w naturalnych pokarmach znajdują B. Lipidy złożone: estry kwasów tłuszczowych
się -witaminy rozpuszczalne w tłuszczach oraz zawierające, oprócz alkoholu i kwasów tłu
niezbędne (tzw. egzogenne) kwasy tłuszczowe. szczowych, jeszcze grupy dodatkowe.
1. Fosfolipidy — lipidy zawierające oprócz
kwasów tłuszczowych i glicerolu, resztę kwasu
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE fosforowego. Często zawierają one zasadę azo
tową i inne podstawniki.
W organizmie tłuszcze służą jako wydajne a. Glieerofosfolipidy — alkoholem jest glice-
źródło energii zarówno bezpośrednio, jak i po- rol.
tencjalnie, gdy odłożone są w tkance tłuszczo- b. Sfingofosfolipidy — alkoholem jest sfin-
wej. Tłuszcze tkanki podskórnej i gromadzące gozyna.
się wokół pewnych narządów służą jako izolator 2. Glikolipidy (glikosfingolipidy) — lipidy za
termiczny, a lipidy niepolarne jako izolatory wierające kwas tłuszczowy, sfingozynę i wę
elektryczne pozwalające na szybkie rozprzest- glowodany,
rzenianie się fal depolaryzacyjnych wzdłuż mie- 3. Inne lipidy złożone — takie lipidy, jak
linowych włókien nerwowych. Zawartość tłusz- sulfolipidy i aminolipidy. W tej grupie można
czów jest wyjątkowo duża w tkance nerwowej. umieścić również lipoproteiny.
Połączenia tłuszczu z białkiem (lipoproteiny) C. Prckursory i pochodne lipidów: nakżą tu
stanowią ważne składniki komórkowe występu- kwasy tłuszczowe, glicerol, steroidy, alkohole
jące zarówno w błonie komórkowej, jak i w mito- inne niż gHcerol i sterole, aldehydy tłuszczowe,
chondriach, a także służą jako środki transportu związki ketonowe (p, rozdz. 24), węglowodory,
lipidów w osoczu krwi. Znajomość biochemii witaminy rozpuszczalne w tłuszczach i hor
lipidów jest konieczna do zrozumienia wielu mony.
bieżących zagadnień biomedycznych, np. otyło- Ze względu na brak ładunku w cząsteczkach,
ści, miażdżycy oraz roli różnych wielonienasyco- acylogiicerole (glicerydy), cholesterol i estry
nych kwasów tłuszczowych zarówno w żywieniu, cholesterolu określa się mianem lipidów obojęt-
jak i w zdrowiu. nych.
174 / ROZDZIAŁ 16

KWASY TŁUSZCZOWE SĄ
ALIFATYCZNYMI KWASAMI
CH3(CH2),CH = CH(CHj)7COOH
KARBOKSYLOWYMI
lub
Kwasy tłuszczowe występują głównie w for- a>9,C18:1 lub n-9, 18:1
mie zestryfikowanej w naturalnych tłuszczach
i olejach, ale w surowicy krwi występują i są CH3CH2CH,CH2CH£H2CHJCH2CH = CH(CH2)7COOH
n 17 10 9 1
transportowane w formie niezestryfikowanej
jako wolne kwasy tłuszczowe. Kwasy tłuszczowe Ryc. 16-1. Kwas oleinowy, n-9 (n minus 9).
występujące w tłuszczach naturalnych są zwykle
pochodnymi nierozgałęzionych łańcuchów wę-
glowodorowych i zawierają parzystą liczbę ato-
mów węgla, ponieważ są syntetyzowane z jedno-
stek dwuwęglowych. Ich łańcuch może być Nasycone kwasy tłuszczowe nie
nasycony (brak wiązań podwójnych) lub niena- zawierają wiązań podwójnych
sycony (z jednym, lub więcej, wiązaniem po- Nasycone kwasy tłuszczowe można trakto-
dwójnym). wać jako pochodne kwasu octowego, pierw-
szego przedstawiciela szeregu. W tabeli 16-1
Nazwy kwasów tłuszczowych przedstawiono przykłady kwasów tego szeregu.
wyprowadza się od odpowiednich Inne długołańcuchowe kwasy tłuszczowe z
węglowodorów tego szeregu występują przeważnie w woskach.
Według najczęściej używanej nomenklatury Wyodrębniono również kilka kwasów tłusz-
nazwę systematyczną kwasu tłuszczowego two- czowych o łańcuchu rozgałęzionym zarówno
rzy się od nazwy węglowodoru o tej samej z materiału roślinnego, jak i zwierzęcego.
liczbie atomów węgla przez dodanie końcówki
-owy do nazwy węglowodoru (nomenklatura Nienasycone kwasy tłuszczowe
genewska). Tym sposobem nazwa kwasu nasy- zawierają jedno lub więcej wiązań
conego kończy się na -anowy np. oktanowy, podwójnych (p. tab. 16-2)
a kwasu nienasyconego z wiązaniami podwój- Kwasy te można podzielić na podgrupy ze
nymi na -enowy, np. oktadekenowy (kwas ole- względu na ich stopień nienasycenia.
inowy). A. Kwasy jednonienasycone (monoetenoidy,
Numerację atomów węgla rozpoczyna się od kwasy monoetenowe) zawierające jedno wiąza
węgla grupy karboksylowej (węgiel nr 1). Atom nie podwójne.
węgla przylegający do węgla karboksylowego B. Kwasy wielonienasycone (polienoidy, kwa
(nr 2) jest również znany jako węgiel a. Atom sy polienowe) zawierające więcej wiązań po
węgla nr 3 jest węglem p, a atom węgla w grupie dwójnych.
metylowej znajdującej się na dystalnym końcu C. Eikozanoidy. Grupa związków, pochod
łańcucha nazywa się węglem w lub n-atomem nych ikoza-(20-C) polienowych kwasów tłusz
węgla. czowych, obejmująca prostanoidy i leukotrieny
W użyciu jest kilka sposobów wskazywania (LT). Do prostanoidów zalicza się prostaglan-
liczby i położenia wiązań podwójnych; np. A9 dyny (PG), prostacykliny (PGI) i tromboksany
oznacza wiązanie podwójne między atomami (TX). Terminu „prostaglandyny" używa się
węgla 9 i 10 kwasu tłuszczowego; to9 wskazuje często nieściśle jako określenia ogólnego obej
wiązanie podwójne przy węglu 9, licząc od mującego wszystkie prostanoidy.
atomu węgla co. Na ryc. 16-1 przedstawiono Prostagiandyny. Odkryto pierwotnie w nasie-
powszechnie używane sposoby wskazywania niu, ale obecnie wiadomo, że występują prak-
liczby atomów węgla, liczby i położenia wiązań tycznie we wszystkich tkankach ssaków, działa-
podwójnych w cząsteczce kwasu tłuszczowego. jąc jako miejscowe hormony lokalne; wykazują
U zwierząt dodatkowe wiązania podwójne są one istotne aktywności fizjologiczne i farmako-
wprowadzane tylko miedzy istniejącym wiąza- logiczne. In vivo są one syntetyzowane z 20-C
niem podwójnym (np. (o9, ro6 lub ca3) a węglem wielonienasyconych (ikozanowych) kwasów
karboksylowym, wynikiem czego są 3 serie kwa- tłuszczowych (np. kwasu arachidonowego).
sów tłuszczowych, znane odpowiednio jako Pierwszy etap biosyntezy polega na cyklizacji
rodzina o>9, 006 i co3. środkowej części łańcucha i utworzeniu pierś-
LIPIDY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 175

Tabela 16-1. kwasy tłuszczowe


Nasycone
Nazwa Liczba
zwyczajowa atomów
kwasu węgla

Mrówkowy* 1 Uczestniczy w metabolizmie reszt Ci (mrówczanu)


Octowy 2 Główny produkt końcowy fermentacji węglowodanów u prze-
żuwaczy-
Propionowy 3 Końcowy produkt fermentacji węglowodanów u przeżuwa-
czy+
Masłowy 4 Wpewnych tłuszczach w mafych ilościach (zwłaszcza w
Walerianowy 56 maśle). > Końcowy produkt fermentacji węglowodanów u
Kapronowy przeżuwaczy1"

Kaprylowy (oktanowy) a ^W wielu tłuszczach (łącznie z masłem) w małych


10 ilościach, > zwłaszcza w tłuszczach roślinnych
Kaprynowy (dekanowy)
Laury no wy 12 Spermacet, cynamon, nasiona palmy, olej kokosowy, owoc
wawrzynu
Mirystynowy 14 Gałka muszkatołowa, nasiona palmy, olej kokosowy, mirt
1 Powszechnie występujące we wszystkich tłuszczach zwie-f
Palmitynowy 16 rzęcych i roślinnych
Stearynowy 18
Arachidowy 20 Olej arachidowy
(ikozanowy)
Behenowy 22 Nasiona
Lig npc ery nowy 24 Cerebrozydy, olej arachidowy

* Tylko kwas mrówkowy, bez pochodnych alkilowych. +


Również w okrężnicy człowieka.

cienia cyklopentanowego (ryc. 16-2). Pokrewny


szereg związków, tj. tromboksaiiy wykryte
w płytkach krwi, ma pierścień cyklopentanowy
coo- przerwany atomem tlenu (pierścień oksanowy)
(ryc. 16-3), Trzy różne ikozanowe kwasy tłusz-
czowe dają początek 3 grupom eikozanoidów
Ryc. 16-2. Prostaglandyna E2 (PGE2). z charakterystyczną liczbą wiązań podwójnych
w łańcuchach bocznych, np. PGj, PG2, PG>
Byc. 16-3. Tromboksan A2 (TXA2). Zmiany dotyczące podstawników przyłączo-
nych do pierścieni są przyczyną istnienia róż-
nych typów podstawienia oznakowanych A,
B itd. w każdym szeregu prostaglandyn i trom-
boksanów. Typ „E" prostaglandyn (jak
COCr w PGE2) ma grupę ketonową w pozycji 9,
natomiast typ „F" ma grupę hydroksylową
w tej pozycji. Lcukotrkny są trzecią grupą
pochodnych eikozanoidów powstających raczej
przez szlak lipooksygenazy niż przez cyklizację
łańcucha kwasu tłuszczowego (ryc. 16-4). Leu-
176 / ROZDZIAŁ 16

Tabela 16-2. Nienasycone kwasy tłuszczowe występujące w pokarmach i mające znaczenie fizjologiczne

Liczba atomów C
oraz liczba i Nazwa N a z wa
Szereg Występowanie
pozycja wiązań zwyczajowa systematyczna
podwójnych

Kwasy monoenowe (z 1 podwójnym wiązaniem)


16:1; 9 w7 Palmitooleinowy cis - 9 - H eksa de ke n o w y Niemal we wszystkich
tłuszczach
18:1; 9 w9 Oleinowy cis - 9 - 0 kta d eke n owy Prawdopodobnie najbar-
dziej rozpowszechniony
kwas tłuszczowy w tłusz-
czach naturalnych
18:1; 9 w9 Ela i dyn owy frans- 9 • 0 ktadeken o wy Tłuszcze przeżuwaczy
i utwardzane
22:1;13 u9 Erukowy c/s-13-Dokozenowy Oleje rzepakowy i gorczycz-
ny
24:1;15 w9 Nerwonowy c«-15-Tetrakozenowy W cerebrozydach

Kwasy drenowe (z 2 podwójnymi wiązaniami)

18:2; 9, 12 cis,cis-B,12-Oktadeka- Oleje: kukurydziany, arachi-


dienowy dowy, bawełniany, sojowy
i wiele innych roślinrfych

Kwasy trienowe (z 3 podwójnymi wiązaniami)


18:3; 6, 9, 12 Y-Linolenowy 6,9,12-Oktadekatrienowy Niektóre rośliny, np. olej
z wiesiołka. Niewielkie ila-
ści w tłuszczach zwierzę-
cych
18:3; 9, 12, 15 et-Linolenowy 9,12,15-Oktadekatrienowy Często występuje z kwasem
linolowym,

zwłaszcza
w oleju lnianym
Kwasy tetraenowe {z 4 podwójnymi wiązaniami)
20:4; 5, 8, 11, 14 Arachidonowy 5,8,11,14- Ikozatetraeno- Występuje z kwasem lino-
nowy lowym, zwłaszcza w oleju
arachidowym; istotny skła-
dnik fosfolipidów zwierzę-
cych
Kwasy pentaenowe (z 5 podwójnymi wiązaniami)
20:5; 5, 8, 11, 14, Timnodonowy 5,8,11,14,17-lkozapenta- Istotny składnik olejów ry-
17 enowy bich, np. tranu dorszowego
22:5; 7, 10, 13, Klupanodono- 7,10,13,16,19-Dokoza- Oleje rybie, fosfolipidy w
16, 19 pentaenowy mózgu
Kwasy heksaenowe {z 6 podwójnymi wiązaniami)
22:6; 4, 7, 10, 13, Cerwonowy 4,7,10,13,19-Dokozahek- Oleje rybie, fosfolipidy
16, 19 saenowy w mózgu
LIPIDY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 177

coo- coo-
COO"
Ryc. 16-5.
Izomery
Postać trans
(kwas eialdynowy)
Ryc. 16-4. Leukotnen A4 (LTA4).

kotrieny izolowane z leukocytów charakteryzu-


ją się obecnością 3 sprzężonych wiązań podwój-
nych.

Większość naturalnie występujących


nienasyconych kwasów tłuszczowych
ma podwójne wiązanie cis
Łańcuchy węglowe nasyconych kwasów tłu-
szczowych po rozciągnięciu w niskich tempera-
turach przyjmują konformację typu zygzak.
W wyższych temperaturach niektóre wiązania geometryczne kwasu tłuszczowego A9,18:1
ulegają rotacji, powodując skrócenie łańcucha, (kwasy oleinowy i elaidynowy).
co wyjaśnia, dlaczego błony biologiczne stają się
cieńsze wraz ze wzrostem temperatury. Typ
izomerii geometrycznego, w jakim występują tłuszczowych w procesie uwodornienia, czyli
nienasycone kwasy tłuszczowe, zależy od usta- „utwardzania" naturalnych olejów w zakła-
wienia atomów lub grup wokół osi wiązania dach produkujących margarynę. Dodatkowa
podwójnego. Jeśli łańcuchy węglowe znajdują niewielka część kwasów tłuszczowych trans po-
się po tej samej stronie wiązania, to wiązanie ma chodzi ze spożywanych tłuszczów przeżuwaczy,
konfigurację cis, jak w kwasie oleinowym; jeśli u których powstają one w źwaczu w wyniku
po przeciwnych stronach — trans, jak w kwasie działania mikroorganizmów.
elaidynowym, sztucznym izomerze kwasu olei-
nowego (ryc. 16-5). Prawie wszystkie występu- Zarówno fizyczne, jak i fizjologiczne
jące w przyrodzie nienasycone długołańcucho- właściwości kwasów tłuszczowych są
we kwasy tłuszczowe mają konfiguracje cis; warunkowane długością i stopniem
łańcuchy węglowodorowe cząsteczek są „zgię- nienasycenia ich łańcucha
te" w miejscu podwójnego wiązania o 120°.
Temperatura topnienia kwasów tłuszczo-
Kwas oleinowy ma więc kształt litery L, nato-
wych o parzystej liczbie węgli wzrasta wraz
miast kwas elaidynowy mając podwójne wiąza-
z długością łańcucha i obniża się zgodnie z jego
nie trans, pozostaje „prosty". Zwiększenie licz-
nienasyceniem. Triacyłoglicerol, zawierający
by wiązań podwójnych cis w kwasach tłusz-
tylko nasycone kwasy tłuszczowe o 12 atomach
czowych pozwala na różnorodność konfiguracji
węgla lub dłuższe, występuje w stanie stałym
przestrzennych cząsteczki, np. kwas arachido-
w temperaturze ciała, natomiast jeżeli wszystkie
nowy, z 4 wiązaniami podwójnymi cis, może
3 reszty kwasów tłuszczowych są 18:2 jest
mieć kształt „supła" lub litery „U", To może
w stanie płynnym do temperatury poniżej 0°C.
mieć istotne znaczenie dla molekularnego upa-
kowania w błonie i dla ułożenia przestrzennego
kwasów tłuszczowych w bardziej złożonych O
cząsteczkach, takich jak fosfolipidy. Obecność 'CH 3 -O-C-R,
wiązań podwójnych trans będzie zmieniać te [I
O 11
przestrzenne współzależności. Kwasy tłuszczo- O
R»-C-O-CH u
we o konfiguracji trans występują w pewnych
pokarmach. Większość z nich powstaje jako *CH, -O-
produkt uboczny podczas wysycania kwasów
C - R , Ryc. 16-6. Trtacyloglicerol.

12 — Biochemia
178 / ROZDZIAŁ 16

W rzeczywistości naturalne acyloglicerole za-


wierają mieszaninę kwasów tłuszczowych dob- O 'CH2 -O-C-C,7H»
raną zgodnie z funkcją lipidu. Lipidy błon, C„H l t -C-O-'ĆH 0
które muszą być płynne w zakresie temperatur
>CHa -0-C — C„H3S
środowiska, są bardziej nienasycone niż lipidy
zapasowe. Lipidy tkanek narażonych na schło-
dzenie, np. u zwierząt podczas snu zimowego Ryc. 16-7. 1,3-Distearynopalmityna.
lub w kończynach zwierząt, są w wyższym
stopniu nienasycone.

Pewne alkohole i aldehydy występują


w naturalnych lipidach
Alkohole. Do alkoholi występujących
C„H„-C-O-iCH O
w cząsteczkach lipidów należy glicerol, chole- a
CH,-O-C-C„H 1 ,
sterol i występujące zwykle w woskach wyższe
alkohole (np. alkohol cetylowy, Cj6H33OH) Ryc. 16-8. 1,2-Distearynopalmityna.
oraz dolichol, alkohol poliizoprenoidowy (p.
ryc. 16-27).
Aldehydy tłuszczowe. Kwasy tłuszczowe
mogą zostać zredukowane do aldehydów tłusz- Atomy węgla 1 i 3 w cząsteczce
czowych. Związki te znaleziono w tłuszczach glicerolu nie są identyczne
naturalnych w formie wolnej lub związanej. Aby jednoznacznie ponumerować atomy wę-
gla glicerolu, stosuje się system -sn- (stereoche-
miczne numerowanie), np. 1,2-distearoilo--3-
TRIACYLOGLICEROLE palmitoilo-OT-glicerol (przedstawiony,wzorem
(TRIGLICERYDY)* TO GŁÓWNA projekcyjnym również na ryc. 16-9). Nale-
FORMA ZAPASOWA KWASÓW
TŁUSZCZOWYCH

Triacyloglicerole są estrami alkoholu — gli- i II


cerolu z kwasami tłuszczowymi. W naturalnie HjC-O-C-R,
i
występujących tłuszczach procent cząsteczek O Rs-C-
i
i

triacyloglicerolu, w których glicerol jest zestry-


fikowany 3 takimi samymi kwasami, jest bardzo OI i

mały. Niemal wszystkie one są acyloglicerolami


mieszanymi. H'Ć-0-C-R-,
Gdyby wszystkie 3 kwasy tłuszczowe ozna-
czone na ryc. 16-6 jako R, były kwasami Ryc. 16-9. Triacylo-s/ł-glicerol.
stearynowymi, tłuszcz nazywałby się tristeary-
ną, ponieważ składałby się z glicerolu zestryfi- ży podkreślić, że węgle 1 i 3 cząsteczki glicerolu
kowanego 3 resztami kwasu stearynowego. Na nie są identyczne, jeżeli ogląda się trójwymiaro-
rycinach 16-7 i 16-8 przedstawiono przykłady wy model cząsteczki. Enzymy bez trudu rozpoz-
acylogliceroli mieszanych. nają je i są prawie zawsze swoiste względem
jednego lub drugiego węgla, np. glicerol jest
zawsze fosforylowany przez glicerokinazę na
sn-i dając glicerolo-3-fosforan, a nigdy glicero-
lo-l-fosforan.
W tkankach znaleziono również częściowe
* Monoglicerydy, diglicerydy i triglicerydy zgod- acyloglicerole, tzn. mono- lub diacyloglicerole,
nie z obecną standardową terminologią Międzynaro- w których glicerol jest zestryfikowany 1 lub
dowej Unii Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC) 2 kwasami tłuszczowymi. Mają one szczególne
oraz Międzynarodowej Unii Biochemicznej (IUB) znaczenie w syntezie i hydrolizie triacyloglice-
określa się odpowiednio jako "monoacyioglicerole, roli.
diacyloglicerole i triacyloglicerole.
LIPIDY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 179

FOSFOLIPIDY SĄ GŁÓWNYM Fosfatydylocholiny (lecytyny)


SKŁADNIKIEM LłPIDOWYM BŁON występują w błonach komórkowych
Fosfatydylocholiny są to fosf o glicerydy za-
Do grupy fósfolipidów zalicza się: 1) kwas wierające cholinę (ryc. 16-12). Są one przeważa-
fosfatydowy i fosfatydyloglicerol, 2) fosfatydy- jącymi ilościowo lipidami błon komórkowych
locholinę, 3) fosfatydyloetanoloaminę, 4) fos- O
fatydyloinozytol, 5) fosfatydyloserynę, 6) lizo- 1 "
fosf o lipidy, 7) plazmalogeny i 8) sfingomieliny. O CH;.-O-C-R,
Wszystkie te związki są fosf o glicerydami,
oprócz sfingomidin, których cząsteczki nie za-
3
wierają glicerolu. Mogą one być traktowane CH2-O-P-OTCH£-CH2~N~CH3
x
jako pochodne kwasu fosfatydowego (ryc. *^
^^H c \-\ ■
16-10), w którym fosforan jest zestryfikowany
z grupą -OH odpowiedniego alkoholu. Cholina
Ryc. 16-12. 3-Fosfatydylocholina.
o
II
O CHi-O-C-R, II i stanowią dużą część zasobów choliny w or-
1 R 2 -C-O-CH ganizmie, Cholina odgrywa ważną rolę w prze-
I li wodnictwie nerwowym oraz jako zapas labil-
CH2-O-P~O I
nych grup metylowych. Dipalmitoilolecytyna
jest bardzo aktywnym związkiem powierzch-
Ryc. 16-10. Kwas fosfatydowy niowo czynnym (surfaktant), zmniejszającym
napięcie powierzchniowe pomiędzy fazą tkanki
płucnej i fazą gazów oddechowych i zapobiega-
Kwas fosfatydowy jest kluczowym związ-
jącym sklejaniu się wewnętrznych powierzchni
kiem pośrednim w syntezie triacylogliceroli
płuc. Brak surfaktantu w płucach wcześniaków
oraz fosf o glicerydów, ale w tkankach występuje
jest przyczyną zespołu błon szklistych, którego
w niewielkich ilościach.
zasadniczym objawem jest zespól niewydolno-
ści oddechowej. Większość fosfolipidów ma
Kardiolipina jest istotnym lipidem błon nasycony rodnik acylowy w położeniu Cls a ro-
mitochondrialnych dnik nienasycony w położeniu C2 glicerolu.
Kwas fosfatydowy jest prekursorem fosfaty-
dyloglicerolu, który z kolei w mitochondriach Fosfatydyloetanoloamina (kefaiina)
ulega przekształceniu w kardiolipinę (ryc. 16-- Kefaliny różnią sic od fosfatydylocholiny
11). tylko tym, że zamiast choliny zawierają etanolo-
aminę (ryc. 16-13).

■■■ii

CH2— O-P—O—CH2 O
i ■ I< 4Ś u i u
f H-C-OH O O H-C-O-C-Ra
Fosfatydyloglicerol

Bisfosfatydyloglicerol (kardiolipina)
Ryc. 16-11. Kardiolipina (bisfosfatydyloglicerol}.
180 / ROZDZIAŁ 16

Lizofosfolipidy są związkami
Etanoloamina pośrednimi w metabolizmie
fosfoglicerydów
Ryc. 16-13. 3-Fosfatydytoetanoloamina Są to fosfoacyloglicerole zawierające w swojej
cząsteczce tylko jedną resztę acylową, np. lizole-
cytyna, uczestnicząca w metabolizmie i prze-
kształcaniu fosfolipidów (ryc. 16-16).
Fosfatydyloinozytol jest prekursorem 0 II CH 2-O-C-R
wtórnych przekaźników
Występuje tu stereoizomer ino2ytolu, mioi-
nozytol (ryc. 16-14). Fosfatydyloinozytoto-4,5-bis- CH 2-O-P-S-CH3-CHi-N-ĆH a
fosforan jest ważnym składnikiem fosfolipidów | ^
błon komórkowych. Po pobudzeniu komór-
ki przez właściwy hormon jest hydrolizowany
do diacyloglicerolu i inozytolo-tris-fosforanu. Cholina
z których każdy działa jako wewnątrzkomór- Ryc. 16-16.Lizolecytyna.
kowy sygnał, czyli drugi posłaniec (p. str. 594).

Plazmalogeny występują w mózgu


1
i mięśniach
O CH,—O—C—Rt Związki te stanowią co najmniej 10% fos-
ii I
2
R2- C - O - C H
folipidów mózgu i mięśni. Strukturalnie plaz-
malogeny przypominają fosfatydyloetanolpami-
Ryc. 16-14.3-Fosfatydyloinozytol. nc. ale przy C, zamiast wiązania estrowego,
występującego w większości acylogliceroli, mają
wiązanie eterowe. Zazwyczaj rodnikiem alkilo-
wym jest nienasycony alkohol (ryc. 16-17).
Fosfatydyloseryna W niektórych przypadkach etanoloamina może
W większości tkanek występuje fosfatydylose- być zastąpiona choliną, seryną lub inozytolem.
ryna, która zamiast etanoloaminy ma serynę
(ryc. 16-15). Wyizolowano również fosfolipidy
zawierające treoninę.
OO
Rj-C-O-CH {
CH 2-O-C-R,
3
CH2-O-P-i
,1 !t . - i.Ł : - I ■III V._____________ O'
Etanoloamina
C H 2-O-P- O-C H2-C H-C OO" : Kwas plazmenowy

Ryc. 16-17. Plazmalogen (plazmenyloelanolo-


O 'CHi-O-C-R, amina).

Sfingomieliny również występują w


( Seryna
układzie nerwowym
Sfingomieliny wykryto w dużych ilościach
Ryc. 16-15.3-Fosfatydyloseryna^______ w mózgu i tkance nerwowej. W wyniku hydrolizy
sfingomielin otrzymuje się kwas tłuszczowy,
kwas fosforowy, cholinę i złożony amirioalkohol
— sfingozynę (ryc. 16-18), W lipidach tych nie
występuje glicerol. Amidowe połączenie sfingo-

R J - C - O - CH o
1 !t
LIPIDY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 181

Ceramid

Sfingozyna

?H H
CH 3 - (CH s ),s-CH=CH-CH-CH-N-
ĆH; Kwas tłuszczowy

Ó
Kwas fosforowy

Ryc. 16-18. Sfingomielina.

Cholina

zyny z kwasem tłuszczowym nazywa się cerami- nym gJikosfingolipidem mózgu i innych tkanek
dem; struktura tego typu występuje również nerwowych, ale we względnie małych ilościach
w glikolipidach (p, poniżej). występuje on wszędzie. Zawiera sporo charak-
terystycznych Ci4 kwasów tłuszczowych. Gala-
GLIKOLIPIDY ktozyłoceramid (ryc. 16-19) może zostać prze-
(GLIKOSFINGOLIPIDY) SĄ kształcony w sulfogalaktozyloceramid (klasycz-
ISTOTNYM SKŁADNIKIEM ny sulfoglikozylosfingolipid; dawniej sulfatyd),
TKANKI NERWOWEJ I BŁON który występuje obficie w mielinie. Glukozylo-
KOMÓRKOWYCH ceramid jest przeważającym prostym glikosfln-
golipidem tkanek pozanerwowych, aJe w ma-
Glikolipidy są szeroko rozpowszechnione łych ilościach znajduje się również w mózgu.
w każdej tkance organizmu, zwłaszcza w tkance Bardziej złożonymi glikosfmgolipidami są gan-
nerwjowej takiej jak mózg. Znajdują się głównie gliozydy, pochodne glukozyloceramidu. Gang-
w zewnętrznej warstwie błony plazmatycznej, liozyd jest glikosfingolipidem zawierającym do-
z której wystają ich. łańcuchy oligosacharydo- datkowo jedną lub więcej reszt kwasu sjalowego.
we, tworząc sacharydy powierzchni komórki. Kwas N-acetyloneuraminowy (NeuAc; p.
Głównymi glikolipidami zwierzęcymi są gli- rozdz. 15) jest zasadniczym kwasem sjalowym
kosfingolipidy. Zawierają one ceramid i jedną występującym w tkankach ludzkich. Ganglio-
lub więcej cząsteczek cukru. Dwoma najprost- zydy występują w dużych stężeniach również
szymi glikolipidami są gaiaktozyloceramid i glu- w tkance nerwowej. Wydaje się, że pełnią one
kozyloceramid. Galaktozyloceramid jest głów- funkcje receptorowe i inne. Najprostszym gang-

Sfingazyna
____A
O O
H H II
3—(CH2)12-CH= CH- CH-CH—N—C-
CH(OH) -
I

H OH Kwas tłuszczowy,
np. kwas cerebronowy

O-CH,

GalaWoza

Ryc. 16-19. Struktura gaiaktozyloceramidu (galaktocerebrozyd, R = H) i sulfogalaktozyloceramidu


(dawniej sulfatyd, R = SO|~).
182 / ROZDZiAŁ 16

liozydem występującym w tkankach jest GM3-Zawiera on


ceramid, 1 cząsteczkę glukozy, 1 cząsteczkę galaktozy i 1
cząsteczkę NeuAc. W użytym tu skrótowym zapisie
gangliozydu: G oznacza gangliozyd, M = monosjalo, a cyfra
arabska wskazuje kolejność lokowania się na
chromatogramach cienkowarstwowych. Na rycinie 16-20
przedstawiono strukturę GM], bar- Rvc. 16-21. Szkielet (rdzeń)
steroidowy. dziej złożonego gangliozydu będącego pochodną GM3. G
M| jest związkiem dosyć interesują-

Caramid-Glukoza-Galaklcwa -N-Acetylo- GalaMoza że zaznaczono inaczej; tzn. nie jest to pierścień


(Acy<o- galaktozamlna benzenowy. We wzorze zaznacza się wszystkie
sflngozyna) NeuAc wiązania podwójne. Boczne grupy metylowe
lub przedstawia się w postaci wiązań pojedynczych
Cer-GIc-Gal-GalNAc-Gal nie połączonych na dalszym końcu (metyl).
I Występują one typowo w pozycji 10 i 13 (two-
NeuAc rząc 18 i 19 atom węgla), W pozycji 17 występuje
Ryc. 16-20. Gangliozyd GM1, monosjaloganglio- zwykle łańcuch boczny (jak w cząsteczce chole-
/yd. sterolu). Jeżeli związek zawiera 1 lub więcej
grup hydroksylowych, a żadnej grupy karbony-
lowej lub karboksylowej, jest sterolem i jego
nazwa ma końcówkę — ol.
cym biologicznie, jako że jest on znanym recep-
torem dla toksyny cholery w jelicie cienkim. Ze względu na asymetrię cząsteczki
Inne gangliozydy mogą zawierać w swojej cząs- steroidu możliwe jest istnienie wielu
teczce od jednej do 5 reszt sjalowych, tworzą- stereoizomerów
cych odpowiednio di-, trisjalogangliozydy itd. Każdy z pierścieni sześciowęglowych rdzenia
steroidowego może istnieć w trójwymiarowej
konformacji krzesełkowej lub lódeczkowej (ryc.
STEROIDY PEŁNIĄ WIELE WAŻNYCH 16-22).
FUNKCJI FIZJOLOGICZNYCH
Cholesterol jest prawdopodobnie najbardziej
znanym steroidem ze względu na jego udział
w rozwoju miaidiycy. Odgrywa on bardzo waż-
ną rolę biochemiczną, ponieważ jest prekur-
sorem wielu równie ważnych steroidów, takich
jak kwasy żółciowe, hormony kory nadnerczy, Konformacja, Krzesełkowa"
hormony płciowe, witaminy D, glikozydy naser-
cowe, sitosterole w świecie roślin i niektóre
alkaloidy.
Wszystkie steroidy mają podobny rdzeń cyk-
liczny, przypominający fenantren (pierścienie Konformaoja .
A, B i C), do którego jest dołączony pierścień (Maczkowa" Ryc. 16-22. Konformacje stereo
cyklopentanu (D). Atomy węgla w rdzeniu
steroidowym są numerowane tak, jak pokazano izomerów.
na ryc. 16-21.
Przy rozpatrywaniu wzorów strukturalnych
steroidów należy zwrócić uwagę, że prosty W steroidach naturalnych wszystkie pierś-
pierścień heksagonalny oznacza całkowicie na- cienie występują właściwie w formie krzeseł-
sycony pierścień 6-węglowy ze wszystkimi war- kowej, która jest bardziej stabilną konformacją.
tościowościami wy sycony mi wodorem, chyba Poszczególne pierścienie mogą znajdować się
względem siebie w konformacji cis lub trans
(ryc. 16-23).
LIPIDY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 183

Byc. 16-23. Siereochemta steroidów: (A) konfiguracja trans między wszystkimi sąsiadującymi pierś-
cieniami; (B) konfiguracja cis między pierścieniami A i B.

W naturalnych steroidach sposób połączenia


pierścieni A i B może być cis lub trans, nato-
miast między B i C jest trans, a połączenie CjD
jest trans, z wyjątkiem glikozydów nasercowych
i jadów wydzielanych przez ropuchy. Wiązania
utrzymujące podstawniki nad płaszczyzną pier-
ścieni przedstawia się linią ciągłą (p1), natomiast
wiązania łączące grupy znajdujące się pod płasz-
czyzną pierścieni linią przerywaną (a). W steroi-
dzie "5a, pierścień A przyjmuje zawsze konfor- Ryc. 16-24. Cholesterol.
mację trans względem pierścienia B, natomiast
w steroidzie 5P — zawsze cis. Grupy metylowe,
przyłączone do atomów węgla Ci0 i Cu, są
niezmiennie w konfiguracji p.

Cholesterol jest istotnym składnikiem


wielu tkanek
Cholesterol jest szeroko rozpowszechniony
we wszystkich komórkach organizmu, a zwłasz-
cza w tkance nerwowej. Jest jednym z ważniej- HO Ryc. 16-25.
szych składników błon plazmatycznych i lipo-
Ergosterol
protein surowicy krwi. Występuje zwykle w po-
łączeniu z kwasami tłuszczowymi jako ester
cholesterolu. Jest w tłuszczach zwierzęcych, lecz Koprosterol znajduje się w kale
nie ma go w tłuszczach roślinnych. 3-Hydroksy-- Koprosterol (koprostanol) powstaje w jelicie
5,6-cholesten (ryc. 16-24) to nazwa systematy- w wyniku bakteryjnej redukcji podwójnego
czna cholesterolu. wiązania Cs—C6 cholesterolu i jest wydalany
w kale.
Ergosterol jest prekursorem witaminy D
Ergosterol występuje w roślinach i drożdżach Prekursorem poliprenoidów i choleste-
i jest ważnym prekursorem witaminy D (ryc. rolu jest ten sam związek
16-25). Naświetlanie promieniami nadfioleto- Poliprenoidy, chociaż nie są steroidami, są im
wymi powoduje otwarcie pierścienia B (p. ryc. pokrewne (p. ryc. 28-3), ponieważ są syntetyzo-
54-6) w wyniku czego związek nabywa właś- wane, podobnie jak cholesterol (ryc. 16-26),
ciwości przeciwkrzywiczych.
184 / ROZDZIAŁ 16

CH3 PEROKSYDACJA LIPIDÓW JEST


I -CH=C- ŹRÓDŁEM WOLNYCH RODNIKÓW IN
CH=CH-
VIVO
Peroksydacja (autooksydacja) lipidów nara-
Ryc. 16-26. Jednostka izoprenowa.
żonych na działanie tlenu jest przyczyną nie
tylko psucia się żywności (jełczenie), lecz także
uszkodzenia tkanek in vivo, które z kolei może
z 5-wcglowej jednostki izoprenowej. Należy do być przyczyną odczynów zapalnych, nowotwo-
nich ubichinon (p.str. 149), składnik mitochon- rów, miażdżycy, starzenia się itp. Szkodliwe
drialnego łańcucha oddechowego, oraz długo- działania są inicjowane przez wolne rodniki
łańcuchowy alkohol dolichol (ryc. 16-27), który (ROO*, RO*, OH*) powstające podczas tworze-
nia nadtlenków kwasów tłuszczowych, zawiera-
jących wiązania podwójne oddzielone grupą
metylenową, a więc takie jak te, które znajdują
,OH się w naturalnych wielo nienasyconych kwasach
tłuszczowych (ryc. 16-28). Peroksydacja lipi-
dów jest procesem lawinowym, zapewniającym
ciągłą dostawę wolnych rodników, które ini-
cjują następne reakcje peroksydacji. Pełny pro-
Ryc. 16-27. Dolichol — alkohol C95, ces może być zapisany następująco:
1. Inicjacja peroksydacji lipidów. Wytwarzanie
R' z prekursora.
uczestniczy w syntezie glikoprotein, przenosząc ROOH + metal<«>+
reszty oligosacharydowe na reszty asparaginy X'+ RH-R* +XH
łańcucha poiipeptyd owego (p. rozdz. 57). Gru-
Rozprzestrzenianie peroksydacji lipidów:
pa roślinnych izoprenoidów obejmuje kauczuk,
kamforę, rozpuszczalne w tłuszczach witaminy
A, D, E i K oraz P-karoten (prowitaminę A). ROO'+ RH-ROOH+ R\ ttd.

H H

+R-
H H Endonad tlenek
WodoronadUenek
Aldehyd malonowy
ROOH

Ryc. 16-28. Peroksydacja tipidów. Reakcje inicjuje światło lub jony metali. Aldehyd matonowy powstaje
tylko z kwasów tłuszczowych mających 3 lub więcej wiązań podwójnych. Miarą peroksydacji lipidów jest
ilość powstającego aldehydu malonowego oraz etanu lub pentanu powstających odpowiednio z 2 koń-
cowych węgli kwasów u3-tłuszcz owych lub z końcowych 5-węgli kwasów a>6-tłuszczowych.
LIPIDY O ZNACZENIU FIZJOLOGICZNYM / 185

3. Zakończenie: dzieiania i identyfikacji lipidów oparte na klasy-


ROCT+ ROO°->ROOR+ O, cznych procedurach chemicznych, takich jak
ROCT+ R' .ROOR R*+ krystalizacja, destylacja i ekstrakcja rozpusz-
R'^RR czalnikiem. Szczególnie użyteczna do rozdziału
różnych klas lipidów jest chromatografia cien-
Ponieważ molekularnym prekursorem dla kowarstwowa (TLC), a do rozdziału poszczegól-
inicjacji procesu jest zazwyczaj wodoronad- nych kwasów tłuszczowych — chromatografia
tlenek ROOH, peroksydacja lipidów jest roz- gazowo-cieczowa (GLC; ryc. 16-29). Przed uży-
gałęzionym procesem łańcuchowym z poten- ciem tych technik lipidy ekstrahuje się z tkanek
cjalnymi skutkami niszczycielskimi. W celu ko- nieodwodnionych układem rozpuszczalników,
ntroli i ograniczenia peroksydacji lipidów zaró- opartym zwykle na mieszaninie chloroformu
wno ludzie, jak i natura używają związków z metanolem (2:1).
przeciwutleniających. Propyiogalusan, butylo-
wany hydroksyanizol (BHA) i butylowany hyd-
roksytoluen (BHT) są przeciwutleniaczami uży- Detektor
wanymi jako dodatki (środki konserwujące) do Gaz
żywności. Naturalnie występującymi przeciwut-
leniaczami są witamina E (tokoferol), która jest
rozpuszczalna w lipidach, oraz moczan i wita-
mina C, które są rozpuszczalne w wodzie. p-
Karoten wykazuje właściwości przeciwutle-
niacza przy małym pOz.
Przeciwutleniacze dzielą się na 2 klasy: 1)
przeciwutleniacze zapobiegające, które zmniej-
szają szybkość inicjacji peroksydacji i 2) prze-
ciwutleniacze przerywające proces lawinowy,
które utrudniają rozprzestrzenianie peroksyda-
cji. Przeciwutleniacze zapobiegające obejmują PróbKa
katalazę i inne peroksydazy, które reagują Rajestrator kreślący
z ROOH, oraz związki chelatujące jony metali,
takie jak DTPA (dietylenotriaminopentaoctan)
i EDTA (etylenodiaminotetraoctan). Przeciw- Ryc. 16-29. Schemat chromatografu gazowo--
utleniacze przerywające rozprzestrzenianie pe- cieczowego. Po prawej stronie ryciny przedsta-
roksydacji są często fenolami lub aminami wiono chromatogram rozdziału cHugołańcucho-
wych kwasów tłuszczowych (jako estrów metylo-
aromatycznymi. In vivo głównymi przeciwut- wych).
leniaczami przerywającymi rozprzestrzenianie
są: dysmutaza ponadtlenkowa (p, str. 146),
która działa w fazie wodnej, wychwytując wolne Chromatografia gazowo-cieczowa polega na
rodniki ponadtknkowe (Oi*), być może mo- fizycznym rozdziale ruchomej fazy gazowej
czan oraz witamina E, która działa w fazie przez adsorpcję na fazie stacjonarnej, zawierają-
tipidowej, wychwytując rodniki ROO*. cej obojętne ciało stałe, takie jak żel krzemion-
Peroksydacja jest katalizowana in vivo rów- kowy lub obojętne ziarna glinki ogniotrwałej
nież przez związki hemowe i przez lipooksygena- pokrytej nielotną cieczą (np. smarem lub olejem
zy znajdujące się w płytkach krwi i leukocytach, silikonowym). W praktyce szklaną lub metalo-
itp. wą kolumnę napełnia się nieczynnym ciałem
stałym, a mieszaninę metylowych estrów kwa-
sów tłuszczowych odparowuje się na jednym
DO ROZDZIAŁU I IDENTYFIKACJI końcu kolumny, która na całej swej długości nia
LIPIDÓW W MATERIALE temp. 170—225°C(ryc. 16-29). Stale przepływa-
BIOLOGICZNYM UŻYWA SIĘ METOD jący strumień gazu obojętnego, np, argon lub
CHROMATOGRAFICZNYCH hel, powoduje przesuwanie się lotnych estrów

——

wewnątrz kolumny. Podobnie jak w przypadku


Obecnie metody chromatograficzne coraz innych rodzajów chromatografu, rozdział paru-
częściej wypierają z użycia starsze metody roz- jących estrów kwasów tłuszczowych zależy od
różnic powinowactwa składników mieszaniny
186 / ROZDZIAŁ 16

gazowej do fazy stacjonarnej. Ga2y silniej przy- Estry


ciągane przez fazę stacjonarną wolniej przesu- cholesterolu Czoło
rozpuszczalnika
wają się w kolumnie i dlatego znajdą się na
końcu kolumny później od gazów przyciąga-
nych stosunkowo słabiej. Poszczególne estry
Trlacylogllcerole
m
kwasów tłuszczowych, wydostające się z kolum-
ny, wykrywa się metodami fizycznymi lub che- Kwasy HUSZCZOWB
micznymi i zapisuje automatycznie w postaci (wolne)
pików ukazujących się w różnym czasie w zależ-
ności od siły, z jaką poszczególne estry kwasów Cholesterol 1,3-
i
tłuszczowych są zatrzymywane przez fazę sta- DlacyloQllcwole 1,2- i
cjonarną (ryc. 16-29). Powierzchnia pod każ- DlacyloBH08role
dym pikiem jest proporcjonalna do stężenia
poszczególnego składnika mieszaniny. Identyfi- Monoacytogjlcerole
kację każdego składnika przeprowadza się Fosfo lipidy
przez porównanie z wzorcowym chiomatogra- Miejsce
mem standardowej mieszaniny o znanym skła- naniesienia
dzie. Na drodze strumienia gazu można umieś-
cić, oprócz detektora masy, również detektor Ryc. 16-30. Rozdział głównych klas lipidów przy
mierzący radioaktywność. W ten sposób można użyciu chromatografii cienkowarstwowej. Właści-
zmierzyć swoistą radioaktywność każdego wy- wym układem rozpuszczalników dla powyższe-
go rozdziału była mieszanina heksan : eter etylo-
dzielonego składnika. wy : kwas mrówkowy w stosunku objętościowym
Zaletą chromatografii gazówo-cieczowej jest 80:20:2.
jej niezwykła czułość, która pozwala używać
bardzo małych ilości mieszaniny do rozdziału,
a także to, że kolumny chromatograficzne mogą
być używane wielokrotnie. Za pomocą tej tech-
niki wykazano w tłuszczach naturalnych obec-
ność wielu dotychczas niewykrytych różnych AMFIPATYCZNE LIPIDY
kwasów tłuszczowych. SAMOORIENTUJĄ SIĘ NA GRANICY
Chromatografię cienko warstwową (TLC) OLEJ : WODA
przeprowadza się na płytkach szklanych po-
krytych cienką warstwą adsorbentu, zwykle Tworzą one błony, micele, liposomy i
żelu krzemionkowego. Po osuszeniu adsorben- emulsje
tu, płytki ogrzewa się w cieplarce w standar- Lipidy są na ogół nierozpuszczalne w wodzie,
dowej temperaturze przez standardowy czas. Po gdyż przeważają w ich cząsteczkach grupy nie-
oziębieniu na „aktywowaną" płytkę nakrapia polarne (węglowodory). Jednakże kwasy tłusz-
się mieszaninę lipidów rozpuszczonych we właś- czowe, fosfolipidy, sfingolipidy, kwasy żółciowe
ciwym rozpuszczalniku. Po odparowaniu roz- i, w mniejszym stopniu, cholesterol zawierają
puszczalnika brzeg płytki, najbliższy miejsca grupy polarne. Dlatego część cząsteczki jest
naniesienia próbki, zanurza się w odpowiedniej hydrofobowa, czyli nierozpuszczalna w wodzie,
mieszaninie rozpuszczalników i pozostawia a inna część jest hydrnfilowa, czyli rozpuszczal-
w zamkniętym naczyniu do czasu, aż czoło na w wodzie. Tego rodzaju cząsteczki określa się
rozpuszczalnika znajdzie się blisko górnego jako amtlpatyczne (ryc. 16-31). Ustawiają się
brzegu płytki. Płytkę osusza się i miejsce roz- one na granicy faz woda: olej w ten sposób, że
dzielonych substancji ustala się przez „zwęg- ich grupy polarne znajdują się w fazie wodnej,
lenie" (spryskując powierzchnię płytki kwasem a niepolarne w fazie olejowej. Uważa się, że
siarkowym, a następnie ogrzewając) lub przez podstawową strukturą błon biologicznych jest
fiuorescencję (z dichlorofluoresceiną), albo po podwójna warstwa takich polarnych lipidów (p.
reakcji z parami jodu (ryc. 16-30). rozdz. 42). Lipidy polarne znajdujące się w śro-
dowisku wodnym w stężeniu krytycznym two-
rzą micele. Przyłączanie się soli kwasów żół-
ciowych do miceli i liposomń w i tworzenie miceli
mieszanych z produktami trawienia tłuszczu
LIPIDY O ZNACZENiU FIZJOLOGICZNYM / 187

LIPID AMFIPATYCZNY
A
Grupy polarne,
czyli hydrofitowa
Grupy nie polarna,
czyli hydrofobowe
Faza wodna
Faza wodna
OOOOOO Faza wodna

.Olej*, czyli laza nlepoarna

uouuoo
Faza wodna PODWÓJNA
WAHSTWA LIPIDOWA
EMULSJA OLEJU W WOOZIE
D
LiPOSOM

Faza
nie po I ar na

Fala
wodna

Przedzi Podwójna
ał warstwa llpldowa
wodny (WIELOWARSTWOWY)
L1POSOM
(JEDNOWARSTWOWY)
E
R yc . 16-31. Powstaw anie błon lip idow ych, mice li, em u ls ji i liposom ów z lipidów am ftpatycznych, n p.
fosfolipidów. _____________________________________

ułatwia wchłanianie lipidów z jelita. Liposomy PIŚMIENNICTWO


można otrzymać działając ultradźwiękami na
amfipatyczne lipidy w środowisku wodnym. Christie WW: LipidAnalysis. 2nd ed. Pergamon Press,
Liposomy są utworzone z podwójnej warstwy 1982. Cotgreave 1A et al: Host biochemical defence
mecha-
lipidowej, otaczającej część środowiska wod- nisms against prooxidants. Annu Rev Pharmacol
nego. Potencjalnie, zwłaszcza gdy połączy się je Toxicol 1988;28:189. Frankel EN: Chemistry of
ze swoistymi tkankowo przeciwciałami, mogą free radical and singlet
być one użyteczne klinicznie jako przenośniki oxidation of lipids. Próg Lipid Res 1985;23:197.
leków w krwiobiegu, trafiając do odpowiednich Gunscone FD, Harwood JL, Padley FB: The Lipid
narządów. Emulsje są cząstkami dużo więk- Handbook. Chapraan & Hali, 1986. Gurr AI,
szymi, powstającymi zwykle z lipidów niepolar- James AT: Lipid Biochemistry: An Introduc-
nych znajdujących się w środowisku wodnym. lion. 3rd ed. Wiiey, 1980. Hawthorne JN, Ansell
GB (editors): Phospholipids,
Są one stabilizowane przez środki emulgujące, Elsevier, 1982. Johnson AR, Davenport JB:
takie jak lipidy polarne (np. lecytyna), które Biochemistry and Met-
tworzą warstwę powierzchniową oddzielającą hodołogy of Lipids. Wiley, 1971. Vance DE, Vance
główną masę fazy niepolarnej od fazy wodnej JE {editors}: Biochemistry of Lipids
(ryc. 16-31). and Membranes. Benjamin/Cummings, 1985.
1 Zarys przemian
pośrednich
7
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE jest synteza białek. Energia swobodna, napę-


dzająca te procesy, pochodzi z drugiej kategorii
Losy składników diety po strawieniu i absor- szlaków. 2. Szlaki kataboliczne dotyczą proce-
pcji składają się na przemiany pośrednie. Stano- sów oksydacyjnych, które uwalniają energię
wią więc one szeroką dziedzinę, która usiłuje nie swobodną zwykle w postaci fosforanu bogato-
tylko opisać szlaki metaboliczne indywidual- energetycznego lub równoważników redukują-
nych cząsteczek, lecz także próbuje zrozumieć cych, np. łańcuch oddechowy i fosforylacja
współzależności między nimi oraz mechanizmy, oksydacyjna. 3. Szlaki amfiboliczne mają więcej
które regulują przepływ metabolitów przez te niż jedną funkcję i biegną na „skrzyżowaniu
szlaki. Szlaki metaboliczne dzieli się na 3 kate- dróg" metabolicznych, działając jako łączniki
gorie (ryc. 17-1): 1. Szlaki anaboliczne prowa- między ciągami anabolicznymi i katabo licz-
dzące syntezy związków tworzących strukturę nym, np. cykl kwasu cytrynowego.
ciała i warsztat metaboliczny. Takim szlakiem

Cząsteczki Białka,
pokarmu węglowodany,
lipidy,
kwasy nukleinowe Itp.

Trawienie Inne
Cząsteczki Wchłanianie Szlaki procesy
prostsze amfl bo endoerglczne
Heine

Ryc. 17-1.3 główne kategorie szlaków meta bo licznych. Szlaki


kataboliczne uwalniają energię swobodną w formie równoważników
redukujących (2H) lub fosforanu bogBioenergetycznego (~ P). Energia
ta warunkuje przebieg szlaków a na bo licznych. Szlaki amfiboliczne działają
jako łączniki między szlakami 2 pozostałych kategorii.
ZARYS PRZEMIAN POŚREDNICH / 189

ZNACZENIE BIOMEDYCZNE wynikającej z nieprawidłowego metabolizmu


(choroby metaboliczne), jest cukrzyca.
Znajomość metabolizmu zdrowego zwierzę-
cia jest warunkiem wstępnym do pełnego zro- PODSTAWOWE SZLAKI
zumienia wielu stanów chorobowych. Prawid- METABOLICZNE PRZETWARZAJĄ
łowa przemiana obejmuje zmiany metabolizmu GŁÓWNE PRODUKTY TRAWIENIA
i jego adaptację w okresach głodzenia, wysiłku,
ciąży i laktacji. Zaburzenia metabolizmu mogą Podstawowy typ metabolizmu w tkankach
być wynikiem np. niedoborów żywieniowych, jest warunkowany rodzajem diety. Ssaki, takie
braku enzymu lub nieprawidłowego wydziela- jak człowiek, muszą przetwarzać wchłaniane
nia hormonu. Ważnym przykładem choroby, w przewodzie pokarmowym produkty trawie-

Pokarmy

Glikogen
Glukoza 3CO,

Gl u kozotosforany

Trlozofosforany Cykl
pentnzof osf
s oran owy

(3
--------- ^ -------»-
Plrogronian. Rybozofosforan

'

Acyt

oglte

erol

Mlec

zan
Kwasy
tłuszczowe
Cholesterol

Ryc. 17-2. Ogólny schemat metabolizmu


węglowodanów i jego główne produkty
końcowe.
190 / ROZDZIAŁ 17

Trlacyloglicerol Steroidy
(tłuszcz)
Cholesterol

Cti oieslerologeneza

Ketogeneza

Pokarmy
Związki ketonowe
Ryc. 17-3. Ogólny schemat metabolizmu kwasów tłuszczowych i jego główne
produkty końcowe. Związki ketonowe to acetooctan, 3-hydroksymaślan aceton

Białka pokarmów

Białka tkankowe
I
Aminokwasy Nisbialkowe
pochodne azotowe

2CO,

TFWNSAMINACJA

Ryc. 17-4. Ogólny schemat przemiany aminokwasów i jej główne produkty końcowe.
ZARYS PRZEMIAN POŚREDNICH / 191

nia pokarmów — węglowodanów, lipidów i bia- Metabolizm lipidów dotyczy głównie


łek. Głównie są to (odpowiednio): glukoza, kwasów tłuszczowych i cholesterolu
kwasy tłuszczowe z glicerolem oraz aminokwa- (p,ryc.17-3)
sy. U przeżuwaczy (i w mniejszym stopniu Źródłem dlugołańcuchowych kwasów tłusz-
u innych trawożernych) błonnik diety ulega czowych jest albo synteza de novo z acetylo-CoA
trawieniu przez symbiotyczne mikroorganizmy pochodzącego z przemiany węglowodanów, al-
do niższych kwasów tłuszczowych (octowego, bo lipidy z pokarmów. W tkankach kwasy
propionowego, masłowego), a tkanki tych zwie- tłuszczowe mogą zostać utlenione do acetylo--
rząt są przygotowane metabolicznie do zużycia CoA (fi-oksydacja) lub ulec estryfikacji do
niższych kwasów tłuszczowych jako zasadni- acylogliceroli, które w postaci triacylogliceroli
czych substratów. Wszystkie produkty trawie- (tłuszcz) stanowią główną rezerwę energetyczną
nia są przetwarzane we właściwych szlakach organizmu, Acetylo-CoA, wytwarzany w pro-
metabolicznych do wspólnego produktu — ace- cesie jł-oksydacji, ma kilka ważnych przezna-
tylo-CoA, który ulega następnie całkowitemu czeń:
utlenieniu w cyklu kwasu cytrynowego (p. ryc. 1. Tak jak w przypadku acetylo-CoA po
14-1 oraz 17-2, 17-3 i 17-4). chodzącego z przemiany węglowodanów, ulega
całkowitemu utlenieniu do CO 2 i H2 O w cyklu
Metabolizm węglowodanów dotyczy kwasu cytrynowego. Kwasy tłuszczowe są bar
głównie glukozy (p. ryc. 17-2) dzo wydajnym tkankowym źródłem energetycz
Glukoza jest metabolizowana we wszystkich nym, dostarczając znacznych ilości energii zaró
komórkach ssaków w procesie glikolizy do wno w procesie p-oksydacji, jak i w cyklu kwasu
pirogronianu i mleczanu. Aby wejść do tego cytrynowego.
szlaku glukoza musi ulec fosforylacji. Glikoliza 2. Są one źródłem atomów węgla dla chole
może przebiegać w nieobecności tlenu (anaero- sterolu i innych steroidów.
bowo), ale końcowym produktem jest wtedy 3. W wątrobie jest z nich wytwarzany aceto-
tylko mleczan. Tkanki, które mogą zużywać octan, macierzysty związek ketonowy*. Zwią
tlen (aerobowe), są zdolne do metabolizowania zki ketonowe rozpuszczalne w wodzie są alter
pirogronianu do acetylo-CoA, który z kolei natywnym paliwem tkankowym, które w pew
może 'wejść do cyklu kwasu cytrynowego, ule- nych warunkach (np. w głodzeniu) staje się
gając całkowitemu utlenieniu do CO3 i H2 O z ważnym źródłem energii.
uwolnieniem znacznej ilości energii swobodnej,
wykorzystanej do syntezy ATP w procesie Metabolizm większości aminokwasów
zwanym fosforylacją oksydacyjną (p. ryc. 18-2). wymaga transaminacji (p. ryc. 17-4)
Glukoza jest więc główną cząsteczką energety- Aminokwasy są konieczne do biosyntezy
czną wielu tkanek. Uczestniczy ona (i pewne jej białka. Niektóre z nich muszą być obowiązko-
metabolity) również w innych procesach, a mia- wo doprowadzone z pożywieniem (aminokwasy
nowicie: i. W przemianie do jej zapasowego niezbędne lub egzogenne), ponieważ tkanki są
polimeru — glikogenu, zwłaszcza w mięśniach niezdolne do ich syntezy. Pozostałe, czyli amino-
szkieletowych i w wątrobie. 2. W cyklu pen- kwasy endogenne, są również dostarczane z po-
tozofosforano wy III, który bierze początek od karmem, ale mogą być także wytwarzane w or-
metabolitu pośredniego glikolizy. Cykl jest do- ganizmie z węglowych związków pośrednich
stawcą równoważników redukujących (2H) do w procesie transaminacji, wykorzystującym azot
biosyntezy np. kwasów tłuszczowych — oraz aminowy z występujących w nadmiarze innych
jest źródłem rybozy koniecznej w procesach aminokwasów. Po deaminacji aminokwasów
syntez nukleotydów i kwasów nukleinowych. 3. nadmiar azotu aminowego jest usuwany jako
Fosfotriozy uczestniczą w tworzeniu glicerolo-
wej części acylogliceroli (tłuszczu). 4. Pirogro-
nian i metabolity pośrednie cyklu kwasu cyt-
rynowego dostarczają szkieletów węglowych do * Jako związki ketonowe należy rozumieć nie tylko
syntezy aminokwasów, a acetylo-CoA jest jed- związki zawierające grupę ketonową (acetooctan,
nostką budującą długołaricuchowe kwasy tłusz- aceton), lecz także P-hydroksymaślan. W tyrn sensie
czowe i cholesterol będący z kolei prekursorem określenie „związki ketonowe" pokrywa się z treścią
wszystkich steroidów syntetyzowanych w or- określenia angielskiego „ketonc bodies" — ciała
ganizmie. ketonowe (przyp, wyd.).
192 / ROZDZIAŁ 17

mocznik. Szkielety węglowe powstające w wyni- które tworzą część subkomórkowego zestawu
ku transaminacji są: 1) utleniane do COi w cyk- szlaków metabolicznych.
lu kwasu cytrynowego, 2) wykorzystane do
syntezy glukozy (glukoneogeneza) lub 3) ulegają Krążenie krwi integruje metabolizm na
przemianie w związki ketonowe. poziomie tkanki i narządu
Poza niezbędnym udziałem w syntezie białka, Aminokwasy powstające w procesie trawienia
aminokwasy są również prekursorami wielu białek pokarmowych oraz glukoza powstająca
innych ważnych związków, np. puryn, pirymi- w wyniku trawienia węglowodanów są wchła-
dyn i hormonów, takich jak adrenalina lub niane z jelita do krwi żyły wrotnej wątroby. To
tyroksyna. gwarantuje, że zarówno te metabolity jak i inne
rozpuszczalne w wodzie produkty trawienia są
Szlaki metaboliczne mogą być badane początkowo kierowane do wątroby (ryc. 17-5).
na różnych poziomach organizacji Podstawową funkcją metaboliczną wątroby jest
Dotąd patrzyliśmy na metabolizm zachodzą- regulowanie stężenia większości metabolitów
cy w całym organizmie. Umiejscowienie szla- we krwi, zwłaszcza glukozy i aminokwasów. W
ków metabolicznych i ich integrację ustala się za przypadku glukozy odbywa się to przez
pomocą badań na niższych poziomach organi- wychwytywanie nadmiaru glukozy i przekształ-
zacji, a mianowicie: 1. Na poziomie tkanki canie jej w glikogen (gUkogenogeneza) lub
i narządu — określa się rodzaj substratów w tłuszcz (lipogencza). Pomiędzy posiłkami,
wchodzących i metabolitów opuszczających w celu uzupełnienia stężenia glukozy we krwi,
tkanki lub narządy i podaje ogólny opis ich wątroba uwalniają ze zmagazynowanego gliko-
przemian. 2. Na poziomie subkomórkowym — genu (glikogenoliza) lub, wraz z nerką, prze-
każda struktura subkomórkowa (np. mito- kształca metabolity niecukrowe, takie jak mle-
chondrium) lub kompartment komórki (np. czan, glicerol i aminokwasy, w glukozę (gluko-
cytozol) pełni swoiste funkcje biochemiczne. neogeneza). Utrzymanie właściwego stężenia

anina itn. '#. ■ \'.''. ^

fosforan o^yk.-j

^SllkoW///
Sllkogen
5
S^
JELITO CIENKIE
Ryc. 17-S. Transport i los głównych substratów i metabolitów węglowodanowych i amtnofcwasowych.
Uwaga: w mięśniu wolna glukoza występuje w niewielkich stężeniach, ponieważ po wniknięciu do
komórki ulega natychmiast fosforylacji. _____ _____
ZARYS PRZEMIAN POŚREDNICH / 193

glukozy we krwi jest konieczne ze względu na stępnie do krwiobiegu. Wszystkie rozpuszczal-


pewne tkanki (np. mózg lub erytrocyty), dla ne w lipidach hydrofobowe produkty trawienia
których jest ona obligatoryjnym źródłem ener- (np. cholesterol), wchodzą w skład lipoprotein,
gii. Do zadań wątroby należy również syn- co ułatwia ich transportowanie miedzy tkan-
tetyzowanie głównych białek osocza krwi (np. kami w środowisku wodnym — osoczu. Triacy-
albuminy) oraz deaminatja aminokwasów będą- loglicerol chylomikronów, w odróżnieniu od
cych w nadmiarze, i związane z tym tworzenie glukozy i aminokwasów, nie jest wychwytywa-
mocznika. Ten ostatni jest transportowany ny przez wątrobę. Jest on metabolizowany przez
z krwią do nerek i wydalany. tkanki pozawątrobowe przy udziale Kpazy lipo-
Mięśnie szkieletowe używają glukozy jako proteinowej, która hydrolizuje triacyloglicerol,
paliwa, wytwarzając z niej mleczan i CO2. uwalniając kwasy tłuszczowe, które są następ-
Magazynują glikogen z przeznaczeniem na źró- nie wbudowywane do lipidów tkankowych lub
dło energii do skurczu mięśnia oraz syntetyzują utleniane jako źródło energii. Innym ważnym
białka mięśniowe z aminokwasów osocza. Mię- źródłem długołańcuchowych kwasów tłuszczo-
śnie stanowią ok. 50% masy ciała, przeto re- wych jest synteza (lipogeneza) z węglowodanów,
prezentują znaczny zapas białek, który może głównie w tkance tłuszczowej i w wątrobie.
być wykorzystany do zaopatrzenia osocza Triacyloglicerol tkanki tłuszczowej stanowi
w aminokwasy, zwłaszcza przy niedoborach zasadniczą rezerwę energetyczną w organizmie.
pokarmowych. W następstwie jego hydrolizy (lipolizy) kwasy
Z lipidów (ryc. 17-6) po strawieniu powstają tłuszczowe są uwalniane do krwiobiegu jako
monoacyloglicerole i kwasy tłuszczowe. W ko- woine kwasy tłuszczowe. Są one wychwytywane
mórkach jelitowych zachodzi resynteza lipidów, przez większość tkanek (ale nie przez mózg
które po połączeniu z białkiem są wydzielane i erytrocyty) i estryfikowane do acylogliceroli
w formie lipoprotein, znanych jako ehylomik- lub utleniane, jako główne źródło energetyczne
rony, początkowo do układu chłonnego, a na- do CO2 i H^O. W wątrobie zachodzą 2 szlaki
JELITO
CIENKIE
Ryc. 17-8. Transport i losy głównych
substratów i metabolitów liptdowych:
WKT — wolne kwasy
Glukoza Kwasy tłuszczowe, LPL — lipaza
^tłuszczowe lipoproteinowa, MG —
monoacyloglicerol, TG —
triacyloglicerol, VLDL
— lipoproteiny o bardzo malej gęstości.
______________

13 — Biochemia
194 / ROZDZIAŁ 17

o dodatkowym znaczeniu: 1. Nadwyżka triacy- Na poziomie subkomórkowym:


loglicerolu, będąca zarówno wynikiem lipoge- gltkoliza przebiega w cytozolu, a
nezy, jak i podaży wolnych kwasów tłuszczo- cykl kwasu cytrynowego w
wych, jest wydzielana do krwiobiegu w postaci mitochondriach
Kpoprotein o bardzo małej gęstości (VLDL: ang. Główne funkcje biochemiczne składników
very Iow density lipoprotein). Ten triacylo- subkomórkowych i organelli komórki przed-
glicerol ulega przemianom podobnym do tych stawiono w tab. 2-4. Jednakże, większość ko-
z chylomikronów. 2. Częściowe utlenianie wol- mórek jest podporządkowana wyspecjalizowa-
nych kwasów thiszczowych pozwala wytwarzać nym funkcjom różnych tkanek i zmierza do
związki ketonowe (ketogeneza). Związki keto- uwydatnienia pewnych szlaków metabolicz-
nowe są transportowane do tkanek pozawąl- nych i ograniczenia innych. Rycina 17-7 ilust-
robowych, gdzie są wykorzystywane jako inne ruje zasadnicze szlaki metaboliczne, ze spec-
ważne źródło energii. jalnym uwzględnieniem umiejscowienia we-

CYTOZOL
Gtikogen
, Białko
AA / J^ybosom
Cykl
per lożof ostoranowy /
.:-.Siateczka.-\śród p
I azm a tyczn a /

Glicerofosforan Triacytogliceral Kwasy tłuszczowa


\ G ii cero I

Ryc. 17-7. Wewnątrzkomórkowe


umiejscowienie i integracja gjównych szlaków
Fosfoenolopirogronian Meczan
\ T
Pirogronian

Szczawiooctan Acetyio-CoA

AA
Fumaran Cytrynian

Sukcynylo-CoA a-Ketoglutaran

AA

M1TOCHONDRIUM
metabolicznych w wątrobowej komórce miąższowej. AA -> —
przemiana jednego lub więcej aminokwasów egzogennych, AA *+ — przemiana jednego lub więcej
aminokwasów endogennych.
ZARYS PRZEMIAN POŚREDNICH / 19S

wnątrzkomórkowego oraz ich integrację w wą- Reakcje, które zachodzą w stanie


trobowej komórce miąższowej. nierównowagi nadają kierunek
Wyraźnie widoczna jest centralna rola mito- szlakom metabolicznym i są
chondrium. Jest on siedliskiem krzyżujących się potencjalnymi punktami ich kontroli
torów metabolicznych węglowodanów, lipidów W reakcji zachodzącej w stanie równowagi
i aminokwasów. Mieszczą się w nim m.in. szybkości reakcji w obydwu kierunkach są
enzymy cyklu kwasu cytrynowego, łańcucha jednakowe i dlatego nie obserwuje się żadnego
oddechowego z syntazą ATP, P-oksydacji kwa- przepływu w jakimkolwiek kierunku. Wiele
sów tłuszczowych i ketogenezy. Dodatkowo jest reakcji w szlakach metabolicznych jest „reak-
on punktem zbiorczym dla powstających pod- cjami równowagi":
czas transaminacji szkieletów węglowych ami-
nokwasów przekazywanych następnie do pro- A «—► B «—* C <—. D
cesu syntezy aminokwasów endogennych. In vivo, w warunkach stanu stacjonarnego (ang.
W cytozolu zachodzą: glikohza, cykl pen- steady state), prawdopodobnie przepływ netto
tozo fosforan owy i synteza kwasów tłuszczo- będzie zachodził ze strony lewej na prawą
wych. Należy podkreślić, że w glukoneogenezie w przypadku ciągłego dostarczania A i ciągłego
nawet substancje, które są wytwarzane w cyto- usuwania D. Taki szlak mógłby funkcjonować,
zolu, takie jak mleczan i pirogroniatt, muszą ale kontrola przepływu przez regulację aktyw-
wejść do mitochondrium, aby ulec przemianie ności enzymu nie byłaby tu celowa, gdyż zwięk-
w szcza wio octan, nim zostaną przekształcone szenie aktywności służyłoby tylko do przyspie-
w glukozę. szenia osiągnięcia stanu równowagi.
Błony siateczki śródplazmatycznej zawierają Zazwyczaj w szlaku metabolicznym jedna
układ enzymatyczny katalizujący biosyntezę albo więcej reakcji zawsze jest w stanie nierów-
acylogliceroli. Rybosomy z kolei są miejscem nowagi. W reakcjach tych stężenia reagentów są
syntezy białka. dalekie od stanu równowagi, W wyniku dążenia
Należy zdać sobie sprawę, że transport meta- do osiągnięcia stanu równowagi powstają duże
bolitów o różnej wielkości, ładunku i rozpusz- straty energii swobodnej, wydzielanej w postaci
czalności przez błony oddzielające struktury ciepła, która nie może być ponownie wykorzys-
subkemórkowe wymaga złożonych mechaniz- tana. Powoduje to, że tego typu reakcja jest
mów. Niektóre z nich przedstawiono przy opisie zasadniczo nieodwracalna, np.:
błony mitochondrialnej (p. rozdz. 14), a pozo- Ciepło
stałe w następnych rozdziałach.
Reakcja
PRZEPŁYW METABOLITÓW nierównowagi
W SZLAKACH METABOLICZNYCH
MUSI BYĆ REGULOWANY Taki szlak ma kierunek i zachodzi w nim
W SPOSÓB ZHARMONIZOWANY przepływ metabolitów, ale przy braku kontroli
szlak wyczerpuje się sam. Enzymy katalizujące
Regulacja całkowitego przepływu metaboli- reakcje w warunkach nierównowagi występują
tów przez szlak metaboliczny sprowadza się zwykle w mniejszych stężeniach i podlegają
często do kontroli tylko jednej lub prawdopo- innym mechanizmom kontroli. Przypomina to
dobnie dwóch kluczowych reakcji ciągu, katali- otwieranie i zamykanie jednokierunkowego"
zowanych przez „enzymy regulatorowe". Naj- wentyla, stwarzając możliwość kontroli prze-
ważniejsze w kontroli całkowitej szybkości szla- pływu netto.
ku metabolicznego są czynniki fizykochemiczne
kontrolujące szybkość reakcji enzymatycznej, Reakcją powodującą przepływ jest
np. stężenie substratu (p. rozdz. 10). Natomiast ta pierwsza reakcja w ciągu, która
temperatura i pH, czynniki, które mogą wpły- jest wysycona substratem
wać na aktywność enzymatyczną, mają niewiel- Można ją zidentyfikować jako reakcję nierów-
kie znaczenie regulacyjne u kręgowców stałocie- nowagi, w której K^ enzymu jest znacznie
plnych ze względu na stałą wartość tych para- mniejsza od fizjologicznego stężenia substratu.
metrów. (Jednak należy zwrócić uwagę na zmia- Przykładem takiej reakcji powodującej prze-
ny pH w przewodzie pokarmowym i ich wpływ pływ jest pierwsza reakcja w glikolizie katalizo-
na trawienie [p. rozdz. 56]). wana przez heksokinaze (p. ryc. 19-2).
196 / ROZDZIAŁ 17

MECHANIZMY ALLOSTERYCZNY wolne kwasy tłuszczowe. To zależy również od


I HORMONALNY MAJĄ zdolności substratu A do przenikania przez
DUŻE ZNACZENIE błonę komórkową. Przepływ może być również
W METABOLICZNEJ KONTROLI warunkowany przez sprawność usuwania koń-
REAKCJI ENZYMATYCZNYCH cowego produktu D i dostępność kosubstratu
lub kofaktorów oznaczonych na rycinie jako
Na rycinie 17-8 przedstawiono hipotetyczny Xi Y.
szlak metaboliczny A, B, C, D, w którym Enzymy katalizujące reakcje nierównowagi
reakcje A <-> B i C «-» D zachodzą w stanie są często białkami allosterycznymi podiegający-
równowagi, a B -* C jest reakcją „nierów- mi kontroli przez efektory ailosteryczne szybko
nowagi". Przepływ w tym szlaku może być działające przez sprzężenie zwrotne (ang. feed--
regulowany przez dostępność substratu A, a za- back) albo przez sprzężenie ku przodowi (ang.
leży od dostarczania go z krwi, co z kolei zależy feed-forward) (p. rozdz. 10). Często końcowy
od spożycia odpowiedniego pokarmu lub od produkt szlaku biosyntezy hamuje aktywność
pewnych kluczowych reakcji, które wytwarzają enzymu katalizującego pierwszą reakcję tego
i uwalniają substraty do krwi. Przykładem tego szlaku, np. dlugołańcuchowe kwasy tłuszczowe
są 2 reakcje powodujące przepływ — jedna hamują karboksylazę acetylo-CoA. Inne me-
katalizowana przez fosforylazę w wątrobie (p. chanizmy kontroli zależą od działania hormo-
ryc. 20-1), która dostarcza giukozę do krwi, nów reagujących na potrzeby całego organizmu.
oraz druga, katalizowana przez lipazę wrażliwą Są znane różne mechanizmy działania hormo-
na hormony (p. ryc. 27-8), która dostarcza nów (p. rozdz. 44). Jednym z nich jest kowalen-

Nieaktywny
enzym,

Ca* + /kalmodulina- (Y)


Btona komórkowa 0 © •cAMP
Aktywny Inhibicja ailosteryezna
[Enzym,] przez ujemne
Aktywacja ailosteryezna sprzężenie zwrotne
przez
dodatnie

sprzężenie ku przodowi

lub © Ryb osom a I na biosynteza


nowego białka
enzymatycznego

Jądrowa biosynteza

Indukcja
mHNA
Represj
a

Ryc. 17-8. Mechanizmy kontroli reakcji enzymatycznych. Liczby w kółkach wskazują możliwe miejsca
działania hormonów. CD—zmiany przepuszczalności błony, © — przemiana postaci nieaktywnej w postać
aktywną enzymu, ® — zmiana szybkości translacji mRNA na poziomie rybosomu, © — indukcja
biosyntezy mRNA. © — represja biosyntezy mRNA.
________________________________________________________________________________
ZARYS PRZEMIAN POŚREDNICH / 197

cyjna modyfikacja enzymu przez fosforylację lub jest to zmiana szybka, Jęcz jest częstą reakcją na
defosforylację jego cząsteczki. Jest ona szybka zmianę odżywiania. Hormony mogą działać
i często zachodzi za pośrednictwem drugiego jako induktory lub represory syntezy mRNA
posłańca — cAMP, który z kolei powoduje w jądrze komórkowym lub jako stymulatory
przekształcenie enzymu nieaktywnego w enzym translacji w procesie syntezy białka na poziomie
aktywny. To przekształcenie jest przeprowa- rybosomów (p. rozdz. 41 i 44).
dzane albo przez kinazę białek cAMP-zależną, Znamienną cechą, która ułatwia kontrolę
która fosforyzuje enzym, lub przez swoistą metabolizmu, jest to, że szlak degradacji sub-
fosfatazę, która defosforyluje enzym. Aktywną stratu nie jest prostym odwróceniem syntezy.
formą enzymu może być albo jego cząsteczka Zwykie w grę wchodzą 2 całkowicie oddzielne
ufosforylowana, jak w enzymach szlaku de- ciągi, z których każdy podlega oddzielnej regu-
gradacji (np. fosforylaza a), albo cząsteczka lacji, np. synteza i rozpad glikogenu (ryc. 20-1).
defosforylowana, jak w enzymach procesów syn-
tez (np. glikogenowa syntaza a).
Niektóre enzymy regulatorowe mogą być PIŚMIENNICTWO
fosforylowane bez pośrednictwa cAMP i zależ-
nej od cAMP kinazy białek. Te enzymy reagują Cohen P: Control ofEnzyme Actinty, 2nd ed. Chap-
na inne sygnały metaboliczne, takie jak stosu- man & Hal), 1983. Hue L, Van de Werve G
nek [ATP]/[ADP] (np. dehydrogenaza pirogro- (editors): Short-Term
Regulation of Liver Metabolism. Elsevier/North
nianowa; ryc. 19-6) lub kinaza białek kont- Holland, 1981. Newsholme EA, Crabtree B:
rolowana przez Ca2+/kalmodulinę (np. kinaza Flus-generating and
fosforylazy; p. ryc. 20-6). regulatory steps in metabolic control. Trends Bio-
Synteza enzymów kontrolujących szybkość h
m
szlaku może być regulowana hormonalnie. Po- Newsholme EA, Start C: Regulation in Metabolism,
nieważ dotyczy to syntezy nowego białka, nie WiJey, 1973.
1 Cykl kwasu cytrynowego.
Katabolizm acetylo-CoA
8
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE kowanych nieprawidłowości enzymów cyklu;


tego typu nieprawidłowości są przypuszczalnie
Cykl kwasu cytrynowego (cykl Krebsa, cykl nie do pogodzenia z prawidłowym rozwojem
kwasów trikarboksylowych) jest ciągiem reakcji organizmu.
zachodzących w mitochondriach, w wyniku
których reszty acetylowe ulegają katabolizmo-
wi z uwolnieniem równoważników wodoro CYKL KWASU CYTRYNOWEGO
wych. Utlenieniu tych ostatnich towarzyszy DOSTARCZA SUBSTRATU
uwolnienie przeważającej części energii swobo DLA ŁAŃCUCHA ODDECHOWEGO
dnej zawartej w spalanych substratach. Reszty Istotą cyklu jest połączenie czas teczki *acety-
acetylowe występują w formie acetylo-CoA lo-CoĄ z 4-węglowym dikarboksylowym kwa-
(CH3-CO-S-CoA, aktywny octan), estru koen sem szczawiooctowym; czego wynikiem jest
zymu A. Jednym ze składników CoA jest wita powstanie 6-węglowego kwasu trikarboksy(owe-
mina ....kwas pantotenowy. go — cytrynianu. Następuje po tym ciąg reakcji,
w czasie których odłączają się 2 cząsteczki CO2
i odtwarza się szczawiooctan (ryc. 18-1). Szcza-
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE wiooctan spełnia tu właściwie funkcję katalitycz-
ną, ponieważ tylko niewielkie jego ilości są
Zasadnicza rola cyklu kwasu cytrynowego konieczne do ułatwienia przemiany znacznej
polega na działaniu jako wspólny szlak koń- liczby jednostek acetylowych w CO2.
cowy utleniania węglowodanów, lipidów i bia-
łek. Wynika to z faktu, że glukoza, kwasy
AoatykJ-CoA
tłuszczowe oraz niektóre aminokwasy są tneta-
bolizowane .do acetylo-CoA lub związków Co-A
po-.Średnich cyklu. Cykl odgrywa również
istotną rolę w jlukoneogenezie, tran sam i nacji,
deami-nacji T lipogenezie. Chociaż niektóre z
tych procesów zachodzą w wielu tkankach, to
jedynym narządem, w którym wszystkie te
procesy zachodzą w znaczącym stopniu, jest Szczawiooctan Cytrynian
wątroba. Stącfteż uwidaczniają się głębokie (CJ
następstwa wówczas, gdy np. znaczna liczba
komórek wątrobowych jest uszkodzonych lub
zastąpionych tkanką łączną, jak ma to miejsce w
ostrym zapaleniu lub marskości wątroby.
Pośrednim dowodem, świadczącym o życiowym
znaczeniu cyklu kwasu cytrynowego, jest fakt, Ryc. 18-1. Cykl kwasu cytrynowego. Katalityczna
że u ludzi odkryto bardzo niewiele genetycznie rola szczawiooctanu.
uwarun-
CYKL KWASU CYTRYNOWEGO / 199

Cykl kwasu cytrynowego jest integralni} częś- dukujące w postaci wodpru lub elektron ów^Ta
cią procesu, w wyniku którego przeważająca . równoważniki redukujące wchodzą patem do
cześć energii swobodnej, uwalnianej podczas łańcucha oddechowego, gdzie w procesie fps-
utleniania węglowodanów, lipidów i amino- forylacji oksydacyjnej są wytwarzane duże ilości
kwasów, staje się dostępna. W wyniku działania ATP <ryc. 18-2; p. również rozdz. 14). Ten
w cyklu swoistych dehydrogenaz podczas utle- aerobowy proces wymaga tlenu, jako ostatecz-
niania acetylo-CoA powstają równoważniki re- nego utleniacza równoważników redukujących.

Węglowodany Białka Lipidy

2H
Bursztynlan NAD
Sukcynylo-CoA
lCA

Fosforylacja
' oksydacyjna

Łańcuch
i-----? txl<techowy

Anaarobloza
(htpoksja, anoksja)

Flawoproteina
Cytoctirom
Fosforan
bogat o energetyczny

Ryc. 18-2. Cykl kwasu cytrynowego: główny szlak katabolizmu acetylo-CoA w organizmach aero-
bowych. Acetylg-CoA, produkt katabolizmu węglowodanów, białek i lipidów, wchodzi do cyklu.wraz
z H 2O, ulegając utlenieniu do ĆO Z z jednoczesnym uwolnieniem równoważników redukujących (2H).
Późniejsze utlenienie 2H w łańcuchu oddechowym jest sprzężone z fosforylacją AD P do ATP. Każdy obrót
cyklu generuje 11 ~ ® pnez fosfory I a cjf oksydacyjną oraz 1.— ® przez fosforylację substratową (konwer
sję sukcynylo-CoA do bursztynianu) J

_________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
200 / ROZDZIAŁ 18

e
Stąd też brak (anoksja) lub częściowy niedobór Reakcja jest wrażliwa na fluorooctan, który
(hipoksja) O2 jest przyczyną całkowitej lub częś- w formie fluoroacetylo-CoA kondensuje ze
ciowej inhibicji cyklu. szczawiooctanem, tworząc fluorocytryman. Ten
Enzymy cyklu kwasu cytrynowego znajdują ostatni hamuje akonitazę, powodując akumu-
sic~w macierzy mitochondrialnej albo w formie lację cytrynianu.
wolnej, albo przyłączone do wewnętrznej po- Wyniki doświadczeń z użyciem związków
wierzchni wewnętrznej błony mitochondrialnej, pośrednich znakowanych węglem lłC wska-
co ułatwia przenoszenie równoważników redu- zują, że akonitaza reaguje z cytrynianem w spo-
kujących na.odpowiednie enzymy łańcucha od- sób asymetryczny. Enzym zawsze działa na tę
dechowego, umiejscowionego również w wewnę- część cząsteczki cytrynianu, która pochodzi ze
trznej błonie mitochondrialnej. szczawiooctanu. Fakt ten był zaskakujący, po-
nieważ kwas cytrynowy wydawał się być związ-
kiem symetrycznym. Okazało się (gdy cząstecz-
REAKCJE CYKLU KWASU kę rozpatruje się w 3 wymiarach), że 2 grupy
CYTRYNOWEGO UWALNIAJĄ — CH2COOH nie są przestrzennie identyczne
RÓWNOWAŻNIKI REDUKUJĄCE I w odniesieniu do grup —OH i —COOH. Na-
CO a (p. ryc. 18-3) stępstwa asymetrycznego działania akonitazy
można ocenić, śledząc losy znakowanego acety-
Enzym kondensujący — syntaza cy trynianowa lo-CoA w cyklu kwasu cytrynowego przed-
— katalizuje inicjującą cykl kondensację acely- stawionego na ryc. 18-3. MożJiwe, że CŁs-akoni-
lo-CoA ze szczaswfloctąnem* i powstanie cyt- tan nie jest koniecznym związkiem pośrednim
rynianu przez utworzenie" wiązania wę-giel- miedzy cytrynianem a izocytrynianem, lecz
węgiel między atomem węgla grupy metylowej w rzeczywistości stanowi boczne odgałęzienie
acety]o-CoA a atomem węgla grupy kar- głównego szlaku.
bonylowej szczawiooctanu. Po reakcji konden- Izocytrynian przy udziale dehydrogenazy izo-
sacji, w której powstaje cytrylo-CoA, następuje cytrynianowej ulega odwodornieniu i powstaje
jiyjlroliza wiązania tioestrowego CoA połączo- szczawiobursztyńian. Znane są 3 różne dehyd-
na ze znaczną utratą energii swobodnej w po- rogenazy izocy tryniano we. Jedna, swoista
staci ciepła, co zapewnia przebieg reakcji do względem NAD", znajduje się tylko w
końca. chondriach. Pozostałe 2 enzymy są swoiste
Acetylo-CoA+Szczawiooctan+H.,0 -> -> względem NADP+, jeden z nich znajduje się ?
Cytrynian+ Co-A (Irilgi W rytmniii. TTtWia-
nie izocytrynianu związane z łańcuchem od-
Cytrynian ulega przekształceniu w izocyi- dechowym odbywa się niemaJ wyłącznie przy
rynian pr2ez enzym akonitazę (hydrataza akoni- udziale enzymu zależnego od NAD+.
tanowa), która zawiera żelazo, jakujop Fe2 + ,
w formie białka żclazo-siarkowegofFeiSJT^rże^ Izocytrynian + NAD+.—> *—*
miana ta zachodzi w 2 etapach :_dehydratacji do Szczawiobursztyńian <—►
ds-akonitanu pozostającego w^pbłączeniu ż en~ (związany z enzymem) i—>tx-
zymem i ponownej rehydratacji do izocytrynia- Ketoglutaran + COa+ NADH + H+
nu.

Cw-akonitan - — jf fzocytryniarc ksylacji do a-ketoglutaranu w reakcji kąjaj^o-


7i Cytrynian
wąnej także przez dehydrogenazę izocytrynia-
nową. Ważnym składnikiem tej reakcji jest
związany z enzymemj Mnz+ (lub Mg?.jt)j Wydaje się, że.s_zczawk>bur-
sztynian pozostaje związany z enzymem jako
związek pośredni w ogólnej reakcji.
* Z okólnika nr 200 Komitetu Wydawców Bio- Towstały a-ketogtutaran ulega dekarbo ksyla-
chcmical Joumals Recommendations (]975): „Zgod- cji oksydacyjnej w sposób analogiczny do dekar-
nie ze standardową konwencją biochemiczną koń-
cówka -an (np. palmitynian) oznacza dowolną mie- boksylacji oksydacyjnej pirogronianu (p. ryc.
szaninę wolnego kwasu i jego form(y) zjonizowa- 19-5) — oba substraty są a-ketokwasami.
nych(ej) (w zależności od pH), w której nie wy-
szczególnia się kationów". Tę samą konwencję przyję- :-Ketoglutaran + NAD* + Co-A -» -*
to w tej książce dla wszystkich kwasów karboksy- Sukcynylo-CoA + COa + NADH + H+
1 owych.
CYKL KWASU CYTRYNOWEGO / 201

JABŁ.CZANOWA
C H 3 ~ COC T NADH +
HłSzczawlooctan H

HO—C-COO"
CH5-COCT
Cytrynian
JAKONITAZA]

Fluorocytrynian
C—COO
JJH-COCT
Cis-a. koni tan
t

DEHYDROG
BURSZTYNIANOWA

HO-CH-COO
izocytrynian
DEHYDROGENAZA
IZOCYTRYNIANOWA1

r
O-C-S-CoA
Sukcynylo-CoA p
Szczawic-
DEHYDROGENAZY bursztynian
K-KETOGLUTARANOWEJ
DEHYDROGENAZA
OC a- IZOCYTRYNIANOWA
Ketoglutaran
DEHYDROGENAZA
OWA
|

Ryc. 18-3. Cykl kwasu cytrynowego (cykl Krebsa). Utlenianie NADH i FADH2 w łańcuchu oddechowym
umożliwia syntezę ATP w procesie fosforylacji oksydacyjnej, W celu łatwiejszego śledzenia losów
acetylo-CoA w cyklu, atomy węgla rodnika acetylowego oznakowano na węglu karboksyiowym
{używając znaku [*]) i na węglu metylowym {używając znaku [ • ] ) W jednym obrocie zostają uwolnione
2 atomy węgla w postaci CO2, W pierwszym obrocie cyklu le uwolnione atomy nie pochodzą
zacetyio-CoA, który bezpośrednio wszedt do cyklu, ale z lej części cząsteczki cytrynianu, która pochodzi ze
szczawtooctanu. Jednakże, po pierwszym pełnym obrocie cyklu, odtworzony szczawiooctan jest już
znakowany, stąd też w następnym obrocie cyklu uwolnieniu ulega znakowany CO^. Ponieważ bursztynian
jest związkiem symetrycznym, a dehydrogenaza bursztyn ianowa nie rozróżnia 2 grup karboksylowych, na
tym etapie dochodzi do „przypadkowości" znakowania, w wyniku czego wszystkie 4 atomy węgla
szczawiooctan u okazują się być znakowane po jednym obrocie cyklu. W wyniku glukoneogenezy część
węgl i znakowanego szcza wtooctanu może się zna leźć w glukozie i glikogenie (p. ryc 21 -1). Stereochemi-
czne aspekty cyklu kwasu cytrynowego omówił Grevrl(e (1968). Na rycinie zaznaczono miejsca
hamowania (O) przez fluorocytrynian, malonian i arsenin.
202 / ROZDZIAŁ 18

Reakcja katalizowana przez kompleks dehyd- Pierwszą reakcję odwodoraiejH^J^^izuje de-


rogenazy a-ketoglu tara nowej £akże__»;^ma-ga hydrogeriaza burszry niannwa. która jest związa-
obecności identycznych kofaktorów, tj. difos- na_ z wewnętrzną.jowierzchni a:,wawl^4ee&eT
fotiaminy, Ijponianu, NAD+, FAD i "CoA. Błony mitn^nnHpalinpj w nńrń?r\ipr\h\ nńj^
"Wj ej_wy ni kupo wstaj e sukcynylo-CoA, tioester zostałych enzymów cyklu, które znajdują się
zawierający wiązanie bogatoenergetyczne. Ró - Śt to jedyna reakcja odwodor- y
wnowaga tej reakcji jest tak znacznie przesunię ta kwasu cytrynowego, w której następuje
na korzyść tworzenia sukcynylo-CoA, że bezpośrednie przeniesienie wodoru z substratu
należy ją uważać za fizjologicznie jednokierun - na flawoproteinę bez udziału NAD + Enzym
kową. Tak jak w przypadku utleniania piro- zawiera FAD i białko żelazo siarkowe (Fe:S).
gronianu (p, str. 214), reakcję tę hamuje arsenin, Wynikiem odwodornienia jest powsta nie
powodując nagromadzenie się su.bstratu, ot-ke^ fumaranu. Dane uzyskane z doświadczeń z
toglutarann. izotopami wykazały, że enzym jest stereo-
W następnym etapie cyklu sukcynylo-CoA specyficzny względem atomów wodoru w poło -
jpstaje przekształcony w bursztyniań pr7«z en - żeniu trans na węglach metylenowych bursz-
zym tiokinazę bursztyn Janową (syntetazę suk- tynianu. Dodanie malonianu. lub szczawiooc-
cynylo-CoA). tanu hamuje kompetycyjnie dehydrogenazę bur-
sztymanową, powodując nagromadzenie się bur-
sztynianu.
Sukcynylo-CoA + Pj + GDP <—•
«—» Bursztynian + GTP + CoA
Fumaraza (hydrataza fumaranowa) katalizuje
reakcję przyłączenia cząsteczki wody do fuma -
Reakcja ta wymaga GDP lub IDP, które ranu, dając jabłezan.
w obecności fosforanów nieorganicznych zo -
stają przekształcone odpowiednio w GTP lub Fumaran + HaO <—> L-Jabłezan
TYP. W cyklu kwasu cytrynowego jest to jedyny Oprócz swoistości dla L-izomeru jabłezanu,
przypadek powstawania bogatoenergetyczncgo fumaraza katalizuje przyłączenie j:jem£ató.w_
mazania fosforanowego na poziomie substratu. wody do podwójnego wiązania fumaranu
Występuje on dlatego, że uwolnienie energii w konfiguracji trans. Jabłezan ulega przekształ -
swbbodnejw reakcji dekarboksylacji oksyda - ceniu przez dehydrogenazę jablczanową w szcza-
cyjnej a-ketoglutaranu jest wystarczające do wlooctan w reakcji wymagającej obecności
dodatkowego utworzenia wiązania bogatoener- NAD+.
getycznego, oprócz wytwarzania NADH (rów -
noważnik 3~®). Przy udziale kioaz^^lifos^
L-Jabłczan + NAD+ Szczawiooctan + +
fonukleozydowej (p. str. [37) z GTP lub ITP
NADH + H +
może powstawać ATP,. m>.:

GTP + ADP GD P+A TP Aczkolwiek równowaga tej reakcji jest znacznie


przesuniętajv_stron^ jabłezanu, zachodzi ona
W tkankach po za wątrobowych reakcją alter - jednak w kierunku szczawi o octanu, ponieważ
natywną, katalizowaną przez transferazę CoA związek ten, wraz z drugim produktem reakcji
sukcynylo-CoA: acetooctan (tioforaze), jest prze - (NADH), jest ciągle usuwany w następnych
miana sukcynylo-CoA w bursztynian sprzężona reakcjach.
z przekształceniem acetooctanu w Enzymy cyklu kwasu cytrynowego, z wyjąt -
acetoacetylo--CoA (p, str. 268). W wątrobie kiem dehydrogena^a-TteTo^tutara^no^eji bTJrsZ-
stwierdza się również aktywność deacylazy, tyaianowcj*,występują również poza mitochon-
która powoduje nieznaczną hydrolizę driarniT Łhociaż katalizują one podobne reak -
sukcynylo-CoA do bursz- tynianu i CoA. cje, niektóre z enzymów, np. dehydrogenaza
35Ldalszych_przemianach bursztynian ulega jabłezanowa, nie muszą być w rzeczywistości
odwodornicniu, po którym następuje przyłącze - tymi samymi białkami, co enzymy mitochond-
nie cząsteczki wody oraz jeszcze jedno odwo- rialne o tej samej nazwie.
dornienie prowadzące do odtworzenia szcza-
wiooctanu.

Bursztynian + FAD <-^> Fumaran + FADH2 * Powinna być również wymieniona syntaza cy-
trynianowa (przyp.
CYKL KWASU CYTRYNOWEGO / 203

KAŻDY OBRÓT CYKLU KWASU NIEKTÓRE WITAMINY ODGRYWAJĄ


CYTRYNOWEGO UMOŻLIWIA KLUCZOWĄ ROLĘ W CYKLU KWASU
SYNTEZĘ 12 CZĄSTECZEK ATP CYTRYNOWEGO
W_jvyniku utleniań katalizowanych przez Cztery rozpuszczalne witaminy kompleksu
dehydrogenazy cyklu kwasu cytrynowego, zo- B maJ4 określone rok w funkcjonowaniu cyklu
stają wytworzone 3 cząsteczki NADH i kwasu cytrynowego. Są to: I) ryboflawina w for-
1 F.4DH2 na każdą cząsteczkę acetylo-CoA mie dinukleotydu flawinoadeninowego_(jFĄD),
TĆataboIiźówaną w jednym obrocie cyklu. Te kofaktor w kompleksie dehydrotzcnazy «-keto-
równoważniki redukujące są przenoszone do glutarano..weji w dehydrogenazic burszty-nta no-
łańcucha oddechowego w wewnętrznej błonie wej, 2) niacjTia w formie dinukleotydu nikotyao-
mitochondrialnej (ryc. 18-2). Podczas wędrówki a ni i do u dt ni nowego (NAD), koenzym dla 3 dehy-
w łańcuchu, równoważniki redukujące z NADH drogenaz cyklu: dehydrogenazy i/oe>tryniuno-
generują 3 boga t o e ne rgety czn e wiązania fos-" wej, kompleksu dehydrugenazy .r-ktitoglutarano-
foranowe powstające w procesie fostorylaćji wej i dehydrogenazy jaWczanowej, 3) tiamina
oksydacyjnej wskutek fosforylacjf AD? do (witamina B,), jak£ difosfo tiamina, koenzym
ATP (p. rozdz. 14). Natomiast FADH, daje procesu dekar boksy lacjiw" reakcji dehydroge-
tylko 2 bo^tgenerąerycznej ffi^zataTT&sfera nazy ot-ketoglutaranowej, 4) kwas pantotenowy,
nowe, gdyż przenosi swą siłę redukcyjną na jako C2ęść koenzymu A, kofaktor związany
CoQ, omijając w ten sposób pierwsze miejsce z „aktywnymi" resztami kwasów karboksylo-
fosforylacji oksydacyjnej w łańcuchu oddecho- wych, takich jak acetylo-CoA i sukcynylo-CoA.
wym (p. ryc. 14-6). JDalsze bogatoenc rgety czne
wiązanie fosforanowe.-powstaje na poziomie
samego cyklu (tj. na poziomie subs trat u) pod- CYKL KWASU CYTRYNOWEGO
czas przemiany sukcynylo-CoA w bursztynian. ODGRYWA WĘZŁOWĄ ROLĘ
Prz^-każdym obrocie cyklu powstaje więc 12 METABOLICZNĄ
cząsteczek ATP {tab. 18-1)!
Niektóre szlaki metaboliczne kończą się na
związku pośrednim cyklu kwasu cytrynowego,
a inne szlaki wywodzą się z tego cyklu. Dotyczy
to takich procesów, jak: glukoneogcneza^ trans-
Tabela 18-1. Wytwarzanie ATP przez cykl kwasu aminacja, deaminacja i synteza kwasów,.tłusz-
cytrynowego____________— ------------------- czowych. Jak widać cykl kwasu cytrynowego
Enzym Sposób Liczba odgrywa role zarówno w procesach oksydacyj-
katalizujący wytwarzania utworzonych nych, jak i w procesach syntez, a zatem jest
reakcję ~P cząsteczek amilbolicztiy. Poniżej przedstawiono podsumo-
ATP wanie tej dwoistej roli cyklu.
Dehydrogenaza Utlenianie NADH
izocytrynianowa włańcuchu odde-
chowym 3 Cykl kwasu cytrynowego ma udz iał w
Kompleks Utlenianie MADH giukoneogenezie, tran sam i nacji i
dehydrogenazy wtańcuchu odde- deaminacji
3-ketoglutarano- chowym 3 Wszystkie ważniejsze metabolity ryWlu, od
wej „Cytrynianu do szczawiooctanu, są potencjalnie
Tiokinaza Fosforylacja g! ukogennc. gdyż mogą zwiększyć wytwarzanie
bursztyn janowa substratowa 1 glukozy w wątrobie lub nerce, narządach zawie
Dehydrogenaza Utlenianie rających pełny zestaw enzymów niezbędnych do
bursztynianowa FADH2 w łańcu-
przeprowadzenia glukoneogenezy (p. str. 226).
chu oddecho- Kluczowym enzymem, umożliwiającym przejś
wym 2 cie z cyklu do głównego szlaku glukoneogenezy,
Dehydrogenaza Utlenianie NADH jest kar boksy kiiiiizii fosfoenolopirogr omanowa,
ablczanowa w łańcuchu odde-
katalizująca reakcję dekarboksylacji szczawic:-
chowym 3
octanu do fosfoenolopirogronianu z GTP jajko
źródłem fosforanu bogatoenergetycznego (ryc.
Zysk 12 T8-4). ' -
204 / ROZDZIAŁ 18
Hlstydyna
Prollna
Hydroksyprollna Mleczan
Seryna Cysta!
na Trsonlna
Gtloyna
)\ & ,JV f
Glutamina f
Tryptofan. Pirogronian
Arglnln. J KARBOKSYLAZA
KARBOKSYLAZA FOSFOENO PIHOGHONIANOWA
LOPIHOGRONIANOWA
Fosfeanolo-
plrogrnnlanln "^
Ryc. 18-4. Uczestnictwo cyklu kwasu

T y ro zy n a
Fenyloalanina

cytrynowego w transaminacji i glukoneogenezie. Grubsze strzałki wskazują główny szfak


glukoneogenezy.

Szczawiooctan ł GTP-» W reakcjach katalizowanych przez truns a mi-


-» Fosfoenoloptrogronian + CO3+ GDP na/y (aminotransferazy) wytwarza się; pirogro-
Wprowadzenie do cyklu następuje jako wynik nian z alaniny, szczawiooctan z asparaginianu
kilku różnych reakcji. Jedną z najważniejszych oraz a-ketoglutaran z glutaminianu. Ponieważ
jest tworzenie szczawi o octanu w reakcji kar- reakcje te są odwracalne, cykl służy również jako
boksylacji pirogronianu katalizowanej przez źródło szkieletów węglowych do syntezy amino-
karboksylazę pirogronianową.
kwasów endogennych, np.:

ATP + COa + HaO + Pirogronian ■ Asparaginian + Pirogronian


-» Szcza wiooctan + ADP + P| *—> Szczawiooctan + Alanina
Reakcję tę uważa się za ważną w utrzymaniu Glutaminian + Pirogronian-
odpowiedniego stężenia szczawiooctanu dla re- <—»a-Ket oglu taran + Alanina
akcji kondensacji z acetylo-CoA. Jeżeli nagro-
madza się acetylo-CoA, to działa on jako allo- Inne aminokwasy wspierają glukoneogeneze,
steryczny aktywator kaiboksylazy pirogronia- ponieważ cały ich szkielet węglowy lub jego
nowej, zapewniając w ten sposób dopływ szcza- cześć po deaminacji lub transaminacji zasila
wiooctanu. Mleczan, ważny substrat glukoneo- cykl kwasu cytrynowego. Przykładami s$ ąlą-
genezy, wchodzi dó^ cykl u w^wyniku przemiany nina, cysteina^glicyjia, hydroksyprolina, sery-
w pirogronian i szczawiooctan. oa, treońma i^yptofaiir któie ulegaią" prze-
CYKL KWASU CYTRYNOWEGO / 205

^rmnina htetyrlyna " Ponieważ dehydrogenaza pirogronian owa jest


"glutamina i prolina. które"poprzez glutaminian enzymem mitochóndrialnym, a enzymy katali-
przechodzą w a-ketoglu\ąran; izołeucyna, me- zujące syntezę kwasów tłuszczowych znajdują
tionina i walina, które tworzą sukcynylo-CoA; się poza mitochondriami. acetylo-CoA musi
tyt6fcyjia"T"ienyIoai an i n"a. z którjcE powstaje zostać przetransportowany przez nieprzepusz-
fumaran (p. ryc. 18-4). Substancje tworzące czalną dla niego błonę mitochondrialną. Doko-
pirogronian mogą ulec całkowitemu utlenieniu nuje się to przez utworzenie z acetylo-CoA
dp^CO^jeśli ulegną przekształceniu w acetylo-- cytrynianu w cyklu kwasu cytrynowego, następ-
CoA przez kompleks dehydrogenazy pirogro- nie przetransportowanie cytrynianu z mitochon-
nianowej, lub też mogą trafić do glukoneogene- drium i w końcu utworzenie acetylo-CoA w cy-
zy przez karboksylację do szczawi o octanu. tozolu przez rozszczepienie cytrynianu w reakcji
" Szczególne znaczenie dla przeżuwaczy ma katalizowanej przez enzym Uazę ATP: cytrynia-
przemiana propionianu, będącego głównym nową.
produktem glikogennym fermentacji węglowo-
danów w żwaczu przeżuwaczy, w sukcynylo-- Cytrynian + ATP + CoA-
CoA poprzez metyloma)onylo-CoA (p. ryc, -» Acetylo-CoA + Szczawiooctan + ADP+ P.
21-2).
Regulacja cyklu kwasu cytrynowego
Cykl kwasu cytrynowego uczestniczy zależy głównie od podaży utlenionych
w biosyntezie kwasów tłuszczowych kofaktorów
(p. ryc. 18-5) Bez wątpienia w większości tkanek, w któ-
Acetylo-CoA, utworzony z pirogronianu rych zasadnicza funkcja cyklu kwasu cytryno-
w wyniku działania kompleksu dehydrogenazy wego polega na dostarczeniu energii, „kontrola
piróg ronią nowej, stanowi podstawowy element oddechowa" przez łańcuch oddechowy T fos-
do syntezy długo łańcuch owych kwasów tłusz- forylację oksydacyjną jest nadrzędnym elemen-
czowych u nieprzeżuwaczy. (U przeżuwaczy tem regulacji aktywności cyklu kwasu cytryno-
acetylo-CoA powstaje bezpośrednio z octanu). wego. Aktywność cyklu jest więc bezpośrednio

Siczawlodan

LIA2A ATP:
-Glukoza i
Pirogronian
CYTHYNIANOWA

Cytryn łan

Ryc. 18-5. Udział cyklu kwasu cytrynowego w procesie


syntezy kwasów tłuszczowych z glukozy {p. też
DEHYDROGE-
NAZA PIROGRO ryc. 23-5). _________________________
NIANOWA

Saczawioocian Cykl kwasu


cytrynowego
CO,
BŁONA MITOCHONDRIALNĄ

Kwasy tłuszczowe

Acetylo-CoA
206 / ROZDZIAŁ 18

zależna od podaży utlenionych kofatetorów kontrolowana przez dehydrogenazę jabłezano-


dehydrogenaz (np. NAD), ta z kolei, ze względu wą,.zalęży.od stosunku [NADH]/[NAD], Ponie-
na sprzężenie utleniania z fosforylacją, zależy waż wartość Km syntazy cytrynianowej dla
od dostępności ADP, a w końcu także od szczawiooctanu jest tego samego rzędu, co jego
szybkości zużywania ATP. Szybkość wykony- stężenie wewnatrzmitochondrialne, to wydaje
wanej pracy, w wyniku której zużywa się ATP, się, że stężenie szczawiooctanu może odgrywać
warunkuje zatem zarówno szybkość oddycha- pewną rolę w regulacji szybkości powstawania
nia, jak i aktywność cyklu kwasu cytrynowego cytrynianu. Jak na razie nie rozstrzygnięto,
pod warunkiem, że tlen jest dostępny. Poza tą który z powyżej wymienionych mechanizmów
ogólną lub zgrubną kontrolą, właściwości nie- funkcjonuje w warunkach in vivo.
których enzymów cyklu sugerują, źe regulacja
może mieć miejsce na poziomie samego cyklu. PIŚMIENNICTWO
W tkance, takiej jak mózg, która jest zależna
w znacznym stopniu od węglowodanów dostar- Baldwin JE, Krebs HA: The cvolution of metabolic
czających acetylo-CoA, kontrola cyklu kwasu cydes. Naturę 1981;291:381. Boyer PD (editor):
cytrynowego może zachodzić na etapie dehyd- The Enzymes, 3rd ed. Academic
rogenazy pirogronianowej. W samym cyklu Press, 1971. Goodwin TW (editor): The
niektóre enzymy wykazują wrażliwość na Metabolic Rołes of Cit-
rate. Academic Press, 1968. Greville G"D: Vol 1, p
stan energetyczny wyrażony stosunkiem 297, in: Carbohydrate Metabo-
[ATP]/[ADP] i [NADH]/[N AD+]. I tak syntaza Hsm and hs Disorders. Dickens F, Randle PJ,
eytrynianowa jest hamowana allosterycznie Whelan WJ (editors). Academic Press, 1968. Kay
przez ATP i długołaricuchowe acylo-CoA. Al- J, Weitzman PDJ (editors): Kreb's Citric Acid
losteryczna aktywacja przez ADP mitochond- Cyde - Half a Century and Still Turning. Bio-
rialnej dehydrogenazy izocytrynianowej zależ- chemical Society of London, 1987. Lowenstein
nej od NAD jest znoszona przez ATP i NADH. JM (editor): Citric Acid Cyde: Control
Kompleks dehydrogenazy tx-ketoglutaranowej and Compartmentalion. Dekker, J969. Lowenstein
wydaje się być pod analogiczną kontrolą, jak JM (editor): Citric Acid Cyde. Vol 13 in:
dehydrogenaza pirogronianowa. Dehydroge- Methods in Enzymology. Academic Press, 1969.
Srere PA: The enzymology of the formation and
naza bursztynianowa jest hamowana przez breakdown of citrate. Adv Enzymol I975;43:57.
szczawiooctan, a dostępność szcza wi o octanu,
Glikoliza i utlenianie
piróg ronianu 1
9
Peter A, Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE cykl kwasu cytrynowego. Znaczy to, że wy-


twarzanie pirogronianu przewyższa zdolność
Wszystkie tkanki wymagają pewnej minimalnej jego metabolizowania. W rezultacie prowadzi
podaży glukozy, ale dla niektórych tkanek (np. to do nadmiernego wytwarzania mleczanu
dla mózgu i erytrocytów) jest to wymóg i miejscowego zakwaszenia środowiska w guzie,
zasadniczy. GlikolizaJesL^ównym szlakiem a to z kolei może mieć następstwa w terapii
r ^ ? T h i k i h pewnych typów nowotworów. Kwasica mlecza-
■Komórkach. Jest to wyjątkowy szlak, ponieważ nów u może wynikać z wielu przyczyn, włącznie
może on przebiegać zarówno w warunkach tleno- z niedoborem dehydrogenazy pirogronianowej.
jłjchjaerobowych), jak i beztlenowych (anaero-
bowych).
GLIKOLIZA MOŻE PRZEBIEGAĆ W
WARUNKACH BEZTLENOWYCH
ZNACZENIE BIOMED/CZNE
Już we wczesnym okresie badań nad glikolizą
Glikoliza jest nie tylko podstawową drogą zauważono, że proces fermentacji w drożdżach
metabolizmu glukozy prowadzącą do wytwa jest podobny do rozpadu glikogenu w mięśniu.
rzania acetylo-CoA i utleniania w-cyklu-kwasu Stwierdzono, że gdy mięsień kurczy się w środo-
cjffynowcgo. lecz także stanowi główny szlak, wisku beztlenowym, tzn. takim, z którego usu-
metabolizmu fruktozy i galaktozy i nięto tlen, znika glikogen, a pojawia się mleczan
y g jako główny produkt końcowy. Gdy tlen jest
pokarmowego. Jej zasadnicze znaczenie bio- dostępny, czyli istnieją ponownie warunki tle-
medyczne wynika z faktu, że glikoliza może nowe, pojawia.-sje.glikjo.gen, natomiast mleczan
dostarczać _&!£■ w BWobecnoścDtoua^cqrpo,T. .znika. Jeżeli jednak skurcz następuje w warun-
zwala mięśniom szkieletowym funkcjonować kach tlenowych, to mleczan się nie gromadzi,
sprawnie przy niedostatecznych procesach a głównym produktem glikolizy jest pirogro-
aerobowych i co pozwala tkankom z dużą nian; ten ostatni nie akumuluje się, ponieważ
aktywnością glikolityczną przetrwać epizod jest utleniany dalej do CO2 i wody (ryc. 19-1).
Beztlenowy. Odwrotnie, mięsień sercowy, przy- Na podstawie tych obserwacji przyjęto rozdział
stosowany do warunków tlenowych, charak- metabolizmu węglowodanów na fazę tlenową
teryzuje się względnie mała aktywnością glikoli- i beztlenową. Jednak tego typu zróżnicowanie
tyczną i słabą zdolnością przetrwania w warun- jest arbitralne, gdyż reakcje w procesie glikolizy,
Jtach niedotlenienia. Znamy niewielką liczbę przebiegające zarówno w obecności, jak i przy
chorób, w których stwierdzono brak aktywno- braku tlenu, są takie same z wyjątkiem ich
ści enzymów glikolizy (np. kinazy pirogronia- intensywności oraz produktów końcowych. Je:
nowej); zasadniczym ich objawem jest niedo- żeli.tlęnjest dostęnny-tyJko^r-zez-króiki-okres,
krwistość hemolityczna. W szybko rosnących to jest. ograniczona peoksydacja NADH po-
komórkach nowotworowych, glikoliza przebiega wstałego w czasie glikolizy. W tych warunkach
ze znacznie większą szybkością niż wymaga tego
208 / ROZDZIAŁ 19

Glukoza + 2 AOP + 2 Pf -*
Gllkogen -» 2 L(+)-Ml«aan + 2 ATP + 2 H3O
Wszystkie_ enzymy- ■ szlaku -glikojitycznego
(ryc. 19-2) znajdują się w pozamitochondrialnej
rozpuszczalnej frakcji komórkowej.jK.c^tozplu.
Katalizują one reakcje zachodzące podczas
przemiany glukozy do pirogronianu i mleczanu
następująco:
Glukoza wchodzi do szlaku glikołitycznego
przez fosforylację do glukozo-6-fosforanu: Za-
-chodzi to przy udziale enzymu heksokinazy,
a w hepatocytach przy udziale glukokinazy,
k*torej aktywność jest indukowana i modyfiko-
wana w wyniku zmian odżywiania. Jak»-dawca
fnsfhranp pnrr^frny jggf ATPJ* jak W Wielu
reakcjach związanych z fosforylacją, regguje-on
w formie kompleksu Mg^ATP. \f reakcji zuży-
wa sie 1 bogatoenergetyczne wiązanie fosfora-
nowe ATP i powstaje ADP._Reakgji tej towarzy-
szy znaczna strata energii swobodnej w postaci
ciepła i dlatego w warunkach fizjologicznych
może być ona traktowana jako reakcja nieod-
wracalna. Heksokirta7M jp&t .hamawana w SpO-
sób izosteryczny przez produkt reakcji
glultpzo--6-fosforan.
Ryc. 19-1. Uproszczony schemat glikolizy. Q —
zablokowane w warunkach beztlenowych lub przy
braku mitochondriów, np. w erytrocytach. Glukoza + ATP-—*
-» Glukozo-6-fosforan + ADP

NADH jest utleniany w reakcji redukcji piro-


gronianu do rn]eczanu,7a_tak utworzony_NAD_.. r wy stepująca we wszystkich ko-
umożliwia dalszy przebieg glikolizy (ryc, 19-1), mórkach, z wyjątkiem komórek parenchymal-
W ten sposób glikoliza może zachodzić w wa- nych wątroby, ma duże powinowactwo (mata
runkach beztlenowych, lecz ma to swoją cenę wartość Km) do jej substratu, tj, glukozy. Jej
— dochodzi do ograniczenia ilości energii uwal- rola polega na zapewnieniu dostarczenia gluko-
nianej na mol utlenianej glukozy. W konsek- ■ZXjjo_ tkanek. Nawet przy małych stężeniach
wencji, aby wytworzyć tę samą ilość energii, glukozy we krwi, przez fosforylację wszystkich
więcej glukozy musi ulec glikolizie w warunkach jej cząsteczek wnikających do komórki, jest
beztlenowych niż w warunkach tlenowych. możliwe utrzymywanie dużego gradientu stęże-
nia glukozy między krwią a środowiskiem we-
wnątrzkomórkowym. Heksokinaza działa za-
CIĄG REAKCJI W GLIKOLIZIE równo na a, jak i p anomer glukozy i może
TO GŁÓWMY SZLAK ZUŻYCIA również katalizować fosforylację innych hek-
GLUKOZY soz, jednak ze znacznie mniejszą szybkością niż
fosforylację glukozy.
Ogólne równanie glikolizy do mleczanu jest Funkcia ęlukokinazy iest usuwanie glukozy
następujące: Z krwi po spożyciu posiłków. W przeciwieństwie
Ryć. 19-2. Szlak glikolizy. ®-------P O3 , P , — H0P 0 | , 9 — ham owa nie. * A tom y wę gla 1 — 3
fruktozobisfosforanu tworzą hydroksyacetonofosforan, natomiast węgle 4 — 6 tworzą giicera)dehydo-3-
-
fosforan. Przedrostekbis- (jak w fruktozobisiosforanie) wskazuje, że grupy fosforanowe są- od
separowane, natomiast określerile difosforan, np. w difosforanie adenozyny, wskazuje że są bezpośrednio
ze sobą połączone.
GLIKOUZA I UTLENIANIE PIROGRONIANU / 209

Gtifcogen Glukozo-

1-fosforan

[ HEKSOKINAZA ] L
CHj Q _ c
| GLUKOKINAZA j J—- 0 12OMEHA2A CHa-O-©
FOSFOHEKSOZOWA ^OH
Hy
Mg' +
HO\?H H
y0H OH
H OH it- ATP ADP H 0H
OH
D-Glukoza ■-D-G lu kozo-6-f osf oran ATP
- V FOSFOFRUKTOKINAZA

coo-
H-C-OH
i
CH,-O-
MUTA2A

D-F r u kicz o -1.6-b i sf o sf o ran


FOSFOGUCERYNIANOWA

2-Fnsfogllcerynian Jod oo otan


CHjOH Dlhyd

FOSFO- ALDEHYDO-3-FOSFORANOWAroksy aoeto nofoslo r


GLICERYNIANOWA
c oo -
H - Ć -O -® ER AZ A

_____
, | \

ĆH,OH
g , ____ ■

ADP 1,3-Blsfostogl icery n


Fluorek
lan
-H;O —-5 3-Fos1oglioeryniari
I ENOLAZA
coo -
Ć-0-®
II
CH, H D-FrukJczo-6-łosforan

KINA2A
PtROGRONIANOWĄ Mltochondrlalny y: o£
-ADP łańcuch
1
Mg
ATP
3ADP + 3ATP
Samorzutnie Fosfoenolo piróg ron lan P-.
Utlenianie w
coo - cyklu kwasu
Ć-OH cytrynowego

-CH,
NADH+H^ NAD +

U
(Enol)
Plrogfonian
coo-
Ryc. 19-2 i
0EHYDH0G6NAZA
14 Biochemia CH3 MLECZANOWA

(Keton)
Plrogronlan

coo-
HO-C-H
Ć
210 / ROZDZIAŁ 19

do heksokinazy ma ona dużą wartość Km dła Następny etap glikolizy to utlenienie glicer-
glukozy i działa optymalnie przy stężeniu gluko- aldehydo-^Tosforanu do J^^BisfbsfogUcer^
zy we krwi wynoszącym powyżej 5 mmol/1 (p. nianu. Dzięki aktywności izomerazy TosTotrio-
ryc. 21-5). Jest swoista względem fliulfozy zowej również dihydroksyacetonofosforan^
Glukoz o-6-fosforan jest ważnym związkiem przechodząc uprzednio w gliceraldehydo-3-fo-
łączącym wiele szlaków metabolicznych (gli- sforan, jest utleniany do 1,3-bisfosfoglicerynianu,
koliza, glukoneogeneza, cykl pentozofosfora-
nowy, glikogcneza i glikogenoliza). W glikoli- D-Gliceraldehydo-3-fosforan + NAD * + + Pj.
zie jest ona przekształcana w fruktozo-6-fos- —.1,3-bisfosfoglicerynian +NADH + H +
foran przez izomeryzację aldozowo-ketozową
przy udziale izomerazy fosfoheksozowej. Prze- Kn^ym warunkujący utlenianie—dehydroge-
mianie tej ulegaJyIkjDjąjm£nier_glukozó-6-fos- naza gliceraldehydo-3-fosforanowa —jest zależny
od NAD. Strukturalnie składa się on z 4
identycznych polipeptydów (monomerów) two-
...D-Głukozo-6-fosforan <—» rzących tetramer. Każdy polipeptyd zawiera 4
*—> a>D-Fruktozo-6-fosforan grupy -SH, znajdujące się w resztach cysteiny
Po tej reakcji następuje druga fosforylacja z łańcucha polipeptydowego. Jedna z grup -SH
udziałem ATP, katalizowana przez enzym znajduje się w centrum katalitycznym enzymu.
fosfofruktokinazę (fosfofruktokinazc-1), two- Początkowo substrat łączy się z tą resztą
rząca fruktozo-l,6-bisibsforan. Fosfofrukloki- -SH, tworząc tiohemiacetal, który w wyniku
nazajest zarówno enzymem allosterycznym, jak utlenienia ulega przekształceniu w bogato-
i indukowanym, którego aktywność odgrywa energetyczny tioester; wodór oderwany w czasie
główną rolę w regulacji szybkości glikolizy. tego utleniania jest przenoszony na NAD
Reakcja katalizowana przez fosfofruktokinazę związany z enzymem. Wytworzony NADH
e być uważana za nieodwracalną w warunkach nie jest tak mocno związany z enzymem jak
fizjoJogicznych. NAD. Dlatego też NADH może być łatwo
zastępowany przez następną cząsteczkę NAD, W
D-Fruktozo-6-fosforan + ATP > końcu w reakcji fosforolizy, przy udziale
■ D - F ruktozo-1,6-bisf osforan nieorganicznego fosforanu (P;), tworzy się" 1,3-
bisfosfoglicerynian i wolny enzym z odtworzoną
Fruktozo-l,6-bisfosforan jest rozszczepiany grupą -SH (ryc. 19-3). Energia uwalniana w
przcz aldolazę (aldolazę fruktozo-1,6-bisf o sfo- czasie utleniania zostaje zatrzymana najpierw w
ranową) na 2 fosfotriozy, glicfiraldehydo-3-fos- formie bogatoenergetycznego wiązania
foran i dihydroksyacetonofosforan. siarczkowego, a po jego fosforolizie w formie
bogatoenergetycznego wiązania fosforanowego
D-Fruktozo-1,6-bisfosforan «—► w pozycji 1 1,3-bisfosfogIicerynianu. Ten_„
<-^>Gliceraldehydo-3 -fosforan +
+ Dihydroksyacetonof osforan bogatoenergetyc2ny fosforan znajdzie się na-
stępnie w ATP w wyniku katalizowanej przez
Stwierdzono występowanie kilku różnych al- kinaze fosfoglicerynianową reakcji zachodzącej w
dolaz; wszystkie zawierają 4 podjednostki. obecności ADP i tworzącej J-fosfoglicery-nian.
W większości tkanek występuje aldolazą A,
natomiast w wątrobie i nerce występuje dodat- 1,3-bisfosfoglicerynian-)- ADP «—»
kowo aldolaza B. Chociaż fruktozofosforany <—• 3-fosfoglicerynian+ ATP
występują w komórce głównie w formie furano-
zowej, to z izomerazą fosfoheksozową, fosfo- Ponieważ z cząsteczki glukozy podlegającej
fruktokinazą i aldolaza wiążą się w formie glikolizie powstają 2 cząsteczki fosfotrioz, na
łańcuchowej. tym etapie wytwarzają się również 2 cząsteczki
Gliceraldehydo-3-fosforan oraz dihydroksy- ATP na cząsteczkę glukozy; jest to przykład
acetonofosforan przekształcają się jeden w dru- fosforylacji „na poziomie substratu" (fosforyla-
gi pod wpływem enzymu izomerazy fosfotriozo- cja substratowa).
wej. W przypadku obecności arseniami, współ-
zawodniczy on w powyższych reakcjach z fos-
D -Gliceraldehydo-3-f osforan *—► foranem nieorganicznym (Pj), tworząc 1-arse-
«—► Dihydroksyacetonofosforan
GLIKOUZA I UTLENIANIE PIROGRONIANU / 211

H-C-0 S-Enz
H-C-OH H- C - OH
i
NAD+)
CH-O-(P) H- C - OH
G! fceraldehyd o-3-fosf □ ra n CHrO-(P-
-
Kompleks enzym -substrat
HS-Enz

nzym Utlenianie
sabstratu przez
o-® związany NAtT

H-C-OH
CH,-O-(P) Intefmedlat bogatoeneroełyczny
1,3-Blsfostoglloerynlan

Hyc-. 19-3. Mechanizm


utleniania gliceraldefiydo-3-
fosforanu. Em ~~ dehydrogenaza
gliceraldehydo- 3--fosforanu. Enzym
jest hamowany przez jodooctan
wiążący się z grupą -SH, W ten
sposób jodooctan może hamować glikolizę.

no-3-fosfoglicerynian, który spontanicznie hyd- hamowana przez fluorki; ta właściwość może


rolizuje, dając 3-fosfoglicerynian i ciepło, bez być wykorzystana w sytuacji, gdy zachodzi
tworzenia ATP. Jest to ważny przykład zdolno- potrzeba zahamowania glikolizy, np. w próbce
ści arsenianu do rozprzęgania utleniania i fos- krwi w celu oznaczenia w niej stężenia glukozy.
forylacji. Aktywność enzymu zależy od obecności Mg2 +
Powstający w powyższych reakcjach 3-jps- lub Mn2+.
fogliceryhian jest przekształcany w 2-fosfo-
glicerynian przez enzym mutaze fosfoglicerynia- 2-Fosfoglicerynian «-»
nową. Prawdopodobnie 2,3-bisfosfoglicerynian *-* Fosfoenolopirogronian + H2O
(dawniej określany jako difosfoglicerynian,
DPG) jest związkiem pośrednim w tej reakcji. Następnie fosforan bogatoenergetyczny jest
przenoszony z fosfoenolopirogronianu na ADP
3-Fosfoglicerynian *—f2-Fosfoglr cery niań przez enzym kinazę pirogronianową, tworzący
na tym etapie 2 cząsteczki ATP na cząsteczkę
Następny etap glikolizy jest katalizowany utlenianej glukozy. Utworzony w tej reakcji
przez enolazę, którą powoduje odłączenie wo- enolopirogronian przekształca się spontanicznie
d^,_pr_zernieszczenie energii wewnątrz cząste- w formę ketonową pirogronianu. Jest to kolejna
czki, przejście fosforanu w pozycji 2 w stan reakcja, której towarzyszy znaczna utrata ener-
bogatoenergetyczny i w rezultacie tego utwo- gii swobodnej w postaci ciepła i musi być ona
rzenie fosfoenolopirogronianu. Enoląza, jest traktowana jako fizjologicznie nieodwracalna.
212 / ROZDZIAŁ 19

Fosfoenolopirogronian + ADP -* ca_regulacji glikolizy. Komórki, mające różne


-» Pirogronian + ATP systemy~enzyriiatyczne, pozwalające na alter-
natywny przebieg nieodwracalnych reakcji ka-
Teraz stan red.-oks. tkanki jest czynnikiem talizowanych przez wyżej wymienione enzymy,
decydującym, który z 2 możliwych szlaków mają możliwość dokonywania w szlaku glikoli-
metabolicznych zajdzie. Jeżeli przeważają wa- tycznym przesunięcia metabolitów w kierunku
ranki beztlenowe, to uniemożliwiona jest reok- syntezy (glukoneogenezy). Te reakcje oraz regu-
sydacja NADH w łańcuchu oddcdumym-pczez lacja glikolizy i regulacja glukoneogenezy są
przeniesienie równoważników redukujących na przedstawione w rozdz. 21.
tlen. Pirogrojiiaji ulega redukcji przez NADH
rjrprpiwyfiTpi w reakcji katalizowanej przez W glikolizie zachodzącej
dehydrogenazę mleczanów ą. Opisano izozymy w erytrocytach reakcja kinazy
tego "enzymu i ich znaczenie kliniczne (p. str. 82). fosfog li cery nia nowej może być
ominięta
Pirogronian + NADH + H+ ~ W erytrocytach wie\u gatunków ssaków do-
<-.L(+)-Mleczan + NAD* chodzi do ominięcia reakcji katalizowanej przez
kinazę fosfoglicerynianowa. W tym przypadku
Reoksydacja NADH w reakcji powstawania energia swobodna wiązania bogatoenergetyczi.
mleczanu, przez odtworzenie NAD+ potrzeb- nego 1,3-bisfosfoglicerynianu zostaje rozpro-
nego w następnym cyklu reakcji katalizowanej szona w postaci ciepła (ryc. 19-4). Dodatkowy
przez dehydrogenazę gliceraldehydo-3-fosfora-
nową, umożliwia przebieg glikolizy w nie- --------Glukoza
obecności tlenu. Tkanki funkcjonujące w warun-
kach niedotlenienia wytwarzają więc mleczan H-C-GH
(ryc. 19-2). Dotyczy to zwłaszcza mięśni szkiele-
towych, gdyż szybkość wykonywanej przez mię-
Gl fceraldehyd o-3-fosforan
śnie pracy nie jest ograniczona przez ich stan
oksygenacji. Nadmierne ilości utworzonego NAD*
mleczanu można stwierdzić w tkankach oraz we DEHYDROGENAZA
krwi i w moczu. W _ervtrocvtach ^ikgjizajjiawet GLICERALDEHYOO-3-FOSFORANIOWA
w warunkach tlenowych, kończy się zawsze 'NADH + H*
utworzeniem mleczanu, z powodu braku w tych
komórkach mitochondriów, które zawieraj4
system enzymatyczny utleniający pirogronian.
Jedynie w erytrocytach ssaków ok^90% cał- MUTAZA
H-C-OH BISFOSFO
kowitego zapotrzebowania energetycznego po- GLICERYNIANOWA
krywa glikolizaJ_Coza mięśniem szkieletowym
i erytrocytami, tkankami, które również czerpią
1.3-BtefoBfoglicerynlan
energię głównie z glikolizy i wytwarzają mle-
czan, są: mózg, jelito, rdzeń nerki, siatkówka
ADP,
1 skóra. Wątroba, nerki i serce zwykle pobierają
KINAZA
mleczan i utleniają go, ale w warunkach niedo-
FOSFOGLICEHYNIANOWA
tlenienia narządy te mogą wytwarzać mleczan.

Glikoliza jest regulowana


na 3 etapach obejmujących reakcje
JCOO" H-C-
Gl I cer o I o-2,3-b I sf osf o ra n

„nieodwracalne"
Chociaż większość reakcji glikoli ty cznych OH CH 2-O-
jest odwracalna, to jednak 3 z nich są wyraźnie (F FOSFATAZA 2^-BISFOSFO-
GUCERYN1AN0WA
egzoergiczne i z tego powodu muszą być uważa- 3-Fosfogllcerynlan
ne za rgakcj£jftzjologicznie nieodwracalne. Są to Pfrogronlan
reakcje katalizowane przez heksokinazę (i glu-
kokinazę),"ibsfofruktokinazę 'i kinazę pirogro- Ryc. 19-4. Szlak 2,3- bisfosfoglicerynianowy w
nianowa,. Reakcje te stanowią zasadnicze miejs- erytrocytach.
GLIKOLIZA I UTLENIANIE PIROGRONIANU / 213

enzym, imitasa ■faisfosfpglieerynianowa, katali- ten ostatni zostanie ponownie utleniony przez
zuje przekształcenie 1.3-bisfosfoglJccryniami flawoprofeinę, w obecności dehydrogęnazy di-
w 2.3 - b i stos fbgl u: e ry ni an. Ten ostatni u lega prze- hydroliponianowej, cykl reakcji jest" za-
mianii: do .i-loslosilicciynianu prze/ fosfatazę kończony! Ostatecznie zredukowana flawopro-
~TfośiSgBcerynianową, której aktywność teina jest utleniana-pfzezr.:NAD, który z kolei
wykazuje cząsteczka mutazy bisfosfoglicerynia- przenosi równoważniki redukujące do łańcucha
nowej. W związku z utratą bogatoenergetycz- oddechowego.
nego wiązania fosforanowego proces glikoiizy,
przebiegający z udziałem tych reakcji, nie daje Pirogronian + NAD + + CoA -•
zysku energetycznego w postaci ATP. Jednakże -» Acetylo-CoA + NADH + H+ + COa
może to być korzystne dla erytrocytów, ponie-
waż pozwala na przebieg glikolizy nawet w wa- Kompleks_dshydrogenazy pirogronianowej
runkach minimalnego zapotrzebowania na składa się z szeregu łańcuchów polipeptydo-
ATP. Poza tym 2,3-bisfosfoglicerynian, wystę- wych. każdego z 3 składowych enzymów, ułożo-
pujący w komórce w dużym stężeniu, łączy się nych w regularny układ przestrzenny. Ruchy
7. hemoglobiną, powodując zmniejszenie jej po- każdego z enzymów są ograniczone, a metaboli-
winowactwa do tlenu i przesuniecie krzywej ty pośrednie nie dysocjują swobodnie, lecz po-
dysocjacji oksyhemoglobiny w prawo. W_,Jten zostają przyłączone do enzymów. Taka organi-
sposób w erytrocytach ułatwia on uwalnianie zacja kompleksu enzymatycznego, w którym
tlenu z oksj hemoglobiny (p. rozdz. 7). substraty są przekazywane z jednego enzymu na
następny, powoduje zwiększenie szybkości rea-
kcji i uniemożliwia przebieg reakcji ubocznych,
UTLENIANIE PIROGRONIANU DO a w konsekwencji zwiększa wydajność ogólną
ACETYLO-CoA JEST procesu.
NIEODWRACALNYM PROCESEM Należy zaznaczyć, że system dehydrogenazy
ŁĄCZĄCYM GLIKOLIZĘ Z CYKLEM pirogronianowej jest wystarczająco elektro-
KWASU CYTRYNOWEGO ujemny względem łańcucha oddechowego, aby
generować zarówno zredukowany koenzym
AUy.piiogroniaajnógł wejść do cyklu kwasu (NADH), jak i dodatkowo bogatoenergetyczne
cytrynowego, musi najpierw zostać przetrans- wiązanie tioestrowe w acetylo-CoA.
portowany do wnętrza mitochondrium przez
przenośnik pirogronianowy, który umożliwia Dehydrogenaza pirogronianowa jest
przejście pirogronianu przez wewnętrzną Honę regulowana przez hamowanie
mitochondrialną. W tym procesie transportowi produktami końcowymi oraz przez
cząsteczki pirogronianu towarzyszy transport modyfikacje kowalencyjne
1 protonu (kotransport). Tego typu mechanizm pehydrogenaza pirogronianowa jest hamo-
transportu określa się mianem symportu (p. ryc. wana przez produkty jej reakcji, acetylo-CoA
14-15). Wewnątrz mitochondrium pirogrogjfrn oraz NADH (ryc. 19-6). Jest ona również
do acetylo- regulowana przez ATP-zależną fosforylację,
;CpA. Reakcja ta jest katalizowana przez kilka katalizowaną przez kinazę, co prowadzi do
różnych enzymów, działających kolejno w kom- zmniejszenia aktywności oraz przez defosfory-
pleksie wieloenzymatycznym. Enzymy te okreś- lację przy udziale fosfatazy, co z kolei prowadzi
la_sic-zbk>rowo mianem kompleksu dehydroge- do zwiększenia aktywności dehydrogenazy.
nazy pirogr omanowej, który jest analogiczny do Kinaza ulega aktywacji przy zwiększeniu
kompleksu dehydrogenazy a-ketoglutarano- wartości stosunków facetyIo-CoAj/XCoA],
wej w cyklu kwasu cytrynowego (p. str. 199). [NADHJ/tNAD1-] lub [ATP]/[ADP] Dęhydro-
Pirjagnjniarijyilega.4ekarboksylacji do hydro- genaza pirogronianowa — a zatem i glikoli/a
ksyetyłowej pochodnej pierścienia tiazolowego — jest więc hamowana nie tylko przez potencjał
difosfoLićtmmy związanej z enzymem, która bogatoenergetyczny, lecz także w warunkach,
reaguje z kolei z utlenionym lipoamidem, two- gdy zachodzi utlenianie kwasów tłuszczowych,
rząc acetylolipoamid (ryc. 19-5). W obecności w czasie którego zwiększają się wartości wyżej
acetylotransfcrazy dihydroliponianowcj acetylo- wymienionych stosunków,...W- -głodzeniu do-
lipoamid reaguje z koenzymem A., tworząc chodzi do zmniejszenia ilości aktywnej formy
acetylo-CoA i zredukowany lipoamid. Gdy enzymu, a po podaniu insuliny obserwuje się
214 / ROZDZIAŁ 19

Dltosfotlamlna
w formie karbanionu
S CH -{C H S ) 4 -C OO-
C=Ć-CH,-CH,- O-®-®

DEHYDROGENAZA
PlROGFIONIANOWA

Oifosforiydroksy-
etylotiamina
DEHYDflOGENAZA
P1R0GR0NIAN0WA

Związek pośredni DEHYDFIDGENAZA


PIROGRONIANOWA
Utleniony lipoamid

ACETYLOTRANSFERAZ O II S -C —
O A CH 3
II CKHYDHOLIPONWNOWA Aoetyto-
CnA-S-C-CHj
lipoamld
Aeetylo-CoA.

[4
Zredukowany lipoamid
DEHYDROGENAZA
DIHYDflOLIPONIANOWA

NAD*

NADH

Ryc. 19-5. A. Dekarboksylacja oksydacyjna pirogronianu przez kompleks dehydrogertazy pirogroniano-


wej, B, Kwas liponowy. Kwas li porto wy jest połączony wiązaniem amidowym z resztą lizyny acetylotrans-
ferazy będącej składnikiem kompleksu enzymatycznego.
________________________________________________________________________________________

zwiększoną aktywność w tkance iwej pirogronianu i kwasicy mleczanowej, często


(ale me w wątrobie). śmiertelnej. Kwasica mleczanowa, zwłaszcza po
obciążeniu glukozą, jest jednym z objawów
Zahamowanie utleniania pirogronianu u osób z dziedzicznym niedoborem dehydroge-
prowadzi do kwasicy mleczanowej nazy pirogronianowej. Opisano wady genetycz-
Arsenin i jony rtęciowe, kompleksując grupę ne dotyczące niemal każdego z enzymów meta-
— §H kwasu liponowego, hamują dehydroge- bolizujacych węglowodany; każda z nich jest
nazę pirogronianową i, tak jak niedobór tiami- związana z odpowiednią chorobą u ludzi. Dzie-
ny w diecie, powodują nagromadzenie się piro- dziczny niedobór aldolazy A oraz niedobór
gronianu. Niedożywieni alkoholicy mają 7wyk- kinazy pirogroniano wej w erytrocytach wywo-
te niedobór darniny i jeżeli poda się im glukozę, łuje niedokrwistość hemolityczną.
to dochodzi do szybkiego nagromadzania się
GUK0L1ZA I UTLENIANIE PiROGRONIANU / 215
Piróg ronian

Piróg ronlan

ATP

PDH-a-(Aktywny PDHb
DEFOSFOEN2YM) (nieaktywny FOSFO ENZYM)

NAD ł GcA
H,0

Insulina (w tkance
tłuszczowej)

Ryc. 19-6. Regulacja dehydrogenazy piróg roni a nowej (PDH). Strzałki faliste dotyczą efektów allo-
sterycznych. A — regulacja przez hamowanie produktami końcowymi, B — regulacja przez wzajemną
przemianę postaci aktywnej i nieaktywnej enzymu.

Utlenienie cząsteczki glukozy 30,5 kJ, to energia magazynowana w postaci


dostarcza 38 mol ATP w warunkach ATP, przypadająca na cząsteczkę utleniojieL
tlenowych i tylko 2 mol ATP w glukozy, wynosi 1159 kJ, czyli stanowi ok.
nieobecności tlenu 41,7% całkowitej energii spalania. Większość
Gdy 1 cząsteczkę glukozy spali się w kalory- ATP tworzy się podczas fosforylacji oksydacyj-
metrze do CO2 i wody, uwolni się ok. 2780 kJ nej wwyniku reoksydacji zredukowanych koen-
ciepła. Gdy utlenianie zachodzi w tkankach, zymów w łańcuchu oddechowym. Pozostały
wówczas część tej energii nie jest rozpraszana ATP jesMvytwarzany przez fosforvfaj|j^ sub-
bezpośrednio w postaci ciepła, lecz zostaje „za- stratową (p^oż3ż~T^rr-W-ta^e^T^ :TpTzed^
chowana" w postaci bogatoenergetycznych stawiono reakcje warunkujące wytwarzanie bo-
wiązań fosforanowych. Każdej___cząsteczce gatoenergetycznego fosforanu podczas utlenia-
glukozy utlenionej do CO2 i wody to~warzyszy nia glukozy i zysk energetyczny w warunkach
^wytworzenie—3fr-vBSg.l-.ATP.—:Zakładając, że tlenowych oraz beztlenowych.
każde wiązanie bogatoenergetyczne odpowiada
216 / ROZDZIAŁ 19

Tabela 19-1. Wytwarzanie bogatoenergetycznych wiązań fosfo ran owych podczas kata boi iz mu glukozy
Szlak Reakcja, którą Sposób Liczba ~ (J)
przemian katalizuje: wytwarzania tworzonych na
mol glukozy
Giikoliza Dehydrogenaza Utlenienie 2 NADH w 6
gliceraldehydo--3-fosforanowa łańcuchu oddechowym
Kinaza fosfoglicerynianowa Fosforylacja substratowa 2
Kinaza pirogronianowa Fosforylacja substratowa 2
10
Zużycie ATP w reakcjach katalizowanych przez heksokinazę i fosfofruktokinazę -2
Zysk 8

Dekarboksylacja Kompleks dehydrogenazy Utlenienie 2 NADH w 6


oksydacyjna pirogronianowej łańcuchu oddechowym
Dehydrogenaza izocytrynia- Utlenienie 2 NADH w łańcuchu 6
nowa oddechowym
Cykl kwasu Dehydrogenaza a-keto- Utlenienie 2 NADH w 6
giutaranowa tańcuchu oddechowym
cytrynowego Tiokinaza bursztyntanowa Fosforylacja substratowa 2
Detiydrogenaza bursztynia- Utlenienie 2 FADH2 w 4
nowa łańcuchu oddechowym
Dehydrogenaza jabłczanowa Utlenienie 2 NADH w 6
łańcuchu oddechowym
Zysk 30

Ogólny bilans w warunkach tlenowych 38


Ogólny bitans w warunkach beztlenowych 2

' Przyjęto, że NADH powstający w glikolizie przekazuje wodory do wnętrza mitochondriów przy udziale
mostka jabłczanowego (p. ryc. 14-15). Przy użyciu mostka fosfoglicerynianowego powstałyby tylko
2 ~ © na mol NADH, stąd całkowity zysk wyniósłby 36 zamiast 38. W kalkulacji pominięto niewielką stratę
ATP (ok, 1 mol ATP) wynikającą z transportu do wnętrza mitochondriów H+ z pirogronianem oraz
podobnego transportu Hł w działającym mostku jabłczanowym

PIŚMIENNICTWO Greenberg DM {editor): MetaboHc Patkways, 3rd ed,


Vol. 1. Academic Press, 1967. Randle PJ, Steiner
DF, Whelan WJ (editors): Car-
Boitcux A, Hess B: Design of glycolysśs. Phil Trans bohydrate Metabolism and Its Disorders. Vol 3.
R Soc LonOm 3 imO93i5. Academic Press, 1981. Scriver CR (editor);
Blass JP: Disorders of pyriwate metabolism. Neuro- MetaboHc Basis of Inherited
logy 1979;29:280. Boyer PD (editor): The Disease. McGraw HjU, óth ed. 1989. Sols A:
Enzymes, 3rd ed. Vols 5—9. Multimodulation of enzymeactivity. Curr Top
Academic Prcss, 1972. Dickens F, Randle PJ, Celt Reg 1981;19:77. Veneziale CM (editor): The
Whelan WJ (editors): Car- Regulatwn ofCarbohyd-
bohydrate Mewholism and Its Disorders. 2 vols. rate Formation and Utiiizaiion in Mammals. Uni-
Acadcmic Press, 1968. versity Park Press, 1981.
Metabolizm glikogenu
2
0
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE kogenu i odkładaniem nieprawidłowych postaci


glikogenu, co prowadzi do osłabienia mięśni,
Glikogen jest główną formą magazynowania a nawet zgonu.
węglowodanów u zwierząt i jest odpowiedni-
kiem skrobi u roślin. Występuje głównie w wąt-
robie (do 6%) i w mięśniach, gdzie rzadko GLIKOGEN WYSTĘPUJE GŁÓWNIE W
przekracza 1%. Jednak mięśnie, z powodu MIĘŚNIACH I W WĄTROBIE
dużej masy, zawierają 3—4-krotnie większy
zapas glikogenu niż wątroba (tab. 20-1). Gliko- W szlaku biosyntezy glikogenu bierze
gen, podobnie jak skrobia, jest rozgałęzionym udział specjalny aktywny nukleotyd
polimerem ot-glukozy (p. ryc. 15-15). glukozy (p. ryc. 20-1) '
Glukoza jest fosibrylowana do glukozo-6--
fosforanu w reakcji, która jest również pierwszą
Tabela 20-1. Magazynowanie węglowodanów reakcją szlaku glikolizy z glukozy. Ta reakcja
u przeciętnego dorosłego człowieka (70 kg) w sta- jest katalizowana przez beksokinazę w mięśniu i
nie postabsorpcyjnym przez glukakinaze w wątrobie. Glukozo-6--
Glikogen wątroby Glikogen 4,0% = 72 g' fosforan jest zmieniany w glukozo-1-fosforan
mięśni Glukoza 0,7% = 245 g* w reakcji katalizowanej prze2 fosfoglukomu-
pozakomórkowa 0,1% = 10 g" tazę. Sam enzym jest fosforylowany w przebie-
327 g gu reakcji, a grupa fosforanowa bierze udział
w reakcji odwracalnej, w której związkiem
Masa wątroby 1800 g pośrednim jest glukozo-l,6-bisfosforan.
Masa mięśni 35 kg
Całkowita objętość 10 I Enz-P + Glukozo-6 fosforan <-t
♦* Enz + Glukozo-1,6-bisfosforan «■»
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE *+ Enz-P + Glukozo-1-fosforan

Następnie glukozo-1-fosforan reaguje z ury.-


Glikogen mięśni jest łatwo dostępnym źród- dynotriibsforanem (UTP), aby utworzyć urydy-
łem jednostek heksozowych do glikolizy w sa- aodifosfoglukozę (UDPGic)* {ryc. 20-2).
mym mięśniu. Glikogen wątroby głównie maga-
zynuje i eksportuje jednostki heksozowe w celu
utrzymania fizjologicznego stężenia glukozy we
krwi, zwłaszcza między posiłkami. Po 12—18 h
* Są również znane i inne związki będące nuk-
głodzenia wątroba staje się niemal zupełnie leozydodifosfopochodnymi cukrów, up. UDPGal.
pozbawiona glikogenu, podczas gdy glikogenu Ponadto ten sam cukier może być połączony z róż-
w mięśniach znacznie ubywa tylko po długo- nymi nukleotydami, np. glukoza może być przyłączo-
trwałym intensywnym wysiłku. Choroby spich- na do urydyny Gak to pokazano powyżej), aie także
rzania glikogenu są to dziedziczne zaburzenia, do nukleotyd u guanozy nowego, tymidy nowego, ade-
charakteryzujące się wadliwą mobilizacją gli- nozyno w ego lub cytydynowego.
218 / ROZDZIAŁ 20

Gllkogen (jednostki
glukozylowe 1 -*i i 1 -*6)

SYNTAZA
Enzym rozgałęziający
GUKOGENOWA
Insulina
I
(jednostki glukozylowe 1-

Q ł ©
UDP
_ c A M P-------~—*Ą FOSFORYLAZA

. Prlmer ^
gllkogenu

Glukagon TRANSFER
ATP Adrenalina AZA
GLLJKANO
U rydyno d ifosf ag I u ko za
(UDPGIc) ENZYM
ODGAŁĘZIAJĄCY
KINAZA K
WA
Wolna
glukoza
z enzymu
odgałęziającego
Do gltkollzy I
GI u k oz o-1 -f osf o ran ADP
szlaku
pentozofosforan
FOSFOGLUKOMUTAZA oweg o

MgI+ USLUKOKINAZA
GI u kozo-6-łostoran

H,0 ATP
NUKLEOZYDODH *
GLUKOZO-

-FOSFORANOWA
6--
ADP
14
Glukoza
Ryc. 20-1. Szlak glikogenogenezy i glikogenolizy w wątrobie. 2 bogatoenergetyczne fosiorany są
zużywane przy wbudowaniu 1 mola glukozy w glikogen. © — pobudzenie, © — hamowanie. Insulina
zmniejsza stężenie cAMP jedynie wówczas, gdy było ono uprzednio zwiększone działaniem glukagonu lub
adrenaliny, tzn. jest antagonistą ich działania. Glukagon działa na mięsień sercowy, ale nie na mięśnie
szkieletowe. "Transferaza glukanowa i enzym odgałęziający wydają się być 2, oddzielnymi aktywnościami
tego samego enzymu.

Reakcja pomiędzy glukozo-1-fosforanem


Uracyl
i urydynotrifosforanem jest katalizowana przez
.CHjOH
enzym pirofosforylazę UDFGlc.
H/ł—OH
IY3H HZ II II UTP + Glukozo-1-fosforan « UDPGIc + PP.
HO^rfO-P-O— P-O-CH
T^^ I i
H OH O" O" Następująca potem hydroliza nieorganicznego
pirofosforanu pod wpływem nieorganicznej Ryboza
pirofosfatazy przesuwa reakcję na prawą stronę
równania.
Glukoza T
Dlfosforan Urydyna Ryc. 20-2. Urydynodifosfoglukoza {UDPGIc).
METABOLIZM GLIKOGENU / 219

Działaniem enzymu syntazy glikogenowej, C, w cząsteczce całkowita liczba miejsc zdolnych


aktywnej, glukozy UDPGlc tworzy wiązanie do reagowania, przyspieszając zarówno gliko-
glikozydowe z C4 końcowej reszty glukozowej genogenezę, jak i glikogenolizę. Działanie en-
glikogenu, uwalniając urydyn od i fosforan zymu rozgałęziającego badano na żywym or-
(UDP). Aby zainicjować tę reakcję, musi być ganizmie zwierzęcym, podając glukozę znako-
obecna istniejąca już wcześniej cząsteczka gliko- waną i4C, a następnie badając glikogen wątroby
genu, czyli primer. Sam primer (wymawiaj w odpowiednich odstępach czasu (ryc, 20-3).
prajmer) glikogenu może być utworzony na
szkielecie białkowym, co może być procesem
podobnym do syntezy innych glikoprotein (p.
rozdz. 57). GLIKOGENOLIZA NIE JEST
ODWRÓCENIEM
UDPGlc + (C6)„ -* UDP + (C6)n+1 GLIKOGENOGENEZY, LECZ JEST
Glikogen Glikogen ODRĘBNYM SZLAKIEM REAKCJI

Częścią mechanizmu rozgałęziania jest W szlaku degradacji jest zawarty


odłączenie istniejących już łańcuchów mechanizm odgałęziania (p. ryc. 20-1)
glikogenu Etapem ograniczającym szybkość glikogeno-
Dodawanie reszty glukozy do istniejącego już lizy jest reakcja katalizowana przez fosforytazę.
łańcucha glikogenowego, czyli primera, nastę-
P.ujej!3._ nieredukującym zewnętrznym końcu (C e ) n + Pj -* (C e ) n -, + Glukozo-1-fosforan
cząsteczki tak, że „gałęzie" „drzewa" glikogenu Glikogen Glikogen
wydłużają sie wraz z sukcesywnym po wsta wa-
niem wiązań I ->4 fryc. 20-3), Gdy łańcuch Ten enzym jest swoisty dla fosfor o litycznego
zostanie przedłużony do co najmniej 11 reszt rozkładu (fosforolizy) wiązań od-+4 w glikoge-
glukozowych, wówczas inny enzym, enzym roz- nie z wytworzeniem glukozo-1-fosforanu.
gałęziający (amylo [l-+4i->[l->6]-łransglukozy- Z najbardziej zewnętrznych łańcuchów cząste-
daza) przenosi część łańcucha I ->4 (długości co czki glikogenu są usuwane reszty glukozylowe,
najmniej 6 reszt glukozowych) na sąsiedni łań- aż do pozostania ok. 4 reszt glukozy po każdej
cuch, tworząc wiązanie l-*-6 i ustanawiając stroaie rozgałęzienia l-*6 (ryc. 20-4). Inny
w ten sposób punkt rozgałęzienia w cząsteczce. enzym (a-[l->4]->a-[l -*4]-transferaza glukano-
Rozgałęzienia wzrastają poprzez dalsze doda- wa) przenosi jednostkę trisacharydową z jed-
wanie jednostek l-»4 glukozylowych i dalsze nego rozgałęzienia na inne, odsłaniając punkty
rozgałęzienia. Wraz ze zwiększeniem liczby nie- rozgałęzienia 1-+6. Hydroli ty czne rozbicie wią-
redukujących reszt końcowych zwiększa się zań l->6 wymaga działania swoistego enzymu

o_o Wiązanie giukazydowe 1 -»4 o


Reszty glukozy nie znakowane
Oło Wiązania glukozydowe 1-*6 •
Fteszty glukozy znakowane WC

Ryc. 20-3. Biosynteza glikogenu. Mechanizm rozgałęziania został wyjaśniony przez dodawanie gfukozy
znakowanej 14C.
220 / ROZDZIAŁ 20

FOSFORYLAZA TRANSFEHAZ Wiele kowalencyjnych modyfikacji jest spo-


A
GLUKANOWA
wodowanych działaniem cAMP (3', 5'-cykliczny
kwas adenylowy; cykliczny AMP) (p. ryc. 20-5
i str. 594). cAMP jest wewnątrzkomórkowym
pośrednikiem" albo drugim posłańcem, przez
który działa wiele hormonów. Tworzy się on
z ATP pod wpływem enzymu cyklazy adenyla-
nowej, występującej na wewnętrznej powierz-
chni błony komórkowej. Cyklaza adenylanowa
jest aktywowana takimi hormonami, jak ad-
renalina i noradrenalina, działającymi przez re-
ceptory P-ad ren ergi czne w błonie komórkowej,
a ponadto w wątrobie glukagonem działającym
ENZYM przez niezależny receptor glukagonu. Fosfodies-
ODGAŁĘZIAJĄCY
teraza rozkłada cAMP i to właśnie aktywność
ł Reszty glukozy połączone tego enzymu utrzymuje normalnie małe stężenie
Q_Q r wiązaniami (jtukozydowyml cAMP. Wykazywano, że insulina zwiększa ak-
Reszty glukozy połączone tywność tego enzymu w wątrobie, zmniejszając
wiązaniami glukozydawyml 1 -»6 w ten sposób stężenie cAMP.

Ryc. 20-4. Etapy glikogenolizy.


NH,

odgałęziającego (amy)o-[1 -►ńj-glukozydazy). Po I II ;H


usunięciu rozgałęzienia może postępować dal-
sze działanie fosforylazy. Wspólne działanie
fosforylazy i wspomnianych innych enzymów
"
W
prowadzi do całkowitego rozkładu glikogenu.
Reakcja katalizowana przez fosfoglukomutazę ■CHj
jest odwracalna, wobec czego z glukozo-1-fos-
foranu może być wytwarzany glukozo-6-fos- -O-P»O /
S \
forau, W wątrobie i w Derce (ale nie w mięśniach) \H H/
"cTIzym' glukozo-6-fosfataza,
który usuwa fosforan z glukozo-6-fosforanu, ■i ■—n ■■■■ J^>. rtu

umożliwiając powstającej gJukozie dyfundowa- OH


nic z komórki do krwi. Jest to końcowy etap Ryc. 20-5. Kwas3',5'-adenylowy (cykliczny AMP,
glikogenolizy wątrobowej, która odzwierciedla cAMP). _____________ __________________
się zwiększeniem stężenia glukozy we krwi.

CYKLICZNY AMP INTEGRUJE Fosforylaza wątroby różni się od


REGULACJĘ GLIKOGENOLIZY fosforylazy mięsni
I GLIKOGENOGENEZY W wątrobig fosforylaza istnieje zarówno
w postaci aktywnej, jak i nieaktywnej. Aktywna
Główne enzymy kontrolujące metabolizm fosforylaza (fosforytaza a) ma jedną z grup
glikogenu, tj. fosforylaza glikogenowa i syntaza hydroksylowych seryny ufosforylowaną przez
glikogenowa, są regulowane przez złożoną serię wytworzone wiązanie estrowe. Działaniem swo-
reakcji, wśród których są zarówno mechanizmy istej fosfatazy (fbsfataza-1 białek), enzym ten
allosteryczne (p. str. 123) jak i modyfikacje zostaje unieczynniony, przez przekształcenie go
kowalencyjne, polegające na odwracalnej fos- w fosforylazę b, w reakcji polegającej na hydro-
forylacji i defosforylacji enzymatycznego białka litycznym usunięciu fosforanu z reszty seryny.
(p. str. 127). Reaktywacja wymaga refosforylacji z udziałem
ATP i swoistego enzymu kinazy fosforylazy.
METABOLIZM GLIKOGENU / 221

Mięśniowa fosforylaza jest immunologicznie podjednostki y jedynie wówczas, gdy cząsteczka


i genetycznie odmienna od wątrobowej. Jest znajduje się w zdefo'sforylowanej konfiguracji b.
dimerem, a każdy monomer zawiera 1 mol Jednakże ufosforylowana postać a jest w pełni
fosforanu pirydoksalu. Występuje w..2 posta- aktywna w obecności Ca2 + . Jest ważne, źe
ciach, jako fostoryla/a a, która jest ufosforylo- kalmoduiina jest podobna w swojej strukturze
wana i aktywna zarówno w obecności, jak do TpC, białka wiążącego Ca2+ w mięśniach.
1nieobecności AMP (jej allosterycznego mody Dodatkowa cząsteczka kalmoduliny lub TpC
fikatora), oraz fosforylaza b, która jest zdefos- może oddziaływać z kinaza fosforylazy, powo-
forylowana i aktywna jedynie w obecności dując dalszą aktywację. Aktywacja skurczu
AMP, co ma miejsce w czasie wysiłku, kiedy mięśnia i glikogenolizy jest więc dokonywana
stężenie AMP się zwiększa. Fosforylaza a jest przez to samo białko wiążące Ca2+, zapewniając
normalną fizjologicznie aktywną formą enzy w ten sposób synchronizację tych procesów.
mu.
Glikogenoiiza w wątrobie może być
Aktywacja mięśniowej fosforylazy niezależna od cAMP
odbywa się z udziałem cAMP Pomimo, że głównym działaniem glukagonu
Fosforylaza w mięśniu jest aktywowana przez w wątrobie jest powodowanie powstawania
adrenalinę (ryc. 20-6)! Jednakże nie jest to cAMP i aktywacja fosforylazy, badania wyka-
.działanie bezpośrednie, lecz przez eAMP. zały, że receptory a, są głównymi pośrednikami
Zwiększenie stężenia cAMP aktywuje pobudzenia glikogenolizy przez aminy katecho-
cAMP--zależną kinazę białek, enzym o raczej lowe. Bierze w tym udział niezależna od cAMP
szerokiej swoistości. Ta kinaza katalizuje mobilizacja Ca3+ z mitochondriów do cyto-
fosforylację, z udziałem ATP, nieaktywnej zolu, w następstwie czego następuje pobudzenie
kinazy b fosforylazy do aktywnej kinazy a wrażliwej na CV + kalniotfullnę kinazy fostory-
fosforylazy, która z koJei przez kolejną lary. Niezależną od cAMP glikogenolizę wywo-
fosforylacje aktywuje fosforyiazę b do fosfory łują również wazopresyna, oksytocyna i angio-
Jazy a. tensyna II, działające przez wapń albo przez
Nieaktywna cAMP-zależna kinaza białek fosfatydyloinozytolobisfosforan,
ma 2 pary podjednostek. każda para składa
się z podjednostki regulacyjnej (R), która wiąże Inaktywacja fosforylazy następuje pod
2 mol cAMP, oraz podjednostki katalitycz wpływem fosfatazy-1 białek
nej (C), która ma miejsce aktywne. Połącze Zarówno fosforylaza a, jak i kinaza a fos-
nie z cAMP powoduje dysocjację komplek forylazy są defosforylowane i inaktywowane
su R 2C 2 , uwalniając aktywne monomery C przez fosfatazę-1 białek. Fosfataza-ł białek jest
(p. str. 596). hamowana przez białko zwane inhibitorem-1
które jest aktywne jedynie wówczas, gdy zo-
B,Ca + 4cAMP »2C + 2{R~cAMPt) stanie ufosforylowane działaniem cAMP-zależ-
Nieaktywny Aktywny nej kinazy białek, W ten sposób cAMP kont-
enzym roluje zarówno aktywację, jak i inaktywację
enzym
fosforylazy (ryc. 20-6).
Ca2 synchronizuje aktywację
fosforylazy ze skurczem mięśnia Aktywność syntazy glikogenowej i
Glikogenoiiza wjnigśniu^ zwiększa się kil- fosforyłazy są regulowane wspólnie
kasetkrotnie bezpośrednio po rozpoczęciu skur- (p. ryc. 20-7)
czu mięśnia. Przyczynia się do tego szybka Podobnie jak fosforylaza, syntaza glikogeno-
aktywacja kinazy fosforylazy przez CaJ~., ten wa występuje w stanie ufosforylowanym i nie
sam sygnał, który inicjuje skurcz. Mięśniowa ufosforylowanym. Jednakże, odmiennie niż
kinaza fosforylazy ma 4 typy podjednostek: ot, w przypadku fosforylazy, aktywną formą jest
(J, y i 5, w strukturze, którą można, przedstawić zdefosforylowany enzym (syntaza a glikogeno-
jako (apy§)4. Podjednostki a i p mają reszty wa), który może być zinaktywowany do syntazy
seryny, które są fosforylowane wskutek działa- b glikogenowej przez fosforylacje 7 reszt seryny
nia cAMP-zależnej kinazy białek. Podjednostka wskutek działania co najmniej 6 różnych kinaz
p wiąże 4 Ca2+ i jest identyczna z białkiem białek. Wszystkie 7 miejsc fosforylacji znajduje
wiążącym Ca2+ — kalmoduliną (p. str. 595). się na każdej z 4 identycznych podjednostek
Związanie Ca2ł aktywuje katalityczne miejsce
Adrenalina
Ryc. ZO-6. Kontrola fosforylazy w mięśniu (n = liczba reszt glukozy). Ciąg reakcji
ułożonych jako kaskada pozwala na zwielokrotnienie (wzmocnienie) sygnału hormonal
nego na każdym etapie, ___________
B
/t-recepior 7
3
© O
N

Nieaktywna Aktywna
cyklaza- cyklaza
adenylanowa adenytanowa

G!lkogen|rg
+
G!lkogen(B+11 Glukozo-1 -fosforan

ATP
Nieaktywna KINAZA
BIAŁEK ZALEŻNA
ODcAMP
Aktywna KINAZA
| BIAŁEK ZALEŻNA
OOeAMP
FOSFOHYLAZA a
(aktywna)
KALMODULINOWY
SKŁADNIK KINAZY
lnhlbttor-1 FOSFORYLAZY
(nieaktywny)
FOSFATAZA-1
KINAZA b FOSFORYLAZY KINAZA a FOSFORYLAZY
(nieaktywna) (aktywna) BIAŁEK
ATP-

FOSFORYLAZA b
ADP (nieaktywna)
FOSFATAZA-1
BIAŁEK

lnhlbltor-1 ufoeforylowany
(aktywny)
F05FOOIESTERAZA I
cAMP ----------------------------------------------*■ 5'-AMP
METABOLIZM GLIKOGENU / 223

Adrenalina

/(-receptor

Nieaktywna Aktywna
eyklaza ----------- eyklaza
adenylanowa adenylanowa

O
F05F0DIESTERAZA
ATP cAMP • - 5 'A MP
SYNTAZA b ATP SYNTAZAa
GLIKOGENOWA FOSFATAZ
KINAZA GLIKOGENOWA
FOSFORYLAZY (aktywna) CaJ
0
(nieaktywna) A BIAŁEK
Nieaktywna Aktywna KINAZA
KINAZA BIAŁEK BIAŁEK ZALEŻNA
Glu kozo-6-fosforan
ZALEŻNA OD CAMP OD cAMP Gllkogenln]
ADP
FOSFATAZA-1 + UDPG
lnhlbltor-1 BIAŁEK
nieaktywny)
KINAZA BIAŁEK ZALEŻNA
OD KALMODULINY

lnhlbltor-1 u fosfory Iow any


(aktywny)

R yc. 20 -7 . K ontrola syn tazy g likogenowe j w m ię śn iu (n = liczb a reszt g lukozy). C iąg rea kcji u łożo ny
w kaskadę powoduje wzmocnienie na każdym etapie, pozwalając na to, że zaledwie nanomolowe ilości
hormonu powodują znaczne zmiany stężenia glikogenu, GSK — kinaza -3, -4 i -5 syntazy glikogenowej,
wężykowate strzałki — aktywacja allosteryczna.

enzymu. Dwie spośród wspomnianych kinaz także hamujące działanie na tworzenie siebie
białek są zależne od Ca2 + ,/kalmoduliny (jedna z samego, a insulina także pobudza wytwarzanie
nich to kinaza fosforyiazy). Inna z kinaz to glikogenu w mięśniu przez sprzyjanie defos-
cAMP-zależna kinaza białek, która pozwala na forylacji i wobec tego aktywacji syntazy b gliko-
to, aby działanie hormonalne wywierane za po- genowej. Defosforylacja syntazy b glikogeno-
średnictwem cAMP powodowało hamowanie wej zwykle odbywa się podczas działania fos-
syntezy glikogenu, zsynchronizowane z aktywa- fatazy-1 białek, która pozostaje pod kontrolą
cją glikogenolizy. Pozostałe kinazy są znane cAMP-zależnej kinazy białek (ryc. 20-7).
jako kinaza-3, kinaza-4 i kinaza-5 syntazy gli-
kogenowej.
Glu kozo - 6-fo sfora n jest allosterycznym ak-
tywatorem syntazy b glikogenowej, powodują-
cym zmniejszenie Km dla UDP-glukozy i po-
zwalającym na syntezę glikogenu pod wpływem
u fos fory Iow a nego enzymu. Glikogen wywiera
224 / ROZDZIAŁ 20

REGULACJA METABOLIZMU leżnej kinazy białek. Wobec tego zahamowanie


GLfKOGENU JEST EFEKTYWNA glikogenolizy wzmaga efektywną glikogenoge-
DZIĘKI RÓWNOWADZE MIĘDZY neze, natomiast zahamowanie glikogenogenezy
AKTYWNOŚCIAMI SYNTAZY zwiększa netto glikogenolizę. Istotne dla regula-
GLfKOGENOWEJ I FOSFORYLAZY (p. cji metabolizmu glikogenu jest stwierdzenie, że
ryc. 20-8) defosforylacja fosfory]azy a, kinazy fosforyiazy
i syntazy b glikogenowej dokonuje się wskutek
Syntaza glikogenowa i fosforyiaza są zarów- działania 1 enzymu o szerokiej swoistości
no pod kontrolą substratów (przez allosterię), — fosfatazy-1 białek. Z kolei fosfataza-1 biatek
jak i pod kontrolą hormonalną. Nie tylko jest hamowana przez cAMP-zależną kinazę bia-
fosforylaza jest aktywowana przez zwiększenie łek poprzez inhibitor-1 (ryc, 20-8). Wobec tego
stężenia cAMP (przez kinazę fosforyiazy), ale synchronicznie może zostać przerwana glikoge-
w tym samym czasie syntaza glikogenowa jest noliza, a wzmożona glikogenogeneza i odwrot-
zamieniana w postać nieaktywną; obydwa sku- nie, ponieważ kluczem do regulacji obydwóch
tki osiąga się za pośrednictwem cAMP-za- tych procesów jest aktywność cAMP-zależnej

FOSFODIESfTERAZA
Adrenalina
(wątroba. ■*» cAMP - Inhibitor 1
*- ufosiorylowany

KINAZABWLEK
ZALEŻNA
OD OAMP

Glukoza (wątroba) Glukoza Mleczan (mięsień

lnhlbllor-1
5-AMP

Byc. 20-8. Skoordynowana kontrola glikogenotizy i glikogenogenezy przez kinazy biatek zależne od
cAMP. Reakcje, które prowadzą do gtikogenolizy, w rezultacie zwiększenia stężenia cAMP/zaznaczono
grubymi strzałkami, a te, które są hamowane, zaznaczono przerywanymi strzałkami. Dzieje się odwrotnie,
gdy stężenie cAMP zmniejsza się w wyniku aktywności f osf od testera zy, co prowadzi do glikogenogenezy.
METABOLIZM GLIKOGENU / 225

kinazy białek. Zarówno kinaza fosforylazy, funkcją jest degradowanie glikogenu nagroma-
jak i syntaza glikogenu mogą być odwracalnie dzającego się w Uziomach.
fosforyiowane w więcej niż 1 miejscu przez Typ 11.1 (graniczna dekstrynoza; choroba For-
odrębne kinazy i fosfatazy. Te wtórne fosfo- besa albo Coriega) charakteryzuje się brakiem
rylacje modyfikuj;} wrażliwość pierwot- enzymu odgałęziającego, co powoduje nagro-
nych miejsc fosforylacji na fosforylację i defos- madzanie charakterystycznego rozgałęzionego
forylaeję. Jest to znane jako wielomiejscowa polisacharydu.
fosfory lacja, Tj_pJV (amylopektynoza: choroba Andersena)
wynika z nieobecności enzymu rozgałęzi ające-
Głównym czynnikiem, który kontroluje go^czego rezultatem jest to, że gromadzi się
metabolizm glikogenu w wątrobie, jest polisacharyd mający niewiele punktów rozgałę-
stężenie fosforyłazy a zienia. Zgon następuje zwykle w pierwszym
Ten enzym jest nie tylko etapem ograni- roku życia z powodu niedomogi serca lub
czającym szybkość glikogenolizy, lecz także jest wątroby.
inhibitorem aktywności fosfatazy-1 białek, Brak mięśniowej fosforylazy (miofosforyla-
przez co kontroluje syntezę glikogenu (ryc. zy) jest przyczyną glikogenozy typu V (glikoge-
20-8). Inaktywacja fosforylazy zachodzi jako noza z niedoboru miofosforylazy; zespół McArd-
wynik all o sferycznego hamowania przez glu- le'a). Chorzy wykazują zwykle znacznie zmniej-
kozę wówczas, gdy jej stężenie zwiększa się po szoną tolerancję na wysiłek. Chociaż ich mięśnie
posiłku. Aktywacja jest powodowana pr2ez 5'- szkieletowe wykazują nienormalnie dużą zawar-
AMP jako reakcja na wyczerpanie się ATP. tość glikogenu (2,5—4,1%), w krwi tych cho-
Podanie insuliny powoduje niezwłoczną inak- rych po wysiłku wykrywa się tylko w niewielkim
tywację fosforylazy z następującą aktywacją stężeniu mleczan lub też całkowicie go brak.
syntazyglikogenowej. Do osiągnięcia tych dzia- Wśród chorób spichrzenia glikogenu opisano
łań insuliny niezbędna jest obecność glukozy. także niedobór fosforyiazy w wątrobie (typ VI;
Enzymy rozgałęziający i odgałęziający nie są choroba Hersa), niedobór fosfofruktokinazy
regulowane. w mięśniach i w erytrocytach (typ VII; choroba
TaruPego) oraz glikogenozę, w której występu-
je niedobór wątrobowej kinazy fosforylazy
CHOROBY SPICHRZANIA (typ VIII). Donoszono również o niedoborach
GLIKOGENU SĄ DZIEDZICZNE kinazy adenylanowej i cAMP-zależnej kinazy
białek.
Termin „choroba spichrzania glikogenu" jest
ogólną nazwą używaną do opisania grupy zabu-
rzeń dziedzicznych, charakteryzujących się od-
kładaniem nieprawidłowego rodzaju lub nie- PIŚMIENNICTWO
prawidłowych ilości glikogenu w tkankach.
W typie 1 glikogenozy (choroba von Cierkego) Cohen P: Conirol ofEnzyme Acthity, 2nd ed. Chap-
zarówno kpjnórkj wątroby, jak i komórki kana- man & Hali, 1983. Cohen P: Thc role of protein
lików krętych nerki są^ w charakterystyczny phoaphorylation in the
sposób przeładowane glikogenem. Jednakże te hormonal control of enzyme activity. Eur J Bio-
chem 1985; 151:439. Exton JH: Molecular
magazyny glikogenu me są dostępne, co uwida- mechanisms involved in a-ad-
cznia się występowaniem hjgoglikemii i bra- renergic responses. Mol Cel! Endocrinoi 1981;
kiem uwalniania glukozy pod wpływem takich 23:233. Geddes R: Glycogcn: A metabolic
bodźców, jak adrenalina lub glukagon. U cho- viewpoint. Bio-
rych tych obserwuje się także ketozę i hiper- science Rep 1986;6:415. Hers HO: The control of
lip.emiL.co jest charakterystyczne~aTa"Ófgai)iz- glycogen metabolism in the
mu pozbawionego węglowodanów. W wątro- liver. Annu Rev Biochem 1976;45:167. Randle PJ,
bie, nerce i w ścianie jelit aktywność glukozo-6-- Steiner DF, Whelan WJ (editors): Car-
fosfatazy jest skrajnie mała lub w ogóle jej nie bohydrate Metabolism and Its Disorders. Vol 3.
ma. Academic Press, !98i. Siriver CR et al (editor):
The Metabolic Basis of
Typ II (choroba Pompego) jest zgubny i chara- Inherited Disease, 6th ed. McGraw-Hill, 1989.
kteryzuje się niedoborem lizosomalncj a-l-»4- Sperlmg t), de Vries A (editors): Inborn Errors of
i l-*6-glukozydazy {kwaśnej maltazy), której Metabolism in Man. Karger, 1978.
15 — Biochemia
2 Glukoneogeneza i kontrola
stężenia glukozy we krwi
1
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE ( ą X i y X ^ J l ^ J ^ ę i pobierana
przez płód. EodfiS!^ glukoneogenezy są także
W procesie glukoneogenezy_ uczestniczą usuwane z krwi produkty metabolizmu innych
wszystkie "mechanizmy ~i s~zlaki odpowiedzialne tkanek, np. mleczan wytwarzany przez mięśnie i
za przekształcenie związków nie węglowo dano- erytrocyty oraz glkerol, który jest stale
wych.w glukozę lub glikogen,_Gtówny_mi_s_ub- wytwarzany przez tkankę tłuszczową. Propio-
stratami dla glukoneogeMeży są glikogenne ani- nian. główny glikogenny kwas tłuszczowy, wy-
nokwasy, mleczan, glicerolj (istotny u przeżu- twarzany podczas trawienia węglowodanów
waczy) propionian. Głównymi tkanka mi. przez przeżuwacze, jest najważniejszym, sub-
w których odbywJTśię ten proces, są wątroba stratem glukoneogenezy u tych gatunków.
ingJŁjgdyż one właśnie zawierają pełen zestaw
niezbędnych do tego enzymów.
GLUKONEOGENEZA OBEJMUJE
REAKCJE GLIKOLIZY, CYKLU
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE CYTRYNIANOWEGO ORAZ NIEKTÓRE
REAKCJE SPECJALNE (p. ryc. 21-1)
Glukoneogeneza zaspokaja zapotrzebowanie
organizmu na glukozę wówczas, gdy. węglowo- Bariery termodynamiczne zapobiegają
dany nie są dostępne w wystarczającej ilości prostemu odwróceniu glikolizy
z dostarczanych pokarmów. Ciągłe dostarczanie Krebs zwracał uwagę na to, że bariery ener-
glukozy jest niezbędne jako źródło energii, getyczne nie pozwalają na proste odwrócenie
zwłaszcza dla układu nerwowego i dla eryt- glikolizy: 1) pomiędzy pirogronianiem a fos-
rocytów. Poniżej pewnego krytycznego stężenia foenolopirogronianem, 2) pomiędzy
glukozy we krwi występuje zaburzenie czynności fruktozo--1,6-bisfosforanem a fruktozo-6-
mózgu, które w warunkach ciężkiej hipo- fosforanem. 3} pomiędzy glukozo-6-fosforanem
glikemii może prowadzić do śpiączki i zgonu. a glukozą: oraz 4) pomiędzy glukozo-1-
Glukoza jest także potrzebna w tkance tłusz- fosforanem a glikoge-nem. Wszystkie te
czowej jako źródło glicerolu glicerydów i praw- reakcje nie są w stanie równowagi,
dopodobnie odgrywa rolę w utrzymaniu od- uwalnla}ą~cl:użą ilość energii w postaci ciepła i
powiedniego stężenia związków pośrednich cy- wobec tego są fizjologicznie nieodwracalne. Są
klu cytrynianowego w wielu tkankach. Wiado- one omijane poprzez specjalne reakcje.
mo, że nawet w warunkach, w których tłuszcze Pirogronian i fosfoenolopirogronian.
mogą pokrywać większość zapotrzebowania W mitochondriach znajduje się enzym karbok-
energetycznego organizmu, zawsze istnieje pew- sylaza pirogronianowa, który w obecności ATP,
ne podstawowe zapotrzebowanie na glukozę. jednej z witamin B — biotyny. — oiaz^COi,.
W dodatku glukoza jest jedynym źródlem.sner- przekształca pirogronian w szczawiooctan.
gii dla mięśnia szkieletowego w warunkach Funkcją biotyny jest związanie CO3 na enzymie
beztlenowych. Jest_ prekursorem cukru mleka_
GLUKONEOGENEZA I KONTROLA STĘŻENIA GLUKOZY WE KRWI / 227

przed przyłączeniem go_do pirogronianu. Drugi talizowany przez fosforylaze. Biosynteza gli-
:iuj m karLoi^^4ft»z»fo^enolopirogroriiano kogenu odbywa się całkiem odmiennym szla-
wa, katalizuje przekształcenkjzczawiogctan.u. Jdem, przez utworzenie urydynodifosfoglukozy
do rosibepolopirogroiuanu. W tej reakcji jest i z udziałem syntazy glikogenowej (p. ryc: 20-1).
niezbedjLy.bogato-energetyczny fosforan w po- Te kluczowe enzymy pozwalają na to, że
staci GTP lub-ITP. a uwalnia.si? GO.. Wobec odwrócenie glikolizy odgrywa zasadniczy rolę
tego, za pomocą tvch 2 enzymów i dehy d- w glukoneogenezie. Zależności między
rogenazy mleczanowej, mliyTan możt- hyć gluko-..neagenezą a flakiem glik o litycznym
^ ^ p goięrjia^kury i przedstawiono na ryc. 21-1. Aminokwasy
W-wa królika karbok- glikogenne po transaminacji lub dcaminacji
sykinaza fosfoeri ol ii)ii rtwwMua.no.wa jest enzy- tworzą albo piro-gronian. albo stają się członami
mem mi loch ond Halnym i fosfoenolopirogro- cyklu kwasu cytrynowego. Wobec tego powyżej
nian jest transportowany do cytozolu w celu opisane reakcje są odpowiedzialne za
przekształcenia go w fruktozo- 1,6-bisfosforan przekształcenie w glukozę lub glikogen zarówno
przez odwrócenie glikolizy. U szczura i u myszy aminokwasów gli-kogennych, jak i mleczanu.
len cnzvm jest w cvlo7ohi. a 1 e.. szcza wi noc ran nie Wiadomo, że mle-_ cjąn przekształca się w
dyCuadiĄ]e]a^twQ.iLJJiaQdig.ndriów, Dostępne są pirogronian i wnika do mitochondriów przed
natomiast alternatywne środki do osiągnięcia przekształceniem do szczawiooctanu i
tego samego skutku końcowego; polegają one ewentualnym przekształceniem w glukozę.
na przekształceniu szcza wio octan u w związki, Propitmian jest głównym źródłem glukozy u
które mogą łatwo dyfundować z mitochond- przeżuwaczy i wchodzi do głównego szlaku
riów, i późniejszej rekonwersji do szczawiooc- glukoneogenezy przez cykl kwasu cytrynowego
tanu w pozamitochondrialnej części komórki. po przekształceniu w sukcynylo-CoA. _Pxapio-
Takim związkiem jest jabłezan, którego tworze- niań jest najpierw aktywowany z udziałem ATP i
nie ze szczawiooctanu w mi loch on dri ach i re- CoA przez odpowiednią syntetazę acylo-CoA.
konwersja do szczawiooctanu w pozamitochon- Propionylo-CoA, produkt tej reakcji, uczestniczy
drialnym kompartmencie przebiega z udziałem w reakcji wiązania -CQ^ katalizowanej przez
dehydrogenazy jabłezanowej. W_w^trobje_czło- karboksylazę propionylo-CoA, czego wynikiem
i i i i k ^ morskiejj_wołu_teiL enzym jest jest wytworzenie D^jnelyljQnia=..... lonyb-CoA
(ryc. 21-2). Ta reakcja jest analogiczna do reakcji
chojidrjaroi -i Qtazolem. wiązania CO2 do acetylo-CoA przez karboksylazę
Fruktozo-6-fosforan i fruktozo-1,6- - acetylo-CoA (p. rozdz. 23), w której powstaje
bisfosforan. P£zekszUiceni£_iruklozo-l,ć- pochodna malonylowa, co wymaga udziału
-bisfosibraiiu ..do. fruktozo-ń-fosforanu ko- jednej z witamin — biotyn^ — jako koenzymu.
nieczrie_ dq_osiagnięcia odwrócenia ^likolizy^ D-Metylomalonylo-CoA musi być zamieniony w
jest katalizowane przez swoisty enzym fruk- jego stereoizomer L-metylomalonylo-CoA przez
tozJir.lU6-bisfosfąt^S. Jest to kluczowy enzym racemaze mety-lomalonylo-CoA, zanim nastąpi
także z innego punktu widzenia, ponieważ jego ostateczna izomeryzacja do sukcynylo-CoA.
obecność warunkuje _.to, czy dana tkanka jest katalizowana przez izomerazę metylomalonylo-Co
/dolna do biosyntezy glikogenu nie tylko z piro- A, wymagającą witaminy B12 jako koenzymu.
gromanu, lecz także z fosfotrioz. Enzym len Wynikiem niedoboru witaminy B12 u ludzi i
\vy stępuje, w. wątrobie i w iiertctch, wykazano zwierząt jest wydalanie dużych ilości
jego występowanie także w mięśniu szkieleto- metylomalonianu (acy-duria metylomalonowa).
wy ni. U w;iża się, ze nie występuje on w mięśniu Chociaż przemiana do bursztynianu jest
.serc.uw^KLLW mięśniu"gładkim. głównym szlakiem metabolicznym propionia-
Glukozo-6-fosforan i glukoza. jYz_e r nu, to jednak może on zapoczątkowywać,
k_sztaicenie—gJukjOZOj^fosforanu _w__jgl_ukozę w tkance tłuszczowej i gruczole sutkowym,
jest _ katalizowane przez inna .aiwrintTi fnc- wytwarzanie kwasów tłuszczowych o nieparzys-
falsizę glukozo-6-fosfatazc. Występuje ona tej liczbie atomów węgla. Kwasy tłuszczowe C, 5
hi i \« nerkąf h ale nie ma jej w mięśniu i C 17 znajdują się w tłuszczach, zwłaszcza
i w tkance tłuszczowej. Obecność jej podwala u przeżuwaczy.
tkance na_oddawaiiie„glukQzy do krwi. Glicerol jest produktem metabolizmu tkanki -
Glukozo-1 -fosforan i glikogen. Roz- tłuszczowej i tylko te tkanki, które mają enzym
228 / ROZDZIAŁ 21

Glukoza ATP
J!gLUKOZt>6-f oiui««o-
JGLUKOKINAZAl
o- ^s
^_ Aop
| HEKSOKIKAZA]
j
-fosforan
OSFAT
J?
AZA |j t
H2O
Glikogen
AMP e
rp
FruktozoH|,6--
blsfosforan"
AMP \e \
FHUKTOZO-1,6-
B(SFOSFATAZA
T A
Gliceroloaldshyd o-3- fo sf
o ran fFOSFOFRUKTOKINAZA

ADP
FruWozo-- Fruktozo-
^6-blsfosforan „_^
1,3-BtetosfogH(»rynlan
e
! DEKYDHOGENA2A
cAMP GLICEROLO-.-
FOSFORANOWA
(glukagon) __________________CAMP
ATP 3- - 2.6-btefosforan
Foefogllcerynlan (glukagon)

KINAZA GLICEROLOWAl
P-dihydroksyacetor;
KAD
2-Fo8fogllo«ynlen H
cAMP
(glukagon;
GI!cerolo-3-fosforan
■ Fosfoenoloplrogronian |0 Q /
-ADP f Alanina
. GDP + CO, Kwasy
ATP A
tłuszczowa Plrogronlan— L Mleczan
Cytrynian
NADH

KARBOKSYU\ZA
PtROGRONIANOWA

Cykl kwaau cylrynowago a-


kstoglutaran

/
GLUKONEOGENEZA i KONTROLA STĘŻENIA GLUKOZY WE KRWI / 229

Hyc. 21 -1. Główne szlaki i regulacja glukoneogenezy i glikolizy w wątrobie. Punkty wejścia giikogennych
aminokwasów po ich transaminacji są zaznaczone znaczkami s—* (p. też ryc. 18-7). Kluczowe enzymy
glukoneogenezy są obwiedzione podwójną ramką. ATP niezbędny do glukoneogenezy powstaje
w procesie utleniania kwasów tłuszczowych o długim łańcuchu węglowym. Propionian ma ilościowe
znaczenie jedynie u przeżuwaczy. Wężykowatymi strzałkami zaznaczono efekty allosteryczne, a strzałkami
z przerywaną linią — kowalencyjną modyfikację przez odwracalną fosforylację. Duże stężenia alaniny
działają jak „sygnał do glukoneogenezy" przez zahamowanie glikolizy na etapie kinazy pirogronianowej.
KARBOKSYLAZA I CH3
CoA»SH
PROPIONYLO-CoA '
H-C-COO"
CO-S-CoA
D-Mstyto-
maionylo-CoA

RACEMAZA
METYLOMALONYLO-CoA
IZOMEHAZA
coo- METYLOMALONYLO-CoA CH,
intermedlaty cyklu
ĆHj "** Koenzym
kwasu cytrynowego
B„ ^OOC-Ć-H
CO-S-CoA CO-S-CoA
Sukcynylo-CoA L-Metyfomalonylo-CoA

Ryc. 21-2. Metabolizm propionianu.

aktywujący go, kinazę glicerolową, mogą go stężeń substratów we krwi, spowodowane


zjiżjttfeewać. Enzym ...tflii, wyTtiagaja6Ł-..AIT, zmianami ich dostępności z pokarmów, mogą
znajduje się poza innymi tkankami także w wąt- zmieniać szybkość wydzielania hormonów,
robie i w nerce. Kinaza Hiceroinwa, ^trilizi^ie, które z kolei wpływają na przebieg szlaków
zamianę glicerolu w glicerolo-3-ibsfonia. Łączy metabolicznych, zmieniając często aktyw-
się to z etapem triozofosforanów szlaku glikoli- ność kluczowych enzymów w taki sposób, że
tycznego, gdyż gjicerolo^fosioran może.hyi dążą one do skompensowania pierwotnych
utleniony __djŁ__dih^droksyacetonofosforan\] zmian w dostępności substratu. Można ziden-
przez NAD+ w obecności dehydrogenazy glice- tyfikować 3 typy mechanizmów odpowiedzial-
rolo-Ś^^^nUffief Wątroba i nerka są zdolne nych za regulację aktywności enzymów uczest-
do zamiapy ąlicera lii w -glukozc krwi dzięki niczących w metabolizmie węglowodanów,
y ^ y y ^ _ z y ^ i y _ a wymienionych w tab. 21-1: 1) zmiany szybko-
zymów^jkolizy i swoistych enzymów, szlaku ści syntezy enzymu, 2) kowalencyjna modyfika-
glukoneogenezy, fruktozo-ł,6-bisfosfatazy cja przez odwracalną fosforylację oraz 3) efekty
i glukozo-6-fosfatazy (ryc. 21-1). allosteryczne.

Indukcja i represja kluczowych


GLIKOLiZA I GLUKONEOGENEZA enzymów nie jest szybka, ale
DZIELĄ TEN SAM SZLAK. MUSZĄ zachodzi w ciągu kilku godzin
BYĆ WOBEC TEGO WZAJEMNIE W tabeli 21-1 wymieniono niektóre z tych
KONTROLOWANE lepiej udokumentowanych zmian aktywności en-
zymów, co do których wiadomo, że zachodzą
Zmiany w dostępności substratów są albo w różnych warunkach metabolicznych. Infor-
bezpośrednio, albo pośrednio odpowiedzialne macja w tej tabeli odnosi się głównie do wątro-
za większość zmian w metabolizmie. Wahania by. Enzymy tutaj zaangażowane katalizują reak-
230 / ROZDZIAŁ 21
Tabela 21-1. Enzymy regulacyjne adaptacyjne u szczura (głównie w w ą tro b ie )

Aktywność
przy
karmie- głodze- Induktor Rep resor Aktywator Inhibitor
niu wę- niu
glowo- i w cu-
danami krzycy
Enzymy glikogenogenezy,glikolizy utleniania pirogron i anu

Układ syntazy t 1 Insulina Insulina Glukagon (cAMP),


glikogenowej fosforylaza, gliko-
gen
Heksokinaza *Glukozo-6-fosfo-
ran
Glukokinaza t 1 Insulina Glukagon (cAMP)

Fosfofruktoki- T I Insulina *AMP, "fruktozo- 'Cytrynian (kwasy


naza-1 -6-fosforan, *Pj tłuszczowe, ciała
*fruktozo-2,6- ketonowe), *ATP,
-bisfosforan glukagon (cAMP)
Kinaza pirogro- t 1 Insulina, fruktoza Glukagon (cAMP) *Fruktozo-1,6- ATP, alanina,
nianowa -bisfosforan gluka-
gon (cAMP), adre-
nalina
Dehydrogenaza I I CoA, NAD, insu- Acetylo-CoA,
pirogron Janowa lina', ADP, piro- NADH, ATP (kwa-
gron ian sy tłuszczowe.
ciała ketonowe)

Enzymy glukoneogenezy

Karboksylaza I T Giukokortykoidy, Insulina *Acetylo-CoA *ADP


pirogron i a nowa glukag on, adrena-
lina {cAMP)
Karboksykinaza 1 I Giukokortykoidy, Insulina Glukagon?
fosfoenolopiro- glukagon, adre-
gronianowa nalina (cAMP)
Fruktozo-1,6-bis- I I Giukokortykoidy, Insulina Glukagon (cAMP) *Fruktozo-1,6-bis-
fosfataza glukagon, adre- fosforan, *AMP,
nalina (cAMP) fruktozo-2,6-bis-
fosforan
Glukozo-6-fosfa- 1 T Giukokortykoidy, Insulina
taza glukagon, adre-
nalina (cAMP)

Enzymy szlaku pentozofosforanowego i lipogenezy


Dehydrogenaza Insulina
glukozo-6-fos-
T 1
foranowa
I I
Dehydrogenaza Insulina
6-fosfoglukonia-
nowa
I i
„Enzym jabłcza- Insulina
nowy"
___________________GLUKONEOGENEZA I KONTROLA STĘŻENIA GLUKOZY WE KRWI / 231

cd. tab. 21 -1

Aktywność
przy
karmie- głodze- Induktor Rep resor Aktywator Inhibitor
niu wę- niu
glowa - i w cu-
danami krzycy
ATP-liaza cytry- T 1 Insulina
nianowa ADP
Karboksylaza t I Insulina? * Cytrynian, Długotań cuch owy
acetylo-CoA insulina acylo-CoA,
cAMP, glukagon
Syntaza kwasu T I Insulina?
tłuszczowego
Ali o sferyczny " W tkance tłuszczowej, ale nie
w wątrobie

cje^nie będące w sianie równowagi i można je Obydwie dchydrogenazy cyklu pentozofos-


uważać raczej za fizjologicznie przebiegające :,w foranowego mogą być zaliczone do enzymów
jedną stronę" niż osiągające stan równowagi. adaptacyjnych, gdyż ich aktywność zwiększa się
Często wymienione w niej procesy są wzmoc- u dobrze odżywionych zwierząt oraz po poda-
nione, ponieważ aktywność enzymów katalizu- niu insuliny zwierzęciu z cukrzycą. Aktywność
jących zmiany w odwrotnym kierunku ulega tych enzymów jest mała w cukrzycy i w okresie
równoczesnym zmianom (ryc. 21-1). Jest ważne, głodzenia. Podobnie zachowują się „enzym jabł-
aby kluczowe enzymy zaangażowane w od- czanowy" i ATP-zależna liaza cytrynianowa, co
powiedni szlak metaboliczny ulegały w sposób wskazuje na to, że te 2 enzymy są raczej
skoordynowany aktywacji lub hamowaniu. zaangażowane w lip o genezę niż w glukoneoge-
W tabeli 21-1 pokazano, że tak jest rzeczywiście. nezę.
Wszystkie enzymy uczestniczące w zużywaniu
glukozy (tj. enzymy glikolizy i lipogenezy) stają Kowalencyjna modyfikacja przez
się bardziej aktywne wówczas, gdy występuje odwracalną fosfory iację zachodzi
obfitość glukozy, natomiast w tych warunkach szybko
enzymy odpowiedzialne za wytwarzanie gluko- Glukagon, a_3'.imii£jszj:tn,stopniu adrenalina,
zy podczas glukoneogenezy wykazują małą ak- hamują glikoli/ę, natomiast pobudzają glukone-
tywność. Wydzielanie insuliny, które jest wraż- ogenezę w wątrobie przez zwiększenie stężenia
liwe na stężenie glukozy we krwi, wzmaga cAMP, który z kolei aktywuje cAMP-zależną
biosyntezę enzymów odpowiedzialnych za gli- Klnazę białek, doprowadzając do foslbrylacji i
kolizę. Podobnie wydzielanie insuliny przeciw- inaktywacji kinazy pirogronianowej. Obydwa
działa pobudzaniu enzym ów; odpowiedzialnych te hormony wpływają również na stężenie fruk-
za glukoneogeneze, a zachodzącej jako efekt tozo-2,6-bisf o sfor an u i w^obec tego na glikolizę
działania glikokortykosteroidów i cAMP po- i gluk one o genezę w sposób wyjaśniony poniżej.
wstającego pod wpływem glukagoiiu. Wszyst-
kim tym działaniom, które mogą być wyjaś- Aliosteryczna modyfikacja jest
nione indukcją lub represją enzymów, można również szybka
zapobiec działaniem czynników blokujących Znane są przykłady z metabolizmu węglowo-
biosyntezę białka, takich jak puromycyna i etio- danów, ilustrujące allosteryczną regulację en-
nina. Wykazano, że jest regulowany mRNA zymu. W procesie glukoneogenezy synteza
tych enzymów i że zachodzi modulacja ekspresji szczawiooetanu z wodorowęglanu i pirogronia-
ich genów. hu, Aktora jest katalizowana przez karboksylazę
232 / ROZDZIAŁ 21

pirogi omanowy, wymaga obecności acetyl o-Co A pozwala na to, że aktywność


jako aktywatora allosterycznego. Dodanie ace- fosfofruktokinazy--1 jest bardzo czuła nawet
tyl o-Co A powoduje zmianę czwartorzędowej na małe zmiany w stanie energetycznym
struktury białka, zmniejszając wartość Km dla komórki i że kontroluje ona ilość węglowodanów
wodorowęglanu. To działanie ma ważne na- ulegających giikolizie przed wejściem do cyklu
stępstwa dla samoregulacji przemian pośred- kwasu cytrynowego. Zwiększenie stężenia AMP
nich: gdy powstaje acetylo-CoA z pirogronianu, może być również wyjaśnieniem, dlaczego
przez aktywację karboksylazy pirogroniano- glikoliza zostaje pobudzona w czasie
wej, zapewnia on niejako automatycznie do- niedotlenienia, gdy [ATP] maleje.
starczanie szczawiooctanu i wobec tego moż- Równocześnie AMP aktywuje fosforylazę,
liwość swojego dalszego utleniania w cyklu wzmagając glikogenolizę. Inhibicja fosfofruk-
kwasu cytrynowego. Aktywacja karboksylazy tokinazy-1 przez cytrynian i ATP mogłaby być
pirogronianowej i równoczesne hamowanie de- jeszcze jednym wyjaśnieniem oszczędzającego
hydrogenazy pirogronianowej przez acety-lo- działania utleniania kwasów tłuszczowych na
CoA, powstający z utjeniania kwasów tłusz- utlenianie glukozy, a także wyjaśnieniem efektu
czowych, pomaga wyjaśnić oszczędzające dzia- Pasteura; ten ostatni jest zjawiskiem hamowa-
łanie utleniania kwasów tłuszczowych na utle- nia beztlenowego (anaerobowego) metabolizo-
nianie pirogronianu w wątrobie i pobudzenie wania glukozy przez jej aerobowe utlenianie (w
glukoneogenezy wątrobowej. Odwrotny stosu- cyklu kwasu cytrynowego). Konsekwencją za-
nek między aktywnością dehydrogenazy piro- hamowania aktywności fosfofruktokinazy-1
gronianowej a karboksylazy pirogronianowej za- jest nagromadzenie glukozo-6-fosforanu, który
równo w wątrobie, jak i w nerce zmienia z kolei hamuje dalsze pobieranie glukozy w
metaboliczne losy pirogronianu wówczas, gdy tkankach po za wątrobowych przez allosterycz-
tkanka przechodzi z utleniania węglowodanów ne hamowanie heksoldnazy.
podczas glikolizy na gl ukoneogenezę. Taka
zmiana ma miejsce przy przechodzeniu stanu Fruktozo-2,6-bisfosforan odgrywa
poresorpcyjnego w stan głodu (ryc. 21-1). Zasa- wyjątkową rolę w regulacji
dniczą rolą utleniania kwasów tłuszczowych glikolizy i glukoneogenezy
w pobudzaniu glukoneogenezy jest dostarcza- Najbardziej skutecznym pozytywnym efektom
nie ATP, potrzebnego w reakcjach karboksy- cemall o sferycznym fosfofruktokinazy-1, a in-
lazy pirogronianowej i kar boksy kinazy fosfo- hibitorem fruktozo-1,6-bis fosfatazy w wątro-
enolopirogronianowej. bie, jest fmktozo-2,6-bisfosforan. Żnosj^onjha;
Innym enzymem, który podlega kontroli na mowanie fosfolruktokinazy-l przez ATP i po-
zasadzie hamowania zwrotnego, jestJfosjMruk-. woduje zwiększenie powinowactwa do fruk-
tokinaza (fosfofrukrokinaza-1). Zajmuje ona tozo-6-fosforanu. Powoduje
kluczową pozycję w regulacji glikolizy. Fosfo- trjzo-jjć-Jbisfosfatazy przez zwiększenie warto-
fruktokinaza-1 jest hamowana przez cytrynian ści K„, dla fruktozo-l,6-bisfosforanu. Jego stę-
i przez ATP, natomiast jest aktywowana przez żenie jest zarówno pod kontrolą substratową
AMP. AMP działa jak wskaźnik stanu ener- (allosteryczną), jak i hormonalną (modyfikacja
getycznego komórki. Obecność kinazy adenyla- kowalencyjna) (ryc. 21-3).
nowej w wątrobie i w wielu innych tkankach Fruktozo-2,6-bisfosforan powstaje przez fos-
pozwala na szybkie osiągnięcie równowagi rea- forylację fruktozo-6-fo sforami działaniem ?5s-
kcji: fofruktokinazj-2, Zo^samo białko enzymatycz-
ATP + AMP 2ADP ne jest odpowiedzialne również za jego rozpad,
ponieważ ma także aktywność fruktozo-lłó-bis-
Kiedy ATP jest zużywany w procesach wy- fosfatazy. Ten bifunkcyjny enzym jest pod allo-
magających energii, czego rezultatem jest po- steryczną kontrolą fruktozo-6-fósTo7anu7Tćtó-
wstawanie ADP, wtedy zwiększa się [AMP]. regó" zwiększone stężenie występująre~przx;pb-
Ponieważ w stanic równowagi [ATP] może być fitości glukozy, a więc w stanie poposiłkowym
50-krotnie większe od [AMP], małe cząstkowe pobudza kinazę oraz hamuje fosfatazę. Jeżeli
zmniejszenie [ATP] spowoduje wielokrotne natomiast występuje niedobór glukozy, gluka-
zwiększenie [AMP]. Duża zmiana w [AMP] jest gon pobudza wytwarzanie cAMP, aktywując
zatem wyrazem tego, że działa ona jako wzmac- cAMP-zależną kinazę białek, która z kolei
niacz malej zmiany w [ATP]. Ten mechanizm inaktywuje fosfofruktokinazę-2 oraz aktywuje
fruktozo-2,6-bisibsfatazę przez fosforylację.
G LU K O N E O G E N E Z A I K O N TR O L A S T Ę ŻE N IA G LU K O Z Y W E K R W I / 23 3

Glukoza I że to, że gobudzeoie glikogenoUzj; glukagonem


Glikogan w_wątrobie prowadzi raczei do uwalniania gluko-
zy niż do wzmożonej gtikolizy.
Fr u Ktoz o-6-f □ sio ran
Cykle substratowe (daremne)
pozwalają na subtelne dostrajanie
W wielu punktach kontrolnych glikolizy i me-
tabolizmu glikogenu są zawarte cykle fosforyla-
KINAZA BIAŁEK cji i defosforylacji, np. glukokinaza/glukozo-
ZALEŻNA 00 cAMP
6--fosfataza; fosfofruktokinaza- l/fruktozo-
1,6--bisfosfataza; kinaza
pirogronianowa/karbo-ksylaza
pirogronianowa/karboksykinaza fosfo-
enolopirogronianowa. Gdyby były one pozos-
tawione bez kontroli, wówczas stanowiłyby
ilościowo pokaźne cykle daremne, których re-
zultatem końcowym byłaby jedynie hydroliza
ATP. To, że tak się nie dzieje na wielką skalę,
zabezpieczają różne mechanizmy kontrolne,
dzięki którym jedno ramię cyklu jest hamowane
wówczas, gdy przeciwne ulegają pobudzeniu
zgodnie z potrzebami tkanki i całego organiz-
mu. Jednakże w pewnych przypadkach może
istnieć korzyść z tego, że cykl przebiega swobod-
nie. Na przykład w cyklu foslbfruktokina-za-
l/fruktozo-1.6-bisfosfataza, zachodzi wzmoc-
nienie efektu allosterycznego modyfikatora fru-
ktozo-2,6-bisfosforan u, powodując większy
przepływ metabolitów w którymkolwiek kieru-
nku, niż miałoby to miejsce bez udziału cyklu
substratowego. To „subtelne dostrajanie" kon-
troli metabolicznej zachodzi jedynie kosztem
utraty pewnej ilości ATP.
Glukagon
Fru ktozo-1,6-bisf osforan

Piróg ronlan
STĘŻENIE GLUKOZY KRWI
R y c . 21 -3 . K o n tro la gt ik o l iz y i g lu k o ne o g e n ez y JEST PRECYZYJNIE REGULOWANE
w wątrobie przez fnjktozo-2,6-bisfosforan ibifunk- -
Gy^hy enzym PFK-2/F-2,6-Pazę <6-fosfofrukto-2- -
W WĄSKICH GRANICACH
kinazę/fruktozo-2,6-bisfosfatazę). PFK — fosfo-
fruktokinaza (S-fosfofrukto-1-kinaza), F-1,6-Paza
W stanie poabsorpcyjnym stężenie glukozy
— fru ktozo-1,6- bisfosfataza. Strzałki wężykowate u ludzi i u wielu ssaków waha się w granicach
oznaczają efekty allosteryczne. 4,5- 5,5 mmoi/L Pa.spożyc|uposiłku3!ęglmja>
Hanowego może się ono zwiększać do 6,5—7,2
jńmoj/L-W czasie głodzenia stężenie glukozy
zmniejsza się do"ok, JT-PT,? mmol/l. Stężenie
glukozy we krwi ptaków jest znacznie większe
Przy nadmiar/i- glukozy zwiększa sig więc stęże- (14,0 mmol/l), a u przeżuwaczy znacznie mniej-
nie fniktozu-2.(t-hisfostoriinu, pobudzając gUko- sze (2,2 u owiec a 3,3 mmol/l u bydła). Te
lize przez aktywację fosfofruktokinazy-1 oraz normalnie mniejsze stężenia wydają się być
hamowanie fniktoziMj6-bisfosfatazy. W warun- związane z faktem, że u przeżuwaczy właściwie
kach niedoboru-^glukozy gkjkoneogeneza jest wszystkie węglowodany pokarmu fermentują
pobudzana przez zmniejszenie stężenia fruk- do niższych (lotnych) kwasów tłuszczowych,
tozo-2,6-bisfosforan u, który inaktywujc fosfo- które w dużej mierze zastępują glukozę jako
lr.uktoJunazę-1 oraz znosi hamowanie główne metaboliczne źródło energii tkanek
fruktozo--1.6-bisfostatazy. Ten mechanizm w okresie między posiłkami. Gwałtowne zmniej-
zapewnia tak-
234 / ROZDZIAŁ 21

szenie stężenia giukozyjwęjawgowoduje drga- z mięśni do wątroby w czasie głodzenia _p_rge-


wki, podobnie~jak™przy przedawkowaniu in- waża alanina! DopfowacTzifoTo do postulowa-
suliny, ze względu na bezpośrednie uzależnienie nia istnienia cyklu glukozowo-alaninowego.
mózgu od dostawy glukozy. Jednakże znacznie przedstawionego na ryc. 21-4, w wyniku które-
mniejsze stężenia glukozy mogą być dobrze go glukoza z wątroby przepływa do mięśni L
tolerowane pod warunkiem, że pozwoli się na utworzeniem tam pirogronianu ulegającego
stopniową adaptację; np. szczury zaadaptowa- transaminacji do alaniny. Alanina jest następnie
ne do diety boga to tłuszcz owej zachowują się transportowana do wątroby, aby w procesie
zupełnie normalnie przy tak małym stężeniu glukoneogenezy przekształcić się ponownie
glukozy we krwi, jak 1,1 mmol/1. w glukozę. W ten sposób dokonuje się transport
azotu aminowego z mięśni do wątroby oraz
wolnej energii z wątroby do mięśni. Energia
GLUKOZA KRWI POCHODZI potrzebna do wątrobowej syntezy glukozy z pi-
Z POKARMÓW, GLUKONEOGENEZY rogronianu pochodzi z utleniania kwasów tłusz-
I GLIKOGENOLIZY czowych.
Glukoza powstająca z glikogenu,
Glukoza węglowodanów w spoży- wątroby podczas glikogenolizy, (p.
tych pokarmach. Większość węglowodanów rozdz. 20).
po Łtrawie-niu pokarmów~tó glukoza,
galąktoza Metaboliczne i hormonalne
1fruktoza. Są one transportowane do wątroby mechanizmy kontroli stężenia
przez żyłę wrotną. G a laktoza i fruktoza są glukozy we krwi
łatwo przekształcane w wątrobie w glukozę (p. Utrzymywanie stałego stężenia glukozy we
rozdz. 22). krwi jest jednym z najbardziej precyzyjnie regu-
Glukoza pochodząca z różnych związ- lowanych mechanizmów homeostatycznych i to
ków glukogennych, które ulegają glu- takim, w którym odgrywa rolę zarówno wąt-
koneogenezie (ryc. 18-7 i 21-1). Są to związki roba, jak i tkanki pozawątrobowe, a także wiele
2 kategorii: 1) ulegające bezpośredniemu prze hormonów. Przez komórki wątrobowe wydaje
kształceniu w glukozę bez znaczącej recykliza- się swobodnie przenikać glukoza, podczas gdy
cji, np. niektóre aminokwasy i propionian i 2) komórki tkanek poza wątrobowych są dla niej
związki będące produktami częściowego meta stosunkowo nieprzenikalne. Wynikiem tego jest,
bolizmu glukozy w niektórych tkankach, które że przechodzenie przez błony komórkowe jest
po dostaniu się do wątroby i nerek są prze etapem ograniczającym szybkość pobierania
kształcane w glukozę. 1 tak mleczan, powstały glukozy przez tkanki pozawątrobowe. Po wnik-
z glukozy w mięśniach i erytrocytach, jest nięciu do komórki glukoza jest szybko fosforylo-
transportowany do wątroby i nerek, gdzie jest wana działaniem heksokinazy. Jest prawdopo-
przekształcany w glukozę. W ten sposób ta dobne, że na pobieranie glukozy przez wątrobę
ostatnia dostając się do krwi staje się ponownie i jej oddawanie z wątroby do krwi bardziej
dostępna dla tkanek do utleniania. Ten proces bezpośredni wpływ wywierają aktywności nie-
jest znany jako cykl Cori lub cykl kwasu mle których enzymów i stężenia kluczowych związ-
kowego (ryc. 21-4). GUcerol do syntezy tria- ków pośrednich. Stężenie glukozy we krwi jest
cylogliceroli tkanki tłuszczowej pochodzi z glu jednak ważnym czynnikiem kontrolującym szyb-
kozy krwi. Acyloglicerole tkanki tłuszczowej kość pobierania glukozy zarówno przez wątrobę,
ciągle ulegają hydrolizie, wytwarzając gjicerol, jak i przez tkanki pozawątrobowe,
który nie może być zużytkowany przez tkankę Glukokinaza jest ważnym regulatorem
tłuszczową i wobec tego dyfunduje do krwi. stężenia glukozy we krwi po posiłku.
Jest on ponownie przekształcany w glukozę Należy zauważyć, że heksokinaza jest ha-
przez mechanizmy glukoneogenezy w wątrobie mowana działaniem glukozo-6-fosforanu. Ten
i w nerce (ryc. 21-1). Istnieje zatem ciągły ostatni metabolit może więc wywierać pewne
cykl, w którym glukoza jest transportowana hamowanie zwrotne na pobieranie glukozy przez
z wątroby i nerek do tkanki tłuszczowej, a gli- tkanki pozawątrobowe zależne od fosfory! o warna
cerol powraca z tkanki tłuszczowej do wymie glukozy działaniem heksokinazy. Wątroba nie
nionych narządów, aby ulec resyntezie do glu podlega takiemu ograniczeniu, ponieważ glukoki
kozy. nic jest wrażliwa na działanie gmkozo-6-
Wśród aminokwasów transportowanych
Pirogronian .* .i^—i--!-—..«•■>•—--»•»■——ii-»»'.«" i*'

Ryc. 21-4. Cykl kwasu mlekowego (Cori) i cykl ala ni nowo- glukozowy.
236 / ROZDZIAŁ 21

.100 Heksokinaza glukozy, a szybkim skutkiem jej podania jest


hipoglikemia. Do substancji pobudzających wy-
dzielanie insuliny należą także aminokwasy,
■o
wolne kwasy tłuszczowe, ciała ketonowe, gluka-
gon, sekretyna oraz lek tolbutamid. Adrenalina
50
o
i noradrenalina blokują uwalnianie insuliny.
GlukoKinaza Insulina pobudza natychmiast pobieranie glu-
kozy przez takie tkanki, jak tkanka tłuszczo-
wa i mięśniowa. To działanie jest spowodo-
wane wzmożonym transportem przezbłono-
wym glukozy uwarunkowanym przeniesie-
niem transportera insulinowego z wnętrza ko-
0 5 10 15 20 25 mórki do błony plazmatycznej. Insulina nie ma
Glukoza krwi, mmoi/1 natomiast bezpośredniego wpływu na penetra-
Ryc. 21-5. Zmiany aktywności fosforylującej glu- cję glukozy do komórek wątrobowych. To
kozę heksokinazy i glukokinazy w zależności od stwierdzenie jest zgodne z faktem, że szybkość
zwiększającego się stężenia glukozy we krwi. Km metabolizmu glukozy w komórkach wątro-
heksokinazy dla glukozy wynosi 0,05 mmol/i, a Km bowych nie jest ograniczana ich przenikalnoś-
glukokinazy 10 mmol/l. cią. Jednakże insulina wpływa pośrednio na
pobieranie glukozy przez wątrobę, działając
na enzymy kontrolujące glikolizę i glikogeno-
genezę.
-fosforanu. Glukokinaza, która ma większą Glukagon jest hormonem wytwarzanym
wartość Km (mniejsze powinowactwo) dla glu- przez komórki A wysp trzustkowych. Jego
kozy niż heksokinaza, zwiększa swoją aktyw- wydzielanie jest pobudzane przez hipoglikemie.
ność wraz ze zwiększeniem stężenia glukozy Gdy dostanie się do wątroby (przez żyłę wrot-
w przedziale fizjologicznych stężeń tego związ- ną), pobudza glikogenolizę przez aktywację
ku (ryc. 21-5) i wydaje się w swoisty sposób fosforylazy. Większość endogennego giukago-
sprzyjać pobieraniu glukozy do wątroby, nu jest usuwana z krążenia przez wątrobę.
w przypadku jej dużego stężenia występującego Odmiennie niż adrenalina, glukagon nie ma
w żyle wrotnej po posiłku węglowodanowym. wpływu na fosforylazę mięśni. Glukagon
Brak glukokinazy u przeżuwaczy, u których wzmaga również glukoneogenezę z aminokwa-
niewiele glukozy przechodzi z jelita do krążenia sów i mleczanu. Zarówno glikogenoliza wąt-
wrotnego, wydaje się potwierdzać tę funkcję robowa, jak i glukoneogeneza uczestniczą w hi-
tego enzymu. perglikemizującym działaniu glukagonu, które-
Przy prawidłowym stężeniu glukozy w krążą- go działania są przeciwne do insuliny.
cej krwi (4,5—5,5 mmol/l), wątroba wydaje się Przedni płat przysadki mózgowej wydziela
być producentem glukozy. Jeżeli jednak stęże- hormony, które zwiększają stężenie glukozy
nie gJukozy się zwiększa, to wydalanie glukozy krwi, a więc działają antagonistycznie w stosun-
przez wątrobę ustaje, a przy dużym stężeniu ku do insuliny. Są to: hormon wzrostu, kor-
pobiera ona glukozę z krwi. Ustalono, że tykortofina (ACTH) i zapewne inne czynniki
u szczura szybkość oddawania glukozy przez „diabetogenne". Wydzielanie hormonu wzros-
wątrobę staje się równa szybkości pobierania tu pobudza hipoglikemia. Hormon wzrostu
przy stężeniu w żyle wrotnej wątroby równym zmniejsza pobieranie glukozy przez niektóre
8,3 mmol/l. tkanki, np. przez mięśnie. Niektóre z tych
Insulina odgrywa centralną rolę w re- działań mogą być nie bezpośrednie, wiadomo
gulacji stężenia glukozy we krwi. Poza bowiem, że hormon wzrostu mobilizuje z tkanki
bezpośrednim wpływem hiperglikemii na pobie- tłuszczowej wolne kwasy tłuszczowe, które sa-
ranie glukozy zarówno przez wątrobę, jak i me zmniejszają zużycie glukozy. Długotrwałe
tkanki obwodowe, zasadniczą rolę w regulacji podawanie hormonu wzrostu prowadzi do cuk-
stężenia gJukozy we krwi odgrywa hormon rzycy. Hormon wzrostu wywołując hiperghke-
insulina. Wytwarzają ją komórki B wysp trzust- mię, pobudza wydzielanie insuliny, powodując
kowych, a wydziela się do krwi wskutek bez- czasami wyczerpanie komórek B (i w konsek-
pośredniej reakcji na hiperglikemię. Jej stężenie wencji cukrzycę).
we krwi zmienia się równolegle ze stężeniem
GLUKONEOGENEZA I KONTROLA STĘŻENIA GLUKOZY WE KRWI / 237

Glikokortykosteroidy (11-oksosteroidy) są kowych. Zdolnoić kanalików nerkowych do


wydzielane przez korę nadnerczy i są istotne dla wchłaniania zwrotnego glukozy jest ograniczo-
metabolizmu węglowodanów. Podanie tych ste- na do ok. 350 mg/min. Gdy stężenie glukozy we
roidów pobudza glukoneogenezę. Zwiększenie krwi jest zwiększone, ilość przesączanej w kłę-
glukoneogenezy jest wynikiem zwiększonego buszkach nerkowych glukozy przekracza poje-
katabolizmu białek w tkankach, zwiększonego mność resorpcyjną kanalików nerkowych
pobierania aminokwasów przez wątrobę i zwię- w stosunku do glukozy i wówczas stwierdza się
kszonej aktywności amino tran sfe raz i innych obecność glukozy w moczu, czyli glukozurię.
enzymów wątrobowych związanych z gluko- U osób zdrowych glukozuria pojawia się wtedy,
neogenezą. Ponadto glikokortykosteroidy ha- kiedy stężenie glukozy we krwi żylnej jest więk-
mują zużycie glukozy w tkankach pozawątrobo- sze niż 9,5—10mmol/l. To stężenie jest nazywa-
wych, działają więc anłagonistycznie w stosunku ne progiem nerkowym dla glukozy.
do insuliny. Glukozurię można wywołać u zwierząt do-
Adrenalinę wydziela rdzeń nadnerczy* pod świadczalnych floryzyną, która hamuje układ
wpływem bodźców stresogennych (strach, pod- reabsorbujący w kanaliku. To zjawisko jest
niecenie, krwotok, hipoglikemia, hipoksja itd.). znane jako glukozuria nerkowa. Glukozuria
Pobudza ona glikogenoiizę w wątrobie i mięśniu pochodzenia nerkowego może być wynikiem
wskutek pobudzenia fosforylazy. Brak gluko- wrodzonych wad kanalikowych, może też być
zo-6-fosfatazy w mięśniach sprawia, że glikoge- nabyta jako wynik procesów chorobowych.
noliza wiąże się z powstawaniem mleczanu, Stwierdzenie glukozurii jest często objawem cuk-
podczas gdy w wątrobie głównym jej produk- rzycy (diabetes mellitus).
tem jest glukoza, co jest przyczyną zwiększenia
stężenia glukozy we krwi. Niedobór fruktozo-1,6-bisfosfatazy
Hormony tarczycy powinny być również roz- powoduje laktacydozę i hipogtikemię
patrywane jako wpływające na stężenie glukozy Blokowanie glukoneogenezy przez niedobór
we krwi. Istnieją dane doświadczalne przema- tego enzymu nie pozwala na przekształcanie
wiające za tym, że tyroksyna ma działanie w wątrobie mleczanu i innych substratów glu-
diabetogenne, a usunięcie tarczycy przeciwdzia- kogennych w glukozę. Ten stan może być
ła rozwojowi cukrzycy. Zauważono również kontrolowany przez karmienie pokarmami
całkowity brak glikogenu w wątrobach zwierząt o dużej zawartości węglowodanów.
z tyreotoksykozą. U chorych z nadczynnością
tarczycy stężenie glukozy we krwi na czczo jest
zwiększone, natomiast jest zmniejszone u cho- MOŻNA SIĘ PRZEKONAĆ O
rych z niedoczynnością tego narządu. Należy ZDOLNOŚCI ORGANIZMU DO
jednak dodać, że u chorych z nadczynnością ZUŻYWANIA GLUKOZY,
tarczycy utylizacja glukozy przez tkanki jest OZNACZAJĄC JEGO TOLERANCJĘ
normalna lub zwiększona, natomiast u chorych NA GLUKOZĘ
z hipotyreozą jest zmniejszona. Chorzy z niedo-
czynnością tarczycy są znacznie bardziej wraż- Wskaźnikiem tolerancji glukozy jest przebieg
liwi na hipoglikemiczne działanie insuliny niż krzywej stężenia glukozy we krwi po podaniu
osoby zdrowe lub chorzy z hipertyreozą. określonej ilości glukozy (ryc. 21-6). Diabetes
mellitus (cukrzyca, moczówka słodka) charak-
Glukozuria występuje wówczas, gdy teryzuje się zmniejszoną tolerancją na glukozę
jest przekroczony próg nerkowy dla spowodowaną niedostatecznym wydzielaniem
glukozy insuliny (cukrzyca typu 1 albo cukrzyca in-
Kiedy stężenie giukozy we krwi zwiększa się sulinozależna; ang.: insulin-dependent diabetes
do stosunkowo dużego, wtedy również nerka mellitus. IDDM). Charakteryzuje się ona zwię-
działa regulująco na glikemię. Glukoza jest kszonym stężeniem giukozy we krwi (hiper-
wciąż przesączana w kłębuszkach nerkowych, giikemia) oraz glukozuria (cukromoczem),
ale normalnie powraca w całości do krwi, a mogą jej towarzyszyć zmiany metabolizmu
ulegając wchłanianiu zwrotnemu w kanalikach tłuszczu. Tolerancja glukozy jest zmniejszona
nerkowych. Wchłanianie zwrotne glukozy nie tylko w cukrzycy typu I, lecz także w stanach
wbrew gradientowi stężeń jest energochłonne uszkodzenia wątroby oraz w niektórych zakaże-
i wymaga obecności ATP w komórkach kanali- niach, w cukrzycy typu II (cukrzycy niezależnej
238 / ROZDZIAŁ 21

może również wystąpić w nadczynności przy-


sadki lub kory nadnerczy ze względu na an-
tagonizm hormonów tych gruczołów wydziela-
nia wewnętrznego w stosunku do działania
insuliny.
Insulina zwiększa tolerancję glukozy. Wstrzy-
knięcie insuliny zmniejsza zawartość glukozy
we krwi i powoduje zwiększenie jej zużywania
oraz magazynowania w formie glikogenu w wą-
trobie i w mięśniach. Nadmiar insuliny może
spowodować ciężką hipnglikemię, prowadzącą
do drgawek, a nawet do śmierci, jeżeli nie poda
się szybko glukozy. Zwiększoną tolerancję glu-
kozy obserwuje się w niedoczynności przysadki
i kory nadnerczy, co można przypisać zmniej-
szeniu normalnego antagonistycznego działa-
nia kortyzolu w stosunku do insuliny, wskutek
czego dochodzi do względnego jej nadmiaru.
1 2
Czas (h)
PIŚMIENNICTWO
Ryc. 21-6. Test tolerancji glukozy. Krzywe stężenia
glukozy we krwi osoby zdrowej i u chorego na Krebs HA: Gluconeogenesis. Proc R Soc London
cukrzycę po doustnym podaniu 50 g glukozy. (Biol) 1964;159:545. Ncwsholme EA, Chaliss
Zauważ początkowe duże zwiększenie stężenia RAJ, Crabtrcc B: Substratc
glukozy u chorego na cukrzycę. Kryterium normal- cycles: Thcir role in improving sensitivity in mcta-
ności jest powrót stężenia glukozy do początkowej bolic control. Trmds Biochem Sci 1984;9:277,
wartości w ciągu 2 h. Newsholme EA, Start C: Regulation in Metabolism.
Wiley, 1973. Pagliara AS et al: Hepatic fruL-tose-
1,6-Diphosphata-
se deficiency, a cause of laciic acidosis and hypo-
glycemia in infaticy. ■/ Ciin Invest 1972;51:2l 15.
od insuliny; ang.: non-insulin-dependent diabe- Pilkis SJ, El-Maghrabi MR, Claus TH: Hormonal
tes mellitus, NIDDM), której towarzyszy zwykle rcgulation of licpaiic gluconeogenesis and glycoly-
otyłość i zwiększone stężenie wolnych kwasów sis. Anrtu Rev Biochem 1988;57:755. Watford M:
tłuszczowych po podaniu niektórych leków What is the metabolic fate of dietary
oraz niekiedy również w miażdżycy. Cukrzyca glucosc? Trends Biochem Sci 1988;13:329.
Szlak pentozofosforanowy
oraz inne szlaki przemiany 2
heksoz
2
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE u wszystkich naczelnych sprawia, że kwas


askorbinowy (witamina C) jest niezbędnym
Szlak pentojofosforanowy aie generuje ATP, składnikiem pokarmu dla ludzi, ale nie dla
ale spełnia '2 główne tuli keje: l)j&#miuza większości ssaków. Niedobory enzymów meta-
NADJffl dk takich redukujących syntez, jak bolizmu fruktozy .i galaktozy prowadzą do
Biosynteza kwasów tłuszczowych i steroidów takich chorób metabolicznych, jak samoistna
oraz 2) dostarcza rybozy do biosyntezy nuk- fruktozuria i galaktozemia Fruktoza bywa uży-
lcotydówTkwifsow riukieinowych. wana w żywieniu pozajelitowym, ale w dużym
Glukoza, fruktoza i galaktoza są ilościowo stężeniu może ona powodować uszczuplenie
najważniejszymi heksozami wchłanianymi puli nukleotydów adeninowych w wątrobie
z pfzewodu pokarmowego. Pochodzą one od- i martwicę wątroby.
powiednio ze skrobi, sacharozy i laktozy zawar-
tych w pożywieniu. Specjalne szlaki metabolicz-
ne rozwinęły się, zwłaszcza w wątrobie, do SZLAK PENTOZOFOSFORANOWY
przemiany fruktozy i galaktozy w glukozę. WYTWARZA NADPH ORAZ RYBOZĘ

Szlak pentozofosforanowy (spięcie heksozo-


ZNACZENIE BIOMEDYCZNE mo no fos fora nowe) jest alternatywną drogą
utleniania glukozy. Jest to proces wielocyklicz-
Niedobory pewnych enzymów szlaku pen- ny, w którym z 3 cząsteczek glukozo-6-fos-
tozofosforanowego są główną przyczyną hemo- foranu powstają 3 cząsteczki CO2 i 3 reszty 5-
iizy erytrocytów, występującej w jednym z ty- węglowe. Te ostatnie zostają tak przetworzone,
pów niedokrwistości hemolitycznej Głównym że regenerują się z nich 2 cząsteczki glukozo--6-
zaangażowanym w tym enzymem jest dehyd- fosforanu i wytwarza się 1 cząsteczka związku
rogenaza glukozo6-fosfora nowa. Aż u 100 min pośredniego glikolizy — gliceraldehydo-3--
ludzi na świecie można wykazać genetycznie foslbranu. Ponieważ z 2 cząsteczek giiceral-
uwarunkowane małe stężenie tego enzymu. dehydo-3-fosforanu może regenerować gluko-
Głównymi szlakami metabolicznymi zużywa- zo-6- fosforan, w szlaku pentozofosfora nowym
nja glukozy są glikoliza i szlak pentozofosfora- może zachodzić całkowite utlenienie glukozy.
no"włl~- ilościowo mniej znaczące, ale bardzo
ważne dla wydalania obcych organizmowi zwią-
3(Glukozo-6-fosforan) + 6 NADP+ -» ->
zków (ksenobiotyków) w postaci glukuronidów
jest wytwarzanie kwasu glukuronowego z gluko- 3 COa + 2 (Glukozo-6-fosforan) +
zy w szlaku kwasów uronowych. Zaburzenia - Gliceraidehydo 3-fosforan + 6 NADPH +
tego szlaku są przyczyną samoistnej pentozurii. + 6H +
Całkowity brak jednego z enzymów tego szlaku
240 / ROZDZIAŁ 22

KOLEJNE REAKCJE SZLAKU pentozofo sfora nowego akceptorem wodoru


PENTOZOFOSFORANOWEGO jest NAPD, a nie NAD.
ZACHODZĄ W CYTOZOLU Sekwencję reakcji szlaku można podzielić na
2 etapy: oksydacyjny i nieoksydacyjny. W pierw-
Enzymy^szlaku pentozofosforanowego, po- szym glukozo-6-fosforan ulega odwodorowa-
dobnie jak TglikoTizy, znajdują się w cytozolu. nhi i dekafboksylacji, przechodząc w pentoze
Utlenianie, tak jak w glikolizie, odbywa się przez — rybulozo.-5-fosforan. W drugim etapie rybu-
oSwodorowanie, jednakżęjw przypadku szlaku lozo-5-fosforan ulega przekształceniu z powro-

NADPf
H OCOO"
-C-H
NADPH+H^ H-C-O H
HO-C-H H-Ć- HO-C-H
OH I H-C-O H
HO-Ć-H Q H-
DEHYDROGENAZA H - C- O H
C-OH I GLUKOZO-6- - HjO V lub
FOSFORANOWA
H-i-----1 6-Fosfogtukonlan

CHj-O-l — N A D P1
DEHYDROGENAZA 6- Mg 1 ; Mn ! ;
^D-G lu kozo-6-fosfo ran FOSFOGLUKDNIANOWA lub Ca**

Ca"
HYDROLAZA
GLUKONO-
LAKTONOWA
6- f osi o g lukonolakton

4 NADPH +
H+

KETOIZOMERAZA CH,O CHOH H-C-OH


I
RYBOZO-S- - H 11
FOSFOflANOWA C=O
i
C-OH
c=o
H-C- H-C-OH
H-C-OH
H-C-OH i H-C-OH H-Ć-OH
i
CH,-0 -(F C H ,- O- ( P)
Forma enotlowa Rybulozo-5-fosforan
i
3-Kato-B-f oafogl u ko n la n
3-EPIMERAZA
HYBUL020-5-F0SF0RAN0WA
*CH2OH i

O -T-H
HO-C-H
H^C-OH
H^ t^1^ (JM >
Ć H-C-OH H-
H-C K syl u I o zO-5-f osf o r an
CHj-O- C-OH
Rybozo^Si-ftwfora n
Sadoheptu lożo -7-f osto ra n

H-KC-OH
"CH2-O~® Gl
lcaraldehydo-3-tosfo ra n

PRPP
Ryc. 22-1. Szlak pentozofosforanowy. P
POf, PRPP — 5-fosforybozylo-
i-pirofosforan.
SZLAK PENTOZOFOSFORANOWY ORAZ INNE SZLAKI PRZEMIANY HEKSOZ / 241

H-"Ć-OH

-f Sliceraldehyda-
•CHjOH
•3-1o«toran
"CH.OH |THANSALDOLAZA|

TH-Ć-
O C H
HOJC-H H-^t-OH
H-Ć-OH ~*_____ H-C = O H-iC-OH
H-Ć-OH OH H-Ć-OH ł
CH,0H
H-Ć-OH CH, -O-(P) FruktoiD-6-iosforan
ć
CH,-O-®
Sadoheplulozo-7-fosforan
Etyt roz o-4-1o sto r an
ćo
HO-C-H
4
*CHaOH
H-C-OH
H-Ć-OH
HO-C-H | TRAN8KET0LAZA
H-Ć-OH Tlamlrw- ®j
Mg ' ł FruKtozo-S-losforan
CH,-O-<g) H-C=O
Ksyiuiozo-5-fostoran H-C-OH
CH,-O-®
SilcerakJBhydo-3-fosłofan ■

Ryc. 22-1 cd. Szlak pentozofosforanowy,

tem_dp5!ukozQ-i-ibsforanu w całej serii reakcji, rząc epimer ksylulozo-5-fosforan będący keto-


głównie z udziałem 2 enzymów; transkętotazy pentozą, Ketoizomeraza rybozo-5-fosfora-
UransaMolazy (ryc. 22-1). nowa zamienia rybulozo-5-fosforan.w odpowie-
dnią aldopentoze, rybozo-5-fosforan.
Etap oksydacyjny wytwarza NADPH Transketolaza przenosi jednostkę 2-węglową
Odwodorowanie glukozo-6-fo sforanu do 6- zawierającą węgle 1. i .2 ketozy na aldehydowy
fosfoglukonianu zachodzi przez utworzenie 6- węgiel cukru — aldozy. Powoduje ona .zatem
fosfoglukonolaktonu katalizowane przez de- zamianę cukcu ketozj w aldozę uboższą-o-2-ato-
hydrogentizę glukQzo-6-fo$foranową, enzym za- my węgla, a równocześnie zamienia cukier al-
leżny od NADP. Hydrolizę 6-fosibglukonolak- dozę w ketozę bogatszą o 2 atomy węgla.
tonu katalizuje hydrolaza glukonol a klonowa Reakcja wymaga udziału jednej z witamin
Drugi etap oksydacyjny jest katalizowany przez B — darniny — jako koenzymu w postaci
dehydrogenazę 6-fosfoglokonianową, która po- difosforanu tiaminy, a także jonów Mg2:. Prze-
trzebuje NADP+ jako akceptora wodoru. Dalej noszona jednostka 2-weglowa jest prawdopo-
następuje dekarboksyjacja_z_ wy tworzeniem ke- dobnie glikolaldehydem związanym do difos-
lopentozy — rybuiozo-5-ibsforanu. Reakcja foranu tiaminy, tzn. jest „aktywnym glikolal-
zachodzi prawdopodobnie w 2 etapach przez dehydem". Transketolaza katalizuje więc prze-
związek pośredni 3-keto-6-fosfoglukonian. niesienie opisanej jednostici"2*węglowej z ksylu-
lozo-5-fosforanu na ryb ozo-5-fosforan, two-
Etap nieoksydacyjny wytwarza rząc 7-węgiową ketozę sedoheptulozo-7-fosfo-
prekursory rybozy ran oraz aldozę gliceraldehydo-3-fosforan. Te
Rybulozo-5-fosforan jest substratem dla 2 2 produkty wchodzą następnie w inną reakcję,
różnych enzymów, 3-Epimeraza ryhulozo-5-fos- znanąjakotransaldolacja. Transaldolaza umoż-
foranowa zmienia konfiguracje wokół C3, two- liwia przeniesienie jednostki 3-węglowej „ak-

l<> Biochemia
242 / ROZDZIAŁ 22

GI ukozo-6-fosf o ran Gl ufco zo-6-fosforan Glukozo-6-fosforan -

-NADP* NADP* NADP ł


DEHYDROGENAZA
GLUKOZO-6--
FOSFORANOWA - NADPH *■ NADPH >■ NADPH + H*
6-Fosfogukonlan e-Fosfoflukonian 6-Fosfoglukonian

- NADP* NADP* NADP*


DEHYDROGENAZA
6-FOSFOGLLJKO-
N1ANOWA
» NADPH + H+ NADPH+ H* ^"
N
1i ^ CO2 k
COj * CO,
Ryb u lozo-5-tostoran Rybulozo-S-fosfcran Rybulozb-5-taatoran
C,
|3-EPIMERA2A~| | 3-EPIMERA2AJ
KETOIZOMERAZA

Rybozo-5-f osf o ra n
Ksytu lozo-S-tosf o ran Ksylulozo-5-fosforan
C

TRANSKETOLAZA

f
Gllcef aldehyd o-3-fosforan Sedoheptulazo-7-fosforan
Ci 1 C,
TRANSALDOLAZA

f
Fruktozo-6-fosloran C« Erytrozo-4-tosforan

TFIANSKETOLAZA
Gl I ce r aldehyd o-3-f o sfa ra
n
Fru ktoz o-6-f osfo ran

ALDOLAZA IZOMERAZA
FOSFOTRIOZOWA

IZOMERAZA , Fruklozo-1,6-btefosforanu
FOSFOHEKSOZOWA IZOMEHAZA
FOSFOHEKSOZOWA
FHLTKTOZO-1,6--
BISFOSFATAZA

/j Fruktozo-6-fosforanu
IZOMEHAZA
FOSFOHEKSOZOWA

GI ukozo-6-fostoran Gl ukozo-6-fosforan Vj Glut<ozo-6-fofiforanu

Ryc. 22-2. Schemat przebiegu szlaku pentozof osforan owego i jego połączeń ze szlakiem glikolizy.
SZLAK PEIMTOZOFOSFORANOWY ORAZ INNE SZLAKI PRZEMIANY HEKSOZ / 243

tywnegodihydroksyacetonu" (węgli l-3)_zketo- dehydrogenazy ghitaminianowej, albo zredu -


zy, którą1 jest sedoheptulozo-7-fosforan, na al- kowanego glutationu w erytrocytach. Jest pra -
dozę gliceraldehvdo-3-fosfora n. aby_utworzyć wdopodobne, że obecność aktywnej lipogenezy
ketozę — fruktozo-6-fosforan i 4-węglową al- albo układu zużywającego NADPH pobudza
dozę — ery trozo-4-fosforan. rozkład. glukozy w szlaku pentozofosforano-
N astępnie zachodzi dalsza reakcja, znów wym. Zużywanie NADPH dostarcza bowiem
z udziałem transketolazy, w której ksylulozo-5- NADP, którego stężenie jest normalnie bardzo
Ti JFuży jako da_w_c_a „aktywnego gli - mafe ze względu na nierównowagowy charakter
kolaldehydu". W tym przypadku utworzony pierwszych reakcji szlaku. Również synteza
uprzednio eryfrozo-4-fosforan jest akcpptnjeay ■ dehydrogenaz glukozo-6-fosforanowej i 6-fos-
Produktami wymienionej reakcji są fruktozo-6- - foglukonianowej może być indukowana przez
fosforan i gIiccraldehydo-_3-fosforan. insulinę wydzielaną w warunkach związanych
Aby glukoza u legia_ całkowitemu utlenieniu ze „stanem sytości" (tab. 21-1).
h
do CO, w szlakupentozofosforanowym, nie- i
j bJ ™ tkance enzym ów prze- Ryboza może być syntetyzowana
k sz t nic aj ą c y e h gl i ce ra I dc h y d o - 3 - fo s f oran w g lu we wszystkich tkankach
-j^zo-6-fosforan..Są to enzymy szlaku giikolizy, SzJak pentozo fosforan o wy dostarcza ryhozy
dz^aja^e.\£o£LwŁQinyjn kierunku, i dodatkowo do syntezy nukleotydów i kwasów nukleino -
enzym glukoneogenezy frtiktozo-l,6-bisfosfata- wych (ryc. 22-1). Źródłem jes.t rybozo-5-fas^
Ł-A. Schemat tego szlaku przedstawiono na rye. foran. który reaguje z ATP, tworząc PRPP
używany w biosyntezie nukleotydów (p. str.
427). Tkanka mięśniowa ma bardzo niewielkie
2 najważniejsze szlaki katabolizmu ilości dehydrogenaz glukozo-6-fo sfora nowej
glukozy mają niewiele ze sobą i 6-fosfoglukonianowej. Mięsień szkieletowy,
wspólnego podobnie jak większość innych tkanek, jest
Chociaż niektóre metabolity są wspólne, np. jednak zdoiny do syntetyzowania rybozo-5-fos-
glukozo-6-fosforan, to jednak szlakpectozo- foranu na potrzeby syntezy nukleotydów. Od -
i bywa się to przez odwrócenie nie oksydacyjnego
^xJ£liJq etapu szlaku pentozofo sfora nowego z użyciem
"DTI^jerue następuje w pierwszych reakcjach fruktozo-6-fosforanu. Oznacza to, że nie jest
Z udziałcin~RKDP. a nieNAD. a CO 3, który konieczny kompletny funkcjonujący szlak pen-
w ogóle nicjeśt produktem giikolizy, jest chara- tozofosforano wy, aby tkanka mogła syntetyzo -
kterystycznym pr^ukteatszłafea=--pentozofos- wać fosforany rybozy.
fofahowego. ATP nie powstaje w szlaku pen- Ryboza nie jest znaczącym składnikiem krą
-
tozofos fora nowym, podczas gdy jego generacja żącej krwi. Wobec tego tkanka musi sama
jest zasadniczą funkcją giikolizy. Fosforany zaspokajać zapotrzebowanie na ten ważny pre -
rybozy powstają w szlaku pentozo fosforano- kursor nukleotydów.
wym, ale me w glikolizie.

Równoważniki redukujące SZLAK PENTOZOF0SF0RAN0WY


są wytwarzane w tych tkankach, WSPOMAGA PEROKSYDAZĘ
które są wyspecjalizowane GLUTATIONOWĄ W OCHRONIE
w syntezach redukujących ERYTROCYTÓW PRZED HEMOLIZĄ
Oznaczenia aktywności szlaku pentozofos-
foranowego w różnych tkankach wskazują na Szlak pentozofosforanowy w erytrocytach
jego znaczenie metaboliczne. Jest on aktywny dostarcza NADPH do redukcji utlenionego
w wątrobie, tkance tłuszczowej, korze nadner - glutationu (G-S-S-G) do glutationu zreduko -
czy, w tarczycy, erytrocytach, jądrze i w gruczo- wanego (2G-SH). Redukcja ta jest katalizowa
na
le sutkowym w okresie laktacji. Brak jest jego przez reduktazę gluta tionową. enzym będący
_le sutkowym po_ga okresem wn"^ występuje w flawoproteiną zawierającą FAD. Z kolei zredu
-
mięśniu kowany glutation usuwaH 2 O 2 z erytrocytu
szkielet o wy rn. Wszystkie tkanki, w których ten w reakcji katalizowanej przez peroksydazę gtu-
szlak"jest aktywny, zużywają NADPH do syn- tationową, enzym zawierający pierwiastek śla
-
tez redukujących, np. do syntezy kwasów tłusz- dowy selen.
czowych, steroidów, aminokwasów szlakiem
244 / ROZDZIAŁ 22

G-S-S-G + NADPH + H+—. 2G-SH + NADP+ W szlaku-kwasu.JirQn.owJego„.glu;kuronian


REDUKTAZA pQWStaje-z,_glukQzy w wyniku reakcji pokaza-
OLUTATIONOWA
nych na ryc. 22-3. Glukozo-6-fosforan jest
FAD
przekształcany w glukozo-1-fosforan, który na-
2G-SH + G-S-S-G + 2H,0 stępnie reaguje z urydynotrifosforanem (UTP),
PEROKSYDAZA tworząc aktywny nukleotyd — urydynodifos-
GLUTATIONOWA
loglukozę (UDPGlcK Ta ostatnia reakcja jest
SELEN katalizowana przez enzym urydylilotransferazę
glukozo-1-fosforanowa (polifosfory!azę UT3F'
Ta reakcja jest ważna, ponieważ nagromadze- glukozową). Wszystkie etapy, aż do tego miejs-
nie H2O2 może skrócić czas życia erytrocytów, ca, są identyczne z tymi, które uprzednio opisa-
zwiększając szybkość utlenienia hemoglobiny no jako szlak glikogenogenezy w wątrobie.
do methemoglobiny. W niektórych populacjach UDPGlc jest utleniana w dwuetapowym proce-
występuje mutacja charakteryzująca się niedo- sie do glukuronianu. Produktem utleniania,
borem dehydrogenazy di!ki>/i>-6-fosforanowej, które jest katalizowane przez dehydrogenazę
czego konsekwencją są zaburzenia w wytwarza- UPPglukozową, jest UDP-glukuronian.
niu NADPH. To zaburzenie charakteryzuje się UDP-gliikuroman jest „aktywną" formą glu-
hemolizą erytrocytów wówczas, gdy osobnik kuntnianu w reakcji whudowywania glukuro-
z tą wadą jest narażona na działanie takich nianu w proteoglikany lub dla reakcji, w któ-
utleniaczy, jak lek przeciwzimniczy — pryma- rych glukuronian jest sprzęgany z takimi sub-
china, kwas acetylosalicylowy lub sulfonamidy, stratami, jak hormony steroidowe, niektóre leki
albo spożywa pewien gatunek fasoli (Viciafaba lub bilirubina (p. ryc. 34-13).
— fawizm). W NADPH-zależnej reakcji glukuronian jest
Peroksydaza glutationowa jest naturalnym redukowany do L-gulonianu {ryc. 22-3). Ten
przeciwutleniaczem znajdującym się w wielu ostatni związek jest bezpośrednim prekursorem
tkankach. Oprócz H3O2, działa ona również na askorninianu u zwierząt zdolnych do syntetyzo-
nadtlenki organiczne. Razem z witaminą E jest wania tej witaminy. U człowieka i innych nacze-
częścią układu ochronnego przeciw peroksyda- lnych, jak również u świnki morskiej, kwas
cji lipidów (p, str. 185). Donoszono o związku askorbinowy nie może być syntetyzowany ze
między występowaniem niektórych nowotwo- względu na brak enzymu oksydazy [-oulonolak-
rów a małym stężeniem selenu we krwi i (lub) tonowej.
małą aktywnością peroksydazy glutationowej. Gulonian jest utleniany do 3-keto-L-gulonia-
Oznaczanie aktywności transketolazy we nu, który jest dekarboksylowany do pentozy
krwi odzwierciedla stopień niedoboru tiaminy. — L-ksylulozy. Związkiem pośrednim szlaku
Jedynym stanem, w którym aktywność tego pentozofosforanowego jest D-ksyluloza. W rea-
enzymu jest zwiększona jest niedokrwistość kcjach przedstawionych na ryc. 22-3 z ketogulo-
złośliwa. nianu powstaje natomiast L-izomer ksylulozy.
W celu połączenia tych 2 szlaków niezbędne jest
przekształcenie L-ksylulozy do jej izomeru D.
Zachodzi ono w wyniku NADPH-zależnej re-
GLUKURONIAN, PREKURSOR dukcji do ksylitolu, który jest następnie utlenia-
PROTEOGLIKANÓW I ny w reakcji NAD-zależnej do D-ksylulozy, Ten
SPRZĘGNIĘTYCH GLUKURONIDÓW, ostatni związek, po przekształceniu do D-ksylu-
JEST PRODUKTEM SZLAKU KWASU lozo-5-fosforanu jest dalej metabolizowany
URONOWEGO w szlaku pentozofosforanowym.

Poza opisanymi wyżej głównymi szlakami Przerwanie ciągłości szlaku kwasu


metabolizmu glukozo-6-fosforanu istnieje uranowego jest powodowane wadami
szlak,- w którym -glukoza, jest przemieniana enzymatycznymi i przez niektóre leki
w kwas glukuronowy, kwas askorbinowy i pen- W samoistnej pentozurii, rzadkiej chorobie
tozy, nazywany szlakiem kwasu uranowego. Jest dziedzicznej, pojawiają się w moczu, znaczne
on także alternatywnym szlakiem utleniania ilości L-ksylulozy. Obecnie się uważa, że przy-
glukozy, ale, podobnie jak szlak pentozofos- czyną tego jest brak u chorych z pentozurią
foranowy, nie prowadzi do wytwarzania ATP. enzymu niezbędnego do przeprowadzenia redu-
SZLAK PENTOZOFOSFORANOWY ORAZ INNE SZLAKI PRZEMIANY HEKSOZ / 245
3-Keto-L-gulonian

PKOFOSFO HYDRO
LAZA UDPGIc

Urydyn od ifosf og iu koza Urydynodlfosfo-


(UOPGlc) glukuronian

O
9
c-o- c-o-
HO-C-H
c=o Ć=0 HO-Ć-H
H-C-OH H-C-OH HO-C-H
HO-Ć-H HO-Ć-H - H-C-OH
L-Kiylulon *CH ;OH HO-Ć-H
•CHjOH
Szczawian C-Gulonlan
+
Glikolan L-GulonolaMon C02
4 BLOK U NACZELNYCH ^~

t
BLOK BLOK U CZŁOWIEKA i
W PENTOZURI! Aldehyd gllkolowy I SWWW MORSKIEJ
t D- Ksyl u lożo -1
2-Keto-L-gulonoiakton
-f osf o ran

*CH 2OH
NADP +
I O
C
[2H]
HO-C-H
H - C- O H J 0=Ć
0=Ć H-
ĆH,OH _ Ć HO-
KsyMol Ć-H
•CHjOH
NADPH + H+ C=O L-Dehyd roaekor bl nlan
J> HO-Ć-H D-Ksyjuloza
HO-Ć HO-C
H- Ć-OH H-Ć HO- C-
HEDUKTAZA 0- ĆHsOH H •ĆH,OH
ATp
KSYLULOZOWA
L-Askorbinlan
AOP ' D-Ksylu
lozo-5-fosfo ran
Szła ntozofw
fo
Rye. 22-3. Szlak kwasu uranowego. * — losy węgla 1 glukozy,-------P0
© 3

kcji L-ksylulozy do ksylitolu. Pozajelitowe po- binianu. Donoszono, że aminofenazon i fena-


danie ksylitoJu może prowadzić do oksalozy, zon zwiększają wydalanie L-ksylulozy u osób
łącznie z odkładaniem się złogów szczawianu z pentozurią.
wapnia w mózgu i w nerkach. Wynika to
z przekształcenia D-ksylulozy do szczawianu,
przez kolejne tworzenie ksylulozo-1-fosforanu, SPOŻYCIE DUŻYCH ILOŚCI
aldehydu glikolowego i glikolanu. FRUKTOZY MA GŁĘBOKIE
Różne leki wzmagają szybkość wchodzenia KONSEKWENCJE METABOLICZNE
glukozy do szlaku kwasu uronowego, np. poda-
nie barbitalu lub chlorobutanolu szczurom po- Spożycie pokarmów o dużej zawartości sa-
woduje znaczne zwiększenie przekształcania charozy jest przyczyną dużego napływu fruk-
glukozy do glukuronianu, L-gulonianu i askor- tozy (i glukozy) do żyły wrotnej i wątroby.
246 / ROZDZIAŁ 22
Fru ktozo-1 ,&- blstosf c ran
ATP
Gllkogen

Gtu kozo-6-fosf □ ran


i

GLUKOZO-6-FOSFATAZA
tZOMERAZA
FOSFOHEKSOZOWA DEHYDROGENAZA

Ffuktozo-6-fosforan -*------------------------------------:-----------------------------, - - D-Fru ktoza

FflUKTOZO-1,6-

t
FOSFOFRUKTOKINAZA
BISFOSFATAZA BLOK PRZY SAMOISTNEJ
FRUKTOZURII

Fruttozo-I-fosforan [ALDOLAZA B|

BLOK PRZY DZIEDZICZNEJ


NIETOLERANCJI FRUKTOZY
Fosto dłhyd roKsyacełon

[ALDOLAZA A |
1ALDOLAZA"B1 IZOMERAZA
FOSFOTRIOZOWA

Gllcer a H ehyd o-3-fosforan ATP D-Oileeraldenyd


| TRIOZOKINAŻA]

2-Fosfagllcerynlan

Plrogronlan
Ryc. 22-4. Metabolizm fruktozy, Aldolaza A znajduje się we wszystkich tkankach, z wyjątkiem wątroby,
w której występuje jedynie aldotaza B.

Fruktoza znacznie szybciej niż glukoza ulega zwiększenia stężenia triacylogliceroli w surowi-
glikolizie w wątrobie. Jest to spowodowane tym, cy krwi. Nadmiar glukozy^dostający się do
że omija ona etap metabolizmu glukozy katali- krwiobiegu, pobudza wydzielanie insuliny, co
zowany przez fosfofniktokinazę. Na tym etapie wzmaga wszystkie w. procesy.
zachodzi bowiem kontrola metaboliczna szyb- Fruktoza może być fosforylowana do fruk-
kości katabolizmu glukozy. Pozwala to na tozo -6-fo sfora mi. Proces ten jest katalizowany
pobudzenie przez fruktozę szlaków metabolicz- przez ten sam enzym - heksokjnazę, który
nych w wątrobie, prowadzących do wzmożonej katalizuje fosforylaqe glukozy (lub mannozy)
syntezy kwasów tłuszczowych, estryfikacji kwa- {p. ryc. 22-4), Jednakże powinowactwo tego
sów tłuszczowych i wydzielania VLDL oraz do enzymu do fruktozy jest bardzo małe w porów-
SZLAK PENTOZOFOSFORANOWY ORAZ INNE SZLAKI PRZEMIANY HEKSOZ / 247

naniu z powinowactwem do glukozy. Dlatego rozy jest przemieniana w jelicie do glukozy,


wydaje się mało prawdopodobne, aby to była zanim dostanie się do krążenia wrotnego.
główna droga zużytkowania fruktozy. Wolna fruktoza znajduje się w płynie nasien-
Inny enzym,^fi]!^ctokinaza^wystcpujący_w wą- nym i jest wydzielana w nader dużych ilościach
Jrobae_katalizuje przeniesienieTósfbranu z ATP do płodowego krążenia zwierząt kopytnych
na fruktozę, ale z wytworzeniem fruktozo-1-- 1wielorybów, u których gromadzi się w płynach
fhsŁiraiiu. Jego występowanie wykazano rów- owodniowym i omoczniowym.
nież w nerkachi \y jelitach. Enzym ten nie
fosforyluje glukozy. W odróżnieniu od glukoki- Fruktoza i sorbitol uczestniczą w
nazy, na jego aktywność nie wpływa głodzenie patogenezie zaćmy cukrzycowej
ani insulina, co może tłumaczyć, dlaczego fruk- Zarówno fruktoza jak i sorbitol znajdują się
toza znika z normalną szybkością z krwi cho- w ludzkiej soczewce, w której ich stężenie zwięk-
rych na cukrzycę. K.™ tego enzymu pochodzące- sza się w cukrzycy, i mogą one mieć udział
go z wątroby dla fruktozy jest bardzo mała, co w patogenezie zaćmy cukrzycowej. Szlak sor-
wskazuje na duże powinowactwo enzymu do bitolowy (poliolowy), którego nie ma w wąt-
substratu. Wydaje się, że to jest wjainie_głó.wria robie, jest odpowiedzialny za powstawanie &«-
dr-Oga-Jhsfbrjdficji fruktozy. Samoistna frukto- ktozy z glukozy (ryc. 22-4). U chorych na
zuria_jęst wynikiem braku fruktokinazy watro cukrzycę jego aktywność się zwiększa, w miarę
bovffij.. - zwiększania stężenia glukozy we krwi, w tkan-
Fruktozo-1-fosforan jest rozkładany do al- kach, które nie są wrażliwe na insulinę, tj.
deTryduD-glicerynowego i dihyBrbksyącstono- w soczewce, nerwach obwodowych i kłębusz-
fmforanujyjgalccu^lfFital^riwaripj p^e? aldola- kach nerkowych. Glukoza jest redukowana do
zc B, enzym znajdujący się w wątrobie. Ten sorbitolu, przez reduktazę aldozową z udziałem
enzjQL_.. atakuje również fruktozo-1,6-- NADPH. Następnie sorbitol jest utleniany do
bisfoslbran. Jego brak jest przyczyną wrodzonej fruktozy przez dehydrogenazę sorbitolową (de-
nietolerancji fruktozy. Aldehyd D-gliceryno-: ■ hydrogenazę L-iditolową, zwaną także poliolo-
/
Y?.kuj.e możliwość wejścia do sekwencji reakcji wą), w obecności NAD. Sorbitol nie przenika
szlaku gl'^gljzj{ dzięki innemu enzymo-wi łatwo przez błony komórkowe i dlatego groma-
obecnemu w wątrobie, triokinazie, która dzi się w tkankach, powodując ich uszkodzenie
katalizuje jego fosforylację do gliccraldehydo- w mechanizmie osmotycznym. Równocześnie
3--foslbranu. Dwie fosfotriozy: zmniejsza się stężenie mioinozytolu. U szczurów
dihydroksyaceto-nolosforan i gliceraldehydo- 2cukrzycą można zapobiec nagromadzaniu się
3-fosforan mogą być katabolizowane w szlaku sorbitolu w tkankach, niedoborowi mioinozy
glikolitycznym albo mogą łączyć się ze sobą tolu i powstawaniu zaćmy cukrzycowej, stosu
pod wpływem aldolazy i być przetworzone w jąc inhibitor reduktazy aldozowej.
glukozę. To ostatnie jest losem większości Reduktaza aldozową znajduje się w łożysku
fruktozy metabo-lizowanej w wątrobie. owiec i jest odpowiedzialna za wydzielanie
Jedną L konsekwencji wrodzonej nietoleran- sorbitolu do krwi płodowej. Dehydrogenaza
cji fruktozy i innej choroby spowodowanej sorbitolowa w wątrobie oraz w wątrobie płodu
niedoborem fruktozo-l,6-bisfosfatazy jest indu- jest odpowiedzialna za przemianę sorbitolu do
kowana fniVtr>7iiJjiipnpljl<,piiiia, pnmmuy.wy- fruktozy. Ten szlak jest również odpowiedzial-
stępowania dużych zapasów glikogenu.-5^apew- ny 2a występowanie fruktozy w płynie nasien-
ne nagromadzanie się fruktozo-1-fosforanu nym. Po dożylnym podaniu sorbitolu jest on
i fruktózo-l,6-bisfosforanu hamuje aktywność raczej przekształcany do fruktozy niż do gluko-
fosforylazy wątrobowej przez mechanizmy al- zy. Po doustnym podaniu sorbitolu znaczna
losteryczne. jego część nie wchłania się i ulega w jelicie
Jeżeli zwierzęciu doświadczalnemu usunąć grubym fermentacji pod wpływem bakterii do
jelito i wątrobę, to przemiana wstrzykniętej takich produktów, jak octan i H2. Bóle brzucha
fruktozy w glukozę nie zachodzi i zwierzę spowodowane nietolerancją sorbitolu mogą być
popada w hipoglikemię, jeśli nie podać mu wywołane „wolnymi od cukru" środkami sło-
glukozy. Jednakże stwierdzono, że ludzka nerka dzącymi zawierającymi sorbitol.
może przekształcać fruktozę do glukozy i mle-
czanu. U ludzi, ale nie u szczurów, znaczna ilość
fruktozy pochodząca z rozpadu spożytej sacha-
248 / ROZDZIAŁ 22

GALAKTOZA JEST POTRZEBNA DO (UDPGal) i glukozo-1-fosforan. W reakcji tej


SYNTEZY LAKTOZY, GLIKOLIPIDÓW, (reakcja 2), katalizowanej przez urydylilotrans-
PROTEOGLIKANOW I ferazc galaktozo-1 -fosforanową, galaktoza jest
GLIKOPROTEIN przenoszona na miejsce glukozy zawartej,
w UDPGlc. Przemiana galaktozy w glukozę
Galaktoza powstaje w jelitach w następstwie (reakcja 3) jest katalizowana przez epimerazę.
hydrolizy disaćnarydu — lalctozy, tj. cukru Jej produktem jest UDPGlc. Epimeryzacja pra-
zawartego w mleku. W wątrobie jest ona łatwo wdopodobnie odbywa się przez utlenienie i re-
przemieniana w glukozę. Zdolność wątroby do dukcję na C4, z udziałem NAD jako koenzymu.
dokonania takiej przemiany może być mier- W końcu (reakcja 4) glukoza jest uwalniana
nikiem sprawności czynności wątroby i jest jako glukozo-1-fosforan prawdopodobnie po
podstawą testu tolerancji galaktozy. Szlak prze- inkorporacji do glikogenu i następującej potem
miany galaktozy w glukozę przedstawiono na fo sforo lizie.
ryc. 22-5. Reakcja 3 jest swobodnie odwracalna. W ten
W reakcji 1 galaktoza jest fosforylowana sposób glukoza może być przemieniana w gala-
przez galaktoklnazę z użyciem ATP jako dawcy ktozę, tak że obecność gotowej galaktozy nie
fosforanu. Produkt tej reakcji galaktozo-1-fos- jest niezbędna w pokarmach.
foran reaguje z urydynodifosfoglukozą Galaktoza jest potrzebna w organizmie nie
(UDPGlc), tworząc urydynodtfosfogalaktozę tylko przy tworzeniu laktozy, lecz także jako

Galaktoza

ATP

Ni
Mg'*
GALAKTOKINAZA|(2J

ADP-*
Gal aktozo-1
UDPGlc
-fosforan
Glukozo-1 -fosforan URYDYLOTRANSFERAZA
UDPGal UDP
1-FOSFOGAtAKTOZOWA

EPIMEHA2A
4-
5)
NAD'
Ł Laktoza

IMYDYNODIFOSFO- LAKTOZ
GALAKTOZOWA Y
Glukoza ]
Gllkogen FOSFORYLAZA ]

UDPGlc

PBOFOSFOHYLAZA
UDPGlc
UTP

ATP HEKSOKINAZAI

I FOSFOGLUKOMUTAZA
ADP
lub
Glukoza GluKOZO-6-fostoran
6LUK0KINAZA

Ryc. 22-5. Szlak przemiany galaktozy w glukozę oraz syntezy laktozy.


SZLAK PENTOZOFOSFORANOWY ORAZ INNE SZLAKI PRZEMIANY HEKSOZ / 249

■y. Gllkogen _
c i

#*
Gl u kozo-1 -fosforan w
ATP ADP i
Glukoza ^* "^ - Glukozo-6-tostoran

Gllkollza Cykl kwasu


Fruktozo-d-fosforan cytrynowego
— Glutamina Plrogrontan COŹ+HŹO

ATP ADP IAMINOTHANSFERAZA]


UTP
■ Glutamin lan
^M^Ę
Glukozoamino-6- Glukozoamino-
Glukozoamlna ■* -fosforan FOSFOGLUKO- j Glukozoamlna
-1-fosforan
MUTAZA
*
Acetylo-CoA e Acetylo-CoA
PJ I
ATP ADP

r+Acetylo- k. N-Acetyio-
glukozoamlna glukazoamlno-■1
Gllkozam! nogi łkany
-fosforan
(np, heparyna)
UTP

UDP- — Gllkozam Inogtlkany


N-acaty log a! a Kl ozoami n a (kwas hiaiuronowy,
gllkoprotelny)
-glukozoamłno--6-
fosfaran

EPIMERAZA ]

N-Acstylo-
mannozcamino-
-5-fosioran
Fosfoenotoplrogronian ■
NAO+ I EPIMERAZA I

9-Fosforan kwasu UDP-


N-aoetylcrieuraminowego -N-aoatylogalaWozoamina

e -
UJsm
ny
(inhl
bujacy)
afekt
allosteryez
ny

Kwas GtlkozoamlnogJlkany
slalowy, fchonaroltyny),
gangliozydy, gllkoprotalny
gllkoprotalny

Ryc. 22-6. Zestawienie wzajemnych powiązań w metabolizmie aminocukrów. * Analogiczna do UDPGIc.


Inne nukleotydy purynowe lub pirymidynowe mogą być podobnie związane z aminocukrami. Przykładami
są tymidynodifosfo{TDP)-glukozoamina oraz TDP-N-acetyloglukozoamina.
________________________________________________________________________________

składnik glikolipidów (cerebrozydów), proteo- UDPGal łączy się z glukozą tworząc laktozę.
glikanów i glikoprotein. Proces ten jest katalizowany przez syntazę lak-
Przy syntezie latriozy w gruczole sutkowym, tozową.
glukoza ^jest przemieniana w UDPGal pod
wpływem opisanych powyżej enzymów.
Niedobory enzymatyczne szlaku
galaktozowego są przyczyną
galaktozemii
Niezdolność do metabolizowania galaktozy
występuje w galaktozemiach, które mogą być
powodowane wrodzoną wadą każdego z en-
zymów zaznaczonych na ryc. 25-5 cyframi 1, 2,
3, chociaż niedobór urydylilotransferazy (2) jest
250 / ROZDZIAŁ 22

najlepiej poznany. Gal a ktoza której stężenie raminowy (NeuAc). Zestawienie relacji po
we krwi się zwiększa, jest w oku redukowana między aminocukrami przedstawiono na ryc.
przez reduktaze aldozową do odpowiedniego 22-6. Najważniejsze są następujące fakty: 1.
poliolu (galaktytolu). Gromadzenie się galak- Glukozoamina jest głównym ammocukrem. Po
tytolu w rogówce jest przyczyną występowania wstaje ona jako glukozoam ino- 6 -fosforan
zaćmy. W przypadku wady ury dylil o tran sfe ra- z fruktozo-6-fosforanu przy użyciu glutaminy
zy ogóiny stan chorego jesi ciężki, ponieważ jako dawcy grupy aminowej. 2. Aminocukry
nagromadza się galaktozo-1 -fosforan, co po- występują głównie w formie N-acetylowanej.
zbawia wątrobę zapasów nieorganicznego fos- Dawcą grupy acetylowej jest acetylo-CoA. 3.
foranu. Końcowym skutkiem tej wady jest N-Acetylomannozoammo-6-fosforan powstaje
niedoczynność wątroby i zaburzenia umysłowe. przez epimeryzację ghikozoam ino -6 -fosforan u.
Przy wrodzonym niedoborze urydylilotrans- 4. NeuAc powstaje przez kondensację man-
ferazy galaktozo-1-fosforanowej, dotyczącym nozoamino-6-fosforanu z fosfoenolopirogro-
zarówno wątroby, jak i erytrocytów (reakcja 2), nianem. S. Galaktozoamina powstaje przez epi
epimeraza (reakcja 3) jest obecna w dostatecznej meryzację UDP-N-acetyloglukozoaminy
ilości, tak że chorzy z tą postacią galaktozemii (UDPGlcNAc) do UDP-N-acetylogalaktozo-
mogą tworzyć UDPGal z glukozy. Wyjaśnia to, aminy (UDPGałNAc). 6, Nukleotydosacha-
dlaczego u dotkniętych tą wadą dzieci jest rydy są wykorzystywane do biosyntezy gliko-
możliwy normalny wzrost i rozwój, pomimo protein i innych złożonych związków. Ważnymi
stosowania diety wolnej od galaktozy w celu nukleotydami zawierającymi aminocukry
zwalczania objawów choroby. Opisano kilka są: UDPGlcNAc, UDPGalNAc oraz CMP-
wad genetycznych, które polegają raczej na -NeuAc.
zmniejszonej ilości transferazy niż na jej cał-
kowitym braku. Ponieważ enzym normalnie
występuje w nadmiarze, zmniejszenie jego ak- PIŚMIENNICTWO
tywności do 50% lub nawet mniejszej nie powo-
duje klinicznych objawów choroby, która poja- Huijing F: Textbook ermrs>: Galaetose metabo-
wia się jedynie u homozygot. U niektórych lism and galactosemia. Trends Biochem Sei
chorych niedobór epimerazy dotyczy jedynie
erytrocytów, a nie wątroby lub innych tkanek. James HMeLal: Models forthemetabolicproduction
W tych stanach choroba przebiega bezobjawo- of oxalate from xylitol in humans. Aust. J Exp Biol
MedSci 1982;60:!17. Ka.dor PF: The role of
wo. aldose reductase in the
development of diabetic complications. Med Res
Glukoza jest prekursorem Rev 1988;8:325. Macdonald I, Vrana A {editors}:
wszystkich aminocukrów Metabolk Effects of
(heksozoamin) (p. ryc. 22-6) Dietary Carbohydrates. Karger, 1986. Randle PJ,
Aminocukry są ważnymi składnikami gliko- Steiner DF, Whclan WJ (editors): Car-
prntein (p. rozdz. 57), niektórych glikosfingolipi- bohydrate Metabolizm and Its Disorders. Vol 3.
dów (np. gangliozydów) (p. rozdz. 16) oraz Academic Press, 1981. Sperling O, de Vries A
(editors): Inborn Errors of
glukozoaminoglikanów (p. rozdz. 57). Główny- Metabolism in Man. K_arger, 1978. Various
mi aminocukrami są glukrwoamina, gnlaklozu- authora: In: The Metabolic Basis oflnheńted
amina i mannozoamina (wszystkie są heksozo- Dhease, 6th ed. Serwer CR et al (editors).
ammami) oraz związek 9-węglowy - kwas sjalo- McGraw-Hill. 19S9. Wood T: The Pentose
wy. Głównym kwasem sjalowym znajdywanym Phosphate Palhwaw Aeademit;
w tkankach człowieka jest kwas N-acetyloneu- Press; 1985.
Biosynteza kwasów
tłuszczowych 2
3
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE energetycznym wytwarzanym zpożywienia. Po-


nieważ u człowieka szlak lipogenezy może mieć
Podobnie jak przy innych procesach degrada- ograniczone znaczenie, nie jest zaskakujące, że
cji i syntezy (np. przy glikogenolizie i glikogeno- nie donoszono dotychczas o istotnych choro-
genezie), do niedawna uważano, że synteza bach z nim związanych. Jednakże różnorodna
kwasów tłuszczowych (iipogeneza) jest po pro- jego aktywność u poszczególnych osobników
stu odwróceniem ich utleniania. Jednak obecnie może być w istotny sposób znacząca dla istoty
wydaje się, że mitochondrialny układ syntezy i rozmiarów otyłości.
kwasów tłuszczowych, zawierający pewne mo-
dyfikacje szlaku P-oksydacji, jest odpowiedzial-
ny jedynie za przedłużanie (elongację) istnieją- GŁÓWNY SZLAK SYNTEZY KWASÓW
cych już kwasów tłuszczowych o średniej długo- TŁUSZCZOWYCH DE NOVO
ści łańcucha. Natomiast zupełnie odmienny (LIPOGENEZY) WYSTĘPUJE W
i bardzo aktywny układ pozamitochondrialny CYTOZOLU
jest odpowiedzialny za kompletną syntezę pal-
mitynianu z acetylo-CoA. Aktywny uktad elon- Ten układ występuje w wielu tkankach, łącz-
gacji łańcucha występuje również w siateczce nie z wątrobą, nerkami, mózgiem, gruczołem
śródplazmatycznej wątroby. sutkowym i tkanką tłuszczową. Do jego funkc-
jonowania są potrzebne takie kofaktory, jak
NADPH, ATP, Mn2 + , biotyna, i HCO7 (jako
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE źródło CO2). Bezpośrednim substratem jest
acetylo-CoA, a końcowym produktem jest wol-
Istnieje ogromna różnorodność między ga- ny palmitynian. Te cechy odróżniają znacząco
tunkami zarówno co do rozmieszczenia szlaku lipogeneze od p-oksydacji.
lipogenetycznego w różnych tkankach, jak i głó-
wnych substratów do syntezy kwasów tłusz- Wytworzenie malonylo-CoA jest
czowych. V szczura, gatunku, który dostarczył początkowym i kontrolującym etapem
najwięcej wiadomości o lipogenezie. szlak ten w syntezie kwasów tłuszczowych
jest obficie reprezentowany w tkance tłuszczo- Wodorowęglan, jako źródło CO2, jest po-
wej i w wątrobie, podczas gdy u człowieka trzebny w początkowej reakcji do karboksylacji
tkanka tłuszczowa nie jest istotnym miejscem acetylo-CoA do malonylo-CoA w obecności
lipogenezy, a wątroba ma stosunkowo małą ATP i karboksylazy acetylo-CoA. Biotyna, bę-
aktywność. U ptaków Iipogeneza jest ograni- dąca jedną z witamin, jest niezbędna do działa-
czona do wątroby, gdzie jest ona szczególnie nia karboksylazy acetylo-CoA (ryc. 23-1). En-
istotna w tworzeniu jaj. U większości ssaków zym ten ma zmienną liczbę identycznych pod-
pierwotnym substratem do lipogenezy jest glu- jednostek, w każdej są zawarte: biotyna, kar-
koza, ale u przeżuwaczy rolę tę przejmuje octan, boksylaza biotyny, białko nośnikowe karbo-
który jest głównym związkiem o znaczeniu ksybiotyny, transkarboksylaza, jak również al-
252 / ROZDZIAŁ 23

CH 3 - C O- S - C oA ■ » - - O OC - C H 2 - C O- S- C o A
Aoetyio-CoA Malotiyla-CoA

Enz-biotyna-COO- Enz-btotyna

/£♦■ ADP+Pi ATP+HCO," + Era-Wotyna Ryc. 23-1. Biosynteza

malonylo-CoA. Enz — karboksytaza acetylo-CoA.

losteryczne miejsce regulatorowe. Jest to wiec uwagi pojedynczy polipeptyd, zawierający


białko wieloenzymowe. Reakcja zachodzi wszystkie 6 enzymów syntazy kwasu tłuszczo-
w 2 etapach: 1) karboksylacja biotyny (z udzia- wego oraz ACP z grupą — SH 4-fosfopan-
łem ATP, p. ryc. 53-13) oraz 2) przeniesienie teteiny. W bezpośrednim sąsiedztwie tej grupy
karboksylu na acetylo-CoA z wytworzeniem znajduje się inna grupa tiolowa reszty cysteiny,
malonylo-CoA. połączonej z syntazą 3-ketoacylową (enzymem
kondensującym) drugiego monomeru (ryc. 23--
Kompleks syntazy kwasu 2). Ponieważ obydwie grupy sulfhydrylowe
tłuszczowego jest polipeptydem uczestniczą w aktywności syntazy, jedynie cały
zawierającym 6 enzymów dimer jest aktywny.
Wydają się istnieć 2 typy układu syntazy Na początku inicjująca cząsteczka acetylo--
kwasu tłuszczowego znajdującego się w rozpusz- CoA łączy się z grupą — SH cysteiny, co jest
czalnej części komórki, U bakterii, roślin i niż- katalizowane przez transacylazę acetylową (ryc.
szych form poszczególne enzymy układu są 23-3). Malonylo-CoA łączy się z sąsiadującą
oddzielne, a reszty acylowe występują w połą- grupą — SH 4'-fosfopanteteiny należącej do
czeniu z białkiem nazywanym białkiem przeno- ACP drugiego monomeru, co jest katalizowane
szącym acyl (ACP, ang.: Acyl Carrier Protein). przez transacylazę malonylową i wytwarza się
Jednakże u drożdży, ssaków i ptaków układ aeetylo-(acylo)-malonyloenzym. Niedawne pra-
syntazy jest kompleksem wieloenzymowym, ce wykazały, że najprawdopodobniej transacy-
którego nie można rozdzielić bez utraty aktyw- laza acetylową i transacyłaza malonyiowa jest
ności, a ACP jest częścią tego kompleksu. ACP tym samym enzymem (jak to pokazano na ryc.
zarówno bakterii, jak i kompleksu wieloen- 23-2 i 23-3). Grupa acetylową atakuje grupę
zymowego zawiera witaminę — kwas panto- metylenową reszty malonylowej w reakcji kata-
tenowy w postaci 4'-fosfopanteteiny (p. ryc. lizowanej przez syntazę 3-ketoacylu i uwalnia
53-6). W układzie tym ACP przejmuje rolę COa, tworząc 3-ketoacyloenzym (acetoacetylo-
CoA. enzym). To uwalnia grupę — SH cysteiny, zwią-
Połączenie wszystkich enzymów określonego zaną dotychczas przez grupę acetylową. Dekar-
szlaku metabolicznego w jedną funkcjonalną boksylacja pozwala na zajście reakcji do końca
jednostkę wieloenzymową sprawia, że taki szlak dzięki temu, że działa jako siła pociągająca całą
jest bardzo wydajny i wolny od interferencji ze sekwencję reakcji. Powstała grupa 3-ketoacylo-
strony innych współzawodniczących o substra- wa zostaje zredukowana, odwodniona i ponow-
ty procesów, przez co osiąga się, bez koniecz- nie zredukowana, aby utworzyć odpowiedni
ności wytwarzania barier przepuszczalności, nasycony acyto-S-enzym. Te reakcje są analogi-
kompartmentację procesu w komórce. Inną czne do tych, które zachodzą w p-oksydacji,
zakta istnienia pojedynczego polipeptydu wie- z wyjątkiem tego, że 3-hydroksykwas jest izo-
loenzymowego jest to. że wszystkie enzymy merem D(—) a nie L( +), oraz że NADPH służy
kompleksu są syntetyzowane w sposób skoor- jako dawca wodoru, a nie NADH w obu
dynowany. redukcjach. Nowa cząsteczka malonylo-CoA
Kompleks syntazy kwasu tłuszczowego jest łączy się z grupą — SH 4'-fosfopanteteiny, wy-
dimerem (ryc. 23-2). U ssaków obydwa mono- pierając nasyconą resztę acylową na wolną
mery są identyczne, każdy z nich stanowi godny grupę —SH cysteiny. Ta sekwencja reakcji
Podział
funkcjonalny

4'-F osfop a ntetaln a

SH

Podział
SH podjednostek

4'-F(»topani8telna
w
o
1
5
>

I
Ryc. 23-2. Wieloenzymowy kompleks syntazy kwasu tłuszczowego. Kompleks jest dimerem o 2 identycznych monomerach polipeptydowych, 1 i 2, każdy
składający się z 6 oddzielnych aktywności enzymatycznych i białka przenoszącego acy I (ang.: AcylCarrier Protein—ACP). Cys-SH —grupa sulf hydry Iowa
cysteiny. Grupa -SH 4'-fosfopanteteiny jednego monomeru jest w bliskim sąsiedztwie grupy -SH cysteinylowej reszty syntazy ketoacylowej drugiego
I
c
monomeru, co sugeruje ułożenie „głowa do ogona" obu monomerów w stosunku do siebie. Szczegółowe ułożenie sekwencji enzymów w każdym
z monomerów jest hipotetyczne (na podstawie danych Tsukamoto). Chociaż każdy z monomerów zawiera wszystkie cząstkowe aktywności ciągu reakcji, <
rzeczywista funkcjonalna jednostka składa się z połowy monomeru współdziałającej z komplementarną polową drugiego monomeru. Wobec tego n
2 łańcuchy acylowe są wytwarzane równocześnie.
I
M
W
W
Acetylo-CoA
HS-c
HS-Pan Pan — SH Matonyio-CoA

Wisloenzymowy Przeniesienie C„ z
kompleks syntazy kwasu
tłuszczowego
CoA (Cj albo

- C l ) - Cys — S~C — O1 3
cn )

Aoyto (aoetylo Jmalonylo-enzym

*co. SYNTAZA 3-
KETOACYLOWA

Cys - SH

O
-( a }-Pan— S ~ C — CH 2 — C — CH 3
3- Kato acylc-enzy m
(aceto acetyio-enzy m)
NADPH + H +
REDUKTAZA 3-
KETOACYLOWA
NADP+

s-SH
O OH
W I
-T2_)-Pan-S~C-CH 2 -CH- CH,

D(-)-3-HydroksyacyloB nzym

HYDRATAZA
Dehydrogenaza
izooytrynlanowa

i-SH

-
(2)
- Pan -S ~ C - CH = CH -
CH,
NADPH t H + 2,3-Nlenasycony acytoenzym

REDUKTAZA ENOILOWA
NADP + ^~

V H,0
"(T>Cy S - SH
Tloesleraza
J-—
-
^
Po 7-Krotnym cyklicznym praejtclu przez eta^
-( 2 }-Pan-S ~C—CH2 —CHa
—CH 3
Acyloenzym
PalmKynlan

Ryc. 23-3. Biosynteza kwasów tłuszczowych o dtugim łańcuchu. Szczegóły wskazują, jak dodawanie
reszty malonylowej powoduje, że łańcuch acylowy wydłuża się skokowo po 2 atomy węgla Ćys — reszta
cysteiny, pan — 4'-fosfopanteteina. Szczegóły budowy dimeru syntazy kwasu tłuszczowego przed-
stawiono na ryc. 23-2. (J) i (2) przedstawiają poszczególne monomery syntazy kwasu tłuszczowego.
2 łańcuchy acyiowe są syntetyzowane równocześnie na 1 dłmerze przy użyciu każdej pary grup SH
Cys/pan.
BIOSYNTEZA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH / 255

AcyloglicerolB
Estry cholesterolu
ATP + CoA AMP + PP:
Estryfikacja

Palmltynlan. Paimltollo-CoA
SYNTETAZA Elongacja łańcucha,
ACYLO-CoA
desaturacja

Acylo-CoA

Ryc. 23-4. Los palmitynianu po jego biosyntezie

powtarza się jeszcze 6 razy, za każdym razem tłuszczowe o nieparzystej liczbie atomów węgla.
włącza się nowa reszta malonylowa, aż do Występują one zwłaszcza u przeżuwaczy, u któ-
powstania ló-węglowego (palmityłowego) rod- rych propionian powstaje pod wpływem działa-
nika. Jest on uwalniany z kompleksu enzymaty- nia mikroorganizmów w żwaczu.
cznego działaniem 6. enzymu znajdującego się
w kompleksie, tioesterazy (deacylazy). Wolny Głównym źródłem równoważników
palmitynian musi zostać zaktywowany do acy- redukujących (NADPH) jest szlak
lo-CoAzanim będzie mógł wejść do jakiegokol- pentozofosforanowy
wiek innego szlaku metabolicznego. Zazwyczaj NADPH jest zaangażowany, jako koenzym,
jego losem jest estryfikacja do acylogliceroli w redukcję zarówno 3-ketoacylopochodnych,
(ryc. 23-4). jak i acylowych pochodnych 2,3-nienasyco-
W gruczole sutkowym istnieje oddzielna tioe- nych. Oksydacyjne reakcje szlaku pentozofos-
steraza swoista dla reszt acylowych C8, C10 lub foranowego (p. str. 240) są głównym źródłem
C12, które następnie znajdują się w tłuszczu wodorów niezbędnych do redukcyjnej syntezy
mleka. W gruczole sutkowym przeżuwaczy ten kwasów tłuszczowych. Jest znamienne, że tkan-
enzym jest częścią kompleksu syntazy kwasu ki, które wykazują aktywny szlak pentozofos-
tłuszczowego. foranowy, są także tkankami wyspecjalizowa-
Wydają się istnieć 2 centra aktywności w jed- nymi w aktywnej lipogenezie; są to wątroba,
nym dimerycznym kompleksie, które działają tkanka tłuszczowa i gruczoł sutkowy w okresie
niezależnie, tworząc równocześnie 2 cząsteczki laktacji. Co więcej, obydwa szlaki metaboliczne
palmitynianu. Poniżej przedstawiono sumary- znajdują się w pozamitochondrialnej przestrze-
cznie równanie całkowitej syntezy palmitynianu ni komórki, lak że nie istnieją błony, ani inne
z acetylo-CoA i malonylo-CoA: bariery do przenoszenia NADPH/NADP od
jednego szlaku do drugiego. Innymi źródłami
CH,CO-S-CoA + 7HOOC-CH 3 C0-S-CoA t NADPH jest reakcja, która przekształca jabł-
+ 14NADPH + 14H+ ->
czan w pirogronian, katalizowana przez „enzym
jabłczanowy" (dehydrogenaza jabłczanowa de-
^CHatCHJ^COOH + 7CO 3 + 6H 2 O + karboksylująca) (ryc. 23-5) oraz pozamitochon-
+ SCoA-SH + 14NADP1 drialna reakcja dehydrogenazy izocytrynianowej
(prawdopodobnie nie jest to istotne źródło).
Z acetylo-CoA, użytego jako cząsteczka ini-
cjująca, tworzą się atomy węgla 15 i 16 pal- Acetylo-CoA jest głównym budulcem
mitynianu. Dodawanie wszystkich następnych kwasów tłuszczowych
jednostek dwuwęglowych odbywa się przez Jest on wytwarzany z węglowodanów przez
uprzednie tworzenie malonylo-CoA. Jako cząs- utlenianie pirogronianu wewnątrz mitochond-
teczka inicjująca w wątrobie i gruczole sut- riów. Jednakże acetylo-CoA nie przenika swo-
kowym ssaków może działać butyrylo-CoA. bodnie do kompartmentu pozamitochondrial-
Jeżeli propionylo-CoA działa jako cząsteczka nego, zasadniczego miejsca syntezy kwasów
inicjująca, powstają dlugołańcuchowe kwasy tłuszczowych. Aktywność pozamitochondrial-
256 / ROZDZIAŁ 23

Paimltynlan

Glukozo-6-fosforan

Frukto zo-6-fosforan ■»

Glloeraldehyd o-3-fosforan

DEHY DRO GEN AZA


3 -F O S F O G U C E -
H A LDE HYDO W A

Cytrynian

W EW NĘTRZN S trona zew nętrzna


A BŁO NA OEHYDROGENAZA
M ITOC H ON D R IALN A IZOCYTRYNtANOWA
A DEHYDR0G6MAZA S
P tR O G H O N I A N O W A ^
Piróg rc n ian.-:' ; ' - ' ' ;; " " " : " • ' ' Jiii

:
;y-Vj rsrtmntan

Cykl kwasu cytrynowego ;,

mmmmKmmm
G lu ko za

Ryc. 23-5. Dostarczanie acetyl o-Co A i NADPH dla lipogenezy. PP — sztak pentozofosforanowy:
T— przenośnik trikarboksylanów, K —- przenośnik a-ketoglutaranu.

nej liazy ATP-cytrynianowej, podobnie jak glikolizę, po której następuje oksydacyjna dekar-
i „enzymu jabłczanowego", zwiększa się w sta- boksylacja do acetylo-CoA wewnątrz mito-
nie dobrego odżywienia, zachowując się równo- chondrium i następnie kondensacja ze szcza-
legle do aktywności układu syntetyzującego wiooctanem do cytrynianu, jako część szlaku
kwasy tłuszczowe (tab. 21-1). Obecnie uważa kwasu cytrynowego. Potem następuje tramslo-
się, że zużywanie pirogronianu do lipogenezy kacja cytrynianu do kompartmcntu pozamito-
odbywa się przez cytrynian. Ten szlak obejmuje chondrialnego, gdzie, w obecności CoA i ATP,
BIOSYNTEZA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH / 257

ulega on rozszczepieniu do acetylo-CoA i szcza- 0


wiooctanu, co jest katalizowane przez liazę + •CH1-»Cl-S-CoA
ATP-cytrynianową. Ten aeetylo-CoA jest wów- I
'COOH
czas dostępny do tworzenia malonylo-CoA Malonylo-CoA
i syntezy palmitynianu (ryc. 23-5). Szczawiooc- Acylo-CoA
tan może tworzyć jablczan pod wpływem dzia-
łania NADH-zależnej dehydrogenazy jabłcza-
nowej, po czym następuje wytwarzanie SYNTAZA
NADPH pod wpływem enzymu jabłczanowe- 3-KETOACYLO-CoA C o A * S H +ł C O ,
go. Ten NADPH z kolei staje się dostępny do
lipogenezy. Ten szlak jest sposobem przeniesie-
nia równoważników redukujących z pozamito-
chondrialnego NADH na NADP. Inną alter-
R -CH, -O CI -'I CHI -*C - S - CoA3-
natywą dla jablczanu jest jego przetranspor-
towanie do mitochondrium, gdzie może on Koioaoylo-CoA
przejść ponownie w szczawiooctan. Należy
zwrócić uwagę, że przenośnik cytrynianu (trikar-
boksylanów) ■•' błonie mitochondrialnej wyma- ■NAOPH +
ga jabłczanu do wymiany z cytrynianem (p. ryc. REDUKTAZA3-
14-16). KETOACYLO-CoA
U przeżuwaczy niemal nie ma liazy ATP--
cytrynianowej ani enzymu jabłczanowego, praw-
dopodobnie dlatego, że u tych gatunków octan
H O
(pochodzący z żwacza) jest głównym źródłem
R-tHj-^H-fCHjJC - S-CoA
acetylo-CoA. Ponieważ octan jest pozamito-
3-HydroksyacyloXoA
chondrialnie aktywowany do acetylo-CoA, nie
ma potrzeby, aby wnikał on do mitochondriów
i tworzył cytrynian przed inkorporacją w długo-
łańcuchowe kwasy tłuszczowe. U tych gatun-
ków, ze względu na brak enzymu jabłczanowe- HYDRATAZA
go, znacznie większe znaczenie ma wytwarzanie
NADPH działaniem pozamitochondrialnej de-
hydrogenazy izocytrynia nowej.

Elongacja łańcucha kwasów ^CH-Jfi - S-CoA


tłuszczowych zachodzi w siateczce 2,3-N<enasycony ac/lo^CoA
śródplazmatycznej
Ten szlak (elongacyjny układ mikrosomainy)
przekształca acylo-Co A-pochodne kwasów tłu- N A D P H + H+
szczowych w pochodne acylowe, mające o 2 ato- REDUKTAZA
my węgla więcej, przy użyciu malonylo-CoA 2,3-NSENASYCONYCH
jako dawcy acetylu oraz NADPH jako czyn- ACYLO-CoA
NA DP*
nika redukującego. Związkami pośrednimi
w tym procesie są tioestry CoA. Grupy acylowe,
które mogą działać jako cząsteczki inicjujące,
obejmują serię nasyconych kwasów tłuszczo- :-JCH,-?<!!~S-CoA
wych od Clo wzwyż, jak również nienasycone Acylo-CoA
kwasy thiszczowe. Głodzenie w znacznej mierze
znosi elongację łańcucha. Eiongacja stearylo--
CoA w mózgu przyspiesza się w okresie mieli-
nizacji, aby dostarczyć kwasów tłuszczo-
wych C22 i C24, które występują w sfingolipi-
dach (ryc. 23-6). R y c . 2 3 - 6 . M ik r o s o m a ln y u k ł a d e l o n g a c j i ła ń c- u
cha {e long aza).
258 / ROZDZIAŁ 23

STAN ODŻYWIENIA REGULUJE Tłuszcze zawarte w pożywieniu powodują także


LIPOGENEZĘ zmniejszenie lipogenezy w wątrobie. Jeżeli ich
zawartość w pożywieniu przekracza 10%, to nie
Wiele zwierząt, łącznie z człowiekiem, przyj- ma przekształcania węglowodanów pożywienia
muje pokarm jako oddzielone czasem posiłki w tłuszcze. Lipogenezą jest większa wówczas,
i dlatego magazynuje wiele energii pochodzącej gdy sacharoza zastąpi glukozę w pokarmie,
z pożywienia, aby móc ją użytkować między ponieważ fruktoza omija etap kontrolny gliko-
posiłkami. Proces lipogenezy dotyczy prze- iizy, jakim jest fosforruktokinaza i zalewa szlak
kształcenia glukozy i takich związków pośred- lipogenezy (p. ryc. 22-4).
nich, jak pirogronian, mleczan i acetylo-CoA
w tłuszcz, co stanowi anaboliczną fazę tego
cyklu. Stan odżywienia organizmu i tkanki jest LIPOGENEZĄ JEST REGULOWANA
głównym czynnikiem kontrolującym szybkość POPRZEZ MECHANIZMY
lipogenezy. I tak szybkość ta jest duża u dobrze KRÓTKOTERMINOWE I
odżywionego zwierzęcia, którego dieta zawiera DŁUGOTERMINOWE
dużo węglowodanów. Zmniejsza się w warun-
kach ograniczonego dostarczania energetycz- Synteza długołańcuchowa kwasów tłuszczo-
nego pokarmu, pokarmu boga to tłuszczowego, wych w trybie krótkotrwałym jest kontrolowa-
lub gdy istnieje niedobór insuliny, jak to jest na przez allosteryczne i kowalencyjne modyfi-
w cukrzycy. Warunki te są związane ze zwięk- kacje enzymów, a w dłuższym czasie przez
szonym stężeniem wolnych kwasów tłuszczo- zmiany szybkości syntezy i degradacji odpowie-
wych w osoczu. Regulacja mobilizacji wolnych dnich enzymów.
kwasów tłuszczowych z tkanki tłuszczowej jest
opisana w rozdz. 27. Stężenie cytrynianu i acylo-CoA
Istnieje odwrotna zależność miedzy wątrobową reguluje karboksylazę acetylo-CaA
lipogenezą a stężeniem wolnych kwasów tłuszczo- Reakcja ograniczająca szybkość szlaku lipo-
wych w surowicy (ryc. 23-7). Największe zaha- genezy znajduje się na etapie karboksylazy
mowanie lipogenezy występuje w zakresie acetyio-CoA. Ta karboksylaza jest aktywowana
zmian stężeń wolnych kwasów tłuszczowych przez cytrynian, którego stężenie się zwiększa
o 0,3—0,8 jamot/ml osocza. Stężenia te w osoczu w stanie dobrego odżywienia i który jest wskaź-
krwi zmieniają się o podany zakres podczas nikiem obfitego dostarczania acetylo-CoA. Jed-
przejścia ze stanu sytości w stan nakże jest ona hamowana działaniem cząste-
głodzenia. 2,0 3,0
czek acylo-CoA o długim łańcuchu węglowym,
0.5 1J0 co jest przykładem hamowania zwrotnego przez
WKTw surowicy (fimol/ml)
końcowy produkt ca^go ciągu reakcji. Wobec
tego, jeżeli nagromadza się acylo-CoA, ponie-
waż nie jest on dostatecznie szybko estryfikowa-
ny, automatycznie zmniejsza się synteza no-
wych kwasów tłuszczowych. Podobnie, gdy
acylo-CoA nagromadza się w wyniku wzmożo-
nej lipolizy lub dopływu wolnych kwasów tłusz-
czowych do tkanki, wówczas również następuje
zahamowanie syntezy nowych cząsteczek kwa-
su tłuszczowego. Acylo-CoA może również ha-
mować transporter trikarboksy łanów i wobec
lego zapobiegać wychodzeniu cytrynianu z mi-
Ryc. 23-7. Bezpośrednia inhibicja tochondriów do cytozolu.
wątrobowej lipogenezy przez wolne kwasy
tłuszczowe. Lipo-genezę oceniano oznaczając Dehydrogenaza piróg ronią nowa jest
wbudowywanie trytu 3H2O do wolnych kwasów
tłuszczowych w perfun-dowanej wątrobie. WKT
także regulowana przez acylo--CoA
—, wolne kwasy tłuszczowe. (Doświadczenia z Istnieje odwrotna zależność między stęże-
laboratorium autora wspólnie z D.L. niem wolnych kwasów tłuszczowych, a propor-
Toppingiem). cją aktywnej postaci dehydrogenazy pirogro-
BIOSYNTEZA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH / 259

nianowej do nieaktywnej, co reguluje dostęp- przez fosforyiacj^ karboksyiaze acetylo-CoA.


ność ace.tylo-CoA dla lipogenezy. Acylo-CoA Ponadto aminy katecholowe hamują ten enzym
powoduje zahamowanie aktywności dehydro- przez receptory a-adrenergiczne i kinazę białek
genazy pirogronianowej przez hamowanie wy- zależną od Ca2+/kalmoduliny.
miennego transportera ATP-ADP wewnętrznej U przeżuwaczy octan, a nie glukoza, jest
błony mitochondrialnej, co prowadzi do zwięk- materiałem wyjściowym do lipogenezy. Następ-
szenia wewnątrzmitochondrialnego stosunku stwem tego jest to, że u tych zwierząt wiele
[ATP] / jADP] i w konsekwencji do przekształ- mechanizmów regulacyjnych z udziałem mito-
cenia aktywnej postaci dehydrogenazy pirogro- chondriów nie ma zastosowania.
nianowej w nieaktywną (p. ryc. 24-4). Ponadto
utlenianie acylo-CoA, spowodowane zwiększo- Zarówno kompleks syntazy
nym stężeniem wolnych kwasów tłuszczowych, kwasu tłuszczowego jak i
może powodować zwiększenie stosunku [acety- karboksylaza acetylo-CoA są
lo-CoA] / [CoA] oraz [NADH] / [NAD+] w mi- ezymami adaptacyjnymi
tochondriach hamując w ten sposób dehyd- Adaptują się one do fizjologicznych potrzeb
rogenazę pirogronianową. organizmu przez zwiększenie ich całkowitej
ilości w stanie sytości, a zmniejszenie w głodzie,
Hormony regulują również lipogenezę karmieniu tłuszczem i w cukrzycy. Insulina jest
Insulina pobudza lipogenezę za pomocą kilku ważnym hormonem powodującym indukcję
mechanizmów. Wzmaga transport glukozy do biosyntezy enzymu, a przeciwdziała temu glu-
komórki (np. w tkance tłuszczowej) i przez to kagon. Musi upłynąć kilka dni, aby te działania
zwiększa dostępność zarówno pirogronianu do uwidoczniły się i wzmagały bezpośredni i na-
syntezy kwasów tłuszczowych, jak i glicerolo-3-- tychmiastowy efekt wolnych kwasów tłuszczo-
fosforanu do estryfikacji kwasów tłuszczo- wych oraz takich hormonów, jak insulina i glu-
wych. Insulina zmienia nieaktywną postać de- kagon.
hydrogenazy pirogronianowej w aktywną, ale
czyni to w tkance tłuszczowej, a nie w wątrobie.
Ponadto karboksylaza acetyl o-Co A jest enzy-
mem, który może być regulowany przez od- PIŚMIENNICTWO
wracalną fosforylację. Insulina aktywuje kar-
boksylazę acetylo-CoA, zapewne przez akty- Goodridge AG: Fatty acid synthesis in eukaryotes.
wację fosfatazy białek. Także insulina, przez jej Page 143 in: Biochemistry ojLipids andMembranes.
Vance DE, Vance JE (editors). Benjamin/Cum-
zdolność zmniejszania stężenia cAMP w komór- mings, 1985. Goodridge AG: Dietary regulalion
ce, hamuje lipolizę i przez to zmniejsza stężenie of gene expres-
acylo-CoA o długim łańcuchu węglowym, bę- sion: Enzymes involved in carbohydrate and lipid
dącego inhibitorem lipogenezy. Za pomocą tego metabolism. Annu Rev Nuir 1987; 7:157. Hardie
samego mechanizmu insulina staje się antagoni- DG, Carling D, Sim ATR: The AMP-ac-
stą działania glukagonu i adrenaliny, które ha- tivated protein kinase: a multisubsiratę regulator
mują karboksylazę acetylo-CoA, a więc i lipo- of lipid metabolism. Trends Biochem Sci 1989; 14;
genezę, dzięki zwiększeniu stężenia cAMP 20. Singh N, Wakil SJ, Stoops JK: On the
question of
i umożliwieniu cAMP-zależnej kinazie białek half-or full-site reactivity of animal fatty acid
unieczynnienie enzymu przez fosforylację. synthetase. J Biol Chem 1984; 259:3605.
Ostatnio opisano AMP-zależną kinazę Wa- Tsukamoto Y et al: The architecture of the fatty acid
tek, która wykrywa stan małej energii w komór- synłhetasecotccia. JBkAChem 1983; 258:15312.
ce, wykazując wrażliwość na zwiększone stęże- Wakil SJ, Stoops JK, Joshi VC: Fatty acid synthesis
nie AMP. Ta nowa kinaza także inaktywuje and its regulation, Annu Rev Biochem 1983; 52:537.
2 Utlenianie kwasów
tłuszczowych: Ketogeneza
4
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE powstawania ciał ketonowych* w wątrobie


(ketoza). Ciała ketonowe są kwasami. Jeżeli są
Kwasy tłuszczowe są utleniane zarówno do wytwarzane w nadmiarze przez długi czas, jak
acetylo-CoA, jak i są syntetyzowane z acetylo-- to ma miejsce w cukrzycy, to mogą być przy-
CoA. Jakkolwiek materiał wyjściowy jednego czyną kwasicy ketonowej (ketoacidosis), która
procesu jest identyczny z produktem drugiego nie leczona może być zgubna w skutkach.
procesu, a chemiczne etapy pośrednie zaan- Ponieważ glukoneogeneza jest zależna od utle-
gażowane w obydwa procesy są porównywalne, niania kwasów tłuszczowych, każde zmniejsze-
to jednak utlenianie kwasów tłuszczowych nie nie ich utleniania prowadzi do hipoglikemii.
jest zwyczajnym odwróceniem ich biosyntezy, Taka sytuacja ma miejsce w różnych stanach
lecz zupełnie odmiennym procesem, zachodzą- niedoboru karnityny lub enzymów istotnych
cym w innym kompartmencie komórki. Od- w utlenianiu kwasów tłuszczowych (np. pal-
dzielenie utleniania kwasów tłuszczowych od mitoilotransferazy karnitynowej), albo pfzy za-
ich biosyntezy umożliwia indywidualną kont- hamowaniu utleniania kwasów tłuszczowych
rolę każdego z tych procesów i ich integrację spowodowanym truciznami (np. hipoglicyną).
z potrzebami tkanki.
Utlenianie kwasów tłuszczowych zachodzi
w mitochondriach. W każdym jego etapie uczes- UTLENIANIE KWASÓW
tniczy pochodna acylo-CoA i każdy etap jest TŁUSZCZOWYCH ZACHODZI
katalizowany przez oddzielny enzym. Koen- W MITOCHONDRIACH
zymami tego procesu są NAD i FAD. W wyni-
ku utleniania kwasów tłuszczowych powstaje Kwasy tłuszczowe są transportowane
ATP. W odróżnieniu od utleniania, biosynteza we krwi jako wolne kwasy tłuszczowe
kwasów tłuszczowych (lipogeneza) odbywa się (WKT, FFA)
w cytozolu. Uczestniczą w niej acylowe pochod- Określenie „wolne kwasy tłuszczowe" (ang.
ne związane z wieloenzymowym kompleksem, free fatty acids) odnosi się do kwasów tłuszczo-
NADP jako koenzym, i jest potrzebny ATP wych, które występują w stanie niezestryfikowa-
oraz jon wodorowęglanowy. Utlenianie kwa- nym. Alternatywnymi skrótami są UFA (ang.
sów tłuszczowych jest procesem aerobowym,
wymagającym obecności tlenu.

ZNACZENIE *W języku polskim określenie „ciała ketonowe"


BIOMEDYCZNE (ketone bodies) było wielokrotnie przedmiotem kry-
tyki. Zastąpiono je określeniem „związki ketonowe",
mając na myśli 3 substancje, tj. aceton, acetooctan
Wzmożone utlenianie kwasów tłuszczowych i p-bydroksymaślan. Określenie „ciała ketonowe"
jest charakterystyczne dla stanu głodzenia i cuk- pozostawiono na wyraźne życzenie Tłumacza (przyp.
rzycy (diabetes mellitits/. Jest ono przyczyną red. i wyd.).
UTLENIANIE KWASÓW TŁUSZCZOWYCH: KETOGENEZA / 261

unesterified fatty acids) lub NEFA (ang. non-- Kwasy tłuszczowe o długim łańcuchu
estenfię.d fatty acids). W osoczu WKT o dłuż- przenikają przez wewnętrzną błonę mi-
szym łańcuchu węglowym są związane z al- tochondrialną jedynie w połączeniu
buminą, zaś w komórkach z białkiem wiążącym z karnityną
kwasy tłuszczowe albo z białkiem Z. W rzeczy- Karnityna (p- hy droksy-y-trimety loamino-
wistości kwasy te nigdy nie występują w stanie maślan), (CH 3 ) 3 N+-CH 2 -CH(OH)-CH 2 -—
„wolnym1'. Kwasy tłuszczowe o krótszym łań- COO~, jest szeroko rozpowszechniona, a
cuchu są lepiej rozpuszczalne w wodzie i wy- szczególnie obficie występuje w mięśniach.
stępują w postaci niezjonizowanych kwasów Jest syntetyzowana z iizyny i metioniny w wąt-
lub anionów kwasu tłuszczowego. robie i nerkach. Aktywacja niższych kwasów
tłuszczowych i ich utlenianie może zachodzić
Kwasy tłuszczowe muszą być w mitochondriach niezależnie od karnityny.
aktywowane, aby mogły być W odróżnieniu od krótkołańcuchowych kwa-
metabolizowane sów tłuszczowych WKT o długim łańcuchu nie
Podobnie jak to ma miejsce z przemianą wnikają do mitocbondriów i nie są utleniane bez
glukozy, kwasy tłuszczowe muszą najpierw uprzedniego przekształcenia w acylo karnityny.
w reakcji z udziałem ATP zostać zamienione
Acylo-CoA + Karnityna--------------------------►
w aktywny metabolit, aby mogły reagować
PALMITOILOTRANSFERAZA
z enzymami odpowiedzialnymi za ich dalszy KARNITYMOWA
metabolizm. W całym szlaku całkowitej de- > Acylo karnityna + CoA
gradacji kwasów tłuszczowych jest to jedyny
etap, który wymaga energii zawartej w ATP.
W obecności ATP i koenzymu A, enzym — syn- Enzym, palmitoilotransferaza karnitynowa 1,
tetaza acylo-CoA (tiokinaza) — katalizuje prze- znajdujący się po wewnętrznej stronie zewnętrz-
mianę kwasu tłuszczowego, tj. wolnego kwasu nej błony mitochondrialnej, katalizuje prze-
tłuszczowego w „aktywny kwas tłuszczowy'*, kształcenie długołańcuchowych acylo-CoA
czyli w acylo-CoA. Reakcja ta jest związana w acylokarnitynę, która przenika do mitochon-
z wydatkiem 1 bogatoenergetycznego wiązania driów, przez co kwasy tłuszczowe stają się
fosforanowego. dostępne dla enzymów szlaku p-oksydacji.
Translokaza karnitynoacylokarnitynowa działa
SYNTETAZA jako błonowy wymienny przenośnik karnityny.
ACYLO-CoA
Transport acy lokami ty ny do wnętrza mito-
Kwas tłuszczowy + ATP + Co A---------------» chondriów jest sprzężony z przeniesieniem
- Acylo-CoA + PP, + AMP 1 cząsteczki karnityny na zewnątrz. W mito-
chondrium acylokarnityna reaguje z CoA,
Obecność pir o fosfatazy nieorganicznej spra- w wyniku czego powstają acylo-CoA i wolna
wia, że aktywacja przebiega do końca dzięki karnityna uwalniane do macierzy mitochond-
ułatwieniu utraty dodatkowego bogatoenerge- riainej. Reakcja ta jest katalizowana przez pal-
tycznego wiązania fosforanowego pirofosfora- m i to i to transfer a «■ ka mity nową II, związaną
nu. W rzeczywistości w czasie aktywacji każdej z wewnętrzną powierzchnią wewnętrznej błony
cząsteczki kwasu tłuszczowego są wiec wydat- mitochondrialnej (ryc. 24-1).
kowane 2 bogatoenergetyczne wiązania fosfora- W mitochondriaeh występuje jeszcze inny
nowe. enzym, acetylotransferaza karnitynowa, katali-
zujący przenoszenie grup acy 1 owych o krótkim
PPi + HaO łańcuchu węglowym między CoA a kamityną.
PIR0FOSFATA2A Funkcja tego enzymu jest niejasna. Jest moż-
NIEORGANICZNA liwe, że ułatwia on transport grup acetyl owych
przez błonę mitochondrialną.
Syntetazy acylo-CoA występują w siateczce
śródplazmatycznej, w obrębie mitochondriów Acetylo-CoA + Karnityna
i na zewnętrznej błonie mitochondrialnej. Opi- ACETYLOTRANSFERAZA
sano kilka syntetaz acylo-CoA. Każda z nich KARNITYMOWA
jest swoista wobec kwasów tłuszczowych Acetylokarnttyna +■ CoA
o określonej długości łańcucha.
262 / ROZDZIAŁ 24

Strona
CoA p-Oksydacja kwasów tłuszczowych
FFA
zewnętrzna polega na kolejnym odczepianiu r
SYNTETAZA
uwalnianiu acetyło-CoA
ACYLO-Co/ł W p-oksydacji (ryc. 24-2) odczepiane są od
ZEWNĘTRZNA ■-tM
BŁONA l.>'£i;.'>j cząsteczek acylo-CoA, począwszy od końca
MITOCHONDFNALNA karbonylowego, reszty dwuwęglowe. Łańcuch
jest rozrywany pomiędzy atomami węgla a (2)
1 p (3) i stąd nazwa ^-oksydacja. Powstające
■ . - . ■ ■ - . . : . . :

Acytokarnltyna
jednostki dwuwęglowe to cząsteczki acetylo-
PALMITOILO- -CoA; tak wiec z palmitoilo-CoA tworzy się
RANSFERAZA S cząsteczek acetylo-CoA.
KARNffY-
NOWAf
W cyklicznej sekwencji reakcji są
RANSLOKAZA, wytwarzane NADH i FADH 2
WEWNĘTRZNA
KARNITYNA-- >ił BŁONA,^. Kilka enzymów, znanych pod zbiorczą na-
ACYLO- MITOCHONDRIALNA zwą „oksydaza kwasów thiszczowych", znaj-
RNITYN
duje się w macierzy mitochondrialnej w pobliżu
PALMITO1LO-
TRANSFERAZA
łańcucha oddechowego (który jest umiejscowio-
Strona
wewnętrzna RNITY-A l l ny w wewnętrznej Honie mitochondrialnej).
Katalizują one utlenianie acyio-CoA do acety-
Karnityna
lo-CoA, co wiąże się z fosforylacją ADP do
A cv I o kar nity na
ATP (ryc. 24-3).
Acylo-CoA
Po wniknięciu reszty acylowej przez wewnęt-
rzną błonę mitochondrialną za pośrednictwem
0-OksydtcJa uktadu transportującego karnitynę i po od-
Ryc. 24-1. Rola karnityny w transporcie długo- tworzeniu acyio-CoA, następuje oderwanie
łańcuchowych kwasów tłuszczowych przez we- 2 atomów wodoru od atomów węgla 2 (a) i 3 (p),
wnętrzną błonę mitochondrialną. Oługołańcucho- katalizowane przez dehydrogenazę acylo-CoA.
wy acylo-CoA nie może przenikać przez wewnętrz- W wyniku tej reakcji powstaje A2-tranj-enoilo-
ną błonę mitochondrialną, ale produkt jego meta- -CoA. Koenzymem tej dehydrogenazy jest fla-
bolizmu, acylokarnityna, ma tę zdolność. woproteina zawierająca FAD jako grupę pro-

CO-S-CoA
Acetylo-
CoA
Kolejne usuwanie jednostek dwuwęglowych
co-s-coA+a

8 CH3-CO-S-CoA
Acetylo-CoA
Ryc. 24-2. Ogólny schemat [i-oksydscji kwasów tłuszczowych.
UTLENIANIE KWASÓW TŁUSZCZOWYCH: KETOGENEZA / 263

Kwas tłuszczowy

CoA-SH ATP

SYNTETAZA
ACYLO-CoA ^ł* AMP-ł- PP,
i. 0
Aoyto-Co* R^CHr *CHrC - S -CoA
(Aktywny Kwas tłuszczowy) i
(zewnętrzna)strona
cytoplazmatyczna
WEWNĘTRZNA BLDNAMITOCHONDHIALNA TRANSPOHTER KARNITYNOWY
(wewnętrzna) strona
mltochoncfrlatna
'CH j -C -
S
-
C
o
A

DEHYDBOGENAZA] (Flawoprotaina)
ACYLO-OoA 2~(P;

-»-H,0
Łańcuch Q
A'-S»n*Enolło-CoA S
R-CH = oddechowy
CoA
H-C-S-

HYDRATAZA H,0
A"ENOILO-CnA

-CoA ?H ł
RJCH-JCH
3 -C- S-
CoA

DEHYDROGENAZA
L( + )-^KYDROKSYACYLO-CoA 3-©
Łańcuch
(4) H,0
«:« oddechow
3
»Xatoacylo-CoA R- y

3-KETOACYLOTIOLAZA CoA-SH
TIOLAZA
2CO,

Ryc. 24-3. [J-Oksydacja kwasów tłuszczowych. Długołańcuchowy acylo-CoA przechodzi cyklicznie przez
reakcje 2-5, a w każdym cyklu jest odczepiany acetylo-CoA działaniem tiolazy (reakcja 5). Gdy pozostanie
reszia acyiowa o długości jedynie 4 atomów węgla, wówczas w reakcji 5 wytwarzają się 2 cząsteczki
acetylo-CoA
264 / ROZDZIAŁ 24

stetyczną. Reoksydacja tej grupy prostetycz- prowadzi do syntezy 5 bogatoenergetycznych


nej przez łańcuch oddechowy wymaga pośred- wiązań fosforanowych (p. rozdz. 14) na każdą
nictwa innej fiawoproteiny nazwanej flawo- z pierwszych 7 cząsteczek acetylo-CoA utwo-
proteiną przenoszącą elektrony. Wysyccnic po- rzonych przez P-oksydację palmitynianu
dwójnego wiązania i wytworzenie 3-hydroksya- ( 7 x 5 = 35), W sumie wytwarza się 8 mol acety-
cylo-CoA odbywa się przez przyłączenie cząste- lo-CoA, z których każdy może dostarczyć 12
czki wody, co katalizowane jest przez enzym wiązań o dużej energii przez utlenienie w cyklu
hydratazę A2-enoilo-CoA. Pochodna 3-hydro- cytrynianowym. Ogółem powstaje więc
ksylowa ulega dalszemu odwodorowaniu na 8 x 1 2 = 96 wiązań bogatoenergetycznych po-
węglu 3 pod wpływem dehydrogenazy L(+)-3-- chodzących z utlenienia cząsteczek acetylo--
hydroksyacylo-CoA, W wyniku tej reakcji po- CoA utworzonych w wyniku rozpadu palmity-
wstaje odpowiedni 3-ketoacylo-CoA. W reakcji nianu. Po odjęciu 2 wiązań bogatoenergetycz-
tej MAD, a nie FAD jest koenzymem uczest- nych na początkową aktywację kwasu tłusz-
niczącym w odwodorowaniu. W końcu 3-ketoa- czowego zysk netto wynosi 129 wiązań bogatoe-
cylo-CoA jest rozrywany w pozycji 2,3 przez nergetycznych na mol utlenionego palmitynia-
tiolazę (3-ketoacylotiolazę aibo poprą wnie: ace- nu albo 129 x 30,5 = 3935 kJ. Swobodna energia
tyl o trans ferazę acetylo-CoA), katalizującą tio- spalania kwasu palmitynowego wynosi 9791
lityczne rozerwanie wiązania z udziałem drugiej kJ/mol, wobec czego w omawianym procesie
cząsteczki CoA. Produktami tej reakcji są acety- przetworzeniu na energię zawartą w bogatoene-
lo-CoA i acylo-CoA zawierający o 2 atomy rgetycznych wiązaniach fosforanowych ulega
węgla mniej niż pierwotna cząsteczka acy-lo- ok. 40% całkowitej energii spalania kwasu
CoA, która uległa utlenieniu. Utworzony w tłuszczowego.
reakcji rozszczepienia acylo-CoA ponownie
wchodzi w szlak oksydacyjny rozpoczynający Kwasy tłuszczowe o bardzo długim
się reakcją 2 (ryc. 24-3), W ten sposób długi łańcuchu są utleniane w
łańcuch kwasu tłuszczowego może zostać cał- peroksysomach
kowicie rozłożony na acetylo-CoA (jednostki W peroksysomach zachodzi zmodyfikowana
C2), Ponieważ acetylo-CoA może być utleniony forma p-oksydacji. Produktami jej są acetylo--
do CO2 i wody w cyklu kwasu cytrynowego CoA i K2O2 (H2O2 powstaje na etapie działania
(który także jest umiejscowiony w mitochond- dehydrogenazy związanej z flawoproteiną).
riach), kwasy tłuszczowe mogą ulegać całkowi- Ten szlak nie jest bezpośrednio powiązany z fos-
temu utlenieniu. forylacją i wytwarzaniem ATP, ale pomaga
utlenić kwasy tłuszczowe o bardzo długim łań-
W wyniku utleniania kwasów cuchu (np. C20) C22). Jest on indukowany przez
tłuszczowych o nieparzystej liczbie spożycie pokarmów o dużej zawartości tłusz-
atomów węgła powstaje cząsteczka czu, a także przez leki o działaniu hipolipemicz-
propionylo-CoA nym, np. klofibrat.
Kwasy tłuszczowe o nieparzystej liczbie ato- Enzymy zawarte w peroksysomach nie ataku-
mów węgla są utleniane w szlaku p-oksydacji ją kwasów tłuszczowych o krótszym łańcuchu.
z wytwarzaniem acetylo-CoA, aż do pozostania Sekwencja P-oksydacji kończy się na
trójwęglowej reszty propionylo-CoA. Ten zwią- oktanoilo--CoA. Grupy oktanoilowe i
zek jest przekształcany do sukcynylo-CoA, me- acetylowe są usuwane z peroksysomów w
tabolitu będącego związkiem pośrednim cyklu postaci oktanoilo-i acctylokamityny, a
cytrynianowego (p. też ryc. 21-2). Wobec tego następnie sa utleniane w mitochondriach.
reszta propionylowa z kwasów tłuszczowych
o nieparzystej liczbie atomów węgla jest jedynym ot- i (o-OKSYDACJA KWASÓW
fragmentem kwasów tłuszczowych, który jest TŁUSZCZOWYCH SĄ
glukogenny. WYSPECJALIZOWANYMI SZLAKAMI

Utlenianie kwasów tłuszczowych Ilościowo p-oksydacja w mitochondriach jest


powoduje powstanie wielu cząsteczek najważniejszym szlakiem utleniania kwasów
ATP tłuszczowych. Jednakże w mózgu wykryto oc--
Transport elektronów w łańcuchu oddecho- oksydację, tj. proces usuwania po 1 atomie
wym ze zredukowanych fiawoproteiny i NAD węgla od karbonylowego końca cząsteczki. Ten
UTLENIANIE KWASÓW TŁUSZCZOWYCH: KETOGENEZA / 265

proces nie wymaga przekształcenia kwasów czowych uwarunkowanym hamowaniem pal-


tłuszczowych w pochodną Co A i nie wiąże się mitoilotransferazy karnitynowej.
z wytwarzaniem bogatoenergetycznych fosfora- Jamajska choroba wymiotna jest spowodowa-
nów. na spożywaniem niedojrzałych owoców drzewa
tó-Oksydacja jest normalnie szlakiem o bar- akee, zawierających toksynę hipoglicyn, która
dzo niewielkim znaczeniu. Uczestniczą w niej inaktywując dehydrogenazę acylo-CoA hamuje
układy hydroksylujące zawierające cytochrom P-oksydację i powoduje hipoglikemię.
P-450 siateczki śródpiazmatycznej. Grupa Acyduria dik ar boksytów a charakteryzuje się
— CH3 jest przekształcana w grupę — CHjOH, wydalaniem &>-dikarboksylowych kwasów
a następnie utleniana do — COOH i w ten 0 długości łańcucha Ce do C,o i hipoglikemią.
sposób powstaje kwas dikarboksylowy. Jest on Jest ona spowodowana brakiem mitochondrial-
utleniany przez B-oksydacje zwykle do kwasów nej dehydrogenazy acylo-CoA swoistej dla sub-
adypinowego (C6) i suberynowego (C8), które stratów o średniej długości łańcucha. Brak tego
są wydalane z moczem. enzymu upośledza p-oksydację, ale wzmaga
(o-oksydację kwasów tłuszczowych o długim
1 średnim łańcuchu, które są następnie
WADLIWE UTLENIANIE KWASÓW skracane
TŁUSZCZOWYCH JEST PRZYCZYNĄ podczas P-oksydacji do kwasów dikarboksyio-
CHORÓB METABOLICZNYCH wych o średniej długości łańcucha i są wydalane
z moczem.
Niedobór karnityny może występować zwła- Choroba Rei suma jest rzadkim zaburzeniem
szcza u noworodków, a szczególnie u wcześ- neurologicznym spowodowanym nagromadza-
niaków. Może on być spowodowany niedo- niem się kwasu fitanowego, powstałego z fitolu,
stateczną biosyntezą karnityny albo jej utratą składnika chlorofilu występującego w pokar-
przez nerki. Utratę może także spowodować mach roślinnych. Kwas fitanowy zawiera grupę
hemodializa lub acyduria spowodowana kwa- metylową przy węglu 3, która blokuje p-ok-
sami organicznymi. Karnityna jest wówczas sydację. U osób zdrowych początkowa a-ok-
wydalana po sprzęgnięciu z kwasami organicz- sydacja usuwa grupę metylową. Osoby z choro-
nymi. W wymienionych stanach zachodzi po- bą Refsuma mają dziedziczną wadę cc-oksyda-
trzeba uzupełnienia karnityny, podobna do cji, która jest przyczyną nagromadzania się
potrzeby uzupełnienia niedoborów witamino- kwasu fitanowego w tkankach.
wych w pokarmach. Objawami niedoboru kar- Zespół Zellwegera {mózgo wo-wątrobo wo-ner-
nityny są: okresowa hipoghkemia, spowodowa- kowy) występuje u osób z rzadko stwierdzanym
na zmniejszoną glukoneogenezą (uwarunkowa- wrodzonym brakiem peroksysomów we wszyst-
ną zmniejszonym utlenianiem kwasów tłusz- kich tkankach. Gromadzą się u nich kwasy
czowych), upośledzona ketogeneza w obecności polienowe C26—C33w tkance mózgowej, gdyż
zwiększonego stężenia WK.T w osoczu, osłabie- nie ma w tej wadzie zdolności do utleniania
nie mięśni oraz spichrzanie Jipidów w tkankach kwasów tłuszczowych o długim łańcuchu w pe-
miąższowych. Leczenie polega na doustnym roksysomach.
podawaniu karnityny. Objawy niedoboru kar-
nityny są podobne do zespołu Reye'a, w którym
stężenie karnityny jest prawidłowe. Przyczyna UTLENIANIE NIENASYCONYCH
zespołu Reye'a jest nieznana. KWASÓW TŁUSZCZOWYCH ODBYWA
Niedobór wątrobowej palmitoilotransferazy SIĘ W ZMODYFIKOWANYM SZLAKU
karnitynowej jest przyczyną hipoglikemii i małe- 8- OKSYDACJI
go stężenia związków ketonowych w osoczu,
podczas gdy niedobór mięśniowej palmitoilo- Nienasycone kwasy tłuszczowe związane es-
transferazy karnitynowej charakteryzuje się nie- trowo z CoA są degradowane przez enzymy
prawidłowym utlenianiem kwasów tłuszczo- uczestniczące normalnie w p-oksydacji, aż do
wych, co powoduje napadów o występujące etapu powstania A3-cn-acylo-CoA albo A4-cis--
osłabienie mięśni i mioglobinurię. Mechanizm acylo-CoA, zależnie od pozycji podwójnego
działania hipoglikemizującego pochodnych sul- wiązania (ryc. 24-4). Pierwszy z tych związków
fonyl o mocznika (gliburyd i tolbutamid) poJega jest izomeryzowany (izomeraza A3-m -+ A2--
min. na zmniejszeniu utleniania kwasów tłusz- trałts-euoilo-CoA) do odpowiedniego etapu A2--
trans-enoUo-CoA p-oksydacji, aby następnie
266 / ROZDZIAŁ 24

cis cis Ryc. 24-4. Kolejność reakcji zachodzących pod-


:-s- czas utleniania nienasyconych kwasów tłuszczo-
wych, np. kwasu finolowego. Kwasy tłuszczowe
Ai-cis lub kwasy tłuszczowe tworzące A*-as-enoi-
Linolalto-CoA
3 cykle /J-oksydacji lo-CoA, wchodzą do szlaku w pokazanym miejs-
3-Acetylo-CoA cu.
cis cis
ulec hydratacji i dalszemu utlenieniu. Każdy
A*-c«-acylo-CoA pozostający w tym szlaku,
tf-cts-Cć-cis-O l«n o Ilo-Co A czego przykładem jest przemiana kwasu linole-
nowego (ryc. 24-4), albo wchodzący w szlak na
IZOMERAZA tym etapie (3-oksydacji jest przekształcany do
A'-cfc (albo A2-(fanj-A+-c/.c-dienoilo-CoA przez dehydro-
genazę acylo-CoA, Ten związek pośredni jest
as
przekształcany do A3-/rans-enoilo-CoA pod
wpływem redukta/y A2-trans-A4-cis-dienoilo--
CoA — enzymu zależnego od NADP. Izo-
meraza A3-c/5-*A;:-ffa«5-enoilo-CoA atakuje
A1- trans~ó?-cts-D leno Ilo-Co A [etap /J-oksydaejl również podwójne wiązanie óP-trcms, powodu-
odpowiadający AMrans-enoilc-CoAi jąc powstanie A2-mzns-enoilo-CoA, związku
pośredniego P-oksydacji.
1 cykl ^-oksydacji
Acetylo-CoA
Mikrosomalna peroksydacja
wielonienasyconych kwasów
cs
' tłuszczowych jest zależna od NADPH
NADPH-zależna peroksydacja nienasyco-
C-S-CoA nych kwasów thaszczowych jest katalizowana
O przez enzymy mikrosomalne. Przeciwutleniacze
A*-//a/7*A4-rfs-Dl8nollo-CoA ^ DEHYDflOGENAZA BHT (butylowany hydroksytoluen) i a-tokofe-
H + +NA0PH-O ACYLO-CoA rol (witamina E) hamują mikrosomalna perok-
sydację lipidów.
. Ał-c/s-Enollo-CoA
REDUKTAZA

KETOGENEZA ZACHODZI WÓWCZAS,


GDY NATĘŻENIE UTLENIANIA
* C-S-CoA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH W
WĄTROBIE JEST DUŻE
A^frans-Enollo-CoA W pewnych warunkach metabolicznych,
IZOMERAZA Ał-c/9- związanych z dużym natężeniem utleniania
{albo A*-irans-ENOILO- kwasów tłuszczowych, wątroba wytwarza zna-
CoA
czne ilości acetooctanu i D(-)-3-hydroksymaś-
O lanii (P-hydroksymaślanu). Acetooctan ulega
// C-S-CoA
ciągłej samoistnej dekarboksylacji, dając ace-
ton. Te 3 substancje są znane pod wspólną
nazwą ciała ketonowe (nazywane także związ-
kami acetonowymi, lub niewłaściwie „ketona-
mi"*) (ryc. 24-5). Acetooctan i 3-hydroksymaś-

4 cykle ^-oksydacji
•J * Termin „ketony" nie powinien byc używany,
ponieważ 3-hydroksymaśIan nie jest ketonem, a we
krwi jest wiele ketonów, które nie są związkami
(ciałami) ketonowymi, np. pirogronian, fruktoza.
4-Aoe(ylo-CoA
UTLENIANiE KWASÓW TŁUSZCZOWYCH: KETOGENEZA / 267

stosunkiem [NAD+] do [NADH], tj. stanem


red.-oks. Stosunek [3-hydroksymaślan]; [aceto-
octan] w krwi waha się w granicach 1:1—10:1.
Stężenie całkowite ciał ketonowych we krwi
dobrze odżywionych ssaków normalnie nie
przekracza 0,2 mmol/L Jest ono nieco większe
O I ICH,-C-CH,-
u przeżuwaczy dzięki tworzeniu 3-hydroksyma-
COO" ślanu z kwasu masłowego (produktu fermen-
Acetooctan DEHYDHOGENAZA tacji w żwaczu) w ścianie żwacza. U człowieka
D(-}3-HYDROKSY- utrata ciał ketonowych z moczem wynosi zwyk-
MAS ŁANOWA le mniej niż 1 mg/24 h. Stany zwiększonego
NADH + H stężenia ciał ketonowych we krwi określa się
jako ketonemię (hiperketonemię), zaś zwięk-
NA D ł szone ich wydalanie z moczem jako ketouuric.
Oba te stany określa się jako ketozę. Kwasy
acetooctowy i 3-hydroksymasłowy są umiar-
kowanie mocnymi kwasami i są zbuforowane,
CH,-CH-CH,-COCT gdy występują we krwi lub w tkankach. Jednak-
że w stanach zwiększonego wydalania nadmia-
DMa-Hydroksyinaślan
ru obu tych związków dochodzi do utraty
Ryc. 24-S. Wzajemne zależności ciał ketonowych. kationu buforującego (pomimo zwiększonego
Dehydrogenaza D(-)-3-hydroksymaślanowa jest wytwarzania amoniaku w nerce). W konsek-
enzymem mitochondrialnym. wencji dochodzi do stopniowego wyczerpania
rezerwy alkalicznej i do rozwoju kwasicy keto-
nowej. Wystąpienie kwasicy ketonowej może
lan są wzajemnie w siebie przekształcane działa- być fatalne w skutkach u chorych z niewyrów-
niem mitochondrialnego enzymu dehydrogena- naną cukrzycą.
zy D(-)-3-hydroksymaślanowej. Równowaga tej
reakcji jest kontrolowana mitochondrialnym

2COi 2CO,

Ryc. 24-6. Powstanie, zużywanie i wydalanie ciał ketonowych. Główny szlak jest zaznaczony ciągłymi
strzałkami
268 / ROZDZIAŁ 24

Najprostsza postać ketozy występuje przy truciu ciążowym u owiec i ketozie u mlecznych
głodzeniu, kiedy dochodzi do wyczerpania się krów. Postacie ketozy pozbawione znaczenia
zapasów węglowodanowych i do zwiększenia chorobowego stwierdza się u osób żywionych
stężenia wolnych kwasów tłuszczowych. Każdy dietą o dużej zawartości tłuszczu oraz po wyko-
inny stan, w którym występuje ketoza, nie różni naniu ciężkiego wysiłku u niektórych osób
się jakościowo od tego modelu metabolicznego, będących na czczo.
ale ilościowo może być tak nasilony, że jest In vivo wątroba wydaje się być jedynym
przyczyną stanów chorobowych obserwowa- narządem u nieprzeżuwaczy wydzielającym
nych np. w cukrzycy {diabetes mellitus), w za- znaczne ilości ciał ketonowych do krwi. Poza-
wątrobowe tkanki zużywają ciała ketonowe czas p-oksydacji, albo jako wynik kondensacji
jako substraty energetyczne. Pozawątrobowe acetylo-CoA (ryc. 24-7). Zaproponowano
źródła ciał ketonowych, występujące u prze- JLszlalagowstawania acetooctapH ? fgetff"^^-
żuwaczy w okresie sytości nie mają znaczącego lo-CoA.?terwszv"z'nicn"ma bvć prosta deacyla-
udziału w powstawaniu ketozy u tych gatun- ■cjąTDrugrszlak (ryc. 24-8) obejmuje kondensa-
ków. cję acetoacetylo-CoA z jeszcze 1 cząsteczką
Wypływ ciał ketonowych z wątroby do tka- acetylo-CoA i wytworzenie HMG-CoA. Reak-
nek pozawątrobowyeh jest wynikiem aktyw- cję tę katalizuje syntaza 3-hydroksy-3-metylo-
nego mechanizmu enzymatycznego pobudzają- glutarylo-CoA. Obecność w mitochondriach in-
cego wytwarzanie ciał ketonowych w wątrobie nego enzymu, liazy 3-hydroksy-3-metyloghtfa-
oraz małej aktywności w tym narządzie en- rylo-CoA, umożliwia odczepienie acetylo-CoA
zymów odpowiedzialnych za ich zużytkowanie. od HMG-CoA z pozostawieniem wolnego ace-
Odwrotna sytuacja ma miejsce w tkankach tooctanu. Atomy węgla odczepione jako cząs-
pozawątrobowych (ryc. 24-6). teczka acetylo-CoA pochodzą z pierwotnej czą-
steczki acetoacetylo-CoA (ryc. 24-8). Obydwa
3-Hvdroksy-3-metyloglutarylo-CoA te enzymy muszą być w ntitochondriach, aby
(HMG-CoA) jest związkiem pośrednim zachodziła ketogeneza. Ma to miejsce jedynie
na szlaku ketogenezy w wątrobie w wątrobie i w nabłonku żwacza.
Enzymy odpowiedzialne za powstawanie Obecnie przeważa opinia, że szlak HMG--
ciał ketonowych są związane głównie z mito- CoA jest główną drogą tworzenia ciał keto-
chondriami. Pierwotnie sądzono, że tylko 1 czą- nowych. Chociaż podczas głodu występuje zna-
steczka acetooctanu może powstać z końco- czne zwiększenie aktywności liazy HMG-CoA,
wych 4 węgli kwasu tłuszczowego podczas jego dane doświadczalne nie sugerują, aby byl to
utleniania. Później, aby wyjaśnić powstawanie enzym ograniczający szybkość ketogenezy.
większych niż równoważne ilości acetooctanu Acetooctan jest przetwarzany do D(-)-3-hyd-
z I cząsteczki kwasu tłuszczowego o długim roksymaślanu przez dehydrogenazę D(-)-3-hyd-
iańcuchu, jak i możliwość tworzenia ciał keto- roksymaślanową, która występuje w mitochon-
nowych 2 kwasu octowego, zaproponowano, driach wielu tkanek, łącznie z wątrobą. D(-)-3--
że jednostki C2 powstające w p-oksydacji mogą Hydroksymaślan jest ilościowo dominującym
ze sobą kondensować, tworząc acetooctan. ciałem ketonowym występującym we krwi
Taki proces może być wynikiem odwrócenia 1 w moczu w ketozie.
reakcji katalizowanej przez tiolazę, w której
2 cząsteczki acetylo-CoA kondensują tworząc Ciała ketonowe są wykorzystywane
acetoacetylo-CoA. Acetoacetylo-CoA, który jako materiał energetyczny przez
jest związkiem wyjściowym do ketogenezy, tkanki pozawątrobowe
mógłby więc powstać albo bezpośrednio pod- Chociaż wątroba jest wyposażona w aktywny
mechanizm enzymatyczny potrzebny do wy-
twarzania acetooctanu z acetoacetylo-CoA, to
raz powstały acetooctan nie może być w zasa-
dzie w wątrobie ponownie reaktywowany.
W cytozolu komórek wątrobowych zachodzi
znacznie mniej aktywny proces biosyntezy cho-
lesterolu, dla którego acetoacetylo-Co A jest
prekursorem. Wszystko to sprawia, że w wąt-
robie przeważa powstawanie acetooctanu nad
jego utylizacją.
W tkankach pozawątrob owych zachodzą
2 reakcje, w których acetooctan jest aktywowa
ny do acetoacetylo-Co A. W jednej z nich uczest
niczy sukcynylo-CoA i enzym transfera/a bursz
tyny ło-CoA-acetoacetylo-Co A. Enzym ten kata
lizuje przeniesienie CoA z sukcynylo-CoA na
acetooctan z wytworzeniem acetoacetylo-Co A
i wolnego bursztynianu.
UTLENIANIE KWASÓW TŁUSZCZOWYCH: KETOGENEZA / 269

CH3COCHaCOO CHaC0O" D(-)-3-HydroksymaśIan może być bezpo-


Acetooctan I średnio aktywowany w tkankach pozawątro-
CH a CO-S-CoA bowych przez odpowiednią syntetazę; jed-
Sukcvnylo-CoA nakże przemiana do acetooctanu z udzia-
CH 3COCH3 CO-S-CoA łem dehydrogenazy D(-)- 3 -hydro ksym a siano-
ITRANSFCRAZACOAI wej i NAD+, z następującą potem aktywacją do
CHaCOO" acetoacetylo-CoA, jest ważniejszą drogą dalszej
i przemiany hydroksymaślanu. Acetoacetylo--
CHaCOO" CoA powstały w tych reakcjach jest rozszcze-
Bursztynian piany do acetylo-CoA działaniem tiolazy i utle-
Acetoa cetylo -CoA niany w cyklu kwasu cytrynowego, jak to
przedstawiono na ryc. 24-7.
Druga reakcja polega na aktywacji acetooctanu Ciała ketonowe są utleniane w tkankach
przez ATP w obecności CoA, katalizowana jest pozawątrobowych proporcjonalnie do ich stę-
przez syntctazę acetoacetjlo-CoA, żenia we krwi. Są one utleniane preferencyjnie
przed glukozą i WKT. Kiedy stężenie ciał
SYNTETAZA
ACETOACETYLO-CoA ketonowych we krwi zwiększa się, zwiększa się
CH 3 COCH ICOO"+ ATP+ CoA- SH
ich utlenianie, aż do stężenia ok. 12 mmol/l,
w którym wysycają one układy utleniające. Gdy
Acetooctan to nastąpi, znaczna ilość pobieranego przez
- CH3COCHJCOSCoA+AMP+ A zwierzę tlenu może być zużywana do utleniania
ceto a c et y I o - C o A ciał ketonowych.

FFA
AT P- v SYNTETAZA
CoA ACYLO-
CoA
AMP+ PPt
Ettryflkacja Tfiacylogilcaro
Acyto-
l fosioiipld
^-Oksydacja CoA
•[AMrtylo-CoA).

|DEACYLAZA|
"7T"
H,0 CoA

SYNTAZA
HMG-CoA
ITPLAZAI 3-HydrDk£y-3-me!
H,O-
\ Pula ylo-
aeetylo-CoA
\ glutar^o-CoA
* (HMG-CoA)

LIAZA
Acetylo-CoA HMG-CoA

I kwasu!
cytrynowego DEHYDROGENAZA D(-)3--
HYDROKEYWASLANOWA

2CO, D(-)3My0roksyfna4ian

Rve. 24-7. Szlak ketogenezy w wątrobie. WKT — wolne kwasy tłuszczowe, HMG — 3-hydroksy-3--
metylogiuiaryl.
270 / ROZDZIAŁ 24

O O
CH J - C- CH J -C- S - CoA HjO 3 -*C- S —Co A
Acetoacetylo-CoA Awtylo-CoA

V
_________
SYNTAZA HMG-CoA

OH O
I li
CH,- C - CHi —C-S-CoA
"Ć H , -* C O O -
3-Hyd ro ksy-3-m styl og! u ta rył o-CoA

LSAZA HMG-CoA

H.-C-S — <
i
CH 3 - C CH 3 -C~S —CoA

Acełooctan Acetylo-CoA

Byc. 24-8. Powstawanie acetooctanu przez pośrednie wytwarzanie HMG-CoA.

Większość danych doświadczalnych prze- KETOGENEZA JEST REGULOWANA


mawia za tym, że kctonemia jest powodowana NA 3 KLUCZOWYCH ETAPACH
raczej nadmiernym wytwarzaniem ciał ketono-
wych w wątrobie niż upośledzonym ich zużywa- 1. Pierwsze miejsce kontroli ketogenezy znaj
niem przez tkanki pozawątrobowe. Wyniki do- duje się w tkance tłuszczowej. Retoza nie wy
świadczeń na szczurach z usuniętą trzustką stąpi in vivo, jeżeli nie ma równoczesnego zwięk
przemawiają jednak za tym, że w ciężkiej cuk- szenia stężenia krążących wolnych kwasów tłu
rzycy ketoza może być pogłębiana zmniejsze- szczowych, które pochodzą z lipolizy triacylo-
niem katabolizowama ciał ketonowych. gliceroli w tkance tłuszczowej. Kwasy tłusz
Przy umiarkowanej ketonemii utrata ciał czowe są prekursorami ciał ketonowych w wąt
ketonowych z moczem stanowi zaledwie niewie- robie. Wątroba zarówno w fazie sytości, jak
lki procent całkowitego ich wytwarzania i utyli- i w czasie głodzenia ma zdolność wychwytywa
zacji. Ponieważ ciała ketonowe zachowują się nia ok. 30% lub więcej kwasów tłuszczowych
w nerkach podobnie jak związki „progowe" (w z krwi docierającej do tego narządu. Przy
rzeczywistości nie istnieje prawdziwy próg ner- dużych stężeniach wolnych kwasów tłuszczo
kowy dla tych metabolitów), przy czym po- wych we krwi ich napływ do wątroby jest
szczególne gatunki i poszczególni osobnicy wy- znaczny. Wobec tego dla kontroli ketogenezy
kazują znaczne różnice indywidualne; ciężkość znacząca jest rola czynników regulujących mobi
ketozy należy oceniać na podstawie nasilenia lizację wolnych kwasów tłuszczowych z tkanki
ketonemii, a nie ketonurii. tłuszczowej (ryc. 24-9).
Podczas gdy utlenianie acetooctanu i D(-)- 2. Losy wychwytywanych przez wątrobę wo
3--hydroksymaślanu w tkankach lnych kwasów tłuszczowych mogą być dwojakie
pozawątrobo-wych przebiega nader sprawnie, po wstępnej ich aktywacji do acylo-CoA. Mogą
utlenianie acetonu in vivo jest raczej trudne. one zostać zestryfikowane, głównie do triacylo-
UTLENIANIE KWASÓW TŁUSZCZOWYCH: KETOGENEZA / 271

gliceroli i fosfolipidów, lub też ulegają fi-ok- mionyeh szczurów, estryfikuje znacznie więcej
sydacji do CO, względnie do związków ketono- kwasów tłuszczowych znakowanych 14C niż
wych. Wydolność estryfikacji, jako czynnika wątroba szczurów głodzonych, w której nie
przeciwketogennego, zależy od dostępności zestryfikowany nadmiar wolnych kwasów tłu-
w wątrobie prekursorów glicerolo-3-fosforanu. szczowych jest utleniany do 14CO;, lub 14C--
Jednak w głodzonych perfundowanych wąt- ciał ketonowych. Te wyniki tych badań
robach dostępność glicerolo-3-fosforanu nie można wyjaśnić tym, że aktywność palmitoilo-
jest czynnikiem ograniczającym estryfikację transferazy I kamity nowej, umiejscowionej
WKT. Nie rozstrzygnięto ostatecznie, czy ta w zewnętrznej błonie mitochondrialnej, reguluje
dostępność w wątrobie jest w ogóle czynnikiem wnikanie grup acylowych o długim łańcuchu do
ograniczającym szybkość estryfikacji. Nie ma wnętrza mitochondriów przed ich fi-oksyda-cją
również pewnych informacji, czy aktywność in (p. ryc. 24-1). Aktywność tego enzymu jest
vivo enzymów uczestniczących w estryfikacji mała w stanie sytości, gdy utlenianie kwasów
jest czynnikiem ograniczającym szybkość tego tłuszczowych jest małe, natomiast duża przy
procesu. Wydaje się, że nim nie jest, gdyż nie głodzeniu, kiedy zwiększa się utlenianie kwasów
zdarza się spichrzanie w wątrobie ani wolnych tłuszczowych. Malonylo-CoA, początkowy me-
kwasów tłuszczowych, ani związków pośred- tabolit w biosyntezie kwasów tłuszczowych (p.
nich na drodze ich estryfikacji (p. ryc. 26-1). ryc, 23-1), którego stężenie zwiększa się w stanie
Używając perfundowanej wątroby wykaza- sytości, jest inhibitorem wymienionej pataitoi-
no, że narząd ten. pochodzący od dobrze kar- lotransferazy, przez co ustaje p-oksydacja.
W warunkach sytości zachodzi więc aktywna
lipogeneza i jest duże stężenie malonylo-CoA,
hamującego palmitoilotransferazę I (ryc. 24--
Trlacyloglioerol
10). Wolne kwasy tłuszczowe, wnikające do
wątroby przy ich małym stężeniu w osoczu, są
niemal w całości estryfikowane do acyl o gliceroli
TKANKA TŁUSZCZOWA
© Llpoliza i wydalane z wątroby do krwi w postaci lipo-
protein o bardzo małej gęstości (VLDL), Na
WKT początku głodzenia, kiedy stężenie wolnych
kwasów tłuszczowych w osoczu się zwiększa,
KREW zahamowana zostaje karboksylaza acetylo--
CoA i stężenie malonylo-CoA się zmniejsza.
WKT W następstwie tego procesu odblokowaniu ule-
ga palmiloilotransferaza kani i ty nowa, co po-
zwala na zwiększenie utleniania acyl o-Co A. Te
zdarzenia nasilają się w stanach głodzenia,
kiedy zmniejsza się stosunek [insulina] / [gluka-
gon], przez co zwiększa się lipoliza w tkance
tłuszczowej, natomiast zahamowaniu ulega ka-
rboksylaza acetylo-CoA w wątrobie (p. ryc.
24-10).
3. Acetylo-CoA, powstały w procesie P-ok-
sydacji, jest utleniany w cyklu kwasu cytryno-
wego albo wchodzi w szlak ketogenezy wy-
Cykl kwasu twarzający ciała ketonowe. Gdy stężenie wol-
cytrynowego nych kwasów tłuszczowych w surowicy się
Ketogeneza zwiększa, wówczas proporcjonalnie więcej kwa-
sów tłuszczowych jest przekształcanych w ciała
CO, ketonowe, a mniej jest utlenianych w cyklu
Ciała ketonowe cytrynianowym do CO7. Proporcja acetylo-CoA,
Ryc. Z4-9. Regulacja ketogenezy. 1-3— 3-węz- napływającego do szlaku ketogenezy i szlaku
łowe etapv szlaku metabolizmu wolnych kwasów utleniania do CO2, jest tak regulowana, że
tłuszczowych (WKT), które dete/minują wielkość całkowita energia swobodna zgromadzona
ketogenezy. ________ _____________ w postaci ATP w wyniku utleniania kwasów
272 / R O ZD ZIA Ł 24

WKT

KREW VLDL

WĄTROBA
WKF
W ęglowodany — »• Acetyto-CoA
ł Estryłlkacja
^ , , A c y lo -C o A Acytagllcerole
KARBOKSYLAZA ---------------------------------------------
ACETYLD-CoA

Insulina Cylosol
Glukagon

Matonylo-CoA
__________________ PALMITOILOTRANSFERAZA

O. KARNITYNOWA I
.Acylo-CoA
[ 0-Oksydacja

Milochondrlum
A ootylo-C oA —

Ketoganeza

Ciała ketonowe

Ryc. 24-10. Regulacja utleniania dtugołańcuchowych kwasów tłuszczowych w wątrobie. WKT —wolne
kwasy tłuszczowe, VLDL — lipoproteiny o bardzo malej gęstości. Dodatnie (©) i ujemne (©) efekty
regulacyjne są przedstawione przerywanymi liniami, a przepływ substratów iiniami ciągłymi.
________________________________________________________________________________________

tłuszczowych pozostaje stalą. Całkowitemu utle- nych fosforylacji, bez zwiększenia całkowitego
nieniu 1 mol palmil ynianu towarzyszy wytwarza- wydatku energetycznego.
nie netto 129 mol ATP, gdy proces ten zachodzi Wysuwano kilka innych hipotez w celu wyja-
poprzez ft-oksydację i wytworzenie CO^ w cyklu śnienia przełączania utleniania kwasów tłusz-
kwasu cytrynowego (p. wyżej). Jeżeli końcowym czowych ze szlaku prowadzącego do CO2 na
produktem przemiany palmitynianu jest acetooc- szlak ketogenezy. Teoretycznie zmniejszenie
tan ilość powstałego ATP wynosi tylko 33 moi. stężenia szczawi o octanu, zwłaszcza w mito-
Ilość powstającego ATP zmniejsza się nawet do chondriach, mogłoby zmniejszać zdolność cyk-
21 mol, gdy produktem końcowym jest 3-hydro- lu kwasu cytrynowego do metaboltzowania
ksymaśtan. Ketogeneza może więc być uważana acetylo-CoA. Takie zmniejszenie może się zda-
za mechanizm, który umożliwia wątrobie utle- rzać wtedy, kiedy dochodzi do zwiększenia
nienie zwiększających się ilości kwasów thisz- stosunku [NADH] / [NAD+], spowodowanego
czowych w układzie skojarzonych oksydacyj- intensywniejszą p-oksydacją. Krebs sugerował,
UTLENIANIE KWASÓW TŁUSZCZOWYCH: KETOGENEZA / 273

że wzmożona glukoneogeneza, na szlaku której Debeer LJ, Mannaerts GP: The mitochondrial and
występuje także szczawiooctan, jest przyczyną peroxisomal pathways of fatty acid oxidation in rat
zmniejszenia stężenia tego związku, co może liver. Diabete Metab (Paris) 1983;9;134. Mayes
być powodem ciężkich postaci ketozy występu- PA, Laker ME: Regulation of ketogenesis in
jącej w cukrzycy, a także ketozy u bydła. the liver. Biochem Soc Trans 1981;9:339,
McGarry JD, Foster DW: Regulation ofhepatic fatty
Jednakże Utter i Keech wykazali, że karbok- acid oxidation and ketone body production. Annu
sylaza pirogronianowa, katalizująca przemianę Rev Biochem 1980;49:395. Pandę SV, Parvin R:
pirogronianu w szczawiooctan, jest aktywowa- Page 143 in: Carnitine Biosyn-
na przez acetylo-CoA. Wynika stad, że w razie thesis, Metabolium. and Functions, Frenkel RA,
występowania znacznych ilości acetyl o-Co A są McGarry JD (editors). Academic Prcss, 1980.
niezbędne dostatecznie duże ilości szczawiooc- Schulz H: Oxidation of fatty acids. Page 116 in:
tanu w celu zainicjowania reakcji kondensacji, Biochemistry ofLipids and Membranes. Vance DE,
rozpoczynającej cykl kwasu cytrynowego. Vance JE (editors). Benjamin/Cummings, 19S5.
Various authors: In: Tke Metabolit- Basia of Inherited
Disease, 6th ed. Scriver CR et ul (editors).
PIŚMIENNICTWO McGraw-Hill, 1989. Vianey-LiaudCetal:
Theinborn errorsofmitochon-
Boyer Pd (editor): The Enzymes, 3rd ed. Vol 16 of driai fatty acid osidation. / Inher Metab Dis
Lipid Enzymology. Academic Press, 1983, 1987;1O: Suppl 1:159.

1S — Biochemia
2 Metabolizm nienasyconych
kwasów tłuszczowych
5 i eikozanoidów
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE adenylanowej, np. 1) w regulacji agregacji pły-


tek krwi oraz 2) w hamowaniu działania hor-
W porównaniu z roślinami tkanki zwierzęce monu antydiuretycznego w nerkach. Leuko-
mają ograniczoną zdolność desaturacji kwasów trieny mają właściwości kurczenia mięśni gład-
tłuszczowych. Stwarza to konieczność przyj- kich, a także właściwości chemotaktyczne, co
mowania w pokarmie pewnych wielo nienasyco- sugeruje, że mogą one odgrywać ważną rolę
nych kwasów tłuszczowych głównie pochodze- w reakcjach alergicznych i zapalnych. Mieszani-
nia roślinnego. Te egzogenne kwasy tłuszczowe nę leukotrienów zidentyfikowano jako wolno
umożliwiają powstawanie ikozanowych (C20) reagującą substancję anafilaksji (SRS-A). Przez
kwasów tłuszczowych, z których pochodzą zmianę proporcji różnych wielo nienasyconych
związki znane jako eikozanoidy. Należą do nich kwasów tłuszczowych w diecie jest możliwe
prostaglandyny, tromboksany i leukotrieny. wpływanie na typ syntetyzowanych eikozanoi-
dów. Wskazuje to na możliwość wpływania na
przebieg choroby przez zmiany składu diety.
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE
Zawartość nienasyconych kwasów tłuszczo- NIEKTÓRE WfELONIENASYCONE
wych w tłuszczu wyznacza jego temperaturę KWASY TŁUSZCZOWE NIE MOGĄ
topnienia, a więc i jego płynność. Fosfolipidy BYĆ SYNTETYZOWANE PRZEZ SSAKI
błony komórkowej również zawierają nienasy- I SĄ NIEZBĘDNYMI SKŁADNIKAMI
cone kwasy tłuszczowe istotne do utrzymania POKARMU
odpowiedniej płynności błony. Duży stosunek
stężenia wielo nie nasyconych kwasów tłuszczo- Niektóre długołańcuchowe nienasycone
wych do nasyconych (stosunek P:S) w pokar- kwasy tłuszczowe, mające znaczenie metaboli-
mach jest ważnym czynnikiem do zmniejszenia czne u ssaków, przedstawiono na ryc. 25-1.
stężenia cholesterolu w surowicy krwi za pomo- (Przegląd nazewnictwa kwasów tłuszczowych
cą diety i uważa się, że działa korzystnie w zapo- omówiono w rozdz. 16).
bieganiu chorobie niedokrwiennej serca. Pro- Inne C20 kwasy polienowe, kwasy C22 i C2A
staglandyny i tromboksany są miejscowymi można również znaleźć w tkankach. Mogą one
hormonami, które w miarę potrzeby są szybko powstawać z kwasów olejowego, linolowego
syntetyzowane i działają blisko miejsca swojej i a-linolenowego przez elongację łańcucha. Na-
syntezy, Niesteroidowe Leki przeciwzapalne, ta- leży zauważyć, że wszystkie podwójne wiązania
kie jak kwas acetylosalicylowy, działają na w naturalnie występujących kwasach tłuszczo-
zasadzie hamowania syntezy prostaglandyn. wych mają konfigurację cis.
Prostaglandyny odgrywają fizjologiczną rolę Kwasy palmitoolejowy i olejowy nie należą
głównie jako modulatory aktywności cyklazy do kwasów egzogennych, ponieważ tkanki są
METABOLIZM NIENASYCONYCH KWASÓW TŁUSZCZOWYCH I EIKOZANOIDÓW / 275

rych wiadom o,że są niezbędnym i składnikam i


/WWVW\ COOH pożywienia dla wielu gatunków zwierząt, łącznie
16 9 z człowiekiem i muszą być dostarczane z pokar
Kwas palmltoolejowy (a> 7, 16:1 A") mem; nazywa się je przeto egzogennymi kwasa
Kwas olejowy (w 9,18:1, A") mi tłuszczowymi. Kwas linolowy nie jest syn
tetyzowany u człowieka i dlatego musi być
COOH dostarczany w gotowej postaci w pożywieniu.
Kwas arachidonowy może być jednakże wy
twarzany z kwasu linolowego u większości
ssaków (p. ryc. 25-4). U zwierząt podwójne
wiązanie może być wprowadzane do pozycji A4,
AAAAAAA/ COOH A5, A6 i A9 (licząc od końca karboksylowego; p.
rozdz. 16), ale nigdy poza pozycję A9. Odmien
nie jest u roślin, które są zdolne do wprowadza
*Kwas llnolawy {as 6, 18:2, nia nowych podwójnych wiązań w pozycje As,
A9, A12 i A15 i wobec tego mogą syntetyzować
egzogenne (niezbędne w pokarmie zwierzęcym)
/WWWWNA COOH kwasy tłuszczowe.
18 15 12 9
'Kwas «-llno(enowy (a» 3, 18:3, £*■*«) COOH Stearoito-CoA + Enzym

20
'Kwas arachidonowy (co 6, 20:4,
THANSFERAZ
A
ACYLOWA CoA-SH

' C O OH

Kwas elkozapenlaenowy (m 3, 20:5, A**"' 1t1T


) Stearollo-Enzym

Byc. 25-1. Budowa niektórych nienasyconych Cytbs * .


kwasów tłuszczowych. Chociaż atomy węgla są HYDROKSYUKZA
numerowane konwencjonalnie, tzn. od węgla kar- NAD+
boksylowego, liczby poprzedzone grecką literą at
(np. to7 w kwasie palmitoolejowym) oznaczają
Hyd roksyslearoilo-Enzym
pozycje liczoną od odwrotnego końca {końcowej
grupy metylowej) cząsteczki. Informacja zawarta
w nawiasach wskazuje, że np. kwas a-linolenowy
ma podwójne wiązania począwszy od C3, licząc od
końca metylowego, ma 18 atomów węgla i 3 po- HYDRATAZA
dwójne wiązania oraz że te podwójne wiązania są
umiejscowione przy 9,12 i 15 atomie węgla, licząc
od końca karboksylowego. Znak * oznacza, że dany
związek jest „egzogennym kwasem tłuszczowym". Olallo-Enzym

zdolne do wprowadzania podwójnego wiązania


w pozycji A9 do odpowiedniego nasyconego
TRANSFEHAZA
kwasu tłuszczowego. Doświadczenia ze znako- ACYLOWA
wanym kwasem palmitynowym wykazały, że
znacznik łatwo pojawia się w kwasie palmito-
otejowym i olejowym, ale nie ma go w kwasach
Oleilo-CoA + Enzym Ryc 25-2. Uktad
linolowym, ot-linolenowym ani arachidonowym.
Są one jedynymi kwasami tłuszczowymi, o któ- mikrosomalnej A9-desaturazy.

276 / ROZDZIAŁ 25

MONONIENASYCONE KWASY W SYNTEZIE


TŁUSZCZOWE SĄ SYNTETYZOWANE WIELONIENASYCONYCH KWASÓW
PRZEZ UKŁAD A9-DESATURAZY TŁUSZCZOWYCH UCZESTNICZĄ
UKŁADY ENZYMATYCZNE
Uważa się że wiek tkanek, łącznie z wątrobą, DESATURAZY 1 ELONGAZY
ma zdolność tworzenia mono nienasyconych
kwasów tłuszczowych z odpowiednich kwasów Dodatkowe wiązania podwójne, wprowadza-
nasyconych. Pierwsze podwójne wiązanie jest ne do istniejących już niononienasyconych kwa-
wprowadzane do nasyconego kwasu tłuszczo- sów tłuszczowych, zawsze (z wyjątkiem bak-
wego niemal zawsze w pozycji A9. Układ en- terii) są od siebie przedzielone grupą metyleno-
zymatyczny — A9-desaturaza — (ryc. 25-2) wą. U zwierząt dodatkowe wiązania podwójne
w siateczce śródplazmatycznej katalizuje prze- są zawsze wprowadzane między istniejące po-
kształcenie palmitoilo-CoA w palmitooleilo-- dwójne wiązanie a grupę karhoksyIową, ale u roś-
CoA albo stearoilo-CoA w oleilo-CoA. Do lin mogą być wprowadzane między istniejące
reakcji jest niezbędny tlen oraz NADH albo wiązanie podwójne i węgiel to (koniec metylo-
NADPH. Enzymy uczestniczące w tej reakcji wy). Ponieważ zwierzęta mają A9-desaturazę,
wydają się być typowymi enzymami układu są one zdolne do kompletnej syntezy rodziny a>9
monooksygenazy zawierającego cytochrom b; (kwasu olejowego) nienasyconych kwasów tłu-
(hydroksylaza). szczowych przez kombinację elongacji i desatu-

ELONGAZA | ELONGAZA
A'-DE5ATURAZA A'-DESATURAZA
Kwas A'-DESATURAZA
olejowy
18:1 - 18:2 ■ 20:2 22:4
Rodzlna . 20i3-----------^ 22:3

'
ELONGAZA \
20:1
ELONGAZ
A Spichrza nie przy
22:1 niedoborze kwasów

A
tłuszczowych egzogennych
B_0NGAZA

i 24:1

Rodzina Kwas lin o Iowy


18:2-------.— 18:3 -20:3 -20:4 22:5
ELONGAZA

20:2
/e

Rodzina
Kwas a-llnolenowy
(D 3
18:3 18:4 20:4 20:5 -*- 22:5 • 22:6
---------------------------
1

Ryc. 25-3. Biosynteza wielonienasyconych kwasów tłuszczowych rodzin u9, w6 oraz co3. Każdy z etapów
jest katalizowany przez mikrosomalne układy elongacji albo desaturacji. Ilość wielonienasyconych
kwasów tłuszczowych »9 staje się znacząca jedynie wówczas, gdy kwasy linolowy i ot-linolenowy zostają
wyłączone z diety. Dzieje się tak dlatego, że każda z przedstawionych serii współzawodniczy o te same
układy enzymatyczne, a powinowactwa zmniejszają się począwszy od mZ aż do <»>9. © —■ hamowanie.
METABOLIZM NIENASYCONYCH KWASOW TŁUSZCZOWYCH I EIKOZANOIDÓW / 277

Llnolelto-CoA (A^-oktadefcadfenolto-CoA)
Oj + NADH + H + ,

y-Lfnoteno(to-CoA(4**"-aktadekatrlenollo-CoA)

(Malonyto-CoA, NADPH)

C-S — CoA

Arachldonollo-CoA (A""'1*-«lkozatetraenollo-CoA)

Ryc. 25-4. Przemiana kwasu linolowego do arachidonowego. U kotów nie zachodzi ta przemiana, gdyż
nie mają one A6-desaturazy i muszą wobec tego otrzymywać arachidonian z pokarmem._____________

racji łańcucha (ryc. 25-3). Ponieważ jednak nie w mikrosomalnym układzie elongacyjnym (p.
są one zdolne do syntetyzowania ani kwasu str. 257). W wyniku tych reakcji powstaje
linolowego ((06), ani a-linolenowego (co3), gdyż ikozatrienian (dihomo-y-linolenian), który
nie mają potrzebnych do tego odpowiednich przez dalsze odwodorowanie tworzy arachido-
desaturaz, te kwasy muszą być dostarczone nian. Układ odwodorowujący jest podobny do
w pokarmach, aby mogła zachodzić synteza tego, który opisano powyżej dla nasyconych
innych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych kwasów tłuszczowych. Z powyższego wynika,
rodziny w6 i o>3. Linolenian może być przemie- że przy dostatecznej podaży kwasu liścio-
niony w arachidonian (ryc. 25-4). W szlaku tym wego kwas arachidonowy przestaje być kwasem
dochodzi najpierw do odwodorowania estru egzogennym.
kwasu linolowego z CoA i utworzenia Y-linole- Aktywność układu desaturacji i eiongacji jest
nianu, po czym następuje dodanie jednostki znacznie zmniejszona w stanie głodzenia i przy
dwuwęglowej przez przyłączenie malonylo-CoA braku insuliny.
278 / ROZDZIAŁ 25

OBJAWY NIEDOBORU WYSTĘPUJĄ lipidów. Objawów takich nie stwierdzono u do-


WÓWCZAS, GDY BRAK JEST W rosłych pozostających na zwykłej diecie. Jednak
POKARMACH EGZOGENNYCH u dzieci otrzymujących pożywienie ubogie
KWASÓW TŁUSZCZOWYCH (EFA) w tłuszcze obserwowano zmiany skórne, które
ustępowały po podaniu linolenianu. Niedobory
W 1928 r. Evans i Burr zauważyli, że szczury dające się przypisać brakowi egzogennych kwa-
karmione oczyszczoną dietą bezlipidową, do sów tłuszczowych, łącznie z kwasem a-linoleno-
której dodano witaminę A i D, wykazują zmnie- wym mogą wystąpić także u chorych żywionych
jszone tempo wzrostu i upośledzoną reproduk- przez dłuższy czas dożylnie płynami z małą
cję. Późniejsze prace wykazały, że ten zespół zawartością egzogennych kwasów tłuszczo-
niedoboru można wyleczyć przez dodanie do wych. Temu niedoborowi można zapobiec
diety kwasów linolowego, a-linolenowego i ara- przez podawanie egzogennych kwasów tłusz-
chid ono wego. Dalsze objawy zespołu niedoboru czowych w ilości 1—2% całkowitego zapo-
egzogennych kwasów tłuszczowych to łuszczą- trzebowania energetycznego.
ca się skóra, martwica ogona i uszkodzenie
układu moczowego, ale choroba nie jest śmier- Kwasy tłuszczowe o konfiguracji trans
telna. Leczące ten zespół kwasy tłuszczowe mogą konkurować z kwasami
występują w dużym stężeniu w różnych olejach tłuszczowymi cis
roślinnych (p. str. 175), a w niewielkich tylko Śladowe ilości nienasyconych kwasów tłusz-
ilościach w produktach zwierzęcych. czowych o konfiguracji trans powstają w tłusz-
Funkcje egzogennych kwasów tłuszczowych czach przeżuwaczy, gdzie występują dzięki dzia-
wydają się być różnorodne, chociaż niezbyt łaniu mikroorganizmów znajdujących się
dobrze określone, z wyjątkiem znaczenia, jakie w żwaczu. Obecność dużych ilości trans niena-
mają w tworzeniu prostaglandyn i leukotrie- syconych kwasów tłuszczowych w częściowo
nów. Egzogenne kwasy tłuszczowe występują uwodorowanych olejach roślinnych (np. wmar-
w strukturalnych lipidach komórki i mają zna- garynie) nasuwa wątpliwości odnośnie do bez-
czenie w utrzymaniu strukturalnej integralności pieczeństwa ich stosowania jako dodatków po-
błon mitochondrialnych. karmowych. Skutki długotrwałego ich spoży-
Kwas arachidonowy występuje w błonach wania przez ludzi są trudne do ocenienia, cho-
komórkowych i stanowi 5—15% wszystkich ciaż już od wielu lat są one składnikami poży-
kwasów tłuszczowych w fosfolipidach. Kwas wienia człowieka. W czasie autopsji w tkankach
dokozaheksaenowy (DHA: a>3,20:6), który jest człowieka stwierdza się do 15% nienasyconych
syntetyzowany z kwasu a-linolenowego lub kwasów tłuszczowych o konfiguracji trans. Do-
otrzymywany bezpośrednio z tłuszczu ryb, wy- tychczas nie opisano poważnych ujemnych sku-
stępuje w dużych stężeniach w siatkówce, korze tków ich występowania. Są one metabolizowa-
mózgu, w jądrach i w spermie. DHA jest przede ne raczej w sposób bardziej podobny do nasyco-
wszystkim potrzebny do rozwoju mózgu i jest nych kwasów tłuszczowych niż do cis nienasy-
dostarczany poprzez łożysko i z mlekiem. conych. Może to być spowodowane ich podob-
Aby spełnić wiele funkcji strukturalnych eg- ną prostolań cuch ową konformacją (p. rozdz.
zogenne kwasy tłuszczowe występują w fos- 16). Wielonienasycone kwasy tłuszczowe o kon-
folipidach głównie w pozycji 2. W niedoborze figuracji trans nie mają działania egzogennych
egzogennych kwasów tłuszczowych endogenne kwasów tłuszczowych. Mogą one antagonizo-
polienowe kwasy tłuszczowe z rodziny 0)9 za- wać metabolizm tych ostatnich, pogłębiając
stępują egzogenne kwasy w fosfolipidach w in- niedobór egzogennych kwasów tłuszczowych.
nych złożonych lipidach i w błonach. Takim
polienowym kwasem tłuszczowym jest kwas Nieprawidłowy metabolizm
Ai'811ikozatrienowy (ryc. 25-3). Oceny stopnia egzogennych kwasów tłuszczowych
niedoboru egzogennych kwasów tłuszczowych występujący w niektórych chorobach
można dokonać, oznaczając stosunek stężenia Poza niedoborem egzogennych kwasów tłu-
trienów do tetraenów (arachidonianu) w oso- szczowych i zmianami w proporcji zawartości
czu. poszczególnych wielonienasyconych kwasów
U ludzi spożywających pokarmy pozbawione tłuszczowych, spowodowanym długotrwałym
egzogennych kwasów tłuszczowych zauważono wadliwym odżywianiem, nieprawidłowy meta-
zmiany skórne oraz upośledzenie transportu bolizm egzogennych kwasów tłuszczowych
METABOLIZM NIENASYCONYCH KWASÓW TŁUSZCZOWYCH I EIKOZANOIDÓW / 279

stwierdzono u chorych z torbielowatym włók- Arachidonian, zwykle pochodzący z pozycji


nieniem trzustki, w acrodermatitis enteropa- 2 fosfatydylodiacylogliceroli błon plazmatycz-
thtca, zespole wątrób owo-nerkowym, zespole nych w wyniku działania fosfolipazy A2 (p. ryc.
Sjógrena-Larssona, wieloukładowym zwyrod- 26-5), jest substratem do syntezy PG2, TXj oraz
nieniu nerwów, chorobie Crohna, marskości LT4. Szlaki ich metabolizmu są różne. Biosyn-
wątroby, alkoholizmie oraz zespole Reye'a. teza PG i TX2 (prostanoidów) współzawodniczy
Duże stężenie polienowych kwasów tłuszczo- 0substrat, tj. arachidonian, z syntezą serii LT4.
wych o bardzo długim łańcuchu węglowym Te 2 szlaki są znane jako szlaki cyklooksygenazy
stwierdzono w mózgu chorych z zespołem Ze- 1lipooksygenazy (ryc. 25-5).
llwegera (p. str. 265). Spożywanie pokarmów Istnieją 3 grupy eikozanoidów (każda zawie-
o dużym stosunku P;S (wielonienasycone : na- rająca PG, TX i LT) syntetyzowane odpowied-
sycone kwasy tłuszczowe) zmniejsza stężenie nio z 3 egzogennych kwasów tłuszczowych:
cholesterolu surowicy, zwłaszcza cholesterolu linolanu, arachidonianu i a-Hnolenianu (ryc. 25--
LDL. Jest to korzystne z punktu widzenia relacji 6).
zachodzącej między stężeniem cholesterolu w su-
rowicy a chorobą niedokrwienną serca.
SZLAK CYKLOOKSYGENAZY JEST
ODPOWIEDZIALNY ZA BIOSYNTEZĘ
EIKOZANOIDY POWSTAJĄ PROSTANOIDÓW
Z C3O-WIEL0NIENASYC0NYCH
KWASÓW TŁUSZCZOWYCH Biosynteza prostanoidów (ryc. 25-7), podczas
której dochodzi do zużycia 2 cząsteczek O2, jest
Arachidonian i niektóre inne C10 kwasy katalizowana przez syntazę endoperoksydu pro-
tłuszczowe, z wiązaniami podwójnymi poprze- staglandyny, wykazującą 2 oddzielne aktywno-
dzielanymi grupami metylenowymi, są źródłem ści enzymatyczne, cyklooksygenazy i peroksyda-
powstawania eikozanoidów, fizjologicznie i far- zy. Produkt szlaku cyklooksygenazy, endopero-
ma kologicznie czynnych związków znanych ja- ksyd (PGH), jest przemieniany do prostagJan-
ko prostaglandyny (PG), tromboksany (TX) dyn D, E i F, a także do tromboksanu (TXA 2)
i leukotrieny (LT) (p. rozdz. 16). i prostacykliny (PGI2). Każdy rodzaj komórki

FoEtolipId błonowy Różne bodźce,


np. anglotensyna
II, twadyktntna.
adrenalina,
FOSFOLIPAZA irombina
A,

KortykoBteroltJy
Arachidonian przeciwzapalne

UPOKSYGENA2A Kwas
acetylosalicylowy
Indomstacyna
Leukotrieny
Prostaglandyny
i tromboksany

Ryc. 25-5, Przemiana kwasu arachidonowego do prostaglandyn i tromboksanów szlakiem cyklook-


sygenazy oraz do leukotrienów szlakiem I i po k sygenazy. Na rycinie pokazano, dlaczego steroidy, które
hamują całkowite wytwarzanie eikozanoidów, są lepszymi czynnikami przeciwzapalnymi niż kwas
acetylosalicylowy i podobne do niego leki, które hamują tylko szlak cyklooksygenazy. Uważa się, że
steroidy przeciwzapalne hamują fosfolipazę Az przez to, że indukują inhibitorowe białko lipokortynę.
280 / ROZDZIAŁ 26

Pokarm

Llinolan

Pros!anofdy;:
POD,
PGE,

LTD,

I-2H
y-Unolenian

J+2C
COOH
8,11,14-
Eikozatrienoart (d th
omo-y-l in ols n ian)

Ei kc zatet raanoan GRUPA3


|+2C Prostanoidy;
Oktadekatettaenaan . PGD ,
PGE,
T-2H
-COOH .__----- PG133
ot-Linolenian -2H TXAj,
Leukatrieny
5 8, 11, 14, 17--
Elkozape nlaen o a n LTCS
©

Dieta
c
Ry - 25-6. 3 grupy eikozanoidów i ich biosyntetyczne pochodzenie. PG — prostaglandyna, PGI
— prostacykltna, TX — tromboksan, LT — leukotrien, 1 —szlak cyklooksygenazy, 2—szlak Itpotcsygenazy
Indeks we frakcji dolnej oznacza całkowitą liczbę podwójnych wiązań w cząsteczce i serię, do której ten
związek należy.

wytwarza tylko 1 typ prostanoidu. Kwas acety- biosyntezę prostagłandyn. Rola egzogennych
losalicylowy hamuje cyklooksygenazę i podob-
nie działa indometacyna.

Aktywność egzogennych kwasów


tłuszczowych jest skorelowana z
wytwarzaniem prostagłandyn
Jakkolwiek istnieje znaczna korelacja między
aktywnością poszczególnych egzogennych kwa-
sów tłuszczowych a ich zdolnością do prze-
kształcania się w prostaglandyny nie wydaje się,
aby egzogenne kwasy tłuszczowe wywierały
wszystkie swoje fizjologiczne efekty przez
kwasów tłuszczowych w powstawaniu błon nie
ma związku z tworzeniem prostagłandyn. Pod
wpływem prostagłandyn nie dochodzi do cofa-
nia się objawów niedoboru egzogennych kwa-
sów tłuszczowych zaś zespół niedoboru egzo-
gennych kwasów tłuszczowych nie jest spowo-
dowany dhigo trwałym hamowaniem syntezy
prostagłandyn.

Cyklooksygenaza jest „enzymem


samobójczym"
„Wyłączenie" syntezy prostagłandyn zacho-
dzi częściowo dzięki godnej uwadze właściwości
cyklooksygenazy, mianowicie enzym ten wyka-
METABOLIZM NIENASYCONYCH KWASOW TŁUSZCZOWYCH I EIKOZANOIDÓW / 281

COOH

Ryc. 26-7.
Przemiana kwasu
Kwas arachidonowego do
9 acetylosalicylowy prostaglandyrt i
Indomalacyna tromboksanów serii 2. PG —
prosta-glandyna, TX
— tromboksan, PGI —
prostacyklina, HHT —
STNTETAZA
PROSTACYKLINOWA

COOH

SYNTETAZA
TROMBOKSANOWA

COOH

hydroksyheptadekatrienoan. * Obydwie te aktywności są związane z jednym enzymem — syntazą


endoperoksydów prostaglandyn owych. Podobne przemiany zachodzą z prostaglandynami i
tromboksanami serii 1 i 3.

zuje 2dolność katalizowania samozagłady, czyli Tromboksany i prostacykliny są więc antagoni-


jest ona „enzymem samobójczym". Inaktywa- stami. Niewielką zapadalność na choroby serca,
cja raz powstałych prostaglandyn jest szybka. występowanie zmniejszonej agregacji płytek
Przyczyną tego jest prawdopodobnie obecność i przedłużonego czasu krzepnięcia u grenlandz-
w większości tkanek ssaków dehydrogenazy 15- kich Eskimosów przypisuje się dużemu spoży-
hydroksyprostag landy nowej. Wykazano, że ciu olejów rybnych zawierających kwas tłusz-
zablokowanie tego enzymu sulfasalazyną lub czowy 20:5 w3 (EPA albo kwas ikozapentaeno-
indometacyną może przedłużyć biologiczny wy), który jest wyjściowym związkiem do syn-
okres póltrwania prostaglandyn w organizmie. tezy serii 3 prostaglandyn (PG3) oraz trombok-
sanu TX3 (ryc. 25-6). PG3 i TX3 hamują
Prostanoidy są substancjami o uwalnianie arachidonianu z fostblipidów i two-
dużej aktywności biologicznej rzenie PG2 oraz TX2. PGI3 ma takie samo silne
Tromboksany są syntetyzowane w płytkach działanie przedwagregacyjne płytek krwi jak
krwi. Przy uwolnieniu powodują skurcz PGI2, natomiast TXA3 jest słabszym czynni-
naczyń i agregację płytek. Prostacykliny (PGI2) kiem agregującym płytki krwi niż TXA2. W re-
są wytwarzane przez ściany naczyń krwionoś- zultacie przeważa więc działanie hamujące agre-
nych i są silnymi inhibitorami agregacji płytek. gację płytek krwi. Ponadto w osoczu Eskimo-
282 / ROZDZIAŁ 25
COOH
Gtlcyna

Kw as gluta m ino w'---------*


y — +-J ^^
COOH
fl OH

EJ COOH
Leukotrlen C,
Ryc. 25-8. Przemiana kwasu arachido-
nowego do feukotrienów serii 4 szlakiem
lipoksygenazy HPETE — hydroperoksy-
eikozatetraenoan, HETE — hydroksyei-
NH,1 kozatetraenoan. Niektóre podobne prze
A Cystelna miany zachodzą z leukotrienami serii
3 i 5. 1 — Peroksydaza, 2 — epok-
o s sydohydrolaza leukotrienu A,, 3 —
OH COO S-transferaza glutationowa; 4 — y-glu-
tamylotransferaza, 5 — dipeptydaza cys-
Leukotrion teinyłoglicynowa. ______
H
D,
Leukotrlen E,

Glleyna
METABOLIZM NIENASYCONYCH KWAS0W TŁUSZCZOWYCH I EIKOZANOIDOW / 283

sów stwierdza się małe stężenia cholesterolu, pujące potem odczepienie glutaminianu i glicy-
triacylogliceroli, LDL i VLDL, natomiast zwię- ny powoduje kolejno powstanie leukotrienu D4
kszone stężenie lipoprotein o dużej gęstoś- i leukotrienu E4.
ci (HDL). Taki profil stężeń wymienionych
lipidów zdaje się przeciwdziałać powstawaniu Leukotrieny są silnymi regulatorami
miażdżycy naczyń i występowaniu zawałów wielu procesów chorobowych
serca. Wolno reagująca substancja anafilaksji
Zaledwie 1 ng/m] niektórych prostaglandyn (SRS-A) jest mieszaniną leukotrienów C4, D4 i
powoduje skurcz mięśni gładkich u zwierząt. E4. Ta mieszanina Jeukotrienów jest 100-1000--
Potencjalnymi wskazaniami do stosowania pro- krotnie silniejszym czynnikiem kurczącym
staglandyn m.in. są: zapobieganie zapłodnieniu, mięśnie oskrzeli niż histamina lub niektóre
sprowokowanie porodu przy ciąży donoszonej, prostaglandyny. Te leukotrieny, razem z leuko-
przerwanie ciąży, złagodzenie bólu u chorych trienem B4, zwiększają przepuszczalność na-
z chorobą wrzodową żołądka, łagodzenie pro- czyń krwionośnych oraz wywołują chemo-
cesów zapalnych, ciśnienia tętniczego krwi, dy- taksję i aktywację leukocytów. Wydaje się, że
chawicy oskrzelowej oraz obrzęków błony ślu- związki te są więc ważnymi regulatorami wielu
zowej nosa. procesów chorobowych przebiegających ze sta-
Prostaglandyny zwiększają stężenie cAMP w: nami zapalnymi oraz uczestniczą w reakcjach
płytkach krwi, tarczycy, ciałku żóhym, koś- nadwrażliwości bezpośredniej, takich jak dy-
ciach płodowych, w przysadce gruczołowej chawica oskrzelowa. Leukotrieny są aktywne
i w płucach, natomiast zmniejszają go w komór- w stosunku do naczyń, zaś 5-lipoksygenazę
kach kanalików nerkowych i w tkance tłusz- wykazano w ścianie naczyń tętniczych.
czowej.
PIŚMIENNICTWO
LEUKOTRIENYSĄ SYNTETYZOWANE Hammarstróm S: Leukotrienes. Annu Rev Biochem
W SZLAKU LIPOKSYGENAZY 1983;52:355. Holman RT: Controi of
polyunsaturated acids in
Lenkotrieny są rodziną skoniugowanych trie- tissue lipids. J Am Coli Nutr 1986;5:183. Kinsella
JE: Food components with potential thera-
nów powstających z kwasów ikozanowych peutic benefits: The n-3 polyunsaturated fatty acids
w szlaku lipoksygenazy w leukocytach, komór- of fish oils. Food Technology 1986;40:89. Lagarde
kach mastocytoma, płytkach krwi i w makro- M, Gualde N, Rigaud M: Metabolicinterac-
fagach, jako reakcja zarówno na bodźce im- tions between eicosanoids in blood and vascular
munologiczne, jak i nieimmunologiczne. Trzy cells. Biochem J 1989;257:313. Moncada S
różne lipoksygenazy (dioksygenazy) katalizują (editor): Prostacyclin, thromboxane and
przyłączanie tlenu do atomu węgla w pozy- leukotrienes. Br Med Buli I989;39:2O9. Neuringer
cjach 5, 12 i 15 kwasu arachidonowego, powo- M, Anderson GJ, Connor WE; The essen-
tiality of a-3 fatty acids for the devdopment and
dując powstanie hydroperoksydów (HPETE). function of the retina and brain. Annu Rev Nutr
Jedynie 5-lipoksygenaza bierze udział w po- 1988;8:517. Piper P: Formation and actions of
wstawaniu leukotrienów. Najpierw powstaje leukotrienes.
leukotrien A4, który jest metabolizowany albo PhyswlRev 1984;64:744. Smith WL, Borgeat P:
do leukotrienu B4, albo do leukotrienu C4 (ryc. The eicosanoids. In: Biochemis-
25-8). Leukotrien C4 powstaje przez połączenie try of Lipids and Membranes. Vance DE, Vance JE
z glutationem wiązaniem tioeterowym. Nastę- (editors). Benjamin/Cummings, 1985.
OC Metabolizmacylogliceroli
£*" i sfingolipidów
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE (RDS) u noworodków. Fosfolipidy inozytolo-


we są prekursorami wtórnych przekaźników
Acyloglicerole stanowią większość lipidów działania hormonu, a czynnik aktywujący płytki
organizmu. Triacyloglicerole są głównymi lipi- krwi jest alkilofosfolipidem, Glikosfmgolipi-dy,
dami tłuszczu zapasowego organizmu i zawar- występujące w zewnętrznej warstwie błony
tego w pokarmach. W dodatku acyloglicerole, plazmatycznej z ich oligosacharydowymi łań-
zwłaszcza fosfolipidy, są głównym składnikiem cuchami wystającymi na zewnątrz, tworzą cześć
błon plazmatycznych i innych błon żywych glikokaliksu powierzchni komórki. Uważa się,
organizmów. Fosfolipidy biorą także udział że są one ważne: 1) w komunikowaniu się
w metabolizmie wielu lipidów. Glikosfingolipi- komórek i kontakcie międzykomórkowym, 2)
dy, które zawierają reszty sfingozyny i cukru, jako receptory dla toksyn bakteryjnych (np.
jak również kwasów tłuszczowych, stanowią 5 toksyny, która powoduje cholerę) oraz 3) jako
—10% lipidów błon plazmatycznych. substancje grupowe krwi ABO. Opisano ok. 12
glikolipidowych chorób spichrzeniowych (np.
choroba Gauchera, choroba Tay-Sachsa); są
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE one spowodowane niedoborem glikolipido-
wych hydrolaz normalnie występujących w lizo-
Rola triacyloglicerolu w transporcie i spich- somach.
rzaniu lipidów oraz w patogenezie różnych
chorób, takich jak otyłość, cukrzyca i hiper-
lipoproteinemie, jest szczegółowo opisana w KATABOLIZM ACYLOGLICEROLI
dalszych rozdziałach. Fosfoglicerole, fosfosfin- NIE JEST ODWRÓCENIEM ICH
golipidy i glikosfingolipidy są amfipatycznymi BIOSYNTEZY
lipidami i dlatego są idealnie dopasowane do
tego, aby spełniać funkcję głównych składni- Katabolizm triacy logliceroli zaczyna się
ków lipidowych błon plazmatycznych. Niektóre od hydrolizy
fosfolipidy spełniają specjalne funkcje, np. dipa- Triacyloglicerole muszą zostać zhydrolizo-
1 m i t o i 1 o 1 ecy t y n a (dipa 1 mi toi lof o sf at y d y loch oli wane przez odpowiednią lipaze do ich skład*
-na) jest głównym składnikiem surfaktantu ników, tj. kwasów tłuszczowych i glicerolu
płucnego, którego brak u wcześniaków jest zanim nastąpi dalszy ich katabolizm. Taka
przyczyną zespołu niewydolności oddechowej hydroliza (lipoliza) zachodzi głównie w tkance

Byc. 26-1. Biosynteza triac^loglicerolu i fosfolipidów. 1 — szlak monoacyloglicerolowy, 2 — szlak


glicerolofosf ora nowy, 3 — szlak dihydroksyacetonofosforanowy. Diacy logi icerołotransferazy fosfoetano-
loaminowej nie ma w wątrobie.
AOP NAD*

HjC-OH HjC-OH
I HO-
C-H - HO-C-H -■ - Ghfcc iiz.a
I
H,C-OH KINAZA HZC-O- H,C--O-©
Gllcero! GUCEROLOWA DEHYDROGENAZA Di hydro ksyaoet ono-
GLICEROLO-3- -fosforan
FOSFORANOWA
-3-tosforan Acylo-CoA (zwykle nienasycony)

Acylo-CoA (głownie nasycony) ACYLOTRANSFERAZA

ACYLOTRANSFERAZAI
® DIHYDROKSYACETONO-
FOSFORANOWA
© GLICEROLO--a-
fOSFORANOWA
~* CoA NADPH ». H"*
** CoA
O HjC-
O
O-C-R,-*- II

REDUKTA2A 1-ACYLO-
DIHYDROKSYACETONO
n ,— c — o — c —
H
-FOSFORANOWA

O HjC-OH HjC-O-C-H,
HO-CH
2- U D n oa cy I og I łce ro! C=
O
®
© 1-AcvlogllGero]o- H, C- O- ®
ff t-Acylod I hyd rpksy- -acetonofosfofan
Acylo-CaA (lizofosfatydan)
ACYLOTRAMSFI ^Acylo-CoA (flłdwnle nlenasyoony)

MpNOACYLOGLICE- i ACYLOTRANSFEflAZA
1-ACYLOGLICEROLO--
SOLOWA (w jelicie) ■ 3-FOSFORANOWA
C hol Ina
(otanoloamina) Lipidy eterowe
~^CoA
O
It HjC-
O-C-R,
fii-C~O-c-H
II I _
O H,C-O-®—
1,2-DI acyl ogl ioe r o I o1 o sf o ra n CTP
FOSFOHYOROLAZA CYTYDYLOTRANSF6RAZA
(fosfatydan, kwas F Ofosfatydowy)
SF ATY0AN 0W A
Fosfocholmai to l_CTP-FOSFATYOANOWA_ _
sto e t an o lo a m i n a ■ -PP,
Kardioliplna
ACYLOTRANSFERAZA
H c-o-c-n,
DIACYLOGLICEROLOWA ?
CYTYD YLO - Rj-C-O-C-H
TRANSFERAZA
FOSFOCHOLINOWA O M;C-O-®-©
PP,
Cytydyna
CDP-crrallna
(CDP-etanoloamlna) CD P-d lacv!og llcoro I—
DlACYLOGLICEROLCh >— Inozytol
TRANSFERAZA- (NOZYTOLOTRANSFERAZA CDP-
F0SFOCHOLIN0WA DIACYLOGLICEHOLOWA
ATP ADP
■ OMP
HjC-O-C- R, - S- -< H;C-O-C-R,
l
Hj-C-O-C-H O Rj-C-O-C-H n,-c-o-c-H
HjC-O-C-R, ................ O H;C-O- o HjC-o-@-lnoz/tol-® Fo
Hj-C-O-C-H O H;C — O-C— R

O H SC-O-® Trlacylogltoerot sfalyclylol nozytolo-4-fosforan


inozytot
Chollna (elan o
loa mina) Fostatydylolnozylol
Fosfatvdv1ocriolina
(foafatytMoetan oloaml na) [KINAZA |
Fosfalydyloelanoloamln Seryna ADP ■*' •
a
H;C-O-Ć-R,
Foafatydyloseryna Etan oi oa ml na
R,-C-O-C-H
o H,c-o-@-inozytol®

Fosfatydyło In ożyto lo-4,5- blsfosfor an


286 / ROZDZIAŁ 26

tłuszczowej. Uwolnione w wyniku lipolizy wol- fatydanowej fosfatydan jest przekształcany do


ne kwasy tłuszczowe dostają się do osocza, gdzie 1,2-diacyloglicerolu. W błonie śluzowej jelita
występują w postaci związanej z albuminą. istnieje szlak monoacyloglicerolowy, w którym
Następnie wolne kwasy tłuszczowe są wychwy- monoacyloglicerol jest przekształcany do 1,2-
tywane przez tkanki i utleniane lub ponownie diacyloglicerolu pod wpływem acylotrans-
estryfikowane. Wiele tkanek (łącznie z wątrobą, ferazy mo no ac>log lice rolo w ej. Następna cząs-
sercem, nerkami, mięśniami szkieletowymi, płu- teczka acylo-CoA wchodzi w reakcję z diacylog-
cami, gonadami męskimi, mózgiem i tkanką licerolem, tworząc triacyloglicerol. Reakcja ta
tłuszczową) ma zdolność utleniania kwasów jest katalizowana przez acylotransferazę diacy-
tłuszczowych o długim łańcuchu węglowym, loglicerolową. Większość aktywności tych en-
chociaż mózg niezbyt łatwo pobiera je z krwi. zymów jest umiejscowiona w siateczce śródplaz-
Zużytkowanie glicerolu zależy od tego, czy matycznej komórek, chociaż niektóre z nich
dana tkanka ma konieczny do tego aktywujący znajdują się w mitochondriach, np. acylotrans-
enzym kinazę glkerolową (ryc. 26-1). Enzym ten feraza glicerolo-3-fosforanowa. Aktywność fos-
wykazano w znacznych ilościach w wątrobie, fohydrolazy fosfatydanowej występuje głównie
nerkach, jelitach, brunatnej tkance tłuszczowej we frakcji supernatantu pozbawionej struktur
i w gruczole sutkowym w okresie laktacji. subkomórkowych, ale pewne jej ilości są zwią-
zane z błonami. Dihydroksyacetonofosforan
może być acylowany i przemieniany do lizofos-
KWAS FOSFATYDOWY JEST fatydanu po redukcji przez NADPH. Ilościowe
WSPÓLNYM PREKURSOREM znaczenie tego szlaku przemiany jest kontrowe-
BIOSYNTEZY TRIACYLOGLICEROLI I rsyjne. Ten szlak wydaje się być bardziej istotny
FOSFOGLICEROLI w peroksysomach, gdzie uczestniczy w syntezie
lipidów eterowych.
Chociaż reakcję hydrolizy triacyloglicerolj Biosynteza fosfogliceroli. Te fosfoiipi-
z udziałem lipazy można odwrócić w warun- dy są syntetyzowane albo z fosfatydanu, np.
kach laboratoryjnych, nie jest to jednak mecha- fosfatydyJoinozytol, albo z 1,2-diacyloglicerolu,
nizm, przez który acyloglicerole są syntetyzo- np. fosfatydylocholina i fosfatydyloetanoloa-
wane w tkankach. Zarówno kwasy tłuszczowe, mina. W syntezie fosfatydyloinozytolu, cytydy-
jak i glicerol muszą zostać zaktywowane przez notrifosforan (CTP), bogatoenergetyczny fos-
ATP zanim będą mogły być wbudowane do foran wytwarzany z udziałem ATP (p, str. 137)
acylogliceroli. Kinaza glicerolowa katalizuje reaguje z fosfatydanem, tworząc cyłydynodifos-
aktywację glicerolu do sn-glicerolo-3-fosfora- fodiacyloglicerol (CDP-diacyloglicerol). Osta-
nu. Jeżeli tego enzymu nie ma lub jego aktyw- tecznie ten związek reaguje z inozytolem w reak-
ność jest mała, jak to ma miejsce w mięśniach cji katalizowanej przez CDP-diacylogliceroio-
lub w tkance tłuszczowej, większość glicerolo-3-- transferazę inozytolową, tworząc fosfatydyioi-
fosforanu musi pochodzić ze związku pośred- nozytol (ryc. 26-1). Przez kolejne fosforylacje
niego glikolizy — dihydroksyacetonofosforantt, fosfatydyloinozytol jest przekształcany naj-
który przekształca się w glicerolo-3-fosforan pierw do fosfatydyloinozytolo-4-fosforanu,
przez redukcję z NADH, katalizowaną przez a następnie do fosfatydyloinozyto!o-4,5-bisfos-
dehydrogenazę gliceroIo-3-fosforanową (ryc, foranu. Ten ostatni jest rozkładany do diacylo-
26-1). glicerolu i inozytolotrisfosforanu po zadziała-
Biosynteza triacylogliceroli. Kwasy niu na komórkę hormonu, który zwiększa stęże-
tłuszczowe są aktywowane do acylo-CoA pod nie Ca2+, np. wazopresyny. Te 2 produkty
wpływem enzymu syntetazy acylo-CoA z udzia- odgrywają rolę drugiego przekaźnika w działa-
łem ATP i CoA (p. str. 261). 2 cząsteczki niu hormonu.
acylo-CoA wiążą się z glicerolo-3-fosforanem, W biosyntezie fosfatydylocholiny i fosfatydy-
tworząc fosfatydan (l,2-diacyloglicerolo-3-fos- loetanoloaminy (lecytyn i kefalin) cholina lub
foran). Reakcja ta przebiega w 2 etapach przez etanoloamina muszą najpierw zostać
lizofosfatydan i jest katalizowana najpierw przekształcone w „aktywną choiinę" lub „ak-
przez acylołransferazę gIicerolo-3-fosforanową, tywną etanoioaminę". Jest to proces 2-etapowy,
a następnie przez acylotransferazę l-acyloglice- w którym zachodzi najpierw reakcja z ATP,
rolo-3-fosforanową (acylotransferazę lizofosfa- z wytworzeniem odpowiednich monofosfora-
tydanową). Pod wpływem fosfohydrolazy fos- nowych pochodnych, a następnie reakcja z CTP
METABOLIZM ACYLOGLICEROLI I SFINGOLIPIDÓW / 287

z wytworzeniem cytydynodifosfocholiny Surfaktant płucny. Jest wydzieliną powierzch-


(CDP--choliny), lub niowo aktywną, złożoną głównie z lipidu z nie-
cytydynodifosfoetanoloaminy (CDP- wielką ilością białka i węglowodanów. Zapobie-
etanoloaminy). W takiej postaci cholina lub ga ona zapadaniu się pęcherzyków płucnych.
etanoloamina reagują z 1,2-diacylogiicero-lera Aktywność surfaktantu jest przypisywana głó-
w ten sposób, że ufosforylowana zasada wnie obecności fosfolipidu — dipalmitoilofos-
(fosfbchoiina albo fosfoetanoloamina) jest fatydylocholinie, który jest syntetyzowany krót-
przenoszona na 1,2-diacy logi ice roi z wytworze- ko przed porodem u donoszonego dziecka.
niem albo fosfatydylocholiny, albo fosfatydylo- Niedobór surfaktantu w płucach wielu niedo-
etanoloaminy. Cytydylotransferaza wydaje się noszonych noworodków jest przyczyną zespołu
być regulacyjnym enzymem szlaku biosyntezy niewydolności oddechowej (RDS). Podawanie
fosfatydylocholiny. naturalnego lub sztucznego surfaktantu ma
Fosfatydyloseryna powstaje z fosfatydylo-- korzystne działanie terapeutyczne.
etanolaminy w bezpośredniej reakcji z seryną. Biosynteza eterowych fosfolipidów
Fosfatydyloseryna może odtwarzać fosfatydy- glicerolowych oraz plazmalogenów.
loetanoloaminę przez dekarboksylację, W wąt- Plazmalogenowy diacyloglicerol jest to taki
robie występuje alternatywna droga umożliwia- związek, w którym w pozycji 1 (lub 2) glicerolu
jąca bezpośrednią przemianę fosfatydyloetano- znajduje się reszta alkenylowa, zawierająca wią-
loaminy w fosfatydylocholinę przez kolejne zanie aldehydogenne eteru winylowego (-
metylacje reszty etanoioaminowej przy użyciu CHj - O - CH = CH - R). Prekursorem części
S-adenozylometioniny jako dawcy grup mety- glicerolowej jest dihydroksyacetonofosforan
lowych. Z kolei grupa metylowa w metioninie (ryc. 26-3), który reaguje z acylo-CoA, tworząc
może pochodzić z metylo-H+-fołianu (p. ryc. 1-acylodihydroksyacetonofosforan. Następnie
53-15). Pomimo tych możliwych szlaków wy- zachodzi reakcja wymiany między grupą acylo-
twarzania choliny. jest ona uważana za eg- wą i alkoholem o długim łańcuchu węglowym
zogenny składnik pożywienia dla wielu gatun- z wytworzeniem 1 -alkilodihydroksyacetonofos-
ków ssaków, chociaż nie ustalono tego dla foranu (mającego wiązanie eterowe). Związek
człowieka. ten w obecności NADPH jest przemieniany
Fosfolipidem występującym w mitochond- w l-alkiloglicerolo-3-fosforan. Po następnej
riachjest kardiolipina (difosfatydyloglicerol, p. acylacji, w pozycji 2, utworzony l-alkilo-2-acy-
str. 179). Powstaje ona z fosfatydyloglicerolu, loglicerolo-3-fosforan (analogiczny do fosfaty-
który jest syntetyzowany z CDP-diacyloglicero- danu z ryc. 26-1), jest hydrolizowany z wytwo-
lu (ryc. 26-1} oraz glicerolo-3-fosforanu we- rzeniem pochodnej glicerolu pozbawionej re-
dług schematu przedstawionego na ryc. 26-2. szty fosforanowej. Plazmaiogeny powstają
przez desaturację odpowiednich pochodnych
z fosfoetanoloamina (ryc. 26-3). Znaczną część
fosfolipidów w mitochondriach stanowią plaz-
CDP-dlacylogltoeral maiogeny. Czynnik aktywujący płytki krwi
(PAF) jest syntetyzowany z odpowiedniej po-
Ryc. 26-2. Biosynteza kardioiipiny. chodnej fosfocholinowej, a zidentyfikowano go
jako l-alkilo-2-acetylo-i7j-glicerolo-3-fosfocho-
linę. Jest on wytwarzany przez wiele komórek
krwi oraz inne tkanki. Powoduje on agregację
płytek krwi w tak małych stężeniach, jak
10"11 mol/l. Ma on także właściwości hipo-
tensyjne i wrzodotwórcze.

Fosfolipazy pozwalają na degradację


oraz przemodelowanie
glicerolofosfolipidów
Degradacja wielu złożonych cząsteczek
w tkankach przebiega do całkowitego ich roz-
łożenia, np. białka są rozkładane do amino-
kwasów. Wobec tego można określić czas ob-

CMP -
CMP
Kardiolrpma sn-Gllcerolo-
i- ost Foefatydyloglicerol
atyd yl og I i ce r o la f ■3-fosforan
(dttosfatydyloglloeral) osf o ra n
H 3 C-O-C-R, R,-(CH; I,-OH NADPH-fH4 NAOP +
HiCOH Acylo-CoA H
_I H ^ C - O -IC H ^-
ml A^ ACYLO
;YLÓ - I
R,
i .
I
HjC- O-O |RH>UKTAZA|
~
HOOC-R,
SFEHA2AI H,C~O-(p)
i -Al ki I o g I icero lo-3-f osf o ra n
aceton ofoaforati r Acyto-CoA
DihydrokByaeetono- 1-Acytodl hydro ksy-
fosforan aoetonofosforan
ACYLO-
TRANSFERA2,

CMP CDP-etanoloamlna
lf Rj-C-O-C- k. l O H ;C- O H^C-O
H \ J - i - i II I
R ,-
Ł1ACVLC>GLICEROLO
TRANSFERAZA HjC-OH
1-Alki!o-2-acy!ogl(cerolo-- FOSFOETANOLO-
a-insfoetafwłDamlna AM1NOWA 1-Alkilo-2-acy1oglicerol C - O - C - H
-CDP-chollna IP0SF0HYDR0LA2AI
I
DiACYLOGLICEHOLO-
TFIANSFERAZA HjC-0-® 1-
NADPH, O* [DESATURAZA FOSFOCHOLINOWA CMP
I Alkilo-2-acy log lloeroło-3-tosfof an

Alktlodiacylogllcerole

O HiC-O-CH-CH-ft, O H^-O-ICH^-R, R) COOH


;
CO H jC - G -IC H A -R !
V
HUC-O- HO -C-H
I FOSF0L1PA2A |

1 -Alkarylo-E- Cholina
aeylogllcorolo- - 3-f osf 1-Alkilo-2-acylog!icerolo- Cholina
oatanoloamlna, 3-fosfocholina
plaż mato gen i-Aikilo-2-iizoglioerolo-
Acetylo-CoA w 3-fosfcchalina

ACYLOTRANSFERAZA |
O HjC — O-
i
II
H^-C-O-C-H
Ryc. ?6-3. Biosynteza lipidów eterowych, plaz-
malogenów i ciynrrika aktywującego płytki {PAF).
Cholina
W szlaku syntezy PAF rfe novo acetylo-CoA jest
wbudowywany w etapie*, unikając ostatnich 1 -A Ikllo -2-acety lo g I icef o I a-3-iosf oc hol i na
2 etapów pokazanych tutaj. PAF
METABOLIZM ACYLOGLICEROLI I SFINGOLIPiDÓW / 289

o
O HjC-O-C-fi, FOSFOLIPAZA A,J
II I
ij -C-O-C-H
HjC-O-(P)-Cf)ollna
FÓSFOLIPAŻAD I
Fosfatydyloohollna H,0
— 0 - - C — R,
jFOSFOLIFAZAA; |
R 3 —C--O-C -H
Acylo-CoA O

HjC-0 + P -+ O ZASADA
—I AZOTOW
O
H,C-O-C-R 1 HO- FD3FOLIPAZA A,
OH H 3 C-O-®-
CHolina | FOSFOLIPAZA C |

Lizofosfatydylocholina ( > iz o lecytyna) Ryc. 26-5. Miejsca hydfolitycznego działaniafos-


H, 0 folipaz na substrat fosfolipidowy.
ILIZOFOSFOLIPAZA Alternatywnie lizofosfolipid (np. lizolecyty-
R, -COOH
na) może być atakowana przez lizofosfoiipazę
(fosfolipazę A^, która usuwa pozostałą grupę
H2C-OH 1 -acylową, pozostawiając glicerol połączony
HO -C -H losfodiestrowo z odpowiednią zasadą. Ten
l
ostatni związek może być rozkładany przez
odpowiednią hydrolazę z uwolnieniem
Gl ioery lofosfocho lina
glicero-Io-3-fosforanu i zasady. Fosfolipaza Aj
HYDROLAZA
działa na wiązanie estrowe w pozycji 1
GUCERYLO- fosfolipidów (ryc. 26-5). Fosfolipaza C atakuje
FOSFOCHOLtNOWA wiązanie estrowe w pozycji 3, uwalniając 1,2-
diacylo-glicerol i ufosforylowaną zasadę. Jest
to jedna z głównych toksyn wytwarzanych
HO-C-H + Chollna przez bakterie. Fosfolipaza D jest enzymem
opisywanym głównie u roślin, a katalizującym
HjC-O-® src-G
odhydrolizo-wanie zasady azotowej od
I icero I o-3-f o sio ran fosfolipidów.
Ryc. 26-4. Metabolizm lustćityuylijUioiiiiy (lu^yty Lizo lecytyna może powstawać alternatywną
ny). drogą, z udziałem acylotransferazy lecytyna:
: cholesterol (LCAT), Ten enzym, występujący
w osoczu, a syntetyzowany w wątrobie, katali-
rot u (turnover time) dla takich cząsteczek. zuje przeniesienie 1 reszty kwasu tłuszczowego
Chociaż fosfolipidy są aktywnie degradowane, z pozycji 2 lecytyny na cholesterol z wytworze-
każda cześć składowa ich cząsteczki ulega ob- niem estru cholesterolowego. Enzym ten ma być
rotowi (rozpadowi i re syn tezie) z odmienną odpowiedzialny za dużą ilość estru cholestero-
szybkością, np. czas obrotu grupy fosforanowej lowego zawartego w li po proteinach osocza.
jest inny niż czas obrotu grupy 1-acylowej, Jest Następstwa niedoboru LCAT są dyskutowane
to spowodowane obecnością enzymów, które na str. 321
umożliwiają częściową degradację z następują- A C E T Y LO T B A N S F E R A Z A
cą zaraz po niej resyntezą (ryc. 26-4). Fos- LE CY T Y NA— CHO L E S T E RO L

folipaza Aj katalizuje hydrolizę wiązania est- Lecytyna + cholesterol


rowego w pozycji 2 gl icero lofosfolipid ów z wy- Lizolecytyna + Ester cholesterolowy
tworzeniem wolnego kwasu tłuszczowego i lizo-
fosfolipidu, który może zostać ponownie acylo- Nasycone kwasy tłuszczowe o długim łań-
wany przez acylo-CoA w obecności acylotrans- cuchu występują przeważnie w pozycji 1 fos-
ferazy. folipidów, podczas gdy wielo nienasycone kwa-
sy (np, prekursory prostaglandyn) są wbudowa-
19 — Biochemia
290 / ROZDZIAŁ 26

ne raczej w pozycji 2. Wbudowywanie kwasów sforanem pirydoksalu, aminokwas seryna łączy


tłuszczowych do lecytyny odbywa się przez sie z palmitoilo-CoA, tworząc po odłączeniu
kompletną syntezę fosfolipidu, przez transacy- CQ2 3-ketosfinganine. Sama sfingozyna po-
lacje między estrami cholesterolu i lizolecytyną wstaje po etapie redukcji, o którym wiadomo że
i przez bezpośrednią acylacje lizolecytyny uczestniczy w nim NADPH jako dawca wodo-
z udziałem acylo-CoA. Wobec tego możliwa jest rów. Potem następuje etap oksydacyjny, analo-
ciągła wymiana kwasów tłuszczowych, zwłasz- giczny do etapu P-oksydacji z udziałem dehy-
cza gdy chodzi o wprowadzanie egzogennych drogenazy acylo-CoA, w którym uczestniczy
kwasów tłuszczowych do cząsteczek fosfolipi- enzym będący flawoproteiną.
dów. Ceramid (N-acylosfingozyna) powstaje pr2ez
połączenie acylo-CoA i sfingozyny (ryc. 26-7).

WSZYSTKIE SFINGOLIPIDY Sflngomlellna


POWSTAJĄ Z CERAMIDU Acylogllcerol

Aminoalkohol sfingozyna (ryc, 26-6) jest syn- Fosfatydylochnilna


tetyzowany w siateczce śródplazrnatycznej. Po
zaktywowaniu, polegającym na połączeniu z fo- Sflngozyna -- ^ Ceramid , -»■ SfingomWIna
NH3+
Acyfo-CoA CoA CDP- CMP
-oholfna
CH 3 -<CH
Palmltollo-CoA
Ryc. 26-7. Biosynteza ceramidu i sfingomieliny.

Grupą acylową często jest reszta długołańcu-


chowego kwasu nasyconego lub monoenowego.
Sfingomieliny są fosfolipidami (p. str. 181)
powstającymi w wyniku reakcji ceramidu
CoA • SH
z CDP-choliną albo z fosfatydylocholiną; pier-
wsza reakcja jest analogiczna z tą, jaka zachodzi
podczas biosyntezy fosiatydy locho liny (ryc.
26-1).
3-Ketosiinganina
■NADPH+H Glikosfingolipidy są połączeniem
REDUKTAZA 3- ceramidu z jedną lub wieloma resztami
KETOSRNGANINOWA cukrowymi
NADP + W wielu glikosfingolipidach, zwłaszcza
w mózgu, jest charakterystyczne występowanie
kwasów tłuszczowych C24 (kwasów lignocery-n
I I OH owego, cerę brono we go i nerwonowego).
NHa +
Kwas lignocerynowy(C23H47COOH) jest w ca-
Dlhydrosflngozyrta
łości syntetyzowany z acetylo-CoA. Kwas cerę-
bronowy jest 2-hydroksypochodną kwasu lig-
REDUKTAZA
SFINGANINOWA \ nocerynowego i jest z niego syntetyzowany.
Kwas nerwonowy (C;3H4;COOH) jest mono-
nienasyconym kwasem i powstaje przez elonga-
cję kwasu olejowego.
I I OH Najprostszymi glikosfingolipidami (cerebro-
NH 3 +
zydami) są galaktozyloceramid (GalCer) i gluko-
Sflngozyna
zyloceramid (GlcCer). GalCer jest głównym
Ryc. 26-6. Biosynteza sfingoz/ny. Fp-flawoprote- lipidem mieliny, podczas gdy GlcCer jest głów-
ina. nym glikosfingolipidem tkanek pozanerwo-
wych oraz prekursorem większości bardziej
METABOLIZM ACYLOGLICEROLI I SFINGOUPiDÓW / 291

UDPGIc

[EPIMERAZA|

Acyl-CoA CoA UDPGal UDP PAPS


f Galaktozyloceramld ( Sulfogalaklozyloceramid
Sfngozyna ^> * », Cerami d —^-*- (cerebrazyd) -----^-*- (aurtaNdl
(sulfatyd)

Ryc. 26-8.Biosynteza galaktozyloceramidu i jego siarczanowej pochodnej, PAPS — „aktywny siarczan'


fosfoadenozyno-B-tosfosiarczan.

Acylo-CaA CoA UOPGIc UDP UDPGal UDP

Stingozyna
Ceramtd L Glukozyla-
ceramid -
(Cer-Glc)
Cer-
GIcGal

Prosty gangilozyd
CMP-NeuAc
(mon QS ialogan g I! ozyd)

Cer-GIcGal-GalNAc-Gal
(GMI)
--------- Ne!,Ac CM
P

UDP

Wyższe ganfllbzydy UDP-N-acBtylo-


[disialo-1 trisialogangllozydy) '— UDPGal UDP galaktazoamina

Cer-GIc-Gal-GalNAc Cer-GIc-Gal
I I
NeuA NeuA
c
c

Ryc. 26-9.Biosynteza gangliozydów. NeuAc — kwas N-acetyloneuraminowy

złożonych glikosfingolipidów. Epimeraza ury- w biosyntezie innych suliblipidów, tj. sulfo(gala-


dynodifosfogalaktozowa (ryc. 26-8) katalizuje kto)głicerololipidów i estrów siarczanowych ste-
epimeryzację glukozy do galaktozy, przekształ- roidów,
cając urydynodifosfoglukozę (UDPGIc) w ury- Gangliozydy są syntetyzowane z ceramidu
dynodifosfogalaktozę (UDPGal). W mózgu re- przez stopniowe przyłączanie zaktywowanych
akcja przebiega podobnie do przedstawionej na cukrów (np. UDPGIc i UDPGal) oraz kwasu
ryc. 22-5 dla wątroby i gruczołu sutkowego. sjalowego, którym zwykle jest kwas N-atetylo-
Galaktozyloceramid powstaje w wyniku reakcji ne u mm i na wy (ryc. 26-9). Może powstawać wiele
między ceramidem i UDPGal. Sulfagalaktozy- gangliozydów o coraz większej masie cząstecz-
loteramid jest rezultatem dalszej reakcji z 3'-- kowej. Większość enzymów przenoszących cuk-
fosfoadenozyno-5'-fosfosiarczanem (PAPS; „- ry z nukleotydocukrów (glikozylotransferazy)
aktywny siarczan"). PAPS uczestniczy także jest umiejscowiona w aparacie Golgiego.
292 / ROZDZIAŁ 26

Glikosfingolipidy są składnikami zewnętrznej FOSFOLIP1DY I SFINGOLIPIDY


warstwy błony plazmatycznej i są ważnymi UCZESTNICZĄ W PATOGENEZIE
strukturami uczestniczącymi w kontakcie mię- STWARDNIENIA ROZSIANEGO I
dzykomórkowym i komunikowaniu się komórek. LIPIDOZ
Niektóre z nich są antygenami, np. antygen
Forssmana i antygeny układu grupowego krwi Pewne choroby charakteryzują się występo-
ABO, Podobne łańcuchy oligosacharydowe wy- waniem nieprawidłowych ilości wspomnianych
stępują w glikoproteinadi błon komórkowych. powyżej lipidów w tkankach, często w tkance
Niektóre gangliozydy funkcjonują jako recep- nerwowej. Choroby te można podzielić na
tory toksyn bakteryjnych (np. toksyny cholery, 3 grupy: 1) prawdziwe choroby demielinizacyj-
która następnie aktywuje cyklazę adenylano- ne, 2) sfmgoiipidozy oraz 3) leu kody strofie.
wą). W stwardnieniu rozsianym, które jest chorobą

Tabela 26-1. Zestawienie sfingolipidoz


Choroba Niedobór enzymu Nagromadzający się lipid Objawy kliniczne
Fukozydoza oc-Fukozydaza Cer-GIc-Gal-GalNAc-GaljFuc Zwyrodnienie mózgu, przy-
Izoantygen H kurczę mięśniowe, gruba
skóra
Uogólniona gang- Gurf)-galaktozyda- Cer-Glc-Gal(NeuAc)-GalNAc|Gal Niedorozwój umysłowy, po-
liozydoza GM1-Gangliozyd większenie wątroby, znie-
kształcenia kośćca
Choroba Tay-Sach- Hekso2oaminidaza A Cer-Glc-Gal(NeuAc)jGalr\!Ac Niedorozwój umysłowy,
sa GM2Gangliozyd ślepota, osłabienie mięśni
Odmiana choroby Heksozoaminidaza Cer-GIc-Gal-GalJGalNAc Takie same, jak w chorobie
Tay-Sachsa albo A i B Globozyd plus G^2 gangliozyd Tay-Sachsa, ale postępują-
choroba Sandhoffa ce znacznie szybciej
Choroba Fabry'ego u-Galaktozydaza Cer-GIc-GalJGal Wykwity skórne, niedo-
Globotriaozylocefamid czynność nerek (pefne ob-
jawy tylko u osobników
męskich, gen recesywny
związany z chromosomem
X)
Lipid oia laktozy- Laktozydaza cerami- Cer-Glc|Gal Postępujące uszkodzenie
doceramidowa dowa (f}-galaktozy- mózgu, powiększenie wąt-
Laktozydoceramid
daza) roby i Śledziony
Leukodystrofia Ary losu Ifataza A Cer-GaljOSOj 3- Niedorozwój umysłowy,
metach romatyczn a Sulfogalaktozyloceramid a u dorosłych zaburzenia
psychiczne, demielinizacja
Choroba Krabbego p-Galaktozydaza Ce^Gal Niedorozwój umysłowy,
Galaktozyioceramid prawie zupełny brak mieli-
ny
Choroba Gauchera p-Glukozydaza CeriGlic Glukozy Powiększona wątroba i śle-
loceramid dziona, ubytki osteolitycz-
ne kości długich. U dzieci
niedorozwój umysłowy
Choroba Mieman- Sfingomielinaza CerjP-cholina Powiększona wątroba i śle-
na-Picka Sfingomielina dziona, niedorozwój umys-
łowy; zgon we wczesnym
okresie życia
Choroba F3fbera Ceramidaza AcyljSfingozyna Chrypka, zapalenie skóry,
Cera m id zniekształcenie kośćca,
niedorozwój umysfowy,
zgon we wczesnym okresie
życia
NeuAc — kwas N-acetyloneu/aminowy, Cer — ceramid; Glc — glukoza, Gal — galaktoza, Fuc — fukoza. Wiązania
oznaczone j są miejscami reakcji katalizowanej przez enzym, którego niedobór występuje
METABOLIZM ACYLOGL1CEROLI I SFINGOLIPIDOW / 293

demielinizacyjną, stwierdza się utratę z substan- u nienarodzonego płodu. Zestawienie najważ-


cji białej zarówno fosfolipidów (zwłaszcza plaz- niejszych lipidoz przedstawiono w tab. 26-1.
malogenu etanoloaminowego), jak i sfmgolipi- Skutkiem licznych postaci niedoboru sulfataz
dów. Wynikiem tego jest zbliżenie składu che- jest spichrzanie w tkankach sulfogalaktocera-
micznego substancji białej mózgu do składu midu, estrów siarczanowych steroidów i proteo-
substancji szarej. W substancji białej u takich glikanów. Jest to spowodowane złożonym nie-
chorych można stwierdzić obecność estrów cho- doborem arylosulfataz A, B i C oraz sulfatazy
lesterolu, chociaż normalnie ich tam nie ma, steroidowej.
a w płynie mózgów o- rdzeniowym występuje
zwiększone stężenie fosfolipidów.
Sfingoiipidozy są grupą chorób dziedzicz- PIŚMIENNICTWO
nych, często ujawniających się już w dziecińst-
wie. Choroby te zalicza się do dużej grupy Boyer PD (editor): The Enzymes, 3rded. Vol 16: Lipid
zaburzeń lizosomalnych. Enzymoiogy. Academic Press, 1983. Brady RO:
Choroby charakteryzujące się spichrzaniem Sphingolipidoses. Annu Rev Biochem
lipidów mają kilka stałych cech: 1. W różnych 1978;47:Ó87. Hawthorne JN, Ansell GB (editors):
tkankach stwierdza się spichrzanie złożonych Phosphoiipids.
Bfeevier, 1982. Snyder F: Biochemistry of platelet-
lipidów, w których skład wchodzi wspólny activating factor.
składnik —■ ceramid. 2. Szybkość syntezy spich- PSEBM 1989; 190:125. Various authors: In: The
rzanego lipidu jest porównywalna do szybkości Metaboik Basis oflnherited
u zdrowych osób. 3. Enzymatycznym defektem Disease, óth ed. Scriver CR et al (editors).
jest niedobór swoistego hydrolityczneg© enzymu McOraw-Hill, 1989. Various authors: Metabolism
lizosomalnego, niezbędnego do rozkładania na- of triacylglycerols; pho-
gromadzanego lipidu. 4. Stopień niedoboru ak- spholipid metabolism; ether-linked glyrerolipids;
tywności enzymu, warunkującego spichrzanie sphingolipids. In: Biochemisiry of Lipids and Hor-
mones. Vance DE, Vance JE (editors). Benja-
lipidu, jest podobny we wszystkich tkankach min/Cummiugs, 1985. VanGolde LMG.
chorego z ttj. wadą. Na podstawie tej jednakowej Batenburg JJ, Robertson B; The
aktywności opracowano metody rozpoznawa- pulmonary surfaelant system: biochemical aspects
nia, -dzięki którym stało się możliwe również and functional significance. Physiol Rev
wykrycie heterozygotycznych osób z tymi nie- 1988;68:374.
prawidłowościami genetycznymi, odpowiedzia- Watts RWE, Gibbs DA: Lysosomal Storage Diseases:
lnymi za przenoszenie choroby, a także wy- Biochemical and Clinical Aspects. Taylor & Fran-
kazanie występowania dystrofii sfmgolipidowej cis, London, 1986.
Transport i
magazynowanie
lipidów
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE zacji lipoprotein i mogą powodować różne


hipolipoproteinemie lub hiperlipoproteinemie.
Tłuszcze wchłonięte z pokarmów i lipidy Najbardziej powszechna z nich występuje u cho-
syntetyzowane przez wątrobę i tkankę tłusz- rych na cukrzycę (diabetes melłitus), u których
czową muszą być transportowane między róż- niedobór insuliny jest przyczyną nadmiernej
nymi tkankami i narządami, aby mogły być mobilizacji WKT oraz zmniejszonego zużyt-
zużytkowane i magazynowane. Ponieważ lipidy kowywania chylomikronów i VLDL, prowa-
są nierozpuszczalne w wodzie, powstaje pro- dzących do powstawania hipertriacyloglicerole-
blem, jak je transportować w środowisku wod- mii. Większość innych stanów patologicznych
nym, jakim jest osocze krwi. Zosta! on roz- dotyczących zaburzeń transportu lipidów jest
wiązany dzięki asocjacji niepoiarnych lipidów uwarunkowana dziedzicznymi wadami syntezy
(triacylogliceroli i estrów cholesterolu) z amfi- części apoproteinowej lipoprotein, kluczowych
patycznymi lipidami (fosfolipidami i choleste- enzymów ich przemiany lub receptorów lipo-
rolem) oraz z białkami, przez co powstają protein. Niektóre z tych wad powodują hiper-
mieszające się z wodą lipoproteiny. cholesterolemic i przedwczesną miażdżycę (athe-
rosclerosis). Nadmierne spichrzanie tłuszczów
jest cechą otyłości, której jedna z postaci jest
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE spowodowana wadliwą termogenezą induko-
waną dietą w brunatnej tkance tłuszczowej.
U zwierząt wszystkożernych, takich jak czło-
wiek, spożywających posiłki przedzielone okre-
sami postu, nadmiar energii zostaje zmagazyno- LIPIDY SĄ TRANSPORTOWANE W
wany w fazie anabolicznej procesu karmienia, OSOCZU JAKO LIPOPROTEINY
po której następuje okres negatywnej równo-
wagi energetycznej, w czasie którego organizm Zidentyfikowano 4 główne grupy
czerpie potrzebną mu energię ze swoich zapa- lipoprotein
sów węglowodanowych i tłuszczowych. Lipo- Przez wyekstrahowanie lipidów osocza od-
proteiny pośredniczą między tymi cyklami, powiednim rozpuszczalnikiem tłuszczowym
transportując lipidy z jelita (w postaci chylomi- i po rozdziale wyciągu na poszczególne klasy
kronów) i z wątroby (w postaci lipoprotein lipidów można wykazać w nim obecność triacy-
o bardzo małej gęstości — VLDL) do większo- logikeroli, fosfolipidów, cholesterolu i estrów
ści tkanek, gdzie są utleniane, lub do tkanki cholesterolu oraz niewielkie ilości niezestryfiko-
tłuszczowej, gdzie są magazynowane. Z tkanki wanych, długołańcuchowych kwasów tłuszczo-
tłuszczowej tłuszcz jest mobilizowany jako wol- wych (wolnych kwasów tłuszczowych), które
ne kwasy tłuszczowe (WKT), które, dostając się stanowią mniej niż 5% całkowitej ilości kwasów
do krwi, łączą się z albuminami surowicy. tłuszczowych występujących w osoczu. Ta frak-
Nieprawidłowości przemiany lipidów mogą być cja wolnych kwasów tłuszczowych (WKT; ang.
spowodowane zaburzeniami syntezy lub utyli- Free Fatty Acids — FFA) jest najbardziej aktyw-
TRANSPORT I MAGAZYNOWANIE LIPIDÓW / 295

Tabela 27-1. Lipidy osocza krwi u człowieka Gęstość


Lipid mmol/l _ Miejsce
, starlu
Średnio zakres <0,96 Chylomlkrony

Triacyloglicerol 1,6 0,9-2,0


Całkowite fosfolipidy+ 3,1 1,8-5,8 1,006-1,063 ^Lipoproteiny

Całkowity cholesterol 5,2 2,8-8,3 iLDL) < Pre-/Hipoprotalny


1.006
Wolny cholesterol (nie-- 1,4 0,7-2,7 (VLDL)
zegtryf i kowany} 1,063-1,21 a-LIpoprotelny
(HDL)
Wolne kwasy tłuszczowe 0,4 0,2-0,6 ł

(niezestryfikowane)
Ryc. 27-1. Elektroforetyczny rozdział lipoprotein
Z catej ilości kwasów tłuszczowych 45% znajduje
się w triacyloglicerolach, 35% w fosioiipidach, 15%
występuje jako estry cholesterolu, a mniej niż 5% to
wolne kwasy tłuszczowe Poza WKT zidentyfikowano 4 główce grupy
+ lipoprotein o ważnym znaczeniu fizjologicznym
* Waha się w zależności od stanu odżywienia
Oznaczone jako fosfor lipidowy oraz diagnostycznym. Są to: 1) chylomikrony,
powstające z wchłanianych w jelicie triacylo-
gliceroli, 2) lipoproteiny o bardzo małej gęstości
(VLDL lub pre-P-lipoproteiny), pochodzące
z wątroby i spełniające funkcję eksportera tria-
ną metabolicznie frakcją lipidów osocza. Stęże- cylogliceroli z tego narządu, 3) lipoproteiny
nie głównych klas lipidów osocza krwi przed- 0 małej gęstości (LDL lub P-
stawiono w tab. 27-1. lipoproteiny), będą
Czysty tłuszcz ma gęstość właściwą mniejszą ce przedstawicielem końcowych produktów ka-
od wody. Wobec tego obserwuje się malejącą tabolizmu VLDL oraz 4) lipoproteiny o dużej
gęstCść w miarę zwiększania proporcji lipidu do gęstości (HDL lub a-lipoproteiny), biorące
białka w lipoproteinach (tab. 27-2). Tę cechę udział w metabolizmie VLDL i chylomi kranów,
fizyczną wykorzystano do rozdziału lipoprotein a także w przemianie cholesterolu. Triacylo
osocza metodą ultra wirowani a. Szybkość, z jaką glicerol jest głównym lipidem chyJomikronów
każda lipoproleina wznosi się przez roztwór 1 VLDL, podczas gdy cholesterol i
NaCl (gęstość właściwa 1,063) może być wyra- fosfolipidy są
żona w jednostkach flotacji Svedberga (Sf). dominującymi składnikami lipidowymi odpo
Jedna jednostka Sf jest równa 10-11 cm/s/ wiednio LDL i HDL (tab. 27-2).
/dyna/g w temp. 26°C, Skład różnych frakcji
lipoproteinowych otrzymanych metodą wiro- Amfipatyczne lipidy są istotnymi
wania przedstawiono w tab. 27-2. Z tabeli tej składnikami lipoprotein
wynika, że różne klasy chemiczne lipidów wy- Typowa iipoproteina — taka jak chyloinik-
stępują w większości frakcji lipoproteinowych ron lub VLDL — składa się z rdzenia lipidowe-
w różnych ilościach. Ponieważ frakcje lipo- go, zawierającego głównie triacyloglicerole i est-
proteinowe o określonych gęstościach spełniają ry cholesterolu, otoczonego pojedynczą warstwą
określone funkcje fizjologiczne, sama analiza powierzchniową złożoną z cząsteczek amfipaty-
chemiczna lipidów osocza (z wyjątkiem WKT), cznyeh fosfolipidów i cholesterolu. Te cząsteczki
dostarcza tylko niewielu informacji o ich zna- są tak ułożone, że ich grupy polarne są skiero-
czeniu w patofizjologii. wane na zewnątrz, do środowiska wodnego, tak
Poza zastosowaniem technik polegających na jak w błonie komórkowej (p. str. 187),
wykorzystaniu różnic gęstości, lipoproteiny Białkowe części lipoprotein są znane jako a
można rozdzielić na podstawie ich właściwoś- po lipoproteiny lub apoproteiny Stanowią one
ci elektroforę ty cznych na a-, 0- oraz pre- ok. 60% masy niektórych HDL, a zaledwie 1%
P--li po proteiny (ryc. 27-1) i można je masy chyl orni kro nów. Niektóre apolipoprotei-
zidentyfikować dokładniej za pomocą ny są ściśle zintegrowane z częścią lipidową, tak
immunoelektrofore-
Tabela 27-2.Skład lipoprotein osocza u człowieka
S
Źródło Średnica Gęstość . Skład
[nm]
Frakcja Białko Całkowi- Procent całkowitych lipidów
[%] te lipidy
[%] Triacy- Fosfoli Estry Cholest Wolne
loglice- pidy cholest erol kwasy
rol erolu (wolny) tłusz-
czowe
Chylomikrony Jelito 90-1000 < 0 r95 0.95- > 400 1-2 98-99 88 8 20 3 18
Lipopfoteiny o bar- Wątroba 90-93 15
30-90 1,006 20-400 7-10 56 26 9 1
dzo małej gęstości i jelitu 89 34
(VLDL) VLDL i chy- 25-30 1,006-1,019 11 29
Lipoprotetny o po- lomikrony 13 28 10
79 67 48
średniej gęstości VLDL 20-25 1,019-1,063 12-20 2- 21 33 16 11
(IDL) Wątroba i 43 10
Lipoproteiny o małej jelito. 43 1 31
10-20 1,063-1,125 57 99 13 0
gęstości (LDL) VLDL? 12 6
7,5-10 46 0 60
Lipoproteiny o dużej Chylomi- 29 0
gęstości HDLj krony? 1,125-1,210
100
Tkanka
HDL3 WKT— tłuszczowa > 1,2810

albumina

WKT — wolne kwasy tłuszczowe. VHDL (ang.; very high density lipoproteins) jest niewielką frakcją o gęstości 1,21 -1,25,
TRANSPORT I MAGAZYNOWANIE LIPIDÓW / 297

Obwodowa apolipo protein a (np,


Apo-C}
Jednowarstwowa błona

Wolny Fosfotlpld
cholesterol

Trlacylogllcerol

'Rdzeft złożony '


głćwnie
z nie polarnych
lipidów
Integralna s apoll
po proteina "V,, {np. zbudowana głównie
apo-B) z lipidów amflpatycznych

c- 27-2. Uogólniona budowa lipoproteiny osocza. Należy zauważyć podobieństwa z bfoną plazmatycz-
ną. Niedawne badania wskazują, że niewielkie ilości estrów cholesterolu i triacyloglicerolu znajdują się
w powierzchniowej warstwie, a małe ilości wolnego cholesterolu występują w warstwie rdzeniowej.

że nie można ich usunąć z cząstek lipopro- posttranskrypcyjnej jego obróbki w taki spo-
teinowych, podczas gdy inne mogą być swobod- sób, że translacja zatrzymuje się na reszcie
nie przenoszone do innych lipoprotem (ryc. aminokwasu 2153. Apolipoproteiny C-I, C-II
27-2), i C-HI są małymi polipeptydami swobodnie
dającymi się przenosić między różnymi lipo-
Skład apolipoprotein jest proteinami (tab. 27-3). Węglowodany stanowią
charakterystyczny dla danej ok. 5% masy apo-B i zawierają mannozę,
lipoproteiny galaktozę, fukozę, glukozę, glukozoaminę oraz
W każdej lipoproteinie występuje 1 lub więcej kwas sjalowy. Niektóre lipoproteiny są więc
apolipoprotein (białek lub polipeptydów). We- także glikoproteinami. W lipoproteinach oso-
dług nomenklatury ABC główną apolipoprotei- cza znaleziono również inne apolipoproteiny.
nę HDL (ot-lipoproteiny) określa się jako apoli- Jedną z nich jest bogata w argininę apolipo-
poproteinę A. Główną apolipoproteina. LDL proteina E wyizolowana z VLDL i HDL. Za-
(P~hpoproteiny) jest apolipopro_tęinajgv. która wiera ona argininę w ilości aż 10% wszystkich
znajduje się również w VLDL i w chylomik- aminokwasów i stanowi 5—10% wszystkich
ronach. Jednakże apo B chylomikronów (B-48) apolipoprotein VLDL u zdrowych osób. Nad-
jest mniejsza niż apo B pochodząca z LDL lub mierne jej ilości stwierdza się u chorych z hiper-
VLDL (B-100). B-48 jest syntetyzowana w jeli- lipoproteinemia. typu III o szerokim paśmie P-
cie, natomiast B-100 w wątrobie (u szczura VLDL.
wątroba wydaje się syntetyzować 2arówno Apolipoproteiny spełniają różne funkcje: 1)
B-48, jak i B-100). są kofaktorami enzymów, np. C-Il jest kofak-
Apo B-100 jest zapewne najdłuższym łań- torem Jipazy lipoproteinowej, AA acylotrans-
cuchem ze znanych pojedynczych łańcuchów ferazy lecytynaxholesterol, 2) mogą działać
polipeptydowych, złożonym z 4536 reszt ami- jako białka przenoszące lipidy, np. apo
nokwasowych. Apo B-48 (mająca wielkość 48% D w HDL, 3) działają jako Ugandy w interak-
apo B-100) jest syntetyzowana na tym samym cjach z receptorami lipoprotein w tkankach, np.
mRNA, co apo B-100. Zapewne w jelicie kodon apo B-100 i apo E w interakcji z receptorami
stop, którego nie ma w odpowiednim DNA LDL, apo E z receptorami remnantów, a apo
genomu, jest wprowadzany do RN A w procesie A-I z receptorami HDL,
298 / ROZDZIAŁ 27

Tabela 27-3. Apolipoproteiny lipoprotein osocza


człowieka
Apo 1 i pop rotei na Li po proteina Masa cząstecz - Dodatkowe uwagi
kowa {Da)
A-l HDL, chylomikrony 28000 Aktywator acylotransferazy lecytyna:
cholesterol (LCAT)
A-ll HDL, chylomikrony 17000 Zbudowana z 2 identycznych mono -
merów połączonych mostkiem disiar-
czkowym. inhibitor LCAT?
B-100 LDL, VLDL. IDL 550000 Syntetyzowana w wątrobie. Ligand
dla receptora LDL
B-48 Chylomikrony, chyiomi- 260000 Syntetyzowana w jelicie
krony resztkowe
Cl VLDL, HDL 7 600 Możliwe, że aktywator LCAT
C-ll VLDL, HDL, chylomikrony 8 800 Aktywator poza wątrobowej lipazy li -
po proteinowej

c-m VLDL, HDL, chylomikrony 8750 Wiele postaci pohmorficznych zależ -


nie od zawartości kwasów sjalowych
D Subfrakcja HDL 20000 Możliwe, ze identyczna z białkiem
przenoszącym estry cholesterolu
E (bogata w argmi- VLDL, HDL, chylomikrony, 34 000 Obecna w nadmiarze w (5-VLDL u
ne) chylomikrony resztkowe chorych z hiperlipoproteinemią typu
III. Jest to jedyna apolipoproteina
znajdująca się w HDL c u zwierząt
z hipercholesterolemią wywołaną
dietą Ligand dla receptora remnan-
tów chylomikronów w wątrobie i dla
receptora LDL

WOLNE KWASY TŁUSZCZOWE SĄ w fazie poposiłkowej i do 0,7 ^mol/ml i 0,8


BARDZO SZYBKO u.mol/ml w stanie całkowitego głodu. W niewy-
METABOLIZOWANE równanej cukrzycy stężenie ich może się zwięk-
szyć do 2 ^mol/ml. Stężenie WKT zmniejsza się
Wolne kwasy tłuszczowe (WK.T, FFA, nieze- tuż po jedzeniu i zwiększa się przed następnym
stryfikowane kwasy tłuszczowe) osocza pocho- posiłkiem. U takich zwierząt jak przeżuwacze,
dzą z lipolizy triacylogliceroii w tkance tłusz- odżywiających się w sposób ciągły i u których
czowej albo powstają w wyniku działania lipazy zachodzi nieprzerwany napływ składników po-
lipoproteinowej w czasie wychwytywania tria- karmowych 7 jelita do krwi, stężenie wolnych
cylogliceroli osocza prze2 tkanki. W surowicy kwasów tłuszczowych w osoczu jest małe.
występują one w połączeniu z albuminą w stęże- Szybkość usuwania wolnych kwasów tłusz-
niach wahających się miedzy 0,1—2 u.mol/ml czowych z krwi jest wyjątkowo duża. Część
osocza. Są to głównie długołańcuchowe kwasy WKT pobranych przez tkanki jest utleniana
tłuszczowe znajdowane w tkance tłuszczowej i pokrywa w głodzie 25—50% zapotrzebowania
(np. palmitynowy, stearynowy, olejowy, pal- energetycznego organizmu. Pozostała część po-
mitoolejowy, hnolowy i inne wielonienasycone branych WKT jest estryfikowana. Iloraz odde-
kwasy tłuszczowe) oraz w niewielkich ilościach chowy (RQ), oznaczony w okresie głodu, wska-
różne inne długołań cuch owe kwasy tłuszczowe. zuje na to, że spalaniu ulega znacznie więcej
Opisano miejsca wiążące dla kwasów tłusz- tłuszczów niż to wynika z ilości utlenionych
czowych na albuminie mające różne powinowa- wolnych kwasów tłuszczowych. Na t£ różnicę
ctwo. W warunkach sytoścL notuje się małe składa się utlenianie estrów lipidowych pocho-
stężenie wolnych kwasów tłuszczowych w suro- dzących z krążącej krwi lub obecnych w tkan-
wicy. Zwiększa się ono do ok. 0,5 jimol/ml kach. Ostatnie ma szczególnie znaczenie w mieś-
TRANSPORT I MAGAZYNOWANIE LIPIDÓW / 299

niach szkieletowych i w sercu, gdzie mogą do roli albumin surowicy w pozakomórkowym


występować w dość znacznych ilościach zapasy transporcie długolańcuchowych kwasów tłusz-
lipidu w komórkach mięśniowych. czowych.
Obrót (ang. turnover) wolnych kwasów tłusz-
czowych jest wprost proporcjonalny do stężenia
wolnych kwasów tłuszczowych. Oznacza to, że TRIACYLOGLICEROLE SĄ
szybkość wytwarzania wolnych kwasów tłusz- TRANSPORTOWANE Z JELITA W
czowych w tkance tłuszczowej jest czynnikiem CHYLOMI KROWACH, A Z WĄTROBY
kontrolującym stężenie wolnych kwasów tłusz- W LIPOPROTEINACH O BARDZO
czowych w osoczu, co z kolei determinuje pobie- MAŁEJ GĘSTOŚCI
ranie wolnych kwasów tłuszczowych przez inne
tkanki. Stan odżywienia nie wydaje się mieć Jak sama nazwa wskazuje, chylomikrony
wielkiego wpływu na frakcje wolnych kwasów znajdują się w chłonce, czyli limfie (łac: chyluś).
tłuszczowych pobieranych przez tkanki, wpływa Powstają one jedynie w układzie odprowadzają-
natomiast na proporcje ilości kwasów tłuszczo- cym chlonke z jelita. Są odpowiedzialne za
wych utlenianych w stosunku do estryfikowa- transport wszystkich lipidów zawartych w po-
nych. W stanie głodzenia więcej kwasów tłusz- karmach do układu krążenia. W chłonce stwier-
czowych się utlenia niż w stanie sytości, dza się również mniejsze cząstki lipoproleinowe
W cytozolu komórek większości tkanek o nieco większej gęstości, wykazujące fizyko-
stwierdzono obecność białka wiążącego kwasy chemiczną charakterystykę cząstek VLDL.
tłuszczowe, czyli białka Z. Uważa się, że rola Skład chemiczny tych mniejszych cząstek przy-
tego białka w wewnątrzkomórkowym transpor- pomina raczej chylomikrony niż VLDL, wska-
cie wolnych kwasów tłuszczowych jest podobna zując na to, że powinno się je uważać raczej za

Światło jelita

Kanalik
żółciowy
Komórka
śrńdblonka

E
Włosowate naczynie Naczynie llmfatyczne prowadzące
Krwionośne do przewodu piersiowego Światło zatoki żylnej

Ryc. 27-3. Tworzenie i wydzielanie (A) chyiomtkronów przez komórki jelita oraz (B) lipoprotein o bardzo
małej gęstości przez komórkę wątrobową. RER — szorstka siateczka śródpiazmatyczna, SER — gładka
siateczka śródplazmatyczna, G — aparat Golgiego, N —jądro, C — chylomikrony, VLDL— lipoproteiny
o bardzo małej gęstości, E —śródbłonek, SD — przestrzeń okotozatokowa {Dissego) zawierająca osocze
krwi. Rycina jest schematycznym przedstawieniem zdarzeń, które można zobaczyć w mikroskopie
elektronowym.____________________________________________________________________
300 / ROZDZIAŁ 27

małe chylomikrony niż za VLDL. Ich wytwa- lomikrony przechodzą do przestrzeni między
rzanie odbywa się nawet w okresie głodzenia, komórkami jelitowymi, skąd dostają się do
a ich lipidy pochodzą głównie z żółci i z wy- układu limfatycznegojelita. VLDL są wydziela-
dzieliny ścian jelita. Ilość wytwarzanych chylo- ne przez komórki miąższu wątrobowego do
mikronów o normalnej wielkości zwiększa się przestrzeni okolozatokowej (Dissego), skąd do-
z ilością triacylogliceroli wchłoniętych ze światła stają się do zatok wątrobowych, przenikając
jelita. Większość VLDL osocza jest pocho- przez okienka śródbłonka naczyń. Podobieńst-
dzenia wątrobowego. Są one przenośnikami wa pomiędzy tymi dwoma procesami i mechani-
triacylogliceroli z wątroby do tkanek poza wąt- zmami anatomicznymi są uderzające, gdyż
robowych. — pomijając gruczoł sutkowy — jelito i wąt-
Istnieje wiele podobieństw w mechanizmie roba są jedynymi tkankami, z których są wy-
wytwarzania chylomikronów przez komórki dzielane lipidy w postaci lipoprotein. Niezdol-
jelita i VLDL przez hepatocyty wątroby (ryc. ność cząstek lipidowych o rozmiarach chylomi-
27-3). Apoiipoproteina B jest syntetyzowana kronów i VLDL do przechodzenia przez komó-
przez rybosomy w szorstkiej siateczce śródplaz- rki śródbłonka naczyń włosowatych, bez uprze-
matycznej i wbudowywana do lipoprotein dniej hydrolizy, jest prawdopodobnie przyczy-
w gładkiej siateczce śródplazmatycznej, która ną, dla której tłuszcze pokarmowe dostają się do
jest głównym miejscem syntezy triacylogliceroli. krążenia poprzez układ limfatyczny (ductus
Następnie lipoproteiny przechodzą przez apa- thoracicus), a nie przez układ żyły wrotnej.
rat Golgiego. gdzie — jak się sądzi — do Chociaż zarówno chylomikrony, jak i VLDL
lipoproteiny przyłączane są reszty cukrowcowe. izolowane z krwi zawierają apoli po proteiny
Chylomikrony albo VLDL są uwalniane z ko- C i E, lipoproteiny te i.n statu nascendi zawierają
mórki jelita lub wątroby przez fuzję pęcherzyka ich bardzo niewiele albo wcale. Wydaje się więc,
wydzielniczego z błoną komórkową (zjawisko że do chylomikronów i VLDL syntetyzowanych
to określa się jako odwrotną pinocytozę). Chy- de novo przyłączanie polipeptydów apo C r apo

TGidłety.
Receptor remnantów Romnant
Glloerol
ohylomikronu (Apo-E) chytomlkronu
Chyjo mikron
świeżo utworzony
27-4. Metaboliczne losy
chylomikronów. A —
JELFTO apolipoproteina A, B-48 —
CIENKI apoiipoproteina B-48, © —
E apolipoproteina C, E —
apolipoproteina E, HDL —
lipoproteina o dużej gęstości, TG —
triacylo-giicerol, C — cholesterol i
TKANKI
POZAWĄTFIOBOWE
ILIFAZA LIPOPHOTEINOWAl
-Kwasy
tłuszczowe

estry cholesterolu, P — fosfolipid.


Przedstawiono tytko ilościowo dominujące lipidy.
TRANSPORT I MAGAZYNOWANIE LIPIDÓW / 301

świeżo wytworzona
VLDL
IDL Jremnant
VLDL)

Gllcerol
TKANKI

"KANKI
POZAWĄTHOBOWE
Receptor LDL
Apo-B-1QO Apo-E

Kwasy tłuszczowe

Cholesterol WĄTHOBA

Receptor LDL
. Kwasy ~
tłuszczowe
POZAWĄTROBOWE

I w tkankach pozawąlrobowych Rvc. Z7-5. Metaboliczne losy lipoprotein o


(np. w limfocytach, fibro toastach)
drogą endocytozy
bardzo małej gęstości (VLDL) i biosynteza lipoprotein o małej gęstości (LDL). A — apolipoproteina A,
B-100 — apolipoproteina B-100, © — apolipoproteina C, E — apolipoproteina E, HDL—
lipoproteina o dużej gęstości, TG —triacyloglicerol, IDL — lipoproteina o pośredniej gęstości, C —
cholesterol i estry cholesterolu, P — fosfolipid. Pokazano jedynie lipidy przeważające ilościowo.

E z HDL zachodzi dopiero wówczas, gdy łych zwierząt (np. u szczura) i nieco dłuższy
chylomikrony i VLDL znajdują się w układzie u większych zwierząt (np. u człowieka), u któ-
krążenia (ryc. 27-4 i 27-5). Bardziej szczegółowy rych i tak wynosi mniej niż 1 h. Większe cząstki
opis czynników kontrolujących wątrobowe wy- są szybciej katabolizowane niż małe. Jeżeli
dzielanie VLDL podano niżej. podać dożylnie chylomikrony ze znakowanymi
Apo B jest istotna w tworzeniu chylomik- kwasami tłuszczowymi triacyloglicerolu, to ok.
ronów i VLDL. W a beta li pop rotę ine mii (rzad- 80% znakowanych kwasów stwierdza się w tka-
kiej chorobie) apo B nie jest syntetyzowana; nce tłuszczowej, sercu i mięśniach, a ok. 20%
hpoproteiny zawierające tę apolipo proteinę nie w wątrobie. Ponieważ doświadczenia z perfun-
są wytwarzane, przez co dochodzi do spich- dowaną wątrobą wykazały, że wątroba nie me-
rzania lipidów w jelitach i w wątrobie. tabolizuje w istotnym stopniu chylomikronów ani
VLDL, obecność znakowanych kwasów w wąt-
robie jest zapewne zjawiskiem wtórnym i po-
KATABOLIZM CHYLOMIKRONOW I chodzi z przemiany tych lipoprotein w tkankach
LIPOPROTEIN O BARDZO MAŁEJ pozawątrobowych.
GĘSTOŚCI JEST SZYBKIM
PROCESEM Triacyloglicerol chylomikronów i VLDL
jest hydrolizowany przez lipazę
Oczyszczanie krwi z chylomikronów, ozna- lipoproteinową
czane znikaniem znakowanych chylomikronów Istnieje znamienna korelacja między zdolnoś-
z krążenia, jest szybkie. Biologiczny okres pół- cią tkanek do wbudowywania kwasów tłusz-
trwania tych cząstek jest rzędu minut u ma- czowych z triacylogliceroli lipoprotein a aktyw-
302 / ROZDZIAŁ 27

nością enzymu lipa/y lipoproteinowej. Ten en- W tkance tłuszczowej insulina zwiększa syn-
zym ic:iL umiejscowiony na ścianach włosowa- tezę lipazy lipoproteinowej w adypocytach i jej
tych naczyń krwionośnych zakotwiczony proteo- przemieszczanie do powierzchni luminarnej
glikanowym łańcuchem siarczanu heparanu. śródbłonka naczyń włosowatych.
Jego obecność wykazano w wyciągach z serca,
tkanki tłuszczowej, śledziony, płuc, rdzenia ne- Działanie lipazy lipoproteinowej
rki, aorty, przepony oraz gruczołu sutkowego powoduje powstawanie resztkowych
w okresie Laktacji. Prawidłowa krew nie zawiera lipoprotein (remnantów)
znaczących ilości tego enzymu, jednak po Wynikiem działania lipazy lipoproteinowej
wstrzyknięciu heparyny lipaza li po protein owa jest utrata z chylomikronów ok. 90% triacylo-
zostaje uwolniona do krwiobiegu z jej zakot- gliceroli i utrata apo C (która powraca do
wiczenia siarczanem heparanu. Procesowi temu HDL), ale nie apo E, która pozostaje połączona
towarzyszy klarowanie iipemicznego osocza. z powstałymi cząstkami, określonymi jako re-
Lipaza jest również uwalniana z wątroby po tnnanty chylomikronów lub chylomikrony re-
podaniu dużych ilości heparyny (lipaza wąt- sztkowe (od angielskiego „remnant" - pozos-
robowa uwalniana heparyną), ale ten enzym ma tałość, resztka). Te cząstki mają średnicę o poło-
właściwości odmienne od lipazy lipoprotcino- wę mniejszą niż pierwotne chylomikrony. Na
wej i nie reaguje łatwo z chyl om ikro na mi. skutek utraty triacylogliceroli są one bogatsze
Do aktywności lipazy lipoproteinowej są po- w cholesterol i estry cholesterolu (ryc. 27-4).
trzebne, jako kofaktory, fosjfolipidy oraz apoli- Podobne zmiany zachodzą w VLDL, które
poproteina C-II. Apo C-II ma swoiste miejsce zamieniają się w remnanty VLDL, określane
wiązania fosfolipidu, przez które jest ona zwią- jako IDL (od angielskiej nazwy intermediate--
zana z lipoproteiną. A zatem chylomikrony density lipoproteins, czyli lipoproteiny o po-
i VLDL dostarczają enzymowi potrzebnemu do średniej gęstości) (ryc. 27-5).
przemiany tych lipoprotein zarówno kofakto-
rów, jak i substratu. Hydroliza zachodzi wów- Wątroba jest odpowiedzialna za
czas gdy lipoproteiny są przyłączone do enzymu wychwytywanie remnantów
na powierzchni śródblonków. Triacyloglicerol lipoprotein
jest hydrolizowany stopniowo poprzez diacy lo- Remnanty chylomikronów są wychwytywa-
glicerol do monoacylogiicerolu, który w końcu ne przez wątrobę, a zawarte w nich estry
jest hydrolizowany do glicerolu i wolnego kwasu cholesterolu i triacyloglicerole są hydrolizowa-
tłuszczowego. Niewielka ilość uwolnionych ne i meiabolizowane. Wychwytywanie to wyda-
kwasów tłuszczowych wraca do krwiobiegu, je się odbywać za pośrednictwem receptora
gdzie jest wiązana z albuminą, ale znaczna swoistego dla apo E {ryc. 27-4),
większość z nich jest transportowana do tkanki Badania z użyciem VLDL zawierających zna-
(ryc. 27-4 i 27-5). Lipaza lipoproteinowa serca kowaną apo B-100 wykazały, że VLDL są
ma małą wartość Km dla triacyloglicerolu, pod- prekursorami IDL oraz LDL. Tylko 1 cząstecz-
czas gdy Km tego enzymu w tkance tłuszczowej ka apo B-100 występuje w każdej z wymienio-
jest 10-krotnie większa. Gdy stężenie triacylo- nych lipoprotein i ta cząsteczka pozostaje nie
gliceroli osocza zmniejsza się przy przejściu ze zmieniona w czasie przekształcania lipoprotein.
stanu sytości w stan głodu, wówczas sercowy Każda cząstka LDL pochodzi więc od pojedyn-
enzym pozostaje nadal wysycony substratem, czej cząstki VLDL (ryc. 27-5). IDL są prze-
natomiast wysycenie enzymu w tkance tłusz- kształcane jedną z 2 możliwych dróg. Mogą one
czowej zmniejsza się, co sprawia, że następuje być wychwytywane bezpośrednio przez wąt-
intensywniejsze pobieranie kwasów tłuszczowych robę za pośrednictwem receptorów LDL (wią-
przez serce niż przez tkankę tłuszczową. Podob- żących apo B-100 i apo E), lub też mogą być
ne odwrócenie kierunku pobierania kwasów przekształcane w LDL. U szczura większość
tłuszczowych następuje podczas laktacji, w cza- apo B z VLDL pojawia się w wątrobie, a tylko
sie której zmniejsza się aktywność lipazy lipo- niewielki procent w LDL. Może to być spowo-
proteinowej w tkance tłuszczowej, a zwiększa dowane faktem, że u szczura część cząstek
się w gruczole sutkowym, pozwalając na pobie- VLDL zawiera apo B-48 zamiast apo B-100.
ranie długołańcuch owych kwasów tłuszczo- Jeżeli wątrobowy receptor dla apo E wyklucza
wych, z triacylogliceroli lipoprotein potrzebnych wychwytywanie cząstek zawierających apo B-
do syntezy tłuszczu mleka. 100, ale me cząstek zawierających apo B-48,
TRANSPORT I MAGAZYNOWANIE LIPIDÓW / 303

to jest to wytłumaczeniem większego usuwania znajdujących się w osoczu chorych z niedobo-


przez wątrobę szczura I DL i mniejszego wy- rem enzymu acyibtransferazy lecytyna : chole-
twarzania LDL u szczurów. sterol (LCAT) oraz w osoczu chorych na żół-
taczkę zastoinowij. LCAT oraz jej aktywator
— apolipoproteina A-1 wiążą się z tym tworem
LDL SĄ METABOLIZOWANE ZA dyskoidalnym. Katalizowana przez LCAT rea-
POŚREDNICTWEM RECEPTORA LDL kcja zamienia fosfolipid i wolny cholesterol
znajdujące się na powierzchni HDL w estry
Jak to opisano wyżej, większość LDL po- cholesterolu i łizolecytynę. Niepołarne estry
wstaje 2 VLDL; istnieją jednak dowody na to, że cholesterolu przemieszczają się do hydrofobo-
pewna ich iJość jest wytwarzana bezpośrednio wego wnętrza struktury bilamelarnej, a lizolecy-
przez wątrobę. Okres połowicznego znikania tyna zostaje przeniesiona na albuminę osocza.
z krwi apoproteiny B-100, występującej w LDL, Reakcja postępuje dalej i wytwarza niepolarny
wynosi ok. 2,5 dnia. rdzeń, który rozpycha podwójną błonę cząstek
Badania w hodowli fibroblastów, limfocytów aż do ukształtowania się sferycznego pseudo-
i komórek mięśni gładkich tętnic, a także wątro- micelarnego HDL, pokrytego błoną złożoną
by wykazały istnięnje_swQisiy_ch miejsc wiążą- z polarnych lipidów i apolipoprotein. Zestryfi-
cych, czyli receptorów LDL, tzw. receptorów kowany cholesterol może być przenoszony
B-100 E. Receptor ten tale nazwano, ponieważ z HDL do lipoprotein o mniejszej gęstości, np.
jest on swoisty dla apo B-100, ale nie dla apo do chylomikronów, VLDL i LDL, za pośred-
B-48, a w pewnych warunkach wiąże lipoprotei- nictwem białka przenoszącego estry cholesterolu
ny bogate w apo E. W apo B-48 brakuje domeny (apo D), które jest jeszcze jednym składnikiem
znajdującej się przy karboksylowym końcu apo HDL. Białko przenoszące estry cholesterolu
B-100, która zawiera ligand dla receptora LDL. umożliwia więc transport estrów cholesterolu
W rodzinnej hipercholesterolemii występuje wa- HDL do wątroby poprzez resztkowe chylo-
da tych receptorów. Około 50% LDL ulega mikrony i VLDL albo przez wychwytywanie
degradacji w tkankach pozawątrobowych, a po- LDL w wątrobie. Układ LCAT uczestniczy
zostałe 50% w wątrobie. Istnieje dodatnia kore- więc w usunięciu nadmiaru niezestryfikowa-
lacji między występowaniem miażdżycy naczyń nego cholesterolu z lipoprotein i z tkanek.
wieńcowych a stężeniem LDL w osoczu. Dalsza Wątroba, a możliwe że i jelita, wydają się być
dyskusja na temat regulacji receptora LDL p. miejscem końcowej degradacji apolipoprotein
str. 319. HDL. Nie jest jasne, czy w tym procesie ucze-
stniczy swoisty receptor dla HDL, czy dla apo A.
Zaproponowano istnienie cyklu HDL, od-
HDL UCZESTNICZĄ ZARÓWNO W powiedzialnego za transport cholesterolu z tka-
METABOLIZMIE nek do wątroby (szczegóły są przedstawione na
TRIACYLOGLICEROLU, JAK I ryc. 27-6). To wyjaśnia, dlaczego stężenie HDLj
CHOLESTEROLU w osoczu zmienia się odwrotnie proporcjonalnie
do stężenia chylomikronów i VLDL, a wprost
HDL są syntetyzowane i wydzielane zarówno proporcjonalnie do aktywności lipazy lipoprotei-
w wątrobie, jak i w jelicie (ryc. 27-6). Jednakże nowej. Stężenia HDL (HDL2) są odwrotnie pro-
HDL nowo wytworzone (świeżo wydzielone) porcjonalne do częstości występowania miażdży-
w jelitach nie zawierają apolipoproteiny C ani cy naczyń wieńcowych być może dlatego, że
E, a jedynie apolipoproteinę A. Apo C i apo E są odzwierciedlają one wydajność usuwania chole-
więc syntetyzowane w wątrobie i przenoszone sterolu z tkanek. HDL,; znajdują się we krwi
do jelitowych HDL wówczas, gdy te ostatnie zwierząt, u których występuje indukowana dietą
znajdą się w osoczu. Główną funkcją HDL jest hipercholesterolemia. Ta lipoproteina jest
działanie jako składowisko dla a po li po protein szczególnie bogata w cholesterol, a jej jedyną
C i E, które są potrzebne w metabolizmie chylo- apolipoproteina jest apo E. Jest ona wychwyty-
mikronów i VLDL (p, ryc. 27-4 i 27-5). wana przez wątrobę poprzez receptor remnan-
Nowo wytworzone HDL składają się z dys- tów wiążący apo E oraz poprzez receptory
koidalnych podwójnych błon fosfolipidowych LDL. To właśnie dlatego te ostatnie bywają
zawierających apolipoproteinę i wolny chole- czasem oznaczane jako receptory wiążące apo
sterol. Te lipoproteiny są podobne do cz4Stek B-100 E. Płytki miażdżycowe mają komórki,
304 / ROZDZIAŁ 27

Clttci
I Kwasy żółciowe

Dyskoldatna
nowe postacie HDL

Dwu warstwa
fosiollpidowa
Ryc. 27-6.
Metabolizm
lipoprotein o dużej
gęstości (HDL).
HRHL — lipaza
uwalnialna przez
heparynę, LCAT—
acylotransferaza
lecytyna : cholesterol,
LPL — lipaza
tipoproteinowa, C —
cholesterol, CE —
estry cholesterolu,
PL — fosfolipid,
Chylomlkron WKT — wolne
y VLDL kwasy tłuszczowe, A-l —
apolipoproteina A-l. Na rycinie
przedstawiono rolę 3 enzymów HRHL,
LCAT i LPL w postuiowanym cyklu
HDL, służącym do transportowania
cholesterolu z tkanek do wątroby HDL2, HDL3 — p. tab. 27-2. Poza triacyloglicerolem, HRHL hydrofizuje
fosfolipidy na powierzchni HDL2, uwalniając cholesterol, który jest wykorzystywany przez wątrobę.
Równocześnie powstają mniejsze cząstki o większej gęstości. Aktywność HRHL zwiększa się pod
wpływem aridrogenów, a maleje pod wpływem estrogenów, co może być przyczyną większego
stężenia HDL2w osoczu kobiet.

które wychwyciły tyle cholesterolu, że zmieniły iny, takie jak chemicznie zmodyfikowane LDL
się w przeładowane estrami cholesterolu komó- lub p-VLDL(p. str. 319). Makrofagi wydzielają
rki piankowate. Większość tych komórek po- zarówno cholesterol (przekazując go odpowied-
chodzi z makrofagów, które pochłonęły nie- niemu biorcy, takiemu jak HDL), jak i apo E.
prawidłowe, bogate w cholesterol lipoprote- Ta apolipoproteina E, po odpowiednim przetwo-
TRANSPORT I MAGAZYNOWANIE LIPIDÓW / 305

rżeniu w obecności LCAT, może być źródłem czowe użyte do syntezy wątrobowych triacylo-
bogatej w cholesterol HDLC. HDLC mogłaby gliceroli pochodzą z 2 możliwych źródeł: 1)
więc być ważnym ogniwem w przemieszczaniu z syntezy w wątrobie z acetylo-CoA pochodzą-
cholesterolu z tkanek do wątroby („odwrócony cego z węglowodanów oraz 2) z kwasów tłusz-
transport cholesterolu"). czowych wychwytywanych z krążenia. Pierwsze
Wszystkie lipoproteiny osocza są. wzajemnie ze źródło dominuje w stanie sytości, gdy synteza
sobą powiązanymi ogniwami jednego lub kilku kwasów tłuszczowych zachodzi intensywnie,
cykli metabolicznych, a wszystkie razem są od- a stężenie kwasów tłuszczowych wkrażącej krwi
powiedzialne za złożony proces transportu lipi- jest małe. Ponieważ normalnie w tych warun-
dów w osoczu. kach triacyloglicerole nie gromadzą się w wąt-
robie, należy sądzić, że są przez nią wydalane
w postaci VLDL z taką samą szybkością, z jaką
WĄTROBA ODGRYWA GŁÓWNĄ są syntetyzowane. Natomiast w czasie głodze-
ROLĘ W TRANSPORCIE nia, podczas spożywania pokarmów bogatych
I METABOLIZMIE LIPIDÓW w tłuszcze lub w cukrzycy stężenie krążących
wolnych kwasów tłuszczowych jest zwiększone
Uprzednio sądzono że większość przemian i więcej kwasów jest wychwytywanych przez
lipidów odbywa się w wątrobie. Odkrycie, że wątrobę. W tych warunkach lipogeneza jest
większość tkanek ma zdolność całkowitego zahamowana i wolne kwasy tłuszczowe są głów-
utleniania kwasów tłuszczowych oraz nagroma- nym źródłem kwasów tłuszczowych zawartych
dzona z czasem ilość informacji o tym, że w triacyloglicerolach wątroby oraz VLDL. Me-
tkanka tłuszczowa jest nadzwyczaj aktywnym chanizmy enzymatyczne uczestniczące w syn-
metabolicznie narządem, zmusiły do zmodyfi- tezie triacylogliceroli i fosfolipidów opisano na
kowania tego poglądu o dominującej roli wąt- slr. 286. Czynnikami, które powodują zarówno
roby. Jednakże koncepcja, przypisująca wąt- zwiększenie syntezy triacyloglicerolu, jak i wy-
robie bardzo ważną i jedyną w swoim rodzaju dzielania VLDL w wątrobie, są: 1) stan sytości,
rolę w przemianie lipidów, pozostaje nadal a nie głodzenia, 2) karmienie pokarmami o du-
obowiązująca. Wątroba sprawuje następujące żej zawartości węglowodanów (zwłaszcza, gdy
bardzo ważne funkcje w przemianie lipidów: 1) zawierają one sacharozę lub fruktozę), prowa-
ułatwia trawienie i wchłanianie lipidów z prze- dzące do znacznej lipogenezy i estryfikacji kwa-
wodu pokarmowego, dlatego że wytwarza żółć sów tłuszczowych, 3) duże stężenie krążących
zawierającą cholesterol i sole kwasów żółcio- we krwi wolnych kwasów tłuszczowych, 4)
wych syntetyzowane w wątrobie (p. str. 345), 2) spożywanie etanolu oraz 5) duże stężenie in-
wątroba ma aktywne układy enzymatyczne nie- suliny, a małe stężenie glukagonu, co wzmaga
zbędne do syntetyzowania i utleniania kwasów syntezę i estryfikację wolnych kwasów tłusz-
tłuszczowych (p. rozdz. 23 i 24), syntetyzowania czowych, a hamuje ich utlenianie.
triacylogliceroli, foslblipidów (p. rozdz. 26)
i cholesterolu (rozdz. 27), 3) syntetyzuje lipo- Brak równowagi między
proteiny osocza (opisane w tym rozdziale), 4) wytwarzaniem triacylogliceroli a ich
przekształca kwasy tłuszczowe w ciała ketono- wydzielaniem jest przyczyną
we (ketogeneza) (p. rozdz. 24), 5) odgrywa stłuszczenia wątroby (ryc. 27-7)
integrującą rolę w przemianie lipoprotein oso- Z rozmaitych powodów lipidy, głównie jako
cza (patrz ten rozdział). triacyloglicerole, mogą sie nagromadzić w wąt-
robie. Znaczne ich spichrzenie jest uważane za
Istnieje zależność między stan chorobowy. Gdy nagromadzanie się lipi-
wydzielaniem VLDL przez wątrobę dów ma charakter przewlekły, dochodzi do
a składem spożytych pokarmów rozwoju zmian włóknistych, przechodzących
Powyżej opisano procesy komórkowe uczest- w marskość (cirrhosis) i upośledzających czyn-
niczące w tworzeniu i wydzielaniu VLDL (str. ność wątroby.
322). Wątrobowe triacyloglicerole są bezpośred- Wyróżnia się 2 główne typy stłuszczenia
nimi prekursorami triacylogliceroli zawartych wątroby:
w VLDL osocza krwi (ryc. 27-7). Biosynteza 1. Pierwszy typ jest związany ze zwiększonym
triacylogliceroli stanowi bezpośredni bodziec stężeniem wolnych kwasów tłuszczowych osocza,
do tworzenia i wydzielania VLDL: Kwasy tłusz- spowodowanym mobilizacją tłuszczów z tkanki

20 — Biochemia
306 / ROZDZIAŁ 27

KREW VLDL HDL

Świażo wytworzona
Apo-C
' Apo-E*
J
VLDL

A po-
Kwas A
orotowy Apo-C
Apo-E
Reszty
glikozylowe Tatra chlorek węgla
Puromycyna
Etlonlna
Gładka
siateczka
śródplazmatyczna ^ln< i f§
Syntez \ f
a Poiirybosomy
blatka OD
Apo-B-100 ■
Apo-C
ou
Apo-E Szorstka siateczka
śródplazmatyczna świeży taft
cuch
policeptydowy
Niedobór
Karmienie cholesterolem
ofiollny
niedobór EFA
Fosfochollna . Chollna

1,2-Dlaoylogllcerol CDP-chollna

Etanol

Acyto-CoA _». Utlenianie


Llpogeneza z
węglowodanów

WKT

Ryc. 27-7. Synteza lipoprotein o bardzo malej gęstości (VLDL) oraz prawdopodobne miejsca działania
czynników powodujących spichrzanie triacylogliceroii i stłuszczenie wątroby EFA — egzogenne kwasy
tłuszczowe, WKT — wolne kwasy tłuszczowe, HDL — iipoproteiny o dużej gęstości, ApoA — apolipo-
proteina A, ApoB — apolipoproteina B, ApoC — apolipoproteina C, ApoE — apolipoproteina E.
Zaznaczone szlaki są podstawą dla zdarzeń przedstawionych na ryc. 27-3 B.

tłuszczowej albo z hydrolizą triacylogliceroli nadąża za napływem wolnych kwasów tłusz-


lipoprotein lub chylomikronów przez Iipa2ę czowych, co jest przyczyną nagromadzania się
lipoproteinową tkanek poza wątrobowych. triacylogliceroli i stłuszczenia wątroby.
Zwiększone ilości wolnych kwasów tłuszczo- Ilość triacyloglicerohi w wątrobie znacznie się
wych osocza są wychwytywane przez wątrobę zwiększa podczas głodzenia oraz spożywania
i estryfikowane. Wytwarzanie lipoprotein nie pokarmów o dużej zawartości tłuszczów.
TRANSPORT I MAGAZYNOWANIE LIPIDÓW / 307

W wielu stanach (np. w głodzeniu) jest zaburzo- peroksydacji lipidów indukowanej tetrachlor-
na zdolność wydzielania VLDL przez hepatocy- kiem węgla. Uważa się że działanie etioniny
ty. Może to być spowodowane małym stężeniem polega na zmniejszeniu dostępności ATP. Wy-
insuliny i upośledzoną syntezą białka. W niewy- nika to z tego, że etionina, zastępując metioninę
równanej cukrzycy {diabetes mellitus), w zatruciu w S-adenozylometiomnie, wiąże pewną część
ciążowym u owiec i w ketozie bydła nacieczenie dostępnej puli adenylanów i zapobiega tworze-
tłuszczami może być tak znaczne, że powoduje niu się ATP. Kwas orotowy także powoduje
widoczną bladość lub tłuszczowaty wygląd i po- stłuszczenie wątroby. W tym przypadku VLDL
większenie wątroby. gromadzi sie w aparacie Golgiego. Dlatego
2. Drugi typ stluszczenia wątroby jest zwykle uważa się, że kwas orotowy zaburza glikozyla-
spowodowany metabolicznym blokiem wytwa- cję lipoprotein i hamuje ich uwalnianie, co jest
rzania lipoprotein osocza, co pozwala na na- przyczyną znacznego zmniejszenia się w osoczu
gromadzenie się tnacylogliceroli w wątrobie. stężenia lipoprotein zawierających apo B.
Teoretycznie to upośledzenie może być spowo- Niedobór witaminy E nasila martwicę wątro-
dowane a) zablokowaniem syntezy apohpo- by występującą w przebiegu jej stłuszczenia
protein, b} zablokowaniem tworzenia iipopro- wywołanego brakiem chohny. Podanie witami-
tein z lipidu i apolipoproteiny, c) niedoborem ny E lub selenu ma ochronne działanie przeciw
w dostarczaniu fosfolipidów, które są w lipo- peroksydacji lipidów. Tłuszczowe nacieczenie
proteinach lub d) niewydolnością samego me- wątroby może być spowodowane — poza nie-
chanizmu wydzielania. doborem białka — także niedoborem egzogen-
Typem stłuszczenia wątroby, który byt przed- nych kwasów tłuszczowych i witamin (np. kwa-
miotem licznych badań u szczura, jest stłusz- su hnolowego, pirydoksyny i kwasu pantoteno-
czenie wywoływane niedoborem choliny i dlate- wego). Uważa się że niedobór egzogennych
go związek ten bywa nazywany czynnikiem kwasów tłuszczowych upośledza syntezę fos-
lipotropowym. Ponieważ do syntezy choliny są folipidów. To sprawia, że takie substancje, jak
potrzebne labilne grupy metylowe, których da- cholesterol, które współzawodniczą o niezbęd-
wcą jest metionina w procesie transmetylacji (p. ne dla estryfikacji egzogenne kwasy tłuszczowe,
rozdz. 32 i 33), niedobór choliny w rzeczywisto- mogą także powodować stłuszczenie wątroby.
ści jest spowodowany niedostatkiem grup mety-
lowych tego typu, jaki zawiera metionina. Suge- Etanol także powoduje stłuszczenie
rowano kilka różnych mechanizmów, które wątroby
mogłyby wyjaśnić rolę choliny jako czynnika Alkoholizm powoduje spichrzenie thiszczów
lipotropowego, m.jn. taki, że brak choliny po- w wątrobie, hiperlipemię i ewentualnie mars-
woduje niedobór fosfolipidów niezbędnych do kość wątroby {cirrhosis hepatis). Dokładny me-
syntezy lipoprotein. chanizm długotrwałego działania etanolu jest
Antybiotyk puromycyna hamuje biosyntezę wciąż niepewny. Nie jest jasne, czy w procesie
białka i powoduje stłuszczenie wątroby oraz spichrzania thiszczów jakąś rolę odgrywa dodat-
znaczne zmniejszenie stężenia VLDL u szczu- kowa mobilizacja wolnych kwasów tłuszczo-
rów. Innymi związkami o podobnym działaniu wych, chociaż wielokrotnie wykazano, że poje-
są: elionina {kwas cc-amino-y-merkaptoetylo- dyncza toksyczna dawka etanolu, podana
masłowy). tetrachlorek węgla, chloroform, fos- szczurowi, powoduje zwiększenie stężenia wol-
for, ołów i arsen. Cholina nie chroni organizmu nych kwasów tłuszczowych w osoczu. Jednakże
przed toksycznym działaniem tych czynników, spożywanie etanolu przez dłuższy okres powo-
ale wydaje się przyspieszać proces zdrowienia. duje spichrzenie kwasów tłuszczowych, w wą-
Jest bardzo prawdopodobne, że tetrachlorek trobie, które raczej pochodzą z endogennej
węgla wpływa również na sam mechanizm wy- syntezy niż z mobilizacji z tkanki tłuszczowej.
dzielania lub na łączenie się lipidu z apolipo- Po spożyciu alkoholu nie stwierdza się upo-
proteiną. Działanie tetrachlorku węgla nie jest śledzenia syntezy białka w wątrobie. Istnieją
bezpośrednie, ale zależy od przekształcenia jego przekonujące dowody na to, że utlenianie eta-
cząsteczki. Prawdopodobnie polega ono m.in. nolu w wątrobie wzmaga syntezę triacylo-
na tworzeniu wolnych rodników, które uszka- gliceroli i hamuje utlenianie kwasów tłuszczo-
dzają lipidy błon siateczki śródplazmatycznej, wych oraz zmniejsza aktywność cyklu cytrynia-
tworząc nadtlenki lipidowe. Uzupełnienie diety nowego. Zmniejszenie aktywności tego cyklu
witaminą Ejest czynnikiem ochronnym przeciw jest spowodowane utlenianiem etanolu przez
308 / ROZDZIAŁ 27

dehydrogenazę alkoholową, co prowadzi do nad- TKANKA TŁUSZCZOWA


miernego wytwarzania NADH. JEST GŁÓWNYM MAGAZYNEM
TRIACYLOGLICEROLI
W ORGANIZMIE
DEHYDROGENAZA
ALKOHOLOWA
CH,-CH*-OH Zapasy triacylogliceroli w tkance tłuszczowej
Etanol ulegają ciągle lipolizie (hydrolizie) i reestryfika-
-.----------, CHj- CHO + NADH + H +
cji (ryc. 27-8). Te 2 procesy nie są prostym
Aldehyd odwróceniem tej samej reakcji. Przebiegają one
octowy całkowicie odmiennymi szlakami zawierający-
mi inne pośrednie związki i inne enzymy. Wiele
Powstający w tej reakcji NADH współzawo- czynników żywieniowych, metabolicznych i hor-
dniczy z równoważnikami redukcyjnymi po- monalnych, które regulują przemianę tkanki
chodzącymi z utleniania innych substratów o ła- tłuszczowej działa albo na proces estryfikacji,
ńcuch oddechowy, hamując w ten sposób utle- albo na lipolizę. Wypadkową tych 2 procesów
nianie tych substratów. Zwiększenie stosunku jest wielkość puli wolnych kwasów, tłuszczo-
[NADH]/[NAD+] powoduje przesunięcie w le- wych w tkance tłuszczowej. Pula ta determinuje
wo równowagi jablczan ^ szcza wio octan, co stężenie wolnych kwasów tłuszczowych krążą-
może zmniejszyć aktywność cyklu cytryniano- cych w osoczu. Ponieważ stężenie wolnych
wego. Sumarycznym skutkiem zahamowania kwasów tłuszczowych ma bardzo duży wpływ
utleniania kwasów tłuszczowych jest wzmoże- na metabolizm innych tkanek, zwłaszcza wątro-
nie estryfikacji kwasów tłuszczowych do triacy- by i mięśni, czynniki działające w tkance tłusz-
logliceroli, co wydaje się być przyczyną stłusz- czowej i regulujące wypływ z niej wolnych kwa-
czenia wątroby. W wyniku utleniania etanolu sów tłuszczowych, wywierają wpływ sięgający
powstaje najpierw aldehyd octowy, który jest daleko poza samą tkankę tłuszczową.
utleniany w mitochondriach do kwasu octowe-
go przy udziale dehydrogenazy aldehydowej. Dostępność glicerolo-3-fosforanu
Innymi skutkami spożywania etanolu może być reguluje estryfikację. Lipoliza jest
m.in. zwiększona lipogeneza i zwiększona syn- kontrolowana przez lipazę wrażliwą na
teza cholesterolu z acetylo-CoA. Zwiększony hormony
stosunek [NADH]/[NAD+] powoduje także W tkance tłuszczowej triacylogltcerol jest
zwiększenie stosunku [mleczan]/[pirogronian], syntetyzowany z acylo-CoA i glicerolo-3-fos-
czego wynikiem jest hiperlaktacydemia, która foranu według mechanizmu przedstawionego
z kolei jest przyczyną 2mniejszenia zdolności na ryc. 26-1. Ponieważ w tkance tłuszczowej
nerek do wydalania kwasu moczowego. Upo- aktywność enzymu kinazy glicerolowej jest ma-
śledzenie wydalania kwasu moczowego jest pra- ła, glicero! nie może być wykorzystany w znacz-
wdopodobnie przyczyną pogorszenia się dny niejszym stopniu do estryfikacji z acylo-CoA.
moczanowej po wypiciu alkoholu. Chociaż głó- Dlatego pod względem dostarczania glicerolo-3--
wna droga przemiany etanolu przebiega szla- fosforanu tkanka tłuszczowa jest zależna od
kiem dehydrogenazy alkoholowej, pewna jego glikoiizy i od dostępności glukozy.
ilość jest metabolizowana przez układ mikro- Triacyloglicerol jest hydrolizowany pod
somalny zależny od cytochromu P-450, w któ- wpływem lipazy wrażliwej na hormony. Produk-
rym uczestniczą także NADPH i O2. Aktyw- tami tej reakcji są wolne kwasy tłuszczowe i gli-
ność tego układu zwiększa się w przewlekłym cerol. Lipaza ta jest odmienna od lipazy lipo-
alkoholizmie i może być przyczyną zwiększenia proteinowej, która katalizuje hydrolizę triacylo-
metabolicznego usuwania etanolu z krwi w tych gliceroli zawartych w iipoproteinach przed ich
warunkach, na co wskazują zwiększone stężenia wychwytem przez tkanki pozawątrobowe (p.
aldehydu octowego i octanu. str. 302). GJicerol, nie mogąc być wykorzystany
przez tkankę tłuszczową, przenika do osocza
CH 3 -CH a 0H + NADPH + H krwi, skąd jest wychwytywany i zużytkowywa-
Etanol ny prze2 takie narządy, jak wątroba i nerka,
-* CH,-CHO 2HaO które mają aktywną kinazę giicerolową. Wolne
Aldehyd kwasy tłuszczowe powstające w procesie lipo-
octowy lizy mogą być ponownie przekształcone w tkań-
TRANSPORT I MAGAZYNOWANfE LIPIDÓW / 309

Glukoza G lice roi


Ryc. 27-8. Metabolizm tkanki tłuszczowej. Upaza wrażliwa na hormony jest aktywowana przez ACTH,
TSH, glukagon, adrenalinę, noradrenalinę i wazopresyne, zaś hamowana przez insulinę, prostag landy nę
E, i kwas nikotynowy. Szczegóły powstawania glicerolo-3-fosforanu z produktów pośrednich glikolizy
przedstawiono na ryc. 26-1. PPP — szlak pentozofosforanowy, TG — triacyloglicerol, WKT — wolne
kwasy tłuszczowe, VLDL — lipoproteina o bardzo małej gęstości.

ce tłuszczowej w acylo-CoA działaniem syci- stężenia wolnych kwasów tłuszczowych w oso-


tetazy acylo-CoA i mogą być reestryfikowane czu. Są one najważniejszym źródłem energety-
z glicerolo-3-fosforanem, tworząc triacyloglice- cznym dla wielu tkanek.
rol. W tkance tłuszczowej istnieje zatem ciągły
cykl lipolizy i reestryfikacji. Gdy szybkość reesl- Zwiększony metabolizm glukozy
ryfikacji nie jest dostatecznie duża, aby zrów- zmniejsza uwalnianie wolnych
noważyć szybkość lipolizy, wówczas dochodzi kwasów tłuszczowych
do nagromadzenia wolnych kwasów tłuszczo- Przy zwiększeniu zużycia glukozy przez tkan-
wych, które przenikają do osocza, gdzie wiążą kę tłuszczową zmniejsza się wypływ z niej
się z albuminą i sa. przyczyną zwiększenia wolnych kwasów tłuszczowych. Pomimo tego
310 / ROZDZIAŁ 27

utrzymuje się uwalnianie glicerolu. Sugeruje to, wych z tkanki tłuszczowej, czego następstwem
że hamujący wpływ glukozy na uwalnianie jest zmniejszenie stężenia wolnych kwasów tłusz-
wolnych kwasów tłuszczowych nie jest spowo- czowych w osoczu. Wzmaga ona lipogenezę
dowany zmniejszeniem lipolizy. Uważa się, że i syntezę acyloglicerolu oraz nasila utlenianie
jest to spowodowane dostawą glicero-lo-3- glukozy do CO2 w szlaku pentozofosforano-
fosforanu, który nasila procesy estryfikacji wym. Te działania insuliny są zależne od obecno-
wolnych kwasów tłuszczowych po ich uprzed- ści glukozy. W dużej mierze mogą one być
nim przekształceniu w acylo-CoA. wyjaśnione pobudzającym wpływem insuliny na
Glukoza w tkance tłuszczowej może wcho- pobieranie glukozy przez komórki tkanki tłusz-
dzić w wiele szlaków metabolicznych, łącznie czowej. To działanie insuliny polega na spowo-
z utlenianiem do CO2 poprzez cykl cytryniano- dowaniu przemieszczania przenośników glukozy
wy, z utlenianiem poprzez szlak pentozofos- z aparatu Golgiego do błony plazmatycznej.
foranowy, przekształceniem w długołańcucho- Wykazano również, że insulina wzmaga aktyw-
we kwasy thiszezowe oraz wytworzeniem acylo- ność dehydrogenazy pirogronianowej, karhoksy-
glicerolu poprzez glicerolo-3-fbsforan. Gdy zu- lazy acetylo-CoA oraz acylotransferazy
życie glukozy jest duże. wówczas większa część glicerolo--3-fosforanowej, wzmacniając przez to
pobranej glukozy jest utleniana do CO2 i prze- skutki wynikające ze wzmożonego pobierania
twarzana w kwasy thiszczowe. Jeżeli jednak cał- glukozy, zwiększające wytwarzanie kwasów
kowite zużycie glukozy się zmniejsza, większość tłuszczowych i acylogliceroli. Wiadomo, że
jej jest przekształcana w glicerolo-3-fosforan, wymienione powyżej 3 enzymy są regulowane w
wykorzystywany do estryfikacji z acylo-CoA. sposób skoordynowany przez modyfikacje
Proces ten pomaga-zminimaiizować wypływ wol- kowalencyjne, tj. przez mechanizm fosforylacji
nych kwasów tłuszczowych z tkanki tłuszczowej. i defosforylacji.
Zasadniczym działaniem insuliny w tkance
Wolne kwasy tłuszczowe są tłuszczowej jest hamowanie aktywności lipazy
wychwytywane przez tkanki w wyniku wrażliwej na hormony. W wyniku tego działania
aktywności lipazy lipoprotei nowej zmniejsza się uwalnianie nie tylko wolnych kwa-
W tkance tłuszczowej istnieje więcej niż 1 pula sów tłuszczowych, lecz także glicerolu. Tkanka
wolnych kwasów tłuszczowych. Wykazano, że tłuszczowa jest znacznie bardziej wrażliwa na
pula wolnych kwasów tłuszczowych (ryc. 27-8, działanie insuliny niż wiele innych tkanek, co
pula 1) powstająca w wyniku lipolizy triacylo- wskazuje na tkankę tłuszczową jako główne miejs-
gliceroli, jest tą samą pulą, która dostarcza ce działania insuliny In vivo-
kwasów tłuszczowych do estryfikacji. Jest to
także ta sama pula, z której wolne kwasy tłusz- Duża liczba hormonów ma zdolność
czowe są uwalniane do osocza. Jednakże kwasy pobudzania lipolizy
tłuszczowe pobierane z osocza w wyniku działa- W odróżnieniu od insuliny, inne hormony
nia lipazy lipoproteinowej na triacyloglicerole przyspieszają uwalnianie wolnych kwasów tłusz-
chylomikronów lub VLDL nie mieszają się z pu- czowych z tkanki tłuszczowej i zwiększają stęże-
lą 1, zanim nie zostaną wbudowane w triacylo- nie wolnych kwasów tłuszczowych w osoczu
glicerole, lecz przechodzą przez bardzo małą pulę dzięki temu, że zwiększają szybkość hydro-
2, o bardzo dużej liczbie obrotów (krótkim lizy spichrzanych triacylogliceroli (ryc. 27-9).
okresie półtrwania). Wśród tych hormonów znajdują sie m.in. ad-
renalina, noradrenalina, glukagon, kortykotro-
fina (ACTH), <x- oraz p-melanotrofina (MSH),
HORMONY REGULUJĄ tyreotrofina (TSH), hormon wzrostu (GH) i wa-
MOBILIZACJĘ TŁUSZCZÓW zopresyna. Wiele z nich aktywuje lipazę wraż-
liwa, na hormony. W celu osiągnięcia optymal-
Insulina zmniejsza uwalnianie wolnych nego skutku w wielu 2 tych procesów lipolizy
kwasów tłuszczowych jest potrzebna obecność glikokortykoidów i hor-
Na szybkość uwalniania wolnych kwasów monów tarczycy. Same te hormony nie wzma-
tłuszczowych z tkanki tłuszczowej działa wiele gają w znaczny sposób lipolizy, ale działają
hormonów, które wpływają^albo na szybkość ułatwiająco lub permisywnie w stosunku do in-
estryfikacji, albo na szybkość lipolizy. Insulina nych lipolitycznych czynników wewnątrzwy-
hamuje uwalnianie wolnych kwasów tłuszczo- dziel niczych.
TRANSPORT I MAGAZYNOWANIE LIPIDÓW / 311

/ ACTH, \ WKT +
Adrenalina, I TSH, ) insulina, proatag landy na E„ diacylaglicerol
nnradrenalina Nglukagon' Kwas nikotynowy
Blokery ■'© \ 0-
adrenergiczns j^ ATP
WKT +
Hormony--^) \©
monoacylogllcerol
tarczycy \
CYKUAZA l"acylog licerolawa b
G.TPADENYLANOWA --—WKT-*-' wrażliwa na
hormony
ATP WKT +
glicerol
Hormon
W Z f 0 8 t u ,-
')& e J
inhibitory"' ,-"'"*!
syntezy ,'' cAMP-
białka /
Adenozyna zależna
cAMP Fosfataza
kJnaza
białek lipazy
Metyloksantyrty (np.
kofeina} ..©_ FOSFODIES- ■Llpaza triacyloglicero
Iowa a wrażliwa na THIACYLO
TEFIAZA hormony (aktywna) -
ADP GLICEROL
x
Insulina
Hormon Llpaza
tarczycy Llpaza
dlacylogllcerolowa
monoacylo-
5'AMP
gHeerolowa
^ 'Inhibitory
Glukokortykoldy biosyntezy białka

Ryc. 27-9. Kontrola lipolizy w tkance tłuszczowej, TSH — tyreotropina, WKT — wolne kwasy tłuszczowe.
Zauważ kaskadową sekwencję reakcji zmierzającą do zwielokrotnienia na każdym etapie. Bodziec
lipolityczny jest „wyłączony" przez: 1) usunięcie hormonu pobudzającego, 2) działanie fosfatazy lipazy,
3) hamowanie lipazy i cyklazy adenylanowej działaniem dużych stężeń WKT, 4} hamowanie cyklazy
adenylanowej dziafaniem adenozyny oraz 5) usunięcie cAMP w reakcji katalizowanej przez fosfod ieste rażę,
ACTH, TSH i glukagon raczej nie mogą aktywować cyklazy adenytanowej in i/ivo, gdyż niezbędne do tego
stężenia hormonu//? vitro są znacznie większe niż znajdywane w krążeniu Pozytywne (©) i negatywne (G)
skutki regulacyjne są zaznaczone przerywanymi liniami, a przepływ substratów ciągłymi liniami.

Te hormony, które szybko pobudzają lipolizę, cznego 3',5'-nukleotydu. Ten enzym jest hamo-
np. aminy katecholowe, czynią to pobudzając wany przez metyloksantyny, takie jak kofeina
aktywność cyklazy adenylanowej, enzymu, który i reoillina. Wiadomo, że picie kawy zawierającej
przemienia ATP w cAMP. Ten mechanizm jest kofeinę powoduje zwiększenie WKT w osoczu
analogiczny do tego, który jest odpowiedzialny człowieka.
za hormonalne pobudzenie glikogenolizy (p. Insulina działa antago ni stycznie w stosunku
rozdz. 20). cAMP, pobudzając cAMP-zależną do hormonów Iipolityc2nych. Obecnie się uważa,
kina/ę białek, przekształca nieaktywną, wrażliwą że lipolka może być bardziej wrażliwa na stęże-
na hormon, lipazę triacyloglicerolową w aktyw- nie insuliny niż proces zużywania glukozy i est-
ną lipazę. Lipoliza jest w dużej mierze kont- ryfikacja kwasów tłuszczowych. Przeciwli-
rolowana przez ilość cAMP znajdującego się polityczne działania insuliny, kwasu nikoty-
w tkance. Wobec tego procesy, które rozkła- nowego i prostaglandyny E, mogą być spowo-
dają lub chronią przed rozkładem cAMP, mają dowane hamowaniem syntezy cAMP w miej-
wpływ na lipolizę. cAMP jest rozkładany do scu działania cykJazy adenyJanowej. Insulina
5'-AMP przez enzym fosfodiesterazę cykli- pobudza także fosfodiesterazę. Możliwe mecha-
312 / ROZDZIAŁ 27

niżmy działania hormonów tarczycy na lipazę „zespół nadmiaru węglowodanów", spowodo-


polegają na zwiększeniu stężenia cAMP, uwa- wany wyjątkowym ograniczeniem zdolności or-
runkowanym ułatwionym przenikaniem bodźca ganizmu do usuwania nadmiaru węglowo-
z miejsca na receptorze, umiejscowionego po danów przez lipogenezę. U ptaków lipogeneza
zewnętrznej stronie błony komórkowej, do miej- jest ograniczona do wątroby, gdzie jest ona
sca cykJazy adenylanowej umiejscowionej po bardzo istotna, ponieważ dostarcza lipidów po-
wewnętrznej stronie błony, a także na hamowa- trzebnych do tworzenia jaj pobudzonego przez
niu aktywności fosfodiesterazy. Pobudzający estrogeny.
wpływ hormonu wzrostu na lipolizę jest powol- Ludzka tkanka tłuszczowa nie jest wrażliwa
ny. Zależy on od syntezy białek uczestniczących na działanie większości hormonów lipolitycz-
w wytwarzaniu cAMP. Glikokortykosteroidy nych, poza aminami katecholowymi. Dalszymi
pobudzają lipoiizę poprzez syntezę de now biał- ciekawostkami są: brak reakcji lipolitycznej na
ka lipazy w sposób niezależny od cAMP, co działanie adrenaliny u królika, świnki morskiej,
może być hamowane przez insulinę. Te fakty świni i kurczęcia, bardzo znaczne działanie lipo-
pomagają wyjaśnić rolę przysadki mózgowej lityczne glukagonu u ptaków, przy braku prze-
i kory nadnerczy w pobudzaniu mobilizacji ciwlipolitycznego działania insuliny oraz brak
tłuszczów. syntezy acylogliceroiu i glicerolu z glukozy u go-
Współczulny układ nerwowy, wskutek uwal- łębia.
niania noradrenaliny w tkance tłuszczowej, od- Biorąc pod uwagę głębokie zaburzenie meta-
grywa główną rolę w mobilizacji wolnych kwa- bolizmu występujące w cukrzycy (które jest
sów tłuszczowych, działając tonizująco na ten spowodowane głównie zwiększonym uwalnia-
proces nawet przy braku wzmożonej aktywności niem wolnych kwasów tłuszczowych z ich maga-
nerwowej. Wobec tego wzmożoną lipolizę, spo- zynów) oraz fakt, że podanie insuliny w dużej
wodowaną wieloma czynnikami opisanymi po- mierze poprawia le zaburzenia, należy wysnuć
wyżej, można zredukować lub nawet całkowicie wniosek, że insulina odgrywa pierwszoplano-
zahamować przez odnerwienie tkanki tłuszczo- wą rolę w regulacji metabolizmu tkanki tłusz-
wej, przez blokadę zwojów współczulnych hek- czowej.
sametonium lub przez zubożenie zapasów nora-
drenaliny rezerpiną.
BRUNATNA TKANKA TŁUSZCZOWA
POBUDZA TERMOGENEZĘ
U RÓŻNYCH BADANYCH GATUNKÓW
WYKSZTAŁCIŁY SIĘ ROZMAITE Brunatna tkanka tłuszczowa uczestniczy
MECHANIZMY SŁUŻĄCE SUBTELNEJ w metabolizmie szczególnie wówczas, gdy jest
KONTROLI METABOLIZMU TKANKI konieczne wytwarzanie ciepła. Ten fakt tłuma-
TŁUSZCZOWEJ czy, że ta tkanka jest bardzo aktywna metaboli-
cznie u niektórych gatunków zwierząt w okresie
Tkanka tłuszczowa człowieka nie wydaje się budzenia się ze snu zimowego, u zwierząt narażo-
być ważnym miejscem lipogenezy. Wskazuje na nych na zimno (termogeneza bezdrżeniowa)
to obserwacja, że nie ma znaczącego wbudo- oraz przy wytwarzaniu ciepła, u noworodków.
wywania znaczników do długołańcuchowych Chociaż nie jest to pierwszoplanowa tkanka
kwasów tłuszczowych ze znakowanej glukozy u ludzi, ostatnio wykazano, że jest aktywna
lub pirogronianu. Ponadto ATP-zależna liaza u osób zdrowych, u których wydaje się ona
cytrynianowa, kluczowy enzym lipogenezy, odpowiadać za „termogenezę indukowaną przez
wydaje się być nieobecna w tkance tłuszczowej, dietę". Ten fakt tłumaczy, dlaczego niektóre
a w wątrobie wykazuje bardzo małą aktyw- osoby mogą Jeść i nie być otyłymi". Godne
ność. Inne enzymy, np. dehydrogenaza gluko- uwagi jest to, że ilość brunatnej tkanki tłusz-
zo-6-fosforanowa i enzym jabłezanowy, których czowej jest mniejsza lub w ogóle brak jej u ludzi
aktywność u szczura ulega adaptacyjnym zmia- otyłych. Brunatną tkankę tłuszczową charak-
nom zależnym od zwiększającej się intensyw- teryzuje dobrze rozwinięte ukrwienie, duża za-
ności lipogenezy, nie ulegają podobnym zmia- wartość mitochondriów i cytochromów, ale mała
nom w tkance tłuszczowej człowieka. W związku aktywność syntazy ATP. Metabolicznie przewa-
z tym sugerowano, że u człowieka istnieje ża utlenianie zarówno glukozy, jak i kwasów
tłuszczowych.
TRANSPORT I MAGAZYNOWANIE LIPIDÓW / 313
WEWNĘTRZNA
STRONA BŁONA STRONA Noradrenalina, uwalniana z zakończeń ner-
ZEWNĘTRZNA MITOCHONDRIALNA WEWNĘTRZNA wów współczułnycli, jest ważna do wzmożenia
lipolizy w brunatnej tkance tłuszczowej. Utle-
Noradrenallna nianie i fosforylacja nie są skojarzone w bru-
9 F
\ I ° ffN
K natnej tkance tłuszczowej, czego wyrazem jest
brak wpływu dinitrofenolu na zużycie tlenu
cAMP f I ------------------------------1 i. ATP
, Hl i brak kontroli oddechowej wywieranej przez
ADP. Fosforylacje, które zachodzą, mają
miejsce na poziomie substratu, np. w reakcji
katalizowanej przez tiokinazę bursztynianową
Ciepło oraz w glikolizie. W procesie utleniania wytwa-
rza się więc dużo ciepła, a tytko niewiele energii
swobodnej jest wiązane w postaci ATP. W katego-
riach teorii chemiosmotycznej dzieje się tak,
Laficuch
oddechowy
że gradient stężeń protonów, istniejący nor-
Trfaoyfo. malnie po obydwóch stronach wewnętrznej
błony mJtochondrialnej skojarzonych mitochon-
driów, w brunatnej tkance tłuszczowej ulega
ciągłej dyssypacji działaniem ciepłotwórczego
WKT białka termogeniny, którego mechanizm działa-
nia polega na tworzeniu drogi swobodnego
Tarmogsnlna
przenikania protonów przez błonę. Wyjaśniało-
Acyio-CoA -*-j
Równoważniki by to pozorny brak efektu związków rozkojarza-
redukcyjne
jacych (ryc. 27-10).

Ciepło PIŚMIENNICTWO
JMuKeotydy
purynowe Borensztajn J (edilor): Lipoprotein Lipase. Eveuer
Publishers, Chicago, 1987. Brewer HB, et al:
Apolipoproteins and lipoproteins in
human plasma: An overview. Clin Chem
Transporter 1988;34:B4. Brown Ms, Goldsten JL: Lipoprotein
karnltynowy
metabolisra in
^Oksydacja the macrophage: Implication for cholesterol deposi-
tion in atherosclerosis. Amtu Rev Biochem
1983;52:223. Eisenberg S: High densiiy
lipoprotein metabolism.
Ryc. 27-10. Termogeneza w brunatnej tkance tłusz- J Lipid Res 1984;25:1017. Fielding CJ, Fielding
czowej. Aktywność łańcucha oddechowego wy- PE: Metabolism of cholesterol
twarza ciepło, prowadząc równocześnie translokację and lipoproteins. Page 404 in: Biochemiitry of&ptds
protonów (p. str. 151). Gdy te protony wracają do and Membmnes. Vance DE, Vance JE (editors).
kompartmentu wewnątrzmitochondrialnego za po- Benjamin/Cummings, 1985. Himms-Hagen J:
średnictwem termogeniny, następuje rozproszenie Brown adipose tissue metabolism
ciepła, zamiast wytwarzania ATP, które zachodzi and thermogenesis. Ann Rev Nutr I985;5:69. Liber
wówczas, gdy protony powracają za pośrednictwem CS: Biochemical and molecular basis of alcohol-
F^syntazy ATP. Jeżeli brunatna tkanka tłuszczowa -induced injor>- to liver and other tissues. New Eng
nie jest pobudzana, to przejście Hł przez termo- JMed 1988:319:1639.
geninę jest zahamowane przez nukleotydy puryno- Sparks JD, Sparks CE: Apolipoprotein B and lipo-
we. Pod wpływem noradrenaliny ta inhibicja zostaje protein metabolisra, Ath Lipid Res 19S5;21:t.
zniesiona, gdyż są wytwarzane wolne kwasy tłusz-
czowe (WKT) i acylo-CoA. Zauważ podwójną rolę
acylo-CoA, z jednej strony ułatwiają działanie ter-
mogeniny, z drugiej zaś dostarczają równoważni-
ków redukujących dla łańcucha oddechowego. Za-
znaczone są pozytywne (©) i negatywne (0) skutki
regulacyjne.
2 Synteza, transport
i wydalanie cholesterolu
8
Pater A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE sza jego rola w procesach patologicznych pole-


ga na uczestniczeniu w powstawaniu miażdżycy
Cholesterol występuje w tkankach oraz w li- {(itherosderosis) życiowo ważnych tętnic, stając
poproteinach osocza jako wolny cholesterol się przyczyną chorób naczyń mózgowych, tętnic
albo w połączeniu z kwasami tłuszczowymi wieńcowych i naczyń obwodowych. Nasilenie
o długim łańcuchu węglowym jako estry chole- miażdżycy naczyń wieńcowych wykazuje doda-
sterolu. Jest on syntetyzowany w wielu tkan- tnią korelację ze stosunkiem stężenia chole-
kach z acetyl o-Co A i ostatecznie wydalany sterolu LDL do cholesterolu HDL.
z organizmu z żółcią jako cholesterol lub sole
kwasów żółciowych. Cholesterol jest prekur-
sorem wszystkich innych steroidów w organiz- CHOLESTEROL POCHODZI MNIEJ
mie, takich jak: korty kos teroidy, hormony WIĘCEJ W TEJ SAMEJ ILOŚCI Z
płciowe, kwasy żółciowe i witamina D. Jest POKARMÓW CO I Z BIOSYNTEZY
typowym produktem metabolizmu zwierzęce-
go, a więc znajduje się w pokarmach pochodze- Około połowa cholesterolu organizmu czło-
nia zwierzęcego, takich jak: żółtko jaja, mięso, wieka pochodzi z syntezy (ok. 500 mg/24 h),
wątroba i mózg. pozostała zaś ilość jest dostarczana z pokar-
mem. Około 50% syntetyzowanego cholestero-
lu pochodzi z wątroby, 15% z jelit, zaś znaczna
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE część pozostałej ilości syntetyzowanego w or-
ganizmie cholesterolu pochodzi ze skóry.
Cholesterol jest amfipatycznym lipidem i jako Praktycznie wszystkie tkanki zawierające ko-
taki jest istotnym strukturalnym składnikiem mórki jądrzaste są zdolne do syntetyzowania
błon oraz zewnętrznej warstwy Hpoprotein cholesterolu. Za syntezę jest odpowiedzialna
osocza. Ponadto lipoproteiny transportują wol- zarówno frakcja mikrosomalna (siateczka śród-
ny cholesterol w krążącej krwi, gdzie wymienia plazmatyczna), jak i frakcja cytozolowa ko-
się on, na zasadzie równowagi, z cholesterolem mórki.
innych lipoprotein i błon. Cholesterol zestryfi-
kowany jest postacią zapasową cholesterolu Źródłem wszystkich atomów węgla
znajdującego się w większości tkanek. Jest on cholesterolu jest acetylo-CoA
transportowany jako „cargo" w rdzeniu Iipo- Biosynteza cholesterolu może być podzielona
protein osocza .fCDD jest pośrednikiem w pr^Ł na 5 etapów.
noszeniu cholesterolu i estrów cholesterol u do 1. Najpierw następuje synteza mewalonianu, 6-
wielu Tkanek. Wolnycholesterol jest usuwany węglowego związku powstającego z acetylo--
z tkanek przez fHDJ^ i transportowany do CoA (ryc. 28-1). 2. Następnie dochodzi do wy-
wątroby, gdzie jest przekształcany w kwasy tworzenia jednostki izoprenoidowej z mewalo-
żółciowe. Cholesterol jest głównym składni- nianu przez utratę COZ (ryc. 28-2). 3. 6 jedno-
kiem kamieni żółciowych. Jednakże najważniej-
SYNTEZA, TRANSPORT I WYDALANIE CHOLESTEROLU / 315

CH3 -C-S -CoA zolowy — tiola/a. W wątrobie acetoacetylo--


2-Acatylo-CoA CoA może powstawać alternatywnie w taki
sposób, że acetooctan wytworzony w szlaku
| TIOLAZA | ketogenezy wewnątrz mitochondrium (p. rozdz.
CoA-SH 24) dyfunduje do cytozolu. gdzie może być
aktywowany do acetoacetylo-CoA działaniem
CH3 O
ot * CM syntazy acetoacetylo-CoA. Reakcja ta wymaga
Ć - C H ; - C~ S - C o A obecności ATP i CoA. W wyniku kondensacji
0 Acetoacełylo-CoA acetoacetylo-CoA z kolejną cząsteczką aceiylo--
CoA (reakcje te katalizuje syntaza HMG-CoA)
o powstaje HMG-CoA.
ĆH3-°£!-S-CoA HMG-CoA jest przekształcany w mewalo-
Acetylo-CaA
nian w 2-etapowej redukcji z udziałem NADPH
SYNTAZA KMG-CoA
CoA.S
i mikrosomalnego enzymu reduktazy HMG--
H O
CoA. Reakcja ta jest uważana za etap ograni-
CH czający szybkość szlaku biosyntezy cholesterolu
,
, (ryc. 28-1).
o Etap 2. Z mewalonianu powstają ak-
O • Ol * :- !|
- OOC - CH ; - C- CH j - C - S -C o A I tywne jednostki izoprertoidowe. Mewa-
OH
lonian jest fosforylowany przez ATP z wy-
3-Hydrofoy-3-metylaglutaryto-CaA (HMG-CoAJ
tworzeniem kilku aktywnych ufosforylowanych
IREDLKTAZA HMG-CoA związków pośrednich (ryc. 28-2). Przez dekar-
2NADPH+2H1 boksylację powstaje aktywna jednostka izopre-
Cholesterol 0 noidowa — izopentenylopiro fosforan.
Mewastaryna Etap 3. 6 jednostek izoprenoidowych
Lowastafyrra tworzy skwalen. W tym etapie dochodzi do
^ 2 N AD P+ + C 0 A .S H
c • kondensacji 3 cząsteczek izopentenylopirofos-
-OOC-CH 2 OCH^
foranu z powstaniem pirofosforanu famezylu.
- C-CH.-CH^OH Odbywa się to wskutek izomeryzacji izopen-
I OH
Mewalonlan tenylopirofosforanu, w czasie której dochodzi
do przesunięcia wiązania podwójnego i wy-
Ryc. 28-1. Biosynteza mewalonianu. HMG — re- tworzenia pirofosforanu dimetyloalilu. Z kolei
szta 3-hydroksy-3-metyloglutarylowa. Reduktaza następuje kondensacja z inną cząsteczką izo-
HMG-CoAjest hamowana przez cholesterol i me- pentenylopiro fosforanu i wytworzenie 10-węg-
tabolity grzybów, mewastatynę (Compactin) i lo- lowego związku pośredniego, pirofosforanu
wastatyne (Mevinolin), które działają kompetycyj- geranylu (ryc, 28-2). W wyniku dalszej kon-
nie w stosunku do HMG-CoA. densacji z izopentenylopirofosforanem po-
wstaje pirofosforan farnezylu. 2 cząsteczki
pirofosforanu farnezylu kondensują przy
końcu piro fosforanowym. W tej reakcji naj-
stek izoprenoidowych kondensuje tworząc pro- pierw odszczepia się 1 pirofosforan i powstaje
dukt pośredni — skwalen. 4, Skwalen cyklizuje pirofosforan preskwalenu, po czym następuje
i powstaje macierzysty steroid — lanosterol. 5. redukcja z udziałem NADPH i oderwanie
Z lanosterolu powstaje cholesterol w wyniku pozostałej reszty piro fosforanowej. Produk-
kilku dalszych reakcji związanych z utratą tem tych reakcji jest skwalen. Może istnieć
3 grup metylowych (ryc. 28-3). alternatywny szlak zwany „spięciem trans--
Etap 1. Z acetylo-CoA powstaje metyloglutakonylanowym". W tym szlaku
HMG-CoA i mewalonian Szlak prowadzą- jest eliminowana znaczna część (5% w wątrobie
cy przez HMG-CoA (3-hydroksy-3-metyloglu- w stanie sytości, a do 33% w wątrobie w stanie
tarylo-CoA) przebiega według tej samej sek- głodzenia) pirofosforanu dimetyloalilu, który
wencji reakcji, jaka została opisana w rozdz. 24 wraca do HMG-CoA przez (rans-3-metyloglu-
przy syntezie ciał ketonowych w mitochond- takonylo-CoA. Ten szlak może mieć znaczący
riach. Ponieważ synteza cholesterolu jest wpływ regulacyjny na sumaryczną szybkość
procesem pozamitochondrialnym, te 2 szlaki syntezy cholesterolu.
przebiegają oddzielnie. Na początku 2 cząste-
czki acetylo-CoA kondensują tworząc acetoa-
cetylo-CoA. Reakcję te katalizuje enzym cyto-
316 / ROZDZIAŁ 28
ATP ADP
CH 3 OH CH, OH
-ooc \r
CH ,
KINAZA
MEWALONIANOWA
^L_-OOC
\ifCH C \ CH,
2
/ \ O
5-Fosforan mewalonianu
- CP J
CH 5 CH : OH
ATP
Mewalonian

CH3 KINAZA
FOSFOMEWALONIANOW
A
ADP
ADP
ATP OH
CH3

AA
CH, CH; O-®-®
3-Fosto-5-plrofosłoran rnawalonlanu ~
H5 CH2 5-
Plrofosforan
COj+Pj mewalonlanu
HMG-CoA
DEKARBOKSYLAZ
A
CH3 PIROFOSFOMEWA-
Spięcie trans- ' I
-matylogluta- ^_____C
konłanowa / ^/ \ ° IZOMEflAZA
^
° IZOPENTENYLO-
DtFOSFORANOWA Piralosforan
Pirofostoran Izopentenylu
CH,
____J L___
'Izopentenylo-IRNA OS-PRENYLO-
TRANSFERAZA
CH3 CH3

CH3 CH CH, CH
Pirofosforan geranylu

CIS-PRENYLO-
TRANSFERAZA

Łańcuch boczny___
ubichlnonu ^—
»- Dollchol

Hem a
Skwalen
Ryc. 28-2. Biosynteza skwa len u, ubichinonu idoMcholu, HMG — reszta 3-hydroksy-3-meiylo'gluiarylo-
wa: x— cytokinina. Reszta farnezylowa jest obecna w hemie a oksydazy cyto chrom owej. Węgiel
zaznaczony * staje się C,, lub C 12 w skwatenie. Syntetaza skwalenowa jest enzymem mikrosomainym;
wszystkie inne enzymy zaznaczone na schemacie są rozpuszczalnymi białkami cytozolowymi.
________________________________________________________________________________________
SYNTEZA, TRANSPORT I WYDALANIE CHOLESTEROLU / 317

CH 3 -°C~S-CoA- CH,
O • ul • O T» ol * a ^"1
Acetylc-CoA " OOC -CH!-C -CH3 -CH20H CHa~C =
CH — CH;—
l OH
Jednoalka
Mewalontan
ca H,0 izoprenoldowa

CH,

c
* aH " ^ " ' ^ =

H2 C

LANOSTEROLOCYKLAZA
O KSY DOSKWALENOW A

HO
Daamosterol
Cholesterol (24-ae hyd r oe ho I astero i)

Ryc. 28-3. Biosynteza cholesterolu. Ponumerowane pozycje oznaczają numery atomów węgla pierścienia
steroidowego. 'Odnosi się do znakowania skwalenu na ryc. 28-2.

Etap 4. Skwaien jest przekształcany skwalenową, W trakcie cykiizacji, katalizowanej


w tanosterol. Skwaien ma budowę przypomi- przez lanosterolocyklazę 2,3-oksydoskwatenową,
nającą pierścień steroidowy (ryc. 28-3). Przed grupa metylowa przy C14 zostaje przeniesiona
zamknięciem pierścienia skwaien jest przekszta- do C]3, a grupa metylowa z C8 na CM.
łcany w 2,3-tlenek. Reakcję tę, zachodzącą Etap 5. Lanosterol jest przekształca-
w siateczce śród plazma ty cznej, katalizuje ok- ny do cholesterolu. W tym ostatnim etapie
sydaza o mieszanej funkcji zwana epoksydazij (ryc, 28-3) przejście lanosterolu w cholesterol
318 / ROZDZIAŁ 28

zachodzi w błonach siateczki śródplazmatycz- JJMG-CoA, co wyjaśnia fakt zmniejszania syn-


nej i obejmuje zmiany w pierścieniu steroido- tezy cholesterolu w czasie głodzenia. Istnieje
wym oraz w łańcuchu bocznym. Grupa metylo- mechanizm sprzężenia zwrotnego, dzięki które-
wa przy C,4 zostaje utleniona do CO2 i powstaje mu rcduklazŁt IIMG-CoA w wątrobie jest ha-
14-demetyloianosteroI. Podobnie 2 grupy mety- mowana przez cholesterol — główny produkt
lowe przy C4 zostają usunięte, czego wynikiem szlaku. Ponieważ nie udało się wykazać bezpo-
jest zymosterol. Z zymosterolu tworzy się przez średniego hamowania enzymu przez choleste-
przesunięcie podwójnego wiązania z pozycji rol, wydaje się możliwe, że cholesterol (albo jego
pomiędzy Cg i C9 do pozycji pomiędzy C3 a C7, metabolit, np. sterol z wprowadzonym dodat-
A7>24-cholestadienol. Na tym etapie powstaje, kowo tlenem) działa albo przez represję syntezy
przez dalsze przesunięcie podwójnego wiązania nowego białka reduktazy, albo przez indukcję
w pierścieniu B do pozycji między C; a Cfi —jak syntezy enzymów rozkładających istniejącą re-
w cholesterolu — des most er o I W końcu, po duktazę. Syntezą cholesterolu jest również ha-
redukcji podwójnego wiązania w łańcuchu bo- mowana przez cholesterol zawarty w LDL,
cznym, powstaje cholesterol. Reakcja ta może wychwytywany przez receptory LDL (receptory
zachodzić na każdym etapie biosyntezy chole- apo-B-100, E). Istnieją okołodobowe wahania
sterolu. Dokładna kolejność, w jakiej rzeczywiś- dotyczące zarówno szybkości syntezy chole-
cie zachodzą opisane powyżej etapy, nie jest sterolu, jak i aktywności reduktazy HMG-CoA.
znana z pewnością. Wpływ cholesterolu na aktywność reduktazy
Jest prawdopodobne, że związki pośrednie od może jednak wystąpić szybciej, niż to można by
skwalenu do cholesterolu są związane ze swois- wyjaśnić zmianami szybkości syntezy białka.
tym białkiem nośnikowym, znanym jako białko Podanie insuliny lub hormonu tarczycy z wiek-
przenoszące skwalen i steroJe. To białko wiąże sza~a~k~tywność reduktazy HMCŁCoA, podczas
sterole i inne nierozpuszczalne lipidy, umoż- gdy glukagon i gluko korty kos teroidy ją zmniej-
liwiając im wchodzenie w reakcje w wodnej fazie szają. HMG-CoA występuje zarówno w postaci
komórki. Ponadto jest prawdopodobne, że cho- aktywnej, jak i nieaktywnej. Te postacie mogą
lesterol, właśnie w formie związanej ze specjal- odwracalnie w siebie przechodzić działaniem
nym białkiem nośnikowym, jest przekształcany mechanizmów fosforylacji — defosforylacji.
w hormony steroidowe i w kwasy żółciowe, Niektóre z tych mechanizmów mogą być zależ-
a także uczestniczy w tworzeniu błon i lipo- ne od cAMP i przez to wrażliwe na glukagon,
protein. a możliwe, że i na insulinę (ryc. 28-4).
Wpływ zmiennych ilości cholesterolu spoży-
Pirofosforan farnezylu jest związkiem tych w pokarmach na endogenne wytwarzanie
wyjściowym do wytwarzania innych cholesterolu badano u szczurów. Przy podaży
ważnych związków izoprenoidowych jedynie 0,05% cholesterolu w diecie, 70-80%
Pirofosforan farnezylu jest kluczowym zwią- cholesterolu zawartego w wątrobie, jelicie cien-
zkiem, od którego rozgałęziają się szlaki syntezy kim i nadnerczach pochodziło z biosyntezy
innych poliizoprenoidów, dolicholu i ubichino- w organizmie, natomiast gdy stężenie chole-
nu. Alkohol poliizoprenylowy — dolichol (p. sterolu w pożywieniu zwiększono do 2% jego
str. 184 i str. 756) powstaje przez dalsze dołącza- endogenne wytwarzanie było mniejsze Wydaje
nie, maksymalnie 16 reszt, izopentenylopiro fos- się, że jest hamowana jedynie wątrobowa syn-
foranu, natomiast łańcuch boczny ubichinonu teza cholesterolu. Doświadczenia z perfundo-
(p. str. 149) przez dołączenie dalszych 3—7 waną wątrobą wykazały, że bogate w chole-
takich jednostek. sterol resztkowe chylomikrony wychwytywane
przez wątrobę (p. str. 303) hamują syntezę
sterol i.
SYNTEZA CHOLESTEROLU JEST Próby zmniejszenia stężenia cholesterolu
REGULOWANA IMA ETAPIE w osoczu u ludzi przez zmniejszenie podaży
REDUKTAZY HMG-CoA cholesterolu w pokarmach dają zmienne wyni-
ki. Na ogół zmniejszenie ilości cholesterolu
Synteza cholesterolu jest regulowana blisko w diecie o 100 mg powoduje zmniejszenie jego
początku szlaku na etapie reduktazy HMG-- stężenia w surowicy o ok. 0,13 mmcrt/1.
CoA. U_. .głodzonych zwierząt stwierdza się
znaczne zmniejszenie aktywności reduktazy
SYNTEZA, TRANSPORT I WYDALANIE CHOLESTEROLU / 319

KINAZA
AT
P
KINAZA
KINAZY

FOSFATAZY
— Insulina
?
BIAŁEK

ADP
e
H,0

REDUKTAZY REDUKTAZY
(nieaktywna)

KINAZA
HEDUKTAZY
(aktywna)

ADP
ATP, Glukagon I

HMG-CoA

REDUKTAZ Utosforylowany
♦ J FOSFATAZY BEDUKTAZA
A HMG- BIAŁEK HMG-CoA f
CoA (nieaktywna) inhlbltor-1 "*
Cholesterol (aktywna) cAMP

Oksy ster ole e


Synteza

Ryc. 28-4. Możliwe mechanizmy regulacji syntezy cholesterolu przez reduktazę HMG-CoA. Insulina
odgrywa dominującą rotę w porównaniu z glukagonem.

WIELE CZYNNIKÓW WPŁYWA NA wem cholesterolu z błon komórkowych do


RÓWNOWAGĘ CHOLESTEROLU W lipoprotein o małym potencjale cholesterolo-
TKANKACH wym, zwłaszcza do HDLj albo do cząstek HDL
świeżo syntetyzowanych de novo (proces ten jest
Na poziomie tkanki rozważa się następujące pobudzany przez LCAT-acylotransferazę lecy-
procesy jako stanowiące o równowadze chole- tyna: cholesterol), 2) estryfikacją cholesterolu
sterolu komórkowego {ryc. 28-5). przez ACAT (acylotransferazę acylo-CoA:cho-
Zwiększenie stężenia cholesterolu w komór- lesterol) oraz 3) zużywaniem cholesterolu do
kach może być spowodowane: 1) pobieraniem syntezy innych steroidów, takich jak hormony
przez receptory, np. za pośrednictwem recep- lub kwasy żółciowe w wątrobie.
tora LDL, lipoprotein zawierających choleste-
rol, 2) pobieraniem przez komórkę lipoprotein Receptor LDL jest intensywnie
zawierających cholesterol bez pośrednictwa re- regulowany
ceptorów, 3) wychwytywaniem przez błonę ko- Receptory LDL (apo B-100, E) znajdują się
mórkową wolnego cholesterolu z lipoprotein na powierzchni komórek we wgłębieniach, które
bogatych w cholesterol, 4) syntezą cholesterolu są pokryte od strony cytozolowej błony
oraz 5) hydrolizą estrów cholesterolu przez komórkowej białkiem zwanym klatryną. Rece-
enzym esteraze cholesterolową. ptor jest glikoproteiną przezbłonową, a jej
Zmniejszenie zawartości cholesterolu w ko- miejsce wiążące apo B-100 jest umiejscowione
mórkach może być spowodowane: 1) wypły- na N-koricu wystającym na zewnątrz komórki.
320 / ROZDZIAŁ 28

BŁONA KOMÓRKOWA

Ftewptcty U3L
(Apo-B-100, E)
w opfaszczortym
zagłębieniu

LDL

HDL
Ryc. 28-5. Czynniki wpływające na równowagę cholesterolu na poziomie komórki. C — cholesterol,
CE — estry cholesterolu, ACAT — acylotransferaza acylo-CoA : cholesterol, LCAT — acytotransferaza
lecytyna : cholesterol, A-l — apolipoproteina A-l, LDL — lipoproteina o małej gęstości, VLDL
— lipoproteina o bardzo małej gęstości.

Receptor reaguje z ligandem LDL, tj. apo-B-- Receptor apo B-100, E jest receptorem LDL
100. Cząstka LDL w całości jest wchłaniana o „dużym powinowactwie" i może być wysyco-
przez endocytozę. Jest ona następnie rozkłada- ny w większości zaistniałych warunków. Poza
na w Jizosomach, który to rozkład obejmuje tym wydają się istnieć receptory LDL o „małym
zarówno hydrolizę apoproteiny, jak i estrów powinowactwie", jak również szlak wnikania
cholesterolu. Cholesterol jest następnie prze- cholesterolu do komórki za pomocą mechaniz-
mieszczany do cytozolu komórki. Receptory nie mu niereceptorowego, określany jako „szlak
są rozkładane, lecz wracają na powierzchnię oczyszczający" („scavenger pathway"), który
komórki. Ten napływ cholesterolu do komórki nie jest regulowany.
hamuje aktywność reduktazy HMG-CoA i syn-
tezę cholesterolu oraz pobudza aktywność
ACAT. Wydaje się, że liczba receptorów LDL TRANSPORT CHOLESTEROLU
na powierzchni komórki jest regulowana zgod- MIĘDZY TKANKAMI ODBYWA SIĘ
nie z zapotrzebowaniem komórki na cholesterol ZA POŚREDNICTWEM LIPOPROTEIN
niezbędny do budowy błon i syntezy hormonów OSOCZA (p. ryc. 28-6)
steroidowych. Napływ cholesterolu do komórki
zmniejsza więc liczbę receptorów LDL — zjawi- U ludzi stężenie całkowitego 'Cholesterolu
sko nazywane po angielsku „down reguiation" w osoczu wynosi ok. 5,2 mmo[/l; zwiększa się
(ryc. 28-5). ono z wiekiem, wykazując dużą zmienność
SYNTEZA, TRANSPORT I WYDALANIE CHOLESTEROLU / 321

osobniczą. Większość cholesterolu znajduje się trzeba kilku tygodni, aby osiągnął stan równo-
w osoczu w posUici ^estryfikowanej. Chole- wagi z cholesterolem tkanek. Obrót cholestero-
sterol jest transportowany w lu w wątrobie jest stosunkowo szybki w porów-
i]n i< !i
lipoproteina ch naniu z biologicznym okresem półtrwania cho-
osocza, a lesterolu w całym organizmie człowieka, który
^ W warunkach, wynosi kilka tygodni. Wolny cholesterol w oso-
w których dominująca, lipoproteiną osocza jest czu i w wątrobie osiąga stan równowagi w ciągu
VLDL, większa ilość cholesterolu przypada na godzin.
K Trakcję. Cholesterol spożyty wraz z pokar- Estry cholesterolu zawarte w pożywieniu są
mami dopiero po kilku dniach miesza sie (osią- hydrolizowane do wolnego cholesterolu, który
ga równowagę) z cholesterolem osocza, a po-

KRĄŻENIE JELIT OWO-WĄTROBOWE


ZYLA WROTNA WĄTROBY Pożywlente (0,5 g/24 h)
C

JELITO

t i
C Kwasy (0,5 g/24
h) żółciowo (0^ g/Z4
h) Kat

Hyc. 28-6. Transport cholesterolu między tkankami u ludzi, C — wolny cholesterol, CE — estry
cholesterolu, VLDL — lipoproteiną o bardzo malej gęstości, I DL— lipoproteiną o pośredniej gęstości, LDL
— lipoproteiną o malej gęstości, HDL — lipoproteiną o dueej gęstości, ACAT — acylotransferaza
acylo-CoA : cholesterol, LCAT ...acy I otrą n sfera za lecytyna : cholesterol, A-l — apotipoproteina A-l,
D — apolipoproteina D, LPL — lipaza lipoproteinowa. ______________
Biochemia
322 / ROZDZIAŁ 28

miesza się z wolnym cholesterolem z pożywienia Białko przenoszące estry cholesterolu


i cholesterolem żółci, zanim wchłonie się z jelita ułatwia przenoszenie estrów
razem z innymi lipidami. Następnie miesza sie cholesterolu między lipoproteinami
z cholesterolem syntetyzowanym w jelitach i zo- To białko, znajdywane w osoczu ludzi, lecz
staje wbudowany do chylornikronów. Z wchło- nie u szczurów, jest także związane HDL i wy-
niętego w jelitach cholesterolu 80—90% zostaje daje się być identyczne z apo D. Ułatwia ono
zestryfikowane z dhigołańc uch owymi kwasami przenoszenie estrów cholesterolu z HDL do
tłuszczowymi w błonie śluzowej jelit. Sterole VLDL, LDL, a w mniejszym stopniu do chylo-
roślinne (sitosterole) słabo wchłaniają się mikronów w wymianie za triacyloghcerol. Zno-
w przewodzie pokarmowym. Gdy chylomik- si ono w ten sposób hamowanie w obrębie HDL
rony reagują z lipazą lipoprofeinową i powstają aktywności LCAT produktem reakcji katalizo-
resztkowe chylomikrohy, wówczas następuje wanej przez ten enzym. U ludzi duża ilość
utrata jedynie ok. 5% estrów cholesterolu. estrów cholesterolu, utworzonych działaniem
Reszta jest wychwytywana przez wątrobę, gdy LCAT w HDL, trafia do wątroby poprzez
resztkowe chyloralkrony reagują- iieceptorem resztkowe VLDL (IDL) albo LDL (p. ryc.
-flEŚLJL—i_ hydrolizowana do wolnego chole- 28-6).
sterolu, VLDL powstałe w watro biejr^nśpg r-
tiuą cholesterol rtn osonzn If-rlna'lc7e u 1iiH?i jpst
to głównie wolny cholesterol, gdyż aktywność CHOLESTEROL, PRZEZNACZONY DO
ACAT w wątrobie jest mała. Lstry cholesterolu WYDALENIA Z ORGANIZMU, MUSI
zawarte w VLDL pochodzą głównie z działania WEJŚĆ DO WĄTROBY I BYĆ
LCAT w osoczu. Większość cholesterolu zawa- WYDALONY Z ŻÓŁCIĄ ALBO JAKO
rtego w VLDL pozostaje w resztkowych VLD L. CHOLESTEROL, ALBO JAKO KWASY
które są wychwytywane przez wątrobę albo ŻÓŁCIOWE (ICH SOLE)
przetwarzane do LDL. Te ostatnie z kolei wiążą
się z receptorami LDL wątroby i tkanek po/a- W ciągu jednego dnia z organizmu wydala się
wątrobowych. ok. 1 g cholesterolu. Prawie połowa, po prze-
kształceniu w kwasy żółciowe, wydala się z ka-
LCAT jest odpowiedzialna za łem. Pozostała ilość jest wydalana w postaci
powstawanie większości estrów obojętnych steroidów. Znaczna część choleste-
cholesterolu osocza rolu wydalana z żółcią ponownie wchłania się
U ludzi aktywność LCAT osocza jest od- w jelitach. Uważa się, że przynajmniej pewna
powiedzialna praktycznie za obecność wszyst- ilość cholesterolu, który jest prekursorem stero-
kich estrów cholesterolu w osoczu. (Tak nie li występujących w kale, pochodzi z błony
jest u innych gatunków, takich jak szczur, śluzowej jelita. Koprostanol jest głównym stero-
w którego wątrobie jest znaczna aktywność lem w kale. Jest on wytwarzany z cholesterolu
ACAT, pozwalająca na znaczny eksport estrów w dolnych odcinkach jelita pod wpływem dzia-
cholesterolu w VLDL syntetyzowanych de no- łania miejscowej flory bakteryjnej. Duża część
vo). Aktywność LCAT jest związana z typem wydalanych z żółcią soli kwasów żółciowych
HDL zawierającym apo A-L Gdy cholesterol jest reabsorbowana do krążenia wrotnego, a na-
zawarty w HDL zostaje zestryfikowany, wy- stępnie wychwytywana przez wątrobę i ponow-
twarza się gradient stężenia wciągający wolny nie wydalana z żółcią. Zjawisko to jest znane
cholesterol z tkanek i z innych lipoprotein do jako krążenie jelito wo-wątro bo we. Sole_kw_asów
cząstek HDL (ryc. 28-6). W wyniku tych proce- żółciowych lub ich pochodne, które nie zostały
sów gęstość właściwa HDL się zmniejsza, two- wchłonięte w jelitach, są wydalane z kałem. Sole
rząc tzw. HDL,, o której się sadzi „..że do- kwasów żółciowych ulegają przemianom pod
starcza cFolesterolu do wątroby__(ryc- 28-6). wpływem bakterii jelitowych, tworząc wtórne
HDL spełnia więc ważną funkcję w odwróconym kwasy żółciowe.
transporcie cholesterolu, tj. procesie, przez któ-
ry cholesterol tkanek jest przemieszczany do Kwasy żółciowe są wytwarzane z
wątroby. cholesterolu
Pierwotne kwasy żółciowe są „syntetyzowa-
ne w wątrobie z cholesterolu w kilku etapach
pośrednich. Kwas cholowy jest kwasem żółcio-
SYNTEZA, TRANSPORT I WYDALANIE CHOLESTEROLU / 323

NADPH + Hł
NADP*

Cholesterol
}7g-HYDROKSYLAŻAJ
e HQ -
OH
Witamina C 7cc- Hyd ro Ksyc h o I estero I

Kwas gllkocholowy |12i- , I


HYDROKSY-| +
Oj
NADPH + H+
2 CoA-SH
HO

Kwas taurocholowy
(pbrwotny kwas iótelowy)

Kwas lauro-
Żółciowe I LA7A i glikochenodeoksycholowy Cholollo-CoA
j^N^N, COOH (pierwotne kwasy ióteiowe}

rrj Oekonrugscja 7o-


dehycfrokaylacja

j-^Y]
Kwas deoksycholowy COO
(wlórny kwas żófolowy)
(pierwotny kwas żółciowy)
Dekonlugacja
-------------------»
7«-de hyd ro ksylacja
Kwas lltocholowy
(wtOrny kwas
Żółciowy)

Rye. 28-7. Biosynteza i degradacja kwasów żółciowych. 'Katalizowane przez enzymy bakteryjne.

wym występującym w żółci w największej ilości. katalizowana przez 7<x-hydroksylazc, która jest
Zarówno kwas cholowy, jak i chenodeoksycho- enzymem mikrosomalnym. Wymaga ona udzia-
lowy powstają ze wspólnego prekursora, który łu tlenu, NADPH i cytochromu P-450. Enzym
sam pochodzi z cholesterolu (ryc. 28-7). ten wydaje się być typową monooksygenazą,
7a-Hydroksylacja cholesterolu jest pierwszą podobnie jak i enzymy dalszych etapów hydro-
reakcją w szlaku biosyntezy kwasów żółcio- ksylacyjnych. Niedobór witaminy C zaburza
wych i to właśnie ta reakcja jest etapem ograni- tworzenie kwasów żółciowych na etapie 7ot--
czającym nasilenie całego szlaku. Reakcja ta jest hydroksyłacji, prowadzi do spichrzania choie-
324 / ROZDZIAŁ 28

sterolu i miażdżycy naczyń u świnek morskich znane jako krążenie jelitowo-wątrobowe. Jed-
chorych na gnilec. riafcże kwas-łitochołowy, ze względu na jego
Szlak biosyntezy kwasów żółciowych roz- nierozpuszczałność, nie wchłania się zwrotnie
gałęzia się we wczesnych stadiach i jedna droga w znaczniejszych ilościach.
prowadzi do kwasu cholowego, charakteryzują- Niewielka część soli kwasów żółciowych, mo-
cego się obecnością dodatkowej grupy a-OH że tak niewiele jak 500 mg/24 h, unika wchłania-
w pozycji 12, druga zaś do kwasu chenode- nia zwrotnego i jest eliminowana z kałem. Jak-
oksycholowego. Poza tą różnicą, w obydwóch kolwiek jest to niewielka ilość, to jednak jest to
szlakach zachodzą podobne reakcje hydroksy- główna droga eliminacji cholesterolu. Krążenie
lacji i skracania łańcucha bocznego (ryc. 28-7), jelitowo-wątrobowe kwasów żółciowych jest tak
tak że powstają typowe struktury kwasów żół- wydajne, że każdego dnia stosunkowo mała pula
ci owych z grupam i a- OH w pozycj ach kwasów żółciowych (ok. 3—5 g) może cyklicz-
3 i 7 i z całkowicie wysyconym pierścieniem nie przejść przez jelito 6—10 razy z niewielką
steroid owym. tylko ich utratą w kale, wynoszącą nie więcej niż
Kwasy żółciowe przechodzą do żółci jako 1—2% ilości, która przeszła przez krążenie
połączenia z glicyną lub z tauryną. Uważa się, że jelitowo-wątrobowe. Jednak każdego dnia taka
nowo syntetyzowane kwasy żółciowe w komór- sama ilość kwasów żółciowych, Jaka została
ce wątrobowej występują jako tioestry CoA, tj, utracona z kałem, jest syntetyzowana w wątrobie
jako choloilo-CoA albo chenodeoksycholoilo-- z cholesterolu, tak że wielkość puli kwasów
CoA (ryc. 28-7). Pochodne CoA powstają przy żółciowych jest stała, nad czym czuwa układ
udziale enzymu aktywującego występującego kontrojny oparty na sprzężeniu zwrotnym.
w mikrosomach wątroby. Inny enzym katalizu-
je połączenie odpowiednich pochodnych CoA Synteza kwasów żółciowych jest
z glicyną lub z tauryną, tworząc kwasy gliko- regulowana na etapie 7tx-hydroksylazy
cholowy lub glikochenodeoksycholowy oraz Głównym etapem ograniczającym szybkość
taurocholowy lub taurochenodeoksycholowy. biosyntezy kwasów żółciowych jest reakcja ka-
Są to tzw. pierwotne kwasy żółciowe. U ludzi talizowana przez 7a-hydroksylaze, a w biosyn-
stosunek glicyny do tauryny w tych połącze- tezie cholesterolu jest to etap katalizowany
niach wynosi normalnie 3:1. przez reduktaze HMG-CoA (ryc. 28-1). Aktyw-
Ponieważ żółć zawiera znaczne ilości jonów ności tych 2 enzymów często ulegają równoleg-
sodowych i potasowych, a jej pH jest zasadowe, łym zmianom, co sprawia, że trudno stwierdzić,
należy przyjąć, że kwasy żółciowe i ich połącze- czy hamowanie syntezy kwasów żółciowych ma
nia występują w postaci soli, diatego niekiedy miejsce pierwotnie na etapie działania reduktazy
jest używany termin „sole kwasów żółciowych". HMG-CoA, czy na etapie reakcji 7ot-hydroksyla-
Pewna część pierwotnych kwasów żółcio- zy. Obydwa enzymy ulegają takim samym oko-
wych może podlegać dalszym przemianom w je- łodobowym zmianom aktywności, jednak pobu-
licie, dzięki aktywności bakterii jelitowych. Te dzający wpływ karmienia cholesterolem na ak-
przemiany mogą obejmować od szczepienie tywność 7a-hydroksylazy wydaje się być raczej
przyłączonej uprzednio glicyny i tauryny oraz reakcją na samą aktywność enzymu niż wyni-
grupy 7a-OH. W ten sposób powstają wtórne kiem zwiększonej dostępności substratu. Kwasy
kwasy żółciowe, kwas deoksycholowy z kwasu żółciowe z pewnością wywierają zwrotny wpływ
cholowego i litocholowy z kwasu chenodeoksy- hamujący na aktywność 7a-hydroksylazy, ale
cholowego (ryc. 28-7). mechanizm tego hamowania nie wydaje się być
bezpośrednim działaniem alłosterycznym. Pod
Prawie wszystkie kwasy żółciowe tym względem powrót kwasów żółciowych do
powracają do wątroby w krążeniu wątroby, przez krążenie jelitowo-wątrobowe,
jelito wo- wątrobowym stanowi ważny czynnik kontroli, który, jeśli
Chociaż produkty trawienia tłuszczu, łącznie zostaje przerwany, prowadzi do aktywacji 7a--
z cholesterolem, zostają wchłonięte w począt- hydroksylazy. Niedawne badania wykazały, że
kowych 100 cm jelita cienkiego, pierwotne 7a-hydroksylaza (jak również reduktaza
i wtórne kwasy żółciowe są wchłaniane wyłącz- HMG--CoA) może być regulowana przez
nie w jelicie krętym. W krążeniu wrotnym wraca kowalencyjną fosforylację i defosforylację. W
do wątroby ok. 98—99% kwasów żółciowych odróżnieniu od reduktazy HMG-CoA, postać
wydzielonych do światła jelita. Zjawisko to jest ufosforylowana 7cc-hydroksylazy jest bardziej
aktywna.
SYNTEZA, TRANSPORT I WYDALANIE CHOLESTEROLU / 32S

Hipercholesterolemię można leczyć Jak wykazują badania doświadczalne, podat-


przez przerwanie krążenia jelitowo- ność na rozwój miażdżycy zależy od gatunku
- wątrobowego kwasów żółciowych zwierząt. Króliki, świnia, małpa i człowiek są
Znaczne zmniejszenie stężenia cholesterolu gatunkami, u których miażdżycę można wywo-
osocza można osiągnąć za pomocą żywicy cho- łać karmieniem cholesterolem. Szczur, pies i kot
lestyraminy (Questran) lub chirurgicznie przez są pod tym względem odporne. Tyroidektomia
wyłączenie jelita krętego. Obydwa sposoby po- lub podawanie leków pochodnych tiouracylu
wodują zablokowanie wchłaniania zwrotnego umożliwia wywołanie miażdżycy u psa i szczu-
kwasów żółciowych. Wówczas, w wyniku znie- ra. Małe stężenie cholesterolu we krwi jest
sienia hamowania zwrotnego, wywieranego charakterystyczne dla nadczynności tarczycy.
przez kwasy żółciowe, przemiana cholesterolu
w kwasy żółciowe znacznie się zwiększa w dąże- Zmiany w składzie diety odgrywają
niu do utrzymania stałej puli kwasów żółcio- ważną rolę w zmniejszaniu stężenia
wych. W następstwie tego zwiększa się liczba cholesterolu w surowicy
receptorów LDL w wątrobie, powodując Czynniki dziedziczne mają największy wpływ
wzmożone wychwytywanie LDL przez hepato- na stężenie cholesterolu we krwi. Z czynników
cyty i w konsekwencji zmniejszenie stężenia środowiskowych i pokarmowych, które powo-
cholesterolu w osoczu. dują zmniejszenie stężenia cholesterolu we krwi,
najkorzystniejszym czynnikiem jest zastąpienie
Stężenie cholesterolu w surowicy jest w diecie pewnej ilości nasyconych kwasów
skorelowane z częstością tłuszczowych wielontenasyconynii i mononiena-
występowania miażdżycy tętnic i z syconymi kwasami tłuszczowymi. Naturalnie
chorobą niedokrwienną serca występujące oleje, które zawierają wieloniena-
Spośród lipidów surowicy najczęściej wska- sycone kwasy tłuszczowe w dużych ilościach, to
zywano na cholesterol jako najbardziej zaan- olej słonecznikowy, z nasion bawełny, kukury-
gażowany w tę zależność. Jednakże i inne dzy i soi, zaś olej z oliwek zawiera znaczne ilości
parametry, takie jak stężenie triacylogliceroli mononienasyconych kwasów tłuszczowych.
w surowicy, wykazują podobne koreiacjevCho- W odróżnieniu od wymienionych olejów, mas-
rzy 2 chorobą tętnic mogą mieć jedną z na- ło, tłuszcz wołowy i olej kokosowy zawierają
stępujących nieprawidłowości: 1) zwiększone duże ilości nasyconych kwasów tłuszczowych.
stężenia VLDL przy prawidłowych stężeniach Sacharoza i fruktoza mają większy wpływ na
LDL, 2) zwiększone stężenie LDL przy prawid- zwiększenie stężenia lipidów we krwi, zwłaszcza
łowych stężeniach VLDL, 3) zwiększenie stężeń triacylogliceroli, niż inne węglowodany.
obydwu frakcji lipoprotein. Występuje wównież Przyczyna, dla której wielonienasycone kwa-
odwrotna zależność między stężeniami HDL sy tłuszczowe powodują zmniejszenie stężenia
(HDL2) a chorobą niedokrwienną serca. Nie- cholesterolu wciąż nie jest jasna. Wysunięto
którzy badacze uważają, że progn o stycznie naj- wiele hipotez w celu wyjaśnienia tego zjawiska,
bardziej znaczący jest stosunek cholesterol min, przypuszcza się, że pobudzają one wydala-
LDL : HDL. Tę zależność można wyjaśnić, nie cholesterolu do jelita i pobudzają utlenianie
biorąc pod uwagę proponowane role frakcji choiesteroJu do kwasów żółciowych. Jest cał-
LDL w transporcie cholesterolu do tkanek, kiem możliwe, że estry cholesterolu z wielo-
a frakcji HDL, działającej jako czyściciel chole- ntenasyconymi kwasami tłuszczowymi są szyb-
sterolu, w odwrotnym kierunku (w transporcie ciej metabolizowane przez wątrobę i inne tka-
cholesterolu z tkanek do wątroby). nki, co mogłoby zwiększać szybkość ich obrotu
Miażdżyca naczyń charakteryzuje się odkła- i wydalania. Inne dane świadczą o tym, że
daniem cholesterolu i estrów cholesterolu z lipo- działanie to jest głównie spowodowane przemie-
protein zawierających apo B-100, w tkance szczaniem cholesterolu z osocza do tkanek,
łącznej ścian naczyń tętniczych. Chorobom, ponieważ wielonienasycone i mononienasycone
w których występują długotrwałe zwiększenia kwasy tłuszczowe zwiększają liczbę receptorów
stężenia VLDL, 1DL lub LDL we krwi (np. LDL, przez co zwiększają szybkość kataboliz-
cukrzycy, nerczycy lipidowej, hipotyreozie i in- mu LDL, natomiast nasycone kwasy tłuszczo-
nych stanach przebiegających z hiperlipidemią), we mają odwrotne działanie na liczbę recep-
towarzyszy zwykle przedwczesna lub cięższa torów LDL. Nasycone kwasy tłuszczowe powo-
miażdżyca. dują także powstawanie mniejszych cząstek
326 / ROZDZIAŁ 28

VLDL, które zawierają stosunkowo więcej cho- zwiększać katabolizm LDL w sposób niezależ-
lesterolu i są zużywane przez tkanki pozawąt- ny od receptorów. Kwas nikotynowy zmniejsza
robowe z mniejszą szybkością niż większe cząs- napływ do krwi i wątroby WKT, dzięki temu, że
tki. Takie zmiany mogą sprzyjać aterogenezie. hamuje lipolizę w tkance tłuszczowej, a tym
samym wytwarzanie VLDL w wątrobie.
Styl życia wpływa na stężenie
cholesterolu w surowicy Pierwotne zaburzenia lipoprotein
Wśród innych czynników, o których się sądzi, osocza (dyslipoproteinemie) są
że uczestniczą w powstawaniu choroby niedo- dziedziczne
krwiennej serca należy wymienić nadciśnienie Pewna liczba osób ma wrodzone wady prze-
tętnicze, palenie tytoniu, otyłość, brak ruchu miany lipoprotein, prowadzące do stanu hipo-
i picie miękkiej wody, a nie twardej. Zwięk- lipoproteinemii albo hiperlipoproteinemii. Wie-
szenie stężenia wolnych kwasów tłuszczowych le innych osób z takimi chorobami, jak cuk-
osocza, pobudzające wydzielanie VLDL przez rzyca, niedoczynność tarczycy i miażdżyca, ma
wątrobę do krwi, jest kolejnym czynnikiem nieprawidłowe profile lipoprotein o we osocza,
zwiększającym stężenie triacylogliceroli i chole- które są bardzo podobne do występujących
sterolu w osoczu. Czynnikami prowadzącymi w pierwotnych wrodzonych wadach przemiany
do większych albo zmieniających się stężeń lipoprotein. Praktycznie każde z tych pierwo-
wolnych kwasów tłuszczowych są m.in. stres tnych zaburzeń jest spowodowane wadą na
emocjonalny, nikotyna pochodząca z palenia którymś z etapów tworzenia, transportu albo
papierosów, picie kawy i spożywanie kilku rozkładania lipoprotein (p. ryc. 27-4, 28-5
dużych posiłków zamiast częstego przyjmowa- i 28-6). Nie wszystkie te zaburzenia są szkod-
nia małych ilości pokarmów. Kobiety w okresie liwe.
premenopauzalnym wydają się być chronione A. Hipolipoprotsinemie
przed wieloma tymi szkodliwymi czynnikami 1. Abetalipoproteinemia. Jest to readka
być może dlatego, że mają one większe stężenie choroba wrodzona charakteryzująca się bra
HDL niż mężczyźni i kobiety w okresie pome- kiem (J-lipoprotein (LDL) w osoczu. Lipidy we
nopauzalnym. krwi występują w bardzo małych stężeniach
— zwłaszcza acyloglicerole, których praktycz
Kiedy dieta zawodzi można stosować nie nie ma, ponieważ nie są syntetyzowane
leki hipolipemizujące, które zmniejszą chylomikrony ani VLDL. W tej wadzie dochodzi
stężenie cholesterolu w surowicy do spichrzania acyloglicerolu zarówno w ścia
O wielu lekach wiadomo, że blokują tworze- nach jelit, jak i w wątrobie. Abetalipoproteine
nie cholesterolu na różnych etapach szlaku jego mia jest spowodowana wadą syntezy apoli-
biosyntezy. Wiele z tych leków ma działanie poproteiny B.
szkodliwe, ale pochodzące z grzybów inhibitory 2. Rodzinna hipobetalipoproteinemia.
reduktazy HMG-CoA mewastattn i lowastatin W hipobetalipoproteinemii stężenie LDL wy
zmniejszają stężenie cholesterolu LDL, powo- nosi 10—50% stężenia prawidłowego, ale two
dując niewiele działań niepożądanych. Sitoste- rzenie chylomikronów zachodzi. Należy więc
rol jest czynnikiem zmniejszającym stężenie sądzić, że apo-B jest istotna dla transportu
cholesterolu, działającym przez blokowanie triacylogliceroli. Większość osób z tą wadą jest
wchłaniania cholesterolu z przewodu pokar- klinicznie zdrowa i cieszy się długim życiem.
mowego. Żywice, takie jak kolestypol i chole- 3. Rodzinny niedobór -/-lipoprotein
styramina (Questran), zapobiegają wchłanianiu (choroba wyspy Tangier). U osób homo-
soli kwasów żółciowych, łącząc się z nimi, przez zygotycznych prawie nie ma w osoczu HDL, zaś
co zwiększają ich utratę z kałem. Hipolipemizu- w tkankach stwierdza się nagromadzenie estrów
jące działanie klofi bratu i gemfibrozylu polega cholesterolu. Nie ma zaburzenia w tworzeniu
m.in. na pobudzeniu utleniania napływających chylomikronów, ani wydzielaniu VLDL przez
do wątroby wolnych kwasów tłuszczowych, a nie wątrobę. Jednak w obrazie elektro foretycznym
na ich estryfikacji, przez co zmniejsza się wy- nie ma pre-pMipoprotein, ale zamiast tego stwie
dzielanie przez wątrobę VLDL zawierających tria- rdza się szerokie pasmo fi, zawierające endogen
cyloglicerol i cholesterol. Ppnadto wymienione ny triacyloglicerol. Dzieje się tak dlatego, że
leki ułatwiają hydrolizę triacylogliceroli VLDL prawidłowe pasmo pre-p zawiera inne apoJipo-
przez lipazę lipoproteinową. Probucol wydaje się proteiny normalnie dostarczane przez HDL.
SYNTEZA, TRANSPORT I WYDALANIE CHOLESTEROLU / 327

U chorych występuje skłonność do rozwinięcia lipoproteiny o gęstości mniejszej niż 1,019,


się hipertriacylogiicerolemii, spowodowanej a charakteryzujące się w elektroforogramie
brakiem apo-C-II, która normalnie aktywuje jako szerokie pasmo p (p-VLDL). Powodują
lipaze li po pro lei nową. one hipercholesterolemię i hipertriacyloglicero-
B. Hiperlipoproteinemie lemię. Występują żóltaki (xanthoma) i miaż-
1. Rodzinny niedobór Hpazy lipopro- dżyca zarówno tętnic obwodowych, jak i tętnic
tetnowej (typ < ) ■ Ten stan charakteryzuje się wieńcowych. Zalecane jest leczenie, polegające
bardzo powolnym klirensem chylomikronów na redukcji masy dała i stosowaniu diety zawie-
z krążenia, prowadzącym do nienormalnie du rającej złożone węglowodany, nienasycone
żych stężeń chylomikronów w osoczu. Może kwasy tłuszczowe oraz mało cholesterolu. Cho-
być także zwiększone stężenie VLDL, nato roba jest spowodowana wadliwym metaboliz-
miast zmniejszone LDL i HDL. Ten stan jest mem remnantów w wątrobie, uwarunkowanym
indukowany spożywaniem tłuszczów. Można obecnością nieprawidłowych apo £, które zwykle
go skorygować przez zmniejszenie w diecie występują w 3 izoformach: E2, E3 i E4. U cho-
ilości tłuszczów, a zwiększenie ilości złożo rych z typem III hiperlipoproteinemii występuje
nych węglowodanów. Pewna odmiana tej cho tylko forma E2t która nie reaguje z receptorem
roby jest spowodowana niedoborem apo-C-II, E.
potrzebnej jako kofaktor lipazy lipoprote- 4. Rodzinna hipertriacyloglioerolemia
inowej. (typ IV). Ten stan charakteryzuje się dużymi
2. Rodzinna hipercholesterolemia stężeniami endogennie wytwarzanych triacylo-
(typ I I). Chorzy charakteryzują się hiperbeta- gliceroli (VLDL). U chorych z tą wadą stężenie
lipoproteinemią (LDL), która jest przyczyną cholesterolu zwiększa się proporcjonalnie do
zwiększonego stężenia całkowitego cholestero hipertriacyloglicerolemii. Często występuje nie
lu. Może także wystąpić tendencja do zwięk tolerancja glukozy. Zarówno LDL, jak HDL
szenia stężenia VLDL (w typie Ilb). U chorych występują w stężeniach poniżej normy. Ten pro
może wystąpić nieco zwiększone stężenie triacy- fil lipoproteinowy często jest powiązany z wy
loglkerolu, chociaż osocze — w odróżnieniu od stępowaniem choroby niedokrwiennej serca, in-
innych typów hiperlipoproteinemii — pozostaje sulinoniezależnej cukrzycy typu II, otyłości oraz
przejrzyste (klarowne). Powszechnym zjawis wielu innych stanów, łącznie z alkoholizmem
kiem jest odkładanie się lipidów w tkankach, oraz przyjmowaniem gestagenów. Leczenie pier
np. w postaci żółtaków (xanthoma) lub ognisk wotnej hiperiipoproteinemii typu IV polega na
miażdżycowych (atheroma). Typ II hiperlipo redukcji masy ciała, zastąpieniu prostych węg
proteinemii może także powstać jako zjawisko lowodanów w diecie węglowodanami złożonymi,
wtórne u chorych z niedoczynnością tarczycy. spożywaniu pokarmów zawierających nienasy
Choroba jest spowodowana zmniejszonym kli cone tłuszcze i mało cholesterolu, a także na
rensem LDL z krążenia uwarunkowanym wad stosowaniu leków hipolipemizujących.
liwymi receptorami LDL. Wada ta jest związana 5. Rodzinna hiperlipoproteinemm ty
ze zwiększeniem częstości występowania miaż pu V. Profil lipoproteinowy osocza jest złożo
dżycy. W leczeniu może być przydatne zmniej ny, gdyż występuje zarówno zwiększone stęże
szenie podaży cholesterolu i nasyconych kwa nie chylomikronów, jak i VLDL, co powoduje
sów tłuszczowych. Inną chorobą wywołującą zarówno hipertriacyloglicerolemię, jak i hiper
hipercholesterolemię, ale spowodowaną inną cholesterolemię. Stężenia LDL i HDL są małe.
przyczyną, jest choroba Wolmana (choroba spi- Żółtaki są częste, ale występowanie miażdżycy
chrzania estrów cholesterolu). Jest ona spowo nie jest uderzająco częste. Tolerancja glukozy
dowana niedoborem hydrolazy estrów chole jest zmniejszona i często związana z występowa
sterolu w lizosomach takich komórek, jak fibro- niem otyłości i cukrzycy. Przyczyna występowa
blasty, które normalnie metabolizują LDL. nia tego stanu, który ma charakter rodzinny, nie
3. Rodzinna hiperlipoproteinemia ty jest jasna. Leczenie polega na redukcji masy
pu III (choroba szerokiego pasma p, ciała i stosowaniu w diecie niezbyt dużej ilości
choroba upośledzonego usuwania re węglowodanów i tłuszczów.
mnantów, rodzinna dysbetaltpopro- Sugerowano, że dalszą przyczyną hiperlipo-
teinemia) Ten stan charakteryzuje się za proteinemii jest nadmierne wytwarzanie apo B,
równo zwiększeniem stężenia resztkowych co może być przyczyną zwiększonego stężenia
chylomikronów, jak i remnantów VLDL; są to VLDL i LDL w osoczu.
328 / ROZDZIAŁ 28

6. Rodzinna hiperalfalipoproteinemia. PIŚMIENNICTWO


Jest to rzadki stan związany ze zwiększonym
stężeniem HDL, okazujący się być dobroczynny Bjórkhem I, Akerlund JE: Studies on the link between
dla zdrowia. HMG-CoA reductase and cholesterol 7a-hydro-
C. Rodzinny niedobór acylotransf era- xylase in rat liver, /. Lipid Res 1988;29:136.
zy lecytyna: cholesterol (LCAT). U osób Brown MS, Goldstein JL: Lipoprotein metabolism in
z tą wadą stężenie estrów cholesterolu i Hzolecy- the macrophage: lmplications for cholesterol depo-
sition in atherosclerosis. Annu Rev Biochem
tyny jest małe, natomiast cholesterolu i lecytyny 1983;52:223.
zwiększone. Osocze często jest mętne. Niepra- Fears R, Sabinę JR (editors): Cholesterol 7tt.-Hydro-
widłowości występują takie w lipoproteinach. xylase (7v.-Manooxygenase). CRC Press, 1986.
Jedna z frakcji HDL zawiera dyskowate struk- Fielding CJ, Fielding PE: Mefabolism of cholesterol
tury ułożone w stosy lub rulony, które są and lipoproteins. Page 404 in: Biochemistry of
najwidoczniej świeżo powstałymi HDL niezdol- Lipids and Membranes. Vance DE, Vance JE
nymi do pobrania cholesterolu ze względu na (editors). Benjamin/Cummmgs, 1985.
nieobecność LCAT. Występuje także nieprawi- Kane JB, Havel RJ: Treatment of hypercholesterole-
mia. Annu Rev Med 1986;37:427.
dłowa subfrakcja LDL, lipoproteina X, skąd- Mahley RW, Innerarity TL: Lipoprotein receptors
inąd znajdywana jedynie u chorych z cholestazą. and cholesterol homeostasis. Biockim Biophys Acta
VLDL są także nieprawidłowe, wędrujące w ele- 1983;737:197.
ktroforezie z p-lipoproteinami (|3-VLDL). Cho- NIH Publication No 88-2925: Report of the Expert
rzy z chorobami miąższu wątrobowego także Panel on Detection, Evaltmtian and Treatment of
wykazują zmniejszenie aktywności LCAT i nie- High Blood Cholesterol in Adults. January, 1988.
prawidłowości w lipidach surowicy i lipoprotei- Rudney H, Sexton RC: Regulation of Cholesterol
nach. Biosynthesis, Annu Rev Nutr 1986;6:245.
Integ racja metabolizmu i
dostarczanie substratów 2
energetycznych do tkanek
9
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE jako wynik zaburzeń równowagi metabolicznej


spowodowanej intensywną laktacją {np. chara-
Węglowodany i Hpidy spełniają wiele funkcji kteryzującą się ketozą u bydła), albo jako wynik
strukturalnych i metabolicznych. Największy zwiększonego zapotrzebowania metaboliczne-
wpływ tych związków na metabolizm i zdrowie go występującego podczas ciąży, a będącego np.
polega jednak na tym, że są głównymi sub- przyczyną zatrucia ciążowego u owiec. Wszyst-
stratami energetycznymi zawartymi w pokar- kie te stany są patologicznymi postaciami ze-
mach. Regulacja dopływu tego źródła energii społu głodzenia, występującego jako powik-
i sposób, w jaki jest on zintegrowany z innymi łanie wielu zespołów klinicznych przebiegają-
tkankowymi substratami energetycznymi, są cych ze zmniejszonym łaknieniem.
w centrum zainteresowania badaczy, ponieważ
wkraczają one w wiele innych procesów meta-
bolicznych i mają związek z chorobami metabo- NIE WSZYSTKIE Z GŁÓWNYCH
licznymi. SKŁADNIKÓW POKARMOWYCH
ULEGAJĄ WZAJEMNYM
PRZEKSZTAŁCENIOM (p. ryc. 29-1)
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE
Fakt, że zwierzęta mogą się stać otłuszczone,
W stanie dodatniej równowagi energetycznej gdy karmi sieje dietą o przewadze węglowoda-
znaczna część energii pobranej z pokarmami nów, wskazuje na łatwość przekształcania węg-
jest magazynowana jako glikogen albo jako lowodanów w tłuszcze. Jednakże, jak to już
tłuszcze. Jednak w wielu tkankach, nawet w sta- wspomniano, u ludzi istnieją zapewne ograni-
nie sytości, kwasy tłuszczowe są utleniane prefe- czone możliwości przekształcania glukozy
rencyjnie w stosunku do glukozy, co zaznacza w kwasy tłuszczowe. Najbardziej znaczącą rea-
się szczególnie w warunkach niedoboru ener- kcją w tym względzie jest przemiana pirogronia-
getycznego lub przy głodzeniu. Ma to na celu nu do acetylo-CoA, ponieważ właśnie acetylo--
zaoszczędzenie glukozy dla tych tkanek (np. dla CoA jest materiałem wyjściowym do syntezy
mózgu i erytrocytów), które potrzebują glukozy długołańcuchowych kwasów tłuszczowych. Od-
w każdych warunkach. Mechanizmy regulacyj- wrotny proces, tj. przemiana kwasów tłusz-
ne, często za pośrednictwem hormonów, zapew- czowych w glukozę nie zachodzi, ponieważ
niają więc dostawę źródła energii dla wszystkich reakcja katalizowana przez dehydrogeaazę piro-
tkanek i w każdym czasie, począwszy od stanu groniaaową jest zasadniczo nieodwracalna, co
sytości aż do stanu całkowitego głodu. Załama- zapobiega bezpośredniemu przekształcaniu
nie się tych mechanizmów zdarza się jako acetylo-CoA w pirogronian. Ponadto nie może
skutek nierównowagi hormonalnej (np. in- zachodzić przekształcenie (sumarycznie) acety-
dukowanej niedoborem insuliny w cukrzycy), lo-CoA w szczawiooctan, nawet przez cykl
330 / ROZDZIAŁ 29

Węglowodany Tłuszcze

( GHkogen v
Glukoza /
Trlacylogiieeroi

Seryna

Tryptolan

Treonina
\

Glioyna

Fenyloalanlna
Tyrozyna
Hydroksyprollna Leucyna^

Szczaw! ooclan \

Asparaglnlan
Fanyloalanina Cylrynlan

Cykl
-»- Fu maran kwasu
cytrynowego

1 Arginin
Tyrozyna a
a-Katoglutaran (
Ornltyna
Izoleucyna
\
Proplony(o-CoA
Sukcyny(o-CoA Glutami
Glutamlnlan

t \
Proplonlan Węgle m1 -to3 kwasów
t
Wallna
Prollna \

I— Metlonlna
tłuszczowych o nieparzystej
kolbie atomów wf flta
Htstydyna
1
Hydroksyprollna

Ryc. 29-1. I nterkon wersja głównych składników pokarmowych.

cytrynianowy, gdyż 1 cząsteczka szczawiooc- rzystej liczbie atomów węgla (które wytwarzają
tanu jest niezbędna do każdej reakcji konden- acetylo-CoA) w glukozę lub glikogen. jedynie
sacji z acetylo-CoA, podczas gdy w cyklu rege- końcowy trójwęglowy fragment kwasu tłusz-
neruje się tylko 1 cząsteczka szczawiooctanu. czowego o nieparzystej liczbie atomów węgla
Z podobnych powodów nie może zachodzić jest glukogenny. Jest nim propionylo-CoA, po-
netto przekształcenie kwasów tłuszczowych o pa- wstający jako końcowy produkt p-oksydacji
INTEGRACJA METABOLIZMU I DOSTARCZANIE SUBSTRATÓW ENERGETYCZNYCH / 331

tych kwasów. Jest jednak możliwe występowa- EKONOMIA PRZEMIANY


nie znakowanych atomów węgla kwasu tłusz- WĘGLOWODANÓW ł LIPIDÓW
czowego w glikogenie po przejściu przez cykl OBEJMUJE CAŁY ORGANIZM
cytrynianowy. Dzieje się tak dlatego, że szcza-
wiooctan jest związkiem pośrednim zarówno Glukoza jest metaboliczną
cyklu kwasu cytrynowego, jak i szlaku ghiko- koniecznością w każdym stanie
neogenezy. Glicerol, będący częścią triacylo- odżywienia
glicerolu, może brać udział w tworzeniu glukozy Opisano uprzednio wiele szczegółów współ-
po aktywacji do glicerolo-3-fosforanu. zależności między przemianą węglowodanów
Wiele spośród szkieletów węglowych amino- i tłuszczów w różnych tkankach, zwłaszcza
kwasów endogennych może powstać z węg- łatwe przetwarzanie wielu substancji glukogen-
lowodanów przez cykl kwasu cytrynowego nych w glukozę i w glikogen przez glukoneogc-
i transaminację. Przez odwrócenie tych proce- neze. Glukoneogeneza jest bardzo ważna, po-
sów z aminokwasów glikogennych powstają nieważ niektóre tkanki i typy komórek, łącznie
szkielety węglowe, które są albo metabolitami z ośrodkowym układem nerwowym i erytrocy-
cyklu cytrynianowego, albo ich prekursorami. tami, są znacznie bardziej zależne od ciągłego
Są one zatem łatwo przekształcane drogą gluko- dostarczania glukozy niż inne. Pewien minimal-
neogenezy w glukozę i w glikogen. Aminokwasy ny dopływ glukozy do tkanek pozawątrobo-
ketogenne są przemieniane do acetooctanu, wych jest prawdopodobnie niezbędny do utrzy-
który jak i inne ciała ketonowe jest metabolizo- mania odpowiednich stężeń szczawiooctanu,
wany w tkankach pozawątrob owych, tworząc aby zachować integralność cyklu cytrynianowe-
acetylo-CoA. go. Ponadto glukoza wydaje się być głównym
Z tych samych powodów, dla których kwasy źródłem glicerolo-3-fosforanu w tych tlcankach,
tłuszczowe nie mogą być przetwarzane w węg- które są pozbawione aktywności kinazy glicero-
lowodany, nie może również zachodzić prze- lowej. Istnieje zatem pewne minimalne i obli-
miana kwasów tłuszczowych do aminokwasów gatoryjne utlenianie glukozy w każdych warun-
glikogennych. Nie jest również możliwe od- kach. Duże ilości glukozy są także niezbędne do
wrócenie szlaku rozkładu aminokwasów keto- odżywiania płodu i do syntezy laktozy mleka.
genhych i innych należących do niezbędnych Pewne dodatkowe mechanizmy, poza gluko-
składników pożywienia, tzw. aminokwasów eg- neogeneza, zapewniają dostarczanie glukozy
zogennych. Przemiana szkieletów węglowych w okresach jej niedoboru. Dzieje się to przez
aminokwasów glikogennych do kwasów tłusz- oszczędzanie utleniania glukozy kosztem innych
czowych jest możliwa albo przez utworzenie substratów.
pirogronianu i acetylo-CoA, albo przez od-
wrócenie pozamitochondrialnych reakcji cyklu Preferencyjne zużywanie ciał
cytrynianowego od a-ketoglutaranu do cytry- ketonowych i wolnych kwasów
nianu, a następnie zadziałanie ATP-zależnej tłuszczowych oszczędza glukozę w
liazy cytrynianowej i wytworzenie acetylo-CoA celu spełnienia przez nią jej
(p. rozdz. 23), Jednak w większości warunków istotnych funkcji
naturalnych, np. w okresie głodzenia, rozpado- Ciała ketonowe i wolne kwasy tłuszczowe
wi białek i aminokwasów towarzyszy rozpad powodują oszczędniejsze utlenianie gJukozy
tłuszczów. Sumarycznie więc przekształcanie w mięśniach, upośledzając: jej wnikanie do
aminokwasów w tłuszcze nie jest procesem komórek, fosforylację do glukozo-6-fosforanu,
ilościowo znaczącym, może z wyjątkiem przy- reakcję katalizowaną przez fosfofruktokinazę
padków, w których zwierzęta są karmione dietą i reakcję oksydacyjnej dekarboksylacji pirogro-
bogatą w białko. nianu. Utlenianie wolnych kwasów tłuszczo-
wych i ciał ketonowych powoduje zwiększe-
nie wewnątrzkomórkowego stężenia cytrynia-
nu, który z kolei jest allosterycznym inhibito-
rem fosfofruktokinazy. Te i inne obserwacje,
które wykazały, że w perfundowanym sercu
acetooctan jest utleniany preferencyjnie w sto-
sunku do wolnych kwasów tłuszczowych, uza-
sadniają wniosek, że w warunkach niedobo-
332 / ROZDZIAŁ 29

Acyio-CoA GHcerolo-3-fosforan

//TKANKĄ/
TŁUSZCZOWA

/POZAWATRCIBOWE'//'
np. MIĘSIEŃ SESCOWY''

VLDL
związki ketonowe Glukoza

2CO3
WKT

Acylo-CoA
łłttłłi

r
■—«^i
Gllcerolon3-foeforan

__ >

Giukozo-6-fciHtoran
Aminokwasy, mleczan Glikogen

Ryc. 29-2. Metaboliczne zalftżności między tkanką tłuszczową, wątrobą i tkankami poza wątrobowym i.
Zakropkowane przestrzenie przedstawiają obszary działania lipazy lipoproteinowej ściany naczyń włoso-
watych, WKT — wolne kwasy tłuszczowe, VLDL — Iipoproteiny o bardzo malej gęstości.
INTEGRACJA METABOLIZMU I DOSTARCZANIE SUBSTRATÓW ENERGETYCZNYCH / 333

ru węglowodanów dostępne substraty energety- W CZASIE GŁODZENIA NASTĘPUJE


czne są utleniane w następującej kolejności prefe- CIĄGŁE DOSTARCZANIE
rencyjnej: 1) ciała ketonowe (i prawdopodob- SUBSTRATÓW ENERGETYCZNYCH
nie inne krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, DLA TKANEK
np. octan), 2) wolne kwasy tłuszczowe oraz 3)
glukoza. Nie oznacza to, że utlenianie określo- U zwierząt karmionych dietą bogatą w węg-
nego substratu energetycznego całkowicie wy- lowodany jest oszczędzane utlenianie kwasów
klucza utlenianie jakiegokolwiek innego (ryc. tłuszczowych. Dzieje się tak dlatego, ponieważ
29-2). Te mechanizmy funkcjonują w sposób jest hamowana lipoliza w tkance tłuszczowej
bardziej zaznaczony w tych tkankach, które ma- pod wpływem dużych stężeń glukozy i insuliny.
ją znaczną wydolność tlenowej przemiany kwa- Skutkiem tych procesów jest małe stężenie wol-
sów tłuszczowych, np. w sercu i we włóknach nych kwasów tłuszczowych (ryc. 29-3). Gdy
mięśniowych typu powolnego (czerwonego) niż zwierzę przechodzi ze stanu sytości do stanu
w tkankach z małą wydolnością, np. we włók- głodzenia, wówczas dostępność glukozy z poka-
nach mięśniowych typu szybkiego (białego). rmu się zmniejsza, przez co zostaje uruchomio-
Połączenie efektu woinych kwasów tłuszczo- ny glikogen wątroby w celu utrzymania od-
wych (polegającego na oszczędzaniu zużywania powiedniego stężenia glukozy we krwi. Stężenie
glukozy przez serce i mięsień) oraz efektu zao- insuliny we krwi się zmniejsza, natomiast stęże-
szczędzonej glukozy (hamowania mobilizacji nie giukagonu się zwiększa. Ponieważ zużycie
wolnych kwasów tłuszczowych z tkanki tłusz- glukozy w tkance tłuszczowej zmniejsza się,
czowej) nazwano cyklem glukoza-kwasy tłusz- a działanie insuliny hamujące lipolizę staje się
czowe. mniejsze, następuje mobilizacja tłuszczów
w postaci womych kwasów tłuszczowych i glice-
rolu. Wolne kwasy tłuszczowe są transportowa-
ne do tkanek, gdzie są utleniane ajbo estryfiko-

1 G utógon osacza

"xV/
/\
yf
____ i
ć-i --------
c—--
N •£ V
\\ \ •/
/J ?
Glukoza Krwi
^-/

12-24
Godzfny gtodzertta

Ryc. 29-3. Względne zmiany parametrów metabolicznych po rozpoczęciu głodzenia.


334 / ROZDZIAŁ 29

wane. Glicerol, po aktywacji do glicerolo-3-- w wątrobie. Oznacza to, że wszystkie czynniki


fosforanu, włącza się głównie w wątrobie metaboliczne i wewnątrzwydzielnicze, wpływa-
i w nerkach w pulę węglowodanową. Podczas jące na uwalnianie wolnych kwasów tłuszczo-
tej fazy przejściowej od stanu sytości do stanu wych z tkanki tłuszczowej, wpływają również na
całkowitego głodzenia, endogenne wytwarzanie ketogenezę. 2. Podczas wnikania wolnych kwa-
glukozy nie nadąża za jej zużywaniem i utlenia- sów tłuszczowych do wątroby równowaga mię-
niem, ponieważ zapasy glikogenu wątroby zo- dzy ich estryfikacją a utlenianiem zależy od
stają wyczerpane. Odzwierciedleniem tych pro- palmitoilotransferazy karnitynowej I, której
cesów jest zmniejszenie stężenia glukozy we aktywność jest pośrednio zwiększana przez
krwi oraz mobilizacja tłuszczów, zachodząca zwiększenie stężenia wolnych kwasów tłuszczo-
z coraz to większą szybkością. Jednak już po wych i zwiększenie stosunku [glukagon]: [insu-
kilku godzinach stężenia wolnych kwasów tłu- lina]. 3. Przy zwiększonym utlenianiu kwasów
szczowych i glukozy stabilizują się na poziomie tłuszczowych większa ich ilość przetwarza się
charakterystycznym dla stanu na czczo (odpo- w ciała ketonowe, a mniej tworzy się CO2.
wiednio 0,7— 0,8 inmol/1 oraz 3,3—3,9 mmol/1). Proces ten jest regulowany w taki sposób, że
Należy założyć, że w tym stadium w całym całkowite wytwarzanie ATP w wątrobie pozos-
organizmie zwierzęcia nastąpiło zrównoważenie taje stałe.
między dostawą glukozy, a zapotrzebowaniem Uwalnianie wolnych kwasów tłuszczowych
tkanek na jej zużytkowanie i utlenianie. Stan taki z tkanki tłuszczowej w stanie głodu może być
osiąga się przez zwiększone utlenianie wolnych kontrolowane przez sprzężenie zwrotne, pole-
kwasów tłuszczowych i ciał ketonowych oraz gające na tym, że ciała ketonowe i woine kwasy
ograniczenie utleniania glukozy do możliwego tłuszczowe bezpośrednio pobudzają trzustkę do
minimum. Ta subtelna równowaga zostaje zabu- wytwarzania insuliny.
rzona w stanach, w których zapotrzebowanie na W większości przypadków uwalnia się nad-
glukozę jest zwiększone, lub gdy użytkowanie miar wolnych kwasów tłuszczowych w stesun-
glukozy przez tkanki jest upośledzone. W takich ku do zapotrzebowania na ich utlenianie, przez
przypadkach dochodzi do dalszej mobilizacji co znaczna ich część jest estryfikowana nawet
tłuszczów. Dostarczanie węglowodanów przez w czasie głodzenia. Ponieważ wątroba wychwy-
tkankę tłuszczową w postaci glicerolu jest ważną tuje i estryfikuje znaczną część kwasów tłusz-
funkcją, ponieważ jest to jedyne źródło węg- czowych uwalniających się z tkanki tłuszczowej,
lowodanów, oprócz glukoneogenezy z białek, w można powiedzieć, że ten narząd odgrywa istot-
głodującym organizmie dla tych procesów, ną rolę regulacyjną w usuwaniu nadmiaru wol-
które muszą zużytkowywać glukozę. U człowie- nych kwasów tłuszczowych z krążenia. Gdy
ka w długotrwałym głodzie zmniejsza się gluko- podaż węglowodanów jest wystarczająca, wów-
neogeneza z białek wskutek zmniejszonego uwal- czas większość napływających kwasów tłusz-
niania aminokwasów, zwłaszcza alaniny z mię- czowych jest estryfikowana w wątrobie i następ-
śni. Towarzyszy temu adaptacja mózgu do za- nie eksportowana z wątroby jako VLDL, które
stąpienia około polowy utlenianej glukozy utlenia- są zużytkowywane przez inne tkanki. W przy-
niem ciał ketonowych. padku nadmiernego napływu wolnych kwasów
tłuszczowych wątroba dysponuje alternatywną
Ketoza jest metaboliczną drogą ich przemiany, tj. ketogenezą, która po-
adaptacją do głodzenia zwala wątrobie kontynuować eksport większo-
Pierwotną funkcją ketogenezy jest usuwanie ści napływających kwasów tłuszczowych w po-
z wątroby nadmiaru węgli kwasów tłuszczo- staci łatwej do zużytkowania przez tkanki poza-
wych w postaci związków, które są łatwo utle- wątrobowe i to w każdym stanie odżywienia.
niane przez tkanki pozawątrobowe zamiast Większość powyższych procesów przedsta-
glukozy. Ketoza jest rezultatem zmniejszonej wiono na ryc. 29-2. Należy zwrócić uwagę, że
dostępności węglowodanów. Zwiększenie keto- istnieje cykl węglowodanowy, obejmujący uwa-
genezy powoduje (p. ryc. 24-9 i 24-10); 1. lnianie glicerolu z tkanki tłuszczowej i jego
Nierównowaga między estryfikacją a lipolizą przetworzenie w wątrobie do glukozy. Powsta-
w tkance tłuszczowej, czego następstwem jest ła w ten sposób glukoza wraca ponownie do
uwalnianie wolnych kwasów tłuszczowych do tkanki tłuszczowej, zamykając cykl. Inny cykl,
krążenia. Wolne kwasy tłuszczowe są głównym cykl Hpidowy, obejmuje uwalnianie wolnych
substratem do wytwarzania ciał ketonowych kwasów tłuszczowych przez tkankę tłuszczową,
INTEGRACJA METABOLIZMU 1 DOSTARCZANIE SUBSTRATOW ENERGETYCZNYCH / 335

ich przetransportowanie do wątroby i estryfika- w wątrobie. Ketoza powstająca w tych warun-


cję w tym narządzie oraz powrotny transport kach bywa bardzo ciężka. W miarę rozwoju
powstałych estrów do tkanki tłuszczowej w po- hipoglikemii zmniejsza się wydzielanie insuliny,
staci VLDL. przez co zmniejsza się nie tylko zużywanie
glukozy, lecz równocześnie wzmaga się lipoliza
Patologiczna ketoza w tkance tłuszczowej. Kobiety w ciąży często
jest spowodowana mają łagodną ketozę.
zwielokrotnionym działaniem W nie leczonej cukrzycy typu I zgon jest
czynników powodujących spowodowany powikłaniami kwasicy uwarun-
ketozę głodową kowanej długotrwałą utratą zasad, niezbędnych
Ketoza występująca w głodzie i przy kar- do zobojętnienia kwaśnych związków ketono-
mieniu tłuszczami jest stosunkowo łagodna, wych wydalanych z moczem (p. rozdz. 62.
w porównaniu ze stanem spotykanym w niewy- Przypadek 8: Cukrzyca przebiegająca z kwasicą
równanej cukrzycy, zatruciu etażowym u owiec ketonową). W zatruciu dążowym owiec zgon
albo w ketuzie u bydła w okresie laktacji. Główną następuje szybko z powodu ciężkiej hipoglike-
przyczyną tych stanów jest jeszcze znaczniejsza mii.
niedostępność węglowodanów dla tkanek niż
w łagodnych stanach ketozy. W łagodniejszych
postaciach cukrzycy, przy karmieniu tłuszczami
i w przewlekłym głodzeniu, glikogen występuje PIŚMIENNICTWO
w wątrobie w zmiennych ilościach, natomiast
stężenie wolnych kwasów tłuszczowych jest Caprio S et al: Oxidative fuel metabolism during mild
mniejsze, co prawdopodobnie jest przyczyny nypoglycemia: critical role free fatty acids. Am
mniej ciężkiej ketozy występującej w tych sta- J Physiol 1989:256:E413. Cohen P: Comroi of
nach. Enzyme Activitv, 2nd ed. Chap-
W cukrzycy typu I brak (albo względny brak) man & Hali, 1983. Hue L, Van de Werve G
insuliny prawdopodobnie wpływa na tkankę (editors): Short-Term
tłuszczową bardziej niż na jakąkolwiek inną Regulation of Liver Metabolism. Elsevier/North
tkankę, z powodu niezwykłej wrażliwości tej Holland, 1981. Knopp RH et al: Lipoprotein
tkanki na ten hormon. Skutkiem tego jest metabolism in pregnan-
cy, fat transport to the ferus and the effects of
uwalnianie wolnych kwasów tłuszczowych
diabetes. Biol Neonate 1986;5O:297. Maycs PA,
w ilościach powodujących zwiększenie ich Laker ME: Regulation of ketogenesis in
stężenia w osoczu krwi do wartości przekracza- the liver. Biochem Soc Trans 1981;9:339.
jących 2-krotnie prawidłowe stężenie na czczo McGarry JD, Foster DW. Regulation of hepatic fatty
u osób zdrowych. Występuje również wiele acid oxidation and ketone body produetion. Annu
zmian aktywności enzymów w wątrobie, nasila- Rev Biochem 1980;49:395. Siess EA, Kientsch-
jących glukoneogenezę i eksport glukozy do Engel Rl, Wieland OH: Concent-
krwi pomimo występowania znacznej hiper- ration of free oxaloacetate in the mitochondrial
glikemh. compartment of isolated liver cells. Biochem J
W ketozie przeżuwaczy zachodzi intensywne 1984;218:171. Zorzano A et al: Effects of
starvation and exercise on
pobieranie glukozy z krwi przez płody bliźniacze concentrations of citrate, hexose phosphates and
lub proces intensywnej laktacji (ryc. 29-2).W glycogen in skeletal muscle and heart; Evidence for
rezultacie rozwija się krańcowa hipoglikemia, selectivc operation of the ghicose-fatty acid cycle.
połączona z niezwykle małą ilością glikogenu Biochem J 1985;232:585.
CZĘSC
Metabolizm białek aminokwasów

Biosynteza aminokwasów,
które nie muszą być
30
dostarczane w pożywieniu
Victor W. Rodwell, PhD

WPROWADZENIE mie, jako o „nie podstawowych" i „nie niezbęd-


nych" (tab. 30-1). Chociaż w sensie żywienia
Często mówi się o aminokwasach, które terminy te są poprawne, zaciemniają one pod-
muszą być dostarczone w pożywieniu, jako stwową, biologiczną naturę wszystkich 20 ami-
o „podstawowych" i „niezbędnych", i o amino- nokwasów. Można udowodnić, że aminokwa-
kwasach niekoniecznie występujących w pokar- sy, których nie trzeba dostarczać w pożywieniu
są ważniejsze dla komórki od tych, które muszą
być dostarczone w pożywieniu, skoro organiz-
Tabela 30-1. Zapotrzebowanie na aminokwasy my (np. człowiek) zatraciły zdolność syntezy
u człowieka ostatniej, ale nie pierwszej grupy.
Aminokwasy, które Aminokwasy, które Ponieważ książka ta kładzie nacisk na proce-
muszą być dostarczo- nie muszą być dostar- sy metaboliczne tkanek ludzkich, będzie tu
ne w pożywieniu czona w pożywieniu omówiona tylko biosynteza aminokwasów,
Arginina* Alanina które nie muszą być dostarczone w pożywieniu,
Histydyna* Asparagina a nie będziemy omawiać tych, które są biosyn-
Izoieucyna Asparaginian tetyzowane przez rośliny i mikroorganizmy,
Leucyna Cysteina i muszą być dostarczone w pożywieniu.
Lizy na Glutaminian -
Metionina Glutamina
Fenyloalanina Glicyna ZNACZENIE BIOMEDYCZNE
Treonina Hydroksyprolina"
Tryptofan Hydroksylizyna** Znaczenie medyczne materiału zawartego
Walina Prolina
Seryna w tym rozdziale wiąże się ze stanami niedoboru
Tyrozyna aminokwasów, które mogą wynikać z faktu, że
konieczne w pożywieniu aminokwasy nie wy-
'Częściowo niezbędny w pożywieniu. Syntety
- stępują w pożywieniu lub występują w niedo-
zowany z niedostateczną szybkością, aby podtrzy
-
mać rozwój dzieci. statecznych ilościach. Ponieważ pewne zboża są
"Niekonieczny do syntezy białka, ale tworzący stosunkowo ubogimi źródłami tryptofanu i lizy-
się podczas zmian potranslacyjnych kolagenu. ny, może wystąpić stan dramatycznego niedo-

22 - Biochemia
338 / ROZDZIAŁ 30

boru tych aminokwasów w regionach, w któ- cia jest ujemna, a nie zerowa, ponieważ or-
rych pożywienie opiera się na tych zbożach i nie ganizm zużywa ATP i środki pokarmowe na
jest uzupełniane przez takie źródła białka, jak syntezę niepotrzebnego DNA. Liczba enzymów
mleko, ryby i mięso. wymagana przez komórki prokariotyczne do
Kwashiorkor i wyniszczenie (ang. marasmus) biosyntezy aminokwasów niezbędnych w poży-
są endemiczne w pewnych regionach Afryki wieniu jest ogromna w porównaniu z liczbą
Zachodniej. Kwashiorkor pojawia się wówczas, enzymów potrzebną do syntezy aminokwasów,
gdy dziecko po odjęciu od piersi matki przecho- które nie muszą być dostarczone w pożywieniu
dzi na dietę skrobiową ubogą w białko. W wyni- (tab. 30-2). To sugeruje, że pożyteczne dla
szczeniu istnieje niedobór zarówno energetycz- przeżycia organizmu jest utrzymanie zdolności
nego pożywienia, jak i swoistych aminokwa- wytwarzania „łatwych" aminokwasów, nato-
sów. miast strata zdolności do syntezy „aminokwa-
sów trudnych".

PODCZAS EWOLUCJI ZWIERZĘTA


WYŻSZE TRACĄ ZDOLNOŚĆ DO WIĘKSZOŚĆ AMINOKWASÓW,
BIOSYNTEZY AMINOKWASÓW, KTÓRE NIE MUSZĄ BYĆ
KTÓRYCH TWORZENIE WYMAGA DOSTARCZANE W POŻYWIENIU,
DŁUGIEGO CIĄGU REAKCJI TWORZY SIĘ Z AMFIBOLICZNYCH
ZWIĄZKÓW POŚREDNICH W
Istnienie zapotrzebowania na pożywienie su- KRÓTKICH SZLAKACH
geruje, że zależność od dostarczania z zewnątrz ANABOL1CZNYCH
potrzebnego związku pośredniego może mieć
większą wartość do utrzymania się przy życiu Z 12 aminokwasów, które nie muszą być
niż zdolność do jego biosyntezy. Jeżeli swoisty dostarczone w pokarmie (tab. 30-1), 9 tworzy
intermediat występuje w pożywieniu, to or- się z amfibolicznych związków pośrednich. Po-
ganizm, który może go syntetyzować, rozmna- zostałe 3 (Cys, Tyr, Hyl) tworzą się z amino-
żając się przekazuje przyszłym pokoleniom in- kwasów, które muszą być w pożywieniu.
formację genetyczną o ujemnej wartości tej Dehydrogenaza glutaminianowa., syntetaza
zdolności dla przeżycia. Zdolność ta dla preeży- glutaminowa i transaminazy zajmują centralną
pozycję w biosyntezie aminokwasów. Wyni-
kiem ich wspólnego działania jest katalizowanie
Tabela 30-2. Enzymy biorące uctzial w syntezie przekształcenia nieorganicznego jonu amono-
aminokwasów z amfibolicznych związków pośred- wego w organiczny azot a-aminowy różnych
nich aminokwasów.
Glutaminian. Redukcyjna aminacja a-ke-
Liczba enzymów potrzebna do syntezy toglutaranu jest katalizowana przez dehydroge-
Aminokwasy, które Aminokwasy, które nie nazę glutaminianową (ryc.
muszą być dostarczone muszą być dostarczone 30-1). W dodatku do NAD(P]-
w pożywieniu w pożywieniu NAD(P)H + H
Arg1 7 Ala 1
His 6 Asp 1
Thr 6 Asn= 1
Met 5 (4 wspólne) Glu 1
Lys 8 Gin' 1
Ile 8 (6 wspólnych) Hyl3 1
Val 1 (7 wspólnych) Hyp4 1
Leu 3 (7 wspólnych) Pro1 3
Phe 10 Ser 3 NH, '■
Trp 5 (8 wspólnych) Gly= 1
59 Cys6 2 Ryc. 30-1. Reakcja dehydrogenazy
Tyr'_ 1 glutaminiano-wej. Redukcyjna aminacja a-
17 ketoglutaranu przez NHl zachodzi kosztem
1 2 3 4 ! 6
z Glu. z Asp, z Lys. z Pro. z Ser. z Ser. plus S- NAD(P)H.
a
. 7 z Phe.
BIOSYNTEZA AMINOKWASÓW / 339

Asparagina. Synteza asparaginy z aspara-


ginianu, katalizowana przez syntetazę asparagi-
NH+ nowa (ryc. 30-4), przypomina syntezę glutami-
ny (ryc. 30-2). Tym niemniej enzym ssaków
O wykorzystuje jako źródło azotu raczej glutami-
nę niż jon amonowy; syntetaza asparaginowa
u ssaków nie przyłącza nieorganicznego azotu,
NH. natomiast bakteryjna syntetaza asparaginowa
wykorzystuje jon amonowy i wskutek tego
Mg-ATP Mg-ADP+P; przyłącza azot. Tak jak w przypadku innych,
reakcji, w których tworzy się PPj: hydroliza PP;
Ryc. 30-2. Reakcja syntetazy glutaminowej. do P| przez pirofosfatazę zapewnia, że reakcja
jest silnie uprzywilejowana energetycznie.

tworzenia L-glutaminianu z amfi bo licznego Mg-ATP


związku pośredniego a-ketoglutaranu, reakcja NH,+ NH,+
ta stanowi kluczowy, pierwszy etap w biosyn- Mg-AMP + PP,
tezie wielu dodatkowych aminokwasów. H,N
Glutamina. Biosynteza glutaminy z gluta- O
minianu jest katalizowana przez syntetazę glu- L-Asparaglnlan L-Asparagina
taminową (ryc. 30-2). Reakcja wykazuje zarów-
no podobieństwa, jak i różnice w porównaniu
R —NH3+-
z reakcją katalizowaną przez dehydrogenazę
glutaminianową. Obie reakcje wbudowują azot
nieorganiczny -—jedna w grupę aminową, dru- Ryc. 30-4. Reakcja syntetazy asparaginowej. Na-
leży zwrócić uwagę na podobieństwa i różnice
ga w wiązanie amidowe. Obie reakcje są połą- w porównaniu z reakcją syntetazy glutaminowej
czone z reakcjami wysoce egzoergicznymi: (ryc. 30-2).
w przypadku dehydrogenazy glutaminianowej
z utlenieniem NAD(P)H, a w przypadku syn-
tetazy glutaminowej — hydrolizą ATP.
Alanina i asparaginian. L-alanina po- Seryna. Seryna tworzy się ze związku po-
wstaje w wyniku transaminacji pirogronianu, średniego glikolizy — D-fosfoglicerynianu (ryc.
natomiat w wyniku transaminacji szczawiooc- 30-5). Grupa ot-hydroksylowa jest utleniana
tanu tworzy się L-asparaginian (ryc. 30-3). przez NAD+ do grupy ketonowej, a następnie
Przeniesienie grupy a-aminowej glutami niań u podlega transaminacji, tworząc fosfoserynę. Ta
na te amfiboliczne związki pośrednie ilustruje jest wówczas defosforylowana, dając serynę.
zdolność transaminaz do kierowania jonu amo- Głicyna. Synteza glicyny w tkankach ssa-
nowego, przez glutaminian, w oc-aminowy azot ków jest prowadzona kilkoma drogami. Cyto-
aminokwasów. zol wątroby zawiera Lransaminazy glicynowe,
które katalizują syntezę glicyny z glioksalanu
i glutaminianu lub alaniny. W przeciwieństwie
do większości reakcji transaminacji, ta silnie
uprzywilejowuje syntezę glicyny. Dwoma doda-
tkowymi ważnymi szlakami tworzenia glicyny
Plrogronlan Q
u ssaków jest jej synteza z choliny (ryc. 30-6)
GlulubAsp ot-Ketoglutaran
i z seryny przez reakcję katalizowaną przez
lubazczawiooctan hydroksymetylotransferazę serynową (ryc. 30--
7).
Ryc. 30-3. Tworzenie alaniny przez transami nację
pirogronianu. Donorem grupy aminowej może być Prolina. U ssaków i niektórych innych form
glutaminian lub asparaginian. Innym produktem życia prolina tworzy się z glutaminianu wskutek
jest a-ketoglutaran lub szczaw i oo etan. odwrócenia reakcji kataboiizmu proliny (ryc.
30-8).
340 / ROZDZIAŁ 30

OKSYDAZA
SARKO2YNOWA i

o
3- Fosf o- D-g! loory nlan

L--NAD +

9
(P)- O o
Fosfo hyd ro teyplrog ron lan

DEHYDROGENAZA
ALDEHYDU BETAINY

NH,+

Fosfo-L-swyna

OKSYDAZA
DIMETYl.OGLlCYNOWA
Ryc. 30-5. Biosynteza seryny. a-AA — a-amino-
kwasy, a-KA — a-ketokwasy.

Cysteina. Cysteina, której obecność w po-


żywieniu nie jest konieczna, tworzy się z metio-
niny (koniecznej w pożywieniu) i seryny (nieko- ICHjO)
niecznej w pożywieniu). Metionina ulega naj- Formaldahyd i
pierw przemianie w homocysteinę przez S-ade- NHJ
nozylometionine i S-adenozylohomocysteinę
(p. rozdz. 32). Przekształcenie homocysteiny
i seryny w cysteinę i homoserynę przedstawiono Silcyna
na ryc. 30-9.
Ryc. 30-6. Powstawanie glicyny z cboliny.
Tyrozyna. Tyrozyna powstaje z fenyloala-
niny w reakcji katalizowanej przez hydroksyla-
zę fenyloalaninową (ryc. 30-10). Podczas gdy
fenyloalanina jest aminokwasem niezbędnym wać w pożywieniu fenyloalaniny. Kompleks
w pożywieniu, tyrozyna nim nie jest — dostar- hydroksylazy fenyloalaninowej jest oksygenazą
czone pożywienie powinno zawierać odpowied- o mieszanej funkcji, występuje w wątrobie ssa-
nie ilości fenyloalaniny. Reakcja jest nieod- ków, ale nie występuje w innych tkankach.
wracalna, dlatego tyrozyna nie może zastępo-
BIOSYNTEZA AMINOKWASÓW / 341

Metyteno- NH,*
H^-follan
i NH +

! HO ] O
+/ L-
Glteyna
Seryna

Ryc. 30-7. Reakcja hydroksym etyl otrą nsf era zy se-


rynowej. Reakcja jest łatwo odwracalna. H4-fo)ian
— tetrahydrofolian.
O

L-GkJtamlnten

L-Glutam/lo-y-eemialoohyd

L-Cysteina

Seryna

L-Homowryna

Ryc. 30-9. Przekształcenie homocysteiny i seryny


w homoserynę i cysteine. Należy zauważyć, że
A'-Pirolldyno-5-karboksyian podczas gdy siarka cysteirty pochodzi z transsui-
fu racji z metioniny, szkieletu węglowego dostarcza
seryna.

ostatecznie w NADPH, natychmiast dostarcza


tctrahydrobiopteryna. przypominająca pterydy-
L-Prollna ne kwasu foliowego.
Ryc. 30-8. Biosynteza proliny zglutaminianu przez Hydroksyprolina. Ponieważ prolina służy
odwrócenie reakcji katabolizmu proliny. jako prekursor hydroksyproliny, prolina i hyd-
roksyprolina należą do rodziny glutaminianu.
Chociaż w tkankach ssaków występuje zarówno
3-, jak i 4-hydroksyprolina, wszystkie podane
niżej fakty dotyczą tylko żran.s-4-hyclroksy-
Reakcja polega na wbudowaniu jednego atomu proliny,
tlenu w pozycjepara fenylo alaniny, podczas gdy Hydroksyprolina, podobnie jak hydroksyli-
drugi atom jest redukowany z utworzeniem 2yna, jest prawie wyłącznie związana z kolage-
wody (ryc. 30-10). Moc redukcyjną, zawartą nem, białkiem występującym w największej iloś-
342 / ROZDZIAŁ 30

NADP+ NADPH+H+ W przeciwieństwie do grup hydroksylowych


hydroksylizyny, które służą jako miejsca przyłą-
czenia reszt galaktozyd owych i glukozowych,
grupy hydroksylowe hydroksyproliny kolagenu
nie są podstawione.
Wyjątkową cechą metabolizmu hydroksy-
Tetrahydro- Dmydra-
blopteryna biopteryna proliny i hydroksylizyny jest to, że jeśli amino-
kwasy te pochodzą z białka przyjmowanego
pożywienia, to nie są włączane do kolagenu. Nie
ma żadnego tRNA zdolnego przyłączyć hydro-
ksyprolinę i hydroksylizynę i wbudować je
w wydłużający się łańcuch polipeptydowy. Pro-
lina zawarta w pokarmie jest prekursorem hyd-
roksyproliny kolagenu, natomiast lizyna — pre-
kursorem hydroksylizyny kolagenu. Hydroksy-
lacje proliny lub lizyny katalizuje hydroksylaza
L-Fanyloalanlna L-Tyroiyna prolilowa lub hydroksylaza lizylowa, enzymy
związane z frakcją mikrosomalną wielu tkanek
(skóry, wątroby, płuc, serca, mięśni szkieleto-
wych i zi a minujących ran). Enzymy te są hydro-
ksylazami peptydowymi, ponieważ hydroksyla-
cja zachodzi tylko po wbudowaniu proliny
H 0H
OH ÓH i lizyny do polipeptydu.
Tatra hyd ro bi o ptery n a Obie hydroksylazy są oksygenazami o mie-
szanej funkcji, które wymagają w dodatku do
Ryc. 30-10. Reakcja hydroksylazy fenyloalanino- substratu obecności tlenu cząsteczkowego,
wej. Biorą udział 2 różne enzymy. Enzym II katalizu- askorbinianu, Fe2"1" i a-ketoglutaranu. Inten-
je redukcję dihydrobiopteryny przez NADPH i en- sywniej badano hydroksylazę prolilowa, ak
zym I — redukcję O2 do H2O oraz fenyloalaniny do
tyrozyny Reakcja ta wiąże się z zaburzeniami meta- okazuje się, że hydroksylaza lizylowa jest bar-
bolizmu fenyloalaniny omawianymi w rozdz. 32. dzo podobna. Na każdy mol hydroksylowanej
proliny, 1 mol oc-ketoglutaranu ulega dekarbok-
sylacji do bursztynianu. Podczas tego procesu
1 atom tlenu cząsteczkowego wbudowuje się
i-Ketoglularan [ "OJ-Bursztyn la n w prolinę i 1 w bursztynian (rys. 30-11).
Hydroksylizyna. 5-Hydroksylizyna (a,e--
diamino-S-hydroksykapronian) występuje
w kolagenie, ale nie występuje w większości
innych białek ssaków, Hydroksylizyna kolage-
nu pochodzi bezpośrednio z lizyny, ale nie
z hydroksylizyny pożywienia. Zanim lizyna
Ryc. 30-11. Reakcja hydroksylazy prolilowej. Sub- ulegnie hydroksylacji musi być wbudowana
stratem jest peptyd bogaty w prolinę. Podczas w peptyd. HydroksyJacje peptydu lizylowego
przebiegu reakcji tlen cząsteczkowy wbudowuje się katalizuje wówczas hydroksylaza lizylowa, ok-
zarówno do bursztynianu, jak i do proliny (wykaza-
no wykorzystując izotop tlenu 13O2). sydaza o mieszanej funkcji, analogiczna do
hydroksylazy prolilowej (ryc. 30-11).

7-Ketokwasy 3 aminokwasów o
rozgałęzionych łańcuchach bocznych
ci w tkankach ssaków. Kolagen zawiera ok. 1/3 mogą zastąpić w pożywieniu człowieka
glicyny, 1/3 proliny i hydroksyproliny. Hydro- odpowiadające im aminokwasy
ksyprolina, która stanowi wiele reszt amino- Chociaż leucyna, walina i izoleucyna są dla
kwasowych kolagenu, chroni potrójny heliks ludzi i innych wyższych zwierząt aminokwasa-
kolagenu przed trawieniem przez proteazy. mi, które muszą być dostarczone w pokarmie,
tkanki ssaków mają transaminazy, które od-
BIOSYNTEZA AMINOKWASÓW / 343

wracalnie katalizują wzajemne przemiany wszy- byłyby prowadzone w dłuższych okresach, jest
stkich 3 aminokwasów i odpowiadających im prawdopodobne, że ujawniłoby się zapotrzebo-
a-ketokwasów. Dlatego odpowiednie a-keto- wanie na histydynę również u dorosłego czło-
kwasy mogą zastępować w pożywieniu odpo- wieka.
wiadające im aminokwasy.

Histydyna i arginina są uważane jako PIŚMIENNICTWO


aminokwasy częściowo niezbędne w
pożywieniu Cardinale GJ, Udenfriend S: Prolyl hydroxylase. Adv
Arginina, aminokwas który musi być dostar- Eniymol 1974;41:245. Mercer LP, Dodds SJ,
czony w pożywieniu dla rozwoju człowieka, Smith DI: Dispensable, indis-
może być syntetyzowana przez szczury, ale pensable, and conditionally indispensable amin o
w ilościach niewystarczających do prawidłowe- acid ratios in the diet. Chapter 1 in Vol. 1 of;
Adsorption and Utilization of Amino Acids. Fried-
go wzrostu. man M (editor). CRC Press. 1989. Rosenberg
Histydyna, podobnie jak arginina, nie jest LE. Serwer CR: Disorders of amino acid
całkowicie niezbędna w pożywieniu. W nieobec- metabolism. Chapter 11 in: Metaboiic Control and
ności histydyny u dorosłych ludzi i-dorosłych Disease. Bondy PK, Roscnberg LE (editors). Saun-
szczurów była utrzymywana przez krótki okres ders, 1980. Tyler B: Regulation of the
równowaga azotowa. Rosnące zwierzę wymaga assimilation of nitrogen
jednak w pożywieniu histydyny. Jeżeli badania tompounds. Annu Rev Biochem 1978;47:1127.
3 Katabolizm białek
i azotu aminokwasów
1
Victor W. Rodwełt, PhD

WPROWADZENIE kwasów. Fizjologiczne znaczenie wymiany biał-


ka jest wykazane przez jej obecność we wszyst-
W tym rozdziale będzie omówiony sposób, kich formach życia, nawet u bakterii rosnących
w jaki azot jest usuwany z aminokwasów i prze- logarytmicznie w bogatym podłożu. Chociaż
kształcany w mocznik oraz problemy medyczne wymiana obejmuje zarówno syntezę, jak i de-
pojawiające się wskutek zaburzeń tych reakcji. gradację białek, rozdział ten omawia degradację
białek i aminokwasów. Syntezę białek opisano
w rozdz. 40.
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE
Klinicyści i dietetycy używają
Amoniak, pochodzący głównie z a-amino- swoistych terminów w celu
wego azotu aminokwasów, jest dla ludzi poten- scharakteryzowania różnych stanów
cjalnie toksyczny. Mechanizmy, które powodu- bilansu azotowego
ją, że amoniak jest toksyczny, nie są całkowicie Swoiste terminy opisują stan metabolizmu
poznane. Człowiek usuwa amoniak przez prze- azotu u ludzi. Bilans azotowy dotyczy różnicy
kształcenie go w nietoksyczny związek chemicz- między całkowitym azotem spożytym a cał-
ny — mocznik. Prawidłowy przebieg szlaku kowitym azotem wydalonym. Przyjęcie więcej
metabolicznego, który przekształca amoniak azotu niż wydalenie stanowi dodatni bilans
w mocznik — cykl mocznikowy —jest istotny azotowy, stan typowy dla rosnącego dziecka lub
do utrzymania zdrowia. W warunkach, w któ- kobiety w ciąży. W równowadze azotowej, typo-
rych funkcja wątroby jest poważnie zagrożona, wej dla dorosłego człowieka, ilość azotu spoży-
np. u chorych z zaawansowaną marskośdą tego odpowiada ilości azotu wydalonego w kale
wątroby (gdzie prawidłowe hepatocyty są za- i moczu. Ujemny bilans azotowy, w którym ilość
stąpione przez fibrobiasty i kolagen) lub ostrym azotu wydalonego przewyższa ilość azotu spo-
zapaleniem wątroby — stężenie amoniaku we żytego, charakteryzuje pewnych chorych po
krwi się zwiększa, co w rezultacie powoduje operacjach, chorych z zaawansowanym rakiem
objawy kliniczne. W przypadku nielicznych i osoby, które przyjmują nied o stateczną ilość
dzieci urodzonych z brakiem aktywności jed- azotu (np. w kwashiorkor) lub dietę ubogobiał-
nego z enzymów cyklu mocznikowego właściwe kową.
leczenie wymaga zrozumienia biochemii syn-
tezy mocznika. Każdego dnia dorośli degradują 1—2%
białka ich organizmu
WYMIANA BIAŁKA ZACHODZI Wymiana 1—2% całkowitego białka ciała
WE WSZYSTKICH FORMACH ŻYCIA dziennie u zdrowego człowieka wynika głównie
z degradacji białka mięśni. 75—80% uwolnio-
Białka żywych komórek są stale odnawiane nych aminokwasów jest wówczas ponownie
przez wymianę białka, nieprzerwany proces de- wykorzystywanych do syntezy białka. Azot
gradacji i następnie resyntezy z wolnych amino- pozostałych jest katabolizowany do mocznika.
KATABOLIZM BIAŁEK I AZOTU AMINOKWASÓW / 345

Białko zynowej wynosi ok. 2 h, a tm reduktazy HMG--


organizmu
Degradacja Ponowne
CoA może wynosić tylko 30 min. Te wartości
białka wykorzystanie wyraźnie kontrastują z okresem połowicznego
( 20 - 35 g do syntezy rozpadu powyżej 100 h dJa aldolazy, dehyd-
azotu nowego białka rogenazy mleczanowej i cytochromów. Dome-
dziennie) (15 - 2B g azotu ny bogate w Pro, Ser, Asp i Glu, określane jako
dziennie)
Aminokwasy sekwencje PEST, występują w białkach z krót-
kim okresem połowicznego rozpadu. W reakcji
na potrzeby fizjologiczne szybkość degradacji
kluczowych enzymów regulatorowych może
być przyspieszona lub opóźniona, zmieniając
Kalabollzm (5 — 7 g stężenie enzymu i stąd podzielenie metabolitów
azotu dziennie) między różne szlaki metaboliczne.
Ryc. 31 -1. Zależności ilościowe zachodzące mię- Aminokwasy przyjęte w nadmiarze w
dzy obrotem białek i aminokwasów. stosunku do potrzeb są degradowane,
a nie przechowywane
Utrzymanie zdrowia typowego zachodniego
dorosłego człowieka wymaga 30 — 60 g białka
a szkielety węglowe do amfibolicznych związ- dziennie lub jego równoważników w postaci
ków pośrednich (ryc. 31-1). W społeczeństwie wolnych aminokwasów. Niemniej jakość białka
zachodnim ta dzienna strata wynosi do 30—40 g (proporcja niezbędnych aminokwasów w poży-
białka lub 5—7 g azotu. wieniu względem ich proporcji w syntetyzowa-
nych białkach) ma szczególne znaczenie. Nad-
Szybkość degradacji białka znacznie się miar aminokwasów nie jest magazynowany. Bez
różni między białkami oraz w różnych względu na ich pochodzenie, te które bezpo-
stanach fizjologicznych średnio nie zostały włączone do nowego białka
Poszczególne białka są degradowane z różną są szybko degradowane. Spożycie nadmiaru
szybkością. Średnia szybkość degradacji białka aminokwasów nie służy zatem żadnemu pożyte-
w danej komórce, tkance lub w całym organiz- cznemu celowi, który nie może równie dobrze
mie odzwierciedla średnią wartość dJa różnych być spełniony i przy niższym nakładzie przez
białek. Szybkość degradacji lub połowicznego węglowodany i lipidy.
rozpadu białek w odpowiednich tkankach od-
powiada ich fizjologicznemu wymaganiu. Śred-
nia szybkość degradacji może być niezmiernie PROTEAZY I PEPTYDAZY
duża, gdy tkanka ulega poważnemu struktural- DEGRADUJĄ BIAŁKA DO
nemu przekształceniu (np. tkanka macicy pod- AMINOKWASÓW
czas ciąży lub tkanka ogona kijanki podczas
metamorfozy). Degradacja białek mięśni szkie- Analogicznie do procesów zachodzących
letowych także się zwiększa podczas ostrego w przewodzie żołądkowo-j elito wy m, proteolity-
głodzenia. czne trawienie endogennych białek w obrębie
komórek wymaga proteaz i peptydaz. We-
Okres połowicznego rozpadu białek wnątrzkomórkowe proteazy hydrolizują wewnę-
waha się od 30 min do powyżej 150 h trzne wiązania peptydowe białek, tworząc pep-
Ponieważ in vivo szybkość degradacji białka tydy. Te peptydy są wtedy degradowane do
odpowiada kinetyce reakcji I-rzędu, wrażliwość wolnych aminokwasów przez peptydazy. En-
enzymu aa degradację jest wyrażona przez jego dopeptydazy przecinają wewnętrzne wiązania
okres połowicznego rozpadu — tt„. Jest to czas w peptydach, tworząc krótsze peptydy, Amino-
wymagany do zmniejszenia jego stężenia do 50% peptydazy i karboksypeptydazy usuwają wów-
wartości początkowej. Okres połowicznego roz- czas odpowiednio aminokwasy z N- i C-końców
padu enzymów wątroby waha się od mniej niż peptydów. Ostatecznymi produktami są wolne
40 min do powyżej 150 h. Wiele kluczowych aminokwasy.
enzymów regulatorowych wykazuje krótki
okres połowicznego rozpadu. Na przykład t,,2
oksygenazy tryptofanowej i transaminazy tyro-
346 / ROZDZIAŁ 31

Białka są degradowane na szlaku się do białka przeznaczonego do degradacji na


ATP-zależnym i ATP-niezależnym drodze reakcji zależnych od ubikwityny. Są one
Wewnątrzkomórkowe białka komórek euka- przyłączane w 3-etapowym procesie, kończą-
riotycznych są degradowane w 2 głównych cym się utworzeniem wiązania izopeptydowego
szlakach. Pozakomórkowe, związane z błoną, między końcem karboksylowym ubikwityny
i długo żyjące białka wewnątrzkomórkowe są i g-aminową grupą reszty iizyny w białku (ryc.
degradowane w organeliach komórkowch, na- 31-2). To czy białko zostanie zmodyfikowane
zwanych lizosomami, w procesach ATP-niezale- przez ubikwitynę zależy od rodzaju aminokwa-
żnych. Przeciwnie, degradacja nieprawidłowych su obecnego na jego N-końcu. Reakcja z ubi-
i innych krótko żyjących białek wymaga ATP kwityną jest opóźniana przez N-końcową resztę
i ubikwityny, i przebiega w cytozolu. metioniny i seryny, a przyspieszana przez resztę
kwasu asparaginowego i argininy.
Receptory asjaloglikoprotein
hepatocytów przyłączają i internalizują
glikoproteiny przeznaczone do ZALEŻNIE OD ICH NISZY
degradacji EKOLOGICZNEJ, ZWIERZĘTA
PRZEKSZTAŁCAJĄ AZOT W RÓŻNE
Jakie czynniki „wyznaczają" białko do szyb- PRODUKTY KOŃCOWE
kiej degradacji? Dla białek w krążeniu (np.
pewnych hormonów peptydowych) strata cząs- Zwierzęta przekształcają azot z aminokwa-
teczki kwasu sjalowego, od końców niereduku- sów i innych źródeł w jeden z 3 produktów
jacych ich łańcuchów oligosacharydowych, syg- końcowych: amoniak, kwas moczowy lub mocz-
nalizuje ich degradację. Te pozbawione kwasu nik. Który z produktów przeważa u różnych
sjalowego glikoproteiny są rozpoznawane przez zwierząt, zależy od dostępności wody w ich
asjaloglikoproteinowy receptor hepatocytów specyficznej niszy ekologicznej. Organizmy
i internalizowane. Wówczas są one degradowa- amonoteliczne, ryby kostnoszkieletowe, wyda-
ne w lizosomach przez proteazy zwane katep- lają azot jako amoniak. Ich nisza wodna, zmu-
synami. szająca do ciągłego usuwania wody, ułatwia
stałe wydalanie bardzo toksycznego kompo-
Ubikwityna „wyznacza" wiele nentu — amoniaku. Natomiast zwierzęta lądo-
wewnątrzkomórkowych białek do we przekształcają azot albo w kwas moczowy
degradacji (urykoteliczny tryb życia), albo w mocznik (or-
Wiele wewnątrzkomórkowych białek jest ganizmy ureoteliczne). Ptaki, które muszą zaró-
„wyznaczanych" do degradacji przez ubikwity- wno zachowywać wodę, jak i utrzymywać małą
nę, małocząs teczko we (8,5 kD) białko występu- masę ciała są urykoteliczne. Kwas moczowy,
jące we wszystkich komórkach eukariotycz- stosunkowo nierozpuszczalny produkt końco-
nych. Pierwszorzędowa struktura ubikwityny wy, jest wówczas wydalany jako półstałe guano.
jest bardzo konserwatywna. Tylko 3 z 76 reszt Zwierzęta lądowe, a także człowiek, są ureoteli-
aminokwasowych różni ubikwitynę drożdżową czne, przekształcające azot w dobrze rozpusz-
od ludzkiej. Cząsteczki ubikwityny przyłączają czalny nietoksyczny związek — mocznik. Nie-

o o
1. UB—C—O" + E, -SH + ATP -»AMP + PP, + UB—C—S—E1
O O
2. UB—C—S—E, + E, -SH -* E, -SH + UB-C—S—E,
O E O H
3. UB—C-^S—E2+ H2N—E— Białko 4 Ej -SH + UB—C—N-e— Białko
c. 31-2. Reakcje cząstkowe w przyłączaniu ubikwityny (UB) do białka. 1. Terminalna grupa
karboksylowa COOH ubikwityny tworzy wiązanie tioestrowe z grupą -SH enzymu E, w reakcji kierowanej
przez przekształcenie ATP wAMPi PP,. 2. Reakcja wymiany tioestru przenosi zaktywowang ubikwitynę na
enzym E;. 3. Enzym E3 katalizuje transfer ubikwityny na e-aminowe grupy lizyny docelowego białka.
KATABOLIZM BIAŁEK I AZOTU AMINOKWASÓW / 347

zwykle mała toksyczność mocznika jest niejed- sydacyjną. Powstały węglowy „szkielet" jest
nokrotnie zaciemniona przez zwiększone stęże- wówczas degradowany w szlakach, które będą
nie mocznika we krwi osób z chorobami nerek. opisane w następnym rozdziale. W tym roz-
To zwiększone stężenie mocznika we krwi jest dziale omówiono los samego azotu.
konsekwencją, ale nie przyczyną, chorób nerek.
Fosforan pirydoksalu jest obecny
w miejscu katalitycznym
BIOSYNTEZA MOCZNIKA wszystkich transaminaz
PRZEBIEGA W KILKU ETAPACH Fosforan pirydoksalu tworzy istotny część
miejsca katalitycznego transaminaz i wielu in-
Ze względów dydaktycznych omówienie bio- nych enzymów, których substratami są amino-
syntezy mocznika podzielono na 4 etapy: 1) kwasy. We wszystkich reakcjach aminokwa-
transaminacja, 2) deaminacja oksydacyjna, 3) sów, zależnych od fosforanu pirydoksalu, wstę-
transport amoniaku i 4) reakcje cyklu mocz- pnym etapem jest tworzenie związku pośred-
nikowego. Rycina 31-3 wiąże te zagadnienia niego — zasady Schiifa — połączonego z en-
w całkowity katabolizm azotu aminokwasowe- zymem. Ten związek pośredni, stabilizowany
go. Chociaż każdy etap odgrywa także rolę pr2ez interakcję z kationowym regionem miejs-
w biosyntezie aminokwasów, najpierw zostanie ca aktywnego, może być przekształcany w spo-
rozpatrzony z perspektywy ich katabolizmu. sób, który obejmuje uwolnienie ketokwasu
z utworzeniem związanego z enzymem fosfora-
i-Ketokwas
nu pirydoksaminy. Połączona aminowa forma
a-Aminokwas
koenzymu może wówczas tworzyć z ketokwa-
sem analogiczny związek pośredni typu zasady
Schiffa. Podczas transaminacji przyłączony ko-
Transami enzym służy jako przenośnik grup aminowych.
nacja Wobec tego, że stała równowagi dla większości
a-Ketoglutaran
reakcji transaminacji jest bliska 1, transamina-
cja jest procesem łatwo odwracalnym. To po-
Deamlnacja zwala Łransaminazom funkcjonować zarówno
oksydacyjn
w kataboiizmie, jak i biosyntezie aminokwa-
sów.
L-G lutami nian
NH3 CO, Transaminacja kieruje azot
::-aminokwasów do
glutaminianu
Cykl nweanlkowy Transaminacja, katalizowana przez transa-
minazy lub aminotransferazy, obejmuje wzajem-
Mocznik ne przemiany pary aminokwasów i pary keto-
Ryc. 31 -3. Ogólny przepływ azotu w kataboiizmie kwasów. Są to głównie a-aminokwasy i a-keto-
aminokwasów. kwasy (ryc. 31-4).
Dwie transaminazy, transaminaza alanina--
pirogronian (transaminaza alaninowa) i trans-
aminaza glu tam i nian-a-ke to glut ara n (transa-
USUNIĘCIE GRUPY < AMINOWEJ minaza glutaminianowa), występujące w więk-
JEST WSTĘPNĄ REAKCJĄ szości tkanek ssaków, katalizują przeniesienie
KATABOLIZMU AMINOKWASÓW grup aminowych z większości aminokwasów,
tworząc alaninę (z pirogronianu) i glutaminian
Wolne aminokwasy? pochodzące z egzogen- (z ce-ketoglutaranu) (ryc. 31-5).
nych białek pożywienia lub z degradacji białek
endogennych w procesach opisanych powyżej, Transaminazy są swoiste tylko dla,
są metabolizowane w identyczny sposób. Ich a- jednej pary -aminokwasów i a-keto-
aminowy azot jest najpierw usuwany albo kwasów. Każda transaminaza jest swois-
przez transaminację albo przez deaminację ok- ta dla danej pary aminokwasów i ketokwa-
sów jako jednej pary substratów, ale nieswoista
348 / ROZDZIAŁ 31

i hydroksyprolinę. Transaminacja nie jest ogra-


niczona do grup a-aminowych. 8-Aminowa
grupa ornityny (ale nie e-aminowa grapa lizyny)
łatwo ulega transaminacji, tworząc 7-semialde-
hyd glutaminianu (p. ryc. 32-3). W pewnych
stanach chorobowych stężenie transaminaz w su-
rowicy jest zwiększone (p. Suplement).

o o OKSYDAZA L-AMINOKWASOWA
RÓWNIEŻ PRZEKSZTAŁCA
Ryc. 31-4. Transaminacja. Reakcję przedstawiono 5-AMINOKWASY W
dla dwóch a-aminokwasów i dwóch ot-ketokwa-
sów. Grupy nie ot-aminowe lub karbonylowe rów- ct-KETO KWASY
nież uczestniczą w transaminacji, chociaż stosun-
kowo rzadko. Reakcja jest łatwo odwracalna ze Tlenowa przemiana wielu aminokwasów
stalą równowagi równą ok. 1. w odpowiadające im ketokwasy zachodzi w wą-
trobie i nerkach ssaków. Chociaż prawie cala
aktywność w stosunku do a-aminokwasów jest
Plrogronlan a-Amlnokwas wynikiem wspólnego działania transaminaz
i dehydrogenazy L-glutaminianowej, w wąt-
a-Ketokwas a-Am
robie i nerkach ssaków jest również aktywna
ino kwas oksydaza L- i D-aminokwasowa, enzym bardzo
L-Glutamlnłan
L-Alanlna
a-Ketokwas rozpowszechniony u innych zwierząt i drobno-
ustrojów.
a-Ketoglutaran

Ryc. 31-5. Transaminazaalaninowa (gfira) itrans- Oksydazy aminokwasowe są


amtnaza glutaminianowa (dói). autoutleniającymi się
flawoproteinami
Zredukowany FMN lub FAD oksydaz ami-
nokwasowych jest ponownie utleniany bezpo-
średnio przez tlen cząsteczkowy, tworząc nad-
tlenek wodoru (H2Oj) bez udziału cytochro-

dla innej pary, którą może tworzyć jakikolwiek


OKSYDAZA
aminokwas z odpowiadającym mu ketokwa- AMINO- O
sem. Ponieważ alanina jest także substratem KWASOWA
Riw|n(ł a-lmtnokwas
w reakcji transaminazy glutaminianowej, cały ■HjO
azot aminowy z aminokwasów, które mogą NH„* -*' ■
ulegać transaminacji, może być gromadzony O
w glutaminianie. Jest to ważne, ponieważ L-
glutaminian jest jedynym aminokwasem w ko- KATALAZA
mórkach ssaków ulegającym deaminacji oksyda- C
cyjnej ze znaczną szybkością. Tworzenie amo- 140, 11 O a-Katokwas
niaku z grup tx-aminowych przebiega więc głów-
Ryc. 31-6. Deaminacja oksydacyjna katalizowana
nie poprzez przemianę w azot a-aminowy L- przez oksydazę L-aminokwasową (oksydoreduk-
glutaminianu. taza L-a-aminokwas: O2). a-lminokwas w nawia
sie nie jest trwałym produktem pośrednim._______
Transaminacja nie jest ograniczona
do grup a-aminowych. Substratamj w
transaminacji jest większość aminokwasów
(ale nie wszystkie). Wyjątki obejmują lizynę,
treoninę oraz cykliczne iminokwasy — proline
KATABOLIZM BIAŁEK I AZOTU AMINOKWASÓW / 349

mów Jub innych przenośników elektronów (ryc. Dehydrogenaza ^lutaminianowa wykorzys-


31-6). Kata luz a, która powszechnie występuje tuje jako kosubstratNAD+ lubNADP + . Rea-
w tkankach, szczególnie w wątrobie, rozkłada kcja jest odwracalna i przebiega zarówno w ka-
toksyczny H2O2 do O2 i H^O. Chociaż reakcje taboJizmie, jak i biosyntezie aminokwasów. Jej
oksydazy a min o kwasowej są odwracalne, zadaniem jest nie tylko oddzielenie azotu od
w nieobecności katalazy a-ketokwasowy pro- giutaminianu i wbudowanie go do mocznika
dukt jest nieenzymatycznie dekarboksylowany (kataboiizm), lecz także katalizowanie aminacji
przez H2O2 z utworzeniem kwasu karboksylo- a-ketoglutaranu przez wolny amoniak (p.
wego uboższego o jeden atom węgla. Niemniej rozdz. 30).
jest wątpliwe, czy ta dekarboksylacja zachodzi
w jakimś dużym stopniu w nie uszkodzonych
tkankach ludzkich.
W reakcji oksydazy aminokwasowej (ryc.
31-6) aminokwas jest najpierw odwodorowany AMONIAK WE KRWI POCHODZI
przez flawoproteine oksyda2y, tworząc a-imi- TAKŻE Z AMONIAKU
nokwas. Ten spontanicznie przyłącza cząstecz- UTWORZONEGO PRZEZ BAKTERIE
kę wody i rozkłada się na odpowiedni a-keto- JELITOWE
kwas z utratą oc-iminowego azotu w postaci jonu
amonowego. Amoniak* wchłania się z jelita do krwi żyły
wrotnej, w której stężenie amoniaku jest więk-
sze niż we krwi krążenia ogólnego. W warun-
DEHYDROGENAZA L- kach prawidłowych wątroba szybko usuwa
GLUTAMINIANOWA ZAJMUJE amoniak z krwi żyły wrotnej, tak że krew
CENTRALNĄ POZYCJĘ W opuszczająca wątrobę (i w rzeczywistości cała
METABOLIZMIE AZOTU krew obwodowa) jest faktycznie pozbawiona
amoniaku. Jest to ważne, skoro nawet znikome
Grupy aminowe większości aminokwasów ilości amoniaku są toksyczne dla ośrodkowego
w wyniku transaminacji są ostatecznie przeno- układu nerwowego. Przy poważnym upośledze-
szone*na a-ketoglu taran z utworzeniem L-glu- niu funkcji wątroby lub rozwinięciu obocznyeh
taminianu (ryc. 31 -3). Uwolnienie azotu amino- połączeń między żyłami wrotną i krążenia duże-
wego jako amoniaku jest katalizowane przez go (jak to może zachodzić w marskości wątro-
dchydrogenazę L-glutaminianową, enzym o du- by), krew wrotna może ominąć wątrobę, przez
żej aktywności, rozpowszechniony w wielu tka- co stężenie amoniaku we krwi krążenia ogól-
nkach ssaków (ryc. 31-7). Dehydrogenaza glu- nego może się wówczas zwiększyć do poziomu
taminianowa wątroby jest enzymem regulato- toksycznego.
rowym, na którego aktywność wpływają allos-
teryczne modyfikatory, takie jak ATP, GTP Zatrucie amoniakiem jest groźne dla
i NADH, które hamują enzym i ADP, który go życia
aktywuje. Pewne hormony mają wpływ na Do objawów zatrucia amoniakiem należą
aktywność dehydrogenazy glutaminia nowej in drgawki, bełkotliwa mowa, upośledzenie ostro-
vuro. ści widzenia, a w ciężkich przypadkach śpiączka
i zgon. Objawy te przypominają symptomy
NAD(P}+
zespołu śpiączki wątrobowej, które występują
wówczas, gdy stężenie amoniaku we krwi i pra-
wdopodobnie w mózgu jest zwiększone. Uważa
się, że zatrucie amoniakiem jest czynnikiem
etiologicznym śpiączki wątrobowej. Zatem le-
czenie jej polega na stosowaniu metod zmniej-
L-Glutamlnlan a-KefogJutarari
szających stężenie amoniaku we krwi.
Ryc. 31-7. Reakcja katalizowana przez dehyd-
rogenazę L-gtutaminianową. NAD(P) f oznacza,
że kosubstratem może być albo NAD + , albo
NADP+. Reakcja jest odwracalna, ale stalą równo- * Obecny w fizjologicznym pH prawie wyłącznie
wagi uprzywilejowuje tworzenie giutaminianu. jako jon amonowy ^
350 / ROZDZIAŁ 31

TWORZENIE I WYDALANIE Syntetaza glutaminowa przekształca


AMONIAKU PRZEZ NERKI amoniak w nietoksyczną glutaminę do
UTRZYMUJE RÓWNOWAGĘ transportu między tkankami
KWASOWO-ZASAD OWĄ O usuwaniu amoniaku przez dehydrogenaze
glutaminianową wspomniano powyżej. Two-
Zawartość amoniaku we krwi żyl nerkowych rzenie glutaminy jest katalizowane przez syn-
przewyższa jego stężenie w tętnicach nerkowych tetazę glutaminową (ryc. 31-9), enzym mito-
wskazując, że nerki wytwarzają amoniak, który chondrialny, występujący w największych iloś-
przechodzi do krwi. Jednakże wydalanie do ciach w tkance nerkowej. Synteza wiązania
moczu amoniaku wytwarzanego przez komórki amidowego glutaminy dokonuje się kosztem
kanalików nerkowych stanowi najważniejszy hydrolizy ATP do ADP i P ;. Reakcja jest
aspekt metabolizmu amoniaku nerkowego. dlatego silnie uprzywilejowana w kierunku syn-
Wytwarzanie amoniaku, ważny mechanizm ka- tezy glutaminy.
nalików nerkowych w regulacji równowagi
kwasów o-zasad owej i zatrzymywania katio-
nów, znacznie się zwiększa w kwasicy metaboli-
cznej i maleje w zasadowicy. Ten amoniak nie
pochodzi z mocznika, lecz z wewnątrzkomór- II O C
II
kowych aminokwasów, zwłaszcza glutaminy. O
Uwalnianie amoniaku jest katalizowane przez
nerkową glutaminazę (ryc. 31-8). „u,
L-Glutamlnlan
Chociaż amoniak może być wydalany jako
sole amonowe — szczególnie w kwasicy meta- Mg-ATP
bolicznej — większość jego jest wydalana w po- SYNTETAZA
staci mocznika, głównego składnika azotowego GLUTAMINOWA
moczu. Amoniak, stale produkowany w tkan- Mg-AOP
kach, ale obecny tylko w śladowych ilościach we
NH*
krwi obwodowej (100 — 200 u.g/1), jest szybko
usuwany z krążenia przez wątrobę i przekształ- H^
cany w glutaminian, glutaminę lub w mocznik.

L-Glutamirta

RYC. 31-9. Reakcja katalizowana przez syntetazę


glutaminową. Reakcja silnie uprzywilejowuje syn-
tezę glutaminy.

Glutaminaza i asparaginaza uwalniają


amoniak z glutaminy i asparaginy
Uwalnianie azotu amidowego glutaminy
w formie amoniaku zachodzi w wyniku hydro-
litycznego usunięcia amoniaku, katalizowanego
przez glutaminazę (ryc. 31-8). W reakcji katali-
zowanej przez glutaminazę, w odróżnieniu od
reakcji katalizowanej przez syntetazę glutami-
nową, nie biorą udziału nukleotydy adeninowe.
Glutaminaza sprzyja tworzeniu glutaminianu,
nie ma natomiast wpływu na syntezę glutaminy.
L-Glutamlnlari
Syntetaza glutaminowa i glutaminaza kataiizu-
Ryc. 31 -8. Reakcja katalizowana przez glutamina- ją wzajemną przemianę wolnego jonu amono-
ze zachodzi w zasadzie nieodwracalnie w kierunku wego i glutaminy (ryc. 31-10) w sposób przypo-
tworzenia glutaminianu i HH^. Należy zwrócić minający wzajemną przemianę glukozy i gluko-
uwagę, że usuwany jest azot amidowy, a nie azot zo-6-fosforanu katalizowaną przez glukokinazę
s-aminowy.
i glukozo-6-fosfataze (p. rozdz. 18). Reakcja,
analogiczna do reakcji katalizowanej przez glu-
KATABOLIZM BIAŁEK I AZOTU AMINOKWASÓW / 351

Glu
Glu + Mg-ATP Mg-ADP + P: MIĘDZYNARZĄDOWA WYMIANA
UTRZYMUJE STAŁE STĘŻENIE
KRĄŻĄCYCH AMINOKWASÓW

Utrzymanie stanu stacjonarnego stężeń ami-


nokwasów w osoczu między posiłkami zależy
N\i.' od równowagi netto między aminokwasami
uwolnionymi z endogennych zapasów białko-
Jon Glutamina wych i wykorzystanymi przez różne tkanki.
amonow Mięśnie wytwarzają więcej niż 50% całkowitej
y
puli wolnych aminokwasów, podczas gdy wąt-
H,0 roba jest miejscem enzymów cyklu moczniko-
wego niezbędnych do usuwania odpadków azo-
Ryc. 31 -10. Wzajemna przemiana amoniaku i glu-
towych. Dlatego mięśnie i wątroba odgrywają
taminy katalizowana przez syntetaze glutaminową
i glutaminazę, Obie reakcje przebiegają w kierun-
główną rolę w określeniu stężenia krążących
kach wskazanych strzałkami. Glutaminaza katalizuje aminokwasów i ich wymianie.
wyłącznie deamidację glutaminy, natomiast syn- Mięśnie. Alanina i glutamina odpowiadają
tetaza glutaminowa — wyłącznie syntezę glutami- za ok. 50% całkowitego azotu ot-a mi no kwaso-
ny z glutarninianu. Glu — glutaminian. wego uwolnionego z tkanki mięśniowej. Nato-
miast mięśnie stale wychwytują z krążema małe
ilości seryny, cysteiny i glutaminianu.
taminazę, jest katalizowana przez L-asparagi- Wątroba i jelito. Wątroba i jelito (tkanki
nazę zwierząt, roślin i bakterii. Zarówno aspa- trzewne) nieprzerwanie pobierają z osocza zna-
raginaza, jak i glutaminaza były badane jako czne ilości alaniny i glutaminy, główne amino-
czynniki przedwnowotworowe, gdyż pewne no- kwasy uwalniane przez mięśnie. Wątroba jest
wotwory wykazują nieprawidłowo duże zapot- najważniejszym miejscem wychwytywania ala-
rzebowanie na glutaminę i asparaginę. niny, zaś jelito — glutaminy. W jelicie większość
grup aminowych glutaminy uwalnia się z tej
Wątroba przekształca amoniak tkanki jako alanina lub wolny amoniak. Seryna
w mocznik jest także wychwytywana przez te same tkanki
Podczas gdy w mózgu głównym mechaniz- trzewne, jak również przez mięśnie.
mem usuwania amoniaku jest tworzenie gluta- Nerki. Nerki są głównym źródłem uwal-
miny, w wątrobie najważniejszym szlakiem jest niania seryny; ponadto uwalniają one małe, ale
tworzenie mocznika. Tkanka mózgowa może znaczące, ilości alaniny. Nerki pobierają z krą-
tworzyć mocznik, chociaż to nie odgrywa więk- żenia glutaminę, prolinę i glicynę. W ten sposób
szej roli w usuwaniu amoniaku. Tworzenie istnieje dość ścisła zgodność między uwalnia-
glutaminy w mózgu musi być w nim poprze- niem większości aminokwasów z mięśni szkiele-
dzone przez syntezę glutarninianu, ponieważ towych i ich wychwytywaniem przez tkanki
jego ilość dostarczana przez krew jest niewystar- trzewne.
czająca w obecności dużego stężenia amoniaku Mózg. Wychwytywanie waliny przez mózg
we krwi. Bezpośrednim prekursorem glutarni- przewyższa pobieranie wszystkich innych ami-
nianu jest a-ketoglutaran, W ten sposób tworze- nokwasów przez ten narząd. Zdolność mózgu
nie glutaminy z amoniaku mogłoby szybko szczura do utleniania aminokwasów o rozgałę-
pozbawić cykl kwasu cytrynowego związków zionym łańcuchu (leucyna, izoleucyna i walina)
pośrednich, chyba że mogą one być zastąpione jest co najmniej 4-krotnie większa niż mięśni
przez związki pośrednie powstałe przez przyłą- i wątroby. Chociaż w stanie poresorpcyjnym
czenie CO2, tj. szczawiooctan powstały z prze- znaczne ilości tych aminokwasów o rozgałęzio-
kształcenia pirogronianu (p. rozdz. 18). W móz- nym łańcuchu są uwalniane z mięśni, nie są one
gu rzeczywiście zachodzi w dużym stopniu pobierane przez wątrobę i dlatego istnieje moż-
wbudowywanie CO2 w aminokwasy, prawdo- liwość, że mózg jest głównym miejscem ich
podobnie w cyklu kwasu cytrynowego, i po wykorzystania.
wniknięciu amoniaku więcej szczawi o octanu
włącza się w syntezę glutaminy (a nie asparagi-
nianu) przez a-ketoglutaran.
352 / ROZDZIAŁ 31

Złożony układ wymiany Alanina, która okazuje się być środkiem


międzyn a rządowej charakteryzuje transportu azotu w osoczu, jest wychwytywana
stan po resor pcyjny głównie przez wątrobę.
Rycina 3 1 - 1 1 podsumowuje stan poresorp- Glutamina jest pobierana przez jelito i nerki,
cyjny. Wolne aminokwasy, szczególnie alanina które przekształcają znaczną jej cześć w alaninę.
i glutamina, są uwalniane do krążenia z mięśni. Glutamina służy także jako źródło amoniaku
do wydalania przez nerki.
Nerki stanowią główne źródło seryny wy-
chwytywanej przez takie tkanki jak wątroba
i mięśnie.
Aminokwasy o rozgałęzionym łańcuchu,
zwłaszcza walina, są uwalniane przez mięśnie
i pobierane głównie przez mózg.
Alanina służy jako kluczowy prekursor glu-
kozy pochodzenia biaikowego, tj. kluczowy
aminokwas glukoneogeniczny (ryc. 31-12). W
wątrobie szybkość syntezy glukozy z alaniny i
seryny jest dużo większa niż obserwowana w
Wątroba
przypadku wszystkich innych aminokwasów.
Zdolność wątroby do glukoneogenezy z alaniny
Ryc. 31-11, Międzyn a rząd owa wymiana amino -
kwasów w stanie poresorpcyjnym. Wykazano klu - jest ogromna, aie nie osiągnie ona nasycenia, aż
czową role alaniny wśród aminokwasów uwol - stężenie alaniny nie będzie równe 9 mmol/1, tj.
nionych z mięśni i jelita t wychwytywanych przez 20—30-krotności jej poziomu fizjologicznego.
wątrobę. (Reprodukowano za zgodą z: Felig P.: Przewaga alaniny nad innymi a-aminokwasami
Metabolizm aminokwasów u człowieka. Annu. wychwytywanymi z mięśni odzwierciedla jej
Rev. Biochem, 1975; 44:937, Copyright 1975 przez syntezę w mięśniu przez łransaminację piro-
Annual Reviews. Inc). gronianu.

MIĘSIEŃ Aminokwasy

iPlrogronian _Mocznik

Alanina
WĄTROBA

Gfukoza

Alanina

Ryc. 31-12. Cykl glukoza-alanina. Alanina jest syntetyzowana w mięśniach, przez transami nację
pochodzącego z glukozy pirogronianu, uwalniana do krwtobiegu i wychwytywana przez wątrobę.
W wątrobie szkielet węglowy alaniny jest przekształcany w glukozę, która uwalniana do krwiobiegu jest
wychwytywana przez mięSnie i wykorzystywana do resyntezy alaniny. (Reprodukowano za zgodą z:
Felig P,: Metabolizm aminokwasów u człowieka. Ann u. Rev. Biochem. 1975; 44:938, Copyright 1975
przez Annual Reviews. Inc).
KATABOLIZM BIAŁEK I AZOTU AMINOKWASÓW / 353
-Ala

Ryc. 31-13. Miedzy narządowa wymiana aminokwasów zaraz po


posiłku.

Mocznik tworzy się z amoniaku,


dwutlenku węgla i asparaginianu
w reakcjach cyklu mocznikowego
Na rycinie 31-14 przedstawiono reakcje
i związki pośrednie w biosyntezie 1 mola mocz-
60% aminokwasów o łańcuchu rozgałęzionym nika z 1 mola jonu amonowego, dwutlenku
Wątroba
węgla (aktywowanego przez Mg2+ i ATP) oraz
Mięsień
a-aminowego azotu asparaginianu. Cały proces
wymaga 3 moli ATP (2 z nich są przekształcane
Między narządowa wymiana do ADP + Pi, a 1 w AMP + PP() i sukcesywnego
rozgałęzionych aminokwasów udziału 5 enzymów katalizujących reakcje po-
następuje po posiłku numerowane na ryc. 31-14. Z 6 aminokwasów,
Po przyjęciu boga to białkowego posiłku, tka- uczestniczących w syntezie mocznika, 1 (N--
nki trzewne uwalniają aminokwasy, głównie acetyloglutaminian) działa jako aktywator en-
z łańcuchem rozgałęzionym (ryc. 31-13), nato- zymu, a nie jako związek pośredni. Pozostałe
miast mięśnie szkieletowe również głównie je 5 — asparaginian, arginina, ornityna, cytrulina
wychwytują. Aminokwasy te po przyjęciu po- i argininobursztynian—wszystkie działają jako
karmu są także utleniane w mięśniach i praw- nośniki atomów, z których ostatecznie powstaje
dopodobnie służą jako główne donory grup mocznik. Dwa z nich (asparaginian i arginina)
aminowych w transaminacji pirogronianu do występują w białkach, podczas gdy pozostałe
alaniny. 3 (ornityna, cytrulina i argininobursztynian) nie
Aminokwasy o rozgałęzionym łańcuchu od- wchodzą w skład białek. Główną funkcją meta-
grywają specjalną rolę w metabolizmie azotu boliczną tych 3 ostatnich aminokwasów u ssa-
zarówno na czczo, kiedy dostarczają mózgowi ków jest udział w syntezie mocznika. Należy
źródła energii, jak i po posiłku, kiedy są wy- zwrócić uwagę, że wytwarzanie mocznika jest
chwytywane głównie przez mięśnie i zachowane częściowo procesem cyklicznym. Ornityna wy-
przez wątrobę. W mięśniach wydają się one korzystana w reakcji 2 jest regenerowana w rea-
stanowić ważne źródło energii oraz azotu. kcji 5. W ten sposób podczas syntezy mocznika
nie ma żadnych strat lub zysków ornityny,
cytruliny, argininobursztynianu lub argininy;
MOCZNIK JEST GŁÓWNYM natomiast zużywa się jon amonowy, CO2, ATP
KOŃCOWYM PRODUKTEM i asparaginian.
KATABOLIZMU AZOTU U LUDZI

Umiarkowanie aktywny mężczyzna, spoży-


wający dziennie ok. 300 g węglowodanów, 100 g
tłuszczowi lOOgbiałka, musi wydalać ok. 16,5 g
azotu w ciągu doby, przy czym 95% tej ilości
jest wydalane przez nerki i pozostaie 5% z ka-
lem. Głównym szlakiem wydalania azotu u ludzi
jest mocznik syntetyzowany w wątrobie, uwal-
niany do krwi i wydalany przez nerki. U ludzi
pozostających na diecie spożywanej w państ-
wach zachodnich, mocznik stanowi 80—90%
wydalanego azotu.
23 — Biochemia
354 / ROZDZIAŁ 31

2Mg-ATP

2M9-ADP + P,

H C- C O O -
OOC-CH
TRANSKAflBAMOILAZA
ORNfTYNOWA
Fu maran

coo -

CH Z -NH
C COO"
QY\ Arglnlnobursztynmn

SYNTETAZA AHGININO-
BURSZTYNIANOWA
coo-

Mg-ATP AMP + Mg-PP,

COO" -C-
H

C O O " L-
Asparagl rtian

Ryc. 31-14. Reakcje i produkty pośrednie biosyntezy mocznika. Grupy aminowe biorące udział
w tworzeniu mocznika zaciemniono. * Enzymy mitochondrialne.

Synteza karbamoiłofosforanu z jonu ksylowym a bezwodnikiem kwasu fosforowego.


amonowego i dwutlenku węgla Oprócz Mg2 + wymagany jest kwas dwukarbo-
wymaga 2 cząsteczek ATP ksylowy. preferencyjnie N-acetyloglutaminian.
Tworzenie karbamoiłofosforanu jest katali- Jego obecność powoduje głęboką zmianę kon-
zowane przez syntetazę karbamoilofosforanową, formacyjnij w strukturze syntetazy karbamoilo-
enzym występujący w mitochondriach wątroby fosforanowej, w wyniku której pewne grupy
wszystkich organizmów ureotelicznych, łącznie suifhydrylowe zostają wyeksponowane, inne
z człowiekiem. 2 mole ATP, ulegające w czasie schowane, a ponadto wpływa on na powinowa-
tej reakcji hydrolizie, dostarczają siły napędo- ctwo enzymu do ATP.
wej do syntezy 2 wiązań kowalencyjnych w kar- Syntetaza karbamoilofosforanowa działa
bamoilofosforanie — wiązania amidowego w połączeniu z mitochondrialną dehydrogenazą
i mieszanego wiązania między kwasem karbo- glutaminianową, przenosząc azot z glutaminia-
KATABOLIZM BIAŁEK I AZOTU AMINOKWASÓW / 355

nu (i tym samym ze wszystkich aminokwasów; robie wszystkich organizmów ureotelicznych.


p. ryc. 31-3) na karbamoilofosforan i w końcu Mniejsze ilości arginazy występują także w tka-
na mocznik. Podczas gdy stalą równowagi nce nerkowej, mózgu, gruczołach sutkowych,
reakcji katalizowanej przez dehydrogenaze glu- tkance jąder i skórze. Co2+ lub Mn2+ aktywują
taminianową sprzyja raczej tworzeniu glutami- arginazę wątroby ssaków. Ornityną i lizyna są
nianu — niż amoniaku, to usuwanie amoniaku potencjalnymi inhibitorami kompetycyjnymi
przez syntetazę karbamoilofosforanową i utle- argininy.
nianie a-ketoglutaranu przez enzymy cyklu
kwasu cytrynowego w mitochondriach powo-
dują uprzywilejowanie katabolizmu glutami- ZNANE ZABURZENIA
nianu. Działanie to zwiększa obecność ATP. METABOLICZNE SĄ ZWIĄZANE
który, oprócz tego że jest substratem w syntezie Z KAŻDĄ REAKCJĄ CYKLU
karbamoilofosforami, pobudza jednokierunko- MOCZNIKOWEGO
wo aktywność dehydrogenazy glutaminianowej
w stronę tworzenia amoniaku. Szybkość syntezy mocznika ograniczają re-
akcje katalizowane przez syntetazę karbamoilo-
Kondensacja karbamoilofosforanu z fosforanową (reakcja 1), transkarbamoilazę or-
ornityną tworzy cytrulinę nitynową (reakcja 2) i arginazę (reakcja 5) (ryc.
Utworzenie cytruliny +P( wskutek przenie- 31-14). Ponieważ cykl mocznikowy przekształ-
sienia reszty karb amo ii owej z karbamoilofos- ca toksyczny amoniak w nietoksyczny mocznik,
foranu na ornitynę katalizuje transkarbamoila- wszystkie zaburzenia syntezy mocznika powo-
za L-ornitynowa z mitochondriów wątroby. dują zatrucie amoniakiem. Najcięższe zatrucia
Reakcja jest bardzo swoista dla ornityny i rów- występują w przypadkach, gdy blok metaboli-
nowaga reakcji przechyla się znacznie w stronę czny dotyczy reakcji 1 lub 2 ponieważ w wyniku
syntezy cytruliny (ryc. 31-14). syntezy cytruliny występuje pewnego stopnia
kowalencyjne wiązanie amoniaku z węglem.
Kondensacja cytruliny Klinicznymi objawami wspólnymi dla wszyst-
z asparaginianem tworzy kich zaburzeń cyklu mocznikowego są: wymio-
arguiinobursztynian ty w wieku niemowlęcym, unikanie pokarmów
W reakcji katalizowanej przez syntetazę ar- bogatobiałkowych, ataksja przerywana, nerwo-
gininobursztynianową asparaginian i cytrulina wość, letarg i opóźniony rozwój umysłowy.
łączą się razem przez grupę aminową asparagi- Objawy kliniczne i leczenie wszystkich 5 omó-
nianu. Reakcja wymaga ATP i jej równowaga wionych poniżej zaburzeń są podobne. Znaczną
przechyla się znacznie w stronę syntezy ar- poprawę obserwuje się przy spożywaniu pokar-
gininobursztynianu (ryc. 31-14). mów o małej zawartości białka, co może w du-
żym stopniu zapobiec uszkodzeniu mózgu. Aby
Rozszczepienie argininobursztynianu uniknąć gwałtownego zwiększenia stężenia
tworzy argininę i fumaran amoniaku we krwi, pożywienie należy rozłożyć
Odwracalne rozszczepienie argininoburszty- na częste, niewielkie posiłki.
nianu do argininy i fumaranu katalizuje ar- Hiperamonemia typu I. Opisano ok. 24
gininobursztynaza, enzym wątroby i nerek ssa- przypadków niedoboru syntetazy karbamoilo-
ków. Reakcja przebiega na zasadzie eliminacji fosforanowej (reakcja 1, ryc. 31-14). Jest to
trans. Utworzony fumaran może w reakcjach prawdopodobnie zaburzenie rodzinne.
katalizowanych przez fumarazę i dehydrogena- Hiperamonemia typu I I . Zaburzenie to
ze jablczanową przekształcić się w szczawiooc- jest związane z chromosomem X i powoduje je
tan, który ulega trans animacji, regenerując niedobór transkarbamoilazy ornitynowej (reak-
asparaginian. cja 2, ryc. 31-14). U matek także występuje
hiperamonemia i niechęć do pokarmów bogato-
Rozszczepienie argininy uwalnia białkowych. Stałym objawem jest zwiększone
mocznik i odtwarza ornitynę stężenie glutaminy we krwi, płynie mózgowo--
Reakcja ta zamyka cykl mocznikowy i rege- rdzeniowym i moczu. Przypuszczalnie odzwie-
neruje ornitynę, substrat dla reakcji 2. Hydro- rciedlą to zwiększoną syntezę glutaminy przez
lityczne rozszczepienie grupy guanidynowej ar- syntćjaSe glutaminową spowodowaną zwięk-
gininy katalizuje arginaza występująca w wąt- szony natężeniem amoniaku w tkankach.
356 / ROZDZIAŁ 31

Cytrułinemia. To rzadkie zaburzenie jest ten test można przeprowadzić na krwi z pępowi-
prawdopodobnie dziedziczone jako cecha rece- ny. Ponieważ argininobursztynaza jest obecna
sywna. Znaczne ilości (1—2 g na dobę) cytruliny w komórkach z płynu owodniowego, możliwa
wydalają się z moczeni i zarówno w osoczu, jak jest również diagnoza przez nakłucia owodni.
i w płynie mózgowo-rdzeniowym stężenie cyt- Z powodów opisanych przy omawianiu cyt-
ruliny jest znacznie zwiększone. U 1 chorego rulinemii, podawanie argininy i benzoesanu
zaobserwowano całkowity brak aktywności sprzyja znacznemu wydalaniu azotu również
syntctazy argminobursztynianowej (reakcja 3, u tych chorych.
ryc. 31-14). U innego Kmdla cytmliny była 25 Hiperargininetnia. To zaburzenie w syn-
razy większa od wartości prawidłowej. Sugeruje tezie mocznika charakteryzuje sie zwiększonym
to mutację powodującą znaczną, ale nie ,,letal- stężeniem argininy we krwi, płynie mózgowo--
ną", modyfikację miejsca katalitycznego syn- rdzeniowym, małym stężeniem arginazy w ery-
tetazy. trocycie (reakcja 5, ryc. 31-14) i składem amino-
Cytrulina (i argininobursztynian; p. niżej) kwasów w moczu przypominającym lizyno-cys-
może służyć jako nośnik azotu, skoro zawiera tynurię. Prawdopodobnie skład ten odzwier-
ona azot przeznaczony do syntezy mocznika. ciedla współzawodnictwo argininy z Hzyną i cys-
Podawanie argininy zwiększa u tych chorych ty ną w reabsorpcji w kanaliku nerkowym.
wydalanie cytruliny. Podobnie podawanie ben- U chorych z hiperargininemią ubogobiałkowa
zoesanu nasila wbudowywanie azotu amoniaku dieta zmniejsza stężenie amoniaku w osoczu
w hipuran przez glicyne fp. ryc. 33-1). i powoduje zanik profilu aminoacydurii, obser-
Acyduria argininobursztynianowa. Ta wowanej w lizyno-cystynurii.
rzadka, recesywnie dziedziczna choroba, chara-
kteryzująca się zwiększonym stężeniem argini-
nobursztynianu we krwi, płynie mózgowo-rdze-
niowym i moczu, często wiąże się z występowa- PIŚMIENNICTWO
niem łamliwych, rosnących kępkami włosów
(trichorrhexis nodosa). Chociaż są znane zarów- Adams E, Frank L: Metabolism of proline and the
no wczesne, jak i późniejsze początki choroby, hydroxyprolines. Annu Rev Biochem 19K0;49:1005.
pojawia się ona zawsze w 2 roku życia i za- Batshaw ML et al: Treatment of inbom errors of urea
zwyczaj kończy się zgonem w dzieciństwie. synthesis: Actwation of alternative pathways of
Acyduria argininobursztynianowa jest skut- waste nitrogen synthesis and escretion, JV Engl
J Med 1982;3«i:1387. Felig P: Amino acid
kiem braku aktywności argininobursztynazy (re- metabolism in man. Annu Rev
akcja 4, ryc, 31-14). Hodowane fibroblasty Biochem 1975;44:933. Msall M et al: Neurologie
skóry zdrowych ludzi zawierają ten enzym, outeome in chiidren with
natomiast nie stwierdza się jego obecności w fib- inborn errors of urea synthesis: Outeome of urea-
roblastach chorych z acydemią argininobursz- -cydeenzymopathies. NEnglJMed 1984;3Jft]500.
tynianowa.. Argininobursztynaza nie występuje Rosenberg LE, Scriver CR: Disorders of amino acid
również w mózgu, wątrobie, nerkach i eryt- metabolism. Chapter 11 in: Metabotic Contro! and
rocytach chorych z tym zaburzeniem. Chociaż Disease. Bondy PK, Rosenberg LE (cditors). Saun-
ders, 1980. Stanbury JB et al: The Mctabolk
można je łatwo zdiagnozować. na podstawie Basis oj htherited
dwuwymiarowej chromatografii bibułowej mo- Disease, 5th ed. McGraw-Hill, 1983. Torchinsky
czu, po wybarwieniu pojawiają się nieprawid- YM: Tran sami na tion: Its discovery, bio-
łowe plamki z powodu tendencji argininobursz- logicai and clinical aspects (1937-1987). Trends
tynianu do tworzenia cyklicznych bezwodni- Biochem Sci 1987:12:115. Wellner D, Meister A:
ków, to potwierdzeniem rozpoznania jest po- A s«rvey of inborn errors of
miar erytrocytarnego stężenia argininobursz- amino acid metabolism and transport in man. Annu
Rev Biochem 19S1;5O:911.
tynazy. W celu wczesnego wykrycia zaburzenia,
Katabolizm szkieletów
węglowych aminokwasów 3
2
Victor W. Rodweil, PhD

WPROWADZENIE tacji genetycznych powodujących wytwarzanie


białek o zmodyfikowanych strukturach pierw-
Ten rozdział dotyczy przekształcenia szkiele- szorzędowych. Podczas gdy niektóre zmiany
tów węglowych, pospolitych L-aminokwasów w sekwencji aminokwasowej enzymów mają
w amfiboliczne związki pośrednie oraz chorób tylko niewielki wpływ albo nawet nie okazują
metabolicznych lub „wrodzonych wad metabo- żadnego wpływu, inne mogą głęboko naruszać
lizmu" skojarzonych z tymi szlakami metaboli- strukturę trzeciorzędową centrów katalitycz-
cznymi. nych lub regulatorowych. Zmodyfikowany lub
zmutowany enzym może mieć zmienioną skute-
czność katalityczną (mała wartość Vmai(S, bądź
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE duża Km), albo zaburzoną zdolność wiązania
allosterycznego regulatora jego aktywności.
Historycznie niektóre zaburzenia w metaboli- Różnorodne mutacje mogą wywoływać te samą
zmie aminokwasów odegrały kluczową rolę chorobę, np, jakaś mutacja, która znacznie
w wyjaśnieniu szlaków, w których u zdrowego zmniejsza funkcję katalityczną liazy arginino-
człowieka aminokwasy ulegają przemianie. bursztynianowej (p. ryc. 31-14), wywoła wadę
Choroby te należą do rzadkości i wydaje się metaboliczną znaną jako kwasica (acydemia)
mało prawdopodobne, aby miała z nimi do argininobursztynianowa. Jest jednak wielce nie-
czynienia, większość lekarzy praktyków. Zabu- prawdopodobne, aby wszystkie przypadki tej
rzenia te jednak stary się groźnym wyzwaniem kwasicy reprezentowały tę samą zmianę struk-
dla psychiatry, pediatry, konsultanta z genetyki tury pierwszorzędowej liazy argininoburszty-
albo biochemika. Wykrywa się je najczęściej nianowej. Na poziomie cząsteczek są to odręb-
u dzieci. Niejednokrotnie są przyczyną śmierci ne choroby molekularne. Niektóre znane zabu-
we wczesnym wieku i nie leczone powodują rzenia metabolizmu aminokwasów omówio-
często nieodwracalne uszkodzenia mózgu. Is- no w tym rozdziale. Po inne przykłady Czytel-
totne jest wczesne ich rozpoznanie i natychmias- nik powinien sięgnąć do ważniejszych publi-
towe, jeżeli to możliwe, podjęcie właściwego kacji przeglądowych, które specjalizują się
leczenia. Niektóre enzymy związane z wadami w tym zagadnieniu, np. Scriver i wsp. The
metabolizmu aminokwasów dają się wykryć Mełabolic Basie of Inherited Disease, wyd. 6,
w hodowli komórek płynu owodniowego, wo- 1989.
bec tego możliwa jest diagnostyka prenatalna
przez nakłucie o wodni. Obecne leczenie polega
przede wszystkim na stosowaniu diety ubogiej AMINOKWASY SĄ PRZEMIENIANE W
w aminokwasy, których katabolizm jest uszko- SUBSTRATY DO BIOSYNTEZY
dzony. Technologia rekombinacji DNA może WĘGLOWODANÓW I LIPIDÓW
ewentualnie dostarczyć środka korygujące-
go wady genetyczne w wyniku „terapii geno- Prace badawcze z okresu 1920—1940 doty-
wej". czące odżywiania, potwierdzone przez doświad-
Te zaburzenia metaboliczne są wyrazem mu- czenia przeprowadzone w latach 1940—1950,
358 / ROZDZIAŁ 32

Ac8ioacetyto-CoA

Asparagmtan

Lys
Phe Asn
Ryc. 32-1. Amfiboliczne produkty pośrednie po-
Trp
Tyr
wstające ze szkieletu węglowego aminokwasów.
Tabela 32-1. Losy szkieletów węglowych po-
wszechnie występujących L- a -aminokwasów kwas może być przemieniany bąóż w węg-
lowodan (13 aminokwasów), tłuszcz (1 amino-
Aminokwasy przekształcone w amfiboliczne kwas), bądź w oba typy tych związków (5 amino-
związki pośrednie tworzące kwasów) (tab. 32-1). Rycina 32-1 przedstawia
glikogen tłuszcza glikogen i przebieg owych wzajemnych przekształceń.
(aminokwasy (aminokwasy tłuszcze
(aminokwasy
glukogenne) ketogenne) i ketogenne} REAKCJĄ WSTĘPNĄ DLA WIELU
Ala Hyp Ile
AMINOKWASÓW JEST USUNIĘCIE
Leu AZOTU (-AMINOWEGO
Arg Met Lys
Asp Pro Phe
Cys
Usunięcie azotu ac zazwyczaj (ale nie zawsze,
Ser Trp
Glu Thr
przykładem: prolina, hydroksyprolina, lizyna)
Tyr
Glv Val obejmuje transaminację. A20t ten, jak tylko
His zostanie usunięty, może być wykorzystany
w procesach anabolicznych (np. w biosyntezie
białka) Jub przekształcony w mocznik i wydalo-
z użyciem aminokwasów znakowanych izoto- ny. Pozostający szkielet węglowy, wolny od
powo, podtrzymały pogląd, o wzajemnej prze- azotu, w większości przypadków jest utlenio-
kształca Iności atomów węgla tłuszczu, węglo- nym węglowodorem, ulegającym degradacji do
wodanu i białka oraz ustaliły, że każdy amino- ainfibolicznych związków pośrednich w reak-
KATAB0L1ZM SZKIELETÓW WĘGLOWYCH AMINOKWASÓW / 359

H.O PYR ALA


CT

H-C-l AMINOTRANSFERAZ/ C-0


COO L-
COO" L- |ASPARAGINAZA I Asparaginian
cocr
Asparaglna Szczawiooctan

NH. PYR ALA c=o


H,o CHj, I
COO" a-
V CH;
AMINOTRANSFBWA Ketag tu taran
GLUTAMINAZA L-Giulamlnlan
COO" L-
coo
Glutamlna
-

Ryc, 32-2. Katabolizm L-asparaginy (góra) i L-glutaminy (dól) w amfiboliczne związki pośrednie. PYR
— pirogronian, ALA — L-alanina. Zaciemnienie grup funkcyjnych na tej rycinie i następnych uwydatnia
części cząsteczek ulegające przemianie chemicznej.

cjach podobnych do tych, przy udziale których Prawdopodobnie z powodów podanych po-
inne utlenione węglowodory są katabolizowa- wyżej dla asparaginy i asparaginianu nie są
ne. znane wady metaboliczne szlaku katabolicz-
nego glutamina—glutaminian.
Deamidacja asparaginy dostarcza
asparaginianu, który ulega Wszystkie 5 atomów węgla proliny
transami nacji, tworząc szczawiooctan tworzą -j-ketoglutaran
Wszystkie 4 węgle asparaginy i asparaginianu Prolina utlenia się do dehydroproliny, która
przekształcają się w szczawiooctan przy udziale po przyłączeniu cząsteczki wody tworzy y-se-
asparaginazy i aminotransferazy (ryc. 32-2, gó- mialdehyd glutaminianu. Ulega on utlenieniu
ra). do glutaminianu i transaminacji do ot-keto-
Nie jest znana wada metaboliczna związana glutaranu (ryc. 32-3, na lewo).
z tym krótkim szlakiem kata bo licznym. Wada Opisano 2 genetycznie odrębne hiperproline-
w transaminacji może mieć konsekwencje, które mie, obie jako wyraźnie autosomalne cechy
nie są do pogodzenia z życiem, ponieważ amino- recesywne. Pomimo opóźnienia w rozwoju
transferazy spełniają centralne funkcje zarówno umysłowym w połowie znanych przypadków,
w anabolizmie, jak i w katabolizmie. żaden typ nie zagraża życiu.
Hiperprolinemia typu I. Miejscem bloku
Deamidacja glutaminy dostarcza metabolicznego w tej hipcrprolinemii jest dehy-
glutaminianu, który ulega drogenaza prolinowa (ryc. 32-3). W przeciwień-
transami nacji, tworząc a-ketoglutaran stwie do hiperprolinemii typu II, brak tu uszko-
Katabolizm glutaminy i glutaminianu prze- dzenia katabolizmu hydroksyproliny. Hetero-
biega podobnie jak asparaginy i asparaginianu, zygoty typu I wykazują tylko łagodną hiper-
ale z powstaniem ct-ketogmtaranu (2-okso- prolinemię. Model zwierzęcy, mysz Pro/Re, ma
glutaranu*) (ryc. 32-2. dól). Wprawdzie zarów- tylko 10% aktywności dehydrogenazy prolino-
no glut a mi niań, jak i asparaginian są substrata- wej prawidłowej wątroby,
mi dla tej samej aminotransferazy, deamidację Hiperprolinemia typu I I . Blok metaboli-
asparaginy i glutaminy katalizują odrębne en- czny jest umiejscowiony w dehydrogenazie, któ-
zymy: glutaminaza i asparaginaza. ra katalizuje utlenianie 7-semialdehydu gluta-
minianu do glutaminianu (ryc. 32-3). Enzym ten
funkcjonuje w katabolizmie hydroksy proliny
Przyp. tłum. (p. niżej). Okazuje on zatem wpływ zarówno na
360 / ROZDZIAŁ 32
DEHYDROGENAZA REAKCJA L-Ornltyna N
NIEENZYMATYCZNA H/
PROLINOWA
a-Keloglutaran

AMINOTHANSFERAZA

y-Se ml aldehyd
L-

glutamlnlanu
NAD"1

0EHYDH0GENA2A
SEMIALDEHYDO-
L--GLUT AMINOWA NADH+H+

CH

L-Glutammlan
i

^-Pyr

AMIŃOTRANSFEHAZA|
(

^-Ala
O

n-Ketoglutaran

Ryc. 32-3. Katabolizm proliriy (na lewo) 1 L-argininy (na prawo) w a-ketoglularan. Cyfry w kółkach
zaznaczają miejsca wad metabolicznych. 1 — hiperprolinemia typu I, 2 — hiperprolinemia typu II,
3 — hiperargininemia (p. rozdz. 31),
KATABOLIZM SZKIELETÓW WĘGLOWYCH AMINOKWASÓW / 361

katabolizm proliny, jak i hydroksyproliny,


a mocz zawiera A^pirolinoO-hydroksy^-kar-
boksytan, kataboiit hydroksyproliny (p. ryc.
32-12). Heterozygoty typu II, niepodobnie do
heterozygot typu I, nie wykazują żadnej hiper-
prolinemii.

Arginaza przekształca argininę w


ornitynę, która, ulegając transaminacji AMONIAKO-
LIAZA
na węglu s, tworzy oc-ketoglutaran HISTYDYNOWĄ
Wprawdzie arginina i histydyna również two-
rzą a-ketoglutaran, najpierw z tych 6-węglo-
wych aminokwasów muszą zostać usunięte:
1 atom węgla oraz 2 (histydyna) lub 3 (arginina)
atomy azotu. W przypadku argininy proces ten
wymaga tylko 1 etapu; hydroli ty czne go usunię-
cia grupy guanidynowej. katalizowanego przez
arginazę. Produkt reakcji, ornityna, ulega wte- HYDRATAZA
dy transaminacji na grupie 5-amitiowej, two- UR0KAN1AN0WA
rząc y-semialdehyd glutaminianu, który prze- (UROKANAZA)
kształca się w a-ketoglutaran w sposób opisany
powyżej dla proliny (ryc. 32-3).

Hiperargininemię, zaburzenie metaboliczne


spowodowane niedoborem arginazy, omówio-
no w rozdz. 31 wraz z wadami metabolicznymi
cyklu mocznikowego,

Katabolizm histydyny ostatecznie


dostarcza oc-ketoglutaranu
W przypadku histydyny usuniecie zbędnego
atomu węgla oraz azotu wymaga 4 reakcji (ryc.
32-4). Deaminacja histydyny wytwarza uroka-
nian. Przekształcenie urokanianu w 4-imidazo-
Iono-5-propioaian, katalizowane przez uroka- O o
nazę, obejmuje zarówno przyłączenie cząsteczki N- Fo rm Im inog! utam i n ia n (Figlu)
wody, jak i wewnątrzcząsteczkowa reakcję ok- H,folian -
sydoredukcyjną. Wprawdzie 4-imidazolono-5-- FORM1MINOTRANS FEH AZA
GLUTAM1NIAN0WA
propionian może sie włączyć w dodatkowe N°-Formi(nino
szlaki metaboliczne, jego przekształcenie -H,folian
w a-ketoglutaran obejmuje hydrolizę do N-
formiminoglutaminianu, a następnie prze-
niesienie grupy formiminowej na węgiel ot tet-
rahydrofolianu, z utworzeniem N5-fonnimino-
tetrahydrofolianu. U chorych z niedoborem
kwasu foliowego zachodzi częściowe lub cał-
4 L-G lutami niań
a
kowite zablokowanie tej oslatniej reakcji
i N-formiminoglutaminian (Figlu) jest wydala-
[AMINOTRANFERAZAJ

Rvc. 32-4. Katabolizm L-histydyny w a-keto-


gfutaran. Reakcja katalizowana przez amonia-ko- ■O
liazę histydynową (Inaczej: histydaza — nazwa nie
zatecana) reprezentuje miejsce prawdopodobnej
V
wady metabolicznej w histydynemii. 6 4
a-Kato gluta ran
362 / ROZDZIAŁ 32

ny w moczu. To stało się podstawą testu na Mety ten o-


niedobór kwasu foliowego. Polega on na wy- H^Folian H41o!lan
krywaniu w moczu N-formiminoglutaminianu
po wprowadzeniu dużej dawki histydyny.
Histydynemia jest dziedziczona jako auto-
somalna cecha recesywna. Ponad polowa do-
tkniętych nią osób jest opóźniona w rozwoju
umysłowym i wykazuje charakterystyczną wadę
m O
L-Seryna Gil cyna
wymowy. W uzupełnieniu do zwiększonych Ryc. 32-5. Łatwo odwracalna reakcja hydroksy-
zawartości histydyny we krwi i w moczu zwięk- metylotransferazy serynowej. H4 foilan — tetrahyd-
sza się wydalanie imidazolopirogronianu (który rololian.
w barwnej próbie z chlorkiem żelazowym może
być pomylony z fenylopirogronianem i stać się
przyczyną błędnego rozpoznania fenyloketonu-
rii). Metaboliczną wadą w histydynemii jest wane przez kompleks syntazy glicynowej. Ta
niedostateczna aktywność w wątrobie amonia- odwracalna reakcja (ryc. 32-6) pod niektórymi
ko-liazy histydynowej (inaczej: histydazy — na- względami przypomina przemianę pirogronia-
zwa nie zalecana), co uszkadza przekształcanie nu w acetylo-CoA przy udziale enzymów kom-
histydyny w urokanian (ryc. 32-4). Sprzyja to pleksu dehydrogenazy pirogronianowej. Oba
transami nacji do imidazolopirogronianu. kompleksy stanowią makromolekularne agre-
W moczu wydala się nadmiar imidazolopirog- gaty w mitochondriach wątroby. Reakcje sys-
ronianu, a także produktów jego redukcji, tj. temu rozszczepiającego glicynę są prawdopodob-
imidazolooctanu oraz imidazolomleczanu. nie główną drogą nie tylko w katabolizmie
Wydatne zwiększenie wydalania histydyny glicyny, lecz także seryny u ludzi i wielu innych
cechuje prawidłową ciążę. Jest to odzwiercied- kręgowców.
leniem zmian w czynności nerek. Glicynuria. To rzadko występujące zabu-
rzenie charakteryzuje się nadmiernym wydala-
niem glicyny w moczu i tendencją do tworzenia
6 AMINOKWASÓW TWORZY szczawianowych kamieni nerkowych. Wydaje
PIROGRON1AN się ona być cechą dominującą, prawdopodobnie
sprzężoną z chromosomem X. Przy prawid-
Wszystkie atomy węgla glicyny, alaniny, cy- łowych stężeniach glicyny w osoczu, wydalanie
steiny i seryny — ale tylko 2 atomy węgla tego aminokwasu w moczu sięga 8,1—13,5
treoniny — formują pirogronian, który może mmol/24 h (600—1000 mg/24 h), wobec czego
być następnie przekształcony w acetylo-CoA. glicynurię przypisuje się niewydolności wchła-
niania zwrotnego (Inaczej: reabsorpcji) glicyny
L-Treonina w kanalikach nerkowych.
I Pierwotna hiperoksaluria. Charaktery-
Glicyna
I L-Sery na L- zuje się ciągłym, wzmożonym wydalaniem
Cysty na w moczu szczawianów, niewspółmiernym do
I i ich pobierania w pożywieniu. W następstwie
L- Alanina -• Pirogronian*-L-Cystei na postępującej obustronnie szczawiano-wapnio-
I wej kamicy moczowej, wapnicy nerek {neph-
Acetylo-CoA rocakinosis) i nawracającego zakażenia dróg
moczowych dochodzi w dzieciństwie lub we
wczesnej młodości do zgonu z powodu niewy-
Katabolizm glicyny przebiega dolności nerek lub nadciśnienia. Nadmiar
z udziałem rozszczepiającego szczawianów najwidoczniej pochodzi z glicyny,
ją systemu która może ulec deaminacji do glioksylanu,
Wprawdzie glicyna może utworzyć pirogro- prekursora szczawianu. Wada metaboliczna
nian w wyniku przekształcenia w serynę (ryc. jest zaburzeniem przemiany glioksyjanu zwią-
32-5), główny szlak katabo]izmu glicyny u krę- zanym z zaburzeniem w katabolizmie glio-
gowców obejmuje przekształcenie w CO2, NH + ksylanu, którego nadmiar utlenia się do szcza-
i Ns, N'°-metylenotetrahydrofolian, katalizo- wianu.
KATABOLIZM SZKIELETÓW WĘGLOWYCH AMINOKWASÓW / 363

H.Follan

,O~ + NAD ■*- PLP


NH4 + + NAOH + H+
SYNTAZA GLICYNOWA
o
Gllcyna
Ryc. 32-6. Odwracalne przesunięcie glicyny przez mitochondrialny kompleks syntazy glicynowej. PLP
— fosforan pirydoksalu.

NH ■

HX
T
HO O o NH
c
L-Seryna ' -c-°" L-Alanina
DEHYDRATAŻA 1
SERYNOWA

Ryc. 32-7. Przemiana alaniny i seryny w pirogronian. Reakcje katalizowane zarówno przez aminotrans-
ferazę alaninową, jak i dehydratazę serynową wymagającą fosforanu pirydoksalu. Reakcja katalizowana
przez dehydratazę serynowg przebiega z usunięciem cząsteczki H 2O z seryny, tworząc nienasycony
aminokwas. Ten jest przeorganizowany w cc-iminokwas, który samorzutnie hydrolizuje do
pirogronianu i amoniaku. Glu — glutami niań, oc-KG — a-ketoglutaran.

Tran sam i nacja alaniny dostarcza Reduktaza cystynowa redukuje


pirogronianu cystynę do cysteiny
Pirogronian utworzony w wyniku transami- Siarka, podobnie jak węgiel i azot, ulega
nacji alaniny (ryc. 32-7) może być dekarbok- ciągłej recyklizacji w biosferze w wyniku ze-
sylowany do acetylo-CoA, w reakcji katalizo- spolonych aktywności metabolicznych organiz-
wanej przez kompleks dehydrogenazy pirogro- mów prokariotycznych i eukariotycznych. Ssa-
nianowej. ki uczestniczą w tym cyklu przez katabolizm
Prawdopodobnie, z przyczyn wymienionych organicznych związków siarki w nieorganiczne.
przy katabolizmie glutaminianu i asparaginia- Na przykład człowiek wydala 20—30 mmol
nu, nie wykryto żadnego metabolicznego zabu- siarki na dobę, przeważnie w postaci nieor-
rzenia w katabolizmie a-alaniny. ganicznych siarczanów.
Głównym katabolicznym przeznaczeniem cy-
Katabolizm seryny przebiega poprzez styny u ssaków jest jej przekształcanie w cys-
jej przekształcenie w glicynę teinę, katalizowane przez reduktazę cystynowa
Przemiana seryny w pirogronian, katalizowa- (ryc. 32-8). Katabolizm cystyny łączy się następ-
na przez dehydratazę serynową, enzym z fos- nie z katabolizmem cysteiny.
foranem pirydoksalu, obejmuje usunięcie cząs-
teczki wody i hydrolityczną stratę amoniaku Przekształcenie cysteiny w pirogronian
z intermediatu aminokwasu (ryc. 32-7). Wpraw- może obejmować wstępną reakcję
dzie w wątrobie szczura i świnki morskiej prze- utleniania
kształcenie seryny w pirogronian katalizuje de- Katabolizm cysteiny odbywa się w 2 szla-
hydrataza serynową, u człowieka i wielu innych kach: bezpośredniego utleniania (suliinian cys-
kręgowców seryna rozpada się głównie do glicy- teiny) i szlaku transaminacji (3-merkaptopiro-
ny oraz N5,N1(1-metylenotetrahydro foliami. gronian). Przekształcanie cystyny w sulfinian
Reakcję początkową katalizuje hydroksymety- cysteiny (ryc. 32-9) jest katalizowane przez
lotransferaza serynowa (ryc. 32-5). Dalszy kata- dioksygenazę cysteinową, enzym wymagający
bolizm seryny pokrywa się z katabolizmem Fe2+ i NAD(P)H. Dalszy katabolizm cysteino-
glicyny {ryc. 32-6). sulfinianu obejmuje prawdopodobnie transami-
364 / ROZDZIAŁ 32

1 &
REDUKTAZA
CYSTYNOWA!
N

! CH, O
NADH + H ł
NAD ł
" i
II
L- II O
Cyslyna Ryc. 32-8.Reakcja katalizowana przez reduktaze L-Cystelna
cystynowa

NH3+

T
O
Cystelna
[O] a-K eto
DIOKSYGENAZA \ kwas
CYSTEINOWA

{(-Aminokwas AMiNOTRANSFERA

J ZA

L-Cysteinosulfinlfln

9 C
0
H,C'^C' " II
a-Aminokwas O
Plrogronian C
3
3-Markaptoptrcgranian 1
(tło piróg ronlan) HS
3-Merkaptomleczan

DEKYDROGENAZA 2H NADH
0-Sufflnylopirooronlan [SWHKOTHANSFE MLEC2AN0WA H
DESULFINAZA
h 2"
Ryc. 32-9. HXS NAD+
Katabolizm L-cysteiny na szlaku bezpośredniego utlenienia (cysteinosulfinian)
(na lewo) oraz na szlaku
transaminacji (3-merkaptopirogronian)
(naprawo),p-sulfinylopirogronian jest przypuszczalnymzwiązkiem
C pośrednim. Utlenienie siarczynu, utworzonego w ostatniej reakcji na szlaku bezpośredniego utleniania,
A
Plrogronlan
jest katalizowane przez oksydazę siarczynową, st-KA — a-ketokwas, a-AA — a-aminokwas.
KATABOLIZM SZKIELETÓW WĘGLOWYCH AMINOKWASÓW / 365

nację do [ł-sulfinylopirogronianu, chociaż ten nia atomu siarki*^ tworząc pirogronian i H2S
katabolit powinien być jeszcze wyizolowany. (ryc. 32-9).
Przekształcenie p-sulfinylopir ogromami wpiro- W tabeli 32-2 podsumowano znane zaburze-
gronian i suMInian może nie być katalizowane nia katabolizmu aminokwasów siarkowych.
enzymatycznie. Desulfinacja zachodzi niezwyk- Cystynuria (cystyno-lizynuria) W tej
le szybko, nawet w nieobecności katalizy en- dziedzicznej chorobie metabolicznej wydalanie
zymatycznej. cystyny z moczem przewyższa 20—30-krotnie
wartości prawidłowe. Towarzyszy temu rów-
Wstępna transaminacja cysterny nież znaczne zwiększenie wydalania lizyny, ar-
dostarcza 3-merkaptopirogronianu gininy i ornityny, co sugeruje upośledzenie
Swoiste aminotransferazy: cysteinowa oraz mechanizmów wchłaniania zwrotnego w ner-
glutaminianowa bądź asparaginianowa z wąt- kach tych 4 aminokwasów. „Cystynuria" jest
roby i nerek ssaków katalizują odwracalną więc nazwą niewłaściwą. Cystyno-lizynuria mo-
transaminację cysteiny w 3-merkaptopirogro- że być teraz preferowanym terminem opisowym
nian (tiolopirogronian) (ryc. 32-9). Cząsteczka tej choroby.
3-merkaptopirogronianu może następnie zo- Z powodu względnej nierozpuszczalności cy-
stać zredukowana przez dehydrogenazę L-mle- styny, u chorych z cystynuria wytrąca się ona
czanową. Produkt, 3-merkaptomleczan, prawi- w kanalikach nerkowych i tworzy kamienie
dłowy składnik moczu ludzkiego w postaci jego cystynowe. Gdyby nie możliwość takiego powi-
mieszanego disiarczku z cysteiną, wydala się kłania, cystynuria byłaby zupełnie nieszkodliwą
w zwiększonych ilościach z moczem chorych Ł wadą.
disulfidurią merkaptomleczano-cysteinową. Al-
ternatywnie, 3-merkaptopirogronian ulega de-
sulfuracji (odsiarczaniu, ij. reakcji odszczepie- Przyp. tlura.

Tabela 32-2. Wrodzone wady w metabolizmie aminokwasów zawierających kę


Nazwa siai Wada Odsyłacze
Hornocystynuria 1 f)-syntaza cystati on inowa Ryc 30-9, reakcja 1
Homocystyrturia II Reduktaza N 5,NT0-mety len otetra hydro-
folianowa
Homocystynuria III Mała aktywność transmetylazy Ns-mety-
lotetrahydrofoliano-homocystei nowej
wskutek niezdolności do syntezy merylo-
kobalaminy
Homocystyrturia IV Mała aktywność transmetylazy Ns-mety-
lotetrahycirofoliano-homocysteinowej
wskutek zaburzenia wchłaniania kobala-
mirsy w jelicie
Hipermeiioninemia Adenozylotransferaza metioninowa wąt- Ryc. 32-22
roby*
Cysta tionimiria y-Liaza cystationinowa (cystationaza) Ryc. 30-9, reakcja 2
Sulftturia (sulfocysieinuria) Oksydaza siarczynowa Ryc. 32-9, legenda
Cysrynoza 2Laburzenie funkcjonowania lizosomów
Disulfidurią 3-merkaptopirogro- Siarkotransferaza 3-merkaptopirogro- Ryc. 32-9
niano-cysteinowa nianowa
Syndrom niedostatecznej absorp- Niewydolność wchłaniania metioniny
cji metioniny z jelita
Może również występować w cystationirturii, tyrozynemii i nietolerancji na fruktozę.
366 / ROZDZIAŁ 32

CH 2 -$-S-CH 2 wstawać kosztem cysteiny, zmniejsza skłonność


HCNH 3+ CH2 do tworzenia kryształów cystyny i kamieni.
COO- HCNH,' Cystynoza (choroba spichrzania cys-
tyny). W cystynozie, która jest również choro-
ćoo- bą dziedziczną, kryształy cystyny odkładają się
w wielu tkankach i narządach (szczególnie
(Cystelna) (Homocysteina} w układzie siateczko w o-śródbłonko wy m). To-
warzyszy jej zazwyczaj uogólniona aminoaey-
Ryc. 32-10. Mieszany disiarczek cysieiny i homo- duria. Inne czynności nerek są również przeważ-
cysteiny.
nie uszkodzone, a chorzy zwykle umierają we
wczesnym wieku z wszystkimi objawami ostrej
niewydolności nerek.
Mieszany disiarczek L-cysteiny i L-homocys- Homocystynurie. Częstotliwość występo-
teiny (ryc. 32-10), występujący w moczu cho- wania tych wrodzonych wad katabolizmu me-
rych z cystynurią, jest nieco lepiej rozpuszczalny tioniny ocenia się na ok. 1/160000 urodzeń. Ho-
niż cystyna. Rozległość, w jakiej on może po- mocystyna (do 2,22 mmol/24 h = 300 mg/24 h),

HO ^H +

Treonina

O LALDOLAZA
TREONINOWA
^H3+ ROZSZCZEPIENIE
CO 2 + NH 4 +
GLICYNY
CH3 +Metylen o-
Aldefryd octowy H4fo1lan
(P- W- 32-
FAD
EHYDROGENAZA O O
ALDEHYDOWA Aoetyto-CoA Gllcyna

HYDROKSYME7YLO-
THANSFERAZA
SEHYNOWA
H 4 F o il a n */

Mg-ATP
H2C
(p. ryc. 32-7)
Mg-ADP
HO
L-Seryna
NADH+H
i-C o A DEHYDHATAZA
NH4- SEHYNOWA

CO,
NAD" O

CoA«SH
Pircgronian
DEHYDBOGENAZA
PIROGHONIANOWA

B 10
Ryc. 32-11. Przemiana treoniny i glicyny w serynę, pirogronian i acetylo-CoA, f -Hłfolian
— formylo[5-10]tetrahydrofolian
KATABOLIZM SZKIELETÓW WĘGLOWYCH AMINOKWASÓW / 367

w niektórych przypadkach wraz z S-adenozylo-


metioniną jest wydalana z moczem, a stężenie
metioniny w osoczu się zwiększa.
Homocystynuria powoduje przynajmniej
4 wady metaboliczne (tab. 32-2). Kliniczne
objawy towarzyszące homocystynurii typu I to:
zakrzepica, osteoporoza (zrzeszotnienie kości),
zwichnięcie soczewek w oczach oraz często DEHYDROGENAZA
HYDROKSYPROLINOWA
opóźniony rozwój umysłowy. Znane są 2 po-
stacie tej choroby, tj. wrażliwa i niewrażliwa na
witaminę Bfi. Zmianom chorobowym zapobiega
stosowanie diety z matą zawartością metioniny,
a dużą — cysteiny, jeżeli zostało rozpoczęte
odpowiednio wcześnie. Inne typy homocysty-
nurii odzwierciedlają wady w cyklu remetylacji
(tab. 32-2). L-A'-P iro II no -3-hyd roksy-5-karbo ksyl an

Aldolaza treoninowa inicjuje REAKCJA


katabolizm treoniny NIEENZYMATYCZNA
Przy udziale aldolazy treoninowej treonina
rozszczepia się do glicyny oraz aldehydu oc- OH
towego, który tworzy następnie acetylo-CoA (ryc. 4

32-11). Katabolizm glicyny omówiono powyżej.


y-Semlaldehyd y-hydroksy-L-gtutaminianu
Katabolizm hydroksyproliny
NAD1
przypomina katabolizm proliny
Cząsteczka 4-hydroksy-L-proliny przekształ- [2) [DEHYDROGENAZA
ca się w pirogronian i glioksylan (ryc, 32-12),
Mitochondrialna dehydrogenaza katalizuje
przekształcenie hydroksyproliny w L-A1-piro-!
ino-3-hydroksy-5-karboksylan. Pozostaje on c^ cHf
w nieenzymatycznej równowadze z Y-semial- cr
11 n
dehydem 7-hydroksy-L-glutaminianu, utwo-
rzonym po dodaniu cząsteczki wody. Semial- o o
dehyd utlenia się do odpowiedniego kwasu Erylro-y-hyd ro kay- L-glutamlnian a-
karboksylowego, e ry tro-y- hy dr oksy- L-gluta-
KA
minianu i ulega transaminacji do a-ket0-7-hyd-
[AM1NOTRANSFERAZA|
ro ksyglutaranu. Rozszczepienie typu aldolowe-
go dostarcza glioksylanu oraz pirogronianu.
Hiperhydroksyprolinemia. Charaktery- o

k'°-
zuje się dużym stężeniem 4-hydroksy pro liny
w osoczu. Miejscem zaburzenia metabolicznego
tej autosomalnej cechy recesywnej jest dehyd- c
rogenaza 4-hydroksy pro linowa (ryc. 32-12).
W przeciwieństwie do hiperprolinemii typu II, i
«-Keło-y-hydrokByglutaran
nie towarzyszy temu uszkodzenie katabolizmu
ALDOLAZA

Ryc. 32-12. Związki pośrednie w katabolizmie L-


hydroksyproliny, st-KA — a-ketokwas, a-AA — a- M,
aminokwas. Cyfry w kółku reprezentują miejsca
II o
Glioksylan O
wad metabolicznych: 1 — hiperhydroksyproline- Pirogr
mia, 2 — hiperhydroksyprolinemia typu II. onian
368 / ROZDZIAŁ 32

proliny, ponieważ zaatakowany enzym funk- nianowa — nazwa nie zalecana), metaloproteina
cjonuje jedynie w katabolizmie hydroksyproli- zawierająca żelazo, otwiera pierścień aromatycz-
ny. Stan ten nie ma żadnego wpływu na metabo- ny. Pierścień benzenowy homogentyzynianu zo-
lizm kolagenu i, podobnie do hiperproHnemii, staje rozerwany, formując maleiloacetooctan
wydaje się być nieszkodliwy. w reakcji oksydacyjnej katalizowanej przez
1,2-dioksygenazę homogentyzymanową wątroby
ssaków.
12 AMINOKWASÓW TWORZY Izomeryzacja z następczą hydrolizą
ACETYLO CoA tworzy fumaran oraz acetooctan. Prze-
kształcenie maleiloacetooctanu w fumaryloace-
Wszystkie aminokwasy tworzące pirogro- tooctan, czyli izomeryzację cis w trans, katalizu-
nian (alanina, cysteina, cystyna, glicyna, hydro- je izomeraza cis, trans maleiloacetooctanowa.
ksyprolina, seryna i treonina) dostarczają acety- W wyniku hydrolizy fumaryloacetooctanu,
lo-CoA (przypomnij dehydrogenazę pirogro- przy udziale hydrol azy fumaryloacetooctanowej
nianową). Ponadto 5 aminokwasów formuje (inaczej: fumaryloacetoacetazy), powstaje fu-
acetylo-CoA bez wstępnego wytwarzania piro- maran i acetooctan. Acetooctan może następnie
gronianu. Te obejmują fenytoalaninę, tyrozynę, przekształcić się w acetylo-CoA i octan w reak-
tryptofan, lizyne i leucynę. cji, którą katalizuje acylotransferaza acetylo--
CoA (inaczej: p-ketotiolaza — nazwa nie zale-
5 kolejnych reakcji przekształca cana) (p. rozdz. 23).
tyrozynę w fumaran i acetooctan
Kilka związków pośrednich metabolizmu ty- Kilka zaburzeń metabolicznych
rozyny (ryc. 32-13) odkryto podczas badania charakteryzuje się tyrozynemią,
choroby genetycznej u ludzi — alkaptonurii. tyrozynurią i fenyloacydurią
Chorzy z alkaptonurią wydzielają homogen- Tyrozynemią typu I (tyrozynoza).
tyzynian w moczu i wiele pożytecznych infor- W tyrozynozie nagromadzenie metabolitów
macji uzyskano przez ich odżywianie prekur- niekorzystnie wpływa na aktywność kilku en-
sorami homogentyzynianu. zymów i systemy transportu. Patofizjologia jest
Transaminacja tyrozyny dostarcza zatem złożona. Wada metaboliczna tkwi przy-
p-hydroksyfenylopirogronianu. Transa- puszczalnie w hydrolazie fumaryloacetooctano-
minację tyrozyny do p-hydroksyfenylopiro- wej (ryc. 32-15) i prawdopodobnie również
gronianu katalizuje aminotransferaza tyrozy- w hydrolazie maleiloacetooctanowej. Znane są
nowa (aminotransferaza tyrozyna: a-ke togi u ta- zarówno ostre, jak i przewlekłe postacie tyrozy-
ran), tj. ulegający indukcji enzym wątroby ssa- nozy. W ostrej tyrozynozie u niemowiąt wy-
ków. stępuje biegunka, wymioty, „zapach przypomi-
Dioksygenaza4-hydroksyfenylopiro- nający kapustę" oraz brak prawidłowego roz-
gronianowa (inaczej: hydroksylaza p-hydro- woju i wzrostu. Zgon z powodu niewydolności
ksyfenylopirogronianowa). metaloproteina wątroby, w przypadku nie leczonej ostrej tyro-
zawierająca miedź, utlenia p-hydroksy- zynozy, następuje w ciągu 6—8 miesięcy, W ty-
fenylopirogronian do homogentyzynia- rozynemii przewlekłej podobne, ale łagodniej-
nu. Chociaż ta reakcja (ryc. 32-13) wydaje się sze, objawy prowadzą do zgonu w wieku 10 lat.
obejmować hydroksylację /7-hydroksyfenylopi- W osoczu zwiększa się stężenie tyrozyny (0,33
rogronianu w położeniu orto, z towarzyszącą —0,67 mmol/l = 6—12 mg/dl) jak również
oksydacyjną utratą węgla karboksy 1 owego, dodatkowych aminokwasów, szczególnie me-
w rzeczywistości polega ona na wędrówce łań- tioniny. Leczenie obejmuje dietę z małą zawar-
cucha bocznego. Hydroksylacja pierścienia tością tyrozyny i fenyloalaniny, a niekiedy także
i wędrówka łańcucha bocznego zachodzi w spo- metioniny.
sób zgrany. Ze względu na to, że fizjologicznym Tyrozynemia typu II (zespół Richne-
czynnikiem redukującym jest askorbinian, cho- ra-Hanharta). Prawdopodobnym umiejsco-
rzy z gnilcem (szkorbutem) wydalają niecał- wieniem wady metabolicznej w tyrozynemii
kowicie utlenione produkty metabolizmu tyro- typu II jest aminotransferaza tyrozynowa wąt-
zyny. roby (ryc. 32-13). Klinicznie stwierdzone zmia-
Enzym 1,2-dioksygenaza homogenty- ny obejmują: zwiększone stężenie tyrozyny
zynianowa (inaczej: oksydaza homogentyzy- w osoczu (0,22—0,27 nunol/l=4—5 mg/dl)
[O) DIOKSYGENAZA <
FEMYLOPIHOGRON1ANOWA Homogantyzynlan
V Giutaiinn
1,2-
DIOKSYGENAZA (O! Askorbinian, 'CO,

XH, g CH, 2 O"


T c^ **c MX
II
AMINO- MU II I ł-HYOROKSY-l
TRANSFERAZA
TYROZYNOWA
p -Hydroksyfenylopirogrontan
o o RONLANOWA 1 O O
o Fumaryloacetooctan

Maldloacetoodan
(przepisano) IZOMERAZA Cis. CD
trans O
MALEILO- O r
tnOMOGENTYZYNIANOWA
;
Maleiloacetaoctan N

\ ~ CoA O
O
X Aoełylo-CoA
H; O
Fumaran o
+ c
Aoetoootan
- CoA^SH O
FUMARYLOACETOACETAZA .T

I
!J
ACYLOTRAMSFEHAZA
ACETYLO-CoA O
Octan -
z.
o

Hyc. 32-13. Związki pośrednie w katabolizmie tyrozyny. Wszystkie reakcje, oprócz katalizowanej przez acylotrartsferaze acetylo-CoA, omówiono
w tekście. Ponumerowano atomy węgla związków pośrednich, aby Czytelnik mógł śledzić ostateczny los każdego z nich (p. też ryc. 32-15). ot-KG-
— a-ketoglutaran, G)u — glutaminian, PJ.P — fosioran pirydoksatu. Cyfry w kółkach reprezentują prawdopodobne miejsca wad metabolicznych:
1 — tyrozynemta typu II, 2 — tyrozynemia noworodków, 3 — alkaptonuria, 4 — tyrozynemia typu I lub tyrozynoza.___________________________
s
370 / ROZDZIAŁ 32

uszkodzenia narządu wzroku i skóry oraz umiar- looctanu, N-acetylotyrozyny i tyraminy. Lecze-
kowane opóźnienie rozwoju umysłowego. Ty- nie polega na stosowaniu diety ubogiej w biał-
rozyna jest jedynym aminokwasem, którego ko.
stężenie w osoczu ulega zwiększeniu. Jednak Alkaptonuria. To wrodzone zaburzenie
tzw. klirens nerkowy i wchłanianie zwrotne metaboliczne, odnotowane już w XVI stuleciu,
tyrozyny pozostają w granicach prawidłowych. scharakteryzowano w 1859 r. Choroba ma duże
Metabolitami występującymi w osoczu są: ^- znaczenie historyczne, stała się bowiem pod-
hydroksyfenylopirogronian, />-hydro ksyfeny- stawą idei Garroda dotyczących zaburzeń me-
lomleczan, /?-hydroksyfenylooctan, N-acetylo- tabolicznych. Najbardziej charakterystycznym
tyrozyna i tyramina (ryc. 32-14). objawem klinicznym alkaptonuni jest ciemnie-
Tyrozynemia noworodków (neonata- nie moczu przechowywanego na powietrzu.
łna). Jak sądzi się, zaburzenie to jest wynikiem W późniejszym stadium choroby następuje uo-
względnego niedoboru hydroksylazy p-hydro- gólniona pigmentacja tkanki łącznej (ochrono-
ksyfenytopirogronianowej (ryc. 32-13). Zwięk- za) i pewna postać zapalenia stawów. Wadą
szają się stężenia tyrozyny i (enyloalaniny we metaboliczną jest brak 1,2-dioksygenazy homo-
krwi, a w moczu — tyrozyny, />-hydroksyfeny- gentyzynianowej (ryc. 32-13). Substrat, homo-

OH

DEKARBOKSYLAZA AMINOTHANSFERAZA
TYROZYNOWA TYHOZYNDWA

OH
p-Hyd ro ksyfenyl oplfogranian

OKSYOAZA TYHAMINOWA
-NADH + H-
DEHYDROGENAZA DEHYDROGENAZAI
NADH+H
p-Hyd ro ksyfenylooctan p-Hyctfoksyfenyfom leozan

OH
N-Acety] o-L-ty rozyn a
p

Ryc. 32-14. Alte rnatywne katabo lity tyrozyny; p-hydroksyfenyloa cetalde hyd tw orzy sie jako zwią zek
pośredni podczas utleniania tyram iny do p-hydroksyfenylooctanu.
KATABOLIZM SZKIELETÓW WĘGLOWYCH AMINOKWASÓW / 371

gentyzynian, przechodzi do moczu, w którym Liczne zaburzenia metaboliczne


w obecności powietrza utlenia się do ciemno- cechują szlaki katabolizmu
brązowego barwnika. Opisano ponad 600 przy- fenyloalaniny
padków alkaptonurii. Częstość jej występowa- Główne zaburzenia metaboliczne z uszko-
nia szacuje się na 2—5/1000 000 urodzonych dzoną zdolnością przekształcania fenyloalaniny
dzieci. Alkaptonuria dziedziczy się jako auto- w tyrozynę (p. ryc. 30-12) mogą być sklasyfiko-
somalna cecha recesywna. Dotychczas nie jest wane w 3 obszerne grupy: wady w 4-monook-
dostępne żadne diagnostyczne postępowanie sygenazie fenyloalaninowej (hiperfenyloalani-
w celu wykrycia heterozygot. nemia typu I lub klasyczna fenyloketonuria),
Mechanizm ochronozy obejmuje utlenianie wady w reduktazie dihydrobiopterynowej (hi-
homogentyzynianu prze2 lakkazę (inaczej: ok- perfenyloalaninemia typu II i III) oraz wady
sydazę polifenolową — nazwa nie zalecana), w biosyntezie dihydrobiopteryny (hiperfenyloal-
tworzącą octan benzochinonu, który polimery- aninemia typu IV i V). Zidentyfikowano jeszcze
zuje i wiąże się z wielkocząs teczkami tkanki dodatkowe typy (tab. 32-3).
łącznej. Główną konsekwencją nie leczonej hiperfeity-
loalaninemii typu I (klasycznej fenyloketonurii;
skrót — PKU) jest niedorozwój umysłowy.
Dodatkowe kliniczne objawy obejmują ataki
padaczkowe, psychozy, wyprysk oraz zapach
„mysi". Mogą one jednakże nie pojawić się
w przypadku wczesnego rozpoznania i podjęcia
właściwego leczenia. Ze względu na to, że
Octan banzochinonu dostępność modeli zwierzęcych i bezzwłoczna
interwencja dietetyczna mogą zapobiec inaczej
nieuniknionemu opóźnieniu w rozwoju umys-
Hydroksylacja fenyloalaniny tworzy łowym, fenyloketonuria służyła jako model
tyrozynę w badaniach takiego niedorozwoju związanego
Fenyloalanina jest najpierw przekształcana z chorobami metabolicznymi. W klasycznej
w tyrozynę przez 4-monooksygenazę fenyloala- fenyloketonurii, dziedzicznym zaburzeniu o częs-
ninową (inaczej: hydroksylaza fenyloalanino- totliwości występowania 1/10000 urodzonych
wa) (p. ryc. 30-10). Wzór znakowania w amfi- dzieci, stężenie komponentu I, tj. 4-monook-
bolicznych produktach, fumaranie i acetooc- sydazy fenyloalaninowej wątroby (p. ryc. 30-10)
tanie(ryc. 32-15), jest więc taki sam jak w przy- stanowi w przybliżeniu średnio 25% normy
padku tyrozyny (ryc. 32-13). i enzym ten jest niewrażliwy na regulację po-
przez fenyloalaninę. Ze względu na uniemoż-

r
CH,
liwione przekształcenie fenyloalaniny w tyrozy-
nę, u chorych wytwarzane są alternatywne kata-
bolity(ryc. 32-16). Zaliczają się do nich: fenylo-
pirogronian (z deaminacji fenyloalaniny), feny-
,ĆH,-COO-
lomleczan (z redukcji fenylopirogronianu) i fe-
+ 'CO, nylooctan (z dekarboksylacji i utlenienia fenylo-
CH, pirogronianu). Duża część fenylooctanu wydala
H" "ĆOO- się z moczem w postaci fenyloacetyl o glutaminy.
Fumaran Aeetooctan Dwutlenek węgla Tabela 32-4 ilustruje chemiczny obraz krwi
i moczu chorego z fenyloketonuria. Wprawdzie
Ryc. 32-15. Ostateczne losy każdego węgla feny- fenylopirogronian można oznaczyć za pomocą
toalaniny. Obraz znakowania izotopowego w osta-
prostego biochemicznego testu plamkowego,
tecznych katabolitach lenyloalaniny (i tyrozyny).
ostateczne rozpoznanie wymaga wykrycia zwię-
kszonego stężenia fenyloalaniny w osoczu.
Pogorszeniu sprawności umysłowej dzieci do-
tkniętych fenyloketonuria daje się zapobiec,
jeżeli spożywa się pokarmy z bardzo małą
zawartością fenyloaianiny. Przestrzegania diety
można zaprzestać w wieku 6 lat, kiedy to duże

l_-Fenyto alanina
372 / ROZDZIAŁ 32

Tabela 32-3.Hiperfenyloalaninemie"

Typ Przypadek Wada Leczenie

Fenyloketonuria Brak 4-monooksygenazy Dieta z matą zawartością


IV lenyloalaninowej feny loalaniny
Uporczywa hiperfenyloalamnemia Niedobór 4-monooksygena- Żadne, albo czasem
V zy fenyloalaninowej leczenie dietetyczne
Przejściowa łagodna hiperfenyło
- Opóźnienie w dojrzewaniu Jak w typie II
VI alaninemia 4-monooksygenazy lenylo
-
alaninowej
VI Niedobór reduktazy dihydroptery- Niedobór lub brak reduktazy Dopa, 5-
dy nowej d i hy d ro pteryd y n o w e j hydroksytryptofan,
I Anormalna funkcja dihydrobio- Wada w syntezie dihydrobio- karbidopa
pteryny pteryny Dopa, 5-
Uporczywa hiperfenyłoalaninemia ? Katabolizm tyrozyny hydroksytryptofan,
i tyrozynemia karbidopa
VIII
Przejściowa neonatalna tyrozy- Zahamowanie dioksygenazy Zmniejszone pobieranie
nemia 4 - hyd roksy f en y I o p i rog ro fe-nyloa taniny
-nianowej Witamina C
Dziedziczna tyrozynemia Niedobór:
dioksygenazy 4-hydro-
ksyfenyiopirog ronią -
nowej Dieta z małą zawartością
cytoplazmatycznej ami- tyrozyny
noiransferazy tyrozyno-
wej
fumaryloacetoacetazy

Dieta z małą zawartością


tyrozyny oraz
wstrzykiwanieglutationu

* Zmodyfikowano i reprodukowano za zgodą z: Tourian A, Sidbury JB: Phenytketonuria and


hyperphenylalaninemia; s. 273 w: Stanbury JB i wsp.
(redaktorzy); The Metabolic Basis of tnherited
Disease, wyd. 5,McGraw-Hill, 1983.

Tabela 32-4,Metabolity fenyloalaniny, które gromadzą się w osoczu i moczu chorych na fenytoketonurię
Metabolit Osocze mmol/l (mg/ctl) Mocz mmol/l (mg/dl)

prawidłowe chory na feny lo- prawidłowy chory na fenylo-


ketonu ric ketonurie

0,06-0,12 0,91-3,82 1,82 (30) 18,2-66,6


Fenyloalanina (1-2) (15-63) 5,22-7,83 (300-1000)
0,18-1,08 18,2-133,3
■p
(200-300)
(0,3-1,8) (300-2000)
Fenylopirogronian 17,6-33,3
(290-550)
Fenyiomleczan zwiększenie
52,7 (2400)
Fenylooctan
Fenyloacetylo-
glutamina
KATABOLIZM SZKIELETÓW WĘGLOWYCH AMINOKWASÓW / 373

Fen y to a cety I og I utam i n a stężenia fenylopirojjronianu na podstawie reak-


+
NH3 L-
cji z chlorkiem żelazowym. Podawanie fenylo-
Fenyloalanina alaniny chorym na fenyloketonurię mogłoby
ot-Ketoglutaran
spowodować przedłużające się zwiększenie za-
wartości tego aminokwasu we krwi, dowodzące
zmniejszonej tolerancji na fenyl o alaninę. Jed-
nakże u rodziców dzieci chorych na fenyloketo-
nurię także stwierdzono nieprawidłowo małą
tolerancję na wstrzykniętą fenyloałaninę i duże
stężenie fenyloalaniny na czczo. Defektywny
gen odpowiedzialny za fenyloketonurię może
być w ten sposób wykryty biochemicznie u feno-
typowo prawidłowych rodziców heterozygoty-
cznych.

Żaden azot lizyny nie uczestniczy w


transami nacji
Ssaki przekształcają nietknięty szkielet L-li-
zyny w a-aminoadypinian i cc-ketoadypinian
(ryc. 32-17) poprzez sacharopinę (ryc. 32-18),
produkt pośredni w biosyntezie lizyny u grzy-
bów. Cząsteczka L-lizyny kondensuje najpierw
z a-ketoglutaranem, tworząc zasadę Schiffa. Ta
ulega redukcji do sacharopiny przez dehyd-
rogenazę, a następnie utlenieniu przez drugą
oksydoreduktazę. W wyniku przyłączenia cząs-
teczki wody tworzy się L-glutaminian i 5-semi-
aldehyd L-a-aminoadypinianu. Czysty wynik
tego ciągu reakcji jest równoważny usunięciu
atomu azotu w pozycji e z lizyny wskutek
CONH, transaminacji. Niezbędnymi koenzymami jed-
Ryc. 32-16. Alternatywne szlaki katabolizmu feny- nak w tej reakcji są NAD + i NADH.
loalaniny w fenyloketonurii Reakcje zachodzą rów- Dalszy katabolizm a-aminoadypinianu obej-
nież w wątrobie osób zdrowych, lecz mają znikome muje transaminację do a-ketoadypinianu, pra-
znaczenie w obecności funkcjonującej hydroksyla- wdopodobnie z następującą oksydacyjną dekar-
zyfenyloalaninowej. Glu — glutaminian, Gin—glu- boksylacją do glutarylo-CoA. Podczas gdy lizy-
tamina. na jest zarówno glikogenna, jak i ketogenna,
natura kolejnych katabolitów glutarylo-CoA
u ssaków pozostaje nieznana.
Dwie rzadko występujące nieprawidłowości
stężenia fenyloalaniny i jej pochodnych prze- metaboliczne wynikają z zaburzonego prze-
stają być groźne dla mózgu. kształcenia L-lizyny i a-ketoglutaranu w sacha-
Wprawdzie zawartość fenyloalaniny w oso- ropinę (ryc. 32-18).
czu oznacza się za pomocą zautomatyzowanej
mikrometody, w której na jedno oznaczenie
potrzeba zaledwie 20 ul krwi, nieprawidłowe HjC-NH3+ COO" COO
duże stężenia fenyloalaniny we krwi noworod- C C
lCH)
ków mogą wystąpić dopiero w 3. lub 4. dniu
coo- coo- c=o
życia, a nie bezpośrednio po urodzeniu. Co ćoo-
więcej, u dzieci urodzonych przedwcześnie pró- L-Lizyna
ba daje niekiedy wynik fałszywie dodatni mi a-Aminoadypinian a-Ketoadypinian
skutek opóźnionego dojrzewania enzymów Ryc. 32-17. Przemiana L-lizyny w a-aminoadypi-
uczestniczących w katabolizmie fenyioalaniny. nian i a-ketoadypinian. Wielokrotne strzatki repre-
Użyteczny, ale mniej wiarygodny, masowy test zentują wielokrotne reakcje.
polega na wykryciu w moczu zwiększonego
a-Ketoglutaran O; C
NAOH+H+ NAD+"O"
„. ■

NH+ „CK P"


CH:

■ T
DEHYDROGENAZA
S^CHAROPINOWA Sacharopi
TWORZĄCA L-LIZYNĘ na
L-LIzyna

CH
C^-CH' -CH'^-
NAD+ NADH+H+ -Q NH*

DEHYOROGENAZA NH
? CH, i
SACHAROPINOWA
TWORZĄCA L- CH^ n-
GLUTAMINIAN L-ot-Am
inoadypinian

Glu L-B-arninoadyplniianu
° A
CoA*SH

|AMINOIRANSFERAZAl \^r P2 CH -CO, +H»O


a-Ketoadyplnian co, Glu(afylo-CoA

Ryc. 32-18. Katabolizm L-lizyny. (a-KG —a-ketoglutaran, Glu^glutaminian, PLP — fosforan pirydoksalu). Cyfry w kotkach wskazują prawdopodobne miejsca
wad metabolicznych: 1 — okresowa hiperlizynemia z hiperamonemią i 2 uporczywa hiperlizynemia bez hiperamonemii. ___________
KATABOLIZM SZKIELETÓW WĘGLOWYCH AMINOKWASÓW / 375

Okresowa hiperlizynemia z towarzy- Hydrolityczne usunięcie grupy formylowej


szącą hiperamonemią. W okresowej hiper- z N-formy)okinureniny, katalizowane przez for-
lizynemii spożycie prawidłowych ilości białka Fnamidazę (inaczej: formylazę kinureninową
wywołuje hiperlizynemię. Hiperamonemią po- — nazwa nie zalecana) wątroby ssaków dostar-
wstaje wtedy w wyniku kompetycyjnego zaha- cza kinureniny (ryc. 32-19). Enzym ten katalizu-
mowania aktywności arginazy wątroby przez je podobne reakcje z różnymi formyloaminami
zwiększenie stężenia lizyny w tkankach. Terapia aromatycznymi.
płynami oraz ograniczenie pobierania łizyny Kinurenina może ulec dezaminacji w wyniku
łagodzi zarówno hiperamonemię, jak i jej ob- transaminacji grupy aminowej bocznego łań-
jawy kliniczne. Przeciwnie, stosowanie obciąże- cucha do ketoglutaranu. Powstała pochodna
nia lizyną przyspiesza wystąpienie przełomu ketonowa, 2-amino-3-hydroksybenzoilopiro-
i śpiączki. gronian, traci cząsteczkę wody i spontaniczne
Nawracająca hiperlizynemia bez hi- zamknięcie pierścienia tworzy kwas kinurenowy,
peramonemii. Niektórzy chorzy są opóźnieni produkt uboczny, który nie powstaje w głów-
w rozwoju umysłowym. Nie towarzyszy temu nym szlaku katabolizmu tryptofanu (ryc. 32--
żadna hiperamonemią, nawet jako reakcja na 19). Dalszy metabolizm kinureniny obejmuje
obciążenie lizyną. Katabolity lizyny mogą lub przekształcenie jej w 3-hydroksykimireninę,
nie mogą nagromadzać się w płynach biologicz- a następnie w 3-hydroksyantraniian. Hydroksy-
nych. Uważa się, że nawracająca hiperlizynemia lacja wymaga tlenu cząsteczkowego w reakcji
dziedziczy się jako autosomalna cecha recesyw- zależnej od NADPH, przypominającej hydro-
na. Oprócz uszkodzenia przekształcenia lizyny ksylację fenyloalaniny (p. rozdz. 30).
i a-ketoglutaranu w sacharopine, niektórzy
chorzy wydają się mieć dodatkową wadę prze- Alternatywny metabolit tryptofanu,
kształcania sacharopiny w L-glutaminian 16-se- ksanturenian, nagromadza słę przy
mialdehyd a-amiaoadypinianu (ryc. 32-18). niedoborze witaminy B6
Kinurenina i hydroksykinurenina są prze-
Katabolizm tryptofanu inicjuje 2,3- kształcane w hydroksyantranilan prze2 kinure-
dioksygenaza tryptofanowa, ninazę, enzym z fosforanem pirydoksalu. Nie-
metaloproteina zawierająca dobór witaminy B6 powoduje częściową niewy-
żelazoporf i rynę dolność w katabolizmie tych pochodnych kinu-
Połączenia atomów węgla zarówno łańcucha reninowych, które przedostają się do różnych
bocznego, jak i pierścienia aromatycznego mo- tkanek pozawątrobowych, gdzie są przekształ-
gą ulegać kompletnej degradacji do amfibolicz- cane w ksanturenian (ryc. 32-20). Ten nienor-
nych związków pośrednich na szlaku kinureni- malny metabolit występuje w moczu w przypad-
nowo-antranilanowyin (ryc. 32-19) o ważnym ku niewystarczającego przyswajania z pożywie-
znaczeniu nie tylko w rozkładzie tryptofanu, nia witaminy Bf). Odżywianie nadmiarem tryp-
lecz także w przekształcaniu tego aminokwasu tofanu wywołuje wydalanie ksanturenianu przy
w nikorynainid (amid nikotynianu). niedoborze witaminy Bć.
Enzym 2,3-dioksygi'naza tryptofanowa (ina- U wielu zwierząt przekształcanie tryptofanu
czej: oksygenaza tryptofanowa lub pirolaza w kwas nikotynowy powoduje, że dostarczanie
tryptofanowa — nazwy nie zalecane) katalizuje tej witaminy w pożywieniu staje się zbyteczne.
rozszczepienie pierścienia indolowego z wbudo- Tryptofan może całkowicie zastąpić tę wita-
waniem 2 atomów tlenu cząsteczkowego, co minę u szczurów, królików, psów i świń; u czło-
wytwarza N-formylokinureninę. Ta 2,3-diok- wieka i innych zwierząt tryptofan zwiększa
sygenaza, żelazoporfirynowa metaloproteina, wydalanie z moczem pochodnych kwasu nikoty-
jest indukowana w wątrobie przez kortyko- nowego (np. N-metylonikotynamidu). W przy-
steroidy nadnerczy oraz tryptofan. Znaczna padku niedoboru witaminy Be synteza NAD + i
porcja nowo syntetyzowanego enzymu wystę- NADP+ może być upośledzona w wyniku
pujewpostaci utajonej, wymagającej aktywacji. niedostatecznej przemiany tryptofanu w kwas
Tryptofan również stabilizuje go na degradację nikotynowy do wytwarzania nukleotydów piry-
proteolityczną. Pochodne kwasu nikotynowe- dynowych. Synteza tych nukleotydów przebie-
go, włączając NADPH, hamują 2,3-dioksyge- ga prawidłowo przy dostarczeniu odpowiedniej
nazę tryptofanowa na zasadzie sprzężenia zwro- ilości kwasu nikotynowego, nawet w nieobec-
tnego. ności witaminy B6.
NH3 +

NH3+
Mrćwcian
Oz L-Klnurenlna
V
2.3-DIOKSYGENAZA FORMAMIDAZA
TRYPTOFANOWA
(Indukowana)
L-Tryptofan
N-Formylo- L-klnurenina

-i * ■

IjjjH B B jjjjfl H3C


A
HjO
O, * O
VNADPH + H + ,
3-MONOOKSYGENAZA
KINUREN1NAZA V
KINURENINOWA
NH3+
2-Akro lei lo-3-am in of u m aran OH
3-L-Hydroksyk In u roni na

V
T
CH2
NADH+H+ NAD + I NAD(P) <
CO;
A
1
1
3.4-DIOKSTGENAZA 3-
o-^- _____ HYDROKSYANTHANILOWA
NH,*
""NHJ
°1\O Szozawlokrotonian

CH,
Ha C Serr (aldehyd 2-amlno-
cfaicte-mukonlanu
! + HjO

i
(p. ryc, 34-18) NADIP)H + H +

A_____
-CH;
no a-Ketoadypin!an
a-Ketoadypinlan Ryc. 32-19. Katabolizm tryptofanu. PLP — fosforan
(przepisano)
pirydoksalu.
KATABOLIZM SZKIELETÓW WĘGLOWYCH
Metionlna
AMINOKWASÓW / 377

i-'
S
CM, -CO,

n-Ketoglutaran

CO,
- AcCoA
Izoleuoyna---------------». Proplonylo-CoA

-CO,
Walina Metylo ma lo nyl □- CoA

I
Sukcynylo-CoA
O" Ryc. 32-21. Ogólny metabolizm metioniny, izo-
leucyny i waliny
HO
Ksanturenian

Ryc. 32-20. Powstawanie kwasu ksanturenowego To, co następuje w dalszym tekście, dotyczy
w sianie niedoboru witaminy B6. Przekształcenie tylko przekształcenia metioniny oraz izoleucy-
metabolitu tryptofanu 3-hydroksykinureniny ny w propionylo-CoA, a waliny — w metylo-
w 3-hydroksyantranilan jest upośledzone (p. ryc.
32-19). Duża jej część przekształca się zatem
malonylo-CoA.
w ksanturenian. Reakcje prowadzące do propionylo-CoA
przez metyl omal onylo-Co A do sukcynylo-CoA
omówiono w rozdz. 23, w związku z kataboliz-
mem propionianu i kwasów tłuszczowych o nie-
parzystej liczbie atomów węgia.
CHbroba Hartniipa, dziedziczne zaburzenie Atomy węgla metioniny tworzą
metabolizmu tryptofanu, charakteryzuje się propionylo-CoA poprzez
wysypką skórną przypominającą pelagrę, na- homocysteinę, cystationinę i
wracającą ataksją móżdżkową i upośledzeniem ,-ketoglutaran
urny sto wy m. Mocz zawiera zwiększone iiości Cząsteczka L-metioniny kondensuje naj-
indolooctami (a-N [ind o lo-3-acetyl o] glutami- pierw z ATP, tworząc S-adenozylometioninę*,
ny) oraz tryptofanu. „aktywną metioninę" (ryc. 32-22). Aktywowa-
na grupa S-metylowa może być przenoszona na
różne akceptory. Usunięcie grupy metylowej
METIONINA, 1ZOLEUCYNA I WALINA wytwarza S-adenozylohomocysteinę. Hydroli-
SĄ KATABOLIZOWANE DO za wiązania S-C dostarcza L-homocysteiny oraz
SUKCYNYLO-CoA adenozyny. Homocysteina łączy się następnie
z seryną, tworząc cystationinę (ryc. 32-23).
Wprawdzie sukcynylo-Co A (bursztynylo-- W wyniku hydrol i tycznego rozszczepienia cys-
CoA) jest amfibolicznym produktem końco- tationiny powstaje L-homoseryna i cysteina,
wym katabolizmu metioniny, izoleucyny i wali- tak że ostatecznym wynikiem jest przekształ-
ny, w rzeczywistości przemianie ulega tylko cenie homocysteiny w homoserynę, a seryny
część ich szkieletu węglowego (ryc. 32-21). w cysteinc. Te 2 reakcje uczestniczą zatem
W tworzeniu sukcynylo-CoA uczestniczą tylko
4
/s atomów węgla waliny, 3/s tych atomów
metioniny i jedynie ich polowa w przypadku
izoleucyny. Atomy węgla karboksylowego * Związkami, których grupy metylowe pochodzą
wszystkich 3 aminokwasów tworzą. CO2. Koń- z S-adenozylometioniny są: betainy, cholina, kreaty-
cowe 2 atomy węgla izoleucyny formują acety- na, epinefryna, melatonina, sarkozyna, aminokwasy
lo-CoA, a grupa metylowa metioniny jest usu- N-melylowane oraz wiele alkaloidów pochodzenia
wana w całości jako taka. roślinnego.
378 / ROZDZIAŁ 32

coo- COO
■13N-Ć-H <-H3N-C-H
CHS
HSO + rr,
CHS
Adenina
•■S------CH
ADENOZYLOTRANSFEHAZA t CH
L-METIONINOWA

HO OH

S-Ade n ozylo-L- rnatlo n I n


L-Metionina a (, aktywna metlonina")

Ryc. 32-22. Utworzenie S-adenozy!ometioninY. ~ CH3 reprezentuje duży potencja) transferu „aktywnej
metioniny".

również w biosyntezie cysteiny z seryny (p. Ten sam enzym wydaje się katalizować
rozdz. 30). Homoserynę przekształca w a-keto- transaminację wszystkich
maślan y-liaza cyst a ti o ni nowa (inaczej: deami- 3 aminokwasów rozgałęzionych
naza homoserynowa — nazwa nie zalecana) Za odwracalną transaminację (reakcja 1, ryc.
(ryc. 32-24), Przekształcenie a-ketomaślanu 32-26) wszystkich 3 rozgałęzionych aminokwa-
w prflpionylo-CoA przebiega na sposób ok- sów przypuszczalnie odpowiada jedna amino-
sydacyjnej karboksylacji a-ketokwasów (np. transferaza. Ze względu na odwracalność owej
pirogronianu. a-ket o glut ara mi) w celu utworze- reakcji dobowe zapotrzebowanie na te amino-
nia pochodnych acylo-CoA. kwasy w pożywieniu mogą pokryć odpowiednie
Metaboliczne zaburzenia katabolizmu metio- a-ke tok wąsy.
niny przedstawia tab. 32-2.
Oksydacyjna dekarboksylacja
rozgałęzionych 3-ketokwasów jest
2 POCZĄTKOWE REAKCJE analogiczna do przekształcenia
KATABOLICZNE SĄ WSPÓLNE DLA pirogronianu w acetylo-CoA
WSZYSTKICH 3 ROZGAŁĘZIONYCH Dehydrogenaza a-ketokwasu o łańcuchu roz-
AMINOKWASÓW gałęzionym (reakcja 2, ryc. 32-26), wewnątrz-
mitochondrialny kompleks wieloenzymowy,
Katabolizm leucyny, waliny oraz izoleucyny katalizuje oksydacyjną dekarboksylację a-keto-
obejmuje początkowo te same reakcje. Następ- izokaproniami (z leucyny), ct-keto-|3-metylowa-
nie szkielet każdego aminokwasu wchodzi na lerianianu (z izoleucyny) i a-ketoizowaleriania-
swój własny unikatowy szlak prowadzący do nu (z waliny). Podjednostki kompleksu dehyd-
amfibolicznych związków pośrednich (ryc. 32-- rogenazy a-ketokwasu są analogiczne do kom-
25 i 32-26). Charakter tych amfibolicznych pleksów dehydrogenazy pirogronianu: dekar-
produktów końcowych określa, czy dany ami- hoksylaza a-ketokwasu, transacylaza i dehyd-
nokwas jest glukogenny (walina), ketogenny rogenaza dihydrolipoilowa. Tak, jak w przypa-
(leucyna) lub dwojaki (izoleucyna). Wiele z tych dku dehydrogenazy pirogronianowej, kom-
reakcji dokładnie przypomina reakcje kataboliz- pleks jest inaktywowany, kiedy ulega fosforyla-
IDU kwasów tłuszczowych o łańcuchach prostych i cji przez ATP i kinazę białek. Niezależna od
rozgałęzionych. Numery reakcji w dalszym Ca2+ fosfataza fosfoproteinowa katalizuje jego
tekście odpowiadają numeracji reakcji na ryc. defosforylację i towarzyszącą temu reaktywa-
32-26 — 32-29. cję. Stan fosforylacji może w ten sposób regulo-
wać katabolizm aminokwasów rozgałęzionych.
Kinazę białek hamują: ADP, produkty a-keto-
kwasów o łańcuchu rozgałęzionym,' czynniki
hipolipemiczne, jak klofibrat i dichlorooctan,
a także tloestry koenzymu A (np. acetoacetylo-
KATABOLIZM SZKIELETÓW WĘGLOWYCH AMINOKWASÓW / 379

L-Metionina HO NH3+
-ATP c
II O
,cr
I II
H
O
L-Hornoseryna

NHn
9
S-Aden ozy I o-L-metionl n a ^ -
Akceptor

] Nfc CH,-Akoeptor S-

Aden ozy lo-L-h om ocystei n a

lenozyna

CT

o
1^ L-Homocysteina

CYSTATIONtNOWA
+
NH3 L- •H,0
Seryna

Cystationina
(
H H3 C H3CV

- 0 CH
2 II

' / -H 2 O 11

C 0
a-Ketorna4fan
H i

\ ►NH4 +

-- >
II
NH„ Ryć. 32-24. Przekształcenie L-homoseryny wa-ke-
KtH3+ tomaślan katalizowane przez y-liazę cystationino-
a-Kelomaślan
L-Cysteina
(p.ryc. 31-24) wą (inaczej: deaminazę homoserynową — nazwa
nie zalecana).

-CoA). Spośród cx-ketokwasów o łańcuchu roz-


gałęzionym najpotężniejszym inhibitorem jest
a-ketoizokapronian(a-ketoteucyna).

"CH 2 ^ ^S-CoA Odwodorowanie rozgałęzionych


Proplonylo-CoA
tioestrów acylo-CoA jest analogiczne
do reakcji w katabolizmie kwasu
tłuszczowego
Ryc. 32-23. Przekształcenie mationiny w propio- Reakcja 3 jest analogiczna do odwodorowa-
nylo-CoA. nia tioestrów acylo-CoA o prostym łańcuchu
w katabolizmie kwasów tłuszczowych. Wpraw-
380 / ROZDZIAŁ 32

Lsucyna, wal i na, izoleueyna Ryc. 32-25. Kataboiizm aminokwasów o łańcu -


chach rozgałęzionych Reakcje 1 -3 są wspólne dla
© wszystkich 3 aminokwasów. Pogrubione linie prze
cinające strzałki zaznaczają miejsca bloków meta
-
-
bolicznych w 2 chorobach rzadko występujących
Odpowiednie a-ketokwasy
u ludzi. Przy 2 — choroba z moczem o zapachu
syropu klonowego, wada w metabolizmie 3 amino -
kwasów; przy 3 — kwasica izowaferianowa, wada
w kataboiizmte leucyny.
COj + odpowiednie
tioealry acylo-CoA

T<
Odpowiednie a-, 0-nienasycone
tloestry acylo-CoA
Val /

Leu
Sukcynylo- Propionylo-
Ryc. 32-26. Analogiczne pierwsze 3 reakcje w ka-
-CoA CoA + acetylo-
CoA tabolizmie leucyny, waliny oraz izoleucyny. Zauważ
analogię w reakcjach 2 i 3 do katabolizmu kwasów
p-Hyd ro ksy-P-metylo g lu ta ry lo-CoA tłuszczowych. Ta analogia jest kontynuowana, jak
wykazanow następnych rycinach. a-KA — ot-keto-
kwas, a-AA — a-aminokwas.

CH,
,CH
H3 C I H3C.
O CH 3 O
L-Leuoyna CH 3 L-Wallna L-l Zole u cyn a
a-Ketokwas -*- «-Ketokwas x-Ke!

0 ^*- a-Arnlnokwas
O
O.
okwas

II
- a-

-CH V Aminokw
as
"N- ŁI -''■
H3 C x- Keto Izowalerianian
a- K et o iz □ ka p r o n i a n ■CoA.SH
-CoA*SH

<t- Keto-^- metylowa ler ia n i


o an
CH3 --CoA.S
H3 C H
S-CoA
Izowaterylo^CoA

■12H] O
C H:i H3 C
I
CH3 a-
\* Ln 5 — t.oA Metylo butyrylo-Co
^-Metylo kroto nylo- CoA ■S~CoA CH 3 A
MetaakrylNo-CoA
[2H]

TyaWo-CoA
KATABOLIZM SZKIELETÓW WĘGLOWYCH AMINOKWASÓW / 381

dzie pojedynczy enzym może katalizować od- leucyny) przekształconej w acetooctan. To wbu-
wodorowanie wszystkich 3 rozgałęzionych tioe- dowanie CO2 (reakcja 4L, ryc. 32-27) wymaga
strów acylo-CoA, pośredni dowód implikuje obecności biotynylo-CO2 i tworzy (ł-metylo-
konieczność przynajmniej 2 enzymów, W acy- glutakonylo-CoA.
tlemii i/o walerianowej, po spożyciu pokarmów Reakcja 5L, uwodnienie p-metytogluta-
bogatych w białko, nagromadza się we krwi konylo-CoA. Produkt, p-hydroksy-p-me-
izowalerianian (produkt deacylacji izowalerylo-- tyloglutarylo-CoA, jest prekursorem zarów-
CoA). Nie dochodzi w niej do zwiększenia no związków ketonowych (reakcja 6L, ryc.
ilości innych rozgałęzionych a-ketokwasów. 32-27), jak i mewalonianu, a stąd choleste-
rolu oraz innych poliizoprenoidów (p. rozdz.
3 reakcje są swoiste dla katabolizmu 29).
leucyny Reakcja 6L, rozszczepienie p-hydro-
Reakcja 4L, karboksylacja |i-metylo- ksy-p-metyloglutaryia-CoA. Rozszcze-
krotonylo-CoA. Kluczowym spostrzeże- pienie f3-hydroksy-P-metylogrutarylo-CoA na
niem, które doprowadziło do wyjaśnienia keto- acetylo-CoA i acetooctan zachodzi w mito-
gcnnego działania leucyny, było odkrycie, że chondriach wątroby, nerek i serca. To tłumaczy
1 mol CO2 był „umocowany" (tj. związany silne ketogenne działanie leucyny, ponieważ
kowalencyjnie) z każdym molem grupy izo- oprócz 1 mola acetooctanu powstającego
propylowej (z terminalnej grupy izopropylowej z 1 mola leucyny może się utworzyć lji mola

0-Metylokro1onylo-CoA

■ Biotynylo-*CD Mg-ADP+Pi

. Blotyna Mg-ATP
^-
MetytoglutakonylchCoA
Hi
r
OH
C

0-Hyd ro ksy-^rnety lo g I utaryio-C oA

'O' CH.

9
O

O
r*
r1
CH
Acetoootan Acetylo-
CoA

Ryc. 32-27. Katabolizm fi-rnetylokrotonylo-CoA pochodzącego z L-leucyny. * Atomy węgia


pochodzące z CO,.
382 / ROZDZIAŁ 32

związków ketonowych z pozostałego produktu, o


acetylo-CoA (p. rozdz. 29). li

4 reakcje są swoiste dla katabolizmu


CH3
wafiny
Metakrylilo-CoA
Reakcja 4V. uwodnienie metyloakry-
lilo-CoA. Reakcję tę, która z dość dużą szyb-
kością zachodzi nieenzymatycznie, katalizuje
hydrataza enoilo-CoA, hydrolaza o szerokiej HO
swoistości dla tioestrów L-p-hydro ksyacy-lo-
CoA mających 4—9 atomów węgla.
Reakcja 5V, deacylacja [l-hydroksy- I
izobutyrylo-CoA. Tioester Co A nie jest sub- CH3 ^-
stratem dla następnej reakcji (reakcja 6V, ryc. Hydroksylzobutyryto-CoA
32-28), wobec tego musi on najpierw ulec deacy-
lacji do p-hydroksyizomaślanu (reakcja 5V. ryc.
32-28) przy udziale deacylazy, dla której drugim
substratera jest jedynie P-hydroksypropionylo--
CoA.
Reakcja 6V, utlenienie (>-hydroksy-
I
izomaślanu. Odwracalne, zależne od NAD"*", CH-
utlenienie pierwszo rzędowej grupy alkoholowej ,
p-hydroksyizomaślanu do aldehydowej (reak- /I-Hyd ro ksyizo m as I an
cja 6V, ryc. 32-28) tworzy semialdehyd metylo-
malonianu. NADH + H +
Reakcja 7V, los semialdehydu mety- O
O
lomalonianu. Przypuszczalnym przeznacze- I!
II
niem semialdehydu metylomalonianu jest trans- HC,
aminacja i przekształcenie do sukcynylo-CoA. ■CH
Transaminacja tworzy a-aminoizomaślan, pra- I
CH3
widłowy aminokwas moczu (reakcja 7V, ryc,
32-28). Drugie główne przeznaczenie obejmuje -AA a-
oksydacyjną acylację do metylomalonylo-CoA
oraz izomeryzację do sukcynylo-CoA (reakcje KA
Semialdehyd
8V i 9V, ryc. 32-28). Izomeryzacja (reakcja 9V,
metylom alanian u
ryc. 32-28) wymaga obecności koenzymu ade- COASH
nozynokobalaminy i jest katalizowana przez NADI
CoAS"
mutazę metylomaionylo-CoA. Ta reakcja ma
duże znaczenie nie tylko w katabolizmie waliny NH3 I O
lecz także dla propionylo-CoA, katabolitu izo- II
leucyny (ryc. 32-29). Przy niedoborze kobalami- H,C.
■CH 'S-CoA
ny (witaminy B|2) aktywność ulega uszkodze- I
niu. To powoduje „żywieniową wadę metaboli- CH3 I CH3
czną" u przeżuwaczy, wykorzystujących pro- Metylomalonylo-CoA 0-Aminolzomaślan
pionian (z fermentacji w żwaczu) jako źródło
KOENZYM B1(
energii. Przegrupowanie do sukcynylo-CoA od-
bywa się wskutek wewnątrzcząsteczkowego O
przesunięcia grupy karboksylo-CoA.
I
I
3 reakcje są swoiste dla katabolizmu
izoleucyny
Badania nad odżywianiem zwierząt ziden- HSC S-CoA
tyfikowały początkowo izoleucynę jako gluko-
genną i w niewielkim stopniu ketogenną. Syn-
Sukcynylo-CoA

Ryc. 32-28. Dalszy katabolizm metakry!ilo-CoA


utworzonego z L-waliny (p. ryc. 32-26). a-KA —
»-ketokwas, s-AA — a-aminokwas.
KATABOLiZM SZKIELETÓW WĘGLOWYCH AMINOKWASÓW / 383

Acetylo-CoA » Propionylo-CoA Reakcja 61, tioliza s-metyloacetoace-


tylo-CoA. Rozszczepienie tiolityczne wiąza-
nia łączącego węgle 2. i 3. w cząsteczce a-mety-
CH3 loacetylo-CoA przypomina tiolizę acetoacety-
Tyglilo-CoA
lo-CoA przez acetyl o tran sferazę acetylo-CoA
Ryc. 32-29. Dalszy katabolizm tyglilo-CoA po- (inaczej: (3-ketotioIazę). Produkty: acetylo-CoA
wstałego z L-izoleucyny. (ketogenny) i propionylo-CoA (glukogenny)
nadają izoleucynie właściwości ketogenne i glu-
kogenne.

Kilka zaburzeń metabolicznych wiąże


H,C S~CoA
się ze szlakiem katabolicznym
aminokwasów o łańcuchu
rozgałęzionym
s-Metyl o-0 -hyd ro teybutyrylo-CoA Hiperwalinemia. Ta rzadko występująca
choroba metaboliczna, charakteryzująca sie
zwiększonym stężeniem w osoczu waliny (ale
[2H] nie leucyny lub izoleucyny) jest wyrazem nie-
zdolności do przeprowadzenia transami nacji
O waliny do a-ketoizowalerianianu (reakcja 1,
li ryc. 32-26). Transaminacja leucyny oraz izo-
tezę glikogenu z izoleucyny potwierdzono póź- leucyny pozostaje nieuszkodzona.
CH3 Choroba „moczu o zapachu syropu
a ■ M ety I o actrtoa cety I o-Co A klonowego" (ketonuria łańcuchów roz-
gałęzionych). Najbardziej charakterystyczną
właściwością tej dziedzicznej choroby (występu-
jącej z częstotliwością 5—10/1 000 000 urodzeń)
jest zapach moczu przypominający zapach sy-
ropu klonowego lub przypalonego cukru. Za-
wartość leucyny, izoleucyny, waliny oraz ich
oc-ketok wąsów w osoczu i w moczu jest znacznie
zwiększona. W moczu są również obecne mniej-
niej posługując się D2O. Zastosowanie znako- sze ilości ct-hydrok syk wąsów o łańcuchu roz-
wanych l4C-intermediatów oraz skrawków wąt- gałęzionym, utworzonych w wyniku redukcji
roby dowiodło, że szkielet izoleucyny ulega a-ketokwasów.
rozszczepieniu na acetylo-CoA i propionylo-- Choroba uwidacznia sie pod koniec pierw-
CoA (ryc. 32-29). szego tygodnia życia pozamacicznego. Oprócz
Reakcja 41, uwodnienie tyglilo-CoA. opisanych wyżej zaburzeń biochemicznych nie-
Reakcję tę, podobnie jak analogiczna w katabo- mowie z trudem daje się karmić, może wymioto-
lizmie waliny (reakcja 4V, ryc. 32-28) katalizuje wać i być w letargu. Rozpoznanie przed pierw-
hydrataza enoilo-CoA (inaczej: krotonaza szym tygodniem życia jest możliwe tylko za
— nazwa nie zalecana). pomocą analizy enzymatycznej. Rozległe
Reakcja 51, od wodorowa nie ::-mety uszkodzenia mózgu występują u dzieci przeży-
lo-p-hydroksybutyrylo-CoA. Jest ona wających. Dzieci nie leczone umierają zwykle
analogiczna do reakcji 5V w katabolizmie wali- pod koniec pierwszego roku życia.
ny (ryc. 32-28). Wada biochemiczna polega na braku lub
znacznym zmniejszeniu aktywności dekarbok-
sylazy a-ketokwasowej, która katalizuje prze-
miany wszystkich 3 a-ketokwasów o łańcuchu
rozgałęzionym do CO2 oraz tioestrów acylo--
CoA (reakcja 2, ryc. 32-26). Mechanizm za-
trucia pozostaje nieznany.
Rozpoczęcie leczenia w pierwszym tygodniu
życia może w znacznym stopniu zapobiec stra-
384 / ROZDZIAŁ 32

szliwym skutkom tej choroby. Pokarmy biał- oraz kwasów tłuszczowych o nieparzystej licz-
kowe zastępuje się mieszaniną oczyszczonych bie atomów węgla) obejmuje zależną od biotyny
aminokwasów, spośród których eliminuje się karboksylację do metylomalonylo-CoA. Mety-
leucynę, izoleucynę I walinę. lomalonylo-CoA powstaje również z waliny
Jeżeli tylko stężenie tych aminokwasów bezpośrednio (tj. bez uprzedniego utworzenia
w osoczu zmniejszy się poniżej poziomu prawid- propionylo-CoA). W reakcji zależnej od koen-
łowego, chorzy powracają do diety w postaci zymu witaminy Bi3 metylomalonylo-CoA izo-
mleka oraz innych pokarmów w ilościach po- meryzuje następnie do sukcynylo-CoA. Chorzy
krywających, lecz nie przekraczających, zapot- z niedoborem witaminy B^ wydalają z moczem
rzebowanie na aminokwasy o łańcuchach roz- metylomalonian. Ta acyduria metylomalonia-
gałęzionych. Nie ma żadnych kryteriów, kiedy nowa ustępuje po podaniu wystarczających
— jeżeli w ogóle jest to możliwe — można ilości witaminy B]2.
złagodzić ograniczenia żywieniowe. Acydamia propionianowa. Niedobór
Nawracająca ketonuria łańcuchów karboksylazy propionylo-CoA charakteryzuje
rozgałęzionych. Ta odmiana choroby „mo- się dużym stężeniem propionianu w surowicy.
czu o zapachu syropu klonowego", jest zapewne Leczenie polega na przestrzeganiu diety mało-
konsekwencją mniej groźnej strukturalnej mo- białkowej i stosowaniu środków przeciwdziała-
dyfikacji dekarboksylazy oc-ketokwasowej. Po- jących kwasicy metabolicznej.
nieważ chorzy mają upośledzoną, niemniej jed- Acyduria metylomaionowa. Znane są 2
nak wyraźną zdolność do katabolizmu leucyny, postacie. Jedna reaguje na farmakologiczne
waliny oraz izoieucyny, objawy choroby „mo- stężenie witaminy B]2. Typ drugi wymaga lecze-
czu o zapachu syropu klonowego" występują nia za pomocą masywnych dawek witaminy B^
w późniejszym okresie życia i tylko przejściowo. (1 g na dobę).
W przypadku terapii żywieniowej rokowania
dla tych chorych są pomyślni ej s ze.
Choroba, .moczu o zapachu syropu klonowe-
go" oraz nawracająca ketonuria rozgałęzionych
łańcuchów odzwierciedlają mutacje powodują-
ce różne zmiany w strukturze pierwszorzedowej
tego samego enzymu. Prawdopodobnie szeroki
zakres aktywności, od otwartej choroby przez
objawy nawracające do wartości prawidłowych,
zdarza się u poszczególnych chorych. PIŚMIENNICTWO
Acydemia izowalerianowa. Istotnymi
zmianami są: woń „serowa" oddechu i płynów Cooper AJL; Biochermstry of the sulfur-containing
amino acids. Annu Rev Biochem 1983;52:187.
ustrojowych, wymioty, kwasica i śpiączka wy- Paxton R, Harris RA: Isolation of rabbit liver bran-
wołana nadmiernym spożyciem białka. Uszko- ched chain a-ketoacid dehydrogenase and regula-
dzonym enzymem jest dehydrogenaza izowale- tion by phosphorylation. J Blol Chem
rylo-CoA (reakcja 3, ryc. 32-26). W ten sposób 1982;257:14433. Paxton R, Harris RA: Regulation
nagromadza się izowalerylo-CoA, który hydro- of branched-chain
lizuje do izowalerianianu i wydala z moczem a-ketoacid dehydrogenase kinase. Arch Biochem
oraz potem. Biophys 1984;231:48. Rosenberg LE, Serwer CR:
Disorders of amino acid
naetabolisin. Chapter 11 in: Metaboiic Control and
Zaburzenia w katabolizmie Bueme. Bondy PK, Rosenberg LE (editors). Saun-
metylomalonylo-CoA odzwierciedlają ders, 1980. Scriver CR et al (editors): The
niewydolność w przemianie witaminy Metabołic Basis oj
B12 do jej koenzymu Inherited Disease, 6th ed. McGraw-HM, 1989.
Przekształcenie w amfiboliczne intermedia- Wellner D, Meister A: A survey of inborn errors of
ty propionylo-CoA (pochodzącego z izoieucy- amino acid metabolismand transport in man. Annu
ny, metioniny, łańcucha bocznego cholesterolu Rev Biochem (981:50:911.
Przemiana aminokwasów
w wyspecjalizowane produkty 3
3
Victor W. Rodwell, PhD

WPROWADZENIE GLICYNA UCZESTNICZY W


BIOSYNTEZIE HEMU, PURYN,
Aminokwasy stanowią główne źródło azotu POŁĄCZEŃ GL1CYNOWYCH
dla zwierząt i służą jako prekursory dla innych IKREATYNY
składników azotowych. Większość z nich to
związki nieami no kwasowe, wobec czego omó- Synteza hemu. Atomy węgla ot i azotu
wienie ich zbiega się ze szlakami metabolicz- glicyny są wykorzystywane w syntezie porfiry-
nymi przedstawionymi w innych rozdziałach nowej części hemoglobiny (p. rozdz. 34), Atom
tego podręcznika. Fizjologicznie ważne produ- azotu w pierścieniu pirolowym pochodzi z azotu
kty pochodzące z aminokwasów to: hem, pury- glicyny, a przylegający atom węgla — z węgla
ny, pirymidyny, hormony i neuroprzekaźniki
(neur o transmitery), włączając biologicznie ak-
tywne" peptydy. Ponadto wiele białek zawiera
aminokwasy, które zostały zmodyfikowane O"
w celu wypełnienia swoistych funkcji, np. zwią-
zania wapnia lub poprzecznego połączenia,
i w ten sposób reszty aminokwasowe w tych
białkach służą jako prekursory dla owych zmo-
dyfikowanych reszt. Występują także małe pep- Mg-ATP
tydy lub cząsteczki peptydopodobne nie syn- Mg-ADP + P,
tetyzowane na rybosomach, które wykonują
swoiste czynności w komórce.

ZNACZENIE BIOMEDYCZNE
Histamina, biologicznie aktywna amina,
utworzona w wyniku dekarboksylacji histy-
dyny, odgrywa główną rolę w reakcjach aler-
gicznych. Swoiste neuroprzekaźniki pocho-
CoA-SH
dzące z aminokwasów obejmują: y-amino-
maśian z giutaminianu, 5-hydroksytryptami-
nę (serotoninę) z tryptofanu oraz dopaminę,
noradrenaiinę i adrenalinę z tyrozyny. Wiele
leków stosowanych w leczeniu stanów neuro-
logicznych i psychiatrycznych wpływa na me-
tabolizm wymienionych wyżej neuroprzekaź-
ników. Hipuran

Ryc. 33-1. Biosynteza hipuranu

25 — Biochemia
386 / ROZDZIAŁ 33

ot glicyny. Węgiel a jest również źródłem ato-


mów mostków metylenowych łączących pierś-
cienie pirolowe.
Zaburzenia metabolizmu hemu są omówione
w rozdz. 34.
Synteza nukleotydów purvnowych.
Cała cząsteczka glicyny tworzy pozycje 4,
5 i 7 w szkielecie purynowym (p. rozdz. 36). Ergotloneina
-cHrNH'+
Tworzenie połączeń glicynowych. Gli-
cyna wiąże się z kwasem cholowym w kwas
żółciowy glikocholowy. Z benzoesanem glicyna
tworzy hipuran (ryc. 33-1). Zdolność wątroby
do ilościowej przemiany benzoesanu w hipuran NH
wykorzystywano dawniej jako próbę czynnoś-
ciową wątroby. CH;
Synteza kreatyny. Sarkozyna (N-metylo-
glicyna), składnik kreatyny, pochodzi z glicyny o
Karnozyna
i S-adenozylometioniny.

-ALANINA JEST GŁÓWNYM


AMINOKWASEM OSOCZA

Alanina wraz z glicyna stanowi znaczną część


azotu aminowego w osoczu ludzkim. Alanina
jest również głównym składnikiem ścian komó-
rek bakteryjnych, częściowo jako D-izomer:
39—50% u Streptococcus faecalis i 67% u Sta-
phylococcus aureus. Anse ry na

SSAKI TWORZĄ |i-ALAI\HNĘ O.


Z URACYLU I KATABOLIZUJĄ JĄ NH
PRZEZ SEMIALDEHYD MALONIANU I

W tkankach znajduje się niewiele wolnej P- CH


alaniny, znacznie więcej występuje w postaci p- O
alanylowych dipeptydów oraz koenzymu A Homo kar n ozyn a
(p. ryc. 18-6).
Wprawdzie mikroorganizmy wytwarzają p- Ryc. 33-2. Związki spokrewnione z histydyną.
alaninę przez dekarboksylację p-asparaginia- Prostokąty ujmują komponenty nie pochodzące
nu, fi-alanina tkanek ssaków pochodzi głównie z histydyny.
z katabolizmu uracylu, karnozyny i anseryny
(ryc. 33-2).
Katabolizm p-alaniny u ssaków obejmuje KARNOZYNA JEST DIPEPTYDEM
transaminację do semialdehydu malonianu, (3-ALANYLOWYM
który utlenia się do octanu i dalej do CO2.
W rzadko występującym zaburzeniu meta- P-Alanina występuje głównie jako karnozyna,
bolicznym, jakim jest hiper-p aiartinemia do- dipeptyd ludzkich mięśni szkieletowych (ryc.
chodzi do zwiększenia stężenia P-alaniny w pły- 33-2). Ściśle spokrewniony dipeptyd (3-alanyJo-
nach ustrojowych oraz w tkankach. Stężenia wy, anse ry na (N-metylokarnozyna, ryc. 33-2),
tauryny i P-aminoizomaślanu są również zwięk- występuje obficie u gatunków, u których mięś-
szone. nie szkieletowe odznaczają się szybką czyn-
nością skurczową (kończyny królika, mięśnie
PRZEMIANA AMINOKWASÓW W WYSPECJALIZOWANE PRODUKTY / 387

piersiowe ptaków). Brak jej w mięśniach czło- z chorobą Hartnupa reakcja histydynemii jest
wieka. W ten sposób może on spełniać funkcje prawidłowa, jeżeli Icarnozyna znajduje się w po-
fizjologiczne odrębne od karnozyny. karmie, ale jest osłabiona po podaniu L-his-
P-Alanylo-imidazol buforuje pH mięśnia tydyny.
szkieletowego kurczącego się beztlenowo. Kar-
nozyna i a n sery na wzmagają aktywność Homokarnozyna jest dipeptydem
ATPazy miozynowej in vitro. Oba dipeptydy ośrodkowego układu nerwowego
chelatują również miedź i pobudzają pobieranie Fizjologiczna funkcja homokarnozyny (y--
związków miedzi. aminobutyrylo-L-histydyny; ryc. 33-2), dipep-
tydu ośrodkowego układu nerwowego, spok-
Dipeptydy p-alanylowe są rewnionego strukturalnie i metabolicznie z kar-
syntetyzowane i degradowane na nozyną, nie jest znana. Ten dipeptyd y-amino-
krótkich szlakach maślanu i L-histydyny występuje w tkance
Karnozyna powstaje z p-alaniny i L-histydy- mózgu ludzkiego, gdzie jego stężenie zmienia się
ny w reakcji wymagającej ATP, katalizowanej wraz z badanym obszarem. Biosynteza homo-
przez syntetazę karnozyny: karnozyny w ludzkim mózgu wydaje się być
katalizowana przez syntetazę homo karnozyno-
wą. Dipeptydaza aminoacylohistydynową su-
ATP + L-Histydyna + [3-Alanina > rowicy nie hydrolizuje jednak homokarnozyny.
-» AMP + PP + Karnozyna

Anseryna powstaje z karnozyny (donorem FOSFORYLOWANE RESZTY


grupy metylowej jest S-adenozylometionina) SERYLOWE I TREONYLOWE
w reakcji katalizowanej przez N-metylotrans- WYSTĘPUJĄ W WIELU BIAŁKACH
ferazę karnozynową:
Dużo cząsteczek seryny w fosfoproteinach
występuje w postaci O-fosfoseryny. Sery na
S-Adenozylometionina + Karnozyna -» -»
S-Adenozyiohomocysteina + Anseryna
uczestniczy w syntezie sfingozyny (p. rozdz. 26)
oraz puryn I pirymidyn. Węgiel jest źródłem
Ogólna reakcja obejmuje związany z enzy- grup metylowych tyminy (i choliny) oraz ato-
mem p-alanyloadenyian. mów węgla w pozycjach 2 i 8 rdzenia purynowe-
Karnozyna jest hydrolizowana do p-alaniny go (p. rozdz. 36).
i L-histydyny przez występujący w surowicy Treonina nie ulega tran sam i nacji, wobec cze-
metaloenzym związany z cynkiem—dipeptydazę go D-izomer i ot-ketokwas nie są wykorzy-
aminoacylohistydynową (inaczej: karnozynaza stywane przez ssaki. W niektórych białkach
lub hydrolaza karnozynową — nazwy nie zaleca- treonina występuje jako O- fosfo treonina.
ne) . Niedobór tego enzymu w surowicy to zaburze-
nie dziedziczne, prawdopodobnie autosomalne,
recesywne, charakteryzujące się uporczywą kar- S-ADENOZYLOMETIONINA
nozynurią i sporadycznie również hiperkarnozy- STANOWI GŁÓWNE ŹRÓDŁO GRUP
nemią. Karnozynuria utrzymuje się nawet po METYLOWYCH W BIOSYNTEZIE
wyłączeniu karnozyny z pożywienia.
Metioninę, jako donora grup metylowych,
Reakcja na dietę karnozynową ułatwia omówiono w rozdz. 32. W postaci S-adenozylo-
rozpoznanie choroby Hartnupa metioniny jest ona głównym źródłem grup
Tkanka nerki i enterocyty jelitowe pobierają metylowych w organizmie, które mogą być
karnozynę i i p-alaninę za pomocą nośników wykorzystywane zarówno w postaci nie naru-
błonowych, które rozróżniają jeden substrat od szonej, jak i po utlenieniu. Węgiel grupy metylo-
drugiego i oba od innych dipeptydów. Zdolność wej może także posłużyć do utworzenia reszty
do zróżnicowanego pobierania P-alaniny od jednowęglowej, łączącej się z glicyną w procesie
karnozyny znalazła zastosowanie do zidentyfi- syntezy seryny, Metionina funkcjonuje jako S-
kowania choroby Hartnupa, dziedzicznego adenozylometionina w charakterze prekursora
zaburzenia w transporcie niektórych obojęt- dla 1,3^diaminopropanu, części poliamin
nych a-aminokwasów (p. rozdz. 32). U osób sperminy i spermidyny (p. niżej).
388 / ROZDZIAŁ 33

SIARCZAN ZAWARTY W MOCZU boksylaza histydynowa, występujący w więk-


POCHODZI GŁÓWNIE Z CYSTEINY szości tkanek, katalizuje dekarboksylację his-
tydyny.
Siarczan zawarty w moczu powstaje niemal Do związków histydynowych występujących
całkowicie z utlenienia cysteiny. Siarka metioni- w organizmie należą: ergotioneina, w erytrocy-
ny (jako homocysteiny) jest przenoszona na tach i w wątrobie, karnozyna i anseryna (ryc.
serynę (p. ryc. 30-9) i w ten sposób przyczynia 33-2). Prawdopodobnie z anseryny pochodzi
się pośrednio do puli siarczanów zawartych 1-metylohistydyna występująca w moczu ludz-
w moczu (tj. za pośrednictwem cysteiny). L- kim. W nim zidentyfikowano także 3-metylo-
Cysteina służy jako prekursor tioetanoloami- histydynę w ilości 3,2 mmol/1 (= ok. 50 mg/dl).
nowcj części koenzymu A oraz tauryny, która Pojawia się ona w niezwykle małych iiościach
sprzęga się z kwasami żółciowymi, formując np. w moczu chorych na chorobę Wilsona (p. rozdz.
kwas taurocholowy. 58).

ARGININA PRZEZ ORNITYNĘ JEST


DEKARBOKSYLACJA HISTYDYNY PREKURSOREM PO LI AM IN
TWORZY HISTAMINĘ
Arginina służy jako dawca grupy formamidy-
Histamina pochodzi z histydyry w wyniku jej nowej w syntezie: kreatyny u Naczelnych (p.
dekarboksylacji katalizowanej w tkankach ssa- ryc. 33-10) oraz streptomycyny u Streptomyc.es.
ków przez dekarboksylazę [.-aminokwasów aro- Inne jej przeznaczenia obejmują przekształca-
matycznych. Enzym ten powoduje również de- nie, przez ornitynę, w putrescynę, sperminę
karboksylacje cząsteczek: dopa, 5-hydroksy- i spermidynę (ryc. 33-3) oraz biosyntezę fos-
tryptofanu, fenyloalaniny, tyrozyny i tryp- foranu argininy (funkcjonalnego analogu fos-
tofanu (p. niżej). Dekarboksylację hamują foranu kreatyny) w mięśniach bezkręgowców.
oc-m etyl oaminok wąsy, które w ten sposób zna- W uzupełnieniu do jej roli w biosyntezie
lazły zastosowanie w klinice jako czynniki ob- mocznika (p. rozdz. 31), ornityna_(z metioniną)
niżające ciśnienie krwi. Odmienny enzym, dekar- stanowi prekursor występujących powszechnie

J B i a ł k| a

y-Śemialdehyd
glutamimanu

Putrescyna,
sperm idyna
spermlna

I Prollnal

Glutamin ian

Ryc. 33-3. Metabolizm argininy, ornityny i proliny. W tkankach ssaków zachodzą wszystkie reakcje
zaznaczone strzałkami ciągłymi. Synteza putrescyny i sperminy przebiega zarówno u 'ssaków, jak
i u bakterii. Fosforan ornityny występuje w mięśniach bezkręgowców, gdzie funkcjonuje jako fosfagen
analogiczny do fosforanu kreatyny w tkankach ssaków._______________________________
PRZEMIANA AMINOKWASÓW W WYSPECJALIZOWANE PRODUKTY / 389
A' B

\ t'

H,
r"*LJ"^^"1" r*Ul i*W Kl
CH^ CH^ H3*

1,3-Oiaminopropan (A) Spermidyna

A B A
,1,________

1,4-Diaminobutan (B) Spermina ^c< J


-NH;
(pulrescyna)

1,5-Diaminopenian
(kadaweryna}

Ryc. 33-4. Struktury naturalnych poliamin Zauważ, że spermidyna i spermina są polimerami diamino-
propanu (A) i diaminobutanu (B). Diaminopentan {kadaweryna) również występuje w tkankach ssaków.

u ssaków (i bakterii) pojiamin: sperm idy ny nie do hodowli komórek ssaków inhibitorów
i sp^n^ny (ryc. 33-4). Zdrowi ludzie biosyn- aktywności dekarboksylazy ornitynowej (np.
tetyzujt) w przybliżeniu 0,5 mmol sperminy L-metyloornityny lub difluorometyloornityny)
dziennie. Farmakologiczne dawki poliamin ob- wyzwala nadprodukcję dekarboksylazy ornity-
niżają temperaturę i ciśnienie. nowej. To sugeruje istotną rolę fizjologiczną
Spermidyna i spermina biorą udział w różno- tego enzymu, którego jedyną znaną funkcją jest
rodnych procesach fizjologicznych, które laczy biosynteza poliamin.
wspólna nić — ścisłe powiązanie z proliferacją
i wzrostem komórkowym. One są czynnikami Biosynteza poliamin jest ważna dla
wzrostu w hodowlach komórek ssaków i bak- wzrostu komórek i tkanek
terii uczestniczących w stabilizacji nie naruszo- Na rycinie 33-5 podsumowano biosyntezę
nych komórek, organelii subkomórkowych poliamin w tkankach ssaków. Zauważ, że część
oraz błon. W konsekwencji ich mnogich ładun- putrescynowa spermidyny i sperminy pocho-
ków dodatnich poliaminy asocjuja. chętnie z po- dzi z L-ornityny, a fragment diaminopropa-
lianionami, np. DNA i RNA, i są zaangażowa- nowy z L-metioniny przez uformowania związ-
ne w takie fundamentalne procesy, jak stymula- ku pośredniego S-adenozylometioniny. Dekar-
cja biosyntezy DNA i RNA, stabilizacja DNA boksylaza orni ty no w a i de kar boksy laza S-ade-
oraz upakowanie DNA w bakteriofagu. Polia- nozylometioninowa są to indukowane enzymy
miny mają także różnorodny wpływ na syntezę z krótkimi okresami półtrwania. Przeciwnie,
białka i działają jako inhibitory enzymów, włą- syntazy sperminowe i spermidynowe nie są
czając kinazy białek. enzymami ani indukowanymi, ani niezwykle
Wprawdzie obecnie nie jest możliwe wytłu- łabilnymi.
maczenie (w precyzyjnych określeniach mecha- Spośród enzymów biosyntezy poliamin u ssa-
nistycznych) sposobu oddziaływania poliamin ków 2 (dekarboksylaza ornitynową i dekarbo-
na jakieś swoiste procesy metaboliczne, istotna ksylaza S-adenozylometioninowa) budzą zain-
ich natura w metabolizmie ssaków została prze- teresowanie ze względu na regulację ich obu, jak
konywająco udokumentowana przez doświad- również możliwość ich wykorzystania w che-
czenie następującego typu. Początkowa reakcja mioterapii kierowanej enzymatycznie. Biologi-
w biosyntezie poliamin jest katalizowana przez czny okres półtrwania dekarboksylazy ornity-
dekarboksylazę ornitynową (ryc. 33-5). Doda- nowej (w przybliżeniu 10 min) jest krótszy od
390 / ROZDZIAŁ 33

Metionina + Mg-ATP

. Mg-PP;

CH,

OHOH
S-Aden ozy lometion in a
coo~ OEKAfIBOKSYLAZA
OHNITYNOWA
OEKARBOKSYLAZA S-ADE-
NOZYLOMETIONINOWA

Dekarboksylowana S-
adenozylamettonlna

SYNTAZA
SPERMIDYNOWA

OHOH
Metylo-
tloadencTyna

Spennldyna

Da karbo ksylowan a S-
adenozylometlonina-

Melylo- SYNTAZA
tloadenozyna SPEHMINOWA

Spermina

Ryc. 33-5. Związki pośrecTnie i enzymy uczestniczące w biosyntezie spermidyny i sperminy. Grupy
metylenowe podano w postaci skrótowej, aby ułatwić uwidocznienie całości procesu.
PRZEMIANA AMINOKWASÓW W WYSPECJALIZOWANE PRODUKTY / 391

biologicznego okresu półtrwania jakiegokol-


wiek innego znanego enzymu ssaków, a jej
aktywność szybko i gwałtownie reaguje na wiele
bodźców. Zwiększenie aktywności dekarbok-
sylazy ornitynowej 10—200-krotne następuje
szybko po podaniu hodowanym komórkom
ssaków hormonu wzrostu, kortykojteroidów,
testosteronu lub naskórkowego czynnika wzro-
stu, Poliaminy wprowadzone do hodowli ko-
mórkowej pobudzają syntezę białka o nazwie
antyzym (ang. antizyme), które wiąże się z de-
HA NH3+
karboksylazą ornitynową i hamuje jej funkcje. Aldehyd fi-amInopro-
plonlanu
Aktywność dekarboksylazy ornitynowej wyda-
je się być kontrolowana w wyniku oddziaływa-
nia białko-białko, przypominającego regulację
aktywności trypsyny przez białkowe inhibitory
trypsyny. Difluorometyloornityna, „samobój-
czy inhibitor" dekarboksytazy ornitynowej, była
wykorzystywana do wyizolowania linii ko-
mórkowych mutantów, które wytwarzają
w nadmiernych ilościach dekarboksylazę or-
Aldehyd 0-aminopro-
nitynową i hamują replikację komórki przez pionianu
chemioterapię kierowaną enzymatycznie.. Puirsscyna
Dekarboksylaza S-adenozylometioninowa,
jedyny znany enzym eukariotyczny ze związa-
nym pirogronianem jako niezbędnym kofak-
torem (dekarboksylazy zwykle zawierają fos-
foran pirydoksalu, którego brak w dekarbok-
sylazie S-adenozylometioninowej), ma krótki NH+ +CO 3
biologiczny okres póttrwania (1—2 h) i reaguje
Ryc. 33-6. Katabolizm poliamin. Aby ułatwić
na promotory wzrostu komórkowego w sposób przedstawienie procesu struktury podano w -formie
jakościowo podobny do karboksylazy ornity- skrótowej. ____
nowej. Zarówno jednak szybkość, jak i rozleg-
_____________
łość są mniej dramatyczne. Dekarboksylaza S-
adenozylometioninowa (ryc. 33-5) ulega za-
hamowaniu przez dekarboksylowaną S-adeno-
zylometionine i jest aktywowana przez putres-
cyne. Z TRYPTOFANU WYTWARZA
SIĘ SEROTONINA
Produkty katabolizmu poliamin są
wydalane z moczem Drugi szlak metabolizmu tryptofanu obej-
Na rycinie 33-6 przedstawiono katabolizm muje jego hydroksylację do 5-hydroksytryp-
poliamin w tkankach ssaków. Enzym, oksy^daza tofanu. Utlenienie tryptofanu do pochodnej
poliaminowa, występujący w peroksysomach hydroksylowej przebiega analogicznie do prze-
wątroby i utlenia sperminę do spermidyny, a na- miany fenyloalaniny w tyrozynę (ryc. 30-10),
stępnie sperm idy nę do putrescyny, Obie części a 4-monooksygenaza fenyloalaninowa katali-
diaminopropanowe są przekształcane w alde- zuje również hydroksylację tryptofanu. W wy-
hyd P-aminopropionowy. Następnie putrescy- niku dekarboksylacji 5-hydroksy tryptofanu po-
na jest częściowo utleniana do MHj iCC^przez wstaje 5-hydroksytryptamina (serotonina) (ryc.
mechanizmy, które pozostają do wyjaśnienia. 33-7), ważny czynnik zwężający naczynia
Jednak główne części putrescyny i spermidyny krwionośne i stymulator skurczu mięśni gład-
są wydalane z moczem w postaci koniugatów kich.
(związków sprzężonych), przede wszystkim ja-
ko pochodne acetyl owe.
392 / ROZDZIAŁ 33

5-Hydroksytryptofan
O, 5-Hydroksytryptamina
>
5-Hydroksyindolo-
Wydalane -3-octan
jako koniugaty

Wydalany Melatonina Wydalany


w postaci sprzężonej (N-acetylo-5-meioKsyserotonlna) w postaci sprzężonej

Ryc. 33-7. Biosynteza i metabolizm melatoniny. [NH*] — przez transami nację, MAO — oksydaza
aminowa (oksydaza monoaminowa — nazwa nie zalecana).

Dekarboksylaza 5-hydroksytryptofanowa, kwasów może również katalizować dekarbok-


która wytwarza serotonine z hydroksytryptofa- sylacje 5-hydroksytryptofanu.
nu, występuje w nerkach (psa i świnki morskiej), Większość serotoniny jest w wyriiku oksyda-
w wątrobie i żołądku. Szeroko rozpowszech- cyjnej deaminacji przemieniana do 5-hydroksy-
niona dekarboksylaza aromatycznych amino- indolooctanu. Katalizuje tę reakcję oksydaza
PRZEMIANA AMINOKWASÓW W WYSPECJALIZOWANE PRODUKTY / 393

aminowa (inaczej: oksydaza monoaminowa i kwasem glukumnowym (6%). Część puli


— nazwa' nie zalecana) (ryc. 33-7). Do in- melatoniny przekształca się w związki niein-
hibitorów tego enzymu należy iproniazyd. Po- dolowe.
budzenie psychiczne, wywołane przez podanie
tego leku, jest przypisywane jego zdolności Metabolity tryptofanu są wydalane z
przedłużania pobudzającego działania serotoni- moczem i kałem
ny przez hamowanie aktywności oksydazy ami- Tryptofan może ulegać przemianie w kilka
nowej. W prawidłowym moczu ludzkim wydala pochodnych indolowycfi (33-7). Produktami
się dziennie 10,52—42,06 umol (2—8 mg) 5-hy- końcowymi tych przekształceń, pojawiającymi
droksyindolooctanu. się w moczu, są przede wszystkim: 5-hydro-
ksyindolooctan, główny końcowy produkt szla-
Zwiększone wytwarzanie serotoniny ku prowadzącego od hydroksytryptofanu do
zachodzi w złośliwym rakowiaku serotoniny, oraz indolo-3-octan, powstający
Znacznie zwiększone wytwarzanie serotoni- w wyniku dekarboksyiacji i utlenienia indolopi-
ny występuje w złośliwym rakowiaku (argentaf- rogronianu, ketokwasu pochodzącego z tryp-
finoma), chorobie charakteryzującej się szero- tofanu.
kim rozprzestrzenieniem się komórek nowo- Nerki i wątroba ssaków oraz bakterie z kału
tworowych wytwarzających serotoninę w tkan- ludzkiego dekarboksylują tryptofan do tryp-
ce srebrochłonnej jamy brzusznej. Rakowiak taminy, która może być dalej utleniania do
jest rozpatrywanyjako zaburzenie metabolizmu indolooctanu. Chorzy z fenyloketonurią wyda-
tryptofanu, w którym, znacznie większa niż lają zwiększone ilości indolooctanu (oraz in-
zwykle, część puli tego aminokwasu ulega prze- dolomleczanu, powstającego w wyniku redukcji
mianie na szlaku hydroksyjndolowym. W wa- indolopirogronianu).
runkach prawidłowych tylko 1% tryptofanu
przekształca się w serotoninę, ale u chorego na
rakowiaka przemianie tej ulega nawet 60% MELANINY SĄ POLIMERAMI
tryptotanu. Takie przesunięcie metabolizmu KATABOLITÓW TRYPTOFANU
znacznie zmniejsza wytwarzanie kwasu nikoty-
nowego z tryptofanu, co w konsekwencji może Biosynteza melaniny jest skomplikowana
spowodować wystąpienie objawów pelagry, wskutek wydłużonych i rozgałęzionych szlaków
a także uiemnego bilansu azotowego. Innymi biosyntezy złożonych chemicznych struktur he-
metabolitami serotoniny, zidentyfikowanymi teropolimerów mekniny, a także ich nieroz-
w moczu chorych na rakowiaka, są; 5-hydro- puszczalności, co utrudnia określenie ich struk-
ksyindoloaceturan (połączenie glicyny z 5-hyd- tury. Melaniny są syntetyzowane w melanoso-
roksyindołooctanem) oraz N-acetyl o sero toni mach — cząstkach związanych z błonami w ob-
-na sprzężona z kwasem glukuronowym. rębie melanocytów. Sądzi się, że powstający
polimer eumelaniny wychwytuje wolne rodniki
i ulega częściowej degradacji przez H2O2, wy-
Melatonina wytwarza się podczas twarzany podczas procesu autooksydacji. Feo-
N-acetyiacji serotoniny melaniny i eumelaniny wchodzą w kompleks
Melatonina powstaje z serotoniny w wyniku z białkami macierzy melanosomalnej, wytwa-
N-acetylacji z następczą metylacją grupy 5-hyd- rzając melanoproteinę.
roksylowej (ryc. 33-7). Proces ten zachodzi Na rycinie 33-8 przedstawiono znane związki
w tkance szyszynki. W uzupełnieniu do metyla- pośrednie oraz reakcje w biosyntezie eumelani-
cji N-acetyloseryny, zachodzi również bezpo- ny i feomdaniny. Reakcję początkową katalizu-
średnia metylacją serotoniny oraz jej metaboli- je monooksygenaza monofenolowa (inaczej:
tu — 5-hydroksyindolooctanu (ryc. 33-7). tyrozynaza — nazwa nie zalecana), enzym zale-
Serotonina i 5-metyloksytryptarnina są prze- żny od miedzi. Reakcja katalizowana przez ten
kształcane w odpowiednie kwasy pod wpływem enzym ulega zaburzeniu w oezno-skórnym al-
oksydazy aminowej. Z krwiobiegu melatonina binizmie tyrozynazo-ujemnym (p. niżej).
jest wychwytywana przez wszystkie tkanki, włą-
czając mózg, ale ulega szybkiej przemianie
w wyniku hydroksylacji w pozycji 6, z nas-
tępczym sprzężeniem z siarczanem (70%)
Związek pośredni
benzoliazyny

TH1CHOCHROMY

MONOOKSYGENAZA
MONOFENOLOWA Ryc. 33-8.
p
Poznane
(3,4- d i hyd ro ksyfen yloalan fn a) związki
OKSYDAZA pośrednie i
KATECHOLOWA reakcje w
zredukowany "\ Dopachinon biosyntezie

MELANINY TYPU
MIESZANEGO

eumeianin i feomelanin.
Polimery melaniny zawierają zarówno eumelaninę, jak r feomelaninę w zmiennych proporcjach.
Strzałki kreskowane wskazują, które związki pośrednie przyczyniają się do syntezy eumelanin w
różnych proporcjach. Cyfry w kółkach wskazują na prawdopodobne regulatorowe reakcje szlaku
biosyntetycznego. Reakcja 1, katalizowana przez monooksygenazę monoienolową i oksyda2ę
katecholową (ogółem: tyrozynazę), jest wadliwa (niepełna) w ty rozynazo- ujemnym albinizmie oczno-
skórnym.
PRZEMIANA AMINOKWASÓW W WYSPECJALIZOWANE PRODUKTY / 395

Kilka wad w biosyntezie melaniny może


spowodować albinizm
Termin „albinizm" obejmuje wiele objawów S-Adefiozylohomocystaina
klinicznych, charakteryzujących hipomelanozę
powstającą z dziedzicznych wad komórek bar-
wnikowych (melanocytów oczu j skóry). Jest
znane kilka pożytecznych modeli albinizmu jr- H, • bioptaryna
3-MONOOKSY-
u gryzoni. GENAZA
Objawy kliniczne, wspólne dla wszystkich 10 TYROZYNOWA
H. ■ bloptaryna
postaci albinizmu oczno-skórnego, obejmują
osłabione zabarwienie skóry i oczu. Wszystkie
10 postaci można zróżnicować na podstawie ich
właściwości klinicznych, biochemicznych, ultra-
slrukturalnych i genetycznych.
U albinosów tyrozynazo-ujemnych (inaczej:
tyrozynazo-negatywnych) jest całkowity brak
widocznego barwnika. Cebulki włosów u tych
chorych nie są zdolne do przekształcenia in vitro
dodanej tyrozyny w barwnik, a ich melanocyty
zawierają bezbarwne melanosomy.
Albinosi tyrozyn a/ o -doda tui (inaczej: tyrozy-
nazo-pozytywni) mają nieco barwnika, chociaż
może być on niewidoczny u „białych" niemow-
ląt. Barwa włosów waha się od białożółtej do
jiisnobrązowej i bywają zabarwione znamiona.
Melanocyty cebulek włosów mogą zawierać TRANSFERAZA N-
lekko zabarwione melanosomy, które prze- Dopamlna
kształcają ta vitro tyrozynę w czarną eumelani-
ne.
Bielaetwo oczne zdarza się albo jako cecha
autosomalna recesywna, albo sprzężona z chro-
mosomem X. Melanocyty u albinosówz bielact-
wem ocznym u heterozygot sprzężonych z chro-
mosomem X (ale nie u autosomalnych recesyw-
nych) zawierają makromelanosomy. Siatkówki
oczu u heterozygot żeńskich z bielactwem ocz-
nym sprzężonym z chromosomem X (odmiana
Nettleship) wykazują mozaikowy wzór rozmie-
szczenia barwnika związany z przypadkową
inaktywacją chromosomu X. Precyzyjne zabu- METYLOFENYLO
rzenia metaboliczne, prowadzące do hipomela- ETANOLOAMINOWA
nozy w bielactwie ocznym, pozostają nieznane. OH
Aibinoidyzm oczno-skórny jest dziedziczony Adrenalina
jako autosomalna cecha recesywna, U chorych,
poza rzadkimi wyjątkami, nie występuje oczopląs,
światłowstręt i zmniejszona ostrość widzenia. Ryc. 33-9. Przemiana tyrozyny w adrenalinę i nor-
adrenalinę w komórkach nerwowych i nadnerczy.
PLP — fosforan pirydoksalu.
Z TYROZYNY WYTWARZA SIĘ
ADRENALINA I NORADRENALINA

Tyrozyna jest prekursorem adrenaliny i nora-


drenąliny,-iŁtóre"ś^Tcyiw"afżane w komórkach
pochodzenia nerwowego. Chociaż DOPA jest
396 / ROZDZIAŁ 33

NH,
H,N+ =
(Nerki)
TflANSAMIDYNAZA
AGRININO-GLI CYNOWA

I +
r
H,N-CH2-COO' Ornltyna
HNCH,.COO "
Glikocyjamina
(guanidynooctan)
ćoo- Glicyna
(Wątroba)
(i. aktywnej met i
L-Arginlna o ni ny') ATP
S-Adanozylo-
METYLOTRANSFERAZA
metionlna

homocystelna ADP
REAKCJA
NIEENZYMATYCZNA
W MIĘŚNIU

r
HN=C HN; tC
N

CH; CH3
Pi+HsO Fosforan kreatyny
CH-,
Kreatynina Ryc. 33-10. Biosynteza
kreatyny i kreatyniny.

Bursztyn
lan

DEKARBOKSYLAZA [A MIN OT R ANSF ERAZ A ]


L-GLUTAMINIANOWA a-AA

coo-
y-HydroKsymaS!an

CHS
coo-
coo-
DEHYDROGENAZA a-Ketoglutaran
MLECZANOWA Semlaldehyd
bursztyn łanu

Ryc. 33-11. Metabolizm y-aninomaślanu. a-KA — a-


DEHYDflOGENAZA
SEMIALDEHYDU
BURSZTYNIANOWEGO ketokwasy, a-AA — ^-
aminokwasy, PLP — fosforan
pirydoksalu.
PRZEMIANA AMINOKWASÓW W WYSPECJALIZOWANE PRODUKTY / 397

związkiem pośrednim w powstawaniu zarówno UTWORZONY Z GLUTAMINIANU y-


melańiny ■ w melanocytach, jak i adrenaliny AMINOMAŚLAN ULEGA
w komórkach neuronowych, odmienne enzymy PRZEMIANIE DO SEMIALDEHYDU
przeprowadzają reakcje hydroksylacji w róż- BURSZTYNIANU
nych typach komórkowych. Enzym 3-raonook-
sygenaza tyrozynowa (inaczej: hydroksylaza ty- Cząsteczka y- amin o mas łanu (GABA) po-
rozyny nazwa nic zalecana) tworzy cząsteczkę wstaje w wyniku dekarboksylacji L-glutaminia-
DOPA w komórkach neuronalnych i nadnerczy nu, w reakcji katalizowanej przez enzym zależny
na szlakach wiodących do wyprodukowania ód fosforanu pirydoksalu, dek ar boksy lazę
noradrenaliny (ryc. 33-9). L-glu ta minia nową (ryc. 33-11). Ta dekarbok-
Dekarboksylaza DOPA, enzym zależny od sylaza znajduje się w tkankach ośrodkowego
fosforan u pirydoksal u, wytwarza dopaminę. Ta układu nerwowego, głównie w substancji szarej.
ostatnia ulega dalszej hydroksylacji przez p-mo- Dwie kolejne, mniej ważne, reakcje również
nooksydazę dopaminową (inaczej: p-oksydazę przekształcają putresycynę w y-aminomaślan.
dopaminową — nazwa nie zalecana), enzym Jedna obejmuje deaminację przez fyksydarzę
zależny od miedzi, który wydaje się wykorzys- aminową (oksydazę diaminową — nazwa nie
tywać witaminę C, aby wytworzyć noradrenali- zalecana), druga wykorzystuje N-acetylowane
ne. W rdzeniu nadnerczy N-metylotransferaza produkty pośrednie. Względne znaczenie tych
fenyloetanoloaminowa posługuje się S-adeno- 3 szlaków biosyntezy y-aminomaślanu zmienia
zylometioniną do metylacji pierwszorzędowej się wśród tkanek i wraz ze stadium rozwojo-
aminy noradrenaliny, w celu utworzenia ad- wym. Na przykład arnityna (ryc. 33-5) jest
renaliny (ryc. 33-9). skutecznie przekształcana w y-aminomaślan
Tyrozyna jest równieżjirekursorem hormo- w tkance embrionalnej siatkówki kury oraz
w zakończeniach nerwowych dojrzałego móz-
syny (p. rozdz. 47). gu.
Katabolizm y-aminomaślanu (ryc. 33-11)
obejniuje transaminację katalizowaną przez
WYDALANA KREATYNINA JEST aminotransferazę y-aminoma sianową do se-
ODZWIERCIEDLENIEM MASY mialdebydu bursztynianu. Semialdehyd bursz-
MIĘŚNIOWEJ tynianu może być redukowany do y-hydro-
ksymaślanu w reakcji katalizowanej przez dehy-
Kreatyna występuje w mięśniach, mózgu drogenazę L-mleczanową lub utleniany do pro-
i krwi zarówno jako fosfokreatyna, jak i w sta- duktu pośredniego cyklu cytrynian owego, bur-
nie wolnym. Śladowe ilości kreatyny są również sztynianu, a następnie do CO2 i H2O.
w prawidłowym moczu. Kreatynina, bezwodnik Wraz z anionami innych aminokwasów y-ami-
kreatyny, jest wytwarzana w znacznej mierze nomaśian jest sfabo transportowany przez ko-
w mięśniu w wyniku nieodwracalnego nieen- mórkowe błony plazmatyczne. Stężenia y-ami-
zymatycznego odwodnienia fosfokreatyny (ryc. nomaślan u w moczu zmieniają się bezpośrednio
33-10). Wydalanie dobowe kreatyniny w moczu z jego stężeniami w surowicy. Wprawdzie wada
przez daną osobę jest w znacznym stopniu stałe, biochemiczna nie została sprecyzowana, może
nie zmienia się z clnia na dzień oraz pozostaje być jednak wynikiem upośledzonej transamina-
proporcjonalne do masy mięśni. cji y-aminomaślanu do semialdehydu bursz-
W biosyntezie kreatyny uczestniczą bezpo- tynianu.
średnio 3 aminokwasy, tj. glicyna, arginina
i metionina. Pierwszą reakcją jest tran sam idy na-
cja, tj. przeniesienie grupy amidynowej z ar-
gininy na glicynę z utworzeniem guanidynooc- PIŚMIENNICTWO
tanu (glikocyjaminy). Zachodzi ona w nerce,
a nie w wątrobie ani w mięśniu sercowym. Scriver CR et al (editors): The Metabolic Basis of
Synteza kreatyny kończy się w wątrobie reakcją Inherited Diseasa, 6th ed. McGraw-Hill, I9S9.
metylacji glikocyjaminy przy udziale „aktywnej Tabor CW, Tabor H: Polyamines. Annu Rev Biochem
metioniny" {ryc. 33-10). 19S4;53:749.
3 Porfiryny i barwniki
żółciowe
4
Robert K. Murray, MD, PhD

WPROWADZENIE styczną właściwością porfiryn jest tworzenie


kompleksów z jonami metali, które łączą się
W rozdziale tym omówiono biochemię por- z atomami azotu pierścieni pirolowych. Przy-
firyn i barwników żółciowych. Te 2 zagadnienia kładami są takie żelazo porfiryny, jak hem he-
są ze sobą ściśle powiązane, ponieważ hem jest moglobiny oraz porfiryna zawierająca magnez,
syntetyzowany z porfiryn i żelaza, a produktami tj. chlorofil, barwnik roślin zielonych biorący
jego degradacji są barwniki żółciowe i żelazo. udział w fotosyntezie.
W przyrodzie metaloporfiryny występują
w postaci sprzężonej z białkami, tworząc liczne
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE

Znajomość biochemii porfiryn i hemu stano-


wi podstawę do zrozumienia różnorodnych
HC XH
funkcji hemoprotein w organizmie (udział N
w transporcie tlenu, transporcie elektronów, H
metabolizmie leków itd.). Grupą chorób Plrol
spowodowanych zaburzeniami w biosyntezie
porfiryn są porfirie. Chociaż nie należą one do
powszechnych, spotyka się je u pacjentów der- H
matologów, hepatologów i psychiatrów. Znacz- c
nie bardziej powszechnymi, z klinicznego punk-
tu widzenia, są żółtaczki spowodowane zwięk-
szonym stężeniem bilirubiny w osoczu. Większa .ĆH
zawartość bilirubiny w osoczu, będąca wyni- IV H HN N

kiem zwiększonego wytwarzania lub niewydol- ?HC—C


ności wydalania bilirubiny, jest obserwo- C=CH
wana w przypadku licznych chorób — od
wirusowego zapalenia wątroby do nowotwo- &
rów trzustki.
H H
• t

METALOPORFIRYNY SĄ ZWIĄZKAMI Porfifyna

WAŻNYMI W PRZYRODZIE (C„HltN.)


Ryc. 34-1. Cząsteczka porfiryny Pierścienie ozna-
Porfiryny są związkami cyklicznymi, zbudo- czono cyframi rzymskimi I, II, III, IV, a pozycje
wanymi z 4 pierścieni pirolowych połączonych podstawników w pierścieniach pirolowych cyframi
mostkami metinowymi (ryć 34-1). Charaktery- arabskimi 1. 2, 3, 4, 5, 6, 7, S. Mostki metinowe
(-HC=) określono jako a, 3, y, 6,
PORHRYNY I BARWNIK! ŻÓŁCIOWE / 399

związki odgrywające istotną rolę w procesach otrzymano w postaci krystalicznej. W roślinach


biologicznych. Należą do nich: aktywność katalazy jest bardzo mała, ale podo-
Hemoglobiny- Są to żelazo po rfiryny zwią- bne funkcje pełni enzym żelazo porfiry no
zane z białkiem globiną. Mają zdolność od- wy - peroksydaza.
wracalnego wiązania tlenu. Służą jako środek 2,3 Dioksyyenaza tryptofanowa. En-
transportu tlenu we krwi (p. rozdz. 7). Strukturę zym żelazo porfiry nowy katalizujący utlenianie
hemu przedstawiono na ryc, 7-2. tryptofanu do formy loki nureniny.
Erytrokruoryny. Są to białka żelazoporfi-
rynowe występujące we krwi i w płynach tkan- Naturalne porf iryny zawierają łańcuchy
kowych niektórych bezkręgowców. Funkcja ich boczne podstawione do szkieletu porf i
odpowiada funkcji hemoglobin. nowego
Mioglobiny. Są to białka oddechowe wy- Porfiryny występujące w przyrodzie są związ-
stępujące w komórkach mięśni kręgowców kami, w których 8 atomów wodoru porfiny,
i bezkręgowców. Cząsteczka mioglobiny przy- oznaczonych na ryc. 34-1, jest podstawionych
pomina podjednostkę hemoglobiny. różnymi łańcuchami bocznymi. W celu prostego
Cytochromy. Są to białka biorące udział przedstawienia tych podstawień Fischer zapro-
w transporcie elektronów w reakcjach utle- ponował uproszczony wzór, w którym mostki
niaj ąco-red u kujących. Ważnym przykładem metinowe są pominięte, a każdy pierścień pirolu
jest cytochrom c o masie cząsteczkowej ok. ma postać klamry z zaznaczonymi pozycjami
13 000 i jednym atomie żelaza na cząsteczkę, łańcuchów bocznych numerowanymi jak na
Katalazy. Są to enzymy żelazo porfiry no we ryc. 34-2. Na rycinach 34-2—34-4 przedstawio-
rozkładające nadtlenek wodoru; niektóre z nich no różne porfiryny (A [octan] = — CH2COOH;
P [propionian]= -CH2 -CH2 COOH; M [me-
1 2 tyl] = -CH3; V [winyl] = -CH = CH2).
Przedstawione na ryc. 34-2 ułożenie podstaw-
ników A i P w uroporfirynie jest asymetryczne
(w pierścieniu IV kolejność ułożenia łańcuchów
kwasu octowego i propionowego jest odwróco-
6 5 Ryc. 34-2. P A na), Porfiryny z tym typem asymetrii podstaw-
Uroporfiryna III. A P ników są określone jako porfiryny typu III.
Porfiryny z całkowicie symetrycznym ułoże-
niem podstawników są natomiast określane
jako porfiryny typu L W przyrodzie występują

A P t k___ A
A A
Uroporfiryny wykryto po raz
pierwszy w moczu, ale nie jest to
Jedyne miejsce Ich występowania
P * P

P A P A
Uroporfiryna I Uroporfiryna III

P M P
M
M M
Koproporfiryny po raz pierwszy

[ P
wyizolowano z kału, ale znajdują
sie one także w moczu
i P M
P M
Koproporfiryna III
Koproporfiryna I

Ryc. 34-3. Uroporfiryny i koproporf iryny.


400 / ROZDZIAŁ 34
M V M V

M 1V M M
I

P V (FERRECHELATAZAJ
1 i
P M P M
Protoporfiryna lii (IX) {macierzysta Hem hemu) (grupa prosietyczna
porfiry na dla hemoglabiny)
do protoporfiryny z utworzeniem hemu.
Ryc. 34-4. Przyuczenie
żelaza

porfiryny typu I i Ul, przy czym porfiryny typu X?_4,„CZftsteczki. kondensują liniowo, tworząc
III są znacznie bardziej rozpowszechnione łańcuchowy tetrapirol - hydroksymetylenobi-
i istotne, ponieważ należy do nich hem (ryc. lan. Reakcję katalizuje syntaza u roporfiry no ge-
34-3). nowa I, znana również jako deaminaza por-
Hem i jego bezpośredni prekursor — proto- fobilinogcnowa. Hydroksymetylenobilan ulega
porfiryna IX (ryc. 34-4) są porfirynami typu III samorzutnej cyklizacji do uroporfirynogemi
(tj. grupy metylowe rozmieszczone są asymet- I (lewa strona ryc. 34-6) lub jest przekształcany
rycznie, jak w koproporfirynie typu III). Jed- w uroporfirynogen III pod wpływem syntazy
nakże zalicza sieje czasami do szeregu IX, gdyż uroporfirynogenowej I i kosyntazy uroporfiry-
były oznaczone jako dziewiąte w serii izome- nogenowej III (prawa strona ryc. 34-6). W wa-
rów postulowanych przez Hansa Fishera, pio- runkach fizjologicznych powstaje prawie wy-
niera w dziedzinie badań chemii porfiryn. łącznie izomer uroporfirynogen u typu III, ale
w niektórych porfiriach (omawianych poniżej)
tworzą się również izomery porfiry no genów
UKŁAD PORFIRYNOWY HEMU typu I.
JEST SYNTETYZOWANY W uroporfirynogenach pierścienie pirolowe są
Z SUKCYNYLO-CoA I GLICYNY połączone mostkami metylenowymi (— CH2 —),
które nie tworzą układu sprzężonych wiązań
Syntezę porfiryn w żywych komórkach prze- podwójnych. Dlatego też związki te (jak wszyst-
analizowano na przykładzie hemu, żelazoproto- kie porfirynogeny) są bezbarwne. Porfirynoge-
porfiryny hemoglobiny. Dwoma związkami ny łatwo utleniają się do odpowiednich por-
wyjściowymi są: sukeynylo-CoA, pochodzący firyn. Reakcje utleniania katalizuje światło
z cykiu kwasu cytrynowego zachodzącego w mi- i utworzone porfiryny.
tochondriach i glicyna. Niezbędny jest również Uroporfirynogen III przekształca się w ko-
fosforan pirydokśalu, który „aktywuje" glicy- proporfirynogen III w wyniku dekarbokśylacji
ne. Produktem reakcji kondensacji sukcynylo-- łańcuchów kwasu octowego do grup metylo-
CoA i glicyny jest kwas a-amino-fS-ketoadypi- wych^ Reakcję katalizuje dekarboksylaza jiropor-
nowy, który natychmiast jest dekarboksylowa- firynogenowa, która przekształca również~uro-
nydo kwasu 8-ami no lewul ino wego (ALA) (ryc. porfirynogen I w kopro porfiry no gen I (ryc,
34-5). Etap ten katalizuje syntaza ALA, która 34-7). Koproporfirynogen III wnika do mito-
jest enzymem kontrolującym nasilenie biosyntezy chondriów, gdzie powstaje protoporfirynogen
porfiryn w wątrobie ssaków. Syjiteza^ALA, nT,"a następnie protoporfirynaJII^Wydaje się,
zachodzi w rmtochcndriach, W cy_tozolu, przy że ta przemiana zacfiocIzT w kilku etapach.
udziale syntazy porfobilinogen owej, konden- Znajdująca się w mitochondriach oksydaza ko-
sują 2 cząsteczki ALA, tworząc porfobilinogen proporfirynogenowa katalizuje dekarboksylację
(PBG) i 2 cząsteczki wody (ryc. 34-5). Syntaza i utlenianie 2 łańcuchów kwasu propionowego
porfobilinogen owa jest enzymem zawierającym z utworzeniem protoporfirynogęnu. Substra-
cynk, a hamuje ją ołów. tem dla tego enzymu jest wyłącznie kopropor-
Kondensacja 4 cząsteczek PBG prowadzi do firynogen typu III, co mogłoby tłumaczyć brak
utworzenia tetrapirolu, tj. porfiryny (ryc. 34-6). naturalnego występowania p roto porfiryny
PORFIRYNY I BARWNIKI ŻÓŁCIOWE / 401

COO COOH
SYNTAZA H SYNTAZA
Sukcynylo-CoA 5-AMINOLE- ^AMINOLE-
(„aktywny"
bursztyn tan)
WULIMANOWA
CoA-SH
U WULINiANOWA
CH,
1
Fosforan
C=O
CH,
H-C-l
CO,
c=o
-♦-H-C-NH,
f plrydoksalu
H
Glicyna
i a-Ami n o-0-ketoadyp In lan
a-Aminolewulinlan (ALA)
JH-
COOH
I CHj CH J

C=O
; S-CoA
+
i.
--
C~NH,
COOH

COOH COOH i C
CH, t
CH, OOH
COOH
J_ CH,
SYNTAZA ĆH*
CH, P0RF08ILIN0-
GENOWA CH,
ŃH,
NH ć
---
C
I
CH
NH,

2 cząsteczKI j- Porto bili nogen


arnlnolewullnlanu (prekursor plrolu)

Ryc. 34-5. Biosynteza porfobilinogenu. Syntaza 8-aminolewulinianowa znajduje się w mitochondriach,


podczas gdy syntaza porfobilinogenowa w cytozolu.

typu I. Utlenianie protoporfirynogenu do pro- ssaków, z wyjątkiem dojrzałych erytrocytów,


toporfiryny katalizuje inny enzym mitochond- które nie zawierają mitochondriów.
rialny — oksydaza protoporfirynogenowa. Opisane powyżej porfirynogeny są bezbarwne
W wątrobie ssaków warunkiem przekształcenia i, w porównaniu z odpowiadającymi im
koproporfirynogenu w protoporfirynę jest obe- barwnymi porfirynami, zawierają 6 dodatko-
cność tlenu cząsteczkowego. wych atomów wodoru. Wiadomo obecnie,
że te zredukowane porfiryny (porfirynogeny),
Tworzenie hemu polega na wbudowaniu Fe
do protoporfiryny
Końcowy.eLąp syntezy_hemu,p.olega-na wbu-
dowaniu jonu żelazawego do protoporfiryny
w reakcji katalizowanej przez syntazę hemową,
czyli fcrrechelatazę, umiejscowioną w mito-
cbondriach (ryc. 34-4).
Zestawienie etapów biosyntezy pochodnych
porfiryny z PBG przedstawiono na ryc. 34-8.
Biosynteza hemu zachodzi w większości tkanek
a nie odpowiadające im porfiryny, są związka- nie przez cząsteczkę aporepresora, dzialajako_
mi pośrednimi w biosyntezie protoporfiryn i he- ujemny regulator; . . gromadzenia sfę syntazy
mu. ALA. Mechanizm represji i derepresji przed-
stawiono schematycznie na ryc. 34-9. Możliwe,
Kluczowym enzymem regulującym że na tym etapie ma miejsce również hamowanie
biosyntezę hemu jest syntaza ALA na zasadzie sprzężenia zwrotnego, lecz główny
Reakcją ograniczającą syntezę hemu jest wpływ regulujący hemu polega na tym, że
kondensacja sukcynylo-CoA i glicyny 2 utwo- sz^bkość^agromadząnia się syntazy ALA zna-
rzeniem ALA, katalizowana przez syntazę kwa- cznie się zwiększa w nieobecności hemu, a male-
su 5-aminolewulinowego (syntaza ALA) (ryc, je w jego obecności. Syntazę ALA Z wątroby
34-5). Syntaza ALA jest enzymem podlegają- ssaków charakteryzuje szybki obrót metaboli-
cym regulacji. Uważa się, że hem, przypuszczal- czny (okres póltrwania wynosi ok. 1 h) właściwy
26 - Biochemia
A cząsteczki
porfociiinogenu

4NH, SYNTAZA
UROPORFI-
RYNOGENOW
A

Hyd roksy metylen o b ila

SYNTA2A UR0POR-
SAMORZUTN FIRYNOGENOWA I
A KOSYNTAZA
UROPORFIRYNO-
GENOWA lll

n (łańcuchowy
tetrapirol)
Uroporflrynagan Uroporflrynogen
typu i typu II!
Ryc. 34-6. Przekształcenie porfobilinogenu w uroporfirynogeny.


A W k------,P
l—
r
1
4CO3

IV
■L II
M

u
mIV ni p
P i—, A lll

|DEKARBOKSYLAZA |
Uroporfirynogen I Ko pro porfiry nogen I

TT
UROPORFIRYUOGENOWA

M M
iv
P
IM 4COj

A
Uroporflrynogen lll Koproporfirynogen
lll

Ryc. 34-7. Dekarboksylacja uroporfirynogenów do koproporfirynogenów w cytozolu. A — octan,


M — metyl, P — propionian.
PORFIRYNy I BARWNIKI ŻÓŁCIOWE / 403

Porto bil ino gen


SYNTAZA
UROPORFłRYNDGENOWA I
Hyd ro ksymety len obi! an Światło
KOSYNTAZA
UROPORFIRYNOGENOWA II!

SYNTAZA ■-»„ SAMORZUTNIE


UHOPORFIRYNOGENOWA I s
\
6H Uroporftryn
Uroporfirynogen I
a
Uroporfiryna -o- 1
Umpoffirynogen
Światło
DEKARBOKSYLAZAURO
6H PO RFIR YNO GEN OWA
4CO5

K op ro p o r f iiy na - ^- ^ — K o pr o p o r f i ry n o ge n Koproporfirynogen -----^ » Koproparflryna


IM Światło
I Światłe |

OKSYDAZA
KOPROPORFiRYNOGENOWA

Protoporfirynogen III

Lub światło In vltro


OKSYDAZA
PROTOPORFIRYNOGENOWA

Protoporfiryna I

FERRECHELATAZA Fe!

Hem

Ryc. 34-8. Eiapy biosyntezy pochodnych porfiryny z porfobilinogenu.

dla enzymów katalizujących reakcje ogranicza- pleksów chelatowych działa synergicznie na


jące tempo przemian. indukcję syntazy ALA w wątrobie, a steroidy
Wiele ksenobiotyków (p. rozdz. 60) powodu- ułatwiają derepresję syntazy ALA wywołaną in
je znaczne zwiększenie stężenia syntazy ALA vivo lekami. Podanie hematyny zapobiega nato-
w wątrobie człowieka. Większość tych związ- miast derepresji syntazy ALA, jak również
ków jest metabolizowana w wątrobie przy innych hemoprotein w wątrobie, wywołanej in
udziale swoistej hemoproteiny, tj. cytochromu vivo lekami.
P-450. Metabolizm ksenobiotyków pociąga za Znaczenie niektórych z tych mechanizmów
sobą zwiększone wykorzystanie hemu przez regulacyjnych omówiono w części poświęconej
cytochrom P-450, powodując zmniejszenie we- chorobom sklasyfikowanym jako porfirie.
wnątrzkomórkowego stężenia hemu, co z kolei
wpływa na derepresję syntazy ALA i przy-
spieszenie syntezy hemu zgodnie z zapotrzebo-
waniem komórki.
Indukcja syntazy ALA w wątrobie zależy od
wielu innych czynników. Glukoza zapobiega
indukcji syntazy ALA, żelazo w postaci kom-
404 / ROZD2IAŁ 34

Hemoproteiny PORFIRYNY SĄ BARWNE


11
ł FLUORYZUJĄ

Białka Porfirynogeny są bezbarwne, podczas gdy


Hem-------------
porfiryny są barwne, W badaniach porfiryn i ich
. presor
pochodnych duże znaczenie mają charakterys-
tyczne widma pochłaniania zarówno w świetle
FEHRECHELATAZA widzialnym, jak i nadfioletowym. Przykładem
a. może być krzywa absorpcji roztworu porfiryny
w 5% kwasie solnym (ryc. 34-10). Na szczegól-
Protoportlryna It! ną uwagę zasługuje wyraźne pochłanianie w pa-
OKSYDAZA PROTOPOfr
śmie o długości ok. 400 nm, charaktery styczne
7. FIRYNOGENOWA dla pierścienia porfirynowego niezależnie od
rodzaju łańcuchów bocznych porfiryn. To pas-
Protoporf rynogen |]|
mo pochłaniania jest określone mianem pasma
Soreta od nazwiska jego odkrywcy.
OKSYDAZA r.OPROPOR-6
FIRYNOGENOWA Porfiryny rozpuszczone w mocnych kwasach
nieorganicznych lub rozpuszczalnikach organi-
Kaproporfitynoflen III cznych i naświetlone światłem UV wykazują
silną czerwoną fluorescencję. Jest ona tak chara-
DEKARBOKSYLAZA URO- kterystyczna, że jest często wykorzystywana do
Is PORFIRYNOGENOWA
wykrywania małych ilości wolnych porfiryn.
Uroporfirynogen Uli Absorpcja i fiuorescencja porfiryn są spowodo-
wane obecnością wiązań podwójnych. Jak już
KOSYNTAZA imDPORFl-, wspomniano, redukcja (w wyniku przyłączenia
RYNOGENOWA III wodoru) mostków metinowych (—HC=) do
metylenowych (— CH2 —) prowadzi do powsta-
Hyctraksymetylanobi la n
nia bezbarwnych związków zwanych porfiryno-
SYNTAZA UROPORFI-a genami.
RYNOGENOWA I
Porfiryny i ich prekursory wykrywa stę
Porfobilmogen za pomocą spektrofotometrii
Wykrywanie obecności koproporfiryn i uro-
SYNTAZA PORFO-
2 BILINOGENOWA
porfiryn jest istotne z klinicznego punktu widze-
nia, gdyż związki te są wydalane w zwięk-
ALA szonych ilościach w przypadku porfirii. Obecne
w moczu i kale związki można rozdzielić za
SYNTAZA ALA pomocą ekstrakcji odpowiednią mieszaniną
rozpuszczalników, a następnie zidentyfikować
Sukcynylo-CoA + Glteyna

Ryc.34-9. Metabolity pośrednie, enzymy i regula-


Ą /
cja syntezy hemu. Numeracja enzymów zgodna \
z numeracją w tab, 34-1. Brak enzymów 2-8
powoduje porfirie. Regulacja syntezy hemu od- 3 /
bywa się na poziomie symazy ALA za pomocą

"
mechanizmu represja-de represja przez łiem i jego
hipotetyczny aporepresor. Linie przerywane wska- f \ A
J
V
zują negatywną (—) regulację przez represję. 1
\ /
^ s
Ryc. 34-10. Widmo absorpcji hematoporfiryny
300 400 500 600 700
(0,01% roztwór w 5% HCt)
Długość fali (nm)
PORFIRYNY I BARWNIKI ŻÓŁCIOWE / 405

i oznaczyć ilościowo metodami spektrofotomet- litów występujących za blokiem enzymatycz-


rycznymf. nym.
Stosując odpowiednie testy kolorymetryczne Jeśli wada metaboliczna dotyczy początko-
można również oznaczyć w moczu ALA i PBG. wych etapów biosyntezy hemu, tj. poprzedzają-
cych tworzenie porfiry no genów (np. enzymu 3 na
ryc. 34-9, porfiria ostra przerywana) następuje
PORFIRIE SĄ CHOROBAMI nagromadzenie ALA i PBG w tkankach i pły-
GENETYCZNYMI ZWIĄZANYMI Z nach ustrojowych (ryc. 34-11). Zarówno każdy
METABOLIZMEM HEMU z tych związków, jak i oba razem oddziałują
toksycznie na nerwy brzuszne i ośrodkowy
Porfiife.należa. do grupy chorób wrodzonych układ nerwowy, powodując bóle brzucha i ob-
związanych zjabujrzejjiamilnetarjolizmu hemu, jawy neuropsychiczne charakterystyczne dla te-
wynikających z mutacji genów odpowiedzial- go typu porfirii. Biochemicznym podłożem tych
nych za syntezę enzymów uczestniczących objawów jest prawdopodobnie hamujący
w biosyntezie hemu. Chociaż nie występują one wpływ ALA na aktywność ATPazy w tkance
powszechnie, należy je brać pod uwagę, a szcze- nerwowej i (lub) wychwytywanie ALA przez
gólnie w pewnych okolicznościach (np. w diag- mózg, powodujące w bliżej nie wyjaśniony
nostyce różnicowej ostrego brzucha lub różno- sposób porażenie przewodnictwa.
rodnych zaburzeń o charakterze neuropsychicz- Blok enzymatyczny występujący w później-
nym), aby uniknąć niewłaściwego postępowa- szych etapach szlaku powoduje nagromadzenie
nia z chorymi. Przypuszcza się, że król Jer2y III porfirynogenów określonych na ryc. 34-9
chorował na porfirię mieszaną, która mogła być i 34-1!. Produkty ich utlenienia, czyli odpowie-
przyczyną jego okresowych odosobnień na za- dnie porfiryny, powodują nadwrażliwość skóry
mku Windsor i pewnych jego poglądów odnoś- na światło widzialne o długości fali ok. 400 nm.
nie do amerykańskich kolonistów. Także nad- Porfiryny eksponowane na światło o tej długo-
wrażliwość skóry na światło (powodująca ak- ści fali przechodzą w stan wzbudzenia i reagują
tywność nocną) i ciężkie zniekształcenia wy- z tlenem cząsteczkowym, wytwarzając rodniko-
stępujące u niektórych ofiar wrodzonej porfirii we formy tlenu, które uszkadzają lizosomy
erytropoetycznej sugerowały, że osoby te mogły i inne organelle komórkowe. Uwolnione en-
być prototypami wilkołaków. zymy powodują zmiany w skórze, aż do po-
wstawania blizn.
Biochemia tkwi u podstaw przyczyn, Innym kryterium klasyfikacji porfirii może być
rozpoznawania i leczenia porfirii rodzaj tkanki lub komórki, w których występują
Biorąc pod uwagę zmniejszenie aktywności nieprawidłowości metaboliczne. Są to przede
każdego z enzymów 3--8 na ryc. 34-9 (p. tab. wszystkim tkanki i komórki szczególnie aktyw-
34-1) wyróżnia się 6 typów porfirii. Oznaczenie ne w syntezie hemu, takie jak szpik kostny
aktywności 1 lub kilku z tych enzymów w od- syntetyzujący znaczne ilości hemoglobiny w cią-
powiednim materiale (np. erytrocytach) jest gu doby oraz wątroba bardzo aktywnie syn-
podstawą diagnostyki porfirii. Dotychczas nie tetyzująca cytochrom P-450. Zgodnie z tą klasy-
stwierdzono przypadków z małą aktywnością fikacją wyróżnia się porfirię eryrropoetyczne,
enzymu 1 (syntaza ALA), a zmniejszenie aktyw- wątrobowe oraz erytropoeryczno-wąrrobowe
ności enzymu 2 (syntaza porfobilinogenowa) (postacie mieszane). Typy porfirii należące do
jest zjawiskiem obserwowanym bardzo rzadko. każdej z tych klas przedstawiono w tab. 34-1.
Porfirię dziedziczy się autosomalnie dominu- Przyczyny ujawniania się w przypadku okreś-
jąco, z wyjątkiem wrodzonej porfirii erytropoe- lonej porfirii zaburzeń metabolicznych, głównie
tyc2nej, którą dziedziczy się w sposób recesyw- w jednym typie tkanek, nie są do końca wyjaś-
ny. Nieprawidłowości w genach odpowiedzial- nione. Przypuszcza się, że wynika to z różnej
nych za syntezę enzymów biorących udział aktywności enzymów syntezy hemu w różnych
w biosyntezie hemu określa się technikami tkankach i komórkach.
rekombinacji DNA. Jak już wspomniano, syntaza ALA jest klu-
Podobnie, jak w przypadku większości cho- czowym enzymem regulującym szlak biosyn-
rób wrodzonych, kliniczne objawy porfirii są tezy hemu. Chociaż enzym ten nie jest bezpo-
wynikiem nagromadzenia metabolitów poprze- średnią przyczyną 6 omawianych typów por-
dzających blok enzymatyczny lub braku metabo- firii, jego regulacja stanowi podstawę zrozumie-
406 / ROZDZIAŁ 34

Tabela 34-1. Główne objawy porfirii


■Wada enzymatyczna Porfiria Wyniki testów
typ i (klasa) objawy kliniczne laboratoryjnych
3. Syntaza uroporfiryno- Porfiria ostra prze- Bóle brzucha PBG w moczu +
genowa 1 rywana (wątrobowa) Zaburzenia neuropsy- Uroporfiryna w moczu
chiczne Brak +
nadwrażliwości skóry
na światfo
4. Kosyntaza uropor- Wrodzona porfiria Nadwrażliwość skóry Uroporfiryna w moczu
firynogenow3 IM erytropoetyczna na światło + PBG w moczu
(erytropoetyczna)
5. Dekarboksylaza uro- Porfiria skórna późna Nadwrażliwość skóry Uroporfiryna w moczu
porfirynogenowa (wątrobowa) na światło + PBG w moczu

6, Oksydaza kopropor- Koproporfiria wro- Nadwrażliwość skóry PBG w moczu +


firynogenowa dzona (wątrobowa) na światło Bóle Uroporfiryna w moczu
brzucha Zaburzenia + Koproporfiryna w kale
neuropsy-chiczne +

7. Oksydaza protopor- Porfiria mieszana Nadwrażliwość skóry PBG w moczu +


firynogenowa (wątrobowa) na światło Bóle Uroporfiryna w moczu
brzucha Zaburzenia + P rato porfiry na w kale
neuropsy-chiczne +

8. Ferrechelataza Protoporfiria erytro- Nadwrażliwość skóry P rato porfiry na w kale


poetyczna (erytropo- na światło + P rato porfiry na w
etyczno-wątrobowa) erytrocytach +

Tabela zawiera wyniki badań biochemicznych typowych dla ostrych stanów porfirii. W okresie utajenia
wyniki niektórych oznaczeń mogą być prawidłowe.
* Numeracja enzymów odpowiada numeracji na ryc. 34-9.

Mutacja W DMA

Nieprawidłowoścl w obrębie
enzymńw syntezy hemu

Nagromadzanie ALA oraz RBG I Nagromadzenie


(lub) zmniejszenie stężenia hemu porfirynogenow w
w komórkach i płynach skórze
ustrojowych i tkankach

Zaburzenia neuropaycniozne Samorzutne utienianie


porfirynogenow do porfiryrr

Nadwrażliwaścskorynaiwiatło

Ryc. 34-11. Biochemiczne podstawy głównych objawów klinicznych porfiru


PORFIRYNY I BARWNIKI ŻÓŁCIOWE / 407

nia tych chorób. Syntaza ALA ulega zarówno iizuje ok. 6 g hemoglobiny. C_zejć_ białkowa
indukcji,'jak i represji, a jej aktywność w pew- —jilobina — może być ponownie wykorzystana
nych warunkach może się znacznie zwiększyć jako taka lub w formie jej składowych amino-
(aż do 50 razy). Wiele leków (np. barbiturany, kwasów, a żeUzo_hęm.Qwe jest włączane w ogól-
gryzeofulwina) indukuje syntaze ALA. Mecha- na pule żelaza w organizmie, również w celu
nizm tej indukcji w większości przypadków ponownego wykorzystania. Natomiast pozba-
polega na indukcji cytochromu P-450 (p. rozdz. wiona żelaza cześć porfirynowa hemu jest de-
60), a zwiększone zapotrzebowanie na hem gradowana, głównie w komórkach siateczko-
powoduje derepresję (indukcję) syntazy ALA. wo-śródbłonkowych wątroby, śledziony i szpi-
U chorych z porfirią zwiększenie aktywności ku kostnego.
syntazy ALA prowadzi do zwiększenia stężenia Katabolizm hemu, pochodzącego ze wszyst-
potencjalnie szkodliwych prekursorów hemu kich hemoprotein, jzachodzi we frakcji raikro-
poprzedzających blok metaboliczny. Przyjmo- somalnej komórek siateczkowo-śródbłon-
wanie leków, które indukują cytoehrom P-450 kowych przez złożony układ enzymatyczny,
(induktory mik roso mai ne), może więc wywołać określany mianem oksygenazy hemowej. Dzia-
napad porfirii. łanie oksygenazy hemowej poprzedza zwykle %/■

Podstawą rozpoznania swoistej postaci por- utlenienie żelaza w hemie do formy żelazowej l
firii są; wywiad dotyczący samego chorego i wy- z utworzeniem heminy oraz luźne połączenie
wiad rodzinny, badania przedmiotowe chorego z"albuminą do methemalbuminy. Oksygenaza
i odpowiednie testy laboratoryjne. Główne dane, Uemawa jest indukowana pod wpływem sub-
dotyczące 6 postaci porfirii, przedstawiono suatu i jest sprzężona z mi krosom alnym łań-
w tab. 34-1. Zatrucie ołowiem może również cuchem przenoszenia elektronów. Jak przed-
wpływać na metabolizm hemu w wyniku wiąza- stawiono na ryc. 34-12, w obecności NADPH
nia ołowiu z grupami SH takich enzymów, jak hemina ulega redukcji, po czym — również przy
ferrechelataza czy syntaza porfobilinogenowa. udziale NADPH — do wiązania a-metinowego
Powoduje to zwiększenie zawartości protopor- między I i II pierścieniem pirolowym porfiryny
firyny w erytrocytach oraz ALA i kopropor- przyłącza się grupa hydroksylowa, a jon żelaza-
firyny w moczu. wy jest ponownie utleniany do jonu żelazowego.
Należy mieć nadzieję, że w przyszłości moż- W konsekwencji w obecności tlenu uwalnia się
liwe będzie leczenie porfirii na poziomie genu. jon żelazowy i odłącza się tlenek węgla, a w wyni-
Tymczasem leczenie ma charakter objawowy. ku rozerwania pierścienia tetrapirolowego po-
Chorzy powinni unikać środków znieczulają- wstaje równomolarna ilość biliwerdyny lX-a.
cych oraz leków, w tym również alkoholu, które Hem pełni w tej reakcji funkcję katalizatora.
indukują cytochrom P-450. Przyjmowanie du- U ptaków i płazów zielona biliwerdyna IX-tx
żych ilości pokarmu bogatego w węglowodany wydala się; u_ ssaków reduktaza bili werdy nowa
(obciążenie glukozą) lub podawanie hematyny ^Hjjki^ip mostek m et ino w. y .miedzy pierścienia-
(wodorotlenek hemu) może powodować repre- mi pirolowymi III i IVdo grupy metylenowej,
sję syntazy ALA, a tym samym zmniejszać tworząc bilirubinę IX ^- barwnik żółty (ryc.
tworzenie szkodliwych prekursorów hemu. 34-12).
W przypadku chorych z wrażliwością skóry na Ocenia się, że 1 g hemoglobiny dostarcza 59,9
światło korzystne jest stosowanie {3-karotenu; jrniol ( = 35 mg) bilirubiny. Dobowe wytwarza-
związek ten zmniejsza wytwarzanie wolnych nie bilirubiny u człowieka wynosi ok. 427,5
rodników, zmniejszając tym samym nadwraż- —598,5 urnol < = 250—350 mg).
liwość skóry na światło. Pomocne mogą być Chemiczne przekształcenie hemu do bilirubi-
również ekrany słoneczne eliminujące zakres ny przez komórki siateczkowo-śródbłonkowe
światła widzialnego. można obserwować in vivo na przykładzie
krwiaka, w którym purpurowa barwa hemu
przechodzi powoli w żółte zabarwienie bilirubi-
PRODUKTEM KATABOLIZMU ny.
HEMU JEST BILIRUBINA Dalszy metabolizm bilirubiny zachodzi głów-
nie w wątrobie. Można w nim wyróżnić 3 proce-
U dorosłego człowieka fizjologicznie w ciągu sy: 1) wychwytywanie bilirubiny przez komórki
godziny rozpada się 1—2xlO9 erytrocytów. miąższowe wątroby, 2) sprzęganie bilirubiny
W ciągu dnia osoba o masie ciała 70 kg metabo- w siateczce śródplazmatycznej gładkiej i 3)
408 / ROZDZIAŁ 34

Hen-

HN

i
l Hemina
t
HN
-N
| H
/= p
p
p^
11 rf

p
n r? Vi
HN

■NADP
i
H -t Bilirubina IX-
a
I HN NADP-
-NADP

^J
NADPH
-^

n HŃ H
V

■NADPH

NADP \ HNm
Fea+ (ponownie wykorzystywany) \ =
I i CO (wydychany) /
J_i___
— r
i r ■-
Ny

m Biliwerdyna IX —a

Bvc. 34-12, Schemat mikrosomalnego układu oksygertazy hemowej


(zmodyfikowany wg Schmida R., McDonougha A. F. w: The Porphyrins. Dolphin D. [red.]. Academic
Press, 1978).

wydalanie sprzężonej bilirubiny w żółci. Każdy ml osocza ok. 427,5 umol( = 250 mg) bilirubiny
z tych procesów będzie rozpatrywany oddziel- wiąże się silnie z albuminą w miejscu jej dużego
nie. powinowactwa do bilirubiny. Nadmiar bilrrubi-
ny wiąże się tylko luźno i tym samym łatwo
Bilirubina jest wychwytywana ulega odłączeniu i dyfuzji do tkanek. Niektóre
przez wątrobę związki, takie jak antybiotyki i leki,
SJaifeo~tozpti szczał na w osoczu i wodzie biliru- współzawodniczą z bilirubiną o miejsce o du-
bina wiąże się z białkami osocza, a głównie żym powinowactwie w albuminie. Związki te
z albuminą. Każda cząsteczka albuminy ma mogą zatem wypierać bilirubinę z połączenia
1 miejsce o dużym i 1 miejsce o małym powino- z albuminą, odgrywając dużą rolę klinicz-
wactwie do bilirubiny. W przeliczeniu na 1000 ną.
PORFIRYNY I BARWNIKI ŻÓŁCIOWE / 409

W^ wątrobie bilirubina odłącza się od al- Tworzenie diglukuronidu bilirubiny przebie-


buminy ,i przy udziale nieswoistego układu^' ga w pobliżu bieguna żółciowego hepatocytu
przenośnikowego przenika przez biegun naczy- (otaczającego kanalik żółciowy) przy udziale
niowy hepalocytu do wnętrza komórki. Ten UDPglukuronozylotransferazy lub enzymu ka-
układ ułatwiający transport charakteryzuje się talizującego przekształcenie 2 cząsteczek mono-
dużą wydajnością i nawet w warunkach patolo- glukuronidu bilirubiny w 1 cząsteczkę digluku-
gicznych nie ogranicza szybkości i przemian ronidu bilirubiny i 1 cząsteczkę niesprzężonej
bilirubiny. bilirubiny (ryc. 34-14). Dalszą charakterystykę
Ponieważ układ ułatwiający transport umoż- układu sprzęgania bilirubiny przedstawiono
liwia utrzymanie równowagi bilirubiny po obu w czcści poświęconej wrodzonym zaburzeniom
stronach bieguna naczyniowego hepatocytu, sprzęgania bilirubiny.
bilans wychwytywania bilirubiny zależy od jej Aktywność UDPglukuronozylotransferazy
usuwania w wyniku dalszych etapów szlaku jest indukowana przez wiele stosowanych w kli-
metabolicznego. nice leków jak fenobarbital.

Sprzęganie bilirubiny Bilirubina wydziela się do


zachodzi w wątrobie żółci
w \y^{rnhif w wyniku przyłączenia grup Wydzielanie sprzężonej bilirubiny do żółci
polarnych, bilirubina .przekształcą się w postać przebiega wbrew gradientowi stężeń na zasadzie
rri7pns7r;7tiir^] w \yp/ł-rig i '"jfdziela się do żółci. transportu aktywnego, który prawdopodobnie
rozpuszczalności w wodzie, spełnia funkcję regulującą dla całego metaboliz-
czyli zwiększenia polarności bilirubiny, dgko- mu bilirubiny w wątrobie. Transport sprzężonej
nuje się w wyniku sprzęgania i przebiega, przy- bilirubiny do żółci jest indukowany przez te
najmniej początkowo, w siateczce śródplazma- same leki, które indukują proces sprzęgania
f. F r 7 V udziale swoistycn enzy- bilirubiny. Układy sprzęgania i wydzielania
_ y j g E J . F y y bilirubiny stanowią więc skoordynowaną jed-
mów. U ssaków większość bilirubiny wydala się nostkę funkcjonalną.
dp żółci w postaci diglukur""idn h^nNny (ryc. W warunkach fizjologicznych praktycznie
34-13)! Tworzenie' pośredniego monoglukuro- cala (> 97%) bilirubina wydzielana do żółci jest
nidir bilirubiny jest katalizowane przez urydy- w postaci sprzężonej. Znaczne ilości bilirubiny
nodifosfoglukuronozylotransferazę (U DPglu- niesprzężonej w żółci można znaleźć jedynie po
kuronozylotransferazę), enzym występujący fototerapii.
w siateczce śródplazmatycznej gładkiej w praw- Wątroba dysponuje wieloma układami wy-
dopodobnie więcej niż jednej postaci. Reakcję dzielającymi do żółci produkty metabolizmu
przedstawiono na ryc. 34-14. Zachodzi ona związków występujących naturalnie oraz pre-
przede wszystkim w wątrobie, ale także w ner- paratów farmaceutycznych. Niektóre z nich są
kach i błonie śluzowej jelita. Nieprawidłowe wspólne z układem wydzialającym diglukuro-
stężenie sprzężonej bilirubiny w surowicy czło- nid bilirubiny, podczas gdy inne działają nieza-
wieka jest głównie związane z obecnością mono- leżnie.
glukuronidów.

M o
-OOC<CHjOLC-O-C C-0 -C|
CH;O)4CO
O-

M
H H

Ryc. 34-13. Struktura digiukuronidu bilirubiny (bilirubina sprzężona, bezpośrednia). Kwas glukurono-
wy wiąże się estrowo z 2 resztami kwasu propionowego, tworząc acyloglukuronid.
41 0 / R O ZD ZIA Ł 3 4

UDP-glukoza. DEHYDflOGENAZA
LIDPl to
■♦■ Kwas UDP-glukuronowy

2NAD ł 2NADH +2H ł

UOP-GLUKURONOZYLO-
Kwas UDP-glukuronowy TflANSFERAZA Monog I uku ro ni d bilirubiny
Bilirubina
UDP

UDP-GLUKURONOZYLO
TRANSFERAZA Dlglukuronid bilirubiny
Kwas UD P-glu kuro nawy
+ GLUKURONOZYLO UDP
Monoglukuronid bilirubiny TRANSFERAZA
2 cząsteczki monogiukurortWu GLUKURON1DU
bilirubiny Oiglukuronid bilirubiny
BILIRUBINY
+
Bilirubina

Ryc. 34-14. Sprzężenie bilirubiny z kwasem glukuronowym. Donor gtukuronianu, kwas UDP-gfukuro-
nowy, tworzy się z UOP-glukozy

Sprzężona bilirubina jest redukowana kach nieprawidłowych, zwłaszcza przy wytwa-


do urobilinogenu przez bakterie rzaniu nadmiernej ilości barwników żółcio.wych
jelitowe Jub w przypadku choroby wątroby upośledzają-
W miarę, jak sprzężona bilirubina dociera do cej krążenie jęli to wo-watro bo we, następuje wy-
jelita krętego i jelita grubego, swoiste enzymy dalanie urobilinogenu również z moczem.
bakteryjne (p-glukuronidazy) usuwają kwas glu- W warunkach fizjologicznych większość bez-
kuronowy, a flora bakteryjna kału redukuje barwnych urobilinogenów. powstałych w ókręż-
barwnik do bezbarwnych związków tetrapiro- nicy pod wpływem flory bakteryjnej występują-
lowych, zwanych urobilinogenami (ryc. 34-15). cej w kale, utlenia się do urobilin (związków
W jelicie kretyni oraz w jelicie grubym pewna barwnych) i wydala z kalem (ryc. 34-15). Utle-
część urobilinogenów wchłania się i ponownie nianie pozostałych urobilinogenów powoduje
wydala z wątroby, stanowiąc krążenie jelitowo-- ciemnienie kału na powietrzu.
wątrobowe barwników żółciowych. W warun-
M
H,C
N OH M M

NH HN
H \=\

CHj

P
Sterkobllinogen
(L-u robi lin ogan)

Ryc. 34-15. Struktura niektórych barwników żółciowych.


PORFIRYNY I BARWNIKI ŻÓŁCIOWE / 411

HIPERBILIRUBINEMIA WYWOŁUJE reakcja z odczynnikiem diazowym wymaga


ŻÓŁTACZKĘ obecności metanolu. W wątrobie bilirubina
wolna łączy się z kwasem glukuronowym i w po-
Zwiększenie stężenia bilirubiny we krwi po- staci sprzężonej, jako glukuronid bilirubiny,
wyżej 17 umol/1 (=1 mg/dl) nazywamy hiper- wydziela się do żółci. Bilirubina sprzężona, jako
bilirubinemią. Hiperbilirubinemia może być rozpuszczalna w wodzie, reaguje bezpośrednio
wynikiem wytwarzania większej ilości bilirubiny z odczynnikiem diazowym, a więc „bilirubina
niż wydala zdrowa wątroba lub też skutkiem bezpośrednia" Van den Bergha odpowiada bili-
niewydolności uszkodzonej wątroby do wydala- rubinie sprzężonej (glukuronid bilirubiny).
nia bilirubiny powstającej w ilościach prawid- W zależności od typu bilirubiny występującej
łowych. Przyczyną liiperbilirubinemii, jeśli nie w osoczu, tj. bilirubiny niesprzężonej lub biliru-
stwierdza się uszkodzenia wątroby, może być biny sprzężonej, hiperbilirubinemie można
również zaczopowanie przewodów żółciowych sklasyfikować odpowiednio jako hiperbilirubi-
wątroby, uniemożliwiające wydalanie żółci. We nemie retencyjną (miąższową) oraz hiperbilirubi-
wszystkich tych przypadkach bilirubina groma- nemie zwrotną (zastoinową), w której następuje
dzi się we krwi i po przekroczeniu pewnego wtórne wchłanianie się barwnika do krwi.
stężenia dyfunduje do tkanek, powodując ich Tylko bilirubina niesprzężona może przenikać
zażółcenie. Zjawisko to określa się mianem pr/c/ barierę krew-mózg do ośrodkowego ukła-
żółtaczki. du nerwowego; a zatem encefalopatia spowodo-
Oznaczenie stężenia bilirubiny w surowicy wana hiperbilirubinemia (kemicterus) może
ma ogromne znaczenie w badaniach klinicznych wystąpić wyłącznie w przypadku retencji biliru-
żółtaczek. Van den Bergh jako pierwszy wpro- biny, czyli niesprzężonej hiperbilirubinemii. Tyl-
wadził metodę ilościowego pomiaru zawartości ko sprzężona bilirubina może pojawić się w mo-
bilirubiny w surowicy, wykorzystując test Ehr- czu. Zgodnie z tym żółtaczka z obecnością
licha na bilirubinę w moczu. Test Fhrlicha barwników żółciowych w moczu występuje tylko
polega na reakcji diazowanego kwasu sulfanilo- w przypadku hiperbilirubinemii sprzężonej
wego (odczynnik diazowy Ehrlicha) i bilirubiny (zwrotnej), a. żółtaczka bez barwników żółcio-
z utworzeniem czerwono-purpurowego związ- wych w moczu w przypadku nadmiaru bilirubi-
ku arowego. W oryginalnej metodzie Ehrlicha ny niesprzężonej.
do rozpuszczenia zarówno bilirubiny, jak i od-
czynnika diazowego wykorzystywano metanol. Hiperbilirubinemia niesprzężona
Przypadkowe pominięcie przez Van den Bergha Ze względu na dużą wydajność metabolizo-
metanolu podczas oznaczania barwników żół- wania bilirubiny w wątrobie, nawet w przypad-
ciowych w żółci doprowadziło do wykrycia, że ku znacznej hemolizy, hiperbilirubinemia nie-
reakcja barwna zachodzi „bezpośrednio". Po- sprzężona jest zazwyczaj niewielka < 68,4
stać bilirubiny reagującą w nieobecności meta- umol/1 (= <4 mg/dl). Jednakże upośledzenie
nolu określono jako „bezpośrednią". Następnie metabolizowania bilirubiny, na skutek wady
stwierdzono, że taka sama reakcja zachodzi nabytej bądź wrodzonej nieprawidłowości, mo-
także w surowicy chorych z żółtaczką mechani- że spowodować wystąpienie hiperbilirubinemii.
czną. Niemniej dodawanie metanolu było nadal Najczęściej spotykanymi przyczynami hiperbi-
konieczne przy oznaczaniu bilirubiny w surowi- lirubinemii niesprzężonej są:
cy prawidłowej oraz bilirubiny występującej „Żółtaczka fizjologiczna" noworod-
w zwiększonej ilości w surowicy chorych z żół- ków. Ten przejściowy stan jest najczęstszą
taczką hemolityczną, u których nie stwierdzono przyczyną hiperbilirubinemii niesprzężonej.
niedrożności przewodów żółciowych. Postać Jest ona wynikiem nadmiernej hemolizy i nie-
bilirubiny, którą można było oznaczyć jedynie dojrzałości układu wątrobowego do wychwyty-
po dodaniu metanolu, określono jako „pośred- wania, sprzęgania i wydzielania bilirubiny.
nią". Zmniejszona jest nie tylko aktywność UDPglu-
Obecnie wiadomo, że bilirubina pośrednia jest kuronozylotransferazy, ale przypuszczalnie ró-
bilirubiną „wolną" (niesprzężona.), która prze- wnież synteza substratu dla tego enzymu, czyli
chodzi do tiepatócytów z komórek siateczko- kwasu UDPgiukuronowego. Ze względu na
wo-śró~dbłoukowych, gdzie powstaje w wyniku fakt, że zwiększone stężenie bilirubiny jest spo-
rozpadu układu porfirynowego hemu. Ponie- wodowane przez bilirubinemię niesprzężona,
waż ta bilirubina nie rozpuszcza się w wodzie, może ona przenikać przez barierę krew-mózg,
412 / ROZDZIAŁ 34

gdy jej zawartość w osoczu przekroczy ilość łowości klirensu wątrobowego bilirubiny, będą-
silnie wiązaną przez albuminę 340 — 428 jimol/1 ce wynikiem upośledzenia wychwytywania biliru-
(= 20 — 25 mg/dl). Następstwem toksycznego biny przez komórki miąższowe wątroby, jak
działania bilirubiny jest kernicterus, żółtaczka również zmniejszoną aktywność UDPglukurono-
jąder podstawnych mózgu, powodująca upo- zylotransferazy bilirubiny.
śledzenie umysłowe. Skuteczne jest podawanie Hiperbilirubinemia toksyczna. Hiper-
fen o bar bi tal u, ze względu na jego zdolność biiirubinemia niesprzężoną może być wynikiem
indukowania układu metabolizującego bilirubi- zaburzenia czynności wątroby, wywołanego
nę niesprzężoną. Ponadto fototerapia światłem przez takie toksyny, jak: chloroform, arsfena-
widzialnym (przez niewyjaśniony dotychczas mina. tetrachlorek węgla, acetaminofen, wirus
mechanizm) pobudza wydzielanie przez wąt- zapalenia wątroby, marskość lub zatrucie grzy-
robę bilirubiny niesprzężonej w wyniku prze- bami z rodzaju Amanita, Chociaż większość
kształcenia pewnej ilości bilirubiny w inne po- z tych nabytych zaburzeń jest skutkiem uszko-
chodne wydalane w żółci, takie jak fragmenty dzenia komórek miąższowych wątroby, towa-
maleimidowe i izomery geometryczne. rzyszy im często niedrożność przewodów żół-
Zespół Criglera-Najjara, typ I; wro- ciowych w obrębie wątroby powodująca wy-
dzona żółtaczka niehemolityczna. Zespół stępowanie hiperbilirubinemii sprzężonej,
Criglera-Najjara typu I jest rzadkim zaburze-
niem dziedziczonym jako cecha recesywna au- Htperbilirubinemię sprzężoną
tosomalna, ujawniającym się u człowieka na można wykryć badając mocz
skutek wady metabolicznej w sprzęganiu biliru- Ponieważ bilirubina sprzężona jest rozpusz-
biny. Charakteryzuje się on ciężką żółtaczką czalna w wodzie, można ją wykryć w moczu
wrodzoną z powodu braku aktywności UDPglu- chorych z hiperbilirubinemia sprzężoną; dlate-
kuronozylotransferazy w wątrobie. Choroba go też mówi się o nich często, że mają żółtaczkę
/. vykle kończy się zgonem w ciągu pierwszych z wydalaniem barwników żółciowych z moczeni (z
15 miesięcy życia, chociaż istnieją doniesienia cholurią). Najczęściej spotykanymi przyczyna-
o nastolatkach, u których choroba nie ujawniła mi hiperbilirubinemii sprzężonej są:
się aż do okresu dojrzewania płciowego. Dzieci Przewlekła żółtaczka samoistna (ze-
te poddawano fototerapii powodującej pewne spół Dubina-Johnsona). To zaburzenie,
zmniejszenie stężenia bilirubiny w osoczu. Fe- dziedziczone jako cecha autosomalna recesyw-
nobarbital nie wpływa na tworzenie glukuroni- na, charakteryzuje się hiperbilirubinemia sprzę-
dów bilirubiny u chorych z zespołem Criglera-- żoną w dzieciństwie lub u dorosłego człowieka.
Najjara typu I. U chorych nie leczonych stęże- Hiperbilirubinemia jest wynikiem upośledzenia
nie bilirubiny w surowicy przewyższa zwykle wydzielania wątrobowego bilirubiny sprzężonej
340 umol/1 ( = 20 mg/dl). do żółci. Wada ta nie ogranicza się do bilirubiny,
Zespół Criglera-Najjara, typ I I . Wydaje ale dotyczy także wydzielania estrogenów
się, że to zaburzenie wrodzone wynika z lżejszej i związków stosowanych w testach klinicznych,
wady genetycznej w systemie sprzęgania biliru- takich jak barwnik bromosulfoftaleina.
biny i ma znacznie łagodniejszy przebieg. Stęże- Cechą znamienną u chorych z zespołem Du-
nie bilirubiny w surowicy nie przekracza za- bina-Johnsona jest obecność w hepatocytach
zwyczaj 340 |omol/l ( = 20 mg/dl), niemniej cała środkowego obszaru zrazika nietypowego, do-
bilirubina jest gromadzona w postaci niesprzę- tychczas nie zidentyfikowanego pigmentu.
żonej. W żółci chorych stwierdza się mono- Niedrożność przewodów żółciowych.
glukuronid bilirubiny, co pozwala przypusz- Hiperbilirubinemię sprzężoną wywołuje także
czać, że wada genetyczna dotyczy UDPglukuro- zablokowanie przewodów żółciowych wątrobo-
nozylotransferazy wątrobowej, która dołącza wych lub przewodu żółciowego wspólnego.
drugą resztę glukuronianu do monoglukuronidu Uważa się, że przechodzenie barwników żół-
bilirubiny. Chorzy z tym zespołem reagują na ciowych z krwi do komórek wątroby przebiega
podawanie dużych dawek fenobarbitalu. prawidłowo, lecz nie są one wydzielane. Kon-
Zespół Gilberta. Zespół Gilberta stanowi sekwencją tego zaburzenia jest wchłanianie bili-
niejednorodną grupę zaburzeń, z których więk- rubiny sprzężonej do żył wątrobowych i naczyń
szość uważa się obecnie za wynik hemolizy chłonnych.
wyrównawczej związanej z'hiperbilirubinemią Wszystkie postacie poza wątrób owych żółta-
niesprzężoną. Stwierdza się także nieprawid- czek mechanicznych (zaporowych, zastoino-
PORHRYNY 1 BARWNIKI ŻÓŁCIOWE / 413

Tabela 34-2. Wyniki analizy biochemicznej pacjentów zdrowych oraz z trzema różnymi rodzajami
ł
żółtaczek

Stan zdrowia Surowica Mocz Mocz Kał


bilirubina urobilinogen bilirubina urobilinogen
Prawidłowy Bezpośrednia: Brak
1,7-6,8 umol/l 0-6,75 nmol/24h 67,48-472,4
umol/24 h (40-
(0,1 -0,4 mg/dl) (0-4 mg/24 h) 280 mg/24 h)
Pośrednia: 3,4-12
umol/l (0,2-0,7
mg/dl)
Niedokrwistość Zwiększenie Zwiększenie Brak Zwiększenie
hemolityczna stężenia pośredniej
Zapalenie wątroby Zwiększenie Zwiększenie Występowanie Zmniejszenie
stężenia
bezpośredniej i
pośredniej
Żółtaczka Ilości śladowe
Brak Występowanie
mechaniczna Zwiększenie stężenia lub brak
bezpośredniej

* Najczęściej występującą przyczyną żółtaczki mechanicznej (pozawątrobowej) jest rak głowy trzustki
oraz kamienie w przewodach żółciowych

wych) oraz niektóre postacie żółtaczki miąż- liwa) powoduje również zwiększenie urobilino-
szowej (postacie cholestatyczne) charakteryzu- genu w moczu.
jące się hiperbittrubinemią sprzężoną, określa W tabeli 34-2 podsumowano wyniki analizy
się mianem żółtaczki cholestatycznej. biochemicznej chorych z różnymi rodzajami
żółtaczek: niedokrwistością hem o lityczną
Występowanie urobilinogenu w moczu (przyczyna przedwątrobowa), zapaleniem wąt-
jest wskaźnikiem klinicznym roby (przyczyna wątrobowa) i zaczopowaniem
Zazwyczaj w moczu znajduje się jedynie przewodu żółciowego wspólnego (przyczyna
śladowe ilości urobilinogenu. W przypadku za wątrobowa).
całkowitego /a czopów ani a przewodu żółciowe-
go nie stwierdza się w ogóle urobilinogenu
w moczu, ponieważ bilirubina, z której po-
wstaje, nie przedostaje się do jelita, gdzie mogła-
by być przekształcona w urobilinogen, W takim PIŚMIENNICTWO
przypadku obecność w moczu bilirubiny, przy
braku urobilitiogenu, wskazuje na żółtaczkę Billett,HH, Porphyrias; Inbornerrorsinhemeprodu-
etion. Hosp Pract 1988; 41:60. Goldberg A et al:
mechaniczną śródwątrobową lub pozawąlrobo- Porphyrin metabolism and Ibe
wą. porphyrias. In: Oxford Textbook of Medianę. 2nd
W żółtaczce hemolitycznej zwiększone wy- ed- Weatherall DJ et al (editors). Oxford University
twarzanie bilirubiny prowadzi do zwiększonego Press, 1987. Kappas A, Sassa S, Anderson KE:
wytwarzania urobilinogenu, który pojawia się The porphyrias.
w moczu w dużych ilościach. W moczu chorego In:'-The Metabolu■ Basis of Inherited Disease, 5th et.
na żółtaczkę hemolityczna. bilirubina zazwyczaj Sta^ury JB et al (editors). McGraw-Hill, 1983.
nie występuje (niesprzężona bilirubina nie prze- Meyer UA, Porphyrias. In: Harrison's Principles of
Internat Medii-me, l l t h ed. Braunwald E et al
nika bowiem do moczu), tak że zwiększenie (editors). McGraw-Hill, 1987. Wolkoff AW,
wydalania urobilinogenu i brak bilirubiny w mo- Chowdliury JR, Arias IM. Hereditary
czu sugerują występowanie żółtaczki hemolitycz- jiiundice a.nd disorders of bilirubin metabolism. In:
nej. Wzmożony, z jakichkolwiek przyczyn, pro- The MetaboJic Basis of btheriied Disease, 5th ed,
ces niszczenia krwinek (np. niedokrwistość złoś- Stanbury JB et al (editors). McGraw-Hill, 1983.
CZĘŚĆ IV
Budowa, czynność i replikacja
makrocząsteczek informacyjnych

Nukleotydy
3
5
Victor W. Rodwell, PhD

WPROWADZENIE koenzymów (AMP), akceptorami oksydacyjnej


fosforylacji (ADP). allosterycznymi regulatora-
Nukleotydy biorą udział w różnych proce- mi aktywności enzymatycznej i „wtórnymi
sach biochemicznych. Najlepiej jest poznana przekaźnikami" (cAMP, cGMP). Syntetyczne
rola nukleotydów purynowych i pirymidyno- analogi naturalnie występujących nukłeotydów
wych* jako monomerycznych prekursorów są stosowane w chemioterapii nowotworów
RNA i DNA, Jednak rybonukleotydy purynowe jako inhibitory enzymów i mogą zastąpić
to także wszechobecne źródła dużej energii w kwasach nukleinowych naturalnie występują-
(ATP), sygnały regulatorowe (cykliczny AMP ce nukleotydy. W terapii zmierzającej do zaha-
[cAMP] i cykliczny GMP [cGMP]), a także mowania wzrostu komórek rakowych lub nie-
komponenty koenzymów FAD, NAD+ oraz których wirusów często stosowano analogi za-
NADP+, a S-adenozy lornet ionina jest donorem sad nukleozydów lub nukleotydów, które ha-
grup metylowych. Nukleotydy pirymidy no we, mują syntezę DNA lub RNA. Do związków
oprócz tego, że stanowią monomeryczne preku- tych należą: 5-fluorouracyl, 5'-jodo-2'-deoksy-
rsory syntezy kwasów nukleinowych, są także urydyna, 6-tioguanina, 6-merkaptopuryna, 6-a-
półproduktami o dużej energii, takimi jak zaurydyna i arabinozyd cytozyny (p. niżej).
UDP-glukoza i UDP-galaktoza, biorącymi Allopurynol, analog puryny, jest szeroko stoso-
udział w metabolizmie węglowodanów, oraz wany w leczeniu dny.
CDP-acyloglicerol w syntezie tłuszczów.

ZNACZENIE BIOMEDYCZNE HETEROCYKLICZNE ZASADY


NUKLEOTYDÓW SĄ POCHODNYMI
Heterocykliczne zasady purynowe i pirymi- PURYNY I PIRYMIDYNY
dynowe są macierzystymi cząsteczkami nuk-
leozydów i nukleotydów. Nukleotydy są Zasady purynowe i pirymidy nowe (puryny
wszechobecne w żywych komórkach, gdzie speł- i pirymidyny) nukleotydów powstają przez pod-
niają liczne, kluczowe funkcje, np.: wbudowy- stawienie atomów w aromatycznym pierścieniu
wanie w kwasy nukleinowe ich rybozowych macierzystych heterocykli puryny i pirymidyny
(RNA) lub deoksyrybozowych (DNA) postaci, (ryc. 35-1). Należy zwrócić uwagę, że kierunek,
przenoszenie energii (ATP); są one częściami w którym atomy ó-członowego pierścienia są
oznaczone, jest odwrotny w purynie (przeciwny
416 / ROZDZIAŁ 35

II ruchom wskazówek zegara) i inny w pirymidynie


.CH (zgodny ze wskazówkami zegara). Jednakże
atom 5 (węgiel) jest tak samo oznaczony w obu
związkach, Puryny i pirymidyny są płaskimi
Puryna Pirymldyna cząsteczkami — jest to właściwość o dużym
znaczeniu dla struktury kwasu nukleinowego
Ryc. 35-1. Struktura puryny i pirymidyny, pozy - (p. rozdz. 38).
cje atomów ponumerowano zgodnie z systemem
międzynarodowym.
Terminy „główne" i „pomniejsze"
zasady odnoszą się do ich względnej
NH,
obfitości, a nie do znaczenia
fizjologicznego
Ponieważ w komórkach niektóre puryny i pi-
rymidyny występują w znacznie większej ilości
niż inne, zwyczajowo rozróżnia się puryny
i pirymidyny główne i drugorzędne. Jednak ze
Cytozyna (2-oksy-4- względu na to, że te dodatkowe puryny i pirymi-
am In op iry m Idyn a) dyny odgrywają także kluczowe role w metabo-
lizmie, to rozróżnienie polega jedynie na ich
względnej ilości, a nie na ich względnym znacze-
niu fizjologicznym.
Głównymi purynami i pirymidynami kwa-
sów nukleinowych zarówno u prokariontów,
jak i eukariontów są: puryny — adenina i guani-
na oraz pirymidyny cytozyna, tymi na i uracyl
Uracyl (2,4-d
(ryc. 35-2 i 35-3). Puryny, hipoksantyna i ksan-
Tym In a loksypl ry m i dyna) tyna (ryc. 35-3), są metabolitami adeniny i gua-
(2,4-dioKsy-5- niny, a człowiek wydala utlenioną purynę
-metyloplrymldyna)
— kwas moczowy — jako końcowy produkt
Ryc. 35-2. 3 główne zasady pirymidynowe wy - katabolizmu purynowego.
stępujące w nukleotydach. Dodatkowe zasady są obecne w DNA i trans-
ferowym RNA (tRNA) zarówno u prokarion-
NH, tów jak i eukariontów. Inne, których funkcje są
słabo poznane, znajdują się jedynie w kwasach
nukleinowych bakterii i wirusów. Na przykład
bakteryjny i ludzki DNA zawiera 5-metyIo-
HjN ~NT NH
cyfozynę, a fagowy DNA 5-hydroksymetylocy-
tozynę (ryc. 35-4). Drugorzędne zasady mRNA
Adenina (6- Guanina (2- am In o- komórek ssaków to N^-metyloadenina, Nfi, N6--
amlnopuryna) 6-o ksypu ryn a)
dimetyloadenina i N7-metyioguanina (ryc. 35--
5).

CHZOH

Hipoksantyna (6-oksypuryna)
Ksantyna (2,6-dloksypuryna)
5-Metyloeytozyna
5-Hyd roksy mety tocyi ozy na

Ryc. 35-3. Główne zasady purynowe nukleoty- Ryc. 35-4. Struktura 2 rzadkich, naturalnie wy -
dów. stępujących, zasad pirymidynowych.
NUKLEOTYDY / 417

N',N*-DI metyloaden in a N'-Metylog u an in a

Ryc. 35-5. Struktura 2 rzadkich, naturalnie wy-


stępujących, zasad purynowych.

Metylowane puryny i pirymidyny mają


właściwości farmakologiczne
Metylowane puryny roślinne o właściwoś-
ciach farmakologicznych zawierają: kawa (ko- Tym In a (laktam)
feina czyli 1,3,7-trimetyloksantyna), herbata
(teofilina, czyli 1,3-dimetyloksantyna) i kakao NH
(teobromina, czyli 3,7-dimetyloksantyna) (ryc.
35-6).
Kofeina
(1,3,7-lrimetylo-
ksantyna)
Taoftllna (1,3-
dlmelylo-
ksantyna) Adenina (laktam) Adenina (laktym)

OH
H3C

H,N

Guanina (laktam) Guanina (laktym)

Ryc. 35-7. Postacie tautomeryczne cytozyny, ty-


miny, adeniny i guaniny; wskazano postacie domi-
nujące.

Teobromina
(3,7-dlmetylo-
formą tautomeryczną guaniny i tyminy jest
ksantyna) forma laktamowa. W rozdziale 39 i 41 omówio-
no znaczenie tautomeryzmu laktam/laktym
w parowaniu zasad i mutagenezie.
Ryc. 35-6. Metylowane ksaniyny zawarte w po-
żywieniu. MAŁA ROZPUSZCZALNOŚĆ ZASAD
PURYNOWYCH W KWAŚNYM pH
STANOWI PROBLEM MEDYCZNY
Puryny i pirymidyny wykazują
tautomeryzm typu keto-enol W obojętnym pH najmniej rozpuszczalnymi
Puryny i pirymidyny istnieją w formie lak- zasadami są guanina i hipoksantyna, jednak
tymowej (—OH) lub laktamowej ( = 0) (ryc. guanina w warunkach fizjologicznych nie wy-
35-7). W warunkach fizjologicznych główną stępuje w ludzkim moczu. Chociaż sole kwasu
27 — Biochemia
418 / ROZDZIAŁ 35

moczowego (moczący) są względnie rozpusz- Elementy przestrzenne przeszkadzają rotacji


czalne w wodzie w obojętnym pH, kwas moczo- wokół wiązania N-glikozydowego i w natural-
wy jest nierozpuszczalny w roztworach o niskim nie występujących nukleozydach dominuje kon-
pH (np. w moczu). Ks anty na i kwas moczowy formacja anty (ryc. 35-9). Jak wskazano
mogą występować jako składniki kamieni mo- w rozdz. 38, postać anty jest istotna do uplaso-
czowych. wania komplementarnych zasad purynowych
i pirymidynowych w dwupasmowym DNA.
Jednak powszechnie stosowane przedstawianie
WOLNE PURYNY I PIRYMIDYNY D-rybozy nakazuje prezentowanie nukleozy-
WYSTĘPUJĄ W ZNACZNIE dów i nukleo ty d ów, w tym i innych rozdziałach,
MNIEJSZEJ ILOŚCI NIŻ w mniej popularnej konformacji syn.
ODPOWIADAJĄCE IM NUKLEOZYDY
I NUKLEOTYDY Nukleotydy są fosforylowanymi
nukleozydami
Nukleozydy (ryc. 35-8) składają się z cukru Mononukleotydy są to nukleozydy mające
(zwykle D-rybozy lub 2-deoksy-D-rybozy) dołą- pojedynczy fosforan zamiast grup hydroksylo-
czonego do puryny lub pirymidyny przez wzglę- wych cukru (na ogół rybozy lub 2r-deoksyrybo-
dnie labilne w środowisku kwaśnym wiązanie zy(ryc. 35-10). Na przykład adenozynomonofos-
P-N-glikozydowe przy Ne (puryna) lub N1 (piry- foriin (AMP lub adenylan) jest złożony z adeni-
midyna). Głównymi ryb o nukleo żydami są: ade- ny, rybozy i fosforanu. Jedynymi cukrami,
nozyna (D-ryboza związana z N9 adeniny), związanymi zwykle z uracylem i tyminą, są
guanozyna (D-ryboza związana zN' guaniny), odpowiednio D-ryboza i 2'-deoksy-D-ryboza.
cytydyna (D-ryboza związana z N1 cytozyny) W tabeli 35-1 przedstawiono zależności między
i urydyna (D-ryboza związana z N1 uracylu). głównymi purynami i pirymidynami a odpowia-
2'-Deoksyrybonukleozydy składają się z 2-deo- dającymi im monofosforanami 5-oksy-^ i 5'--
ksy-D-rybozy związanej z pozycjami opisanymi deoksyrybonukleozydów. DNA jest polime-
wyżej również przez wiązanie [i-N-glikozydowe. rem złożonym z dTMP, dCMP, dAMP
OH OH , Cytydyna Ryc. 35-8.

Struktura rybonukleozyctów

OH

OH
NUK LE OT YDY / 419

HO

Anty
OH OH OH

Ryc. 35-9. Konformacje syn i anty adenozyny OH

OH

Ryc. 35-10. Struktura kwasu adenylowego (AMP)(po lewej strome) i kwasu 2-deoksyadenylowego;
dAMP (po prawej stronie).

Tabela 35-1. Główne zasady, nukleozydy i nukleotydy


Zasada Rybonukleozyd Rybonukleotyd (5'-monofosforan)

Adenina (A) Adenozyna Adenozyno-5'-monofosforan (AMP)


Guanina (G) Gua nożyna Gua nożyno-5'-monof osf ora n (GMP)
Cytozyna (C) Cy ty dyn a Cy tydyno- 5'-m onofosforan (CMP)
U racy I (U) Urydyna Urydyno- 5'-m onofosforan (UMP)

Zasada Deo k sy ry bon u k I eozy d Deoksyrybonukleotyd (5'-monofosforan)

Adenina (A) Deoksyadenozyna Oeoksyadenozyno-5'-monofosforan (dAMP)


Guanina (G) Deoksyguanozyna Deoksyguanozyno-5'-monofosforan (dGMP)
Cytozyna (C) Deoksycytydyna Deoksycytydyno- 5'-monofosforan (dCMP)
Tymina (T) Tymidyna Tym idyn o- 5-m oriofos foran (dTM P)
420 / ROZDZIAŁ 35

i dGMP, a RNA polimerem złożonym z UMP, NH


CMP, AMP i GMP.
Od powyższych struktur nukleozydów są
wyjątki. Na przykład w tRNA ryboza jest czasa-
mi związana z 5 atomem uracylu przez wiązanie
węgiel-węgiel, a nie jak zwykle przez wiązanie
N-do-C. Ta nietypowa cząsteczka jest pseudo-
urydyną (f). tRNA zawiera dodatkowe niety-
powe nukleotydy, np. TMP, czyli rymine zwią-
zaną z rybozomonofosforanem (ryc. 35-11).
TMP tworzy się po syntezie tRNA na drodze
metylacji UMP przez S-adenozylometioninę.
Podobnie kwas pseudourydynowy (^MP) two-
rzy się przez przegrupowanie w kwasie urydyło- Ryc. 35-12. Adenozyno-3'-monofosforan (po
wym po syntezie cząsteczki tRNA. lewej stron/e) i 2'-deoksyadenozyno-5'-monofos-
Pozycję reszty fosforanowej w nukleotydzie foran (po prawej stronie).
oznacza się numerem atomu ze znakiem
„prim". Na przykład adenozyna z resztą fos-
foranową związana z 3 atomem węgla cukru bezwodniki mają wysoki potencjał przenosze-
rybozy to adenozyno-3'-monofosforan. Znak nia grupy i że AG0 dla hydrolizy ATP do ADP
„prim" odróżnia atomy cukru od atomów wynosi 30 kJ/mol ( = 7 kcal/mol).
puryn lub pirymidyn, które nie są nim oznacza-
ne (ryc. 35-12). Trifosforany nukleozydów uczestniczą
A, G, C, T i U oznaczają odpowiednio w tworzeniu wiązań kowalencyjnych
nukleozydy adeniny, guaniny, cytozyny, tyminy Ponieważ wszystkie trifosforany puryn i piry-
i uracylu. Przedrostek d wskazuje, że cukrem midyn mają wysoki potencjał przenoszenia gru-
jest 2'-deoksy-D-ryboza. Skrót ,,MP" (mono- py, uczestniczą one w licznych reakcjach, w któ-
fosforan) dodaje się do skrótu oznaczającego rych tworzą się wiązania kowalencyjne. Czoło-
nukleotyd. Oznaczenie 5' jest pomijane, gdy wym przykładem jest polimeryzacja głównych
fosforan jest zestryfikowany z węglem 5' rybozy trifosforanów w trakcie syntezy DNA lub
lub 2'-deoksyrybozy, np. guanozyno-5'-- RNA. W dodatku swoiste di- i trifosforany
monofosforan ma skrót GMP. nukleozydów spełniają swoiste funkcje fizjo-
Dodatkowe reszty fosforowe są związane logiczne w różnych tkankach i różnych żywych
z cukrem mononukleotydu przez wiązanie typu organizmach.
bezwodnika kwasowego, tworząc di- i trifos- Pochodne adenozyny. ADP i ATP są
forany nukleozydów, takie jak ADP (adenozy- odpowiednio substratami i produktami dla fos-
nodifosforan) i GTP (guanozynotrifosforan) forylacji oksydacyjnej, a ATP jest głównym
(ryc. 35-13). Warto przypomnieć, że kwasowe

!
03P

OH OM OH
f

Ryc. 35-11. Kwas urydylowy (UMP) (po lewej stronie) i kwas tymidylowy (TMP) (po prawej stronie).
NUKLEOTYDY / 421

Adenina (ryc. 35-14), pośredniczy w wielu procesach


Ftyboza
O" O O-/ wewnątrzkomórkowych. Aktywność cyklazy
HO-P-O-P-O-P HO OH adenylanowej jest regulowana przez złożone
II I M interakcje, a w wielu z nich biorą udział recep-
O O " O tory hormonów (p. rozdz. 44). Wewnątrz-
Aaenozyno-
S'- komórkowe stężenia cAMP (ok. 1 u.mol) są
o ok. 3 rzędy wielkości mniejsze od stężeń ATP.
Hydroliza cAMP, katalizowana przez fosfodies-
terazę cAMP (ryc. 35-14) prowadzi "do" wy-
monofo5foran (AMP) tworzenia 5'.-ĄM|\_
" Włączanie reszty siarczanowej w wiązanie
Adenazyno-5r-difosforan (ADP)
estrowe w takich związkach, jak siarczany pro-
Adenozyn o-5'-tr[fosforan (ATP) teoglikanów (p. rozdz. 43), wymaga najpierw
„aktywacji" reszty siarczanowej w reakcji
Ryc 35-13. Adenozyna, jej monofosforan, difos- z ATP prowadzącej do powstania adenozyno--
foran i ATP, 3'-fosfo-5'-fosfosiarczatm (PAPS, czyli fosfoa-
denozynofosfosiarczanu) (ryc. 35-15). PAPS
jest też substratem w reakcji wiązania siar-
wewnątrzkomórkowym przenośnikiem wolnej czanów.
energii. Średnie wewnątrzkomórkowe stężenie S-Adenozylunietionina (ryc 35-16). Postać
ATP, występującego w największych ilościach aktywnej metioniny służy jako donor grup
wolnego mikleotydu komórek ssaków, wynosi metylowych w reakcjach metylacji i jako źródło
ok. 1 mmol. propylaminy do syntezy poliamin (p. rozdz. 33).
- Cykliczny AMP (cAMP, czyli adenozyno-
3', 5'-mo no fosforan), wytworzony z ATFw rea-
kcji katalizowanej przez cyklazę adenylanową
AMP-P-P
ATP
CYKLAZA ATP
ADENYLANOWA
-pp,

ADP

(ATP)
Adenina-Hyboza- © -O -S03J"
N N
Ryo. 35-15. Powstawanie adenozyno-3'-fosfo--
5'-fosfosiarczanu.
NH2

O-------- CH,
N
Ćr>
-o-p=o
OH
Cykliczny 3',5'~AMP

H,0 coo-
FOSFO-
DIESTERA2A C H -C H,-C H3
i
NH3+ + l\ /
AMP HO OH

Ryc. 35-14. Powstawanie cAMP z ATP z udzia- Metionina Adenozyna


łem cyklazy adenyfanowej i hydroliza cAMP przez
fosfodiesterazę cAMP. Ryc. 35-16. S-Adenozylometionina.
422 / ROZDZIAŁ 35

Pochodne gua nożyny, Utlenianie a-keto- także przez deaminację AMP, a reakcja przebie-
glutaranu do sukcynylo-CoA wymaga fosfory- gająca w tkance mięśniowej stanowi część cyklu
lacji GDP do GTP. GTP jest konieczny do nukleotydów purynowych (ryc. 35-18). Amina-
aktywacji cyklazy adenylanowej przez niektóre cja IMP, odtwarzająca AMP, wymaga amonia-
hormony i służy zarówno jako allosteryczny ku pochodzącego z asparaginianu. Defosforyla-
regulator, jak i źródło energii do syntezy białek cja IMP daje nukleozyd inozynowy (rybonuk-
na polisomach. GTP odgrywa zatem ważntj rolę leozyd hipoksantyny), związek pośredni re-
w utrzymaniu środowiska wewnętrznego. akcji rezerwowej cyklu purynowego (p. rozdz.
Cykliczny GMP (cGMP, czyli guanozyno-- 36).
3\5'-monofosforan) (ryc. 35-17) jest także syg- Pochodne uracylu. Pochodne UDP--
nałem wewnątrzkomórkowym, czyli wtórnym cukier biorą udział w epimeryzacji cukru (np.
przenośnikiem (messenger) zewnątrzkomórko- wewnętrzne przekształcenie glukozo- i gaiak-
wych zmian, cGMP jest tworzony z GTP przez tozo-1-fosforanu), a UDP-glukoza jest dono-
cyklazę guanylanową. Podobnie jak cyklaza rem glikozylu w biosyntezie glikogenu i disacha-
adenylanowa, cyklaza guanylanowa jest regulo- rydów glikozydowych. Związki UDP-cukry
wana przez różne efektory, z hormonami włącz- biorą także udział w biosyntezie oligosachary-
nie. Podobnie jak cAMP, cGMP jest także dów glikoprotein i proteoglikanów (p. rozdz.
katabolizowany przez fosfodiesterazę do jego 55). Wreszcie UDP-kwas glukuronowy jest do-
5'-monofosforanu, GMP. norem kwasu giukuronowego w reakcjach ko-

Tabela 35-2. Wiele koenzymów i związków po


-
krewnych jest pochodnymi adenozyno-monofos-
foranu
NH, R-

Adsnozyna

Ryc. 35-17. Cykliczny 3',5'-guanozynomonofos-


foran (cykliczny GMP, cGMP)

Pochodne hipoksantyny. Rybonukleo-


tyd ksantyny (IMP, czyli i noży niań) jest prekur- D-Ryboza
sorem wszystkich rybonukleotydów puryno-
wych syntetyzowanych de noro. IMP powstaje Koenzym R R' R" n

Aktywna metionina Metionina* H H 0


Adenylany amino- Aminokwas H H 1
kwasów
Aktywny siarczan H 1
3', 5'-Cykliczny AMP H H PO^-
NAD" .. H H 2
NADP + •• PO*- H 2
*• AMP FAD 2
I IAZA ADFNV|_O- .. H H
BURSZTYNtANOWA PO=" 2
CoA SH .. H
GTP

Ryc. 35-18. Cykl nukieotydów purynowych. Zastępuje resztę fosforanową.


R jest pochodną witaminy B.
NUKLEOTYDY / 423

niugacji, takich jak tworzenie glukuromdu bili-


rubiny (p. rozdz. 34).
Pochodne cytozyny. CTP jest potrzebny
do biosyntezy w tkankach zwierzęcych niektó-
rych fosfoglicerydów. Reakcje obejmujące cera-
mid i CDP-cholinę są odpowiedzialne za syn-
tezę sfingomieliny i innych podstawionych sfm-
gozydów. Opisano cykliczne nukleotydy po-
chodne cytydyny, analogiczne do takich po-
chodnych adenozyny i guanozyny.

Wiele koenzymów jest pochodnymi HO 5-J od o-2-d


nukleotydów
Liczne koenzymy zawierają nukleotydy oraz eoksyu ry dyn a
związki podobne do nukleotydów purynowych
i pirymidy nowych (tab. 35-2). SH

SYNTETYCZNE ANALOGI
NUKLEOTYDÓW MAJĄ
ZASTOSOWANIE W MEDYCYNIE
KLINICZNEJ
6-Merkaptopuryna
Syntetyczne analogi puryn i pirymidyn, nuk-
leozydów i nukleotydów są szeroko stosowane Ryc. 35-19. Syntetyczne analogi pirymidyn {u
w medycynie doświadczalnej i klinicznej. Zwyk- góry) i syntetyczne analogi puryn (u dołu).______
le stosuje się je w celu wyjaśnienia roli nuk-
leotydów jako komponentów kwasów nuklei-
nowych niezbędnych dia wzrostu i podziału stępują grupy tiolowe, mają szerokie zastoso-
komórek. Aby komórka mogła się podzielić, wanie kliniczne. Analogi takie jak 5- lub ó-azau-
musi być zreplikowany DNA. Wszystkie prekur- rydyna, 5- lub 6-azacytydyna i 8-nzaguanina
sory DNA — prawidłowe deoksyry bo nukleoty- (ryc. 35-20), w których heterocykliczny atom
dy puryn i pirymidyn — muszą być zatem węgla w pierścieniu zastąpiono atomem azotu
dostępne. Jednym z najbardziej ważnych skład- mają również zastosowanie kliniczne.
ników farmakopei onkologicznej jest grupa Purynowy analog 4-hydroksypirazolopiry-
syntetycznych analogów puryn i pirymidyn i ich midyna (allopurynol), stosowany w leczeniu
nukleozydów. hiperurykemii i w skazie moczanowej, hamuje
W podejściu farmakologicznym używa się
analogu, w którym została zamieniona albo hete- >
rocykliczna struktura pierścienia albo cząsteczka
cukru tak, aby uzyskać działanie toksyczne, gdy HO OH H

analog jest wbudowany w swoiste składniki 6-Azaurydyna 8-Azaguanina


komórki. Wiele z tych działań odzwierciedlają
2 procesy: 1) zahamowanie przez lek swoistych Ryc. 35-20. 6-azaurydyna i 8-azaguanina.
enzymów niezbędnych do syntezy kwasów nuk-
leinowych lub 2) wbudowanie metabolitów leku
w kwasy nukleinowe, gdzie zaburzają one paro-
wanie zasad niezbędne do prawidłowego prze-
noszenia informacji. Jako przykład można po-
dać 5-fluoro- lub 5-jodo pochodne uracylu lub
deoksyurydyny, które spełniają funkcję odpo-
wiednio analogu tyminy i tymidyny (ryc. 35-19).
H 5-
Zarówno 6-tioguanina, jak i ó-merkaptopuryna,
w których grupy hydroksylowe w pozycji 6 za- Fluorouracyl

6-Tioguanina
424 / ROZDZIAŁ 35

0 0 0
II II II
B-R-0 —P—0-P-0-P-0-
I II
Allopurynol o- o- o-
(laktym)
Maelerzysty trlfosforan nukleozydu

0 0 0
II II II
B-R-0-P-O-P-CH^-p-O-
1 I I
o- o- o-
Pochodna ^^met/lenowa

B 0 0
II II H
Arabinozylo-
||
cytozyna B—R—0—P—O—P—N-P—0
HO H
I I I
o- o- o-
Pochodna

Ryc. 35-Z2. Syntetyczne pochodne trifosfora-


nów nukleozydów niezdolne do hydrol i tycz n eg o
oddzielenia końcowej reszty fosforanowej. B —
zasada purynowa lub pirymidynowa, R — ryboza
lub deoksyryboza. Pokazano macierzysty trifosfo-
ran nukteozydu ulegający hydrolizie {u góry) oraz
nie ulegające hydrolizie p,7-metyleno (środek)
i p,7-imino (dóf) pochodne.

sowanym miejscowo w opryszczkowym za-


paleniu rogówki — zakażenie rogówki przez
wirus opryszczki.
Azatiopryna Liczne analogi rybonukleotydów puryn
i pirymidynr z nieu legającym i hydrolizie gru-
Rye. 35-21. 4-Hydroksypirazoiopirymidyna (al- pami di- i trifosforanowymi, zostały zsyn-
lopurynol). arabinozylocytozyna (cytarabina) iaza- tetyzowane do użytku in vitro. Analogi te
tiopryna. pozwalają badaczowi oznaczyć, czy dane bio-
chemiczne skutki działania di- i trifosfonuk-
teozydów wymagają hydrolizy albo czy skutki
przez nie wywołane polegają na zajęciu swois-
de novo biosyntezę puryny i oksydaze ksan- tych miejsc wiążących nukleotydy w cząstecz-
tynową. Nukleozydy zawierające jako cząstecz- kach enzymów lub białek regulatorowych. Na
kę cukrową arabinozę zamiast rybozy, np. cyta- rycinie 35-22 przedstawiono nieulegające hyd-
rabina (arabinozylocytozyna, Ara-C) są stoso- rolizie analogi GTP.
wane w chemioterapii nowotworów i zakaże-
niach wirusowych (ryc. 35-21).
Azatiopryna, która jest katabolizowana do
6-merkaptopuryny, ma zastosowanie w trans- PIŚMIENNICTWO
plantacji narządów dla supresji reakcji immu-
nologicznego odrzucenia przeszczepu. Między Mainwanng WIP, Parrish JH, Pickering JD. Mann
licznymi analogami nukleozydów, mających NH; Nucleic Acid Biochemistry and Molecular
aktywność przeciwwirusową, 5-jododeoksyury- Biology. Blackwell Scientific Publications. !982.
dyna (patrz wyżej) jest skutecznym lekiem sto-
Metabolizm nukleotydów *%/*
purynowych
36
i pirymidynowych
Victor W. Rodwell, PhD

WPROWADZENIE PURYNY I PIRYMIDYNY NIE SĄ


NIEZBĘDNE W LUDZKIM
W rozdziale tym omówiono trawienie, bio- POŻYWIENIU
syntezę i kataboiizm nukleotydów purynowych
i pirymidynowych oraz wybrane choroby zwią- Podczas gdy zwierzęta przyjmują kwasy nuk-
zane z wadami genetycznymi w tych procesach. leinowe i nukleotydy z pożywieniem, przeżycie
nie zależy od wchłaniania i zużytkowania tych
związków, ponieważ człowiek i większość krę-
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE gowców łatwo syntetyzują de novo nukleotydy
purynowe i pirymidynowe z ich amfi bo licznych
A«i nukleotydy dostarczane z pożywieniem, związków pośrednich. Organizm ludzki prze-
ani ich macierzyste zasady purynowe i pirymi- mienia większość puryn uzyskanych z pobra-
dynowe nie są wbudowywane zarówno w kwasy nych nukleoprotein w kwas moczowy (ryc.
nukleinowe tkanek ludzkich, jak i w pochodne 36-1). Niewiele (lub wcale) puryn i pirymidyn
puryn i pirymidyn, np. w ATP, NAD + albo pobranych z pożywieniem jest wbudowanych
koenzyn A. Nawet jeśli dostarczone pożywienie do kwasów nukleinowych tkanek, natomiast
jest bogate w nukleoproteiny, organizm ludzki związki podane pozajelitowe są wbudowywane,
buduje składniki kwasów nukleinowych tkanek dlatego wbudowywanie wstrzykniętej [3H] ty-
z amfi bo licznych związków pośrednich. Ta syn- midyny bezpośrednio do nowo syntetyzowane-
teza de novo pozwala na wbudowanie do DNA go DNA stanowi szeroko używaną technikę
analogów puryn i pirymidyn, mających potenc- oznaczania stopnia syntezy DNA zarówno in
jał leków przcciwnowotworowych. Stopień syn- vivo, jak i in ritro.
tezy oksy- i deoksyrybonukleotydów puryno-
wych i pirymidynowych jest precyzyjnie regulo- ENZYMY PRZEWODU
wany przez mechanizmy, które zapewniają wy- POKARMOWEGO DEGRADUJĄ
tworzenie tych związków w odpowiednich iloś- POBRANE KWASY NUKLEINOWE DO
ciach i w czasie odpowiednim do zmiennego PURYN I PIRYMIDYN
zapotrzebowania fizjologicznego. Te mechaniz-
my obejmują szlaki awaryjne typu „salvage" Kwasy nukleinowe, wyzwolone ze strawio-
(reakcje rezerwowe) dla reutytizacji zasad pury- nych nukleoprotein przez proteolizę w przewo-
nowych i pirymidynowych uzyskanych in vivo dzie pokarmowym, są degradowane do mono-
przez degradację kwasów nukleinowych. nukleotydów przez rybonukleazy, deoksyrybo-
Choroby ludzi, związane z nieprawidłowoś- nukleazy i polinukleotydazy, Nukleotydazy
ciami metabolizmu puryn i pirymidyn, obej- i fosfatazy hydrolizują mononukleotydy do
mują skazę moczanową, zespół Lescha-Nyhana, nukleozydów, które są albo absorbowane albo
niedobór deaminazy adenozynowej i niedobór dalej degradowane do zasad purynowych i piry-
fosforylazy nukleozydowej puryn. midynowych przez fosforylazy jelitowe. Zasady
426 / ROZDZIAŁ 36

OH OH
Adenozyna

DEAMINAZA
ADENOZYNOWA HOH2C

C
H nf"

T L> H
OH OH
Guanozyna
-P
HOH.C - FOSFORYLAZA
NUKLEOZYDOWA PURYN
Hybozo-1-fosforan

OKSYDAZA
KSANTYNOWA

FOSFORYLA2A
Rybozo-1-
NUKLEOZYOOWĄ PUHYN
fosforan Hipoksantyna Ksantyna Guanina

H„0 + 0,

H,0 OKS
V YDA
EA
KSA
NTY
NOW
A

Kwas moczowy

RYC. 36-1. Wytwarzanie kwasu moczowego z nulOeozydów purynowych przez zasady purynowe
— hipoksantynę, ksantynę i guaninę. Deoksyrybonukleozydy purynowe są degradowane przez ten sam
szlak metaboliczny i enzymy, które znajdują się w błonie śluzowej przewodu pokarmowego ssaków.
METABOLIZM NUKLEOTYDÓW PURYNOWYCH I P1RYMIDYNOWYCH / 427

purynowe, utlenione do kwasu moczowego (ryc. kście podanym niżej cyfry arabskie poszczegól-
36-1), mogą być absorbowane, a następnie nych akapitów odpowiadają ponumerowanym
wydalane z moczem. reakcjom na ryc. 36-3, a cyfry rzymskie związ-
ków odpowiadają strukturom związków po-
średnich z tej ryciny.
ZWIERZĘTA TWORZĄ NUKLEOTYDY Przeniesienie pirofosforanu z ATP do
Z AM FI BO LICZNYCH ZWIĄZKÓW C-l D-rybozo-5-fosforanu (I) tworzy 5-fosfory-
POŚREDNICH bozylo-I-pirofosforan, PRPP (II), także związek
pośredni dla NAD + , NADP + i biosyntezy
Człowiek i inne ssaki syntetyzują nukleotydy nukleotydu pirymidynowego.
purynowe z amfibolicznych związków pośred- Przekształcenie PRPP (II) i glutaminy do
nich w ilościach wystarczających zarówno do 5-fosfo-P-D-rybozyloaminy (III) obejmuje wy
syntezy kwasów nukleinowych, jak i do dodat- rugowanie pirofosforanu przez azot amidowy
kowych czynności wymienionych w rozdz. 35. glutaminy z inwersją konfiguracji przy C-l.
U niektórych kręgowców biosynteza nukleoty- Kształtuje to wiązanie P-N-glikozydowe koń
dów służy dodatkowym celom. Chociaż ssaki cowego nukleotydu.
i inne zwierzęta ureoteliczne wydalają odpady Kondensacja glicyny ze związkiem (III)
azotowe w postaci mocznika, zwierzęta urykote- daje glicynoamidorybozylo-S-fosforan (IV)
liczne (ptaki, gady, plaży) wydalają odpady I wnosi 3 atomy, które ostatecznie staną się
azotowe jako kwas moczowy. Ponieważ reakcje atomami C-4, C-5 i N-7 puryny.
syntezy de novo nukleotydu purynowego są Przeniesienie na związek (4) grupy for-
analogiczne u organizmów ureotelicznych i ury- mylowej z N5,NIO-metenylotetrahydrofolianu
kotelicznych, żywe organizmy urykoteliczne (N5N10-metenylo-THF) tworzy formyloglicy-
muszą przeto syntetyzować nukleotydy puryno- noamidorybozylo-5-fosforan (V) i dodaje C-8
we w względnie większym stopniu. do przyszłej zasady purynowej.
Dodanie do związku (V) grupy amido
Inozynomonofosforan (IMP), wej pochodzącej z glutaminy daje formylo-
macierzysty mononukleotyd glicynoamidorybozyJo-5-fosforan (VI) i wnosi
purynowy, tworzy się z amfibolicznych atom N, który stanie się N-3 w pierścieniu
związków pośrednich purynowym.
Na długo zanim poznano detale wydłużonej Eliminacja cząsteczki wody, której towa
drogi biosyntezy IMP, badania przy użyciu rzyszy zamknięcie pierścienia imidazolowego.
znaczników izotopowych pozwoliły na ziden- w y t wa rza ami no i mi da zo lory boży lo-5-
tyfikowanie źródła każdego z atomów w zasa- fosforan
dzie purynowej (ryc. 36-2). Te wczesne badania (VII). Początkową reakcją, która wymaga ATP,
izotopowe utorowały drogę do odkrycia reakcji jest przeniesienie grupy fosforanowej z ATP do
i związków pośrednich omawianych niżej. W te- oksogrupy związku (VI). Atak nukleofilowy
Glutamina przez przyległy azot grupy aminowej przemiesz
cza P., czemu towarzyszy zamknięcie pierścienia
Gllcyna imidazolowego.
Dodanie do związku (VII) CO2, reakcja,
która nie potrzebuje ani ATP, ani biotyny, daje
a m i noimidazo lok a rbo k sy lo-ry boży lo-5-fosfora n
(VIII). Dodany węgiel stanie się atomem C-6
N'.N"- puryny.
Ns-Formylo. Metenylo-
tetrahytiro- tetrahydro-
Reakcja 8 i 9 przypomina przekształ
folian folian cenie orni ty ny w argininę w cyklu moczniko
wym (ryc. 31-13). Kondensacja asparaginianu
ze związkiem (VIII) tworzy aminuimidazolo-
Ryc. 36-2. Pochodzenie atomów azotu i węgla bursztynylokarboksyamidorybozylo-S-fosforan
w pierścieniu purynowym. Atomy 4, 5 i 7 (przy- (IX) i wprowadza N-l do pierścienia purynowe
ciemnione) pochodzą z glicyny. go.
Grupa bursztynowa w związku (IX) od
dziela się jako fumaran, dając aminoimida-
zolokarboksyamidorybozylo-5-fosforan(X).
) —O-CHj
NH,
ATP AMP
SYNTETATAZA
OH OH PRPP
) —O —CH, ©-O -CH j NH N",NM-Metenylo-
Glutamina Glutamin tan H lolian H tallan H

a-O-Rybozo-5-f DS1CP ran 4


(I)
AMIDOTRANSFERAZA FOHMYLOTRANSFERAZA
L ^^^ C

GLLTTAMYLO-PRPP
OH OH OH OH R-5-
PRPP Gllcynoamldo- Fomiylogłlcynaiiildo
5-F osf o-0-D-rybozyioa mina rybozylo-5-feaforan
(II) - rybozylo-5-fosłoran
()V)
(III) (V)
-ooc Glutamina
ATP
Asparaglnlan I
CH2 Glutamin i an -

-ooc
coo- -ooc
I CH CO, H3O
Fumaran
HC

-OOC
I f ATP, Mg=+
Zamknięcie HN N
H,O pierścienia
~ooc R-5-®
i m idazo I □ bu rszty ny to karb □ Amlno im id azo lo kar bo ksy Aminoimidazo lory Formyloolteynaml
® -ksyamldorybozyio-5-fosto ra lanorybozy to-5-fosf o ran boży io-5-fosioran dyno-rybozylo-5-
n (IX) (VIII) (VII) fostoran (VI)
LtAZA ADENYLD-
BURSZTYNWNOWA
O N'°-Formylt>-H,folian O
H4foltan H,0 II

1
HN'
II C l- II CH II CH
| FORMYLOTRANSFERAŻA] Zamkniecie
pierścienia Ryc. 36-3. Szlak de novo
H
R-5-® Inozynomonotostoran (IUP) biosyntezy puryn z 5-łosłory-
Amlnoimidazoto kafbo -ksyam i Amidolmldazolokarbo (XII) boży i ATP. (Objaśnienie patrz
a ory bozylo-5-f o s f a ran -ksyam i d o ryb ozylo -5-f osf □ r a w tekście). ®— PO^" lub
r.
(XI)
METABOLIZM NUKLEOTYDÓW PURYNOWYCH I PIRYMIDYNOWYCH / 429

Formylowanie związku (X) przez N10- nych. Na rycinie 36-3 przedstawiono, jak 3 wie-
-formylo-THF daje amidoimidazolokarnoksya- lofunkcjonalne polipeptydy u eukariontów ka-
midorybozylo-5-fosforan (XI). Nowy węgiel bę talizują więcej niż ] reakcję. Są to syntaza 5'
dzie stanowi! C-2 w szkielecie puryny. -fosfory boży loami noimidazolo wa (kata lizuje
Zamknięcie pierścienia związku (XI) reakcję 3,4 i 6), syntaza 5'-fosfory boży loaminoi-
daje pierwszy nukleotyd purynowy, kwas inozy- mid azolo bursztyny lok ar boksy a mi do wa (k a t a J i
nowy (XII) (monofosforan inozyny, czyli IMP). -żuje reakcję 7 i 8) i syntaza IMP (katalizuje
reakcję 10 i 11).
Wielofunkcjonalne polipeptydy
powstałe przez fuzje genów katalizują Leki, które interferują z metabolizmem
liczne reakcje w biosyntezie tetrahydrofolianu (THF) mogą
nukleotydów purynowych blokować biosyntezę nukleotydu
U prokariontów każda reakcja pokazana na pury nowego
ryc. 36-3 jest katalizowana przez różny polipep- Dwa atomy węgla, włączone podczas reakcji
tyd. Jednakże u eukariontów fuzja genów data 4 i 10, które stają się atomami 8 i 2 pierścienia
w wyniku ewolucji pojedyncze polipeptydy z licz- purynowego, pochodzą z N5,N10-metenylo--
nymi funkcjami katalitycznymi. Taka ewolucja THF i NJ0-formylo-THF. N5,N'°-metenylo--
niesie 2 główne korzyści. Pierwsza dotyczy THF jest tworzony przez utlenienie NS,N10--
skatalizowania metabolitów. Bliskość miejsc metyleno-THF. Jednakże raz zsyntetyzowany
katalitycznych sąsiadujących aktywności zape- N 5 ,N 10 -metenylo-THF jest zaangażowany w
wnia fizyczną bliskość danego produktu do syntezę puryn albo bezpośrednio, albo po
miejsca aktywności katalitycznej, dla którego przekształceniu do N10-formylo-THF. Zaha-
jest on substratem. Druga korzyść wynika z te- mowanie syntezy tych związków tetrahydrofo-
go, że fuzja genów zapewnia wytwarzanie jed- lianowych może zatem hamować syntezę puryn
nakowych iiości różnych aktywności katalitycz- de novo.

-ooc-c-c-coo-
H H "OOC-
ooc-c-c- H2O C = C —COO"
coo-
H, I
2
J_
GTP, Mg LIAZA ADENYLO-
SYNTETAZA ADENYLO- BUHSZTYNIANOWA
BURSZTYNWNOWA
Adenyloburs2t>nian
R-5-® (AMPs} Aden ozyno mo notorforan
(AMP)
In o zyn o m o n otfo sfo ran
(IM P]

NAD*

-N i
Ksantozy no mo nofoaforan R-S-(£>
(XMP) Guanozynomonotosforan
(GMP)

Ryc. 36-4. Przekształcenie IMP w AMP i GMP.


430 / ROZDZIAŁ 36

Utlenianie i aminacja IMP daj e AMP PURYNY I ICH NUKLEOZYDY MOGĄ


iGMP BYĆ PRZEMIENIANE BEZPOŚREDNIO
Na rycinie 36-4 są naszkicowane reakcje DO MONONUKLEOTYDOW PRZEZ
i związki pośrednie, przez które IMP jest zamie- REAKCJE TYPU „SALVAGE"
niane do AMP i GMP; cyfry arabskie odnoszą
się do tych reakcji. Przekształcenie wolnych puryn i nukleozy-
Dodanie asparaginianu do IMP daje dów purynowych wprost w mononukleotydy
adenylobursztynian. Reakcja ta, katalizowana przez reakcję typu ,.salvage" (reakcja rezer-
przez syntetazę adenylobursztynianową, z grub wowa) wymaga znacznie mniej energii niż syn-
sza przypomina reakcje 8, ale wymaga ona teza nukleotydów de novo. Ilościowo ważniej-
swoiście GTP; wymóg ten stwarza potencjalne szym mechanizmem jest fosfory boży lacj a wolnej
miejsce do regulacji syntezy nukleotydu adeniny puryny (Pu) przez PRPP, dająca 5'-mononuk-
(p. niżej). leotyd (Pu-RP).
Odłączenie fumaranu daje adenozyno-
-5'monofosforan (AMP). Reakcja ta jest katali Pu + PP-RP -. PP, + Pu-RP
zowana przez liazę adenylobursztynianową, ten
sam enzym, który katalizuje reakcję 9.
Utlenienie IMP przez NAD+, katalizo Fosforybozylację zasady purynowej katalizu-
wane przez dehydrogenaze IMP, daje ksantozy- ją 2 enzymy zależne od PRPP: fosforybozylo-
nomonofosforan (XMP). transferaza adeninowa, która zamienia adeninę
Wprowadzenie grupy aminowej, po w AMP (ryc. 36-6), i fosforybozylotransferaza
chodzącej z grupy amidowej glutaminy, biegnie hipoksantynowo-guaninowa, która katalizuje
analogicznie do reakcji 5. dodanie PRPP do hipoksantyny lub guaniny,
w wyniku czego powstaje IMP lub GMP (ryc.
Niektóre analogi glutaminy hamują 36-7).
biogenezę nukleotydu purynowego
Liczne anty metabolity, będące analogami
glutaminy, są efektywnymi inhibitorami bio-

C rysv
syntezy nukleotydu purynowego. Azaseryna r* PRPP P
(Odiazoacetylo-L-seryna) jest antagonistą glu-
taminy, szczególnie w reakcji 5. Diazonorleucy-
na [(6-diazo-5-okso)-L-norleucyna] blokuje rea-
kcje 2, a 6-merkaptopuryna, oprócz innych
działań, hamuje reakcje I 3 i l4.Kwasmikofeno-
lowy swoiście hamuje reakcje 14.
J
H
FOSFORYBOZY-
Przekształcenie AMP i GMP do ich di- LOTRANSFERAZA
i trifosforanów zachodzi stopniowo ADENINOWA
Przekształcenie AMP i GMP do odpowied- AMP
nich im di- i trifosforanów nukleozydów za- Ryc. 36-6. Fosfory boży I a ej a adeniny jest katalizo-
chodzi w 2 etapach {ryc. 36-5). Sukcesywne wana przez fosforybozylotransferazę adeninową.
przeniesienie grup fosforowych z ATP jest kata-
lizowane odpowiednio przez kinazę nukleozydo-
monofosforanową i kina/ę nukleozydod ifosfora-
no wą. Enzym, który fosforyluje adenylan, jest Drugi mechanizm typu „salvage" obejmuje
także nazywany miokinazą. bezpośrednią fosforylację rybonukleozydu pury-
nowego (PuR) przez ATP

ATP ADP ATP ADP


Monofoeioran V ^^ Dlfosforari V ^» Trifosforan PuR + ATP -* ADP + PuR-P

Kinaza adenozynowa katalizuje fosforylację


Ryc. 36-5. Przekształcenie monofosforanu nuk- adenozyny i deoksyadenozyny do AMP lub
leozydu do di- i trifosforanu dAMP, podczas gdy kinaza deoksycytydynowa
METABOLIZM NUKLEOTYDOW PURYNOWYCH 1 PIRYMIDYNOWYCH / 431

Dostępność PRPP jest głównym


PflPP PP determinantom nasilenia biosyntezy
N nukleotydów purynowych

■CV 'O-jP-OCH
Synteza de novo IMP zużywa 6 mol równo-
ważników ATP + glicynę, glutaminę, meteny-
lo-THF i asparaginian. Aby uzyskać wydajne
Hipoksantyna zużytkowanie zasobów, jest zatem konieczne,
aby komórki regulowały de novo biosyntezę
puryn. Głównym detcrminantcm nasilenia syn-
FOSFORYBOZYLOTHANSFERAZA
HIPOKSANTTNOWO-GUANINOWA HO HO tezy de novo nukleozydów purynowych jest stęże-
IMP nie PRPP. To stężenie z kolei jest determinowa-
ne przez względną szybkość syntezy PRPP, jego
zużytkowanie i degradację. Stopień syntezy
PRPP zależy zarówno od dostępności rybozo-
5--fosforanu, jak i od aktywności syntetazy
PRPP. Aktywność syntetazy PRPP jest wraż-
liwa na stężenie fosforanu i rybonukleotydów
purynowych, które działają jako regulatory
allosteryczne (ryc. 36-8). Zużytkowanie PRPP

Rybozo-5-f osfo ran

GMP
0
Hyc. 36-7. Fos fory boży la c;a hipoksantyny t guani-
ny prowadzi do utworzenia odpowiednio IMP PRPP
i GMP. Obie reakcje są katalizowane przez fos-
fory boży I otrą nsfe rażę tiipoksantynowo-guanino-
wą.' 5-Fosforybazyloaml na

fosforyluje deoksycytydynę, de o ksy adenozynę


i 2'-deoksyguanożynę odpowiednio do dCMP,
dAMP i dGMP.

BIOSYNTEZA WĄTROBOWYCH IMP


NUKLEOTYDÓW PURYNOWYCH
JEST DOKŁADNIE REGULOWANA
ADP GDP
Wątroba ssaków, główne miejsce syntezy de
noro nukleotydów purynowych, dostarcza za- AMP
sad purynowych i ich nukleozydów, które two- ATP GTP
rzą rezerwę do zużytkowania w tkankach nie- Ryc. 36-8. Kontrola nasilenia syntezy de novo
zdolnych do ich syntezy de novo. Na przykład nukleotydów purynowych. Linie ciągłe przedsta-
w tkance mózgowej jest małe stężenie amido- wiają ciąg reakcji chemicznych, a linie przerywa-
transfera2y PRPP, a tkanka mózgowa człowie- ne ilustrują zahamowanie (Q) przez sprzężenie
ka przynajmniej częściowo zależy od egzogen- zwrotne przez końcowe produkty szlaku. Reakcje
nych puryn. Erytrocyty i granulocyty obojet- ® i © są katalizowane odpowiednio przez synteta-
zę PRPP i amid otrą nsierazę glutamino-PRPP.
nochłonne nie mogą syntetyzować 5-fosforybo-
zyloaminy i dlatego muszą korzystać z egzogen-
nych puryn do syntezy nukleotydów puryno-
wych. Jednak krążące limfocyty mają pewną
zdolność do syntezy puryn cle novo.
432 / ROZDZIAŁ 36

odzwierciedla głównie aktywność reakcji rezer- kształcenie IMP w adenylobursztynian na dro-


wowych (typu „salvage") dia hipoksantyny dze do syntezy AMP wymaga GMP, a prze-
i guaniny, a tylko wtórnie stopień syntezy puryn kształcenie ksantynianu (XMP) w GMP wyma-
de noro. Ten wniosek wynika z obserwacji, że ga ATP. Wzajemna regulacja między przemiana-
stężenie PRPP w erytrocytach i fibroblastach mi w metabolizmie IMP służy więc osłabieniu
w hodowlach pochodzących od mężczyzn syntezy jednego nukleotydu purynowego wów-
z wrodzonym niedoborem fosforybozylotrans- czas, gdy zachodzi niedobór drugiego nukleotydu.
ferazy hipoksantynowo-guaninowej było wielo- Fosfory boży łotra n sferaza h ipo k sa ntyn owo -gu-
krotnie zwiększone. aninowa, która przemienia hipoksantynę i gua-
ninę odpowiednio do IMP i GMP (ryc. 36-7),
AMP i GMP regulują przez sprzężenie jest także hamowana przez te same nukleotydy.
zwrotne amidotransferazę
glutamylo-PRPP
Amidotransferaza glutamylo-PRPF (reakcja REDUKCJA NDP DAJE dNDP
2, ryc. 36-3), pierwszy enzym wyłącznie zaan-
gażowany w syntezie puryn de navo, jest wraż- Redukcja deoksyrybonukleotynów puryn
liwa na zwrotne zahamowanie przez nukleotydy i pirymidyn przy węglu 2'rybozy odpowied-
purynowe, szczególnie AMP i GMP, które ha- niego difosforanu rybonukleotydu (NDP) jest
mują, współzawodnicząc z PRPP (ryc. 36-8). katalizowana przez kompleks reduktazy rybo-
Jednak regulacja syntezy puryn de novo przez nukleotydowej (ryc. 36-10). System ten działa
amidotransferazę ma prawdopodobnie mniej- jedynie w komórkach, które aktywnie syntety-
sze znaczenie fizjologiczne niż regulacja syn- zują DNA przed podziałem komórek. Redukcja
tetazy PRPP. wymaga tioredoksyny (białkowy kofaktor), re-
duktazy tioredok synowej (flawoprotema)
Sprzężenie zwrotne AMP i GMP i NADPH. U niektórych bakterii, ale nie u ssa-
reguluje ich syntezę z IMP ków, reakcja ta wymaga także kobalaminy
Dwa mechanizmy regulują przekształcanie (witaminy B12). Zredukowana tioredoksyna,
IMP do GMP i AMP (ryc, 36-9). AMP przez uzyskana z utlenionej tioredoksyny w reakcji
sprzężenie zwrotne reguluje syntetaze adenylobu- katalizowanej przez NADPH: reduktaza tiore-
rsztynianową, a GMP przez sprzężenie zwrotne doksynowa, jest bezpośrednim czynnikiem redu-
hamuje dehydrogenazę IMP. Co więcej, prze- kującym NDP (ryc. 36-10).

IMP-
REDUKTAZA HYBO
NUKLEOTYOOWA
□ifoaforan
rybonukieozydu
0 (fosforan
2 -deoksyrybo-
nukleozydu

Tioredoksyna Tloredoksyna u
zredukowana Kanion a

Ryc. 36-9. Regulacja przemiany IMP do nuk- NADP NADPH + H+


leotydów adenozyny i guanozyny. Linie ciągłe Ryc. 36-10. Redukcja difosforanów rybonukleo-
przedstawiają ciąg reakcji che/nicznych. a linie zydudodifosforanów2'-deoksyrybonukleozydów.
przerywane regulację zarówno przez dodatnie (©),
jak i ujemne (0) sprzężenie zwrotne.
METABOLIZM NUKLEOTYDÓW PURYNOWYCH I PIRYMIDYNOWYCH / 433

CDP -*■ 2'dCTP

3(=)R -** 2'dCDP-

ATP
Kw
!*,
as
UDP- -»-—».-»- 2PCdTTP
moczowy

tO] + H 2O

LJHY
KA2A

CO.

GDP- fi

b
*>2'dGDP

H H
Alantoina

Ryc, 36-12. Przekształcenie kwasu moczowego


ADP w aiamómę.

Ryc. 36-11. Regulacja redukcji purynowych i piry- cienkiego i nerek (ryc. 35-1). Oksydaza ksan-
midynowych rybonukleotydów do odpowiednich tynowa jest potencjalnym miejscem farmakolo-
2'-cieoksyrybonukleotydów. Linie ciągle przedsta -
gicznej interwencji u chorych z hiperurykemią
wiają ciąg reakcji chemicznych, a linie przerywane
ujemne (Q) lub dodatnie (©) sprzężenie zwrotne.
i skazą moczanową (por, niżej).

Redukcja difosforaaów rybonukleozydów TWORZENIE WIĄZANIA P-N-


(NDP) do difosforanów deoksyrybonukieozy- GLIKOZYDOWEGO WYSTĘPUJE W
dów podlega złożonej regulacji (ryc. 36-11), PÓ2NYCH ETAPACH BIOSYNTEZY
w wyniku której uzyskuje sie zrównoważone NUKLEOTYDÓW PIRYMIDYNOWYCH
wytwarzanie deoksyrybonukleotydów dla syn-
tezy DNA. Synteza de novo nukleozydów pirymidyno-
wych i purynowych obejmuje różne wspólne
prekursory: PRPP, glutaminę, CO2, asparagi-
ORGANIZM LUDZKI KATALIZUJE nian. a dla nukleotydu tymidyny pochodne
PURYNY DO KWASU MOCZOWEGO tctrahydrotolianu. Uderzająca różnica między
tymi procesami biosyntezy polega na tym, że
Podczas gdy niższe naczelne i inne ssaki podczas, gdy fosforan rybozy jest integralną
katabolizują kwas moczowy, przez hydrolizę częścią najwcześniejszego prekursora w syntezie
katalizowaną urykazą, dalej do końcowego nukleotydu purynowego (p. ryc. 36-3), przyłą-
rozpuszczalnego w wodzie produktu alantoiny czeni? cząsteczki fosforanu rybozy do N-3 zasady
(ryc. 36-12), końcowym produktem kataboliz- pi rym idy nowej zachodzi w późnej fazie biosyn-
mu puryn w organizmie ludzkim jest kwas tezy (ryc. 36-13).
moc2owy. Gady, ptaki i plaży, które podobnie Cyfry arabskie w akapitach poniżej odpowia-
jak człowiek nie mają urykazy, wydalają kwas dają numerom reakcji na ryc. 36-13.
moczowy i guanine jako produkty końcowe (1) Synteza pierścienia pirymidynowego za-
katabolizmu zarówno puryn, jak i białka. czyna się od utworzenia karbamoilofosforanu z
Guanina i hipoksantyna tworzą kwas moczo- glutaminy, ATP, CO2 w reakcji katalizowanej
wy z ksantyny w reakcji katalizowanej przez przez cytoplazmatyczną syntaze karbamoilofos-
guanazę i oksyda/ę ksantynową wątroby, jelita furanową. Przeciwnie, syntaza karbamoilowa,
biorąca udział w syntezie mocznika, jest en-

— Biochemia
434 / ROZDZIAŁ 36

CO; + Glutamina + ATP

SYNTETAZA
KARBAMOILO-

°
FOSFORANOWA
KARBAMOILO-
-n-c4 THANSFERAZA
o-c.
DIHYDRO-
OROTAZA
ASPARAGINIANOWA
H

"a" COO"
T H
T
H
COO"

Kwas Kwaa dlhydro-


Karbamoilo- Kwas karbamoilo- orotowy
fosforan asparaginowv asparaginowy (DHOH)
(CAP) (CAA) NAD+-
DEHYDROGENAZA
DIHYDROOROTANOWA
NADH + H ł-

Kwas orotowy
(OA)
OMP

DEKARBOKSYU\ZA COO'
OROTYDYNO-5- CO,
-FOSFOHANOWA
PRPP

FOSFOHYBOZYLO-
TRANSFERAZA
OROTANOWA
UDP- (Dlfosfora
n
REDUKTAZA
HYBONUKLEOTYDOWA

UTP dUMP
ATP ^- N i ,N 1 °-Metyleno H,follan
Glutamina
SYNTETAZA
TYMIDYLłNOWA

H,tollan

Ry c. 36 -13. Szlak biosyntez y nukleotydów pirym idynowych.


METABOLIZM NUKLEOTYDÓW PURYNOWYCH I PIRYMIDYNOWYCH / 435

zymem mitochondrialnym. Ta kompartmenta- metylowej, a nośnik tetrahydrofolianowy jest


cja zabezpiecza niezależną dostawę fosforanu utleniany do dihydrofoUanu. Aby zaszła dalsza
karbamoilu dla tych procesów. synteza, dihydrofolian musi być zredukowany
Kondensacja karbamoilofosforanu z as- do tetrahydrofolianu w reakcji katalizowanej
paraginianem tworzy karbamoiloasparaginian przez reduktazę dihydrofolianową. W związku z
w reakcji katalizowanej przez karbamoilo- tym komórki dzielące się, które muszą wy-
transferazę asparaginianową. twarzać TMP i dihydrofolian, są szczególnie
Zamkniecie pierścienia przez utratę wo wrażliwe na inhibitory reduktazy dihydrofolia-
dy, katalizowane przez dihydroorotazę, prowa nowej. Jednym z takich inhibitorów jest meto-
dzi do utworzenia kwasu dihydroorotowego. treksat (ametopteryna) szeroko stosowany lek
Odjęcie wodorów od atomów węgla przeciwnowotworowy.
5 i 6 przez NAD + wprowadza wiązanie podwój
ne, tworząc kwas octowy. Ta reakcja jest katali
zowana przez mitochondrialny enzym dehyd- RYBO-IDEOKSYRYBONUKLEOTYDY
rogenazę dihydruorotanową Wszystkie inne en URACYLU I CYTOZYNY SĄ
zymy biorące udział w syntezie de novo pirymi- SUBSTRATAMI W REAKCJI
dyn są enzymami cytoplazmatycznymi. REZERWOWEJ PIRYMIDYNY
Dodanie cząsteczki rybozofosfo ran owej
z PRPP tworzy wiązanie p-N-glikozydowe z po Podczas gdy komórki ssaków nie maja efek-
wstaniem orotydynomonufosforanu (OMP). Re tywnej drogi do zachowania rezerw wolnych
akcję tę, analogiczną do reakcji lrans-rybo- zasad pirymidynowych, reakcje rezerwowe
zylacji na ryc. 36-7, katalizuje fosforybozylo- przemieniają rybonukleozydy pirymidynowe,
transferaza orotanowa. urydynę i cytydynę, oraz deok syry bonu kle ozy-
Podczas dekarboksylacji orotanu po dy, tymidynę i deok sycy ty dynę, w odpowiednie
wstaje lirydynomonofosforan (UMP) — pierw nukleotydy(ryc. 36-14). 2'-Deoksycytydynajest
szy rzeczywisty rybonukleotyd pirymidynowy. fosforylowana przez kinazę deoksycytydynową,
(7 i 8) Po przeniesieniu reszty fosforanowej enzym, który także fosforyluje deoksyguanozy-
z ATP tworzy się UDP i UTP w reakcjach
analogicznych do reakcji fosforylacji monofos-
fbranów nukleozydów purynowych (ryc. 36-5). ATP ADP
(9) UTP jest aminowany do CTP przy
udziale glutaminy i ATP.
Redukcja difosforanów rybonukleoty- Urydyna- - •• U MP
dów (NDP) do odpowiednich dNTP zachodzi KINAZA UHYDYNOWO-CYTYDYMOWA
w reakcjach analogicznych do reakcji dla nuk-
Cytydyna -
leotydów purynowych (p. ryc. 36-10 i 36-11). Tym idy na -diMp
dUMP może przyjąć resztę fosforano
wą z ATP, tworząc dUTP (nie pokazano).
Alternatywnie, ponieważ dUMP jest substra- ATP AD?
tem dla dTMP, dUDP jest defosforylowany do
dUMP.
Metylacja dUMP przy C-5 przez N10-
-metyleno-TNF, katalizowana przez syntetazę
tymidylanową, powoduje utworzenie tjmidyla- KINAZATYMIDYNOWA I
nu (tymidynomonofosforan, dTMP).
ATP ADP
Przeciwnowotworowy lek
metotreksat blokuje redukcję
DeoksycylyOyna. -dCMP
dihydrofolianu
|KINAZA DEOKSYCYTYDYNOWĄ]
. Reakcja 12 na ryc. 36-13 jest jedyną reakcją
w biosyntezie nukleotydu pirymidyny, która Ryc. 36-14. Reakcje kinaz nukleozydów pirymidy-
wymaga pochodnej tetrahydrofolianu. Podczas nowych odpowiedzialne za tworzenie monofos-
procesu przeniesienia reszta metylenowa N5, foranów nukleozydów pirymidynowych.
NIO-metyJeno-THF jest redukowana do reszty
436 / ROZDZIAŁ 36

nę i deoksy adenozynę. Fosfory boży łotra nsfera- semialdehyd tworzy sukcynylo-CoA (p. ryc.
za orotanowa (reakcja 5, ryc. 36-13), enzym 21-2).
biorący udział w syntezie de novo nukleotydów
pirymidyny, może syntetyzować OMP z kwasu Pseudourydyna jest wydalana w stanie
orotowego. nie zmienionym
Ponieważ żaden z enzymów u ludzi nie katali-
zuje hydrolizy lub fosforolizy pseudourydyny,
ANALOGI PIRYMIDYNY ten niezwykły nukleotyd, który po raz pierwszy
SĄSUBSTRATAMI DLA NIEKTÓRYCH wykryto w moczu ludzi, u osób zdrowych jest
ENZYMÓW SYNTEZY NUKLEOTYDU wydalany z moczem w stanie nie zmienionym.
Pl RYM I DYMOWEGO
Podczas gdy fosforybozylotransferaza oroto- BIOSYNTEZA NUKLEOTYDÓW
nianowa nie może używać normalnych zasad PIRYMIDYNOWYCH JEST
pirymidynowych jako substratów, katalizuje REGULOWANA ZARÓWNO NA
ona jednak przekształcenie allopurynolu (4-hyd- POZIOMIE EKSPRESJI GENU, JAK I
roksypirazolopiramidyna) do nukleotydu, AKTYWNOŚCI ENZYMATYCZNEJ
w którym rybo zofosfo ran jest dołączony do N-l
pierścienia pirymidy nowego allopurynolu. Tak- Dwa pierwsze enzymy biorące udział w bio-
że lek przeciwnowotworowy 5-fIuorouracyl jest syntezie nukleotydów pirymidy nowych są wra-
fosfory boży Iow any przez fosfory boży łotr ansfe- żliwe na regulację allosteryczną. Co do regulacji
razę orotanowa. przez ekspresję genu, 3 pierwsze i 2 ostatnie
enzymy są regulowane przez skoordynowaną
represję i derepresję. Syntetaza karhamoilofos-
KATABOLIZM PłRYMIDYN forano w a jest hamowana przez UTP C nuk-
WYTWARZA PRODUKTY leotydy purynowe, a aktywowana przez PRPP
ROZPUSZCZALNE W WODZIE (ryc. 36-16). Karbamoilotransferaza asparagi-
iiianowa jest bardzo wrażliwa na hamujące
K atabolizm pirymidyn. który zachodzi głów- działanie CTP. Właściwości allosteryczne kar-
nie w wątrobie, prowadzi do wytworzenia łatwo bamoilotransferazy asparaginianowej u proka-
rozpuszczalnych produktów końcowych (ryc. riontów stanowią klasyczny obiekt badań allos-
36-15). Kontrastuje to z katabolizmem puryn, terii.
w wyniku którego powstaje bardzo słabo roz-
puszczalny kwas moczowy i moczan sodu.
Uwolnienie CO2 (wydalonego przez oddycha- ZRÓWNOWAŻONE WYTWARZANIE
nie) z węgla (C2) rdzenia pirymidyny Teprezen- PREKURSORÓW KWASÓW
tuje główny szlak dla katabolizmu uracylu, NUKLEINOWYCH WYMAGA
cytozyny i tyminy. P-Alanina j p-aminoizomaś- SKOORDYNOWANEJ KONTROLI
lan są końcowymi produktami katabolizmu BIOSYNTEZY NUKLEOTYDÓW
cytozyny, uracylu i tyminy. PURYNOWYCH I PIRYMIDYNOWYCH
Wydalanie (3-aminoizomaślanu zwiększa się
w białaczce i po ekspozycji promieniami X z po- Biosynteza pirymidyny i biosynteza puryn
wodu zwiększonego niszczenia komórek i ich biegnie równolegle, jeśli weźmie się pod uwagę
DNA. Nieprawidłowe duże wydalanie p-ami- stosunki molowe; sugeruje to skoordynowaną
noizomaślanu, spowodowane recesywną eks- kontrole obu tych procesów, Syntetaza PRPP
presją genu, zachodzi u hetcrozygotycznego (reakcja 1, ryc. 36-3), enzym, który katali-
potomstwa (heterozygot), skądinąd zdrowych zuje reakcję wytwarzania podstawowego prekur-
osobników. Około 25% badanych osób, z po- sora obu procesów, podlega zahamowaniu
chodzenia Chińczyków i Japończyków, stale przez sprzężenie zwrotne zarówno przez nuk-
wydala duże ilości P-aminoizomasianu. Cho- leotydy purynowe, jak i pirymidy no we oraz
ciaż wiemy mało, jak organizm ludzki degraduje aktywacji przez PRPP. Są więc liczne miejsca,
p-aminoizomaślan, nerka śwjni metabolizuje go w których zachodzi krzyżowa regulacja między
przez transaminację do semialdehydu metylo- syntezą nukleotydów purynowych i pirymidy-
malonianu. Po utlenieniu do propionianu ten n owych.
METABOLIZM NUKLEOTYDOW PURYNOWYCH I PtRYMIDYNOWYCH I 437

Tymlna

-~.
NADPH + H+

Di hyd roty mina


Dihydrouracyl 0-llretdopropionian N-k a
COO'
r ba m o ilo-^-al a n I n a
H5 N
i

^Alanina J O'
H,Nł - CH, - CH2 - COO" ^ H
HZO / ^-Ureidolzomaślan

(N- Garbarń o Ho-0-am ino


-Izomaślan)
H 3 N+ -CH;,-CH—COO
CH3
^-Aminoizomaślan
Ryc. 36-15. Rozkład pirymidyn.

SKAZA MOCZANOWA JEST szego protonu z kwasu moczowego (pK = 5,75)


ZABURZENIEM KATABOLiZMU ponieważ drugi proton (pK=]0,3) dysocjuje
PURYNOWEGO przy wartościach pH znacznie wyższych od pH
jakiegokolwiek płynu ustrojowego. W płynach
Tak jak dla. każdego słabego kwasu względne ustrojowych występuje więc kwas moczowy
proporcje niezdysocjowanego kwasu (kwas mo- i jego sól monosodowa. W hiperurykemii stęże-
czowy) i jego sprzężonej zasady (moczan sodu) nie moczanu sodu w surowicy przewyższa gra-
zależą od pH. W fizjologicznych wartościach nice rozpuszczalności. Kryształy moczanu sodu
pH musimy rozważyć jedynie dysocjację pierw- mogą się zatem tworzyć w tkankach miękkich
438 / ROZDZIAŁ 36

NuKleotycfy natomiast kwas moczowy występuje w płynie


purynowe-------„
kanalikowym kanalików nerkowych znajdują-
cych się za odcinkiem kanalików zakwaszają-
cych mocz. Powstawanie kamieni złożonych
z kwasu moczowego można więc zahamować
PRPP------- przez alkalizację moczu.

Metody izotopowe pozwalają zmierzyć


ogólnoustrojowa, pulę moczanów
, ATP + Rybozo--
5-toaforan
Po dożylnym podaniu (1!N)-kwasu moczo-
wego osobom zdrowym i chorym na skazę
Asparaginian
moczanową, stopień rozcieńczenia izotopu uży-
wa się do wyliczenia ogól noust rojowej wymie-
nialnej puli moczanów. Pula ta u zdrowych
mężczyzn wynosi 7,08 mmol (=1200 mg),
a u zdrowych dorosłych kobiet 3,54 mmol
© ( = 600 mg), natomiast u chorych ze skazą
moczanową bez guzków dnawych 11,8—23,6
mmol ( = 2000-^000 mg), a nawet 182,9 mmol
( = 31 000 mg) u chorych z ciężką skazą mocza-
nową z guzkami dnawymi.
Moczan sodu jest aktywnie reabsorbowany
i częściowo wydzielany w kanaliku proksymal-
nym. W pętli nefronu zachodzi dalsze wydziela-
ne moczanów do światła nefronu, natomiast
w kanaliku krętym dystalnym zachodzi ponow-
ne, chociaż tylko częściowe, jego wchłanianie
zwrotne. Wydalanie netto kwasu moczowego
z moczem u zdrowego człowieka wynosi 2,36
O — —3,54 mmoł/24 h (= 400—600 mg/24 h).
ATP + COj + Wiele związków farmakologicznych i
Glutamina
UDP
naturalnie występujących wpływa na
wchłanianie nerkowe i wydalanie moczanu
TDP sodu. Na przykład kwas acetylosalicylowy w
dUDP "TMP- dużych dawkach hamuje kompetycyjnie
Ryc. 36-16. Kontrola syntezy nukleotydu pirymi- zarówno wydzielanie moczanów przez kanaliki
dynowego. Linie ciągłe ilustrują ciąg reakcji chemi- nerkowe, jak i jego wchłanianie zwrotne.
cznej. Linie przerywane pokazują pozytywną (©)
i negatywną (©) regulację przez sprzężenie zwrot-
ne.

• —CTP Kryształy moczanowe mają znaczenie


i stawach w postaci depozytów, określanych diagnostyczne w skazie moczanowej
jak~o "guzki dnawe. Proces ten wywołuje ostrą W skazie moczanowej znaczenie diagnostycz-
reakcję zapalną, ostre (moczanowe) zapalenie ne ma uwidocznienie w granulocytach obojęt-
stawów, które może przejść w przewlekłe (mo- nochłonnych w płynie stawowym, w świetle
czanowe) zapalenie stawów. spolaryzowanym i w mikroskopie świetlnym,
Podczas gdy mocz o pH 5 może być wysycony iglastych, intensywnie świecących podwójnie
moczanami do stężenia 892 umol/1 (=15 załamujących światło kryształów moczanu so-
mg/dl), w moczu o pH 7 rozpuszcza się 8922-- du. Kryształy mają barwę żółtą, gdy ich długa
11896 umol/I (=150—200 mg/dl) moczanów. oś jest równoległa, lub niebieską, gdy oś jest
W moczu prawidłowym, o pH najczęściej niż- prostopadła do płaszczyzny światła spolaryzo-
szym od 5,75, przeważa kwas moczowy. W od- wanego.
cinkach kanalików nerkowych proksymalnie
położonych w stosunku do kanalika dystalnego
i zbiorczego (gdzie głównie zachodzi zakwasze-
nie moczu) w moczu występuje moczan sodu,
________________METABOLIZM NUKLEOTYD&W PURYNOWYCH I PIRYMIDYNOWYCH /
439

Tabela 36-1. Dziedziczne zaburzenia metabolizmu purynowego i towarzyszące im nieprawidłowości


enzymatyczne
Zaburzenie Uszkodzony Charakter Charaktery styka Typ
kliniczne enzym uszkodzenia zaburzenia klinicznego dziedziczności
Dna Mad aktywność (zwię- Nadmierne wytwarzanie i nadmier- Sprzężony z chromo-
Syntetaza PRPP kszenie Vmaks.) ne wydalanie pufyn somem X recesywny

Dna Oporność na zaha- Nadmierne wytwarzanie i nadmier- Sprzężony z chromo-


Syntetaza PRPP mowanie w reakcji ne wydalanie puryn somem X recesywny
sprzężenia zwrotnego

Dna Mała Km dla rybozo- Nadmierne wytwarzanie i nadmier- Prawdopodobnie sprzę-


Syntetaza PRPP ■5-fosforanu ne wydalanie puryn żony z
chromosomem X
recesywny
Dna Częściowy niedobór Nadmierne wytwarzanie i nadmier-
HGPRTaza* ne wydalanie puryn Sprzężony z chromo-
somem X tecesywny
Zespół Lescha-Ny- Zupełny niedobór Nadmierne wytwarzanie i nadmier-
han a HGPRTaza ne wydalanie puryn; porażenie mó- Sprzężony z chromo-
żdżkowe i samookaleczenia somem X recesywny

Niedobór immu- Ciężki niedobór Niedobór immunologiczny zfozony


nologiczny Deaminaza adeno- (komórki T i B), deoksyadenozy- Autosomalny recesy-
zynowa nuria wny

Niedobór immu- Ciężki niedobór Niedobór komórek T, inozynuria,


nologiczny Fosforylaza nuk- deoksyinozynuria, guanoiynuria, Autosomalny recesy-
ieozydowa puryn deoksygua nożyn uria, hipouryke- wny
mia

Kamica~nerkowa Zupełny niedobór Kamica nerkowa 2,8-dihydroksy-


Fosforybozylotran- adeninowa Autosomalny recesy-
sferaza adenino- wny
wa
Ksantynuria Zupełny niedobór Kamica nerkowa ksantynowa, hi-
Oksydaza ksanty- pourykemia Autosomalny recesy-
nowa wny
* HGPRTaza = ło sf o ry boży I otrą n sferaza hipoksantynowo-guaninowa.

ZABURZENIA W METABOLIZMIE Tabela 36-2. Klasyfikacja chorych z hipemrykemią


PURYN OBEJMUJĄ CHOROBY
I. Prawidłowe wydalanie moczanów; upośledzo-
PRZEBIEGAJĄCE Z HIPERURYKEMIĄ ne wydalanie nerkowe odpowiedzialne za zwię-
LUB HIPOURYKEMIĄ kszone stężenie moczanów w surowicy
Zaburzenia w metabolizmie puryn (tab. 36-1) II. Nadmierne wydalanie moczanów z powodu
obejmują choroby przebiegające z hiperuryke- nadmiernego wytwarzania
mią lub hipourj kemią oraz choroby charak- A Wtórna zmiana towarzysząca innym choro-
teryzujące się niedoborem immunologicznym. bom, np nowotwory, łuszczyca
Hiperurykemie mogą być dalej klasyfikowane B Znane niedobory enzymatyczne odpowie-
na podstawie wydalania z moczem prawidło- dzialne za nadmierne wytwarzanie 1
wych lub nadmiernych (ponad 3,54 mmol/ Nieprawidłowości syntezy PRPP
24 h = 600 mg/24 h) ilości moczanów (tab. 36-2). 2. Niedobory fosforybozylotransferazy hi-
Niektóre zaburzenia są spowodowane swois- poksantynowo-guaninowej
tymi niedoborami enzymatycznymi. W innych 3. Niedobory g!ukozo-6-fosfatazy
hiperurykemia jest zjawiskiem wtórnym, np. C. Uszkodzenia nieznane
440 / ROZDZIAŁ 36

spowodowanym nowotworem lub łuszczycą, Hipourykemia towarzyszy niedoborowi


charakteryzującymi się wzmożonym obrotem oksydazy ksanty nowej
tkankowym. Hipourykemią i wzmożone wydalanie hipo-
ksanfyny i ksantyny jest związane z niedoborem
Zespół Lescha-Nyhana jest przejawem oksydazy ksantynowej, spowodowanym albo
całkowitego braku wadą genetyczną, albo ciężkim uszkodzeniem
fosforybozylotransferazy wątroby. W poważnym niedoborze oksydazy
hipoksantynowo-gua ni nowej ksantynowej u chorych "może wystąpić zwięk-
Zespół Lescha-Nyhana jest następstwem bra- szona ksantynuria i kamica ksantynowa.
ku aktywnej fosforybozylotransferazy hipoksan-
tynowo-gua ninowej (HGPRTazy), enzymu „re- Wady genetyczne powodują niedobór
zerwowego1' szlaku syntezy puryn (ryc. 36-7). deaminazy adenozynowej i fosforylazy
To zaburzenie recesywne, dziedzicznie sprzężo- nukleozydowej puryn
ne z chromosomem X, charakteryzuje uszko- Niedobór deaminazy adenozynowej jest zwią-
dzenie ośrodkowego układu nerwowego, prze- zany z ciężkim złożonym niedoborem immuno-
biegające z choreoatetozą i zwiększonym napię- logicznym, chorobą, w której zarówno lim-
ciem mięśniowym, znaczną hiperurykemią focyty pochodzenia grasiczego (komórki T), jak
z nadmiernego wytwarzania, połączoną często i pochodzenia szpikowego (komórki B) są nieli-
z kamicą moczanową i zespoiem samookalecze- czne i wykazują zaburzenia czynności. Niedo-
nia. Mniej szkodliwym mutacjom, w wyniku bór fosforyiazy nukleozydowej puryn jest zwią-
których powstaje częściowy niedobór zany z poważnym niedoborem limfocytów po-
HGPRTazy, towarzyszy u mężczyzn znaczna chodzenia grasiczego przy prawidłowej czynno-
hiperurykemia, przebiegająca bez wyraźnych ści komórek B. Oba zaburzenia są autosomalne
objawów klinicznych. Nadmierne wytwarzanie i recesywne. Zaburzenia immunologiczne wyni-
puryn w niedoborze HGPRTazy jest wyrazem kają ?e spichrzenia dGTP i dATP, które hamują
oszczędzania PRPP w szlaku rezerwowym syn- allosterycznie reduktazę rybonukleotydową
tezy puryn z następującym zwiększeniem we- i przez to pozbawiają komórki prekursorów
wnątrzkomórkowego stężenia PRPP. DNA, szczególnie dCTP.

Chorobę von Gierkego charakteryzuje Niedobór puryn u ludzi


nadmierne wytwarzanie puryn i występuje rzadko
hiperurykemia Stany niedoboru purynowego u łudzi są-ogra-
Nadmierne wytwarzanie puryn i hiperuryke- niczone do sytuacji przypisywanych przede
O ^ ^ t gluko- wszystkim niedoborom kwasu foliowegoj być
^ ^ ^ ^ g może witaminy B12, gdy ta ostatnia powoduje
zo- ó-fosfatazy) są zjawiskami wtórnymi w od- wtórny niedobór pochodnych folianów.
nięsjeniudo wzmożonego wytwarzania
rybozo--5-fcsforanu, prekursora PRPP.
Współtowarzysząca kwasica mleczanowa NADMIERNE WYTWARZANIE
podwyższa jedynak nerkowy próg wydalania KATABOLITÓW PIRYMIDYNOWYCH
moczanów, przyczyniając się do gromadzenia JEST RZADKO ZWIĄZANE ZE
moczanów w całym organizmie. ZNACZĄCYMI KLINICZNIE
NIEPRAWIDŁOWOŚCIAMI
Hipourykemie powstają w wyniku
nadmiernego wydalania lub Produkty-katabołizmu pirymidyny, odwrot-
zmniejszonego wytwarzania kwasu nie niż puryny, są rozpuszczalne "wwodzie.
moczowego Dlatego nawet w przypadku, gdy zachodzi
Psy daimatyriskie, które niekompletnie reab- nadmierne wytwarzanie pirymidyny rzadko po-
sorbują kwas moczowy, wydalają moczany jawiają się wykrywalne klinicznie nieprawid-
i kwas moczowy w nadmiarze w stosunku do ich łowości (tab. 36-3). W hiperurykemii, której
stężenia w surowicy. Podobne wady obserwuje towarzyszy nadmierne wytwarzanie PRPP, za-
się u ludzi z hipourykemią. chodzi nadmierne wytwarzanie nukleotydów
pirymidynowych i zwiększone wydalanie fi-ala-
niny. Ponieważ do syntezy tymidylanu jest
METABOLIZM NUKLEOTYDOW PURYNOWYCH I PIRYMIDYNOWYCH
441
/

Tabela 36-3.Wrodzone zaburzenia metabolizmu pirymidyn i towarzyszące im nieprawidłowości


enzymatyczne
Zaburzenie Uszkodzony Cechy zaburzeń Typ
kliniczne enzym klinicznych dziedziczności

Acyduria p-amino- Transami naza Brak objawów, częste zaburzenieAutosomalny rece-


izomaślanowa u ludów Wschodu sywny
Orotoacyduria Fosfory bozylotransfera Kryształy kwasu orotowego w moczuAutosomalny ręce -
typu I -;a orotowa i dekarbok- i niedokrwistość megaioblastyczna.sywny
sylaza o roty dyl a nowa Niedobór immunologiczny Remisja
po podaniu doustnym urydyny
Orotoacyduria Dekarboksylaza oroty- Orotydynuria i acyduria orotowa, nie
- Autosomalny ręce-
typu II dylanowd dokrwistość megaioblastyczna Re - sywny
misja po podaniu doustnym urydyny
Niedobór karbamoi- Karbamoilotransferaza Nietolerancja białek, encefalopatiaSprzężony z chro-
iotransferazy ornity- ornitynowa wątrobowa i acyduria orotowa o lek
- mosomem X recesy-
nowej kim nasileniu wny

potrzebny N5,N10-metyleno-THF, zaburzenia w Niedoborowi enzymu cyklu


metabolizmie folianów i witaminy B12 powodują mocznikowego towarzyszy wzmożone
niedobory dTMP (w przypadku niedoboru wydalanie prekursorów pirymidyny
witaminy B, 2 przez mechanizm pośredni). Acy- Wzmożone wydalanie kwasu orotowego,
duria P-aminomaślanowa była omówiona po- uracylu i urydyny opisano u chorych z niedobo-
przednio w związku z katabolizmem pirymidyn. rem wątrobowego mitochondriałnego enzymu
Acyduria orotowa, która towarzyszy zespołowi karbamoilotransferazy ornitynowej. Nagroma-
Reye'», jest prawdopodobnie procesem wtór- dzony fosforan karbamoilu, substrat tego en-
nym, wynikającym z niezdolności silnie uszko- zymu, przechodzi do cytozolu, gdzie jest użyty
dzonych mitochondriów do zużytkowania kar- do syntezy nukleotydów pirymidynowych. Po-
bamoilofosforanu, który może wówczas być wstająca w wyniku tego słaba acyduria orotowa
dostępny do nadmiernego wytwarzania cyto- wzmaga się wówczas, gdy chorzy spożywają
zolowego kwasu orotowego. pożywienie z dużą zawartością azotu.

Chorzy na orotoacydurię są pi rym Leki mogą eliminować acydurię


idy nowy mi auksotrofami, orotowa
reagującymi na nukleozydy Analogpuryny allopurynol(p. ryc. 35-21) jest
pirymidynowe w pożywieniu inhibitorem oksydazy ksantynowej stosowanej
W częściej występującym typie I tej choroby w leczeniu skazy moczanowej, Allopurynol,
stwierdza się niedobór zarówno fosfory boży lo- substrat fosfory boży 1 o transferazy orotanowej
transferazy orotanowej, jak i dekarboksylazy (reakcja 5, ryc, 36-13) hamuje kompetytywnie
orotydy łanowej (reakcja 6, ryc. 36-13). Głów- fosfory boży lację naturalnego substratu kwasu
nym wydalanym nieprawidłowym produktem orotowego. Ponadto powstający produkt nuk-
jest kwas orotowy. Oba typy chorych są aukso- leotydowy hamuje dekarboksylazę orotydylano-
trofami, którzy reeagują na podaną urydynę. wą (reakcja 6, ryc. 36-13) wy twarzając orotoacy-
Znacznie zwiększona aktywność karbamoilo- durię lub orotydynurię. Ponieważ szlak biosyn-
transferazy asparagi niań owej i dihydroorotazy tezy de novo nukleotydu pi rym idy nowego przy-
u chorych z orotoacyduria typu I powraca do stosowuje się do takiego hamowania, organizm
normy po doustnym podaniu urydyny. ludzki jest tylko przejściowo pozbawiony nuk-
ieotydów pirymidynowych we wczesnym okre-
sie leczenia.
6-A/aury dyna, po przekształceniu do 6-azau-
rydylanu, kompelytywnie hamuje dekarboksy-
442 / ROZDZIAŁ 36

lazę orotydylanową (reakcja 6, ryc. 36-13) silnie Holmgren A: Thioredoxin. Annu Rev Biochem 1985;
wzmagając wydalanie kwasu orotowego i oro- 54:237. Joties M: Pyrimidine nucleotide
tydyny. biosynthesis in ani-
mal cells. Annu Rev Biochem 1980; 49:253. Martin
DW Jr, Gelfand EW: Biochemistry of diseases
of immunodevelopment. Annu Rev Biochem 1981;
PIŚMIENNICTWO 50:845. Schinke RT: Methotrexate resistance and
gene amp-
Ames BN, Cathcarl R, Sthwiers E, Hochstein P: Uric lification. Mechanisras and implications. Cancer
acid provides an anlioxidant defense in huraans 1986; 57:1912. Seegmiller JE: Overview of the
against oxidant- and radical-caused aging and possible relation of
cancer: A hypoLhesis. Proc Nati Acad Sci USA defects in purine metabolism to imraune deficiency.
19S1; 78:6858. Ann NY Acad Sci 1985; 45:9. Stanbury JB et al
Benkovic SJ: The transfomiylase enzymes in de novo (editors): The Metaboiic Basis of
purine biosynthesis. Trends Biochem Sci 1984;9:320. Inherited Disease, 5th ed. McGraw-Hill, 1983.
Struktura i funkcja
kwasów nukleinowych 3
7
Dary! K. Granner. MD

WPROWADZENIE obserwowali oni, że genetyczna determinacja


otoczki swoistych pneumokoków może być
Odkrycie, że informacja genetyczna jest zako- przeniesiona do innych pneumokoków o wyraź-
dowana wzdłuż cząsteczki polimeru, złożonej nie odmiennym typie otoczki przez wprowadze-
z 4 rodzajów jednostek monomerycznych, jest nie oczyszczonego DNA od pierwszych do
wielkim osiągnięciem naukowym tego stulecia. drugich. Autorzy ci określili czynnik, który
Ta cząsteczka polimeru, DNA, jest chemiczną dokonuje tej zmiany, jako „czynnik transfor-
podstawą dziedziczności. Składa się ona z genów, mujący" (później wykazano, że był to DNA).
podstawowych jednostek informacji genetycz- W późniejszym okresie ten typ manipulacji
nej. Geny kontrolują syntezę różnych typów genetycznej stal się pospolity. Podobne do-
RJSA, większość z nich bierze udział w syntezie świadczenia wykonano ostatnio posługując się
białek. Geny nie działają autonomicznie; ich drożdżami, hodowanymi w kulturach komór-
replikatja i funkcja są kontrolowane przez słabo kami ssaków i zarodkami owadów oraz gryzoni
jeszcze poznane sprzężenia zwrotne, w których jako biorców, a klonowanym DNA jako dawcą
same produkty genów odgrywają krytyczną informacji genetycznej.
rolę. Wiedza o strukturze i funkcji kwasów
nukleinowych jest podstawowa do zrozumienia DNA składa się z 4 deoksynukleotydów
genetyki i stanowi podstawę do dalszych badań. Chemiczną naturę jednostek deoksynukJeo-
tydowych DNA — deoksyadenylan, deoksygua-
nylan, deoksycytydylan i tymidylan — opisano
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE w rozdz. 35. Te monomeryczne jednostki DNA
są utrzymane w postaci polimeru przez mostki
Chemiczna podstawa dziedziczności i chorób 3', 5'-fosfodiestrowe, tworząc w ten sposób
genetycznych jest zawarta w strukturze DNA. pojedyncze pasmo przedstawione na ryc. 37-1.
Główny szlak informacyjny (tj. kierowanie Treść informacyjna DNA (kod genetyczny) iest
przez DNA syntezą RNA, który z kolei kieruje zawarta w'"seTiwencji, w której te monomery
syntezą białek) został już wyjaśniony. Wiedza ta - deoksyrybonukleotydy purynowe i pirymi-
została użyta dla sprecyzowania fizjologii ko- dynowe — są zorganizowane. Cząsteczka poli-
mórkowej i patofizjologii chorób na poziomie meru DNA, jak to pokazano, jest polarna; na
molekularnym. jednym końcu ma grupę 5'-hydroksylową lub
fosforanową, a na drugim grupę 3'-fosforanową
lub hydroksylową. Znaczenie tej popularności
DNA ZAWIERA INFORMACJĘ zostanie wyjaśnione w dalszej części rozdziahi.
GENETYCZNĄ Ponieważ informacja genetyczna jest zawarta
w kolejno ułożonych jednostkach monomerycz-
Fakt, że DNA zawiera informację genetyczną nych w cząsteczkach polimeru, musi istnieć
wykazali po raz pierwszy w 1944 r. w serii mechanizm reprodukowania, czyli replikowa-
doświadczeń Avery, MacLeod i McCarty. Za- nia tej swoistej informacji mającej bardzo duży
/ ROZDZIAŁ 37

H \ H. y l
3' H
Ryc. 37-1. Segment jednego pasma cząsteczki DNA, w której zasady purynowe i pi rym idy no we: adenina
(A), tymina (T), cytozyna (C) i guartina (G) są połączone przez fosfod iestro we wiązania (szkielet) między
resztami 2'-deoksyrybozylowymi związanymi z zasadami przez wiązanie N-glikozydowe. Zwróć uwagę, że
szkielet wiązań fosfod i estrowych wykazuje polarność (tj, ukierunkowanie).

stopień wierności. Ten wymóg, razem z danymi wymi naprzeciwległych pasmach jest bardzo
uzyskanymi za pomocą dyfrakcji promieni swoiste i zależy od wiązań wodorowych
X przez cząsteczkę DNA, i spostrzeżenia Char- A i T oraz G i C (ryc. 37-3).
gaffa, że w cząsteczkach DNA stężenie nuk- W dwupasmowej cząsteczce ograniczenia na-
leotydów deoksy a de noży nowych (A) równa się rzucone przez możliwość rotacji wokół wiąza-
stężeniu nukleotydów tymidynowych (T) nia fosfodiestrowego, uprzywilejowana konfi-
iA^JJ^ji stj^eniejiukleotydów deoksyguano- guracja antywiązania glikozydowego (p. ryc.
zynowych (G) równa się stężeniu nukleotydów 35-9) oraz dominujące tautomery (p. ryc. 35-4)
deoksycytydynowych (C) (G = C) pozwoliły za- 4 zasad (A, G, T i C) pozwalają tylko na
proponować we wczesnych latach 50. model sparowanie A wyłącznie z T i G wyłącznie z C,
dwupasmowej cząsteczki DNA. Propozycję ta- jak to przedstawiono na ryc. 37-3, Takie ograni-
ką przedstawili Watson,~Crick i Wilkins. Mo- czenie w parowaniu zasad wyjaśnia wcześniej-
del, który ci uczeni zaproponowali, przedsta- szą obserwację, że w_dwupasmowej cząsteczce
wiono na ryc. 37-2. 2 pasma prawoskrętnej DNA ilość A równa się ilości T, a ilość G równa
dwupasmowej cząsteczki są utrzymane przez się ilości C. 2 pasma, z których każde jest
wiązania wodorowe między zasadami puryno- polarne, w dwupasmowej cząsteczce są przeciw-
wymi a pi rym idy no wy mi odpowiadających so- ległe; tj. jedno pasmo biegnie w kierunku 5' do
bie cząsteczek linijnych. Wytworzenie par mię- 3', a drugie w kierunku 3' do 5'. Jest to
dzy nukleotydami purynowymi a pirymidyno- analogiczne do 2 równoległych ulic, z których
STRUKTURA I FUNKCJA KWASÓW NUKLEINOWYCH / 44S

2,0 nm

Rowek
mniejszy I
większy

nm
3,4 nm

Ryc. 37-2. Model Watsona-Cricka dwupasmowej helikalnej struktury postaci B DNA. Na lewo: Schemat
struktury. Strzałka pozioma pokazuje szerokość (średnicę) podwójnego heliksu (2,0 nm), a strzałka
pionowa długość jednego petnego zwoju heliksu (3,4 nm). Centralna oś podwójnego heiiksu jest
pokazana jako pionowa linia. Krótkie strzałki wskazują polarność przeciwległych pasm. (A — adenina,
C — cytozyna; G — guanina; T — tymina; P — fosforan, S — cukier [deoksyryboza]). Na prawo: Model
przestrzenny struktury DNA. (Zdjęcie wg James D, Watson, Molecutar Biology of the Gene, 3rd ed.
Copyright © 1976, 1970, 1965, by W. A. Benjamin, Inc, Menlo Park, CalifJ.
________________________________________________________________________________________

każda jest jednokierunkowa, ale ruch na nich DNA istnieje w postaci kilku
biegnie w odwrotnych kierunkach. W dwupas- dwupasmowych helikalnych struktur
mowych cząsteczkach DNA informacja genety- Dotychczas opisano 6 postaci cząsteczek
czną mieści się w sekwencji nukleotydów na DNA (A do E i Z), ale większość z nich
jednym paśmie, nazywanym pasmem matryco- znaleziono tylko w rygorystycznych warunkach
wym; przeciwległe do niego pasmo jest pasmem doświadczalnych. Postacie te odróżnia; 1) liczba
kodującym, ponieważ odpowiada ono trans- par zasad, które zajmują każdy zwój heliksu, 2)
kryptowi RNA, który z kolei koduje białko. nachylenie, czyli kąt między każdą parą zasad,
Na rycinie 37-3 przedstawiono, jak 3 wiąza- 3) średnica heliksu cząsteczki i 4) kierunek
nia wodorowe utrzymują nukleotyd deoksygua- skrętu (prawy lub lewy) podwójnego heliksu
nozynowy z nukleotydem deoksycytydyno- (tab. 37-1). Niektóre z tych postaci ulegają
wym, podczas gdy druga para, para A-T. jest przekształceniu wewnętrznemu przez zmianę
połączona 2 wiązaniami wodorowymi. Wiąza- takich warunków, jak stężenie soli i hydratacja.
nie G^T jest więc mocniejsze o ok. 50%. Z po- Możliwe, źe takie przekształcenie wewnętrzne
woduiej dodatkowej siły wiązali, a także z po- może się zdarzać in vivo.
wodu interakcji typu „stacking" regiony DNA Posfoć B, powszechnie dominująca postać
o dużej liczbie wiązań G-C są bardziej oporne DNA w warunkach fizjologicznych (małe stęże-
na denaturację, czyli „topnienie", niż regiony nie soli, duży stopień hydratacji), ma wielkość
o dużej liczbie wiązań A-T. skoku 3.4 nm na każdy zwój (ryc. 37-2). W ob-
446 / ROZDZIAŁ 37

CH3 jające 2 stosy i reprezentujące szkielet fosfodies-


Trówy.
O-. Odmianą tej podstawowej struktury jest po-
stać A, której powstaniu sprzyja środowisko
N N„
nieco niniej uwodnione i o większej liczbie
jonów Na+ i K + . Ta prawoskrętna struktura
Cukier
zajmuje więcej miejsca niż postać B, ma więcej
O par zasad na 1 skręt i przypomina strukturę
Tymidyna
dwupasmowego RNA i podwójnego hybrydu
DNA-RNA. Postacie C—E są także prawo-
Adenozyna skrętne, obserwuje się je w bardzo swoistych
warunkach doświadczalnych i sądzi się, że nie
istnieją one in vivo.
Formy Z-DNA są podwójnymi lewoskręt-
nymi heliksami, w których szkielet fosfodiest-
rowy biegnie zygzakiem („zigzag1") wzdłuż cząs-
teczki -- stąd nazwa Z-DNA. Z-DNA jest
najmniej skręcony (12 pzna 1 zwój), jego heliks
ma najmniejszą znaną średnicę i jedynie 1 rowek
(p. niżej). Z-DNA egzystują jako sekwencje
powtarzających się naprzemiennych deoksynu-
kleotydów purynowych i pirymidy nowych (GC
lub AC). lecz wymagają one także warunków
stabilizujących. Do warunków stabilizujących
Ryc. 37-3. Wzajemne parowanie między deok-
syadenozyna. i tymidyna. obejmuje wytworzenie
zalicza się m.in.: 1) obecność dużego stężenia
2 wiązań wodorowych 3 takie wiązania tworzą się soli lub swoistych kationów, takich jak sper-
między deoksycytydyną i deoksyguanożyną. Linie mina lub spermidyna, 2) duży stopień ujemnego
przerywane przedstawiają wiązania wodorowe. skręcenia DNA (p. rozdz. 38), 3) wiązanie
W DNA cząsteczką cukrową jest 2-deoksyryboza, białek swoistych dla Z-DNA i 4) zmetylowanie
podczas gdy w RNA — D-ryboza. pozycji przy C5 niektórych nukleotydów deok-
sycytydynowych w sekwencji naprzemiennej.
Z-DNA może powodować skutki regulatoro-
we zarówno~w obszarze proksymalnym, jak
rębie każdego zwoju mieści się lOpar zasad (pz) i dystalnym w stosunku do swego położenia.
(liczba ta może się zmieniać między 10,0-—10,6 Niektóre białka, które wiążą się w mniejszym
pz na każdy zwój), każda z płaskich zasad rowku B-DNAj prawdopodobnie nie mogą się
uktada się jedna nad drugą,, przypominając wiązać z postacią Z. W dodatku odwrócenie
2 skręcające się stosy monet przyłożonych bok (rewersja) gostaci Z do postaci B-DNA, zdarze-
<Jb boku. Na każdym poziomie 2 stosy są m.6,. które może zajść w następstwie utraty grup
złączone wiązaniami wodorowymi między dwo- metylowych z 5-metylodeoksycytydyny, zacho-
ma monetami z 2 przeciwległych stosów, a także dzi prawdopodobnie wskutek różnic w skręca 1-
utrzymywane przez 2 prawoskrętne wstęgi owi- ności DNA w obszarze dystalnym do aktual-
nego miejsca zajmowanego przez Z-DNA, Jak
Tabela 37-1. Cechy niektórych struktur DNA to będzie omawiane niżej, torsyjne skręcanie
Liczba Odległość i rozkręcanie, jak. też metylacja deoksycytydyny
Typ Kierunek par między Średnica mogą wpływać na aktywność genów.
skrętu zasad sąsiednią heliksu Istnienie Z-DNA wykazano w chromoso-
na 1 zwój parą zasad mach muszki owocowej {Drosophila), posługu-
A Prawy 11 0,256 nm 2,3 nm jąc się przeciwciałami, które rozpoznają i wiążą
się do Z-DNA. Ludzki DNA -ma- regiony,
B Prawy 10 Cr,338 nm 1,9 nm
Z Lewy 12 0,371 nm 1,8 nm
rozproszone w obrębie genomu, stanowiące
potencjalne odcinki do utworzenia postaci Z-
DNA; mogą również istnieć warunki stabili-
zujące tę postać.
STRUKTURA I FUNKCJA KWASÓW NUKLEINOWYCH / 447

Denaturacja (topnienie) DNA regulatorowe przez takie oddziaływanie mogą


jest używana do analizy jego kontrolować ekspresję swoistych genów.
struktury
Dwupasmowa struktura DNA w roztworze DNA istnieje w postaciach
może być "stopiona przez podwyższenie tem- zrelaksowanej i silnie skręconej
peratury lub zmniejszenie stężenia solj_ W tym (postać kłębka)
procesie nie tylko 1 pasmu zasad odrywają się W niektórych organizmach, takich jak _bak-
od siebie, lecz także same zasady zmieniają _Ieikl._w bakteriofagach i licznych wirusach
płaszczyznę wzajemnego położenia, podczas zwierzęcych typu DNA końce cząsteczek DNA
gdy są one stale jeszcze związane, jako polimer, wiążą się, tworząc zamkniętą cząsteczkę kolistą
szkieletem wiązań fosfodiestrowych. Takiej de- nie mającą końca. To oczywiście nie zaburza
naturacji cząsteczki DNA towarzyszy zwięk- polarności cząsteczek, ale eliminuje wolne 3' i 5'
szenie optycznej wartości absorpcji zasad pury- grupy hydroksylowe i fosforowe, „Zamknięte
nowych i pirymidynowych; zjawisko to określa cząsteczki koliste istnieją w postaci zrelaksowa-
się jako efekt hiperchromiczny denaturacji. nej (rozluźnione) i w postaci bardzo skręconej.
Dwupasmowa cząsteczka DNA, dzięki efek- Nadmierne skręcenia są wprowadzone
towi typu ,,stacking" (oddziaływania między wow-"fiźas, gdy zamknięta kolista cząsteczka
sąsiadującymi parami zasad) i dzięki wiązaniom jest skręcona wokół swej własnej osi, lub też gdy
wodorowym między zasadami, tworzy sztywne jest skręcona cząsteczka linijna
twory paJeczkowe; w roztworze ma dużą lep- dwupasmowego DNA, której końce są
kość, która zmniejsza się po deoaturacji. zakotwiczone. Ten proces, wymagający energii,
Podczas denaturacji pasma danej cząsteczki wprowadza napięcia do cząsteczki; czym
DNA oddzielaja^_się od siebie w pewnym prze- większa iiczba „superskrę-tów" tym większe
dztał^Lejn2e_ralury. Punkt środkowy przejścia napięcie, czyli torsja (przetestuj to na gumowej
temperatury nazywa się temperaturą topnieniu. taśmie). Ujemne siinejzwoie tworzą się
czyli Tm. ffiactoieJjŁjiależy od składu zasad wówczas, gdy cząsteczka prawo-skrętnego
.. stężenia soli w roztworze. ONA dwupasmowego heliksu, znajdowana w B-
0 dużej liczbie par G-C, które mają 3 wiązania DNA, jest skręcona w kierunku odmiennym od
wodorowe, topią się w wyższej temperaturze niż kierunku wskazówek zegara. Taki DNA
DNA .o dużej liczbie par A-T, które mają nazywa się rozwiniętym. Energia potrzebna do
2 wiązania wodorowe. Dziesięciokrotne zwięk uzyskania tego stanu jest w pewnym sensie
szenie stężenia jednowartościowych kationów zmagazynowana w superskretach. Przejście
powoduje zwiększenie wartości Tm o 16,6°C. zatem do innej postaci, które wymaga energii,
Formamid , który jest często używany w do jest ułatwione przez rozkręcenie. Jednym z
świadczeniach z rekombinowanym DNA, des takich przejść jest oddzielenie pasm, co jest
tabilizuje wiązania wodorowe między zasadami niezbędne do replikacji DNA i transkrypcji.
1przez to zmniejsza wartość Tm. Pozwala to na DNA w postaci superskrętów jest zatem prefe-
oddzielenie pasm DNA albo hybrydów DNA- rowaną postacią istniejącą w układach bio-
-RNA w znacznie niższej temperaturze i mini logicznych. Enzymy, które katalizują topologi-
malizuje pęknięcia pasm, które zachodzą w wy czne zmiany DNA są nazywane topoizomeraza-
sokich temperaturach. mi. Topoizomerazy mogą wprowadzać rozluź-
nienie albo superskręty w cząsteczce DNA.
Cząsteczka DNA ma rowki Najlepiej scharakteryzowaną topoizomerazą
Szczegółowe badanie modelu DNA, przed- jest giraza bakteryjna, która wprowadza negaty-
stawione na ryc. 37-2, ujawnia rowek większy wne superskręty w DNA przy użyciu ATP jako
i rowek mniejszy wijące się wzdłuż cząsteczki źródła energii.
równolegle do szkieletu fosfodiestrowego. Biał-
ka mogą oddziaływać swoiście z eksponowany-
mi atomami nuklcotydów (zwykle przez wiąza- DNA SŁUŻY JAKO MATRYCA
nia wodorowe) w obrębie tych rowków i przez DO REPLIKACJI I TRANSKRYPCJI
to rozpoznawać i wiązać ze swoistymi sekwen-
cjami nukleotydowymi, bez rozrywania sparo- Informacja genetyczna zmagazynowana
wanych zasad w dwupasmowej cząsteczce w sekwencji nukleotydowej DNA służy 2 celom.
DNA. Jak to omawiano w rozdz. 39 i 41, białka Jest ona źródiem informacji do syntezy wszyst-
kich cząsteczek białkowych komórki i organiz-
448 / ROZDZIAŁ 37

mu oraz dostarcza informacji dziedziczonej STARE NOWE STARE


przez komórki potomne i potomstwo. Obie te
funkcje stawiają wymóg, że DNA musi służyć
jako_matryca w pierwszym przypadku do
transkrypcji informacji na RNA, a w drugim do
replikacji informacji dla 2 potomnych .cząs
teczek DNA. -———
IComplementarność w dwupasmowym mo-
delu DNA Watsona i Cricka silnie sugeruje, że
replikacjii DNA zachodzi w sposób semikonser-
dwupasmowej
ddż]I~i~aT
p
macierzystej cząsteczki DNA oddż]eIa~5ię~aaT
~s"węgo_ komplementarnego pasma w czasie re-
plik acjj, wówczas każde z nich służy jako mat-
ryca, na której syntetyzuje się nowe pasmo
komplementarne (ryc. 37-4). Dwie wytworzone
na nowo dwupasmowe siostrzane cząsteczki
DNA* każda zawierająca 1 paSDSP Osompłemen
-tarnc..a.nie identyczne) z macierzystej dwupas-
mn.wej.cząstęczki DN A, są następnie sortowane
rmpjlm/ 7 *ifrtoouif komórki frvc 37~51 K.riLżtiTi z
komórek potomnych zawiera cząsteczki DNA z
informacją identyczną z tą, jaką miała cząsteczka
macierzysta.
Półzachowawczy (sem i konserwatywny) chara-
kter replikacji DNA^ wykazali jednoznacznie
u bakterii Escherichid~~ćdtł~ Meselson i Stahl
w klasycznym doświadczeniu, stosując ciężki
izotop azotu i techniki wirowania równoważ-
nego. Pod względem chemicznym DNA E. coli
jest identyczny z DNA człowieka, choć oczywiś-
cie sekwencje nukleotydów różnią się, a ludzka
komórka zawiera 1000 razy więcej DNA niż
bakteria. Chemia replikacji DNA u prokarion-
tów, takich jak E. coli, jest identyczna z chemią
replikacji u eukariontów z ludzkimi włącznie,
mimo, że enzymy prowadzące reakcje syntezy
DNA są różne. Wszelkie spostrzeżenia odnoś-
nie do natury chemicznych reakcji kwasów
nukleinowych u prokariontów bardzo praw-
dopodobnie stosują się też do eukariontów.
Istotnie, doświadczenia Meselsona i Stahla. STARE NOWE NOWE
wykonane na komórkach ssaków, dały wyniki
porównywalne do tych, jakie otrzymano przy
użyciu E. coli.

RNA RÓŻNI SIĘ OD DNA POD Ryc. 37-4. Dwupasmowa struktura DNA i funkcja
WZGLĘDEM WŁAŚCIWOŚCI matrycowa każdego starego pasma, na której jest
CHEMICZNYCH syntetyzowane nowe komplementarne pasmo
(zaciemnione). (Wg James D. Watson Molecular
Biology of the Gene. 3rd ed. Copyright © 1976,
Kwas rybo nukleino wy (RNA) jest polime- 1970, 1965, by W. A. Beniamin, Inc, Menlo Park,
rem złożonym z rybo nukleotydów pury nowych Calif)
i pirym idy nowych, połączonych między sobą
STRUKTURA I FUNKCJA KWASÓW NUKLEINOWYCH

Oryginalna
cząsteczka
macierzysta

Drugie pokolenie
cząsteczek stost
rżanych
Sarn (konserwatywny Konserwatywny
.. (

Pierwsze pokoleń id
cząsteczek
siostrzanych

Ryc. 37-5. Oczekiwane rozmieszczenie pasm macierzystych DNA w przypadku sem i konserwatywnego
i konserwatywnego mechanizmu replikacji. Pasma macierzyste są oznaczone jako linie pełne, pasma
syntetyzowane od nowa jako Finie otwarte Mechanizm repiikacji DNA jest semikonserwatywny.
(Przerysowane i zreprodukowane za zgodą z: Lehninger A. L: Biochemistry, 2nd ed. Worth, 1975).

prz&z 3', 5; wiązania fosfodiestrowe^.aaalo.gicz- 4.._Ponieważ cząsteczka RNA jest pojedyn-


ne da.lych, które występują w DNA (ryc. 37-6). czym pasmem komplementarnym tylko do 1 z
RNA, chociaż ma wiele wspólnych cech z DNA, 2 pasm genu, iJość guaniny nie musi się
ma też swoiste różnice: równać ilości cytozyny, ani ilość adeniny nie
1. W RNA cząsteczką cukru,,/ którą są musi się równać ilości uracylu.
związane losforany oraz zasady purynuwe i piry- 5. RNA może być hydrolizowany przez odczyn
P"^ygfl»fi*i^t.rybyza, a nie 2-deoksyryboza jak zasadowy do 2\ f cyklicznych dicstrów mono-
_w_DNA. nukieotydów, związków, które nie powstają po
Komponenty pirymidynowe w RNA różnią działaniu aa DNA alkaliami, ponieważ DNA
się od tych, które występują w DNA. Chociaż nie ma grup 2'-hydroksylowych. Labilność
RNĄ^zawiera rybonukleotydy adeniny, guani- RNA w stosunku do środowiska zasadowego
ny i cytozyny, to nie zawiera ty miny ,_z wyjąt jest użyteczna zarówno dla diagnostyki, jak i dla
kiem rzadkiego przypadku wymienionego poni analizy.
żej. Zamiast tynuny RNA zawiera rybonuk- Informacja w pojedynczym paśmie RNA jest
leotjd uracylu. zawarta w sekwencji nukleotydów puiynowych
RNA występuje jako pasmo pojedyncze, i pirymidynowych („struktura pierwszorzędo-
ppdczas_.gdy DNA występuje jako clwupas- wa") w obrębie tego polimeru. Sekwencja £a jest
mowjLcząsteczka helikalna. Jednakże w okreś komplementarna do matrycowego pasma genu,
lonych sekwencjach, zawierających komplemen z którego była przepisana. Ze względu na tę
tarne zasady o odwrotnej polarności, pojedyn komplementamość, cząsteczka RNA może się
cze pasmo RNA, jak to przedstawiono na ryc. swoiście wiązać według reguły parowania zasad
37-7, jest zdolne do zawinięcia się na nim do jej matrycowego pasma DNA; nie będzie się
saaiym, tak jak spinka do włosów, przyjmując ona wiązała („hybrydyzowała") z drugim (ko-
w ten sposób cechy struktury dwupasmowej. dującym) pasmem tego genu. Sekwencja cząste-

29 — Biochemia
450 / ROZDZIAŁ 37

NH2

Ryc. 37-6. Segment cząsteczki kwasu rybonukleinowego (RNA), w której zasady purynowe i pirymidyno-
we — adenina (A), uracyl (U), cytozyna (C) i guanina (G) są utrzymywane razem przez wiązania
fosfod i estrowe między resztami rybozylowymi związanymi z zasadami wiązaniami N-glikozydowy-
mi. Zwróć uwagę, że polimer wykazuje polarność oznaczoną przez reszty fosforanowe związane w po-
zycji 3' i 5'.

czijiJŁNA (z wyjątkiem U, które zastępuje T) nego RNA (mRNAj na swoistą sekwencję


jest taka sama, jak kodującego pasma genu (ryc. spo! i mery zo wanych aminokwasów.
37-8). Znaczna część RNA syntetyzowanego na
matrycy DNA w komórkach eukariotycznych,
Prawie wszystkie rodzaje z licznych w tym również w komórkach ssaków, jest
rodzajów RNA są związane z niektórymi degradowana w obrębie jądra i nigdy nie służy
aspektami syntezy białek jako jednostka strukturalna lub informacyjna
Cząsteczki cytoplazmatycznego RNA, które w cytoplazmie komórkowej.
służą jako matryce do syntezy białek (tj. te, W komórkach ludzkich istnieją drobnocząs-
które przenoszą informacje z DNA do ośrod- teczkowe jądrowe RNA (smali nuclear RNA,
ków syntetyzujących białko) są nazwane infor- sriRNA), które nie są bezpośrednio włączone
macyjnym RNA lub mRNA (ang. messenger w proces syntezy białek, ale odgrywają rolę
RNA). Liczne inne cząsteczki cytoplazmatycz- w przekształcaniu (processing) RNA i budowie
nego RNA (rybosomalny RNA, czyli rRNA) komórkowej. Te stosunkowo małe cząsteczki
odgrywają rolę strukturalną przez co biorą zawierają 90—300 nukleotydów (tab. 37-3).
udział w tworzeniu rybosomów (system orga- Materiałem genetycznym niektórych wiru-
nelli do syntezy białek) alboFsłużą jako cząste- sów zwierzęcych i roślinnych jest RNA, a nie
czki łącznika (tRNA) do translacji informacyj- DNA. Choć niektóre wirusy RNA nigdy nie
STRUKTURA I FUNKCJA KWASÓW NUKLEINOWYCH /,

RNA jest zorganizowany w kilka


unikatowych struktur
Pętla We wszystkich organizmach prokariotycz-
nych i eukariotycznych istnieją 3 główne klasy
RNA: informacyjny RNA (mRNA), transfero-
wy RNA (tRN A) i rybosomalny RNA (rRNA).
C —G
Szypuła Każda z tych klas różni się od innych wielko-
C —G
ścią, funkcją i ogólną stabilnością.
G —C
Informacyjny RNA (mRNA). Ta klasa
A—U
A—U
RNA jest najbardziej heterogenna odnośnie do
A —U
wielkości i stabilności. Wszystkie cząsteczki tej
U G klasy funkcjonują jako przenośniki informacji
U G z genu do ośrodków syntetyzujących białko,
C C gdzie każda z nich służy jako matryca, na której
G-C poiimeryzują"arńmokwasy w swoistej sekwencji,
U —A aby utworzyć swoistą cząsteczkę białkową jako
U —A końcowy produkt genu (ryc. 37-9).
U C Informacyjny RNA, zwłaszcza u eukarion-tów,
U —A ma niektóre charakterystyczne cechy che-
C — miczne. Koniec 5' cząsteczki mRNA jest opa-
trzony „czapeczką" („kapturkiem", ang. cap)
z.kjżonąz tritosforanu 7-metyloguanozyny, któ-
ry jest przyłączony do przyległego 2'-O-metylo-
G G-
rybomikleozydu do jego grupy 5'-hydroksylo-
C
wej przez 3 reszty fosforanowe (ryc. 37-10).
Cząsteczki mRNA zawierają często wewnętrzne
Ryc. 37-7. Schematyczny obraz dru go rzędowej ó-metyloadenylany i inne nietylowane nukleo-
struktury cząsteczki jednopasmowego R MA, w któ- tydy 2'-O-rybozy.,,Czapeczka" prawdopodob
rej wytworzyła się szypuła i pętla {struktura spinki ywarolę w rorpo/nanin mRNA prze z
do wtosów) wskutek wewnątrzcząsteczkowego nie ądpry
parowania zasad.
a tAkż&pomagaw-sta-
bilizacji mRNA poprzez 5^egzonukleaz.
„Maszyneria" syntetyzująca białko rozpoczyna
mają przepisanej swojej informacji na cząste- translacje mRNA na białko od końca 5 r , czyli
czki DNA, liczne zwierzęce wirusy RNA końca z „czapeczką", metylo-wanych
— zwłaszcza retrowirusy (np. wirus HIV, czyli nukleotydów. Drugi koniec większości mRNA,
AIDS) - są przepisane przez RNA-zależną koniec 3 -hydroksylowy, ma dołączony polimer
polimęrazę DNA, tj. tzw. odwrotną transkryp- zbudowany z 200—250 nukleotydów
tązc na DNA, w wyniku tego powstaje dwupas- adenylowych. Swoista funkcja tego „ogona"
mowa, kopia DNA genomu RNA. W licznych poli(A) na 3'-hydroksylowym końcu cząsteczek
przypadkach powstający dwupasmowy przepi- mRNA nie jest w pełni poznana, ale wydaje się,
sany DNA jest włączony (integrowany) w ge- że
nom gospodarza i następnie służy jako matryca y niw swoistyrfi mRNA-Chroniąc
do ekspresji genów, z której także mogą być ppjpd g^kiem
przepisane wirusowe genomy RNA.

Pasm a DNA:

K o d u j ą c e — 5 ' - TAG AG T T G T G A G C G G A T A A C A A T T T C A C A C A G G A A A C A G C T A T G A C C A T G - 3 '


M a t r y c o w e3 - -- A C C T T A A C A C T CC TG AC T T G T T A A A G T G T G T C C T T T G T C G A T A C T G G T A C - 5 '
T ra n s k ryp t 51 p A UU G U G A 6 C G G AA AU C A A U UU C A C A C GA G A A A C A a C U A U G A C C3 ' A U B
RNA

Ryc. 37-8. Współzależności między sekwencjami transkryptu RNA i jego genu, w którym pokazano
kodujące i niekodujące (matrycowe) pasma oraz ich polarność. Transkrypt RNA o polarności 5' do 3' jest
komplementarny do pasma matrycowego o poiarności 3' do 5'. Zwróć uwagę, że sekwencja w transkrypcje
RNA i jego poiarność jest taka sama, jak pasma kodującego, z wyjątkiem U w transkrypcie zastępującym
T w genie. _______ _______
452 / ROZDZIAŁ 37

DNA

mRNA
5'. . 3'

Synteza białek na matrycy mRNA

Rybosom

Ryc. 37-9. Ekspresja informacji genetycznej DNA w formie transkryptu mRNA Ten ostatni jest następnie
przepisany (translacja) przez rybosomy na cząsteczkę swoistego białka

H,N
NH,

Ryc. 37-10. Struktura „czapeczki" dołączonej do


końca 5' większości cząsteczek eukariotycznego
informacyjnego RNA. Trifosforan 7-metyloguano-
zyny jest związany z końcem 5' mRNA, który zwykle
zawiera nukleotyd purynowyzmetyiowany w pozy-
cji 2 rybozy (nukleotyd 2-0-metylopuryny).
O'
STRUKTURA I FUNKCJA KWASÓW NUKLEiNOWYCH / 453

Niektóre cząsteczki mRNA,


włączając^? to niektóre mRNA histonów, nie
mają poli(A). Ogon poli(A) może tworzyć wią -
zania na zasadzie parowania zasad z polimera -
mi oligodeoksytymidyny, związanej ze stałym
Ramię - T "*
podłożem, np. celulozą, i dzięki temu może być receptorowe •
użyty do oddzielenia cząsteczek mRNA od
innych rodzajów RNA. 5'P
Cząsteczki mRNA cytoplazmy komórek ssa-
kówrwłączając komórki ludzkie, nie są produk -
Region wiązań
wodorowych
pomiędzy param!
zasad ię dodatkowe
tami bezpośrednio syntetyzowanymi na mat -
U \T__?/i— Alkilowa na puryna J M
rycy DNA, ale.sa_ tworzone przez przeksztai- ■ ■ ,
■cenkuz.prekursorowej cząsteczki przed wejś - Ramię antykodonowe
ciem do cytoplazmy. W jądrach ssaków bezpo -
średnie produkty transkrypcji genów stanowią Ryc. 37-11. Typowy acylo-tRNA, w którym ami-
wigc 4. klasę cząsteczek RNA. Te jądrowe nokwas (aa) jest związany 3'-końcową sekwencją
CCA, Oznaczono antykodon oraz ramiona T f C
cząsteczki RNA są bardzo heterogenne co do
i dihydrouracylowe (DHU), jak również pozycję
wielkości i są całkiem duże. Cząsteczki jąd- wewnątrecziisteczkowych wiązań wodorowych mię-
rowegojięteragennegp fiNAihnRNA) mają ma sę dzy parami zasad. (Wg James D. Watson, Molecular
cząsteczkową powyżej 10 7, podczas gdy masa Biology of tha Gene, 3rd ed. Copyright © 1976,
cząsteczkowa (MW) cząsteczek mRNA jest na 1970, 1965, by W. A. Benjamtn, Inc, Menlo Park,
ogól mniejsza niż 2 x 10 6. Jak to przedstawiono Calif.)
w rozdz. 39, cząsteczki h nRNA podiegaja_gb-
róbce do cząstecze k mRNA. kflóre nast ępnie
wnikają do cytoplazmy i służą jako matryce do sparowanych (ryc. 37-7). Ramię antykodonowe
syntezy białek. przy końcu szypuly o sparowanych zasadach
RNA transferowy (tRNA). Cząsteczki rozpoznaje tryplet nukleotydow, czyli kodon
tRNAskladająsięzok. 75nukleotydów.S.a_aaę (omówiono w rozdz. 40) matrycy mRNA. Ma
ono sekwencję nukleotydow komplementar -
p j (p. rozdz. 39). Cząsteczki nych do kodonu i jest odpowiedzialne za swois -
tRNA kd li i l b tość tRNA. Ramię D zostało tak nazwane dzięki
slużą_JąJ^ft.iaeaM-kt-do translacji in.lbr- iriacjL, obecności zasady dihydrourydyny, a ramię
zawartej w sekw-encji^ nukleotydow inRNA na T f C ze względu na obecność sekwencji T,
swoiste aminokwasy. W każdej komórce pseudonrydyny i C. podatkowe ramie jest naj -
istnieje przynajmniej 20 rodzajów czą steczek bardziej zmienną cecną tRNA i stanowi pod -
tRNA i przynajmniej 1 (a często kilka) stawę do klasyfikacji cząsteczek tRNA. Klasa
odpowiada każdemu z 20 aminokwasów po - ljtŁKA (_ok. 75% wszystkich tRŃA) ma dodat -
trzebnych do syntezy białka. Chociaż każda kowe ramię długości 3 —5 pz. Klasa 2 tRNA ma
swoista cząsteczka tRNA różni się od innych dodatkowe ramię długości 13—21 pz i często
sekwencją nukleotydową, to cząsteczki tRNA strukturę typu szypuła-pętla.
jako klasa mają wiele wspólnych cech. Struk - Drugorzędową strukturę cząsteczek tRNA
tura pjerwszorzędowa, tj. sekwencja nukleoty - utrzymują sparowane zasady w tych ramio-
dową, wszystkich cząsteczek tRNA pozwala na
sfałdowanie ich, a wewnątrzcząs teczko wa kom -
pletne ntarność zasad pozwala wytworzyć dru-
gorzędową strukturę, która jest podobna do
.liścia koniczyny (ryc. 37-11).
Wszystkie cząsteczki tRNA zawierają 4 głów -
ne ramiona. Kumie akceptorowe składa sie z szy-
puty utworzonej ze sparowanych zasad, która
kończy się sekwencją CCA (5'-3'). Aminokwasy
wiążą się swoimi grupami karboksylowymi
przez wiązanie estrowe do grupy 3'-hydroksylo-
wej reszty adenozylowej. Inne ramiona mają
„szypuły ze sparowanych zasad i pętle zasad nie
454 / ROZDZIAŁ 37

Tabela 37-2. Części składowe rybosomów ssaków


Komponent Masa Białko RNA
cząstecz-
kowa Liczba Masa Wielkość Masa Liczba
cząstecz- zasad
kowa

40 S pod jednostka 1,4* 106 35 7 x 1 05 18 S 5 7x1 0! 1900


60 S podjednostka 2,8 x 10s 50 1x-|0 6 S 5,8 S 35000 120
28 S 45000 160
1,6*10 fl 4700

Podjednostki rybosomalne są określone stosownie do ich szybkości sedymentacji w jednostkach


Svedberga (40 S lub 60 S). W tabeli przedstawiono całkowitą masę cząsteczkową każdej z nich. Pokazano
również: liczbę unikatowych białek i ich całkowitą masę cząsteczkową, składowe RNA każdej podjednostki,
ich wielkość (w jednostkach Svedberga), masę cząsteczkową i liczbę zasad.

nach, stanowiąc stałą cechę tRNA. Ramię ak- rybosomalnego RNA, w dużym stopniu zmety-
ceptorowe ma 7 pz, ramiona T f C i antykodo- lowane, są na terenie jąderka upakowane wraz
nowe — 5 pz, a ramię D3 (lub 4) pz. ze swoistymi białkami rybosomalnymi. W cyto-
Chociaż tRNA są trwale u prokariontów, plazmie rybosomy są dość trwale i zdolne do
u eukariontów są one nieco mniej trwałe. Od- wejścia w wiele cykli transiacyjnych. Funkcje
wrotnie jest z mRNA, który jest nietrwały RNA w rybosomie
u prokariontów, ale na ogół trwały w organiz- ^j^^jg y
mach eukariotycznych. nie są w pełni poznane, lecz są one niezbędne do
Rybosomalny RNA (rRNA). Rybosom uformowania struktury rybosomu i zdają się
jest iiukleoproteinowa sH^^lurfl flylppla7maty- mieć kluczową rolę w wiązaniu mRNA do
czną, iiójra funkcjonuje jako „maszyneria" do rybosomów i w jego translacji.
syntezy białek na matrycach mRNA. Na rybo- Mało cząsteczkowe trwałe RNA.
somacb cząsteczki mRNA i tRNA współdziała- W komórkach eukariotycznych znajdują się
ją w procesie translacji na swoiste cząsteczki w dużej ilości dyskretne, ewolucyjnie zachowy-
białek informacji przepisanej uprzednio z genu. wane, małocząstęczkowe, trwałe rodzaje RNA.
Składowe komponenty rybosomu ssaków, Większość tych cząsteczek egzystuje w postaci
który ma masę cząsteczkową ok. 4,2 x \06 i szy- rybonukleoprotein i są one rozmieszczone w ją-
bkość sedymentacyjną 80 S (jednostek Svedber- drze, w cytoplazmie albo w obu tych częściach
ga) przedstawiono w tab. 37-2. Rybosom ssa- komórki. Mają one od 90—300 nukleotydów
ków zawiera 2 główne podjednostki nukleo-
proteinowe, większą o masie cząsteczkowej Tabela 37-3. Niektóre rodzaje mat o cząsteczko-
2,8 x 10s (60S) i podjednostkę mniejszą o masie wych, trwałych RNA występujących w komórkach
cząsteczkowej 1.4 x 106 (40S). Podjednostka ssaków
60S zawiera 5S rybosomalny RNA {rRNA), Długość Liczba
5,8S rRNA i 28S rRNA; znajduje się tam także Nazwa (nukleo- cząstecze Umiejscowienie
ponad 50 swoistych polipeptydów. Mniejsza tydów) k
w
podjednostka, czyli podjednostka 40S, zawiera komórce
pojedynczą cząsteczkę 18S rRNA oraz ok. 30 U1 165 U10 6 N u kleopi azma/ hn R N A
łańcuchów poiipeptydowych. Wszystkie cząste- U2 188 5*10= Nukleoplazma
U3 216 3* 105 Jądro
czki rybosomalnego RNA, z wyjątkiem 5S
U4 139 1 * 10s Nukleoplazma
rRNA, pochodzą z przekształcenia na terenie U5 118 2* 10B Nukleoplazma
jądra pojedynczej prekursorowej cząsteczki 45S U6 106 3*10 ! Ziarnistości
RNA (p. rozdz. 40). Cząsteczka 5S rRNA ma perictiromatynowe
także swoją własną cząsteczkę prekursorową, 4,5 S 91-95 3*10* Jądro i cytoplazma
która jest niezależnie przepisywana. Cząsteczki 7S 280 5*10= Jądro i cytoplazma
7-2 290 1*10E Jądro i cytoplazma
7-3 300 2*10s Jądro
STRUKTURA I FUNKCJA KWASÓW N U KLE IM OWYCH / 455

i występują w komórce w liczbie PIŚMIENNICTWO


100000- -1000000 kopii. Małe jądrowe
cząsteczki rybonukleoprotein, lluni T: DNA Makes RNA Miiko Protein. Ełsewier,
często nazywane ,,sniirps" mogą mieć znaczenie 1983. Rich A et al: The chemistry and biology of
w regulacji genów. Cząsteczka U7 wydaje się left-handed
Z-DNA. Anrtu Rev Biochem 1984;53:847. Turner
odgrywać rolę w wytworzeniu prawidłowego Pr Con trolli ng roi es for snurps. Naturę
końca 3' w histonowym mRNA. Cząsteczki U4 !985;31ó:105.
i U6 mogą być potrzebne przy obróbce poli(A), Wa(son JD: The Doubk Helix. Atheneum, 1986.
a cząsteczka Ul jest włączona w wycinanie Watson JD, Crick FHC: Molecular structure of
intronu i obróbkę mRNA (p. rozdz. 39). nucleic acids. Naturę 1953;171:737. Zieve GW:
W tabeli 37-3 przedstawiono niektóre cechy Two groups of smali stable RNAs. Celi
małocząsteczkowych trwałych RNA. 1981;25:296.

38 Organizacja i replikacja DNA


Dary/ K. Granner, MD
WPROWADZENIE prawidłowy produkt genu^ Mutacja w obrębie
komórki rozrodczej będzie przeniesiona na po-
W organizmach prokariotycznyćh DNA jest tomstwo (jest to tzw. pionowe przeniesienie
na ogół nie związany z białkami innymi niż te, choroby dziedzicznej). Liczne czynniki, obej-
które są związane z replikacja i transkrypcją mujące wirusy, związki chemiczne, promienio-
DNA, W organizmach eukariotycznych duża wanie nadfioletowe i promieniowanie jonizują-
część DNA jest pokryta różnymi białkami. ce zwiększają tempo mutacji. Mutacje dotyczą
Białka te i DNA tworzą chromatynę, złożoną komórek somatycznych i są. przenoszone na
strukturę, która umożliwia liczne konfiguracje następne generacje komórek w obrębie organiz-
cząsteczki DNA i takie rodzaje kontroli, które mu. Jest oczywiste, że wiele chorób i praw-
są unikatowe dla organizmu eukariotycznego. dopodobnie większość nowotworów złośliwych
Informacja genetyczna DNA chromosomu powstaje wskutek horyzontalnej transmisji mu-
może być przekazywana przez wierną replikację tacji.
(DNA), lub też może podlegać wymianie w licz-
nych procesach, takich jak „crossing over",
rekombinacja i konwersja. Procesy te zabez- CHROMATYNA JEST MATERIAŁEM
pieczają zdolność do adaptacji i warunkują CHROMOSOMALNYM Z JĄDER
różnorodność organizmu, aie mogą także pro- KOMÓREK ORGANIZMÓW
wadzić do powstania procesu chorobowego. EUKARIOTYCZNYCH
Rephkacja DNA, proces bardzo złożony
i uporządkowany, postępuje zgodnie z pokr- * _ak)a.da. się z bardzo długich
nością 5' do 3' typową dla syntezy RNA opisa- dwupasmow-ych cząsteczek DNA i prawie rów-
nej w innych rozdziałach. W komórkach euka- nej masy małych białek zasadowych, zwanych
riotycznych replikacja DNA w chromosomach htstonunik jak również z mniejszej ilości
zaczyna się w licznych miejscach i postępuje niehistonowych (większość z nich są to białka
jednocześnie w obu kierunkach. Do syntezy kwaśne i większe niż histony) uiiaiejiklŚsiRNA.
i naprawy DNA, procesów postępujących wed- Badania chromatyny przy zastosowaniu mikro-
ług reguły parowania zasad Watsona i Cricka,
potrzebne są liczne enzymy.

ZNACZENIE BIOMEDYCZNE * Tak daleko, jak to jest możliwe, dyskusja w tym


rozdziale oraz w rozdz. 39, 40 i 41 będzie się odnosiła
do ssaków, które należą oczywiście do wyższych
Mgtacje są wynikiem zmian w sekwencji organizmów eukariotycznych. W pewnych przypad-
zasad DNA. Mutacje mogą nastąpić w wyniku kach będzie konieczne odnosić się do spostrzeżeń
nieprawidłowej replikacji, przefitie|SZ£d Łab poczynionych na organizmach prokariotycznych, ta-
iiaprawy DNA i zachodzą z częstością ok. 1 na kich jak bakterie i wirusy. W tych przypadkach będą
każdych 106 podziałów komórkowych. W wyni- to także informacje, które mogą być ekstrapolowane
ku mutacji, które zachodzą w kodujących lub na ssaki. Podział materiału przedstawionege w rozdz,
regulatorowych regionach DNA, powstaje nie- 37—41 jest cokolwiek arbitralny, a opisane procesy
nie powinny być odbierane jako procesy niezinte-
growane i wzajemnie niezależne.
ORGANIZACJA I REPLIKACJA DNA / 457

skopu elektronowego wykazafy zbite, kuliste ca N ma większość aminokwasów zasadowych.


cząsteczki, zwane nukleosomami, które mają ok. Wymienione 4 histony rdzenia nuklcosoniu pod-
10 nm średnicy i są powiązane pasmami DNA legają 5 rodzajom modyfikacji w reakcjach kowa-
(ryc. 38-1). lencyjnych: acety lacji, metylacji, fos fory lacji,
ADP-rybożylaćji i związaniu .kowalencyjnemu
----."" (wyłącznie histonu H2A) z jądrowym białkiem
ubikwityną. Te modyfikacje histonów zapewne
odgrywają pewną mało jeszcze poznaną rolę
w strukturze ehromatyny i w jej czynności.
Histony usunięte z ehromatyny oddziaływają
wzajemnie w bardzo swoisty sposób.Jrj3JJ34,
agregują, tworząc tetramer zawierający po 2 czą-
5iecAi każdego z nich (H3/H4)2, podczas gdy
H2A i H2B tworzą, dimery (H2A-H2B) i wyższe
kompleksy oligomerów (H2A-H2B)n. W małym
stężeniu soli tetramer H3-H4 nie asocjuje z di-
merem lub oligomerem H2A-H2B, a Hl nie
łączy się wprost z innymi histonami w roz-
tworze.

NukJeosom jest strukturą zawierającą


h i stan i DNA
Gdy tetramer H3-H4 i dimer H2A-H2B są
Ryc. 38-1. Zdjęcie z mikroskopu elektronowego zmieszane z czystym dwupasmowym DNA,
nukleosomów przywiązanych do nici kwasu nuk- wówczas obserwuje się ten sam wzór dyfrakcji
(einowego (DNA), (Biały odcinek odpowiada promieni X, jak w świeżo izolowanej chromaty-
2,5 nm.) (Reprodukowane za zgodą z: Oudet P, nie. Badania w mikroskopie elektronowym po-
Gross-Beliard M., Chambon P.: Electron micros- twierdzają obecność zrekonstruowanych nuk-
copic and biochemical evidence that chromaiin leosomów. Rekonstrukcja nukleosomów z
structure is a repeating unit Celt 1975; 4:281)
DNA i histonów H2A, H2B, H3 i H4 nie zależy
od tego, czy różne te komponenty pochodzą
z tych samych komórek. Do rekonstrukcji rdze-
Histony są najbardziej obfitymi nia nukleosomu nie są potrzebne ani histonHl,
białkami chromatyny ani białka niehistonowe.
Jlistony-^są nieco heterogenne, składają się W nukleosomie DNA jest dodatkowo nawi-
z wielu blisko spokrewnionych białek. Wśród nięty, jako lewoskrętny heliks, na powierzchni
histonów najsłabiej związane z chromałyrtą są podobnego do dysku oktameru histonów, skła-
histony HI i dlatego są łatwo usuwane roz- dającego się z tetrameru H3-H4 (H3/H4)2 zaj-
tworem soli, w wyniku czego chromatyna staje mującego część centralną nukleosomu i 2 dime-
się rozpuszczalna. Wyizolowany rdzeń rów H2A-H2B (ryc. 38-2). Histony rdzenia
nukleo-.somów zawiera 4 klasy histonów: nukleosomu oddziaływają z DNA na wewnętrz-
H2A, H2B, H3 i H4. Struktura słabo lizy no- nej powierzchni superzwoju.
bogatych histonów — H2A i H2B — jest w Sam tetramer (H3/H4)2 narzuca DNA właś-
znacznym stopniu zachowywana ciwości podobne do tych, jakie ma cały nuk-
(konserwowana) między gatunkami, podczas leosom; tetramer odgrywa przeto główną rolę
gdy struktura arginino--bogatych histonów — w tworzeniu nukleosomu. Dodanie 2 dimerów
H3 i H4 — jest ściśle zachowywana między H2A-H2B stabilizuje pierwotną cząsteczkę
gatunkami. Takie silne zachowywanie nasuwa i wiąże silnie 2 dodatkowe półskoki spirali
wniosek, że czynność histonów jest identyczna DNA, uprzednio jedynie luźno związane do
we wszystkich komórkach eukanotycznych i że tetrameru (H3/H4)3.1,75 saperhelikalnego zwoju
cała cząsteczka (histonu) jest włączona swoiście DNA owija się więc wokół powierzchni
w pełnienie takiej funkcji. 2/3 końca C oktameru histonu, chroniąc 146 par zasad DNA
cząsteczek histonów ma zwykły skład i tworząc rdzeń aukleosotnti (ryc. 38-2). Gdy
aminokwasów, natomiast1 /3 koń- DNA owija się wokół powierzchni oktameru
458 / ROZDZIAŁ 38

kowego rozmieszczenia nukleosomów, zwane-


-H1 go fazowaniem, nie jest znana. Prawdopodobnie
O klamer 148 par zasad chro- jest to związane ze względną fizyczną giętkością
historio wynionych (1,75 zwoju pewnych sekwencji nukleotydowych, które są
superbelikalnego}
zdolne do przyjęcia formy załamanej (kinking)
+ H1
w obrębie superspirali.
Dalsze upakowanie nukleosomów w jądrach
166 par zasad (2 skręty jest zależne od interakcji histonów Hl z dwu-
superhetikalne) chronione
□raz eksponowany (nie- pasmową cząsteczką DNA wiążącą nukieoso-
chroniony) DNA łącznikowy my. Topologia oddziaływania dwupasmowego
DNA z histonami Hl, z wytwarzaniem regio-
Ryc. 38-2. Model struktury nukleosomu
{nalewo) i części rdzennej nukleosomu (na
nów przerywników między nukleosomami, nie
prawo), w których DNA jest owinięte wokół jest bliżej poznana.
powierzchni płaskiego cylindra białkowego
składającego się z 2 cząsteczek każdego z
histonów H2A, H2B, H3 i H4. Histon H1 (obszar STRUKTURY WYŻSZEGO RZĘDU
zaciemniony) powoduje zwiększenie liczby DECYDUJĄ O UPAKOWANIU
chronionych par zasad. (Reprodukowano za zgodą CHROMATYNY
z: Laskey R. A., Earnshaw W. C: Nucleosome
assembly. Nawre 1980, 286:763). Chromatyną badana za pomocą mikroskopu
elektronowego wykazuje, oprócz struktury sa-
mych nukleosomów, 2 struktury wyższego rzę-
histonu, tworząc nukleohiston, kolejność kon- du: nić chromatynową 10 nm i 25- 30 nm.
taktu cząsteczki DNA z histonami zachodzi
Struktura podobna do dysku nukleosomu ma
w następującym porządku: średnicę 10 nm i wysokość 5 nm. Nić 10 nm
składa się z nukleosomów ułożonych w taki
H2A—H2B—H4—H3—H3—H4—H2B—H2A
sposób, że ich brzegi się spotykają, a ich płaskie
Histon Hl wiąże się. z DNA wówczas, gdy powierzchnie leżą równolegle do osi nici (ryc.
cząsteczka DNA wchodzi i wychodzi z rdzenia 38-3). Nić 10 nm jest prawdopodobnie dodat-
nukleosomu w taki sposób, że łączy 2 zwoje kowo skręcona, tworząc 30 nm nić chromatyno-
superspirali DNA długości 166 par zasad, two- wą o 6—7 nukleosomach na 1 skok (ryc. 38-3).
rząc nukleosom (ryc. 38-2). Każdy zwój superspirali jest względnie płaski,
Formowanie nukleosomów jest prawdopo- a powierzchnie nukleosomów następujących po
Oś włókna
dobnie wspomagane przez kwaśne białko jąd- Włókno 30 nm
rowe nukleoplazminc. Mocne zasadowe histony
mogą wiązać silnie kwaśny DNA przez tworze- Ryc. 38-3.
nie mostków typu soli. Oczywiście takie nie- Włć kro 10 nm
swoiste oddziaływania histonów z DNA byłyby
destrukcyjne dla tworzenia nukleosomów i fun-
kcji chromatyny. Niikleoplazmina jest penta-
merem kwaśnego białka, które nie wiąże się ani
z DNA, ani z chromatyną, ale może oddziały-
wać odwracalnie z oktamerem histonowym
w taki sposób, że histony nie mogą przylegać
nieswoiście do ujemnie naładowanych powierz-
chni, takich jak DNA. Wydaje się zatem, że
nukjeopiazmina utrzymuje w iadrze środowisko
jonowe, prowadza^e_(io-siw)isiego_oddziaływa-
riv& histonów i DNA oraz tworzenia nukleoso- Proponowana struktura 30 nm włókna
mów. Gdy zostaje .utworzona. struktura~~ńuk- chromatyny, składającego się z 10 nm' włókna
leosomu, nukleoplazmina zostaje uwolniona nukleosomatnego dodatkowo skręconego. Oś
z histołłów. Nukieosomy wykazują preferencję 30 nm włókna jest prostopadła do płaszczyzny
do pewnych regionów na szczególnych cząstecz- papieru.
kach DNA, ale podstawa takiego nieprzypad-
ORGANIZACJA I REFLIKACJA DNA / 459

sobie skrętów są prawie równolegle jedna wzglę- Jdnukkazy-DN A, Regiony te są zwykle umiejs-
dem drugiej. Histony Hl wydają się stabilizo- cowione bezpośrednio przed aktywnym genem
wać nić 30 nm, ale ich pozycja i pozycja i w regionach tych struktura nukleosomalna jest
przerywnika DNA o różnej długości nie zostały przerwana w wyniku związania białek niehis-
jeszcze zdefiniowane. Jest możliwe, że nukleoso- tonowych (p. rozdz. 39 i 41). Wydaje się, że
my mogą tworzyć różne upakowane struktury. w wielu przypadkach, gdy gen jest zdolny do
Aby wytworzyć chromosom mitotyczny 30 nm transkrypcji, musi on mieć nadwrażliwe miejsce
nić musi ulec dalszemu, ok. 100-krotnemu, w chromatynie w regionie bezpośrednio poprze-
upakowaniu swojej długości (p. niżej). dzającym gen. Białka biorące udział w trans-
W chromosomach interfazowycti nici chroma- krypcji oraz białka zaangażowane w utrzymaniu
tyny są zorganizowane w pętle lub jlomeny ,p dostępu do matrycowego pasma DNA biorą
długości 30000 100 000 par zasad zakot- udział w powstawaniu miejsc nadwraż-liwych.
wiczone w jądrze w strukturze szkieletowej (lub Miejsca nadwrażliwe często dostarczają
macierzy podporowej). W obrębie tych domen pierwszej wskazówki odnośnie do obecności
niektóre sekwencje DNA mogą być umiejs- i umiejscowienia elementu kontrolującego
cowione w sposób nieprzypadkowy. Sugeruje transkrypcję.
się, że każda wypętlona domena chromatyny Chromatyna nieaktywna transkrypcyjnie jest
odpowiada oddzielnej funkcji genetycznej za- w interiazle gęsto upakowana, co można stwier-
wierając zarówno kodujące, jak i niekodujące dzić przy użyciu mikroskopu elektronowego.
regiony genu. Nazywa sieją heterochromatyną. Chromatyna
aktywna" transkrypcyjnie wybarwia się jako
substancja mniej gęsta i określa się ją jako
NIEKTÓRE REGIONY CHROMATYNY euchromatyne. Euchromatyna replikuje się zwy-
SĄ „AKTYWNE"; INNE REGIONY SĄ kle wcześniej w cyklu komórkowym ssaków niż
„NIEAKTYWNE" heterochromatyną (p. niżej). Są 2 typy hetero-
chromatyny: konstytutywna i fakultatywna,
Ogólnie każda komórka indywidualnego or- Heterochromatyną konstytutywna jest zawsze
ganizmu wielokomórkowego zawiera tę samą upakowana, a "więc jest nieaktywna. Hetero-
informację genetyczną w postaci takich samych chromatyne konstytutywną znajduje się w re-
sekwencji DNA. Zatem różnice między różnymi gionach w pobliżu centromeru i w końcach
rodzajami komórek w obrębie jednego organiz- chromosomów (w telomerach). He ter ochrom a-
mu mogą być wytłumaczone zróżnicowaną eks- tyoa fakultatywna jest niekiedy skondensowa-
presją wspólnej informacji genetycznej. Chro- na, ale kiedy indziej jest aktywnie przepisywana,
matyna zawierająca geny aktywne (tj. chroma- a. więc nieskondensowana i mająca wygląd
tyna aktywna transkrypcyjnie) różni się pod euchromatyny. Spośród 2 żeńskich chromo-
wieloma względami od regionów nieaktywnych. somów X u ssaków 1 chromosom jest prawie
Struktura nukleosomalna aktywnej chromaty- całkowicie nieaktywny transkrypcyjnie i jest
ny jest zmieniona lub w bardzo aktywnych chromosomem heterochromatycznym. Jednak-
regionach jest jej brak. DNA w aktywnej chro- że heterochromatyczny chromosom X ulega
maty_nie zawiera obszerne regiony (długości ok. dekondensacji w okresie gametogenezy j staje
TOOOOO par zasad), które są wrażliwe na trawie- się aktywnym transkrypcyjnie we wczesnej emb-
nie iiuklca/ą. taką jak DNaza I. Wrażliwość riogenezie; tak więc jest to chromosom o fakul-
regionów chromatyny na DNazę I, które są tatywnej heterochromatynie.
aktywnie transkrybowane, odzwierciedla raczej Niektóre komórki insektów, np. Chironomus,
tylko potencjał dla transkrypcji niż samą trans- zawierają chromosomy olbrzymie, które uległy
krypcję, a w wielu systemach jest skorelowana replikacji w 10 cyklach, ale siostrzane chroma-
ze względnym brakiem 5'-metylodeoksycytydy- tydy nie oddzieliły się. Kopie DNA leżą jedna
ny w DNA. obok drugiej w precyzyjnym układzie i w rezul-
W obrębie dużych regionów aktywnej chro- tacie tworzą chromosom prążkowany, zawiera-
matyny" istnieją krótkie odcinki o 100—300 jący regiony chromatyny skondensowanej i jas-
nukleotydach, które wykazują nawet większą ne prążki chromatyny bardziej rozproszonej.
{20-krotną) wrażliwość na DNazę I. Te miejsca Transkrypcyjnie aktywne regiony tych chro-
nadwrażliwe prawdopodobnie wynikają z kon- mosomów politenicznych o silnie rozluźnionej
formacji strukturalnej, która sprzyja dostępno- budowie tworzą „pufy" zawierające enzymy
460 / ROZDZIAŁ 38

Bp-

Ryc. 38-4. Korelacja między aktywnością polime-


razy RNA klasy II a syntezą RNA. U larwy Chirono-
mus tentans wiele genów aktywuje się pod wpły-
wem szoku cieplnego (39X, 30 min). A: Rozmiesz- Ryc. 38-5. Dwie siostrzane chromatydy ludzkiego
czenie RNA polimerazy B (zwanej także klasą II) chromosomu Nr12. * 27,850. (Reprodukowanoza
w izolowanym IV chromosomie ślinianki. Enzym zgodą z: DuPraw E. J.: DNA and Chromosomes.
uwidoczniono przez immunofluorescencję, stosu- Holt, Rinehart, and Winston, 1970).
jąc przeciwciało przeciw pohmerazie. Swoiste prą-
żki w chromosomie IV oznaczono symbolami 5C
i BR3; pufy pokazuje strzałka, B: Auto radiogram
chromosomu IV po inkubacji z 3H-urydyną w celu
wyznakowania RNA. Zwróć uwagę na zgodność wanie cząsteczki DNA jest mniej zbite niż
fiuorescencji z obecnością radioaktywnego RNA w skondensowanym chromosomie metafazo-
(punkty). Odcinek skali =7 \im (Reprodukowano wym. Chromosomy metafazowe są nieaktywne
za zgodą z: Sass H.: RNA polymerase B in potytene transkrypcyjnie.
chromosomes. Celi 1982; 28:274. Copyright Ludzki genom haploidalny skiada się
© 1982 by the Massachusetts Instituteof Techno- z 3,5 x 10° par zasad, czyli par nukleotydów
logy).
i ok. 1,7 x 107 nukleosomów. Zatem każda z 23
chromatyd w ludzkim genomie haploidalnym
zawiera średnio 1,5 x 10B nukleotydów w jednej
odpowiedzialne za transkrypcję; są to miejsca, dwupasmowej cząsteczce DNA. Długość każdej
gdzie przebiega synteza RNA (ryc. 38-4). cząsteczki DNA musi być zredukowana ok. 8000
razy, aby się wytworzyła struktura skonden-
sowanego chromosomu interfazowego! W chro-
DNA JEST ZORGANIZOWANY W mosomach, metafazowych 25— 30 nm nici chro-
POSTACI CHROMOSOMÓW matynowe są także sfałdowane w upetlone
domeny, których proksymalne końce są za-
W met a fazie chromosomy ssaków wykazują kotwiczone do niehistonowego białkowego
2-osiową symetrie z identycznymi siostrzanymi rusztowania. Stopień upakowania każdego
chromatydami połączonymi w centromerze, któ- rzędu struktury DNA jest podsumowany w tab.
rego względne położenie jest charakterystyczną 38-1.
cechą danego chromosomu {ryc. 38-5). Każda Upakowanie nukleoprotein w obrębie chro-
siostrzana diromatyda zawiera cząsteczkę dwu- matyd nie jest przypadkowe, o czym świadczy
pasmowego DNA, W czasie Lnterfazy upako- charakterystyczny wzór po wybarwieniu chro-
ORGANIZACJA I REPLIKACJA DNA / 461

Tabela 38-1. Współczynniki upakowania każdego WIĘKSZA CZĘŚĆ GENOMU SSAKÓW


rodzaju struktur DNA NIE JEST TRAlMSKRYBOWANA
Współczynnik
Postać w chrnmatynie upakowania Genom haploidaJny każdej komórki ludzkiej
1,0 składa się z 3,5 x 10a par zasad DNA podzielo-
„Nagi" dwupasmowy heliks DNA
10 nm nić nukleosomalna
1-10 nych na 23 chromosomy. Cały genom hap-
loidalny składa się z DNA wystarczającego na
25—30 nm nić chromatynowa zakodowanie ok. 1,5 min par genów. Jednakże
zawierająca superhelikalne badania nad tempem mutacji i złożonością
nukleosomy
40-60
genomów organizmów wyższych wybitnie suge-
Skondensowane pętle chromosomów rują, że u ludzi występuje tylko ok. 100000
rnetafazowych 8000
rodzajów podstawowych białek. To nasuwa
wniosek, że większość DNA nie jest DNA
mosomów swoistymi barwnikami, takimi jak kodującym, czyli zawarta w nim informacja nie
kwinakryna lub barwnik Giemsy (ryc. 38-6). jest nigdy tłumaczona na sekwencje amino-
Wzór wybarwiania (prążkowania) całego ze- kwasów cząsteczki białkowej. Z pewnością pe-
stawu chromosomów od osobnika do osobnika wien nadmiar sekwencji DNA służy do regulacji
w obrębie jednego gatunku jest wysoce po- ekspresji genów w czasie rozwoju, różnicowania
wtarzalny; niemniej różni się on znacznie od i adaptacji do środowiska. Pewien nadmiar
innych, nawet blisko spokrewnionych, gatun- tworzą sekwencje wtrącone, które rozdzielają
ków. Upakowanie nukleoprotein w chromo- kodujące regiony genu, ale większość nadmiaru
somach wyższych organizmów eukariotycz- sekwencji składa się z wielu rodzin sekwencji
nych musi być w jakiś sposób zależne od powtarzających, którym nie przypisuje się jesz-
gatunkowo swoistych cech cząsteczek DNA. cze jasno określonych funkcji.
DNA eukariotycznego genomu może być

i
10 11 \7

19
t
*
14

>
«
*
20 ■
1
*
7

16
4
%
22
21
Ryc. 38-6. Ludzki kariotyp (człowieka z normalnym zestawem 46 XY), w którym chromosomy
wybawiono barwnikiem wg metody Giemsy i ułożono stosownie do Konwencji Paryskiej (Dzięki
uprzejmości H. Ławce i F. Conte),
462 / ROZDZIAŁ 38

podzielony na różne „klasy sekwencji". S4 to: przebiegały szybciej niż w przypadku, gdyby
sekwencje unikatowe, czyli niepowtarzające wszystkie regiony kodujące dla danej funkcji
DNA i sekwencje DNA powtarzające, W geno- genetycznej były w postaci ciągłej. Takie zwięk-
mie haploidalnym unikatowe sekwencje DNA szone tempo rearanżacji genetycznej funkcjona-
zawierają zwykle pojedyncze kopie genów ko- lnych domen może prowadzić do szybkiej ewo-
dujących białka. Sekwencje powtarzające DNA lucji funkcji biologicznych.
w genomic haploidalnym zawierają sekwencje,
które zmieniają się odnośnie do liczby kopii od W ludzkim DNA przynajmniej 20—30%
2 aż do 107 kopii na 1 komórkę. genomu składa się z sekwencji
powtarzających
Ponad połowę DNA w organizmach Powtarzające sekwencje DNA mogą być ogó-
eukariotycznych stanowią sekwencje lnie sklasyfikowane jako umiarkowanie powta-
unikatowe, czyli niepowtarząjące rzające i często powtarzające. Często powtarza-
Dane szacunkowe (jak również rozmieszcze- jące sekwencje składają się z odcinków o długo-
nie powtarzających DNA) są oparte na licznych ści 5—500 par zasad, powtórzonych wiele razy
technikach hybrydyzacji DNA-RNA. Podobne w postaci tandemu. Sekwencje te są zwykle
techniki są stosowane do określenia liczby ak- zgrupowane w centromerach i telomerach chro-
tywnych genów w populacji unikatowych sek- mosomu i występują w ok. 1—10 min kopii
wencji DNA. W drożdżach, niższym organiz- w genomie haploidalnym. Sekwencje te są trans-
mie eukariotycznym. występuje ekspresja ok. krypcyjnie nieaktywne i mogą odgrywać
4 000 genów. W typowych tkankach wyższych w chromosomie rolę strukturalną.
organizmów eukariotycznych (np. wątroba i Umiarkowanie powtarzające sekwencje, które
nerka ssaków), ekspresji ulega 10 000-15 000 występują w genomie w liczbie mniejszej niż 106
genów. kopii na genom haploidalny, nie są zgrupowa-
ne, lecz rozproszone wśród sekwencji unikato-
Regiony kodujące są często wych i są klasyfikowane jako krótkie lub długie.
przerywane sekwencjami Długie sekwencje rozproszone mają długość
wtrąconymi 5000—7000 par zasad i występują w genomie
Kodujące regiony DNA, z których transkryp- haploidatnym w liczbie 1000—100000 kopii. Te
ty ostatecznie pojawiają się w cytoplazmie jako długie rozproszone sekwencje są otoczone z ka-
pojedyncze cząsteczki mRNA, są zwykle po- żdego końca przez sekwencje powtórzone wprost
przerywane w gen omie dużymi sekwencjami (ang, direct repeats) o 30O—600 parach zasad
wtrąconymi niekodującego DNA. Wskutek tego (ryc. 38-7), które bardzo przypominają długie
pierwotne transkrypty DNA-hnRNA zawierają końcowe sekwencje powtarzające (ang. long ter-
niekodujące sekwencje RNA, które muszą być minal repeats, LTR) występujące na końcach
usunięte w takim procesie, w którym także zintegrowanych DNA retrowirusów, W wielu
zachodzi wzajemne połączenie odpowiednich przypadkach te długie sekwencje rozproszone
segmentów kodujących z wytworzeniem doj-
rzałego mRNA. Większość sekwencji kodują-
cych pojedynczy mRNA jest poprzerywanych
Dtugie rozproszone sekwencja powtarzające (5
w genomie (a zatem i w pierwotnym transkryp- - 7tyslęcypar zasad)
cie) przynajmniej przez 1, a w niektórych przy- abc abc
padkach aż przez 50 niekodujących sekwencji a'b'c' a'b'c*
wtrąconych (introny). W większości przypad-
ków introny są znacznie dłuższe niż przyległe Sekwencje
regiony kodujące (eksony). Obróbkę pierwo- -powtarzające-
tnego transkryptu, która obejmuje zabranie proste (300 -60G
par zasad)
in tron ów i połączenie przyległych eksonów,
opisano szczegółowo w rozdz. 39. Ryc. 38-7. Obraz długich rozproszonych sekwen-
Funkcja sekwencji wtrąconych, czyli iDtronów cji powtarzających z końcowymi krótkimi prostymi
nie jest jasna. Mogą one służyć do rozdzielenia sekwencjami powtarzającymi (abc) i ich sekwen-
domen funkcjonalnych (eksonów) zakodowa- cjami komplementarnymi (a'b'c').
nej informacji w takiej postaci, która pozwala,
aby rearanżacje genetyczne przez rekombinację
ORGANIZACJA I REPLIKACJA DNA / 463

są transkrybowane przez potimerazę U i zawie-


rają „czapeczki metylacyjne" nieodróżnialne od
tych zawartych w mRNA.
Krótkie sekwencje powtarzające tworzą rodzi-
ny spokrewnionych, ale indywidualnie różnych,
sekwencji o długości od kilku do kilkuset par
nukleotydów. Krótkie sekwencje powtarzające
są aktywnie przepisywane albo jako integralne
składowe intronów, albo jako dyskretne ele-
menty przepisywane przez DNA-zależną poli-
merazę RNA III (p. rozdz. 39). Wśród krótkich
rozproszonych sekwencji powtarzających w ge-
nomie ludzkim rodzina Alu występuje w 500 000
kopii na genom haploidalny i stanowi przynaj-
mniej 3—6% ludzkiego genomu. Składowe lu-
dzkiej rodziny Alu i ich spokrewnione analogi
u innych zwierząt są przepisywane jako integ-
ralne komponenty hnRNA lub jako dyskretne
cząsteczki RNA, zawierające dobrze poznane
4,5S RNA i 7S RNA. Jednostki należące do
tych szczególnych rodzin są bardzo konser-
watywne w obrębie gatunków, jak również
w obrębie gatunków ssaków. Struktury krót-
kich sekwencji powtarzających, włączając w to
rodzinę Alu, przypominają końcowe sekwencje
powtarzające retrowirusów i mogą być elemen-
tami przemieszczającymi się, zdolnymi do
„przeskakiwania" z różnych miejsc do innych
w obrębie genomu (p. niżej).

MATERIAŁ GENETYCZNY MOŻE


PODLEGAĆ ZMIANOM I MOŻE Ryc. 38-8. Proces rekombinacji (crossing over)
ULEGAĆ REARANŻACJI między homologicznymi chromosomami prowa-
dzący do powstania rekombinantów chromosomo-
Zmiany sekwencji zasad purynowych i piry- wych.
midynowych w genie spowodowane zamianą,
ubytkiem lub insercją jednej lub więcej zasad
mogą prowadzić do zmienionego produktu ge- chromosomów, co prawie zawsze zachodzi
nu, którym to produktem w większości przypa- z wielką precyzją.
dków jest białko. Taka zmiana materiału gene- Na rycinie 38-8 pokazano, jak przebiega
tycznego daje mutację, której następstwa będą proces ,,crossing-over". Wynikiem tego procesu
omawiane dokładnie w rozdz. 40. jest równa i wzajemna wymiana informacji
genetycznej między homologicznymi chromo-
Rekombinacja chrom os o ma I na somami. Jeśli homologiczne chromosomy mają
jest jedną z dróg rearanżacji materiału różne allele łych samych genów, crossing-over
genetycznego może spowodować zauważalne i dziedziczne
Organizmy prokariotyczne i eukariotyczne różnice w sprzężeniu genów. W rzadkich przy-
wykazują zdolność wymiany informacji genety- padkach, gdy ułożenie homologicznych chro-
cznej między podobnymi, czyli homologiczny- mosomów nie jest dokładne, crossing-over lub
mi, chromosomami. Zdarzenie wymiany, czyli zdarzenie rękombinacyjne powodują nierówną
rekombinacja, zachodzi przede wszystkim wymianę informacji. Jeden z chromosomów
w okresie mejozy w komórkach ssaków i wyma- może otrzymać mniej materiału genetycznego,
ga równoległego ustawienia homologicznych a zatem może mieć delecje, podczas gdy drugi
464 / ROZDZIAŁ 38

LEPORE
Ryc. 38-9. Proces nierównoważnej rekombinacji w regionie genomu ssaków generujących geny
strukturalne dia hemoglobiny i powstawanie nierównoważnych produktów rekombinacji 8-6 Lepore i 0-5
Lepore. Przykłady pokazują miejsca regionów, w których zaszła rekombinacja, (Reprodukowane za zgodą
z: Clegg J, B., Weetherall D, J.: |3S Thalassemia: Time for a reappraisal? Lancet 1974; 2:133).

partner pary chromosomów otrzymuje więcej je, 7. genomem bakteryjnym jest wybrane przez
materiału genetycznego w postaci dołączenia 2 mechanizmy. Jeśli bakteriofag zawiera sek-
lub podwojenia (ryc. 38-8), Nierówny crossing-- wencje DNA homologiczne do sekwencji cząste-
over występuje u ludzi, na co wskazuje obec- czki DNA gospodarza, to może zajść zdarzenie
ność hemoglobin typu Lepore lub anty-Lepore. rękombinacyjne analogiczne do zdarzenia, jakie
Nierówny crossing-over oddziałuje na tandemo- zachodzi między homologicznymi chromoso-
wą organizację powtarzających DNA czy to mami. Jednakże niektóre bakteriofagi syntety-
będą np. spokrewnione geny globiny, jak na ryc, zują białka, które wiążą swoiste miejsca
38-9, czy bardziej liczne powtarzające sekwencje
DNA. Nierówny crossing-over, powtarzający
w wyniku „poślizgu", powoduje zwiększenie
lub zmniejszenie liczby kopii rodziny sekwencji
powtarzających i może mieć udział w ekspansji
i utrwalaniu wariantów w obrębie tego upo-
rządkowanego obszaru.

Niektóre wirusy mogą być włączone w


chromosomy
Niektóre wirusy bakteryjne (bakteriofagi) są
zdolne do rekombinacji z DNA bakteryjnego
gospodarza w taki sposób, że informacja gene-
tyczna bakteriofaga zostaje wbudowana linijnie
do genetycznej informacji gospodarza. Ta in-
tegracja, która jest formą rekombinacji, za-
chodzi w mechanizmie pokazanym schematycz-
nie na ryc. 38-10, Struktura kolistego genomu
bakteriofaga zostaje przerwana, podobnie jak
cząsteczka DNA gospodarza; odpowiednie koń-
ce są ponownie spojone z zachowaniem polar-
=t
ności. W celu uproszczenia, DNA bakteriofaga
jest pokazany jako cząsteczka wyciągnięta („li- I I I
nijna") w postaci zintegrowanej w cząsteczce ć. 38-10. Integracja kołowego genomu (zawie-
bakteryjnego DNA; często pozostaje ona rów- rającego geny A, B i C) z cząsteczką DNA gos-
nież jako zamknięte koło. Miejsce, w którym podarza (zawierającą geny 1 i 2) i następujące
genom bakteriofaga integruje, czyli rekombinu- ubożenie genów.
ORGANIZACJA I BEPLIKACJA DNA / 465

w chromosomach bakteryjnych z niehomologi- w trakcie ewolucji zostały przypadkowo zmie-


cznymi miejscami określonej cząsteczki DNA nione tak, że obecnie mają nonsensowne kodo-
bakteriofaga. Integracja taka zachodzi w okreś- ny, które uniemożliwiają ekspresję tych genów
lonym miejscu i nazywa się „miejscowo swois- (p. rozdz. 40). Geny takie określa się nazwą
ta". „pseudogeny".
Liczne wirusy zwierzęce, zwłaszcza wirusy
onkogenne, albo bezpośrednio, albo w przypa- Konwersja genu powoduje
dku wirusów RNA przez transkrypty DNA, rearanżację
mogą być integrowane w chromosomy komó- Oprócz nierównego ,,crossing-over" i trans-
rek ssaków. Integracja DNA wirusów zwierzę- pozycji, trzeci mechanizm może wpływać na
cych do genomu zwierzęcego na ogół nie jest gwałtowne zmiany w materiale genetycznym.
„miejscowo swoista". Podobne do siebie sekwencje na homologicz-
nych lub niehomologicznych chromosomach
Transpozycja może wytwarzać mogą przypadkowo wytwarzać miedzy sobą
„przekształcone geny" sparowane struktury dwupasmowe i elimino-
W komórkach eukariotycznych małe elemen- wać wszystkie sekwencje niesparowane. Proces
ty DNA, które na pewno nie są wirusami, mają ten może prowadzić do przypadkowego utrwa-
zdolność do transpozycji, czyli opuszczania lenia w rodzinie sekwencji powtarzających jed-
i włączania się w obręb genomu gospodarza, nego lub drugiego wariantu i przez to powodo-
w taki sposób, że funkcja sąsiadujących sekwen- wać, że sekwencje składowe rodzin powtarzają-
cji DNA zostaje naruszona. Te ruchome (mobil- cego DNA stają się jednolite. Ten ostatni proces
ne) elementy, są czasami nazywane „skaczącym nazywany jest konwersją genu.
DNA", mogą nieść ze sobą flankujące odcinki W diploidalnych organizmach eukariotycz-
DNA i przeto mogą głęboko wpływać na proce- nych, takich jak ludzie, komórki, które przeszły
sy ewolucji. Jak wspomniano wyżej, rodzina przez fazę S, zawierają tetraploidalną ilość
Alu średnio powtarzających sekwencji DNA DNA. Występuje ona w postaci siostrzanych
ma charakterystyczne cechy strukturalne, po- chromatyd w każdej parze chromosomów. Każ-
dobne do odcinków końcowych retrowirusów, da z tych siostrzanych chromatyd zawiera iden-
które u tych ostatnich s4 odpowiedzialne za tyczną informację genetyczną, ponieważ każda
włączanie i opuszczanie genomu ssaków. z nich jest produktem semikonserwatywnej re-
Bezpośrednim dowodem na transpozycję in- plikacji oryginalnej macierzystej cząsteczki
nych małych elementów DNA w genomie czło- DNA tego chromosomu. Między tymi genety-
wieka było odkrycie „przekształconych genów" cznie identycznymi siostrzanymi chromały dam i
dla cząstek i mm un o globuliny, cząsteczek a-glo- zachodzi crossing-over. Oczywiście takie wy-
biny i wielu innych. Te przekształcone geny miany siostrzanych chromatyd (ryc. 38-11) nie
składają się z sekwencji DNA identycznych lub mają konsekwencji genetycznych tak długo, jak
prawie identycznych do tych, jakie znajdują się długo wymiana jest wynikiem równego cros-
w informacyjnym RNA kodującym produkt sing-over.
odpowiedniego genu, W takich sekwencjach W komórkach ssaków w czasie prawidłowe-
DNA, nietranskrybowany region 5', region go rozwoju lub różnicowania zachodzą niektóre
kodujący bez intronu i 3' sekwencja (poli)A są interesujące rearanżację genów. Na przykład
ułożone w sposób ciągły. Takie szczególne u myszy geny VL i CL dla pojedynczej cząsteczki
ułożenie sekwencji DNA musiało powstać przez immunoglobuliny (p. rozdz. 41) są w germinal-
wsteczną traskrypcję przekształconej cząsteczki nej linii DNA oddalone od siebie. W DNA
informacyjnego RNA, z której zostały zabrane komórek zróżnicowanych wytwarzających im-
regiony intronowe i dodany szlak (poIi)A. Jedy- munogiobulinę (komórki plazmatyczne) te sa-
nym poznanym mechanizmem, który mógł być me geny VL i CL fizycznie zbliżyły się do siebie
użyty do integracji odwrotnego transkryptu do w obrębie genomu i utworzyły 1 jednostkę
genomu jest zdarzenie typu transpozycji. Istot- transkrypcyjną. Jednak nawet wówczas taka
nie, takie „przekształcone geny" mają krótkie rearanżacja DNA w czasie różnicowania nie
końcowe sekwencje powtarzające przy każdym spowodowała ciągłego ułożenia genów VL i CL
ze swych końców, podobnie jak sekwencje, w cząsteczce DNA. Zamiast tego w cząsteczce
które uległy transpozycji u niższych organiz- DNA są zawarte rozproszone, czyli wtrącone,
mów. Niektóre z tych przekształconych genów sekwencje o długości ok. 1200 par zasad w miej-

30 — Biochemia
466 / ROZDZIAŁ 38

Ryc, 38-11. Wymiany siostrzanych chromatyd między ludzkimi chromosomami Wymiany wykryło przez
barwienie wg Giemsy chromosomów komórek, które miały 2 cykie replikacji w obecności bromodeok-
syurydyny. Strzałki pokazują niektóre regiony wymian (Dzięki uprzejmości S Wolff i J. Sodycote).

scu lub sąsiedztwie połączenia regionów V i C. kacji DNA u Escherichia coli, a następnie opisał
Te wtrącone sekwencje są przepisane na RNA występowanie w tym organizmie enzymu, na-
wraz z genami VL i CL, a sekwencje wtrącone zwanego obecnie polimerazą DNA I. Ten en-
zostają usunięte z RNA w czasie jego prze- zym ma liczne aktywności katalityczne, złożoną
kształceń w obrębie jądra (p. rozdz. 39 i 49). strukturę i powinowactwo do trifosforanów 4-
deoksyrybonukleozydów adeniny, guaniny,
cytozyny i tyminy. Reakcja polimeryzacji kata-
SYNTEZA I REPLIKACJA DNA SĄ lizowana przez polimerazę DNA I u £ colt
ŚCIŚLE KONTROLOWANE służyła jako prototypowa reakcja dla wszyst-
kich polimeraz DNA zarówno u organizmów
adaniem., replikacji DNA jest prokariotycznych, jak i eukariotycznych, choć
dostarczenie potomstwu mformagi genetycznej obecnie wiadomo, że główna rola tej polimerazy
zawartej w"cząsteczćemaderzyslej. Repiikacja polega raczej na zachowaniu wierności i udziale
DNA musi więc być kompletna i przeprowa- w procesach naprawczych niż na replikacji
dzona z dużym stopniem wierności, aby utrzymać DNA.
stabilność genetyczną w obrębie organizmów i
gatunków. Proces replikacji DNA jest złożony i Inicjacja syntezy DNA wymaga
obejmuje wiele funkcji komórkowych i wiele zapoczątkowania przez RNA
procesów weryfikacyjnych, gwarantujących Inicjacja syniezy pNA (ryc. 38-12) wymaga
wierność replikacji. Arthur Kornberg dokonał zapoczątkowania przez krótkie fragmenty
pierwszych obserwacji enzymologicznej repli- RNA. o długości ok. 10—200 nukleotydów.
■ ' ■

Dołączanie pierwszego dNTP _ ft/> ri" H N* *H


- ^/W OH H
Ryc. 38-12. Inicjacja syntezy DNA na primerze
RNA i następujące dołączenie drugiego trifosfora-
nu deoksyrybonukleotydu 0 0

Dołączanl
edrugteg
468 / ROZDZIAŁ 38

Proces zapoczątkowania obejmuje atak nuk- się trifosforan tymidyny w rosnącym nowym
leofilowy grupy 3'-hydroksylowej primera p^mSy- a jego reszta cc-tostóranowa będzie
j<NA aa a-fosforan trifosforanu deoksynuk- atakowana pr?e7 grupę .1'-hydroksyl ową mono-
leozydu z od szczepieniem piro fosforanu. Grupa fbsforami deoksyrybonukleraydujwiężo doda-
3'-hydroksylowa świeżo przyłączonego mono- nego do polimeru. Przez ten stopniowy proces
fosforanu deoksyrybonukleozydu staje się wol- ęasmo matrycowe dyktuje, który trifosforan
na do przeprowadzenia nukleofilowego ataku deoksyrybonukleozydu jest komplementarny
na następny wchodzący trifosforan deoksyry- i prze? wiązania wodorowe utrzymuje go w miej-
bonukleozydu, ponownie na jego resztę a-fosfo- scu, podczas gdy grupa 3'-hydroksyiowa ros-
ranu z od szczepieniem piro fosforanu. Oczywiś- nącego pasma atakuje i powoduje inkorporację
cie wybór odpowiedniego deoksyry.honukleoty- nowego nukleotydu do polimeru. Te fragmenty
du, którego terminalna grupa 3'-hydroksylowa DNA, które zostają dołączone do cząsteczki
będzie podlegała atakowi, zależy od odpowied- inicjującego RNA, zostały wykryte przez Oka-
niego parowania z siostrzanym pasmem cząste- zaki i nazywane są obecnie fragmentami Okaza-
czki DNA, stosownie do reguły zaproponowa- ki (ryc. 38-14). U ssaków, gdy powstanie wiele
nej pierwotnie przez Watsona i Cricka (ryc. fragmentów Okazaki, kompleks replikacyjny
38-13). Gdy w odpowiednim miejscu .na mat- zaczyna usuwać primery RNA i uzupełniać
rycy jest; umiejscowiona cząsteczka monofos-fJ ubytki powstałe przez ich usunięcie odpowied-
ks vrv bonuk leozy du adeniny, włącza nimi deoksynukleotydami, dobieranymi przez

Prlmar
RNA

Rosnący polimer
DNA

Dołączanie TTP
Ryc. 38-13. Synteza DNA inicjowana przez primer RNA ilustrująca funkcję matrycową komplementar-
nego pasma macierzystego DNA.
O R G A N IZ A C J A i R E P L 1 K A C JA D N A /46 9

OMA matrycowy
3' ;

5'
lOpz 10
Primer Nowo pz
RNA syntetyzowane 100 pz-----------H h—H
pasmo ONA

Fragmenty Okazak!R yc. 38-14. N ieciągła polimeryzacja

deoksyrybonukleozydów i tw orzenie fragm entów OkazakL

parowanie zasad, a następnie łączenia fragmen- nietiąglej syntezy DNA jest pokazany schematy-
tów nowo zsyntetyzowanych. DNA przez en- cznie na ryc. 3&-15.
zymy zwane iiga/ami DNA. W jądrowym genomie ssaków większość pri-
merów RNA jest usuwanych w trakcie procesu
Proces replikacji jest polarny replikacji, podczas gdy w replikacji mitochon-
Jak już wspomniano, cząsteczki DNA są drialnego genomu mak odcinki RNA pozostają
dwupasmowe i 2 pasma są przeciwrównoległe, jako integralna część zamkniętych kołowych
tj. biegną w przeciwnych kierunkach. Replika- struktur DNA.
cja..X>NA u prokariontów i eukariontów za-
chodzi równocześnie na obu pasmach. Jednak Polimeryzacja i naprawianie DNA
w żadnym organizmie nie ma enzymu zdolnego wymaga licznych enzymów
polimeryzować DNA w kierunku 3' do 5' tak, że W komórkach ssaków istnieje klasa polime-
oba nowo replikujące pasma DNA nie mogą raz DNA, zwana polimerazą et, która znajduje
wydłużać się równocześnie w tym samym kie- się w jądrze i jest odpowiedzialna za replłkację
runku. Niemniej len sam enzym prowadzi re- chromosomów. 1 cząsteczka polimerazy a jest
plikacle obu pasm w tym samym czasie.JEajfc zdolna polimeryzować 100 nukleotydów na
dyngsy-enzym-replikuje Jedno pjtsnio („pasmo sekundę; jest to tempo 10-krotnie mniejsze niż
wLadące-")_w_spasób ciągły w kierunku 5' do 3'. tj. tempo polimeryzacji deoksynukleotydów przez
w tym samym kierunku replikacji. Taki sam bakteryjną polimerazę DNA. To zmniejszenie
enzym prowadzi implikację siostrzanego pasma tempa polimeryzacji może być wynikiem od-
Gipftsmfi.opóźnione") w sposób nieciągly polime- działywań nukleosomów. Nie wiadomo, jak
ryzując nukleotydy w krótkich odcinkach polimeraza DNA pokonuje nukleosomy w pro-
150—250 nukleotydów znowu w kierunku 5' do cesie replikacji DNA. Jednak po zreplikowaniu
3', ale w tym samym czasie synteza biegnie DNA budujące się nukleosomy są rozmiesz-
w kierunku tylnego końca poprzedzającego czone przypadkowo na każdej z nici siostrza-
primera RNA, a nie w kierunku mozreplikowa- nych. Nowo zsyntetyzowane rdzenie histonów,
nej części cząsteczki. Taki proces połowicznej w postaci oktameru, dołączają się do drugiego

Początek repllkacjl

3'

51
-5' -31

Ogólny kierunek replikacjiR yc. 38-15. Proces


pótciągtej i jednoczesnej repltkacji obu pasm dw upasm ow ego
DNA.
470 / ROZDZIAŁ 38

Początek replikacji

.Bańka replikaoyjna"
Białka rozwijające
u nasady widełek
repllkacyjnych

reputacji

Ryc. 38-16. Powstawanie „baniek replikacyjnych" w procesie syntezy DNA. Przedstawiono replikację
w obu kierunkach i proponowane pozycje białek rozwijających w widełkach replikacyjnych.

pasma w miarę posuwania się widełek replika- wodorowe swoich zasad nukleotydów wiąże
cyjnych. wprowadzane trifosforany deoksynukleozy-
Poiimeraza o mniejszej masie cząsteczkowej, dów. Oddzielenie dwupasmowego heliksu
tzw. poiimeraza p\ występuje także w jądrach DNA osiąga się przez cząsteczki białka, które
komórek ssaków, ale nie jest odpowiedzialna za stabilizują strukturę je d no pasmową w miarę po-
zwykłą replikację DMA. Może ona służyć suwania się widełek replikacyjnych. Te białka
w procesach naprawczych DNA (p. niżej). stabilizujące wiążą się stechiometrycżnie"~do_
Mitochondrialna poiimeraza DNA, poiimeraza pojedynczych pasm, nie zaburzając jednocześ-
7, jest odpowiedzialna za replikację miJochond- nie zdolności nukleotydów do pełnienia ich
rialnego genomu, innej cząsteczki DNA, która funkcji matrycowych (ryc. 38-17). Aby uzyskać
istnieje w postaci kolistej. oddzielenie pasm, opróc2 rozdzielenia 2 pasm
Cały genom ssaków replikuje się w ciągu podwójnego heliksu, musi zachodzić proces
9 h — okres potrzebny do utworzenia tetra- rozkręcenia cząsteczki (raz na każde 10 par
ploidalnego genomu z genomu diploidalnego nukleotydów). Biorąc pod uwagę czas, w któ-
w replikującej komórce. Proces ten wymaga rym musi zajść replikacja DNA, proces roz-
obecności licznych miejsc zapoczątkowania re- kręcenia musi zachodzić segmentami. We wszy-
plikacji DNA, które tworzą zgrupowania zawie-
rające ok. 100 takich jednostek replikacyjnych.
Replikacja przebiega w obu kierunkach wzdłuż
chromosomu i oba pasma są replikowane jed-
nocześnie. Taki proces replikacji wytwarza „ba-
ńki replikacyjne" (ryc. 38-16).
Liczne miejsca, które służą jako początki
replikacji DNA w komórkach eukariotycznych,
są słabo określone, wyjątek stanowią niektóre
wirusy zwierzęce i drożdże. Jest jasne, że inicja-
cja jest regulowana zarówno w przestrzeni, jak
i czasie, ponieważ zgrupowania przyległych
miejsc rozpoczynają replikację w sposób zsyn-
chronizowany. Sugeruje się, że funkcjonalne
domeny chroma tyny replikują jako pełne jedno-
stki, co nasuwa wniosek, że początki replikacji
są umiejscowione swoiście w odniesieniu do Ryc. 38-17. Hipotetyczny schemat działania białka
jednostek transkrypcji. wiążącego jednopasmowe sekwencje DNA w re
gionie widełek replikacyjnych. Po związaniu jedno-
W czasie replikacji DNA*2,pasma muszą być pasmowych regionów matrycy i ułatwieniu replika
od siebie oddzielone, aby każde z nich mogło cji białko podlega recyklizacji. (Dzięki uprzejmości
służyć jako matryca, która poprzez wiązania B. Albertsa).
ORGANIZACJA I REPLIKACJA DNA / 471

stkich organizmach istnieją liczne obrotowe cznie na ryc. 38-15: i porównany do ATP--
widełki ,,swivels" rozproszone w cząsteczkach zależnego procesu spajania prowadzonego
DNA. Mechanizm funkcji „swivels" polega na przez ligazy DNA. Topoizomerazy są także
działaniu swoistych enzymów, które wprowa- zdolne do rozkręcania superzwinietęgo DNA.
dzają przerwy w 1 paśmie rozkręcającego się Superzwinięty DNA jest strukturą wyższego
podwójnego heliksu, co umożliwia postępowa- rzędu kolistych cząsteczek DNA skręconych
niau>rocesu rozkręcania heliksu. Przerwy są wokół środka, jak to pokazano na ryc. 38-19.
szybko-ponownie spajane bez nakładu energii, W jednym gatunku wirusów zwierzęcych £re.-
ponjewiti. tworzy się jednocześnie wysokoener- trowirusy) istnieje klasa enzymów zdolnych do
getyczne, .wiązanie kowalencyjne między prze- syntezy jednopasmowej, a następnie dwupas-
rwanym wiązaniem fosfodiestrowym a enzy- mowej cząsteczki DNA z jednopasmowej mat-
mem wykazującym aktywność przerywania rycy RNA. Ta polimeraza, RNA-zależna poli-
I spajania pasma (ang. nicking-sealing enzyme). meraza DNA, czyli „odwrotna transkryptaza"
finzymy takie są nazwane topoizomerazami syntetyzuje najpierw hybrydową cząsteczkę
DNA. Proces ten jest przedstawiony schematy- DNA-RNA, wykorzystując genom RNA jako

Stopień 1 Topolzomeraza I DNA Ligaza DNA


E + ATP = E -
(AMP-Enzym)

Nacięcie O 3'
pojedynczego
pasma przez Istniej E}ce nacięcie
M
enzym Jednego pasma

Sioplen 2

Tworzenie
wiązania wysoko-
energetycznego
Stopień 3

Naprawione nacięcie Naprawione nacięcie

Ryc. 38-18. Porównanie 2 typów reakcji naprawiania nacięć w DMA Ciąg reakcji po stronie prawej jest
katalizowany DNA ligazą; reakcje po stronie lewej topoizomerazą I DNA. (Nieco
zmodyfikowane
i zreprodukowane za zgodą Lehninger A. L: Biochemistry. 2nd ed, Worth, 1975).
_______________________________________________________________________________
472 / ROZDZIAŁ 38

Ryc. 38-20. Cyk) komórkowy w komórkach ssa-


ków. Faza syntezy DNA (faza S) jest oddzielona od
mitozy przez przerwę Gf (gap 1) i przerwę G2 (gap
2). Strzałka wskazuje kierunek progresji cyklu.

Mitcza
w określonych czasach, a synteza DNA za-
chodzi głównie w komórkach przygotowują-
cych się do podziału w procesie mitozy. Regula-
cja wejścia komórki w fazę S obejmuje cykliczne
nukleotydy purynowe i prawdopodobnie sub-
straty do syntezy DNA, ale mechanizm ten nie
jest znany. Liczne wirusy wywołujące nowo-
twory (onkowirusy) są zdolne zmienić lub prze-
Ryc. 38-19. Superzwoje DNA. Lewoskrętny sole- rwać ograniczenia, które zwykie kontrolują
noidalny superzwój (na lewo) i forma odwrócona, wejście komórki ssaków z fazy Gi do fazy S. Ten
prawoskrętny wewnętrznie zwinięty superzwój po- mechanizm także nie jest poznany, ale praw-
wstający po usunięciu cylindrycznego rdzenia. dopodobnie obejmuje fosforylację swoistych
Takie przekształcenie jest analogiczne do tego,
które zachodzi po rozerwaniu nukleosomów w wy- cząsteczek białek gospodarza,
niku ekstrakcji histonów z chromatyny dużymi W czasie fazy S komórki ssaków zawierają
stężeniami soli. większe ilości polimerazy a DNA niż w niesyn-
tetyzujących fazach cyklu komórkowego. Da-
lej, enzymy, które są odpowiedzialne za wy-
tworzenie substratów do syntezy DNA, tj. trifo-
matrycę. Swoisty enzym, RNaza H degraduje
pasmo RNA, a pozostałe pasmo DNA służy s fora nów deoksyrybonukleozydów, zwiększają
z kolei jako matryca do utworzenia dwupas- także swoją aktywność, która zmniejsza się po
mowej cząsteczki DNA zawierającej informacje fazie syntezy, aż do ponownego pojawienia sie
istniejącą pierwotnie w genomie RNA zwierzę- sygnału do ponowienia syntezy DNA. W czasie
cego wirusa. fazy S jądrowy DNA jest replikowany komplet-
nie raz i tylko raz. Wydaje się, że raz zrep-
Synteza DNA zachodzi w czasie fazy likowanachromatyna jest tak „naznaczona", że
S cyklu komórkowego jej dalsza replikacja jest niemożliwa do momen-
W komórkach zwierzęcych, włączając także tu, aż przejdzie ona ponownie przez okres
komórki ludzkie, replikacja DNA genomu za- mitozy. Sugeruje się, że metylacja DNA może
chodzi tylko w określonym czasie życia komó- służyć jako taki kowalencyjnie związany znacz-
rki. C2as ten jest nazwany okresem syntezy albo nik.
fazą g. Okres ten jest zwykle czasowo od- Zwykle dana para chromosomów replikuje
dzielony od fazy mitotycznej przez okresy, równocześnie i w określonej części fazy S w każ-
w których nie zachodzi synteza DNA okreś-
lanych jako przerwa 1 (ang. gapi - - Gi)
i przerwa 2 (ang. gap2 — G:), które mają miejsce
odpowiednio przed i po fazie S (ryc. 38-20).
Komórka reguluje syntezę swego DNA, głów-
nie przez dopuszczenie procesu syntezy tylko
ORGANIZACJA I REPLIKACJA DNA / 473

dym cyklu replikacyjnym. W obrębie chromo- odpowiedzialną za taki mechanizm monitoro-


somu zgrupowania jednostek replikacyjnych są wania jest aktywność egzonukleazowa 3'-»5'
replikowane w sposób skoordynowany. Natura „wbudowana"' w polimerazę DNA, ale polime-
sygnałów, klóre regulują syntezę DNA na tych razy DNA ssaków nie mają takich korekcyj-
poziomach, nie jest znana, ale regulacja wydaje nych właściwości nukleazowych. Taką funkcję
się być wewnętrzną właściwością każdego in- naprawczą sprawują inne enzymy.
dywidualnego chromosomu. Uszkodzenia DNA, wywołane przez czynniki
środowiskowe, fizyczne i chemiczne, mogą być
Uszkodzony DNA jest naprawiany przez sklasyfikowane jako 4 typy (lab. 38-2). Uszko-
enzymy dzone regiony DNA mogą być naprawione,
Utrzymanie integralności informacji w cząs- wymienione przez rekombinację lub zachowane.
teczkach DNA jest problemem o największym Zachowanie regionów uszkodzonych prowadzi
znaczeniu dla przeżycia poszczególnego organi- do mutacji i jest potencjalną przyczyną śmierci
zmu, jak i przeżycia gatunków. Stąd można komórki. Proces naprawy i wymiany korzysta
wyciągnąć wniosek że gatunki, które przeżyły, z faktu powielenia informacji w dwupasmowej
wytworzyły w procesie ewolucji mechanizm do heliksalnej strukturze DNA. Uszkodzony re-
naprawiania uszkodzeń DNA, zachodzących gion w jednym paśmie może być przywrócony
w wyniku błędów replikacyjnych lub ujemnych do swej postaci oryginalnej na podstawie kom-
wpływów środowiskowych. Określono, że plementarnej informacji zachowanej w paśmie
uszkodzenia w czasie replikacji DNA lub in- nie uszkodzonym.
dukowane środowiskowo powodują średnio Kluczem do wszystkich procesów napraw-
6 zmian nukleotydów na rok w komórkach linii czych i rekombinacyjnych jest początkowe roz-
rozrodczej jednego osobnika. Przypuszczalnie poznanie uszkodzenia i albo naprawienie go w
przynajmniej taka sama liczba zmian nukleoty- czasie tego rozpoznania, albo oznakowanie go
dowych, czyli mutacji, musi zachodzić w ciągu do naprawienia w przyszłości. Depurynacja
roku również w komórkach somatycznych. DNA, która zachodzi spontanicznie dzięki ter-
Jak to opisano w rozdz. 37, główna od- molabilności wią-zania N-glikozydowego pu-
powiedzialność za wierność replikacji leży ryn, zachodzi z prędkością 5000—10000 na
w swoistym parowaniu zasad nukleotydów. komórkę na dobę w temp. 37°C. Swoiste en-
Odpowiednie parowanie zależy od obecności zymy rozpoznają miejsca depurynowane i za-
preferowanych postaci tautomerycznych nuk-
leotydów purynowych i p i rym idy nowych (p.
ryc. 35-7), ale równowaga, w której jeden tauto- Tabefa 38-2. Rodzaje uszkodzeń DNA
mer jest bardziej stabilny niż inny, wynosi tylko
104 lub 10s na korzyść tautomeru o większej I. Zmiana 1 zasady
A. Depurynacja
stabilności. Chociaż wielkość ta nie jest wystar- B. Deaminacja cytozyny do uracylu
czająco korzystna, aby zapewnić wymaganą C. Deaminacja adeniny do hipoksantyny
wierność, faworyzowanie wybranych tautome- D. Alkilacja zasady
rów, a zatem odpowiednie parowanie zasad, E. Insercjo lub delecja nukleotydu
może być zapewnione przez 2-krotne monitoro- F. Inkorporacja analogu zasady
wanie procesu parowania 2asad. Takie podwój- II. Zmiana 2 zasad
ne monitorowanie zachodzi zarówno w sys- A, Powstanie dimeru tymina-tymina induko
temach bakteryjnych, jak i systemach komórek wane promieniowaniem nadfioletowym
ssaków: po raz pierwszy w trakcie włączania B. Wiązanie poprzeczne dwufunkcyjnym
trifosforanów deoksyrybonukleozydów, a póź- czynnikiem alkilującym
niej przez ponowną kontrolę i mechanizm wy- III. Pęknięcie łańcucha
magający energii, który usuwa wszystkie nie- A. Promienie jonizujące
prawidłowe zasady, które mogą się pojawić B. Rozpad wiązań losfodiestrowych pod
w nowo wytworzonym paśmie. Ten podwójny wpływem radioaktywności
proces monitorowania nie pozwala na powsta- [V. Wiązania poprzeczne
nie błędów z nieodpowiedniego parowania za- A. Między zasadami tego samego pasma lub
sad z powodu obecności niefaworyzowanych pasm przeciwległych
tautomerów z częstością większą niż raz na B. Między DNA i cząsteczkami białka (np. his-
każde 108 —101 ° par zasad. U E, coli cząsteczką tony)
474 / ROZDZIAŁ 38

stępują je odpowiednimi purynami bezpośred- W podobnych seriach procesów, obejmujących


nio bez przerwania wiązań fosfodiestrowych. pierwotnie rozpoznane uszkodzenia, mogą być
WDNA zasady, cytozyny i adeniny ulegają usuwane z DNA alkilowane zasady i analogi
spontanicznej deaminacji z wytworzeniem od- zasad, a cząsteczka DNA jest przywracana do
powiednio uracylu i hipbicsantyny, Ponieważ jej pierwotnej treści informacyjnej.
ani uracyl ani hipoksantyna w warunkach pra- Naprawa insercji lub delecji nukleotydowych
widłowych nic występują w DNA, nie jest zachodzi zwykle przez mechanizmy rekombina-
zaskoczeniem, że swoiste N-glikozydazy mogą cyjne z równoczesną replikacją lub bez replika-
rozpoznawać te nieprawidłowe zasady i usuwać cji.
je z DNA. Takie usunięcie zasad stanowi ozna- Promieniowanie nadfioletowe indukuje wy-
kowanie miejsca wady i pozwala endonukleazie tworzenie dimerów pjrymidyna-pirymidyna.
apurynowej lub apirymidynowej naciąć odpo- głównie dimerów 2 przyległych tymin w tym
wiednio szkielet pasma w pobliżu uszkodzenia. samym paśmie (ryc. 38-22). Istnieją 2 mechaniz-
Następnie kolejne działania egzonukleazy, na-
prawczej polimerazy DNA i ligazy przywracają Ryc. 38-22. Dimer tym i na-tymi na utworzony po-
DNA jego stan oryginalny (ryc. 38-21). Ta seria
zdarzeń ma nazwę naprawa przez wydęcie.

D-Ryboza
A T C G G C T t ł A T C C G A T
1 1 1 1 1 1 1 1 1 MI M A
T A G C C G A G T H3C
G G C T A
i Energia cieplna D-ftyboza

A T C G G C T U A T C C G A T
1 1 1 1 1 1 ! 1 1 1 1 1 1 1 1
T A G C C G A G T A G G C T A przez wiązania typu cyklobutanu między po-tożony-
mi w sąsiedztwie resztami tyminy DNA.
DNA-GLIKOZYDAZA
URACYLOWA
A T C G G C T U A T C C G A T my usunięcia lub naprawienia takich Jirnerów
MMI I ! 1 1M1 tymina-tymina. Jeden z nich to mechanizm typu
M naprawa przez wycięcie, analogiczny do opisa-
T A G C C G A G T A G G C T A
nego wyżej, a drugi mechanizm p_ol_ega na
NUKLEAZY fotoreaktywacji światłem widzialnym swoistego
A T C G G C enzymu, który bezpośrednio in situ przekształca
T C C G A T
II II M wytworzony dimer do 2 monomerów.
MI MI Pęknięcia w pojedynczym paśmie, indukowa-
T A G C C G A G T A G G C T A
ne przez promienie jonizujące, mogą być na-
i POLIMERAZA DNA + prawiane przez bezpośrednie spojenie lub przez
LIGAZA DNA
rekombinację. Mechanizmy odpowiedzialne za
A T C G G C T U A T C C G A T naprawę wiązań „poprzecznych" między zasa-
II M II II M I M II dami przeciwległych pasm dwupasmowego heli-
T A G C C G A G T A G G C T A ksu DNA lub między DNA i cząsteczkami
białek są słabo poznane.
Ryc. 38-21. Naprawa ONA przez wycinanie. En Uszkodzenia wywołane promieniami jonizu-
zym DNA-glikozydaza uracylowa usuwa uracyl jącymi i przez alkilacje są zwykle naprawiane
powstały podczas spontanicznej deaminacji cyto przez wycięcie i resynteze krótkich odcinków.
zyny w DNA. Endonukleaza przecina wiązanie fosfo-
diestrowe w pobliżu miejsca uszkodzenia; następ Uszkodzenia promieniowaniem nadfioletowym
nie, po usunięciu przez endonukleazę kilku zasad, i poprzeczne wiązania miedzy pasmami sa na-
ubytek jest uzupełniony dzięki.działaniu polimerazy prawiane przez wycięcie i resynteze większych
naprawczej i pasmo jest ponownie spojone przez
ligazę (Dzięki uprzejmości B. Albertsa)
_______________________________________
ORGANIZACJA I REPLIKACJA DNA / 475

odetrtk&w DNA^W komórkach ssaków replika- JWkomórkach pochodzących z większości,


cja naprawcza może być obserwowana jako jeśli nie wszystkich, grup komplementacyjnych
nieprogramu warta synteza DNA, tj. inkorpora xeroderma pigmentosum, w reakcji na ekspozy-
cja prekursorów DNA (radioaktywnej tymidy- cję na światło nadfioletowe spostrzega się nie-
ny) do DNA w okresie, w którym komórka nie prawidłową przejściową lub ilościową reakcję
jest w fazie S. — ze strony polimerazy połi(ADP-rybozy). Wyda-
Zwiększonej aktywności typu wycięcie—na- je się, że nieprawidłowa reakcja przynajmniej
prawa, jako reakcji na czynniki uszkadzające w jednej grupie komplementacji jest spowodo-
ONA, towarzyszy w komórkach ssaków zwięk- wana niezdolnością do nacięcia pasma DNA
szona aktywność enzymu polimerazy poli w miejscu uszkodzenia, ponieważ dodanie deo-
(ADP-rybozy). Enzym ten do ADP-rybozylacji ksyrybonukleazy do wadliwych permeabilizo-
chroma ty ny wymaga koenzymu NAD+. Doda- wanych komórek prowadzi do prawidłowego
jejjn głównie cząsteczkę mono(ADP-rybozy), lub prawie prawidłowego zwiększenia aktywno-
nie, w pewnym stopniu także homopolimerowy ści polimerazy poli{ADP-rybozy).
łańcuch ADP-rybozy. Nie jest jasne, jaką funk- U chorych z ataxia teleangiectasia, autoso-
cję w procesie wycięcia—naprawy pełni polime- malnej, recesywnej choroby u ludzi powodują-
raza poli{ADP-rybozy} lub jej produkt (ADP-- cej ataksję móżdżkową i nowotwory układu
ryboza). Istnieje czasowa zależność między limforetykularnego (chłoniakosiateczkowego),
zwiększoną aktywnością naprawczą i zwięk- istnieje wzmożona wrażliwość na uszkodzenia
szeniem aktywności swoistego enzymu. W do- promieniami X. Chorzy z niedokr wist ością Fan-
datku zahamowanie enzymu swoistymi inhibi- coniego, autosomalną niedokrwistością recesy-
torami zapobiega spojeniu złamanych nici wną, charakteryzują się także wzmożoną zapa-
DNA. Zwiększenie aktywności polimerazy poli dalnością na nowotwory i niestabilnością chro-
(ADP-rybozy) wydaje się być reakcją na frag- mosomalną, wykazują prawdopodobnie wad-
mentację DNA w jądrze. Taka fragmentacja liwą naprawę uszkodzeń wywołanych wiązania-
może być indukowana pierwotnie przez czyn- mi tzw. poprzecznymi. Wszystkim tym 3 ze-
niki fizyczne, takie jak promieniowanie X, lub społom klinicznym towarzyszy zwiększona za-
wtórnie przez mechanizmy nacinające DNA padalność na nowotwory. Jest możliwe, że
jako reakcja na inne czynniki chemiczne lub w przyszłości zostaną odkryte u ludzi inne
fizyczne, takie jak promieniowanie nadfioleto- choroby wynikające z zaburzeń zdolności na-
we lub związki alkilujące. Aktywność polimera- prawy DNA.
zy jest dostatecznie duża, aby zmniejszyć ilość
wewnątrzkomórkowego NAD+ w następstwie
uszkodzeń DNA czynnikami środowiskowymi.
Skóra pergaminowa ta barwnikowa {xeroder- PIŚMIENNICTWO
ma pigmentosum) jest aulosomalną, recesywną
chorobą genetyczną. Kliniczne objawy obej- Kornberg, A: / Bied Chem 1988; 263:1. lgo-K-
emenes T, Horz W, Zachau HG: Chromatin.
mują znaczną wrażliwość na promieniowanie Annu Re\ Biochem 1982; 51:89. Jelinek WR,
słoneczne (nadfioletowe) z następującym po- Schmid CW: Repetitive seąuences in
wstawaniem mnogich nowotworów skóry i przed- eukaryotic DNA and their cxpression. Annu Rev
wczesną śmiercią. Wrodzona wada dotyczy Biochem 1982; 51:813. McGhcc JD, Felsenfeld
naprawy uszkodzonego DNA. Komórki osób G: Nucleosome structure.
chorych na xewderma pigmentosum, hodowane Annu Rev Biochem 1980; 49:1115. Sancar A,
w kulturach, wykazują mafą aktywność w proce- Sancar G: DNA repair enzymes. Annu Rev
sie rozbijania dimeru tyminy na drodze fotoreak- Biochem 1988: 57:29. Campbell JL: Eucaryotjc
tywacji. Jednak w tej chorobie procesy napraw- DNA replication. Annu Rev
cze DNA są bardzo złożone; istnieje przynajm- Biochem 1986; 55:733. Gross DS, Garrard WT;
niej 7 grup komplementacji genetycznej. Annu Rev Biochem 1988;
57:159.

3 Synteza, przekształcanie
i metabolizm RNA
9
Dary/ K, Granner, MD

WPROWADZENIE I ZNACZENIE DLA sajowe, które ulegają przekształceniom .(„ob-


BIOMEDYCYNY róbce") w dojrzały, aktywny RNA. Błędne
przekształcenie i składanie transkryptów
Transkrypcja cząsteczki RNA z DNA jest mRNA jest przyczyną takich chorób, jak nie-
bardzo złożonym procesem, w który jest włą- które typy talasemii (p. rozdz. 42).
czony jeden z enzymów z grupy polimeraz RNA
oraz liczne towarzyszące białka. Podstawowe
etapy, konieczne do syntezy pierwotnego trans- RNA JEST SYNTETYZOWANY NA
kryptu, to inicjacja, elongacja i terminacja. MATRYCY DNA PRZEZ POLIMERAZĘ
Najlepiej znany jest etap inicjacji. Zidentyfiko- RNA
wano liczne regiony DNA (na ogół umiejs-
cowione „pod prąd", czyli na lewo od miejsca Proces syntezy RNA (transkrypcji RNA) na
inicjacji) oraz czynniki białkowe, które wiążą się matrycy DNA najlepiej scharakteryzowano
do tych sekwencji i regulują inicjację transkryp- w organizmach prokariotycznych. Mimo że
cji. Ten proces jest najlepiej poznany u proka- w komórkach ssaków synteza RNA i prze-
riontów i wirusów, ale w ostatnich latach doko- kształcanie transkryptów RNA są różne niż
nano znacznego postępu w poznaniu procesu w organizmach prokariotycznych, proces syn-
transkrypcji w komórkach ssaków. Niektóre tszy—RNĄj jako taki, jest całkiem podobny
RNA, a zwłaszcza mRNA mają bardzo różny w tych 2 klasach organizmów. Dlatego też opis-
okres przeżycia w komórce. Ważne jest po- syntezy RNA w organizmach prokariotycznych
znanie podstawowych zasad metabolizmu odnosi się do organizmów eukariotycznych,
RNA, ponieważ modulacja tego procesu powo- mimo że enzymy biorące udział w tym procesie i
duje zmiany w stopniu syntezy białek i w następ- sygnały regulatorowe są różne.
stwie zmiany metaboliczne. Jest to sposób, Sekwencja rybonukleotydów w cząsteczce
w jaki wszystkie organizmy adaptują się do RNA jest komplementarna do sekwencji deok-
zmian w środowisku, a także sposób, w jaki syrybonukleotydów 1 pasma w dwupasmowej
powstają i utrzymują się zróżnicowane struk- cząsteczce DNA (p. ryc. 37-8). Pasrnov które
tury i funkcje komórki u wyższych organizmów ulega transkrypcji na cząsteczkę RN.A nazywa
wielokomórkowych. się matrycowym pasmem DNA. Drugie pasmo
Cząsteczki RNA syntetyzowane w komór- DNA często określa się jako pasmo kodujące
kach ssaków są często bardzo różne od tych, danego genu. Jest ono tak nazwane ponieważ,
które są wytwarzane w organizmach prokario- 7 wyjątkiem tego, że ma T zamiast U, od-
tycznych. Odnosi się to zwłaszcza do transkryp- powiada ono dokładnie sekwencji pierwotnego
tów kodujących mRN A. mRJ^Aji,oxgaiiizmów transkryptu, w którym zawarty jest kod dla
ptók^aoi^czrj^ch może ulegać translacji w ta- Białka - produktu danego genu. W przypadku
kiej "postaci,~w jakiej został ^syntetyzowany, dwupasmowej cząsteczki DNA, zawierającej
podczas" gdy w komórkach, „śs&JŁp w większość liczne geny, pasmo matrycowe dla każdego
RNA jest syntetyzowana jako cząsteczki prekur- z genów niekoniecznie jest tym samym pasmem
S Y N T E Z A , P R Z E K S Z T A Ł C A N I E I M E T A B O L I Z M R N4A7 7/

Gen A Gen B Gen C Gen □ Tran skrypt RNA


P
5 P-P-P

Pasma matrycowe

R y c . 3 9 - 1 . N a ry c in ie te j p o k a z a n o , z e g e n y m o g ą
b y ć tr a n s k r y b o w a n e z o b u p a s m D N A . S tr z a łk i
w s k a z u ją k ie r u n e k tr a n s k r y p c ji {p o ia r n o ść }. Z w ró ć
u w a g ę , ż e p a sm o m a try c o w e je s t z a w s z e o d c z- yt y
w a n e w k i e r u n k u 3 ' - 5 ' . P a s m o p r z e c iw le g ł e je s t Kompleks RNAP
z w a n e k o d u j ą c y m , p o n i e w a ż j e s t o n o id e n t y c z n e
( z w y j ą t k i e m z a m i a n y T n a U ) d o t r a n s k r y p t uRyc. 39-2. Polimeraza FINA (RNAP) katalizuje
m R N A ( p ie r w o t n y t r a n s k r y p t w k o m ó r k a c h e u k apolimeryzację
- rybonukleotydów na sekwencje
r io t y c z n y c h ), k tó r y k o d u je b ia łk o w y p r o d u k t g e n u . RNA, które są komplementarne do pasma mat-
rycowego genu Transkrypt RNA ma tę samą poiar-
ność (5' do 3'), co kodujące pasmo DNA, ale
w dwupasmowym heliksie DNA (ryc. 39-1). zawiera U zamiast T. RNAP z Escherichia coli składa
Dan£;paspłe-wtiwupasmowej cząsteczce DNA się z kompleksu 2 a podjednostek i 2 [} podjednos-
może więc służyć jako pasmo matrycowe dla tek (P i p") tworzących kompleks rdzeniowy. Holo-
enzym zawiera podjednostkę 6 w momencie, gdy
niektórych genów i jako pasmo kodujące dla kompleks znajduje się w sąsiedztwie miejsca startu
innych genów. Należy zwrócić uwagę, że sek- (ok. 10 pz), a następnie transkrypcja postępuje
wencja nukleotydów transkryptu DNA będzie jedynie przy użyciu kompleksu rdzeniowego. „Bań-
taka sama (z wyjątkiem U, która zastępuje T) ka" transkrypcyjna obejmuje obszar 17 nukleoty-
jak w paśmie kodującym. Informacja na paśmie dów stopionego DNA (zdenaturowanego DNA),
matrycowym jest odczytywana w kierunku 3' a cały kompleks pokrywa 30-75 pz w zależności od
do 5'. ------«*. konłormacji RNAP.
DNA-zależna polimeraza RNA jest enzymem
odpowiedzialnym za polimeryzację rybonukjeo-
tydjów-6 sekwencji kornplcmentarnej do pasma mRNA, do translacji mRNA i do ochrony
m^ixyco.w£gtLgenu (p. ryc. 39-2 i 39-3). Enzym mRNA przed atakiem egżonukieoiitycznym
przyjaczajsic do swoistego miejscajEgjnotpta, w kierunku 5: -* 3'.
na_p_a^nie_jn,atrycowym. Następuje po tym RN.Ą.(RHAJEXba-
itucjiiiaą^syntfiZŁRHA w_.mmkcie startui.pioees kterii Escherichia coli występuje ja k& cząsteczka
p_ostęj3iyc.dalej, aż osiągnie sekwencje teimjna- rfożoiiLi z 4 podjedtiostek. 2 z nich są identyczne
cyjne (ryc. 39-3). Jednostka transkrypcji jest to Ipodjednostki a), a 2 są podobne co do wielko-
regifin_I2NA rozciągający się między promoto- ści, ale nie identyczne (podjednostka p i P') (ryc.
rern_£i lermmatorL-m. Produkt RNA, który jest 39-2). RNAP zawiera także 2 atomy cynku.
-syBtetyztąyany wjąenmku 5"" do 3r, nazywamy Rdzeń polimerazy RNA posługuje się swoistym
piamaiłuym trangkr^p^i iAT^roani^maJ-h prn- czynnikiem białkowym (czynnik sigma [o]),
kariotycznych może on reprezentować produkt który pomaga rdzeniowi enzymu dołączyć się
kodowany przez kilka przyległych do siebie mocniej do swoistej sekwencji deoksyrybonuk-
genów; w komórkach ssaków jest to zwykle leotydowej regionu promotora. Bakterie zawie-
produkt pojedynczego genu. Knike.5' pierwo- rają wiele czynników o, ?. których każdy działa
tnego transkryptu RNA i dojrzałego cytoplaz- jako białko regulatorowe, które modyfikuje
matycznego RNA są identyczne. Miejsce startu swoistość rozpoznania promotora polimerazy
transkrypcji odpowiada więc imWeotydowi końca RNA. Pojawianie się różnych czynników a jest
5' roRNA Pierwotne transkryply generowane w systemach prokariotycznych skorelowane
KNA 11 są szybko w czasie z różnymi programami ekspresji ge-
opatrzone 7-melyloguanozylotrifosforanem (p. nów, takimi jak rozwój bakteriofagów, sporula-
ryc. 37-10) --^czaggczka" któiajutrzymujesię cja i reakcje na szok cieplny.
ryc. 37-10) ^g
i pojawia się na końcu 5' dojrzałego cytoplaz-
matycznego mRNA. Te ,.czapeczki metylacyj-
ne" są przypuszczalnie potrzebne do przekształ-
ceń (obróbki): pierwotnego transkryptu do
478 / ROZDZIAŁ 39

Negatywne czynniki kontrolne: represory


Pozytywne czynniki kontrolne: aktywatory

Holoenzym
pollmerazy RNA
Rdzeń pollmerazy □
Czynniki
sigma

+ATP+XTP
2. Inicjaoja nici HNA Uwolnienie sigma
pppApX wiązanie nusA
4. Termlnacja transkrypcji
nici RNA I uwolnienie
enzymu
a Elongacja nici
Czynniki term i nacji
CzynnlW antyierrnlnaojt

XTP

RNA
PPPA

Ryc. 39-3. Cykl transkrypcyjny u bakterii. Transkrypcję RNA bakteryjnego przedstawiono w 4 etapach:
1. Wiązanie z matrycą. Polimeraza RNA (RNAP) wiąże się z DNA i lokalizuje promotor. Z. Inicjacja
nici. Holoenzym RNAP (rdzeń+czynniki 6) katalizuje przyłączenie pierwszego nukleotydu (zwykle ATP
lub GTP) do drugiego trifosforanu rybonukleozydu z wytworzeniem dinukleotydu, 3. Elongacja nici.
Kolejne reszty nukleotydowe są dołączane do 3'-OH końca powstającej cząsteczki RNA; czynnik
5 dysocjuje od holoenzymu, gdy nić RNA osiągnie długość ok. 10 zasad. 4. Terminacja nici
i uwolnienie enzymu. Ukończona nić RNA i RNAP są uwolnione z matrycy. Regeneruje się hoioenzym
RNAP, który odnajduje promotor i cykl rozpoczyna się od nowa. {Zreprod u kowano z niewielkimi
modyfikacjami z: M, Chamberiin, The Enzymes, vol. XV, 1982). ■ _______

SYNTEZA RNA OBEJMUJE teraz związany w miejscu polimeryzacji na


INICJACJĘ, ELONGACJĘ ~(J podjednostce RNAP. (Nasuwa się analo-
ITERMINACJĘ gia "do" miejsc A i P na rybosomie; p. ryc. 40-7
i 40-8).
Proces syntezy RNA pokazany na ryc. 39-3 Inicjacja tworzenia cząsteczki RNA przy jej
obejmuje najpierw związanie cząsteczki hoi.opo- końcu 5' następuje z oddzieleniem czynnika-cr,
Htnerazy RNA do matrycy w miejscu promoto- a elongacja cząsteczki RNA biegnie przeciw-
rowym. Po.związaniu następuje zmiana konfor- równolegje do jej matrycy w kierunku od 5'do
macji RNAP, a następnie pierwszy nukleotyd jJTEnzym polimeryzuje rybonukleotydy według
(zwykle purynowy) wiąże się z miejscem inicjacji swoistej sekwencji dyktowanej przez pasmo
p podjednostki enzymu. W obecności 4 nuk- matrycowe i reguły parowania zasad według
leÓtydow"RNAP przemieszcza się do drugiej Watsona-Cricka. W trakcie reakcji polimeryza-
zasady na matrycy, tworzy się wiązanie fos- cji uwalnia się pirofosforan. Zarówno u proka-
fodiestrowe, a tworzący sie łańcuch RNA jest riontów, jak i u eukariontów rybonukleotyd
SYNTEZA, PRZEKSZTAŁCANIE I METABOLIZM RNA / 479

puiynaw.y-4es.t .zw.ykk pierwszym, który ulega w komórkach eukariotycznych struktura nuk-


polimeryzacji w cząsteczce RNA. leosomów ulega rozerwaniu.
Wmiarę^k4iompl£kjLelongacyjny. zawiera- Termmacja syntezy cząsteczki RNA jesl-wy-
jący rdzeń poliinerazy RNA. przemieszcza się znaczona przez sekwencję na paśmie matryco-
wzdluz cząsteczkiJD2Ś&. jnusi nastąpić roz- wym cząsteczki DNA, ta sekwencja sygnalna
winięcie heliksu DNA, aby udostępnić miejsca jest rozpoznana przez białko terminacji na-
do odpowiedniego parowania zasad do mik- zwane czynnikiem rho [p]. Po ukończeniu syn-
leotydów ua paśmie matrycowym. Odcinek tezy cząsteczki RNA rdzeń enzymu (polimera-
rozwijającego się DNA ma stalą wielkość zy) oddziela się od matrycy DNA. W obecności
w okresie transkrypcji, która wynosi ok. 17 par innego czynnika enzym rozpoznaje promotor
zasad na cząsteczkę polimerazy. Wydaje się i synteza nowej cząsteczki RNA zaczyna się
więc, że wielkość regionu rozwiniętego DNA ponownie. To samo pasmo matrycowe genu
jest dyktowana przez polimerazę i jest niezależ- może przepisywać jednocześnie więcej niż 1 czą-
na od sekwencji DNA w obrębie kompleksu. steczka polimerazy RNA, ale proces ten jest
Sugeruje to, że polimęraza^RNA.jesi.zwi^zana sfazowany i rozmieszczony w taki sposób, że
z aktywnością typu rozwijającego (ang, ,,un- w danym momencie ulega transkrypcji inna
windase"). która otwiera heliks DNA. Fakt, że część sekwencji RNA.
podwójny heliks musi ulec rozwinięciu, i że Na rycinie 39-4 przedstawiono zdjęcie prze-
pasma oddzielają się przynajmniej przejściowo biegu syntezy RNA z mikroskopu elektronowe-
w okresie transkrypcji nasuwa wniosek, że go-

/%^:;-** ^m<:;V ,-

Ryc. 39-4. Fotografia z mikroskopu elektronowego ficznych kopii genów rybosomalnego RNA u płazów
w trakcie transkrypcji. Powiększenie ok 6000 x. Zauważ, że długość transkryptów zwiększa sie, w miarę jak
cząsteczki polimerazy RNA posuwają się wzdłuż poszczególnych genów rybosomalnego RNA. Proksymai-
ny, początkowy region transkrybowanego genu ma zatem krótkie przymocowane do genu transkrypty,
podczas gdy znacznie dłuższe transkrypty są związane z dystalnym końcem genu. Strzałki pokazują
kierunek (5' do 3) transkrypcji, począwszy od miejsca inicjacji do miejsca terminacji. (Reprodukowano za
zgodą z: Miller O. L. Jr, Beatty B. R,: Portrait of a gene. J. Celi Physiol. 1969, 74 [Suppl. 1]: 225),
480 / ROZDZIAŁ 39

KOMÓRKI SSAKÓW ZAWIERAJĄ sekwencji sygnalnych dla inicjacji i termi-


LICZNE DNA-ZALEŻNE nacji.
POLIMERAZY RNA Kwestia .jak RNAP znajduje właściwe miejs-
ce dla inicjacji transkrypcji?" nie jest kwestią
Właściwości polimeraz ssaków przedstawio- błahą, jeśli weźmie się pod uwagę złożoność
no w tab. 39-1. Każda z tych DNA-zależnych genomu. Esckerichia coli ma ok. 2 x 103 miejsc
polimeraz RNA jest odpowiedzialna za trans- inicjacji transkrypcji w DNA o ok. 4x 10" par
krypcję różnych klas genów. Masa cząstecz- zasad. Sytuacja jest jeszcze bardziej złożona
u ludzi, gdzie ok. 105 miejsc inicjacji transkryp-
Tabela39-1. Mianownictwo zwierzęcych DNA-zale- cji jest rozproszonych wśród 3 x 109 par zasad
żnych polimeraz RNA DNA. RNAP może wiązać się z wieloma regio-
Klasa Wrażliwość na Główny nami DNA, ale przeszukuje ona sekweecje
enzymu 3-amanitynę produkt nt^Az prędkością ok. 103pz/s, a2.domo.jnen.lu,
gdy rozpozna pewne swoiste regiony w.D.N.A.
I (A) Niewrażliwa rRNA
z którymi wiąże się z dużym powinowactwem.
II (B) Wrażliwa na matę stężenia Region taki jest nazywany promotorem, a zwią-
(10" 8 do 10- a mo!/l) hnRNA(mRNA) zanie RNAP z promotorem zapewnia dokładną
III <C) Wrażliwa na duże stężenia tRNAi5SRNA inicjację transkrypcji.
Promotory bakteryjne mają długość ok. 40
nukleotydów (40 par zasad, czyli 4 zwoje po-
kowa (MW) polimeraz RNA dla 3 głównych dwójnego heliksu DNA); jest to region do-
klas eukariotycznego RNA waha się w grani- statecznie mały, aby być pokrytym przez cząs-
cach 500000 — 600 000. Wszystkie z tych poli- teczkę holopolimerazy RNA E. coli. Na tym
meraz mają podstawową organizację podjed- obszarze promotora są 2 krótkie konserwowane
nostek strukturalnych, podobną do bakteryjnej sekwencje. Około 35 par zasad w górę od
polimerazy RNA. Wszystkie mają 2 duże pod- miejsca startu transkrypcji znajduje się sekwen-
jednostki i kilka mniejszych podjednostek. cja o 8 parach nukleotydów 5-TGTTGACA-3'
Współczesne badania z zastosowaniem klono- przedstawiona na ryc. 39-5. Bardziej proksyma-
wania i sekwencjonowania DNA wskazują, że lnie do miejsca startu transkrypcji, ok. 10
eukariotyczne polimerazy RNA wykazują duże nukleotydów w górę, jest sekwencja o 6 parach
podobieństwo aminokwasów z prokariotycz- nukleotydów bogata w AT "(5r-TATAAT-3r).
nymi polimerazami RNA. Funkcje każdej Ta ostatnia sekwencja ma niską temperaturę
z podjednostek nie są jeszcze poznane. Niektóre topnienia, ponieważ brak jest w niej par nuk-
mogą mieć funkcje regulatorowe, służące poli- leotydów GC. Wskutek tego sekwencja TATA,
merazie w rozpoznawaniu swoistych sekwencji, czyli ramka Pribnowa, ułatwia dysocjację mię-
takich jak sygnały promotorowe i sygnały ter- dzy pasmem kodującyrrn rnckodującyfHTw;'
minacyjne. a-Amanityna, toksyna grzyba Ama-
nita phalloides jest swoistym inhibitorem euka-
riotycznej nukleoplazmatycznej DNA-zależnej nuklgpiydjowej promojhura bezpośrednio „w
polimerazy RNA (polimeraza RNA II); tok- 3óJ\'_na kodującym paśmie. Inne bakterie mają
syna ta okazała się potężnym narzędziem bada- odmienne kombinacje (ramki), ale na ogół mają
wczym (tab. 39-1). 2 komponenty promotora; mają one tendencje
zajmować tę samą pozycję względem miejsca
startu transkrypcji i we wszystkich przypadkach
NIEKTÓRE SEKWENCJE DNA sekwencje między ramkami nie są do siebie
SĄ WAŻNYMI SYGNAŁAMI podobne.
TRANSKRYPCJI U E. coli transkrypcyjne rho-zależne sygnały
terminacji mają również wyraźne sekwencje
Analiza sekwencyjna DNA swoistych genów, zgodne, jak to przedstawiono na ryc. 39-6.
uzyskana za pomocą technologii rekombinacji Zachowawczo zgodna (konsensus) sekwencja,
DNA, umożliwia rozpoznanie licznych sekwen- która ma długość 40 par nukleotydów zawiera
cji ważnych w procesie transkrypcji genów. Na przerwaną, odjwrjjceB<j~sdLaKQCJ£^Q^Łóxzojia,
podstawie badań licznych genów bakteryjnych ia
możliwe było zbudowanie zgodnych modeli p.tjlępjię^ gar zasad ĄT.
rę jak postępuje transkrypcja przez ten od-
SYNTEZA, PRZEKSZTAŁCANIE I METABOLIZM RNA / 481

Miejsce Gtartu
transkrypcji

Pasmo kodujące 5' Tran skrybo wany


Pasmo matrycowe 3' region genu

TGTTGACA TATAAT ___z


DNA
■*■ +1
Region —35 Region —
K
51 PPP- Produkt
•— — tra n sk ry p cji
(RNA)

Ryc. 39-5. Promotory bakteryjne, takie jak pokazany na tej rycinie promotor E. coli. mają 2 wspólne
regiony wysoko konserwowanych sekwencji nukleotydowych. Regiony te są umiejscowione 35 i 10 pz
w górę (w kierunku 5' pasma kodującego) od miejsca startu transkrypcji, które oznaczono symbolem +1.
Wszystkie nukleotydy w górę od miejsca inicjacji transkrypcji określa się umownie za pomocą liczb
ujemnych. Elementy sekwencji regulatorowych DNA {ramka TATA, itp.) są także umownie podawane
w kierunku 5'do 3', tak jak w paśmie kodującym. Jednak te elementy funkcjonują tytko na dwupasmowym
DNA,

Kierunek transkrypcji

Pasmo kodujące AGCCCGC GCGGGCT TTTTTTTT-


DNA
-Pasmo TCGGGCG CGCCCGA AAAAAAAA-
matrycowe-

Pasmo kodujące
DNA
-Pasmo AAAAAAAA-
matrycowe-

UUUUUU

Tran skrypt RNA

Ryc. 39-6. Bakteryjny sygnał terminacji transkrypcji w genie zawiera odwróconą sekwencję powtarzającą
się (2 pola objęte ramką) podzieloną łącznikiem, po której następuje ciąg bogaty w pary AT {rycina ugory).
Sekwencja powtarzająca odwrócona po transkrypcji na RNA może generować strukturę drugorzędową
(dwuniciową) w transkrypcje RNA, jak to pokazano w dolnej części ryciny.

powtórzony układ sekwencji W komórkach ssaków sygnały


pt może wyJwo,Ezyć wswnątrzcząs- transkrypcyjne są, co nie jest
teczJcową strukturę petlową, jak to przedsta- zaskoczeniem, bardziej złożone
wiono na ryc. 39-6. Transkrypcja biegnie dalej Jest jasne, że sygnaiy (sekwencje sygnalne)
do regionu AT w końcu genu i tam za pomocą w DNA, które kontrolują transkrypcję w ko-
czynnika białkowego kończącego transkrypcję, mórkach eukariotycznych, są różnego rodzaju.
zwanego czynnikiem rho (p), polimeraza RNA Dwa fypy sekwencji sygnalnych są umiejsco-
zatrzymuje się i dysoćjuje. a pierwotny irans- wione w proksymalnym regionie do promotora.
krypt oddziela się od DNA. Jedna z nich określa na cząsteczce DNA miejs-
31 — Biochemia
482 / ROZDZIAŁ 39

+1

Region kodujący tk

Ryc. 39-7. Sygnalne elementy transkrypcji i regulatorowe czynniki białkowe wiążące DNAwgeniekinazy
tymidynowej (tk) DNA-zależna poiimeraza II RNA wiąże się z regionem w dół od regionu ramki TATA
(który wiąże czynnik trans^rypcyjny TFIID) i inicjuje transkrypcję od pojedynczego określonego
nukleotydu. Częstość tego zdarzenia zwiększa się wówczas, gdy są obecne elementy c/5 położone w górę
(na lewo) oć początku genu (ramki GC i CAAT). Te elementy sygnalne wiążą odpowiednio czynniki
transkrypcyjne Sp1 i CTF i mogą funkcjonować, w położeniu o odwróconej polarności (strzałki).

ty, grŁ>ML.ma_gif .iaiY};f: tramaltrypija, irmg deter- Ta ba la 39-2. Niektóre elementy transkrypcji
minują tak-i^ esto ten pr ^tlt^ ">■* Taj"^ Na i czynniki, które się z nimi wiążą, i które znaleziono
przykład w genie kinazy tymidynowej wirusa w genach ssaków, przepisywane przez polimerazę
RNA II. Sekwencje DNA tych elementów podano
Herpes simplex, który do ekspresji genów po w nawiasach. Mała litera n oznacza każdy z nuk-
sługuje się czynnikami transkrypcyjnymi po ieotydów
chodzącymi od gospodarza, którym jest komór
ka ssaków, znajduje się unikatowe miejsce star Element Czynnik
tu transkrypcji; dokładność transkrypcji z tego TATA box (TATAAT) TFIID
miejsca startu zależy od sekwencji nukleotydo- CAAT box (CCAAT) Białka wiążące CAAT
wej — umiejscowionej fó nnkięatydńw w £Órę TGG(n)6.7GCCAA NF1 (czynnik jądiowy)
od miejsca startu (ryc. 39-7). Region ten ma GC box (GGGCGG) Sp1
sekwencje IATAAAAG i wykazuje znaczną Ig oktamer (ATTTCGAT) NFXB (czynnik b genu
homologię do czynnościowo spokrewnionej ra łańcucha^, tmmunoglo-
mki Pribnowa (TATAAT), która u prokarion- buliny)
tów jest umiejscowiona ok. 10 par zasad w górę Element wstrząsu ciepl- Czynnik transkrypcyjny
od punktu startu mRNA. Polimeraza RNA \S nego (Cnn GAAnn wstrząsu cieplnego
prawdopodobnie wiąże się do DNA w regionie TTCnnG)
ramki TATA i następnie zaczyna transkrypcję
pasma matrycowego w miejscu odległym o 32 gen podlegający regulacji. Czynniki białkowe
nukleotydy w dół (na prawo'). Ramka TATA określa się jako czynniki typu trans, ponieważ
wydaję E pochodzą one od genów umiejscowionych praw-
dopodobnie na innych chromosomach.
Elementy umiejscowione w górę od genu (na
lewo od genu) odpowiadają za wierność i częs-
g tość inicjacji i podlegają rygorystycznym wyma-
mi&jsca startu, określają, jak często ma zacho ganiom zarówno co do ich pozycji, jak i orien-
dzić, zdarzenie transkrypcyjne. Mutacje w tych tacji. Zmiany w pojedynczych zasadach mają
regionach zmniejszają częstość startu transkry dramatyczny wpływ na ich funkcję. Krytyczna
pcji 10—20 razj. l.c.dcmenty DNA nazywają jest odległość tych elementów od miejsca startu
się ramkamipC i CAAT, ponieważ występują i w zasadzie nie są one aktywne, jeśli zostanie
tam tego typu sekwencje (tab. 39-2), Jak przed odwrócona ich orientacja normalnie biegnąca
stawiono na ryc. 39-7, j^ażday tych ramek wi^że w kierunku 5' do 3' (ryc. 39-8).
unikatowe białki^-Sp^w-pfzypadkoii&fflii GC Trzecia kłasa sekwp.ncii
i Clf lalbó^CTEPB, NF1, NFY) j^_przypadku" noisLiiD^zmacniania lub inicjacji transkrypcji
ramki CAAT. Częstość inicjacji transkrypcji eukariolycznych genów. Elementy te są
jestnastcpslw"ern ruiń7inhni!^-" Ttje.nVi' białkami nazywane w zależności od skut: ku. jaki
_g ONA, podczas gdy oddziaływanie białko- wywołują elementarni (enhancers) lub
-DNA z famicą '1A'1 A"zapewma_wisni0Ść jnic-" tłumiącymi (silencers) t pcję. Elementy te
^ N A określa sie jako elementy znaleziono w różnych miejs-
^ ^ ^ j y
o aktywności cis, ponieważ są one umiejscowione na
tej samej cząsteczce DNA, na której mieści się
SYNTEZA, PRZEKSZTAŁCANIE I METABOLIZM RNA / 483

Ekspresja regulowana Ekspresja podstawowa j

Inne Sekwencje Elementy Elementy +1


elementy wzmacniające w górę od genu bliższe genu
regulatorowe (+)I
wyciszające (-) HHh (ramka CAAT)
ttp.
(ramka TATA) Gen strukturalny
V/
-------------

1
ukturalny
j

Ryc. 39-8. Schematyczny diagram pokazujący transkrypcyjne regiony kontrolne hipotetycznego euka rio-
tycznego genu klasy II (dającego jako produkt mRNA}. Taki gen może być podzielony na region
strukturalny i regulatorowy, a miejsce graniczne tych regionów jest zdefiniowane jako miejsce startu
transkrypcji (+1 -w-*). Gen strukturalny zawiera sekwencję DNA, która jest transkrybowana na mRNA,
który ostatecznie ulega translacji na białko. Region regulatorowy składa się z 2 elementów zapewniających
podstawową ekspresje genu Komponent proksymalny, zwykle ramka TATA, kieruje polimerazę II RNA na
odpowiednie miejsce (co zapewnia wierność transkrypcji). Inny komponent, element położony w górę,
określa częstość inicjacji. Spośród tych elementów najlepiej jest poznane białko CAAT, ale występują inne
sekwencje (Sp1, NF1, AP1, itp.), które mogą być użyte w różnych genach. W regulowanej ekspresji biorą
udział elementy, które wzmacniają (enhancers) lub wyciszają (silencers) ekspresję oraz elementy, które
pośredniczą w reakcji na różne sygnały, jak hormony, szok cieplny, metale i związki chemiczne. Swoista
tkankowo ekspresja jest zapewniona także przez swoiste sekwencje tego typu. Jest możliwe, że te
2 regiony regulatorowe nakładają się funkcjonalnie (pokazuje to linia łącząca). Zależności funkcjonalne od
orientacji wszystkich tych elementów pokazują strzałki wewnątrz prostokątów. Na przykład element
proksymalny musi mieć orientację 5' do 3'. Elementy położone w górę od elementów proksymalnych
najlepiej funkcjonują w orientacji 5' do 3', ale niektóre z nich mogą mieć odwróconą orientację
(odwróconą polarność). Linie przerywane pokazują, że niektóre elementy nie są uplasowane na stałe
w stosunku do miejsca startu transkrypcji. Istotnie, niektóre elementy odpowiedzialne za regulowaną
ekspresję mogą być umiejscowione jako elementy rozproszone wśród elementów uplasowanych w górę
od genu lub mogą być one umiejscowione w dół od miejsca startu transkrypcji (np. w obrębie intronów).

cach zarówno w górę, jak i w dół od miejsca interakcja swoistych białek z sekwencjami
startu transkrypcji. W odróżnieniu od elemen- DNA. Wiele takich czynników zidentyfikowa-
tów leżących proksymalnie i w górę od promo- no (tab. 39-2), a wielki wysiłek badawczy po-
tora, sekwencje wzmacniające i tłumiące mogą święca się analizie wpływu oddziaływań
wywierać swój wpływ także wówczas, gdy są białko--DNA na transkrypcję genu.
umiejscowione w odległości setek lub tysięcy Sygnały terminacji transkrypcji dla eukarioty-
zasad od jednostek transkrypcyjnych umiejs- cznej polimerazy RNA klasy II są słabo po-
cowionych na tym samym chromosomie (cis znane. Jednak wydaje się, że sygnały terminacji
sprzężonych). Jest zaskakujące, że sekwencje znajdują się daleko w dół (na prawo) od sekwen-
wzmacniające i tłumiące są aktywne niezależnie cji kodujących genów eukariotycznych. Na
od ich orientacji (polarności). przykład sygnał dla terminacji transkrypcji my-
Elementy reakcji hormonalnej (dla steroidów, siej P-globiny występuje w licznych miejscach
T3, TRH, cAMP, prolaktyny itp.) działają jako 1000 do 2000 zasad od miejsca, w którym jest
sekwencje wzmacniające lub tłumiące, albo dodawana sekwencja (ogon) poli (A). Niewiele
w sprzężeniu z nimi (p. rozdz. 44). Inne procesy wiadomo o procesie terminacji ani o tym, czy
wzmacniają lub tłumią ekspresję genu, np. reak- w proces ten są włączone swoiste czynniki
cje na wstrząs cieplny, metale (Cd 2+ i Zn2+) i terminacji podobne do bakteryjnego czynnika
niektóre toksyczne związki chemiczne (np. p. Wiadomo jednak, że koniec 3' mRNA jest
dioksyna), działając przez swoiste elementy re- syntetyzowany_w_jakxesie potranskrypcyjnym
gulatorowe. Tkankowo swoista ekspresja ge- TwyHajejię pr^biegać w 7 fflzftch. Pn przejściu
nów, np. gen albuminy w wątrobie, zachodzi pomńerazy RNA klasy II regionu jednostki
także przez swoiste sekwencje DNA. transkrypcyjnej kodującego 3' końcowy frag-
Wspólną cechą tych podstawowych i regula- ment trańskryptu, endonukłeaza RNA przecina
torowych elementów jest to, że zawsze zachodzi pierwotny transkrypt w miejscu ok. 15 zasad
4-84 / ROZDZIAŁ 39

.w kierunku 3' od sekwencji AAUAAA, która mórkach prokariotycznych transkrypcja


wydaje się być sygnałem do przecięcia trans- i translacja są ze sobą sprzężone. W konsekwen-
kryptów eukariotycznych. Wreszcie nowo cji prókariotyczne mRNA podlegają niewiel-
utworzony koniec 3' jest poliadenylawany kim modyfikacjom i przekształceniom przed
w nirkieóplazmie, jak to opisano niżej. rozpoczęciem swojej czynności w procesie syn-
tezy białek. Prókariotyczne cząsteczki rRNA
i tRNA są przepisywane w postaci jednostek
ELEMENTY DNA TYPU CIS W znacznie dłuższych niż ich cząsteczka końcowa.
GENACH KLASY III SĄ W istocie liczne jednostki transkrypcji tRNA
UMIEJSCOWIONE WEWNĄTRZ zawierają więcej niż 1 cząsteczkę. Zatem w or-
GENU ganizmach prokariotycznych do wytworzenia
dojrzałych czynnościowo cząsteczek jest nie-
polimcraza RNA klasy III, któ- zbędne przekształcenie prekursorowych cząs-
ra odpowiada za transkrypcję genów tRNA teczek rRNA i tRNA.
geńÓW inałocząsteczkowych RNA (p;- rozdz. Prawie wszystkie pierwotne transkrypty eu-
37) rozpoznaje promotor, który jest umiesz kariotyczne RNA podlegają dużym przekształ-
czony wewnątrz genu, który ma ulec ekspresji, ceniom w okresie między czasem, w którym
a nie w górę od punktu startu transkrypcji. zostają zsyntetyzowane a czasem, w którym
W przypadku eukariotycznych genów tRNA są służą swojej funkcji końcowej; przekształce-
wewnętrzne oddzielne bloki (A i B) sekwencji, niom podlegają zarówno mRNA, jak i cząste-
które działają jako promotor wewnątrzgenowy. czki strukturalne, takie jak rRNA, 5S RNA
Sekwencje w obrębie bloków A i B w dojrzalej albo tRNAjfoces.. przekształcenia /ach ody i
cząsteczce tRNA znajdują się w regionach dob głównie w obre-bk jądra. Proces ten obejmuje
rze konserwowanych i biorą udział w wytworze dodanie czapeczki metylacj jnej, reakcje nuklco-
niu odpowiednio pętli DHU i pętli TłC (ryc. litycznc i reakcje łączenia (ligacji), dodanie niik-
37-11). Dzięki manipulacji strukturą genów leotydów końcowych i modyfikacje nukleozydów.
tRNA wykazano, że optymalna odległość dla Jednak wiadomo, że w komórkach ssaków
funkcji promotora między blokami A i B wynosi 50-—70% jądrowego RNA, włączając w to
30 — 40 par zasad, i że punkt startu transkrypcji RNA, które otrzymały czapeczki w końcach 5',
znajduje się między 10— 16 parą zasad.w górę nie znajduje się w cytoplazmatycznym mRNA.
od bloku A. Dla genu 5S RNA, który także jest Ten jądrowy ubytek RNA jest znacząco więk-
przepisywany przez polimerazę RNA klasy III, szy niż należałoby tego oczekiwać jedynie jako
istnieje swoisty transkrypcyjny czynnik biał wyniku utraty samych sekwencji wtrąconych
kowy, który prawdopodobnie, przez interakcję (patrz niżej). Dokładna rola widocznego nad-
z cząsteczką RNA polimerazy klasy III, umoż miaru transkryptów w jądrze komórek ssaków
liwia dopasowanie jej miejsca katalitycznego do nie jest znana.
punktu startu transkrypcji na DNA. Podobny
mechanizm, wykorzystujący swoiste czynniki
transkrypcyjne o aktywności trans, może być KODUJĄCE CZĘŚCI (EKSOIUY)
włączony w transkrypcję genu tRNA. WIĘKSZOŚCI GENÓW
EUKARIOTYCZNYCH SĄ
POPRZEDZIELANE INTRONAMI
ZANIM CZĄSTECZKI RNA STANĄ SIĘ
CZĄSTECZKAMI AKTYWNYMI W wyniku postępu w technice klonowania
CZYNNOŚCIOWO. CZĘSTO SĄ i sekwencjonowania DNA stało się oczywiste,
PRZEKSZTAŁCANE że między porcjami wielu^enów kodującyi
arnioakwast (eEsony) są rozproszone długie
W organizmach prokariotycznych pierwotne sekwencje DNA, które nie niosą informacji
transkrypty genów kodujących mRN A są użyte genetycznej ostatecznie przetłumaczonej na sek-
jako matryce do translacji nawet przed ukoń- wencję aminokwasów w cząsteczce białkowej
czeniem transkrypcji. Dzieje się tak prawdopo- (p. rozdz, 38). W rzeczywistości te sekwencje
dobnie dlatego, że miejsce transkrypcji nie jest przerywają kodujące regiony genów struktura!-
ograniczone do obszaru jądra, jak to ma miejsce nych. JTerTrtn|cone sekwencje (introny).znajdują
w organizmach eukariotycznych. Zatem w ko- się w-wtększości, ale nie we wszystkich genach
SYNTEZA, PRZEKSZTAŁCANIE I METABOLIZM RNA
f 4«S

wyższych organizmów eukariotycznych. Pier- transkryptu, są bardzo heterogenne, w każdym


wotne transkryp ty genów strukturalnych zawie- z 2 połączeń ekson-intron (miejsce spojenia)
nija.RNA komplementarny do sekwencji wtrą- sekwencje są dobrze konserwowane (sekwencje
conych. Icdnakickwcncjc mtronowe w RNA są konsensus pokazane są na ryc. 39-10). Swoista
-^.wycięte z tTgij^Tr^, g ftrsru™ transkryptu. sa. struktura, zwana spiiceosomem, bierze udz w
jijdra tidpowicdntET5fet!«l»«*j4iilCZ£me (ligacja) przekształceniu pierwotnego transkryptu na
zanim pows, tająca cząsteczka mRJ\A pojawi się mRNA. Spliceosomy składają się zpierwotnego
w cytoplazmic, gdzie będzie służyła do translacji transkryptu, 4 małocząs teczko wy ch RNA (Ul,
(ryc. 39-9 i 39-101. U2, U5 i U4/U6) i nieokreślonej liczby biatek.
Wyjaśniono mechanizmy, przez które intro- Cząsteczka Ul snRNAjest komplementarna do
ny są usuwane z pierwotnego transkryptu na sekwencji konsensus w miejscu składania 5', U2
terenie jądra, mechanizmy spajania eksonów do miejsca rozgałęzienia, a U5 do miejsca
z wytworzeniem „dojrzalej" cząsteczki mRNA składania 3'. Te cząsteczki snRNA wnoszą
i mechanizmy transportu cząsteczki mRNA do prawdopodobnie aktywność katalityczną.
cytoplazmy. Mimo że sekwencje nukleotydów Obecnie odkryto, że w procesie usuwania
w intronach różnych eukariotycznych trans- sekwencji intronowych z pre-mRNA tworzy sie
kryptów, a nawet te w obrębie pojedynczego niezwykła cząsteczka RNA i przypominająca

Two rzen ie stru ktu ry

Nacięcie przy koficu


3' Intronu

Cap—[
G-G
Ugacja ekaonu 1 do Kań ca S'eksonu Z Enzymatyczne strawtenre [ntronii

Ryc. 39-9. Przekształcanie pierwotnego transkryptu (hnRNA) w mRNA. W tym hipotetycznym


transkrypcie lewy koniec intronu jest przecięty (|) i intron tworzy pętlę (lasso) między swoim końcem 5'
i A przy końcu 3' w obrębie sekwencji konsensus UACUAAC. Następuje wówczas nacięcie prawego końca
intronu (O). Powoduje to uwolnienie pętli, która jest strawiona enzymatycznie, a ekson 1 ulega połączeniu
z eksonem 2 przez reszty G.

-»l Ekson 3'

Sekwencja kon
UAAGU
- Intron-
Ryc. 39-10.Sekwencje konsensus w miejscu połączenia.
486 / ROZDZIAŁ 39

lasso. Okazuje się, że koniec 5' sekwencji wtrą- RNA MOŻE DZIAŁAĆ JAKO CZYNNIK
conej, łączy się przez wiązanie fosfodiestrowe KATALITYCZNY
2r—-5' z resztą nukleotydu adenylowego 28-37
nukleotydów w górę (na lewo) od końca 3' Jako dodatek do katalitycznej aktywności
sekwencji wtrąconej (intronu). Proces ten i oma- wnoszonej przez snRNA w kształtowaniu cząs-
wiana struktura jest schematycznie przedsta- teczki mRNA, przynajmniej 3 inne reakcje
wiona na ryc. 39-9. przekształcenia RNA są katalizowane przez
Wydaje się, że rozwiązano tajemnicę wzajem- RNA. Obserwacje, przeprowadzone na orga-
nych relacji hnRNA i odpowiadającego mu nellach roślin, drożdży, wirusów i komórek
dojrzałego mRNA w komórkach eukariotycz- wyższych eukariontów, wykazują, że RNA mo-
nych. Cza^leczkiJinRNA są pierwotnymi trans- że działać jako enzym. Odkrycie to zrewoluc-
kryptami oraz produktami swoich wczesnych jonizowało nasze pojęcia o działaniu enzymów
przeTĆśztaloent^ó "dodaniu czapeczek i sek- i początkach życia.
wencji poli(A) oraz zabraniu części odpowia-
dającej mtronom, cząsteczki te są transpor-
towane do cytoplazmy jako dojrzałe cząsteczki INFORMACYJNY RNA (mRNA)
mRNA. JEST MODYFIKOWANY NA
Przekształcanie cząsteczek hnRNA może po- KOŃCACH 5' i 3'
tencjalnie shiżyiTSo regulacji ekspresji genów.
Wykazano, że alternatywne wzory składania Jak wspomniano wyżej, cząsteczki mRNA
RNA mogą być przedmiotem kontroli rozwoju ssaków mają strukturę zwaną czapeczką na
embrionalnego. Można podać liczne przykłady, końcu 5' i większość z nich ma sekwencję (ogon)
ale 3 z nich określają istotę zagadnienia. Na poli(A) w końcu 3'. Struktura czapeczki jest
przykład cytoplazmatyczne mRNA dla a-amy- dodana do końca 5' nowo przepisywanego
lazy w śliniance szczura i wątrobie szczura prekursora mRNA w jądrze przed transportem
różnią się sekwencjami 5', podczas gdy pozos- cząsteczki mRNA do cytoplazmy. Sekwencja
tała część mRNA genów zawierających region poli(A)(gdy występuje) jest dodana albo w jąd-
kodujący i miejsce dodania sekwencji poli(A) są rze, albo w cytoplazmie. Wtórne metylacje
identyczne. Dalsza analiza wykazała, że chociaż cząsteczek mRNA w obrębie grup 2'-hydroksy-
pierwotne transkrypty są duże i nakładające się, lowych i atomu N6 reszt adenylanowych wy-
różne miejsca składania są użyte do połączenia stępują po pojawieniu się cząsteczki mRNA
2 różnych czapeczek i sekwencji liderowych do w cytoplazmie. Czapeczka 5' transkryptu RNA
takiego samego trzonu mRNA. W dodatku jest niezbędna do wytworzenia kompleksu ry-
alternatywne wzory składania DNA są użyte do bo nukleoprotei nowego, do reakcji składania,
wytworzenia 2 różnych mRNA kodujących i może być włączona w transport mRNA oraz
ciężki łańcuch immunog] obu liny —jeden, który rozpoczęcie translacji, a także osłania koniec 5'
koduje ciężki łańcuch białkowy związany z bło- mRNA przed atakiem egzonukleaz działają-
ną i drugi, który koduje ciężki łańcuch białka cych w kierunku 5'—*3r.
ulegający wydzielaniu (p. rozdz. 41). Składanie Rola sekwencji poli(A) jest nieznana, ale
(spajanie) RNA jest zwykle niezbędne w celu wydaje się, że polega ona na osłonie końca 3'
wytworzenia cząsteczek informacyjnego RNA, RNA przed atakiem cgzonukleazy działają-
a wymóg składania jest dodatkowym mechaniz- cej w kierunku 3'-+ 5'. W żadnym przypadku
mem zróżnicowanej regulacji ekspresji genu. występowanie lub brak sekwencji poli(A) nie
Przynajmniej 1 postać p-talasemii, choroby, determinuje, czy prekursorowa cząsteczka obe-
w której gen p-globiny jest silnie wytłumiony, cna w jądrze pojawi się w cytoplazmie, ponie-
pojawia się w wyniku zmiany nukleotydów waż nie wszystkie cząsteczki hnRNA zawierają-
w miej scu połączenia ekson-intron, co wyklucza ce sekwencję poli{A) wchodzą w skład cytoplaz-
usunięcie intronu i przez to prowadzi do zmniej- matycznego mRNA, ani nie wszystkie cytoplaz-
szonej syntezy łańcucha p lub ją wyklucza. Jest matyczne cząsteczki mRNA zawierają sekwen-
to konsekwencja przerwania normalnej ramki cję poli(A) (histony są najlepiej zauważalnym
odczytu w mRNA. Jest oczywiste, że wada przykładem). W komórkach ssaków reakcje
w podstawowym procesie, jakim jest składanie cytoplazmatyczne mogą dodawać i usuwać re-
RNA, zmniejsza dokładność, jaką musi mieć szty adenylanowe z sekwencji poli(A); procesy
proces składania RNA-RNA. te są związane ze zmianą stabilności mRNA.
SYNTEZA, PRZEKSZTAŁCANIE I METABOLIZM RNA / 487

Wielkość cząsteczek cytoplazmatycznego ków zachodzi prawdopodobnie w jądrze, pod-


mRNA, nawet po usunięciu sekwencji poli(A), czas gdy o"9cTęcie i dołączenie C-C-A są czyn-
jest znacznie większa, często 2—3 razy, od nościami cytoplazmatycznymi, ponieważ koń-
wielkości wymaganej do kodowania swoistych cówki te mają szybszy metabolizm niż same
białek, dla których stanowią one matrycę. Do- cząsteczki tRNA. W cytoplazmie komórek ssa-
datkowe nukleotydy występują w regionach nie ków są enzymy niezbędne do dołączenia amino-
ulegających translacji (niekodujących) zarówno kwasów do reszt C-C-A.
po stronie 5', jak i 3' regionu kodującego;
najdłuższe sekwencje nie ulegające translacji Rybosomalny RNA (rRNA) jest
znajdują się zwykle przy końcu 3'. Właściwa syntetyzowany jako duża cząsteczka
rola tych sekwencji nie jest znana, ale są one prekursorowa
włączone w przekształcanie RNA, transport, W komórkach ssaków 2 większe cząsteczki
degradację i translację. rRNA i 1 mniejsza cząsteczka rRNA są przepi-
sane jako część pojedynczej dużej cząsteczki
Transportujący RNA (tRNA) jest prekursorowej (ryc. 39-11). Cząsteczka prekur-
znacznie modyfikowany sorowa jest następnie na terenie jąderka prze-
Czas teczki _tRNA, jak to opisano w rozdz. 37 kształcana, w wyniku czego powstają składowe
i 40,~sIużą jako cząsteczki adaptacyjne do RNA dla podjednostek rybosomów znajdują-
translacji mRNA na sekwencje aminokwasów cych się w cytoplazmie. Geny rRNA są umiejs-
jw^KSEacnTCźąsteczki tRNA zawierają liczne cowione w jąderkach komórek ssaków. W każ-
modyfikacje zasad podstawowych A, U, G i C. dej komórce znajdują się setki kopii tych genów.
Niektóre" z nich są to proste metylowane po- Geny rRNA są przepisywane jako jednostki,
chodne, a niektóre mają przekształcone wiąza- z których każda koduje (w kierunku 5'-*3') 18S,
nia glikozydowe. Cząsteczki tRNA u proka- 5,_8S i 28S rybosomalny RNA. Pierwotny
riontów i u eukariontów są przepisywane w po- transkrypt j?st cząsteczką o masie 45S silnie
śtacldużych cząsteczek prekursorowych, zawie- z me ty 1 owa ną nartę renie jąderka. Prekursorów a
rających często więcej niż 1 tRNA i wtedy cząsteczka 45S, dająca ewentualnie segment
podlegają przekształceniom nukleolitycznym 28S, zawiera 65 grup metylowych w rybozach
i zmniejszeniu wielkości; proces jest katalizowa- i 5 grup metylowych w zasadach. Metylowane
ny przez swoistą klasę rybonukleaz. W dodatku są tylko te części prekursora, które ewentualnie
geny niektórych cząsteczek tRNA mają, bar- staną się stabilnymi cząsteczkami rRNA. Cząs-
dzo blisko części odpowiadającej pętli antyk o- teczka prekursorowa 45S jest przekształcana
donowej, pojedynczy intron o długości 10-—40 nukleolitycznie, ale sygnały do tego przekształ-
nukieotydów. Te introny w genach tRNA są cania są zupełnie inne niż te, które znajdują się
przepisywane; dlatego też przekształcanie pre- w hnRNA. Stąd przekształcanie nukleolityczne
kursorowych transkryptów wielu cząsteczek zachodzi na drodze mechanizmu swoistego i od-
tRNA musi obejmować usunięcie intr.ouów miennego od tego, który jest odpowiedzialny za
i odpowiednie rlp^-nie rpginn^ antyjcodoiiowe- przekształcenie hnRNA do mRNA.
go tak, aby powstała aktywna cząsteczka adap- Jak przedstawiono na ryc. 39-11 prawie poło-
tacyjna do syntezy białek. Enzymy nukleolity- wa oryginalnego pierwotnego transkryptu jest
czne, przekształcające prekursory tRNA, roz- degradowana. W czasie przekształcania rRNA
poznają najpewniej 3-wy miarową strukturę, zachodzi dalsza metylacja i ewentualnie na
a nie tylko sekwencję liniową RNA. Dzięki terenie jad erek łańcuchy 28S łączą się z białkami
temu ten układ enzymatyczny przekształca rybosomalnymi i tworzą większą podjednostkę
tylko te cząsteczki, które są zdolne do sfal- rybosomalną o masie 60S. Cząsteczka 5,8S
dowania w produkty mające właściwości czyn- rRNA powstaje także z prekursorowego .Rhl A
nościowe. 45S na terenie jąderka i staje się integralną
Dalsze modyfikacje cząsteczek tRNA obej- częścią podjednostki rybosomalnej. Mniejsze
mują alkilację nukieotydów i dołączenie charak- rybosomalne podjednostki (40S) tworzą się
terystycznej końcówki C-C-A przy końcu 3' przez połączenie odpowiednich białek ryboso-
cząsteczki. Ta końcówka C-C-A jest miejscem malnych z cząsteczką 18S rRNA.
przyłączenia swoistego aminokwasu, który ma
wejść w reakcję polimeryzacji podczas syntezy
białka. Metylacja prekursorów tRNA u ssa-
488 / ROZDZIAŁ 39
|5.es
Ryc. 39-11. Schematyczny obraz przekształcania
rybosomalnego RNA, Końcowe produkty są pokazane
jako zaczernione pałeczki. Seria złożonych procesów
potranskrypcyjnych, obejmujących przekształcanie przy
użyciu auto- i egzonukleolitycznych, swoistych dla RNA,
rybonukleaz generuje rR NA klas 18S, 5,8S i 28.
Cząsteczki 5,8S i 28S są związane ze sobą wiązaniami
wodorowymi. Na ryc. 39-4 pokazano fotografię z
mikroskopu elektronowego rybosomalnych genów w
trakcie transkrypcji.

z tych klas znajdują się enzymy zdolne do


rozszczepienia wewnętrznych wiązań fosfodies-
trowych, w wyniku czego powstają końcówki
3'-hydroksylowe i 5'-fosforanowe albo 5'-hyd-
roksylowe i 3'-fosforanowe. Enzymy te nazywa
się endonukleazami. Niektóre z nich zdolne są
do hydrolizy obu pasm dwupasmowej cząste-
czki, podczas gdy inne mogą przecinać pojedyn-
cze pasma kwasów nukleinowych. Niektóre
nukleazy mogą hydrolizować tylko niesparowa-

28S
KWASY NUKLEINOWE SĄ
TRAWIONE PRZEZ SWOISTE
NUKLEAZY
Od wielu lat są znane enzymy zdolne do
rozkładu kwasów nukleinowych. Enzymy te są
klasyfikowane w różny sposób. Te, które są
swoiste w.stosunku do kwasu_de.Qksyjpy.bonuk-
kinowego nazywa sie deoksyryhonukLeazami, a
te, które swoiście Tiydrolizują kwasy rybonuk-
leinowe są rybonukleazami, W obrębie każdej
SYNTEZA, PRZEKSZTAŁCANIE I METABOLIZM RNA / 489

ne pojedyncze pasma, podczas gdy inne mają Niektóre z białek ehronią mRNA przed trawie-
zdolność' hydrolizowania pojedynczych pasm niem przez- Hukleazy, podczas gdy inne mogą
pozostających w strukturze dwupasmowej cząs- w pewnych warunkach pobudzać atak nuk-
teczki. Istnieją klasy endonukleaz. _które roz- leazowy. Sądzi się, że mRNA są stabilizowane
poznają swoiste sekwencje w DNA; większość łub destabilizowane przez interakcje białek z ich
z nich to endonukleazj restrykcyjne, które obec- różnymi strukturami i sekwencjami. Niektóre
nie stały się ważnym narzędziem w genetyce efektory, np. honnony, mogą regulować stabil-
molekularnej i naukach medycznych. W tabeli ność mRNA przez zwiększanie lub zmniejszanie
42.1 przedstawiono listę niektórych obecnie ilości tych biaiek.
znanych endonukleaz restrykcyjnych. Obecnie wiadomo, że końce cząsteczek mRNA
Niektóre nukleazy są zdolne hydrolizować odpowiadają za stabilność mRNA (p. ryc. 39-12).
nukleotyd tylko wówczas, gdy znajduje się on Struktura, zwana czapeczką, w końcu 5r cuka-
na końcu cząsteczki; są to egzonukieazy. Eg- riotycznego mRNA zapobiega atakowi 5' eg-
zonukleazy działają tlkoWjectayjiJeruK zonukleaz, a sekwencja poli (A) zapobiega
y ją y j y j J "aktywności 3' egzonukieaz. Zakłada się, że
. 3' aipo a -» 5 j. u bakterii eg^ortuiOeaza w cząsteczkach mRNA mających te struktury
3'-» 5' jest mtegraTną"ćzęścią replikacyjnej ma- pojedynczy atak endonukleolityczny pozwala
szynerii DNA, gdzie służy do odcięcia świeżo na atak egzonukieaz i strawienie całej cząste-
dodanego deoksynukleotydu w przypadku błę- czki. Sądzi się, że inne struktury (sekwencje)
dnego parowania zasad. w obrębie 5' niekodujących sekwencji (5' NCS),
w obrębie regionu kodującego i w obrębie
3'NCS mogą pobudzać albo zapobiegać temu
REGULACJA ROZPADU STANOWI początkowemu działaniu endonukleaz (ryc.
JESZCZE INNY MECHANIZM 39—12). W celu ilustracji podano kilka przy-
REGULUJĄCY ILOŚĆ kładów.
INFORMACYJNEGO RNA Usunięcie 5'NCS powoduje 3 — 5-krotne
przedłużenie okresu półtrwania c-myc mRNA.
Chociaż w komórkach ssaków większość Skrócenie kodującego regionu histonowego
mRNA jest bardzo stabilna (okresy półtrwania mRNA powoduje przedłużenie okresu półtrwa-
wynoszą godziny) obrót innych jest bardzo oia. Rodzaj autoregulacji stabilności mRNA
szybki (okresy póhrwania 10 — 30 min). W aie- pośrednio obejmuje region kodujący. Wolna
których przepadkach stabilność mRNA pod- tubulina wiąże się z pierwszymi 4 aminokwasa-
lega regulacji. Ma to ważne implikacje, ponie- mi powstającego łańcucha tubuliny, w miarę jak
waż zwykle mamy do czynienia z prostą zależ- ten wyłania się z rybosomu. Powoduje to ak-
nością między iJością mRNA a przetłumacze- tywację RNazy związanej z rybosomem, która
niem tego mRNA na kodowane przez niego następnie trawi mRNA tubuiiny.
białko. Zmiany w stabilności swoistych mRNA Struktury przy końcu 3', łącznie z sekwencją
mogą mieć przeto duże wpływy na procesy poli(X7 wymagają tub osłabiają stabilność swoi-
biologiczne. stych mRNA. Brak sekwencji poli(A) jest zwią-
Informacyjne RNA egzystują w cytopiazmie zany z szybkim rozkładem mRNA, a zabranie
jako cząsteczki rybonukleoproteinowe (RNP).

Czapeczka ----- 5'NCS Sekwencja 3'NCS ----A-A-A-A-A"


Kodujące

O AUUUA

Ryc. 39-12. Struktura typowego eukariotycznego mRNA pokazująca elementy biorące udział w regulacji
stabilności mRNA. Typowy eukariotyczny mRNA ma 5' niefcoduja.ee sekwencje (5' noncoding sequences,
5' NCS), region kodujący i 3' NCS. Prawie wszystkie eukariotyczne mRNA mają czapeczkę zmodyfikowa -
nych nukleotydów (cap) w końcu 5' i większość ma w końcu 3' trakt („ogon") sekwencji poliadenylo-
wych. Czapeczka u końca 5' i ogon poli (A) u końca 3' chronią mRNA przed atakiem egzonukieaz.
490 / ROZDZIAŁ 39

poli(A) z niektórych RNA powoduje ich des- uczestniczą w regulacji stabilności mRNA, po-
tabilizację. Histonowe mRNA nie mają sekwen- dobnie jak liczne mechanizmy biorą udział
cji poli(A), ale przy końcu 3' mają sekwencję, w regulacji syntezy mRNA CSF. Skoordyno-
która może tworzyć strukturę pętli z szypułą i ta wana regulacja tych 2 procesów daje komórce
struktura wydaje się być odpowiedzialna za znaczną zdolność adaptacyjną.
oporność na atak egzonukleolityczny. mRNA
histonu H4jest np, degradowany od końca 3' do
5', ale tylko wówczas, gdy zajdzie pojedyncze
przecięcie endonukleolityczne w odległości ok. PIŚMIENNICTWO
9 nukleotydów do końca 3', w rejonie zdolnym
wytworzyć strukturę pętli z szypułą. Struktury Breathnach R, Chambon P: Organization and eipre-
typu pętla z szypulą w obrębie 3* niekodujących ssion of eucaryotic split genes coding for proteina.
sekwencji końca 3' są także krytyczne dla Annu Rev Biochem 1981;5O:349. Dynan WS,
Tjian R: Control of eucaryotic mRNA
regulacji jonami żelaza mRNA kodującego re- synthesis by seąuence specific DNA binding prote-
ceptor transferyny. Struktury pętla-szypuła są ins. Naturę (Łondon) 1985i3I6:774. Maniatis T,
również związane ze stabilnością mRNA u bak- Read R; The role of smali nuclear
terii, co sugeruje, że mechanizm ten jest szeroko ribonucleoprotein particles in pre-mRNA splieing.
wykorzystywany. Naturę (London) 1987:315:671. McClure WR:
Inne sekwencje końca 3' pewnych eukarioty- Protein-nucleic acid interactions in
cznychmRNA biorą udział w destabilizacji tych transcription: A molecular analysis. Annu Rev
cząsteczek. Szczególnie interesujące są regiony Biochem 1985;54:171. McKnight S, Tjian R:
Transcriptional selectivity of
bogate w sekwencje AU, z których wiele zawiera viral genes ia mammalian cells. Celi 1986; 46:795.
sekwencje (motyw) AUUUA. Sekwencje takie Nevins JR: The pathway of eukaryotic mRNA for-
znajdują się w mRNA, które mają krótki okres mation. Annu Rev Biochem 1983,52:44J. Pacigett
półtrwania i obejmują mRNA dla wielu on- RAet al: Splicingof messenger RNA precur-
kogenów i cytokin. Ważność tego regionu uwy- sors. Annu Rev Biochem 1986;55:1119. Ross J:
pukla doświadczenie, w którym sekwencja od- The turnover of messenger RNA. Sci Ani
powiadająca regionowi niekodującemu 3' krót- 1989;260:48. Ruskin B et al: Excision of an intact
ko żyjącego mRNA,czynnika stymulującego intron as a novel
lariat structure during pre-mRNA splicing in vitro.
kolonie (CSF), który zawiera motyw AU U U A, Cel! 1984;38:317. Sentenec A: Eucaryotic RNA
byta dodana do końca 3' mRNA P-globiny. polymerases. Crit Rev
Zamiast uzyskania dużej stabilności taki hyb- Biol 1985;18:31. Shapiro DJ et al: Regulation of
rydowy mRNA |3-globiny stal się krótko żyją- mRNA stability in
cym mRNA, CO jest cechą charakterystyczną eukaryotic cells. Bioessays 1987;6:221, Sliarp PA;
mRNA CSF. Z tych kilku cytowanych przy- On the origin of RN A splicing and introns.
kładów jasno wynika, że liczne mechanizmy Celi 1985;42:397.

Synteza białek i
kod genetyczny 40
Dary! K. Granner, MD

WPROWADZENIE do sekwencji nukleotydów w kodującym paśmie


odpowiedniego genu, stosownie do reguły paro-
Litery A, G, T i C odpowiadają nukleotydom wania zasad. Wiele różnych klas RNA bierze
występującym w DNA. Są one zorganizowane udział w kierowaniu syntezą białek.
w 3 literowy kod zwany kodonem, a zbiór tych U prokariontów zachodzi linijna współzależ-
kodonów obejmuje kod genetyczny. Linijny ność między genem a informacyjnym RNA
szereg kodonów (gen) określa syntezę różnych (mRNA) przepisywanym z genu i produktem
cząsteczek RNA, z których większość jest włą- nohpeptydowym. Sytuacja ta jest bardziej
czona w syntezę białek. Synteza białek zachodzi sTcompIikowana w komórkach wyższych orga-
w 3 głównych etapach: inicjacji, elongacji i ter- nizmów eukariotycznych, w których pierwotny
min acji. Proces ten przypomina replikację transkrypt, heterogenny jądrowy RNA
DNA i generalną zasadę transkrypcji i faktycz- (hnRNA), jest znacznie dłuższy niż dojrzały
nie przebiega z zachowaniem polarności 5'—3'. mRNA. Duża cząsteczka hnRNA zawiera ko-
dujące regiony (eksony), które będą tworzyły
dojrzały mRNA, oraz długie sekwencje wtrąco-
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE ne (introny), które oddzielają eksony. hnRNA
podlega przekształceniom na terenie jądra i in-
Zrozumienie syntezy białek i wyjaśnienie mu- trony, które często stanowią większą część
tacji było niemożliwe zanim nie został wyjaś- hnRNA niż eksony, zostają usunięte. Eksony są
niony kod genetyczny. Kod genetyczny stanowi w tym procesie łączone i tworzą dojrzały
podstawę do wyjaśnienia, w jaki sposób wady mRNA, który jest transportowany do cy toplaz-
w białkach mogą wywoływać choroby genetycz- my, gdzie ulega translacji na białko.
ne oraz w diagnostyce i w pewnych przypad- Komórka musi mieć niezbędny mechanizm
kach leczenia tych chorób. Ponadto patofiz- do dokładnego i wydajnego przetłumaczenia
jologia wielu zakażeń wirusowych jest związana informacji z nukleotydowej sekwencji mRNA
ze zdolnością wirusów do przerywania syntezy na sekwencję aminokwasów odpowiedniego
białek gospodarza. swoistego białka. Wyjaśnienie i zrozumienie
tego procesu, zwanego translacją, było możliwe
po złamaniu kodu genetycznego. Już we wczes-
INFORMACJA GENETYCZNA nym okresie badań było wiadomo, że cząsteczki
PRZEPŁYWA Z DNA DO RNA ł DO mRNA jako takie nie mają powinowactwa do
BIAŁEK aminokwasów, a zatem translacja informacji
zawartej w sekwencji nukleotydów mRNA na
Informacja genetyczna zawarta w sekwencji sekwencję aminokwasów w białku wymaga po-
nuktetsdytów DNA jest przepisywana w jądrze średniczącej cząsteczki adaptacyjnej. Taka cząs-
komórkowym na swoistą sekwencję nukleoty- teczka adaptacyjna musi z jednej strony rozpoz-
dów w cząsteczce RNA. Sekwencja nukJeoty- nać sekwencję nukleotydową, a z drugiej swois-
dc-w w transkrypcie RNA jest komplementarna ty aminokwas. Za pomocą takiej cząsteczki
492 / ROZDZIAŁ 40

adaptacyjnej komórka może wprowadzić ami- KOD GENETYCZNY JEST


nokwas w odpowiednią pozycję sekwencji biał- ZDEGENEROWANY,
kowej dyktowanej sekwencją nukleotydów JEDNOZNACZNY,
swoistego mRNA, Istotnie funkcjonalne grupy NIENAKŁADAJĄCY SIĘ,
aminokwasów nie kontaktują się bezpośrednio BEZPRZESTANKOWY I
z matrycą mRNA. UNIWERSALNY
Trzy spośród kodonów nie kodują swoistego
SEKWENCJA NUKLEOTYDÓW aminokwasu; nazwano le Kodonami nonsenso-
CZĄSTECZKI mRNA SKŁADA SIĘ wnymi. Przynajmniej 2 z tych nonsensownych
Z SERII KODONÓW, KTÓRE kodonów są używane w komórce jako sygnały
ODPOWIADAJĄ KAŻDEMU terminach'. Określają one, gdzie należy zatrzy-
AMINOKWASOWI mać polimeryzację aminokwasów w cząsteczce
białkowej. PózostałyćTi 61 kodonów koduje 20
Cząsteczki adaptacyjne, biorące udział aminokwasów. W kodzie genetycznym wystę-
w translacji kodbnow na sekwencje aminokwa- puje zatem ląjfeff&ilgffJtfiłjjC;tztl-i że |igzne j^
sów w białku, sa cząsteczkami ti n! sam aminokwas, iiada-
(tRNA). Ryfeosom jest składnikiem komórki, na nie kodu genetycznego wskazuje, że 64 możliwe
którym oddziaTują~ze~roba-różGe wspomniane kodony mogą być zgrupowane w 16 rodzin.
elementy funkcjonalne, aby złożyć cząsteczkę Rodzinę tworzą takie kodony, które mają. te
białka. Liczne rybosomy mogą zbierać się w ze- same pierwsze 2 zasady (tab. 40-1). Każda
społy biorące udział równocześnie w procesie rodzina zajmuje pojedynczą kolumnę między
tłumaczenia pojedynczej cząsteczki mRNA; ze- Imiami poziomymi, np. kodony CCN, gdzie
społy takie nazywamy poiisoniami. Polisomy Ń może być U, C, A i G, definiują rodzinę
przyłączone do błon cytoplazmy tworzą szorst- umiejscowioną w 2 kolumnie 2 przedziału od
ką siateczkę środplazmałyczną, która służy dla góry. W niektórych rodzinach wszystkie 4 ko-
syntezy integralnych białek błon wewnętrznych dony kodują ten sam aminokwas, podobnie jak
i białek, które będą wydzielone z komórki. członkowie rodziny CC opisani wyżej. Odnosi
Struktury polisomalne znajdują się także w cy- się to do rodzin niemieszanych. Kodonów nie-
toplazmie w postaci wolnej; zachodzi na nich mieszanych jest 8 wśród 16 rodzin kodonów
synteza tych białek, które pozostaną w obrębie (tab. 40-1). Te rodziny kodonów, które kodują
komórki. więcej niż 1 aminokwas, określa się jako rodziny
Do syntezy zestawu białek, komórkowych mieszane. W 6 rodzinach, spośród rodzin mie-
potrzeba 20 różnych aminokwasów, dlatego szanych, kodony zawierające pirymidynę (U lub
musi być przynajmniej 20 oddzielnych kodo- C) w 3 pozycji kodują 1 aminokwas, podczas
nówj które obejmują kod genetyczny. Ponieważ
gdy kodony zawierające w 3 pozycji purynę (A
w mRNA występują tylko 4 różne mikleotydy.
na każdy kodon musi przypadać więcej niż lub G) kodują inny aminokwas albo stanowią
1 nukleotyd purynowy lub pi rym idy no wy. Ko- sygnał lerminacji łańcucha (tab. 40-1). Pozos-
dony, z których każdy składałby się z 2 flufc- tałe 2 rodziny — rodzina UG i rodzina AU
leotydów, dałyby tylko 16 (4') swoistych kodo- — nie wykazują żadnego z tych wzorów i są
nów, podczas gdy kodony o 3 nukleotydach unikatowymi. Na ogół więc 3 nukleotyd w ko-
dałyby 64 (43) swoistych kodonów. donie jest mniej ważny niż pozostałe 2 w okreś-
W wyniku pierwszych spostrzeżeń Matthaei leniu swoistego aminokwasu, jaki musi być
i Nirenberga wiemy obecnie, że każdy z kodo- wbudowany do białka i zjawisko to odpowiada
nów ma sekwencję 3 aukJcotydów, czyli kod głównie za degenerację kodu. Jednak dla każ-
składa się z tripletów niikjegfrflów. Złamanie dego swoistego kodonu wskazuje się tylko poje-
kodu genetycznego w dużej mierze zależało od dynczy aminokwas; z rzadkimi wyjątkami kod
chemicznej syntezy polimerów nukleotydo- genetyczny jest jednoznaczny, ti. dany swoisty
wych, a zwłaszcza tripletów nukleotydo- kodiiiujesIriEZjpisany dopryedjaiGzegojimino
wych. diiijIriEZjpisany dopryedjaiGzegojimino
kwasu. Rozróżnienie między _dwuznąc_znoscią
a degeneracją jest ważnyni,. godnym podkreś-
lenia, pojęciem.
Jednoznaczny, ale zdegeneFswafty-kodjaoże
być objaśniony w kategoriach molekularnych.
SYNTEZA BIAŁEK I KOD GENETYCZNY / 493

Tabela 40-1. Kod genetyczny kodony w infor- nukleotyd w antykodonie, który rozpoznaje 3.
macyjnym RNA)" zasadę (w kierunku 3') kodonu, może być mniej
Pierwszy Drugi Trzeci dyskryminującym (rodziny mieszane) albo nie-
dyskryminującym (rodziny niemieszane), a mi-
nukleotyd nukleotyd nukieotyd mo to jest w stanie wprowadzić odpowiedni,
U C A G aktualnie potrzebny, aminokwas. Zjawisko to
zmniejsza rygor parowania między 3 zasadą
Phe Ser Tyr Cys U kodonu a komplementarnym nukleotydem
w antykodonie i objaśnia je hipoteza tolerancji
U Pne Ser TV r Cys C („wobble" hypothesis). Zjueltcznymi wyjątkami
Leu Ser Term Term' A
dany swoisty kodon będzie wprowadza! tylko
Leu Ser Term Trp G
1 swoisty aminokwas, chociaż .dany swoisty ami-
Leu Pro His Arg U nokwas może być rozpoznany przez więcej niż
1 kodon.
C Leu Pro His Arg C
Leu Pro Gin Arg A
"Jak "to wyjaśnimy niżej odczytywanie kodu
Leu Pro Gin Arg G genetycznego w trakcie procesu synt^^y
jj d łdjh i
Ile Thr Asn Ser U
g ^^y
A de Thr Asn Ser C nie obejmuje żadnych nakładających się kodo-
Ile" Thr Lys Arg* A nów. Kod genetyczny jest wiec kodem nienak-
Met Thr Lys Arg" G łaeJającym się. Od momentu, od którego zacznie
Val Ala Asp Gly U się odczytywanie od swoistego kodonu nie ma
znaków przestankowych między kodonami
G Val Ala Asp Gly C
Val Ala Glu Gly A
1 przekaz informacji jest odczytywany z
Val Ala Glu Gly G ciągłej
sekwencji triplctów nukleotydowych, aż do cza
su gdy osiągnie się kodon nonsensowny.
* Określenia pierwszy, drugi i trzeci nukleotyd
odnoszą się do indyw idualny ch nukleo ty dów
Dotychczas sądzono, że kod genetyczny jest
w kodonie tripletowym. U — nukleotyd urydyny; uniwersalny. Obecnie wykazano, że grupa cząs-
C — nukleotyd cytydyny, A — nukleotyd adeniny; teczek tRNA w mitochondriach (które zawiera-
G — nukleotyd guaniny; Met — kodon inicjujący ją oddzielny i różniący się od cytoplazmatycz-
łańcuch peptydowy; Term — kodon kończący łań- nego mechanizm translacyjny) u niższych i wy-
cuch. AUG — triplet kodujący Met, służy jako ższych eukariontów, z człowiekiem włącznie,
kodon inicjujący w komórkach ssaków. (Skróty odczytuje 4 kodony w sposób inny niż cząste-
aminokwasów są objaśnione w rozdz. 3). czki tRNA w cytoplazmie nawet tych samych
** W mitochondriacb ssaków AUA koduje Met
a UGA — Trp; kodony AGA I AGG służą J3ko
komórek. Jak to wynika z tab. 40-1, kodon
sygnały kończące łańcuch. AUA jest odczytywany jako Met, a UGA
koduje Trp w mitochondriach u ssaków. Te
2 kodony mieszczą się w 2 rodzinach kodonów
Rozpoznanie swoistych kodonów w mRNA określonych jako unikatowe: w rodzinie UG
przez adaptacyjne cząsteczki tRNA jest zależne i rodzinie AU. Oczywiście w celu zmniejszenia
od ich regionu antykodonowego i reguł swoistego liczby cząsteczek tRNA, niezbędnych do trans
parowania zasad. Każda cząsteczka tRNA za- lacji kodu genetycznego, mitochondria były
wiera swoistą sekwencję komplementarną do zdolne przekształcić rodzinę UG i rodzinę AU
kodonu, którą nazywa się antyk odo nem. Dla do prostych typów mieszanych. Ponadto kodo
danego kodonn_jw~ -riRNA lylko pojedynczy ny AGA i AGG są odczytywane jako sygnały
roĆTźaj cząsteczki tRNA ma odpowiedni an- stop, czyli kodony terminacji łańcucha, a nie
ty kod on. Ponieważ każda cząsteczka tRNA jako kodony Arg. W wyniku tego mitochondria
może być obarczona tylko 1 swoistym amino- potrzebują jedynie 22 rodzaje cząsteczek tRNA,
kwasem, dlaiego każdy kodon określa tylko aby odczytać swój kod genetyczny, podczas gdy
1 aminokwas. Jednak niektóre cząsteczki tRNA system translacji w cytoplazmie ma pełny ze
mogą używać antykodonu do rozpoznawania staw 31 rodzajów cząsteczek tRNA. Oprócz
więcej niż 1 kodonu. Jak można zaobserwować tego wyjątku kod genetyczny jest uniwersalny.
na przykładzie niemieszanych rodzin kodonów, Częstość, z jaką jest używany kodon każdego
aminokwasu, różni się znacznie między gatun
kami i w obrębie różnych tkanek tego samego
gatunku. Zestawienia częstości używania kodo-
494 / ROZDZIAŁ 40

nów stają się coraz dokładniejsze w miarę jak zycji 3'-hydroksylowej końcowej adenozyny.
coraz więcej genów jest sekwencjonowanych. Aminokwas pozostaje przyłączony do swoi-
Ma to duże znaczenie, ponieważ badacze po- stegtrtRNĄ wiązaniem estrowym do czasu, aż
trzebują odtworzyć strukturę mRNA na pod- będzie użyty do polimeryzacji w swoistej pozycji
stawie dedukcji sekwencji aminokwasów w czę- w trakcie tworzenia prekursora polipeptydowe^~
ści białka w celu uzyskania, na drodze syntezy, go cząsteczki białkowej.
sondy oligonukleotydowej niezbędnej do roz- Na tym etapie naszych rozważań musimy
poczęcia procesu klonowania rekombinacyjne- powrócić do ważnych regionów cząsteczki
go DNA. tRNA opisanych w rozdz. 37 (i zilustrowanych
na ryc. 37-11). Ramię tymidyna-pseudoury-
dyna-cytydyna (T?Ć) jest włączone w proces
DLA KAŻDEGO Z 20 AMINOKWASÓW wiązania aminoacylo-tRNA do powierzchni
ISTNIEJE PRZYNAJMNIEJ 1 RODZAJ rybosomu w miejscu syntezy białka. Ramię
TRANSFEROWEGO RNA (tRNA) D jest jednym z miejsc istotnych do właściwego
rozpoznania danego rodzaju tRNA przez właś-
Cząsteczki tRNA mają zadziwiająco podob- ciwą mu syntetazę aminoacylo-tRNA. Ramię
ne funkcje i trójwymiarowe struktury. Funkcja akceptorowe, umiejscowione przy końcu 3'^hy-
cząsteczek rRNA jako adaptatorów wymaga droksyloadenozylowym jest miejscem.dołącze-
obarczenia każdego swoistego tRNA swoistym nia swoistego aminokwasu.
aminokwasem. Ponieważ nie ma powinowact- Region antykodonowy składa się z JLouk-
wa kwasów nukleinowych do swoistych grup leotydów i jest rozpoznawany przez 3-liteiawy
funkcyjnych aminokwasów, rozpoznania musi kodon w mRNA (ryc. 40-2). Sekwencja ta,
dokonać cząsteczka białka zdolna do rozpoz- odczytywana w pętli antykodonowej w kierun-
nania swoistej cząsteczki tRNA i swoistego ku 3' do 5', składa się z: dowolnej zasady
aminokwasu. Dla tych swoistych funkcji roz- zmodyfikowanej puryny-X-Y-Z—pirymidyny--
poznawczych i dla właściwego dołączenia 20 pLrymidyny—5'. Zwróć uwagę, że kierunek
aminokwasów do swoistych cząsteczek tRNA odczytu antykodonu jest 3' do 5', podczas gdy
jest konieczne przynajmniej 20 swoistych en- kod genetyczny w tab. 40-1 jest odczytywany
zymów. Proces^ rozpoznania i dołączenia ami- w kierunku 5' do 3', ponieważ kodon mRNA
nokwasu (proces oTiarczenla tRNA} przebiega i pętla antykodonu w tRNA są przeciwrow-
w 2 etapach dla każdego enzymu swoistego dla noJegłe pod względem komplementamości.
każdego z 20 aminokwasów. Enzymy te są Degeneracja kodu genetycznego odnosi się
nazwane syntetazami aminoacyla-tRNA...Two- głównie do ostatniego nukleotydu w triplecie
rzą one aktywny kompleks pośredni amino- kodonowym, co sugeruje, że parowanie zasad
acylo-AMP-enzym, który przedstawiono na między tym ostatnim nukkoiydem a odpowia-
ryc. 40-1. Swoisty kompleks aminoacylo-ĄMP-- dającym mu nukleotydem w antykodonie nie
enzym rozpoznaje następnie swoisty tRNA, do jest precyzyjne. Jak to przedstawiono wyżej,
którego dołącza resztę aminoacylową przy po- zjawisko to objaśnia hipoteza tolerancji; w tym

ATP

HOOC-HC-R AMP + Enz


Enz— Adenina — Ryhoza-O—P— 0-C— CH-R
OH NH.

Aminokwas (AA) Enzym (Enz} EnZnAMP-AA


(aktywowany aminokwas)
SYNTETAZA tRNA tRNA -AA
AMINOACYLO-tRNA
Kompleks amlnoacyla--
AMP-enzym Aminoacylo-tRNA

Ryc. 40-1. Tworzenie aminoacylo-tRNA. Dwustopniowa reakcja przy udziale enzymu syntetazy amino-
acylo-tRNA prowadzi do utworrenia aminoacylo-tRNA. Pierwsza reakcja obejmuje utworzenie kompleksu
AMP-aminokwas-enzym. Taki zaktywowany aminokwas jest przenoszony następnie na odpowiednią
cząsteczkę tRNA. AMP i enzym uwalniają się i enzym może być ponownie użyty w reakcji.
SYNTEZA BIAŁEK I KOD GENETYCZNY / 495

kodon
mRNA 5'
nie odgrywa roli w rozpoznaniu kodonu. Jak to
zanotowano wyżej reszta aminoacylowa nigdy
nie kontaktuje się bezpośrednio z matrycą
mRNA zawierającą kodony.

MUTACJA POWSTAJE W WYNIKU


PEWNYCH TYPÓW ZMIAN, KTÓRE
ZACHODZĄ W SEKWENCJI
NUKLEOTYDÓW
Chociaż początkowa zmiana może nie za-
chodzić w kodującym paśmie dwupasmowej
i)Ramieantytw<Jonowe
2)RamięT^C cząsteczki DNA w danym genie, to po replikacji
3 ) F ta m O
lą siostrzane cząsteczki DNA, zawierające muta-
cje w paśmie kodującym, będą się
Ryc. 40-2. Rozpoznanie kodonu przez antykodon segregować i pojawią się w populacji
Jednym z kodonów dla fenyloalaniny jest U-U-U. organizmów.
tRNA obarczony fenyloalaniną (Phe) ma komple -
mentarną sekwencję A-AA, która na zasadzie paro -
wania zasad tworzy kompleks z kodonem. Region
Niektóre mutacje zachodzą na drodze
antykodonowy zwykle składa się z sekwencji 7 nu- podstawienia zasad
kleotydów w kolejności od 3' do 5': nukleotydu Zmiany w pojedynczej zasadzie (mutacje pun-
zmiennego (N), zmodyfikowanej puryny (Pu*), X, ktowe) mogą być typu tranzycji lub iranswersji.
Y, Z i 2 pirymidyn (Py). W pierwszym przypadku dana pirymidyna jest
zamieniona na inną pirimidynę lub dana puryna
jest zamieniona na inną purynę. Transwersje są
swoistym miejscu parowania nukleotydu do to zmiany puryny na 1 z 2 pirymidyn albo
nukleotydu kodon i antykodon są w stanie zamiany pirymidyny na 1 z 2 puryn, jak to
„rozchwiania". Na przykład 2 kodony dla przedstawiono na ryc. 40-3.
argininy A-G-A i A-G-G mogą się wiązać z tym
samym antykodonem mającym uracyl przy
swoim końcu 5'. Podobnie 3 kodony dla glicy-
ny, G-G-U, G-G-C i G-G-A, mogą tworzyć
pary zasad z 1 kodonem C-C-I. „I" jest nuk-
leotydem inozyny, inną jeszcze szczególną zasa-
dą pojawiającą się w cząsteczkach tRNA. Tranzyoje Transwersje
Rozpoznanie kodonu przez cząsteczkę tRNA
nie zaieży od aminokwasu, który jest związany Ryc. 40-3. Schematyczne przedstawienie mutacji
przy końcu 3'-hydroksylowym. Wykazano to typu tranzycji i transwersji. ____________
w pomysłowym doświadczeniu przez obarcze-
nie tRNA swoistego dla cysteiny (tRNAcys)
cysteiną radioaktywną. Na drodze chemicznej Jeśli sekwencja nukleotydowa genu zawiera-
reszta cysteinylowa została następnie zmieniona jąca mutację ulega transkrypcji na cząsteczkę
tak, aby uzyskać cząsteczkę tRNA swoistą dla RNA, to cząsteczka RNA będzie miała zmianę
cysteiny, ale obarczoną alaniną. Chemiczna w postaci komplementarnej zasady w miejscu
transformacja reszty cysteinylowej do alanilo- odpowiadającym tej mutacji.
wej nie zmieniła części antykodonowej cysteino- Zmiany pojedynczej zasady w cząsteczkach
swoistej cząsteczki tRNA. Gdy taki alanilo-- mRNA mogą powodować różne skutki, jeżeli
tRNA^s został użyty do translacji hemoglobi- ulegną translacji na białko:
nowego mRNA, wówczas radioaktywna alani- 1. Może nie wystąpić żaden wykrywalny sku-
na została wbudowana w normalne miejsce tek, ponieważ kod jest zdegenerowany. Będzie
cysteinowe w cząsteczce białka hemoglobino- to tym bardziej prawdopodobne, gdy zmienio-
wego. Doświadczenie to wykazało, że pochodna na zasada w cząsteczce mRNA jest 3. nuk-
leotydem kodonu. Zgodnie z hipoteza, toleran-
496 / ROZDZIAŁ 40

cji, translacja kodonu jest mało wrażliwa na białkowej. Jest duże prawdopodobieństwo, że
zmianę w pozycji 3. przedwcześnie ukończona cząsteczka białka lub
Skutek typu mutacji sensu (missense) fragment peptydu nte będą spełniały przypisa-
zajdzie wówczas, gdy odmienny aminokwas nej im funkcji.
zostanie wbudowany w odpowiednie miejsce
w cząsteczce białka. Taki blednie dobrany Cząsteczka hemoglobiny może być
aminokwas, czyli mutacja sensu, w zależnoś użyta do wykazania skutków zmian w
ci od umiejscowienia w swoistym białku może pojedynczej zasadzie w strukturalnym
być akceptowalny, częściowo akceptowalny lub genie hemoglobiny
nie akceptowalny w odniesieniu do funkcji Niektóre mutacje nie powodują widocznego
tej cząsteczki białkowej. Ze szczegółowej ana skutku. Brak skutku wynikającego ze zmiany
lizy kodu genetycznego można wyciągnąć wnio w pojedynczej zasadzie może być wykazany
sek, że większość zmian w pojedynczej zasa tylko przez sekwencjonowanie nukleotydów
dzie prowadzi do zastąpienia 1 aminokwasu w cząsteczkach mRNA lub w genach hemo-
przez inny aminokwas mający raczej podobne globiny u dużej liczby osób mających normalne
grupy funkcjonalne. Jest to bardzo skuteczny cząsteczki hemoglobiny. Jednakże można dedu-
mechanizm, który zapobiega drastycznym kować, że kodon waliny w pozycji 67 łańcucha
zmianom w fizycznych właściwościach cząste P hemoglobiny nie jest identyczny u wszystkich
czki białkowej. Jeśli zachodzi błędny akcep osób mających normalny łańcuch b1 hemoglobi-
towalny skutek, to powstająca cząsteczka biał ny. Hemoglobina typu Milwaukee ma w pozycji
kowa może nie być odróżniana od normalnej 67 kwas glutaminowy; hemoglobina typu Bris-
cząsteczki. Jeśli zachodzi błąd nie akceptowal tol ma w tej pozycji kwas asparaginowy. Aby
ny, cząsteczka białkowa nie będzie zdolna spra wyjaśnić zmiany aminokwasu zmianami w poje-
wować przypisanej jej funkcji. dynczej reszcie kodonu dla aminokwasu 67,
Kodon typu nonsens może się pojawiać należy wnioskować, że mRNA kodujący hemo-
i powodować przedwczesną terminację w proce globinę typu Bristol zawiera! kodon G-U-U lub
sie wbudowywania aminokwasów do łańcucha G-U-C zanim wystąpiła zmiana do G-A-U lub
peptydowego, w wyniku czego zostaje wytwo G-A-C, kodonów kodujących kwas asparagi-
rzony tylko fragment zamierzonej cząsteczki nowy (ryc. 40-4). Jednak mRNA kodujący

Hb Milwaukee Hb Bristol HbSydney


Hb A (normalna) /HS7
(Glutamlnlan) Asparaglnlan Alanina
Walfna

GAU •+ GUU ------* - GCU


-------------------------

GAC -* GUC ------+- GCC


------------------------

GA A - * GUA ------+~ GCA


--------------------------

GAG ** GUG ------»- GCG


--------------------------

Ryc, 40-4. W warunkach prawidłowych walina w pozycji 67 iańcucha p hemoglobiny A może być
kodowana jednym z 4 kodonów pokazanych w prostokącie. W hemoglobinie patologicznej typu
Milwaukee aminokwas w pozycji 67 łańcucha P zawiera gfutaminian kodowany przez G A A lub G A G
— każdy z tych kodonów może powstać z jednostopniowejtranswersji kodonów waliny G- U A lub G-U-G.
Podobnie alanina, obecna w pozycji 67 łańcucha hemoglobiny typu Sydney, mogła powstać-w wyniku
jed nos to pni owej tranzycji jeefnego z 4 kodonów waliny. Jednak reszta asparaginianu w pozycji 67
hemoglobiny typu 8ristol mogła powstać w wyniku jednostopniowej transwersji jedynie z kodonów
waliny G-U-U lub G U C .
SYNTEZA BIAŁEK I KOD GENETYCZNY / 497

hemoglobinę typu Milwaukee powinien mieć mniej w 2 rodzinach Japończyków. Ta hemo-


w pozycji 67 kodon G-U-A lub G-U-G, aby globina ma asparagtne, która zastąpiła łizynę
zmiana w pojedynczym nukieotydzie mogła w pozycji 61 łańcucha p. Odpowiadająca temu
spowodować pojawienie się kodonów kwasu transwersja mogła być albo A-A-A lub A-A-G
glutaminowego G-A-A lub G-A-G. Hemoglo- zamieniona albo na A-A-U lub na A-A-C.
bina typu Sydney, która zawiera alaninę w po- Zastąpienie swoistej lizyny asparaginą pozornie
zycji 67, mogła powstać przez zmianę pojedyn- nie zmienia normalnej funkcji łańcucha P u tych
czego nukleotydu w którymkolwiek z 4 kodo- osobników.
nów waliny (G-U-U, G-U-C, G-U-A lub G- Częściowo akceptowalne mutacje
U--G), co dało kodony alaniny odpowiednio: sensu. Najlepszym przykładem częściowo ak-
G-C-U, G-C-C, G-C-A lub G-C-G. ceptowalnej mutacji sensu (ryc. 40-5, środek)
jest hemoglobina S (hemoglobina występująca
Podstawienie aminokwasów w niedokrwistości sierpowatej), w której nor-
powoduje mutacje sensu malnie występujący aminokwas w 6 pozycji
Akceptowalne mutacje sensu. Przy- łańcucha p-globiny — kwas glutaminowy został
kładem akceptowalnej mutacji sensu (ryc. 40-5, zastąpiony wahną. Odpowiadająca temu zmia-'
u góry) w strukturalnym genie łańcucha P he- na pojedynczego nukleotydu w kodonie kwasu
moglobiny może być wykryta obecność zmie- glutaminowego G-A-A lub G-A-G byłaby G-
nionej hemoglobiny, o odmiennych właściwoś- U-A lub G-U-G w kodonach waliny. Jest
ciach elektrofbretycznych, która występuje oczywiste, że te mutacje sensu zaburzają nor-
w erytrocytach z pozoru zdrowego osobnika. malne funkcje i prowadzą do niedokrwistości
Hemoglobinę typu Hikari znaleziono przynaj- sierpowatej, jeżeli zmutowany gen jest obecny

Cząsteczka białka Aminokwas Kodony


Akceptowalna Hb A łańcuch j AAA lub AAG

1 IX!
mutacja sensu

61 hzyna

Hb Hikari łańcuch fi AAU lub AAC

T
Częściowa Afiparaglna
HbA, łańcuch £ GAA

i I
lub GAG

1
akceptowalna
mutacja sensu

Hb S łańcuch fi Wallna GUA lub GUG

T , I
Nleakoeplo walna Ct W lub CAC
mutacja sensu
\
58Histydyna W

Hb M (Boston), łańcuch a \0 lub UAC

Tyrozyna

Ryc. 40-5. Przykłady 3 typów mutacji sensu, w wyniku których powstają patologiczne łańcuchy
hemoglobiny. Wskazano zmiany w aminokwasach i możliwe zmiany w odpowiadających im kodonach.
Mutacja w łańcuchu p hemoglobiny Hikari ma prawidłowe właściwości fizjologiczne, ale różni się pod
względem ruchliwości elektroforetycznej. Hemoglobina S ma mutację w łańcuchu p i zachowuje
częściową funkcję; hemoglobina S wiąże tlen, ale w postaci odtlenowanej wytrąca się. Hemoglobina
M Boston zawiera mutację w łańcuchu a, umożliwia utlenienie jonu żelazawego hemu do jonu
żelazowego, przez to w ogóle nie może wiązać tlenu.__________________________________

32 Biochemia
498 / ROZDZIAŁ 40

w stanie homozygotyc2nym. Zmiana kwasu czytywania ponad sygnałem terminacji do mo-


glutaminowego na wahnę może być rozpat- mentu, aż znajdzie się następny inny kodon
rywana jako częściowo akceptowana, ponieważ nonsensowny (przykład 1, ryc. 40-6). Dosko-
hemoglobina S może wiązać i oddawać tlen, nałym przykładem takiego zjawiska są dyskusje
chociaż proces ten nie jest zupełnie normalny. poświęcone hemoglobino patiom.
Nie akceptowane mutacje sensu. Nie Insercje 1, 2 lub niewiel o krotności 3 nuk-
akceptowana mutacja sensu (ryc. 40-5, dól) leotydów do genu dają w wyniku mRNA,
w genie hemoglobiny daje niefunkcjonalną czą- w którym ramka odczytu jest zmieniona w cza-
steczkę hemoglobiny. Na przykład mutacje wy- sie translacji i zachodzi taki sam skutek, jak
stępujące w hemoglobinie M generują cząste- w przypadku delecji. Może to być a) zniekształ-
czki, które umożliwiają utlenienie żelaza Fei + cona sekwencja aminokwasowa dystalna od mie-
reszty hemowej do Fe3+, w wyniku czego jsca insercji, b) generacja kodonu noosensowego
powstaje methemoglobina, Methemogłobina w miejscu insercji 1ub w części dystalnej albo też
nie może transportować tlenu (p. rozdz. 7). niemożność rozpoznawania sygnału terminacyj-
nego (reading through). Jeśli po delecji w genie
Mutacje typu przesunięcia ramki nastąpi insercją (lub odwrotnie), to taka inser-
odczytu powstają w wyniku delecji lub cja ponownie ustawi prawidłowo ramkę od-
insercji nukfeotydów w genie i w ten czytu (przykład 4, ryc. 40-6). Przy translacji
sposób wytwarzają zmienione odpowiedniego mRNA uzyska się zniekształ-
sekwencje nukleotydowe w coną sekwencję aminokwasową między insercją
cząsteczkach mRNA a delecja, W obszarze po przywróceniu ramki
W wyniku delecji pojedynczego nukleotydu odczytu sekwencja aminokwasową będzie pra-
w kodującym paśmie genu powstaje zmieniona widłowa. Można sobie wyobrazić, że różne
ramka odczytu w mRNA. „Maszyneria" uczes- kombinacje delecji i insercji albo delecje i inser-
tnicząca w translacji mRNA nie rozpoznaje cje dadzą informację dla białka, którego-część
brakującej zasady, ponieważ w trakcie odczyty- będzie nieprawidłowa, ale ta część otoczona
wania kodonów nie ma znaków przestanko- będzie przez normalną sekwencję aminokwa-
wych. W wyniku tego powstaje głęboka zmiana sów. Takie zjawisko wykazano w sposób prze-
w sekwencji spolimeryzowanycb aminokwa- konujący u bakteriofaga T4; odkrycie to dostar-
sów, jak to przedstawiono w przykładzie 1, na czyło ważnego dowodu, że ramkę odczytu sta-
ryc. 40-6. Zmieniona ramka odczytu daje w re- nowi triplet.
zultacie zniekształconą translację mRNA na
całym obszarze dystalnym od miejsca delecji Mutacje supresorowe redukują skutki
pojedynczego nukleotydu. Nie tylko jest znie- mutacji sensu, mutacji nonsensowych
kształcona sekwencja aminokwasów na obsza- i przesuniecie ramki odczytu
rze dystalnym od tej deJecji, ale odczytywanie Powyższa dyskusja na temat zmienionych
informacji może także ujawnić nonsensowny produktów białkowych w wyniku mutacji ge-
kodon i w ten sposób może zajść synteza nów jest oparta na normalnie funkcjonujących
zniekształconego i przedwcześnie ukończonego cząsteczkach tRNA. W organizmach prokario-
polipeptydu w jego końcu karboksylowym tycznych i niższych organizmach eukariotycz-
(przykład 3, ryc. 40-6). nych odkryto jednak cząsteczki tRNA, które
Jeśli delecji w genie ulegną 3 nukleotydy albo funkcjonują nieprawidłowo i które same są
wielokrotność 3, to odpowiadający informacyj- wynikiem mutacji. Niektóre z tych nieprawid-
ny RNA, gdy ulegnie translacji, da białko, łowych cząsteczek tRNA są zdolne do supresji
w którym brak będzie odpowiedniej liczby skutków mutacji w odległych genach struk-
aminokwasów (przykład 2, ryc. 40-6). Ponieważ turalnych. Te supresorowe cząsteczki tRNA,
ramkę odczytu stanowi triplet, faza odczytu nie zwykle powstałe w wyniku zmian w ich regio-
zostanie zmieniona dla tych kodonów, które nach antykodonowych, są zdolne do supresji
leżą dystalnie od miejsca delecji. Jeśli jednak mutacji sensu, mutacji nonsensownych i mutacji
zachodzi delecja 1 lub 2 nukleotydów tuż przed z przesunięcia ramki odczytu. Ponieważ jednak
albo w obrębie normalnego kodonu terminacji cząsteczki supresorowego tRNA nie są zdolne
{kodonu nonsensownego),, to może dojść do rozróżnić kodon prawidłowy od kodonu po-
zaburzeń w odczytaniu sygnału normalnej ter- wstałego w wyniku mutacji genu, ich obecność
minacji. Taka delecja może prowadzić do od- w komórce prowadzi zwykle do zmniejszonej
SYNTEZA BIAŁEK i KOD GENETYCZNY / 499

Stan
normalny
| Typ dziki
;

mRNA UAG UUUG AUG GCC UCU UGC A AA GGC UAU AG U AGU UAG...
Poiłpeptyd Met-----Ala------Ser-----Cys------Lys------Gly------Tyr------Ser-------Ser STOP

Przykład 1

mRNA UAG UUUG AUG AG.


Pollpeptyd Met- Ala

Sekwencja zniekształcona

Przykład 2
| D8lec]a(-3) |

mRNA UAG UUUG AUG GCC UCU AAA GGC UAU AGU AGU UAG...
Pollpeptyd Met ■Ala — Ser —Lys - ---- ----Ser - S e r STOP
- — — Gly Tyr —

Przyfcteda
I Inaercja (+1} |

mRNA UAG UUUG AUG GCC AGG CUA UAG UAG UUAG...
Pollpeptyd Met—Ala- -Leu STOP

Sekwencja zniekształcona
Przykt*d4
Insercja )
Deleoja (—1]

mRNA UAG UUUG AUG GCC UUG CAA AGG UAU AGU AGU
Pollpeptyd Met- - A l a - UCU
UAG...
-Ser-
-Leu-----Gin------Arg-------Tyr-----Ser------Ser
STOP

SakwencjE zniekształcona

Ryc. 40-6. Wpływ delecji i insercji w genie na sekwencję nukleotydów w transkrypcje mRNA i na
sekwencję aminokwasów w łańcuchu polipeptydowym uzyskanym z mRNA. Strzałki pokazują miejsca
delecji i insercji, a liczby w owalach odpowiadają liczbie usuniętych lub włączonych reszt nuk-
leotydowych.

żywotaości komórki. Na przykład cząsteczki wać kodon prawidłowy i składową część przyle-
tRNA tłumiące mutacje nonsensowne mogą głego kodonu, dając w len sposób przesunię-
tłumić prawidłowe sygnały terminacji i umoż- cie ramki także wówczas, gdy nie jest to potrzeb-
liwiać translację mimo obecności kodonu ne. Cząsteczki supresorowego tRNA mogą ist-
„stop" („read-through") wówczas, gdy nie jest nieć w komórkach ssaków ponieważ u tych
to pożądane. Cząsteczki supresorowego tRNA ostatnich zachodzi zjawisko transkrypcji „re-
typu przesunięcia ramki odczytu mogą odczyty- ad-through".
500 / ROZDZIAŁ 40

Proces syntezy białek, podobnie jak który ulega translacji, to zazwyczaj A-U-G. 18S
replikacja DNA i transkrypcja genu, rybosomainy RNA (rRNA) podjednostki rybo-
może być podzielony na 3 fazy: inicjację, somalnej 40S wiąże się z regionem mRNA,
elongację i terminację który poprzedza pierwszy kodon ulegający
W rozdziale 39 opisano ogólne cechy struk- translacji. To wiązanie mRNA do podjednostki
turalne rybosomów i proces ich montowania. rybosomalnej 40S wymaga obecności czynnika
Te twory ziarniste służą jako „maszyneria", na białkowego, czynnika inicjacji 3 (IF-3). ^7 W
której sekwencja nukleotydów mRNA jest tłu- następnym etapie aminoacylo-tRNA, od-
maczona na sekwencję aminokwasów w okreś- powiadający pierwszemu kodonowi, wchodzi
lonym białku. Translacja mRNA zaczyna się w reakcję z GTP i czynnikiem inicjacyjnym
blisko końca 5' od tworzenia odpowiedniego 2 (IF-2), tworząc kompleks. Kompleks ten
końca aminowego cząsteczki białkowej. Infor- w obecności czynnika inicjacji 1 (IF-1) dołącza
macja jest czytana w kierunku od 5' do 3' anty_koilQn_tRNA do 1 kodonujoRNA, two-
i kończy się utworzeniem końca karboksylowe- rzac-kampieks iniciacyjny z podjednostką 40S
go białka. Ponownie występuje tutaj pojęcie rybosomu. Po uwolnieniu czynników inicjacyj-
polarności. Jak to opisano w rozdz. 39, trans- nych (IF-l, IF-2 i IF-3) dołącza się podjednost-
krypcja genu na odpowiedni mRNA albo jego ką rybosomalna 60S i GTP ulega hydrolizie,
prekursor prowadzi najpierw do utworzenia W ten sposób zostaje ukończone formowanie
końca 5' cząsteczki RNA. U prokariontów rybosomu SOS.
pozwala to na rozpoczęcie translacji mRNA Kompletny rybosom zawiera 2 miejsca dla
zanim zostanie ukończona transkrypcja genu. cząsteczek tRNA. Miejsce peptydylowe (miejs-
W organizmach eukariotycznych proces trans- ce P) zawiera cząsteczkę peptydylo-tRNA zwią-
krypcji zachodzi w jądrze komórkowym, zaną z właściwym kodonem mRNA. Miejsce
a translacja mRNA zachodzi w cytoplazmie. aminoacylowe (miejsce A) obejmuje aminoacy-
Wyklucza to jednoczesną transkrypcję i transla- lo-tRNA związany z odpowiadającym nTu ko-
cję w organizmach eukariotycznych i umożliwia donem na mRNA. W momencie tworzenia
proces przekształcenia niezbędny do wytworze- kompleksu inicjacyjnego na \\ kodonie, cząs-
nia dojrzałego mRNA z pierwotnego trans- teczka aminoacylo-tRNA wchodzi w miejsce P,
kryptu — hnRNA. pozostawiając wolne miejsce A. Ramka odczytu
zostaje więc zdefiniowana popr2ez związanie
Inicjacja obejmuje złożone struktury i tRNA do 1. kodonu mRNA. kodonu, który
białka (p. ryc. 40-7) ulegnie translacji. Rozpoznanie tego 1. kodonu
Jak to opisano w rozdz. 39 końce 5' w więk- inicjującego jest oczywiście zależne od drugo-
szości cząsteczek mRNA w organizmach euka- rzędowej struktury cząsteczki mRNA, a ponad-
riotycznych są opatrzone czapeczką metylacyj- to u prokariontów i być może eukariontów
ną. Ta metyloguanozylotrifosforanowa czape- obejmuje swoistą sekwencję nukleotydów kom-
czka ułatwia wiązanie cząsteczek mRNA do plementarnych do segmentu 16S (18S) rybo-
podjednostki 40S rybosomu. Zanim zostanie somalnego RNA.
ona związana z 40S rybosomera, ulega modyfi- U prokariontów w inicjację syntezy większo-
kacji dzięki działaniu kilku białek zdolnych do ści, jeśli nie wszystkich, cząsteczek białkowych
wiązania się z mRNA: eIF-4A, eIF-4B, eIF-4E jest włączony swoisty aminoacylo-tRNA.
i eIF-4F. Obecność kompleksu eIF-4F wiążące- U prokariontów większość białek jest inicjowa-
go czapeczkę, a składającego się z 4 polipep- na N-formylometionylo-tRNA. Mimo że me-
tydów (24 kd, 46 kd, 73 kd i 220 kd) jest tionina występuje jako N-końcowy aminokwas
niezbędna do inicjacji syntezy białka na mRNA w wielu białkach eukariotycznych, u tych ostat-
opatrzonym czapeczką charakterystyczną dla nich metionylo-tRNA nie jest formylowany.
organizmów eukariotycznych. Pierwszy kodon, U prokariontów N-formylowanie cząsteczki

Ryc. 40-7. Schematyczna ilustracja inicjacji syntezy białka na matrycy mRNA zawierającej czapeczkę
metylacyjną na końcu 5' i sekwencję poii(A) na końcu 3'. IF-1, IF-2 i IF-3 przedstawiają odpowiednio
czynnik inicjujący 1, 2 i 3, a struktura podobna do szpilki do włosów z symbolem Met na jednym końcu
ilustruje metionylo-tRNA, Miejsce P i miejsce A są odpowiednio miejscem wiążącym peptydylo-
iRNA i aminoacylo-tRNA na rybosomie.
SYNTEZA BIAŁEK I KOD GENETYCZNY / 501

Kodon Inicjujący 3' Ogon polt(A)


■nHh"
5' Czapeczka
G m T P- 8' C=
AUG

V J tyDoMmu
mHN
1F-3

J
A l3'IAl n

5'


GTF

•GTP

Ił IM '

Ryc . 40- 7.

Podjsdnoslka
rybosomu

A ■ •
+ IF-2 + IM

G^P-fi*

Miejsce P
Met
J
502 / ROZDZIAŁ 40

metionylowej tRNA jawi się jako wiązanie utworzonego peptydylo-tRNA z miejsca A do


peptydowe błędnie rozpoznawane przez miejsce miejsca P przez EF-2 powoduje hydrolizę GTP
P rybosomu. U prokariontów istnieje także do GDP i fosforanu. W sumie zapotrzebowanie
enzym zdolny do usuwania N-końcowej reszty energetyczne na wytworzenie 1 wiązania pep-
formylowej lub N-końcowej reszty metionylo- tydowego obejmuje równoważnik energii po-
wej (albo obu) 2 cząsteczek białkowych, w wielu wstałej z hydrolizy 2 cząsteczek ATP do ADP
przypadkach nawet przed ukończeniem syntezy i 2 cząsteczek GTP do GDP, czyli hydrolizy
cząsteczki białkowej. 4 bogatoenergetycznych wiązań fosforano-
wych.
Elongacja następuje przez
przemieszczenie (p. ryc. 40-8) Terminacja następuje w momencie,
W kompletnym rybosomie SOS, utworzonym gdy zostaje rozpoznany kodon
w procesie inicjacji, miejsce A pozostaje wolne. nonsensowny (p. ryc. 40-9)
Związanie odpowiedniego aminoacyio-tRNA Po licznych cyklach elongacji, powodujących
w miejscu A wymaga rozpoznania odpowied- spolimeryzowanie aminokwasów w cząsteczkę
niego kodonu. Czynnik elongacyjny 1 (EF-1) białkową, w miejscu A pojawia się nonsensow-
tworzy kompleks z GTP i wchodzącym amino- ny terminujący kodon mRNA. W warunkach
acylo-tRNA (ryc. 40-8). Kompleks ten pozwala prawidłowych nie istnieje tRNA zawierający
na wejście aminoacylo-tRNA na miejsce A z je- antykodon zdolny do rozpoznania takiego syg-
dnoczesnym uwolnieniem EF-l-GDP i fosfora- nału terminacji. W komórce istnieją czynniki
nu. Jak przedstawiono na ryc. 40-8, EF-l-GDP uwalniające zdolne do rozpoznania sygnału ter-
ulega recyklizacji do EF-l-GTP przy udziale minacji w miejscu A (ryc. 40-9). Czynnik uwal-
innych rozpuszczalnych czynników białkowych niający, w połączeniu z GTP i transferazą
i GTP. peptydyiową, powoduje hydrolizę wiązania
Grupa a-aminowa nowego aminoacylo-- między peptydem a tRNA zajmującym miejsce
tRNA w miejscu A dokonuje nukleofilowego P. W wyniku tej hydrolizy z miejsca P uwalnia
ataku na zestryfikowaną grupę karboksylową się białko i tRNA. W następstwie hydrolizy
peptydylo-tRNA, zajmującego miejsce P. Rea- i uwolnienia białka oraz tRNA rybosom SOS
kcja ta jest katalizowana komponentem biał- dysocjuje do podjednostek 40S i 60S, które
kowym podjednostki rybosomalnej 60S — pep- następnie wchodzą ponownie do cyklu. Czyn-
tydylotransferazą. Ponieważ aminokwas ami- niki uwalniające są zatem białkami, które hyd-
noacylo-tRNA jest już „zaktywowany", dla tej rolizują wiązanie peptydylo-tRNA w momen-
reakcji nie jest wymagane dalsze źródło energii. cie, gdy nonsensowny kodon zajmuje miejsce A.
W wyniku tej reakcji zachodzi przyłączenie W procesie translacji tej samej cząsteczki
rosnącego łańcucha peptydowego do tRNA mRNA może brać udział jednocześnie wiele
w miejscu A. rybosomów. Ponieważ rybosomy mają stosun-
Po usunięciu reszty peptydowej z tRNA kowo duży wymiar cząsteczki, wiążą się
w miejscu P, oswobodzony tRNA szybko dyso- z mRNA w odległości nie mniejszej niż 80
cjuje i opuszcza miejsce P. Nowo utworzony nukleotydów. Liczne rybosomy związane z tą
peptydylo-tRNA ulega przemieszczeniu z miej- samą cząsteczką mRNA tworzą polirybosom
sca A do pustego miejsca P przy udziale czyn- albo „polisom". W systemie nierestrykcyjnym
nika elongacji 2 (EF-2) i GTP. W procesie liczba rybosomów związanych z mRNA (a
przemieszczania GTP jest hydrolizowany do zatem wielkość polirybosomów) jest skorelowa-
GDP i fosforanu. Przemieszczenie nowo utwo- na dodatnio z długością cząsteczki mRNA.
rzonego peptydylo-tRNA i odpowiedniego ko- Oczywiście masa cząsteczki mRNA jest całkiem
donu na miejsce P uwalnia miejsce A dla mała w porównaniu do masy pojedynczego
następnego cyklu rozpoznania kodonu przez rybosomu.
aminoacylo-tRNA i dla elongacji. Pojedynczy rybosom ssaków jest zdolny do
Związanie reszty aminoacylowej przez cząs- wytworzenia ok. 100 wiązań peptydowych
teczkę tRNA wymaga hydrolizy ATP do AMP, w każdej minucie. Polirybosomy aktywnie syn-
równoważnej hydrolizie 2 ATP do 2 ADP oraz tetyzujące białka mogą egzystować jako wolne
fosforanów. Wejściu aminoacylo-tRNA na ziarenka w cytoplazmie komórkowej albo mogą
miejsce A towarzyszy hydroliza jednego GTP być przyczepione do błoniastych struktur cyto-
do GDP. Podobnie przemieszczenie nowo plazmatycznych określanych jako siateczka
3' (AL

GDP

Ryc. 40-8. Schemat procesu elongacji


pepiydu w trakcie syntezy białka. (Wale
kóika, oznaczone n-1, n, n+1 itd., ozna-
czają reszty aminokwasowe w nowo po-
wstającej cząsteczce białkowej. EF-1
i EF-2 przedstawiają odpowiednio czyn-
nik elongacyjny 1 i 2. Miejsca pepty-
dyio-tRNA i aminoacylo-tRNA na rybo-
somie są odpowiednio oznaczane jako
miejsce P i A.

3'(A)„
504 / ROZDZIAŁ 40

Kodon
termlnacyjrty
(nonsensowny)

GmTP-5

tRNA

60P +

Ryc. 40-9. Schemat ilustrujący proces terminacji syntezy bi3tka. Miejsca peptydylo-tRNA i amtnoacylo--
tRNA są oznaczone odpowiednio jako miejsce P i A. Hydroliza kompleksu peptydylo-tRNA jest
oznaczona jako wejście H2O. Symbole N i C oznaczają odpowiednio aminokwasy na końcu NH 3 i
karboksylowym i ilustrują polarność syntezy białka
SYNTEZA BIAŁEK i KOD GENETYCZNY / 505

śródplazmatyczna. Doczepienie ziarnistości po- pleksu wiążącego czapeczkę z eIF-4F opisanego


lirybosomalnych do siateczki śród plazma ty cz- wyżej.
nej jest odpowiedzialne za jej „szorstki" wygląd,
co łatwo zaobserwować w mikroskopie elektro-
nowym. Białka syntetyzowane na poliryboso- POTRANSLACYJNA MODYFIKACJA
mach przyczepionych do siateczki są wydzielane MA WPŁYW NA AKTYWNOŚĆ WIELU
do wnętrza cystern pomiędzy listkami szorstkiej BIAŁEK
siateczki śródplazmatycznej, a następnie ekspor-
towane dalej. Niektóre z produktów białkowych Niektóre wirusy zwierzęce, m.in. wirus polio
szorstkiej stateczki śródplazmatycznej są upako- (wirus typu RNA), syntetyzują długie, policys-
wywane jako cząsteczki zymogenu w obrębie Łronowe białka na 1 długiej cząsteczce mRNA.
aparatu Golgiego w ceiu ewentualnego dalszego Cząsteczki takich białek są następnie przecinane
ich eksportu (p. rozdz. 42). Cząsteczki poliryboso- w określonych miejscach, w wyniku czego po-
malne, które znajdują się w cytosolu w stanie wstaje wiele swoistych białek, koniecznych do
wolnym, są odpowiedzialne za syntezę białek funkcji wirusowych. W komórkach zwierzęcych
potrzebnych dla funkcji wewnątrzkomórkowych. wiele białek jest syntetyzowanych na 1 matrycy
mRNA jako cząsteczka prekursorowa, która
następnie musi być zmodyfikowana tak, aby
Złożona maszyneria syntezy białka powstało aktywne białko. Przykładem i prototy-
może być wykorzystana w reakcjach pem jest insulina, która jest białkiem małocząs-
obronnych organizmu, inicjowanych teczkowym mającym dwa łańcuchy polipeptydo-
zagrożeniem Środowiskowym, lub we zawierające międzycząsteczkowe i wewnątrz-
może stać się częścią mechanizmu cząsteczkowe mostki disiarczkowe. Cząsteczka
chorobowego insuliny jest syntetyzowana jako jednołaricucho-
Ferrytyna, białko wiążące żelazo, zapobiega wy prekursor, czyli prohormon, który fałduje się,
osiągnięciu toksycznego stężenia zjonizowane- umożliwiając powstanie mostków disiarczko-
go żelaza (Fe2+) w obrębie komórek. Żelazo wych. Następnie swoista proteaza wycina seg-
pobudza syntezę ferrytyny przez aktywację ment, który łączy 2 łańcuchy tworząc funkc-
1 lub.więcej białek cytoplazmatycznych, które jonalną cząsteczkę insuliny (p. ryc. 52-3).
następnie mogą się wiązać ze swoistym regio- Wiele innych peptydów jest syntetyzowanych
nem sekwencji nie ulegających translacji przy jako proproteiny, które, zanim osiągną bio-
końcu 5' mRNA ferrytyny. Interakcja białko-- logiczną aktywność, wymagają modyfikacji. Li-
mRNA aktywuje ferrytynowy mRNA i powo- czne potranslacyjne modyfikacje obejmują usu-
duje jego translację. Taki mechanizm zapewnia nięcie reszt aminokwasowych z końca amino-
szybką kontrolę syntezy białka, usuwając wego, co zachodzi przez działanie swoistych
Fe 2+ — cząsteczkę potencjalnie toksyczną. aminopeptydaz. Kolagen, białko występujące
Maszyneria syntezy białka może być także w wielkiej ilości w przestrzeniach pozakomór-
modyfikowana w procesie, który jest szkodliwy kowych u wyższych eukariontów, jest syntety-
dla komórki. Wirusy replikują, wykorzystując zowany jako prokolagen. 3 cząsteczki polipep-
procesy komórki gospodarza łącznie z procesa- tydu prokolagenu, często nie mające identycz-
mi syntezy białka. Niektóre cząsteczki wiruso- nej sekwencji, układają się podłużnie, a proces
wego mRNA ulegają translacji znacznie wydaj- ten zależy od obecności swoistych peptydów na
niej niż cząsteczki komórki gospodarza (np. końcu aminowym. Następnie swoiste enzymy
mengońrm, wirus zapalenia mózgu i mięśnia przeprowadzają hydroksylację i oksydację swois-
sercowego). Inne, np. reowirus i wirus opryszcz- tych reszt aminokwasowych w obrębie cząs-
kowego zapalenia jamy ustnej, replikują w spo- teczek prokolagenu w celu wytworzenia wiązań
sób nadmierny i ich mRNA współzawodniczą poprzecznych powodujących większą stabil-
z cząsteczkami mRNA komórki gospodarza ność. Peptydy w końcu aminowym są odcięte od
o ograniczoną ilość czynników translacji. Inne cząsteczki i w ten sposób tworzy się produkt
wirusy hamują syntezę białek komórki gos- końcowy — mocna, nierozpuszczalna cząstecz-
podarza, uniemożliwiając wytworzenie połą- ka kolagenu (p. rozdz. 58). Znane są również
czeń mRNA z rybosomem 40S. Wirus polio inne potranslacyjne modyfikacje białek. Na
osiąga to przez aktywację proteaz komórko- przykład częste są modyfikacje przez acetylację,
wych, które degradują 220 kd składnik kom- fosforylację i glikozylację.
506 / ROZDZIAŁ 40

WIELE ANTYBIOTYKÓW DZIAŁA hamowanie wzrostu lub śmierć bakterii. Więk-


SKUTECZNIE, PONIEWAŻ HAMUJĄ szość najbardziej skutecznych antybiotyków tej
ONE WYBIÓRCZO SYNTEZĘ BIAŁKA klasy (np. tetracykliny, linkomycyna, erytromy-
BAKTERII cyna i chloramfenikol) nie oddziaływuje ze
swoistymi białkami eukariotycznych cząsteczek
Rybosomy bakterii i rybosomy w mitochond- rybosomalnych i przez to nie są one toksyczne
riach komórek wyższych organizmów eukario- dla eukariontów.
tycznych różnią się od rybosomów opisanych Inne antybiotyki hamują syntezę białka na
w rozdz. 37. Rybosom bakteryjny jest mniejszy wszystkich rybosomach (puromycyna) albo na
(TOS, a nie SOS) i ma różny, nieco uproszczony, rybosomach komórek eukariotycznych (cyklo-
zestaw cząsteczek RNA i białek. Te różnice heksymid). Puromycyna, której strukturę
wykorzystano do celów klinicznych, ponieważ przedstawiono na ryc. 40-10 jest strukturalnym
wiele skutecznie działających antybiotyków od- analogiem tyrozynylo-tRNA. Puromycyna jest
działywuje swoiście z białkami prokariotycz- wbudowywana przez miejsca A na rybosomie
nych rybosomów, hamując syntezę białek. do karbok syk o licowego peptydu, ale proces ten
W wyniku takiego oddziaływania zachodzi za- powoduje przedwczesne uwolnienie polipepty-

OCH,

O"
tRNA- 0-P- O-CH^O. NO

Rvc. 40-10. Porównanie struktury antybiotyku puromycyny (góra) i 3' końcowej części tyrozylo-tRNA
(cfół).
SYNTEZA BIAŁEK I KOD GENETYCZNY / 507

du. Puromycyna, jako analog tyrozynylo-- Barrell BG et al: Different pattern of codon recog-
tRNA, skutecznie hamuje syntezę białka zaró- nition by mammalian mitochonrial tRNAs. Proc
wno u prókariontów, jak i eukariontów. Natl Acad Sci USA 77:3164.
Toksyna błonicy, egzotoksyna Carynebacte- Caskey CT: Peptide chain tennination. Trends Bio-
chem Sci 1980;5;234.
rium diphteriae, wprowadzona ze swoistym fa- Drakę JW, BaltzRHiThebiochemistry ofmutagene-
giem lizogenicznym katalizuje ADP rybozyiację sis. Annu Rev Biochem 1976;45:1I.
czynnika EF-2 w komórkach ssaków.Ta mody- Forget BG: Molecular genetics of human hemoglobin
fikacja inaktywuje EF-2 i przez to hamuje synthesis. Ann Int Med 1979;91:605.
swoiście syntezę białka w komórkach ssaków. Kozak M: Comparison of initiation of protein syn-
Liczne zwierzęta {np. myszy) są oporne na thesis in procaryotes, eucaryotes and organelles.
toksynę błoniczą. Oporność ta wynika z nie- Microbiol Rev 1983;47:1.
zdolności toksyny błoniczej do przejścia przez Maitra U, Stringer EA, Chaudhuri, A: Initiation
factors in protein biosynthesis. Annu Rev Biochem
btonę komórkową, a nie z niewrażliwości mysie- 1982;51:869,
go EF-2 na ADP rybozylację przez NAD w rea- Pelletier J, Sonenberg N: Internal initiation of trans-
kcji katalizowanej toksyną błoniczą. lationofeukaryoticmRNAdirectedby asequence
Liczne z tych związków, a zwłaszcza puromycy- derived from picornavirus mRNA. Naturę (Lon-
na i cykloheksymid, są klinicznie bezużyteczne, donj 1988;334:320.
ale były użyteczne w celu wyjaśniania roli syntezy Schlessinger D; Genetic and antibiotic modification
białka w regulacji procesów metabolicznych, of protein synthesis. Annu Rev Genet 1974;8:135.
Schneider RJ, Sfienk T: Impact of virus infectioo on
zwłaszcza indukcji enzymów przez hormony. host celi protein synthesis. Annu Rev Biochem
1987^56:317.
PIŚMIENNICTWO Shatkin AJ: mRNA cap binding proteins: Essential
factors for initiating translation. Cel! 1985;4©:223.
BanerjeeAK: 5-Terminalcapstnictureineucaryotic
Wool I: The structure and function of eukaryotic
messenger ribonucleic acids. Microbiot Rev
ribosomes. Annu Rev Biochem 1979;48:719.
1980;44:175.
4 Regulacja ekspresji genu
1
Daryl K. Granner, MD

WPROWADZENIE które mają amplifikowane lub przegrupowane


geny do wykonywania swoistych funkcji komó-
Organizmy przystosowują się do zmian śro- rkowych. Ekspresja informacji genetycznej mu-
dowiskowych przez zmianę ekspresji genów. si być regulowana w czasie ontogenezy i róż-
Proces zmian ekspresji genów zbadano szczegó- nicowania organizmu i jego komórkowych
łowo u bakterii i wirusów; na ogól polega on na komponentów. Aby organizm mógł adaptować
interakcji swoistych białek mających zdolność się do środowiska i magazynować energię i sub-
wiązania z różnymi regionami DNA w bezpo- straty odżywcze, ekspresja informacji genetycz-
średnim sąsiedztwie miejsca startu transkrypcji. nej musi być również wrażliwa na sygnały
Taka interakcja białek może mieć pozytywny zewnętrzne. W miarę ewolucji organizmów po-
lub negatywny wpływ na transkrypcję. Komórki jawiały się coraz to bardziej skomplikowane
eukariotyczne stosują tę podstawową regułę mechanizmy regulacyjne, które dawały organiz-
regulacji transkrypcji, ale wykorzystują również mowi i jego komórkom możliwość takiej reak-
inne mechanizmy. Takie procesy jak: wzmac- cji, która umożliwiała przeżycie w złożonym
nianie/wyciszanie, ekspresja tkankowoswoista, środowisku. Komórki ssaków mają ok. 1000
regulacja za pomocą hormonów, metali i związ- razy więcej informacji niż bakteria Escherichia
ków chemicznych, amplifikacja genów, rearan- coli. Znaczna część tej dodatkowej informacji
żacja genów oraz modyfikacje potranskrypcyjne genetycznej prawdopodobnie służy regulacji
są także używane do kontroli ekspresji genów. ekspresji genów w czasie różnicowania tkanek
i takim procesom biologicznym w organizmie
wielokomórkowym, które zapewniają organiz-
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE mowi jego przetrwanie w złożonych czynnikach
środowiskowych.
Liczne z mechanizmów kontroli ekspresji W uproszczeniu są 2 typy regulacji genu:
genu są wykorzystywane jako reakcje na hor- regulacja pozytywna ii regulacja negatywna (tab.
mony i C2ynniki terapeutyczne. Zrozumienie 41-1). Gdy ekspresja informacji genetycznej
tych procesów może prowadzić do opracowania ilościowo sie zwiększa, dzięki obecności swois-
związków, które hamują czynność lub zatrzy- tego elementu regulatorowego, wówczas regu-
mują wzrost organizmów chorobotwórczych. lacja jest pozytywna; gdy ekspresja informacji
genetycznej jest zmniejszona pod wpływem swo-

REGULOWANA EKSPRESJA Tabela 41-1. Wpływ regulacji pozytywnej i


GENÓW JEST NIEZBĘDNA DO negatywnej na ekspresję genów
PROCESU ROZWOJU,
RÓŻNICOWANIA I ADAPTACJI Wskaźnik ekspresji genu
Regulacja Regulacja
Informacja genetyczna, występująca w każ- negatywna pozytywna
dej komórce somatycznej ^organizmów wielo-
komórkowych, jest praktycznie identyczna. Jest regulator Zmniejszenie Zwiększenie
Wyjątek stanowią nieliczne rodzaje komórek, Brak regulatora Zwiększenie Zmniejszenie
REGULACJA EKSPRESJI GENU / SOS

istego elementu regulatorowego, wówczas regu- W SYSTEMACH BIOLOGICZNYCH


lacja jest negatywna. Czynnik lub cząsteczka, ISTNIEJĄ 3 TYPY CZASOWEJ
które pośfedniczą w regulacji negatywnej są REAKCJI NA SYGNAŁ
negatywnym regulatorem, a czynniki pośred- REGULATOROWY
niczące w regulacji pozytywnej są regulatorami
pozytywnymi. Jednakże podwójna regulacja ne- Takie 3 typy reakcji przedstawiono schema-
gatywna może działać jako regulacja pozytywna. tycznie na ryc. 41-1 jako stopień ekspresji genu
Elektor, który hamuje funkcję regulatora nega- w reakcji na sygnał indukujący w skali czasu.
tywnego, ujawnia się wiec jako regulator pozy- Reakcja typu A charakteryzuje się wzmożoną
tywny. Wiele regulowanych systemów, które ekspresją genu, która zależy od stałej obecności
działają jak systemy indukowane, jest w rzeczy- sygnału indukującego. Gdy sygnał indukujący
wistości systemami ulegającymi derepresji na jest usunięty, wówczas stopień ekspresji genu
poziomie molekularnym. (Opis tych. zjawisk zmniejsza się do wartości podstawowej, ale
podano w rozdz. 11). ekspresja ta ponownie się zwiększa wskutek

1 Typ A
c/t genu

1
i
Czas

-fleganaracja-
Czas
Sygnał

» TypC

Czas
Sygnał

Ryc, 41-1. Schemat aktywacji genu jako reakcja na swoiste sygnały reguiatorowe, takie jak hormon.
510 / ROZDZIAŁ 41

reakcji na ponowne pojawienie się swoistego wszystkie wnioski dotyczące tej Fizjologii uzys-
sygnału. Ten typ reakcji często obserwuje się kano z badań genetycznych.
u wielu wyższych organizmów po ekspozycji na Zanim wyjaśnimy fizjologię ekspresji genu,
takie czynniki indukujące, jak hormony steroi- muszą być zdefiniowane niektóre specjalistycz-
dowe (p. rozdz. 45). ne terminy genetyczne używane w systemach
Reakcja typu B wykazuje wzmożony przejś- prokariotycznych.
ciowy stopień ekspresji genu, nawet jako reakcja Cystrun jest najmniejszą jednostką ekspresji
na stale trwający sygnał regulatorowy. Gdy genetycznej. Jak to opisano w rozdz. 11 niektóre
ustaje sygnał regulatorowy i komórka powraca enzymy i inne cząsteczki białkowe są złożone
do stanu prawidłowego, wówczas może mieć z 2 lub więcej nieidentycznych podjednostek.
miejsce druga przejściowa reakcja na następny Koncepcja „1 gen — 1 enzym" nie jest więc już
sygnał regulatorowy. Zjawisko reakcja-odczula obecnie zasadna. Cystron jest jednostką genety-
nie-regeneracja cechuje mechanizm działania czną kodującą strukturę podjednostki cząste-
środków farmakologicznych, ale jest także ce- czki białkowej działającej jako najmniejsza jed-
chą wielu procesów zachodzących w warunkach nostka ekspresji genetycznej. Idea 1 gen — 1 en-
naturalnych. Ten typ reakcji zachodzi zwykle zym może być obecnie uważana jako koncepcja
w procesie rozwoju organizmu, gdy jest po- 1 cystron — 1 podjednostka.
trzebny tylko w okresie przejściowym produkt Gen indukowalny jest to gen, którego ekspre-
określonego genu, mimo trwałej obecności syg- sja zwiększa się w wyniku reakcji na swoisty
nału. sygnał regulatorowy — indtiktor.
Reakcja typu C na sygnał regulatorowy obej- Ekspresja niektórych genów jest konstytutyw-
muje zwiększony stopień ekspresji genu, który na, co oznacza, że ekspresja ich utrzymuje się na
trwa nieskończenie nawet po usunięciu, sygnału. stałym poziomie i nie podlega regulacji. W wy-
W takim systemie sygnał działa jak mechanizm niku mutacji niektóre produkty genów induko-
spustowy. Gdy raz ekspresja genu w komórce walnych są syntetyzowane w sposób konstytu-
zostaje zainicjowana, wówczas ekspresja ta nie tywny. Mutację, w której wyniku następuje
może być zakończona nawet w komórkach ekspresja konstytutywna genu, który ijprzednio
potomnych; jest to zatem zmiana nieodwracal- był genem regulowanym, nazywamy mutacją
na i dziedziczna (w sensie komórkowym). konstytutywną.

Organizmy prokariotyczne stanowią


modele do badań regulacji ekspresji ANALIZA METABOLIZMU LAKTOZY
genów w komórkach ssaków U E. COLI DOPROWADZIŁA
W ciągu ostatnich 20 lat wraz ze zrozumie- DO SFORMUŁOWANIA HIPOTEZY
niem, jak przepływa informacja z genu za OPERONU
pośrednictwem informacyjnego RNA do swois-
tej cząsteczki białkowej, rozwinęła się szczegó- W 1961 r. Francois Jacob i Jacąues Monod
łowa wiedza o regulacji ekspresji genów w ko- opisali w swojej klasycznej pracy model opero-
mórkach prokariotycznych. Większość szcze- nu. Ich hipoteza w dużej mierze opierała się na
gółowej wiedzy o molekularnych mechaniz- obserwacjach regulacji metabolizmu laktozy
mach regulacji ograniczała się aż do współczes- przez bakterie jelitowe Escherichia coli. Mecha-
nych lat do prokariontów i niższych eukarion- nizm molekularny odpowiedzialny za regulację
tów. Było to możliwe dzięki zaawansowanej genów biorących udział w metabolizmie laktozy
analizie genetycznej, dostępnej przede wszyst- należy obecnie do najlepiej poznanych mechani-
kim u tych prymitywnych organizmów. Współ- zmów regulacyjnych w każdym organizmie. Ji-
czesne postępy w technologii rekombinacji Galaktozydaza hydrolizuje p-galaktozyd lak-
DNA pozwoliły na rozpoczęcie bardziej wy- tozy do galaktozy i glukozy (ryc. 41-2). Gen
szukanej analizy ekspresji genu u ssaków. strukturalny p-galaktozydazy (gen lac Z) wy-
W tym rozdziale początkowa dyskusja będzie stępuje łącznie z genem odpowiedzialnym za
się koncentrowała na systemach prokariotycz- przenikanie galaktozy do komórki (Y) i z genem
nych. Nie będą dyskutowane bardziej zaawan- acetylazy galaktozydowej (A), której funkcja
sowane badania genetyczne, ale raczej będzie nie jest dobrze poznana. Geny strukturalne dla
dyskutowany problem, który może być nazwa- tych 3 enzymów są fizycznie połączone i stano-
ny fizjologią ekspresji genu. Jednak prawie wią operon lac. przedstawiony na ryc. 41-3.
REGULACJA EKSPRESJI GENU / S11

Wiązanie /f-gllkozydowe
/f-GALAKTOZYDAZA
H I I H HO '

CH,OH CH3OH
OH O
H;

H
H HO H HO H HO

Laktoza Galafctoza Glukoza

Ryc. 41-2. Hydroliza laktozy do galaktozy i glukozy przez p-galaktozydazę.___________________

Miejsce s Operator

pen Y gen A

promotora'
Operon lac

Ryc. 41 -3. Zależności przestrzenne położenia genów strukturalnych i regulatorowych operonu lac. Gen
Z koduje Pgataktozydaze, gen Y — permeaze, a gen A — acetylazę. Gen „i" koduje białko represora
operonu lac.

Takie genetyczne uszeregowanie genów struk- węgla, to najpierw metabolizują glukozę, na-
turalnych i ich genów regulatorowych zapewnia stępnie chwilowo ograniczają wzrost do czasu,
skoordynowaną ekspresję 3 enzymów włączo- aż geny operonu lac zostają indukowane i umo-
nych w metabolizm laktozy. Każdy z tych żliwią metabolizm laktozy. Chociaż laktoza jest
sprzężonych genów jest przepisywany na wielką obecna od początku fazy wzrostowej bakterii,
cząsteczkę mRNA, która zawiera iiczne i nieza- komórka nie indukuje enzymów niezbędnych
leżne kodony startu translacji (AUG) i za- do katabolizmu laktozy, zanim nie wyczerpie się
trzymania translacji (UAA) dla każdego cys- glukoza. Fenomen ten początkowo przypisywa-
tronu. Taki typ cząsteczki mRNA nazywa się no represji operonu laktozowego przez pewne
policystronowym mRNA. Po licy strono we katabolity glukozy; stąd zjawisko to nazwano
mRNA występują głównie w organizmach pro- represją kataboliczną. Obecnie wiadomo, że
kariotycznych. „represja kataboliczną" w istocie powstaje za
Gdy bakterie E. coli zostają eksponowane na pośrednictwem białka — catabolite gene ac-
laktozę lub swoisty analog laktozy, wówczas tivator protein (CAP) w połączeniu z cyklicznym
ekspresja aktywności p-galaktozydazy, permea- AMP {cAMP; p. str. 221). Ekspresja wielu
zy galaktozydowej i acetylazy gal aitozyd owej układów indukowalnych enzymów lub opero-
zwiększa się 10—100-krotnie. Jest to reakcja nów u E. coli i innych prokariontów jest wraż-
typu A przedstawiona na ryc. 41-1. Po usunięciu liwa na represję kataboliczną, co będzie opisane
sygnału, tj. induktora, nasilenie syntezy tych poniżej.
3 enzymów-sie zmniejsza. Ponieważ u bakterii Fizjologia indukcji operonu lac jest dobrze
nie zachodzi znaczący rozpad tych enzymów, poznana na poziomie molekularnym (ryc. 41--
stężenie fS-galaktozydazy oraz pozostałych 2 en- 4). Ekspresja normalnego genu i operonu lac
zymów pozostaje takie samo, aż nie zostanie jest konstytutywna; jest to ekspresja na stałym
zmniejszone przez podział komórkowy. poziomie, w wyniku której tworzą się podjed-
Gdy bakterie E. coli są eksponowane zarów- nostki represora lac. Cząsteczka represora lac
no na laktozę, jak i na glukozę, jako źródła składa się z 4 identycznych podjednostek
512 / ROZDZIAŁ 41

Operator
Promotor
Gen Z Gen Y Gen A
A.
Poiimeraza RNA nie Represor
może przepisać (tetratrar}
operatora lub dystainych
genów (Z,Y/i)
RNA
Po d j e d n o stkl • •
represora • • CAP-AMP
Białko Białko
/t-galak- permeazy
tozydazy

Obecny Poiimeraza RNA przepisująca geny


Induktor brak Nieaktywny ^^
glukozy represor • łt.

Siatko
acetyl azy
Induktory

Ryc.41 -4. Mechanizm represji i derepresji operonu laktozy. Gdy brak jest induktora (A) produkty genu „i",
które są syntetyzowane konstytutywnie tworzą cząsteczkę represora, która wiąże się z locus operatora
i zapobiega związaniu polimerazy RNA z locus promotora, uniemożliwiając następującą transkrypcję
strukturalnych genów Z, Y i A. Gdy induktor jest obecny (B), wówczas konstytutywnie działający gen „i"
wytwarza cząsteczki represora, które są inaktywowane przez induktor i przez to nie mogą wiązać się z locus
operatora, W obecności cAMP i wiążącego go białka (CAP) poiimeraza RNA może przepisać strukturalne
geny Z, Y i A, a pot i cy stron owa cząsteczka mRNA może ulec translacji na odpowiadające im cząsteczki
białkowe f)-galaktozydazy, permeazy i acetylazy, umożliwiając katabolizm laktozy.

o m.cz. 38 000. Cząsteczka białka represorowe- grubionymi literami na pokazanej wyżej sek-
go - - produkt genu „i" — ma duże powinowac- wencji). W każdym czasie tylko 2 podjednostki
two (Kd ok. \0~lz mol/l) do locus operatora. represora wiążą sie z operatorem, a w obrębie
Locus operatora jest to region dwupasmowego regionu długości 17 par zasad przynajmniej
DNA o długości 27 par zasad, mający 2-osiową 1 zasada każdej pary zasad jest włączona w pro-
symetrię rotacyjną (pokazaną jako ciągłe linie ces rozpoznania i wiązania represora lac. Wią-
wokół kropkowanej osi) w regionie obejmują- zanie zachodzi głównie w większym rowku bez
cym 21 par zasad, jak to przedstawiono poniżej:rozerwania dwupasmowej, opartej na sparowa-
nych zasadach, struktury DNA operatora. Lo-
5'AAT TGTGAGC G GATAACAATT cus operatora jest położony między miejscem
3' TTA ACACTCG C CTATTGTTAA promotora, w którym wiąże się DNA-zależna
* poiimeraza RNA w momencie rozpoczynania
Najmniejsza długość operatora dla represora transkrypcji, a miejscem inicjacji transkrypcji
lac, która warunkuje jeszcze skuteczne działa- genu Z, czyli strukturalnego genu p-
nie, wynosi 17 par zasad (zaznaczonych po- galaktozy-'dazy (ryc. 41-3). Po związaniu
się w locus
REGULACJA EKSPRESJI GENU / 513

operatora cząsteczka represora uniemożliwia pleksu CAP-cAMP, który wiąże się do DNA
transkrypcję locus operatora, jak również dys- w górę od miejsca promo torowego, transkryp-
talnych strukturalnych genów Z, Y i A. Cząs- cja może zachodzić (ryc. 41-4). Regulator
teczka represora działa wiec tu jako negatywny CAP--cAMP działa więc jako pozytywny
regulator; w jej obecności (i w nieobecności regulator, ponieważ jego obecność jest
induktora, p. niżej) jest uniemożliwiona ekspre- wymagana do ekspresji genu. Operon lac
sja genów Z, Y i A. W każdej komórce na podlega zarówno pozytywnej, jak i negatywnej
1 operator przypada normalnie 20—40 cząs- regulacji.
teczek tetramerowego represora. Gdy gen „i" jest zmutowany w ten sposób, że
Analog laktozy, który jest zdolny indukować jego produkt - represor lac - nie jest zdolny do
operon lac, ale jednocześnie sam nie służy jako związania się z DNA operatora, wówczas w or-
substrat do |t-galaktozydazy, stanowi przykład ganizmie zajdzie konstytutywna ekspresja ope-
induktora poronnego. Dodanie laktozy lub in- ratora lac. Odwrotnie, gdy w organizmie zajdzie
duktora poronnego do bakterii, rosnących na mutacja genu „i", uniemożliwiająca związanie
źle użytkowanym źródle węgla (np. takim jak induktora z represorem, organizm taki pozos-
btirsztynian), powoduje szybką indukcję en- tanie w stanie represji nawet w obecności cząste-
zymów operonu lac. Małe ilości induktora czki induktora, ponieważ induktor nie może
poronnego lub laktozy są zdolne do wniknięcia związać represora w locus operatora w celu
do komórki nawet w nieobecności permeazy. derepresji operonu.
Zarówno te cząsteczki represora, które są zwią- Bakterie wytwarzające w locus operatora
zane z loci operatora, jak również te, które takie mutacje, które nie pozwalają na związanie
występują w stanie wolnym w eytozolu mają przez sekwencje operatora normalnej cząsteczki
duże powinowactwo do induktora. Związanie represorowej, będą wykazywały konstytutywną
induktora z cząsteczką represora skomplekso- ekspresję genów operonu lac.
waną z operatorem powoduje zmiany konfor-
macyjne w strukturze represora i prowadzi do Przełącznik genetyczny u bakteriofaga
dysocjacji jego od DNA. Jeśli DNA-zależna lambda (X) stanowi wzorzec dla
polimeraza RNA była już wcześniej dołączona interakcji białko-DNA w komórkach
do kodującego pasma w miejscu promotoro- eukariotycznych
wym, to transkrypcja zajdzie. Polimeraza gene- Niektóre bakterie stanowią źródło wirusów,
ruje policystronowy RNA, którego koniec 5' które istnieją w stanie uśpienia w chromosomie
jest komplementarny do pasma matrycowego bakteryjnym lub mogą replikować w bakterii
operatora. W ten sposób induktor wywołuje i doprowadzać do lizy i zabicia bakteryjnego
derepresję operonu iac i pozwala na transkryp- gospodarza. Niektóre bakterie E. coli wytwa-
cję strukturalnych genów [S-galaktozydazy, per- P-giobiny; w wyniku tych mutacji powstaje
meazy galaktozydowej i acetylazy galaktozydo- — bakteriofaga X. Podczas zakażenia wraż-
wej. Translacja policystronowego mRNA może liwych E. coli wirusem X, ten ostatni wstrzykuje
zachodzić nawet wtedy, zanim zakończy się do komórki bakteryjnej linijny, dwupasmowy
transkrypcja. Derepresja operonu lac pozwala genom DNA o długości 45 000 par zasad (ryc.
komórce na syntezę enzymów niezbędnych do 41-5). W zależności od stanu odżywczego ko-
katabolizy laktozy jako źródła energii. Aby mórki bakteryjnej DNA X albo integruje się
polimeraza RNA mogła związać się z miejscem z genomem gospodarza (szlak lizogeniczny)
promotorowym, musi być obecne białko CAP i pozostaje tam w stanie uśpienia do czasu
(catabolite gene activator protein), z którym jest aktywacji (p. niżej), albo też zaczyna replikować
związany cAMP. Odpowiedni mechanizm po- się do czasu wytworzenia ok. 100 kopii kom-
zwala na gromadzenie przez bakterię cAMP pletnego, opakowanego w białko wirusa, który
tylko wówczas, gdy jest ona pozbawiona źródła w tym momencie powoduje liżę swego gos-
węgla. W obecności glukozy lub glicerolu, w stę- podarza (szlak lityczny). Nowo utworzone cząs-
żeniach zapewniających wzrost bakterii, będzie teczki wirusa mogą następnie zakażać inne
niedostatek cAMP do związania się z białkiem wrażliwe bakterie.
CAP. W obecności glukozy i glicerolu brak jest Wirus X,, po integracji z genomem gospoda-
więc białka CAP wysyconego cAMP i DNA-- rza pozostaje w stanie uśpienia do momentu,
zależna polimeraza RNA nie może zainicjować aż lizogeniczny bakteryjny gospodarz bę-
transkrypcji operonu lac. W obecności kom- dzie eksponowany na czynniki uszkadzają-
ce DNA, W reakcji na taki bodziec uszka-
33 Biochemia
514 / ROZDZIAŁ 41

Promieniowanie
nadfioletowe

Byc. 41-5. Zakażenie bakterii E. coli fagiem lambda zaczyna się wówczas, gdy cząsteczka wirusa
przyczepia się do komórki bakteryjnej (1) i wstrzykuje swój DNA (linia pogrubiona) do komórki (2).
Zakażenie może biec dalej 2 drogami w zależności od tego, które z 2 zestawów genów wirusa zostają
włączone (uaktywnione). Droga hzogeniczna prowadzi do integracji wirusowego DNA z chromosomem
bakteryjnym (4, 5), gdzie wirusowy DNA ulega biernej replikacji wraz z podziałem komórki bakteryjnej.
Drzemiący wirus nazywamy profagiem, a komórkę, która go wytwarza, nazywamy lizogenem. W alter-
natywnej drodze zakażenia litycznego wirusowy DNA replikuje samodzielnie (6) i steruje syntezą białek
wirusowych (7) Wytwarza się ok. 100 nowych caąsteczek wirusowych. Namnażające się wirusy
doprowadzają do lizy lub rozsadzenia komórki (8). Profag może być „wyind u kowany" takim czynnikiem,
jak promieniowanie nadfioletowe (9). Czynnik indukujący przerzuca przełącznik tak, że inny zespół genów
ulega włączeniu Wirusowy DNA wypetla się z chromosomu (10) i replikuje; wirus wchodzi na drogę
lityczną. (Reprodukowane za zgodą z: Ptashne M., Johnson A. D., Pabo C. O.: A genetic switch in
a bacterial virus. Sci. Am. /Nov/ 1982; 247:128).

dzający uśpiony bakteriofag zostaje „induko- To zdarzenie działa jak spust (trigger) lub
wany" i geny jego własnego genomu, niezbędne reakcja typu C (ryc. 41-1); tzn. gdy bakteriofag
do wycięcia go z chromosomu gospodarza, A. raz zaangażuje się w proces indukcji, wówczas
niezbędne do replikacji jego DNA do syntezy nie ma powrotu do stanu wyjściowego zanim
białek otoczki i enzymów litycznych, zaczynają komórka nie ulegnie lizie, a zreplikowany bak-
być przepisywane i następnie ulegają translacji. teriofag nie zostanie uwolniony. Ten przełącz-
REGULACJA EKSPRESJI GENU / 515

Gm rsprssora Gen ero

B RNAraprasora --*"-"
0R3 0R2 ORI
J 1111 u j t ] iN i u 11 Ji h i u i N u u Ji i ji 1111 y 111 ■ L
i n 111111 iii f 11111 n

Promotor repraaora Promotor ero X ero RNA

i l i l i l l i i l i l ii l ł 1
Ryc. 41-6. Prawy operator (OR) jest pokazany w tej serii rycin z uwidocznieniem coraz większych
szczegółów. Operator jest regionem wirusowego DNA o długości ok. 80 par zasad ( = pz) (A). Po jego
lewej stronie leży gen kodujący represor X., po jego prawej stronie gen ero. Gdy region operatora
powiększymy (B), uwidaczniają się jego 3 podregiony OR1, OR2 i OR3r z których każdy ma długość 17 pz.
Są to miejsca sygnalne, do których może wiązać się zarówno represor, jak i białko ero. W miejscach tych
nakładają się 2 promotory: sekwencje zasad, do których wiąże się polimeraza RNA w celu przepisania genu
na mRNA (linie faliste), który następnie ulega przetłumaczeniu na białko. Fragment ryciny (C) przedstawia
w powiększeniu miejsce 0R1 wraz z sekwencją zasad. Zauważ, ze w tym regionie chromosomu X oba
pasma DNA służą jako matryca dla transkrypcji {p. rozdz. 39). (Reprodukowano za zgodą z : Ptashne M.,
Johnson A. D., Pabo C. O,: A genetic switch in a bacterial virus. Sci. Am. /Nov/ 1982; 247:128).

nik ze stanu uśpienia albo ze stanu profaga do zasad o podobnej, ale nie identycznej sekwencji
zakażenia litycznego jest dobrze poznany na DNA, złączonych jedna z drugą (ryc. 41-6B).
poziomie genetycznym i molekularnym i będzie Każdy z tych 3 podregionów, OR1, OR2 i OR3
opisany szczegółowo. może wiązać białko represorowe lub białko ero
Zjawisko przełączenia w bakteriofagi! X za- głównie przez kontakt między represorem
chodzi w obrębie jego dwupasmowej cząsteczki a dwupasmowym heliksem DNA w obrębie
DNA, określanej jako „prawy operator" (OR) rowka większego. Region DNA między genami
0 długości 80 par zasad (ryc. 41-6A), Prawy ero a represorem zawiera także 2 sekwencje
operator jest ograniczony ze strony lewej przez promotorowe, które kierują wiązaniem polime-
gen strukturalny represorał ,, az prawej strony razy RNA o swoistej orientacji wówczas, gdy
przez gen strukturalny kodujący białko regula polimeraza rozpoczyna transkrypcję przyleg-
torowe zwane ero. Jeżeli bakteriofag X jest łych genów. Jeden promotor zawiaduje polime-
w stanie profaga, to jest w stanie zintegrowa raza RNA tak, aby przepisywała ona w kierun-
nym z genomem gospodarza, jedynym genem ku na prawo, a więc przepisywała gen ero i inne
wirusa X, który ulega ekspresji, jest gen re- geny dystalne, podczas gdy inny promotor
presorowy. Gdy bakteriofag znajduje się w sta zawiaduje transkrypcją genu represorowego w
nie wzrostu litycznego, wówczas gen represoro- kierunku na lewo (ryc. 41-6B).
wy nie ulega ekspresji, ale w stanie ekspresji jest Produkt genu represorowego, białko represo-
gen ero oraz wieie innych genów wirusa X. Gdy rowe o 236 aminokwasach, istnieje jako cząs-
gen represorowy jest włączony, wówczas ero jest teczka o 2 domenach, w których domena końca
wyłączony, a gdy gen ero jest włączony, wówczas aminowego wiąże się do DNA operatora, a dome-
gen represorowy jest wyłączony. Jak widać te na końca karboksylowego pobudza związanie
2 geny regulują wzajemnie swoją ekspresję jednego białka represorowego z drugim biał-
1 ostatecznie decydują o wyborze kiem, w wyniku czego powstaje dimer. Cząste-
litycznego lub czki represorowe w postaci dimerii wiążą się
lizogenicznego wzrostu baktenofaga X. Decyzja z DNA operatora znacznie silniej niż postać
o transkrypcji genu represorowego lub transkryp monomeryczna (ryc. 41-7A-C).
cji genu ero jest przykładem przełącznika mole Produkt genu ero, 66 aminokwasowe białko
kularnego. ero ma pojedynczą domenę, ale także wiąże się
Region operatorowy może być podzielony na z DNA operatora znacznie silniej jako dimer
3 podregiony, każdy składający się z 17 par
516 / ROZDZIAŁ 41

(ryc. 41-7D). Oczywiście pojedyncza domena 3 podregionów operatora. Związanie represora


białka ero pośredniczy zarówno w wiązaniu z ORI powoduje 2 główne skutki. Zajęcie pod-
operatora, jak i dimeryzacji. regionu OR1 przez represor blokuje wiązanie
W bakterii lizogenicznej, tj. zawierającej pro- polimerazy RNA do prawego promotora, co
faga X., dimer represora K wiąże sie preferencyj- zapobiega ekspresji genu ero. Po wlóre, jak to
nic do OR) i w czasie tego procesu, przez wspomniano wyżej, dimer represora związany
działanie kooperatywne, wzmacnia (rzędu 10-- z OR1 wzmacnia wiązanie dimeru represora do
krotnie) wiązanie się innego dimeru represora OR2 . Związanie represora do OR2 wywiera
do OR2 (ryc. 41-8). Powinowactwo represora do dodatkowy ważny skutek w postaci wzmoc-
regionu O R 3 jest najmniejsze z wszystkich nienia wiązania polimerazy RNA do lewostron-

ero

Byc. 41 -7. Schematyczne struktury molekularne cl (represor I pokazany w Ar B i C) oraz białka ero. Białko
represora X jest łańcuchem polipeptydowym o 236 aminokwasach. Łańcuch ulega sfałdowaniu na
2 podstruktury o kształcie hantli (ciężarków gimnastycznych): domenę w końcu aminowym (NH2)
i domenę w końcu karboksylowym (COOH). Te 2 domeny są połączone fragmentem łańcucha
polipeptydowego wrażliwego na przecięcie proteazami (2 strzałki na ryc. A). Cząsteczki pojedynczego
represora (monomery) mają tendencję do asocjowania i utworzenia formy dimeru (B); dimer może
dysocjować, dając ponownie monomery. Forma dimeru jest utrzymywana głównie dzięki kontaktowi
domen w końcu karboksylowym (zakreskowane). Dimery represora wiążą się (t mogą opuszczać)
z miejscami sygnalnymi w regionie operatora; ich największe powinowactwo jest do miejsca OR1 (C).
Kontakt z DNA zachodzi przez domenę aminoterminalną cząsteczki represora (zacieniowane). Białko ero
ma pojedynczą domenę odpowiadającą za dimeryzację i inne miejsca promujące wiązanie dimerów do
operatora, zwłaszcza do OR3. (Reprodukowano za zgodą z : Ptashne M., Johnson A. D., Pabo C. O.:
A genetic switch in a bacterial virus. Sci. Am. /Nov/ 1982; 247:128).

Ryc. 41 -8. Konfiguracja przełącznika w 4 etapach cyklu życiowego bakteriofaga X. Droga lizogeniczna (w
której wirus pozostaje w stanie drzemania jako profag) zostaje wybrana wówczas, gdy dimer represora
wiąże się z OR1, przez co umożliwia związanie OR2 przez inny dimer. W stanie profaga (góra) dimery
represora związane z OR1 i OR2 zapobiegają związaniu się polimerazy RNA z prawym promotorem i blokują
syntezę białka ero (kontrola negatywna). Cząsteczki represora wzmagają także wiązanie polimerazy do
lewego promotora (kontrola pozytywna), w wyniku czego gen represorowy ulega transkrypcji na RNA
(linia falista) i syntetyzuje się więcej cząsteczek represora, utrzymując stan lizogeniczny. Indukcja profaga
następuje po aktywacji proteazy recA przez promieniowanie nadfioletowe, która hydrolizuje monomery
represora. Zostaje przez to przesunięta równowaga między wolnymi monomerami, wolnymi dimerami
i związanymi dimerami, a dimery opuszczają miejsce operatora, Polimeraza nie ma warunków do wiązania
się z lewym promotorem, w wyniku czego nie jest dłużej syntetyzowany represor. W miarę postępu indukcji
wszystkie /oc/operatora są opróżnione z cząsteczek represora, dzięki czemu potimeraza może się wiązać do
prawego promotora i zaczyna syntetyzować się białko ero. W czasie wczesnego wzrostu litycznego
pojedynczy dimer ero wiąże się do OR3 — miejscem, do którego białko ero ma największe powinowactwo.
Poiimeraza RNA nie może teraz wiązać się do lewego promotora, ale udostępniony pozostaje prawy
promotor. Polimeraza wiąże się do prawego promotora i gen ero oraz inne wczesne geny lityczne ulegają
transkrypcji. Następuje wzrost lityczny. (Reprodukowano za zgodą z : Ptashne M., Johnson A, D,, Pabo C
O.: A genetic switch in a bacterial virus, Sci. Am. /Nov/ 1982; 247:128).
REGULACJA EKSPRESJI GENU / 517

nego promotora, który nakłada się z podregio- transkrypcję swego własnego genu represoro~
nem C>R2,i przez to wzmaga transkrypcję i na- wego. To podwójne działanie represora jest
stępnie ekspresję genu represorowego. To odpowiedzialne za stabilny stan uśpionego bak-
wzmocnienie transkrypcji zachodzi przypusz- teriofaga X; represor nie tylko zapobiega eks-
czalnie przez bezpośrednie działanie białko-bia- presji genów niezbędnych do lizy, lecz także
tko pomiędzy polimerazą RNA związaną z pro- pobudza ekspresję samego siebie, aby stabilizo-
motorem a represorem związanym z OR2. Re- wać ten stan zróżnicowania. W przypadku, gdy
presor X, jest wiec zarówno negatywnym regula- stężenie białka represora jest bardzo duże, wów-
torem zapobiegającym transkrypcji genu ero, czas represor może się wiązać do OR3 i przez to
jak i pozytywnym regulatorem wzmacniającym zmniejszyć transkrypcję genu represorowego

Profag
OR3 0=2 O„1
Fciimeraza RNA
Indukcja (1]

Pollmeraza RNA

indukcja (2) Polimerazą RNA

\ W W W VT \V WWWWU
0*3 0,2 0R1
Promotor represora Promotor
Wczesny ero
wzrost lityczny
Polimeraza HNA

\ V > . \\ Vv. W W W W W

0=3 0H2 0„1


Promotor ropresora Promotor ero
Ryc. 41 -8.
518 / ROZDZIAŁ 41

z lewostronnego promotora do czasu, aż stęże- REGULACJA GENU


nie represora się zmniejszy i represor oddysoc- U PROKARIONTÓW I EUKARIONTÓW
juje od OR3. RÓŻNI SIĘ W WIELU WAŻNYCH
Gdy sygnał uszkadzający DNA, taki jak ASPEKTACH
promieniowanie nadfioletowe, zaatakuje lizo-
geniczną bakterię-gospodarza, wówczas są wy- Oprócz regulacji transkrypcji, komórki euka-
twarzane jednopasmowe fragmenty DNA. któ- riotyczne stosują różne mechanizmy w celu
re aktywują swoiste proteazy kodowane przez regulacji ekspresji genu (p. tab. 41-2). W komór-
gen bakteryjny nazwany genem recA(ryc. 41-8). kach eukariotycznych błona jądrowa fizycznie
Aktywowana proteaza recA hydrolizuje tę część
białka represorowego, która wiąże domenę czą-
steczki przy końcu aminowym z domeną przy Tabela 41 -2. W komórkach eukariotycznych eks-
presja genu jest regulowana przez transkrypcję
końcu karboksylowym. Takie ścięcie domen i innymi etrogami
represora powoduje dysocjację di mero w repre-
sora, co z kolei powoduje dysocjację cząsteczek Inna metody regulacji
represora z OR2 i ewentualnie z OR1. Można Amplifikacja genu Rearanżacja genu
przewidzieć skutki usunięcia represora z OR1 i
Przekształcanie RNA Alternatywne
z OR2. Polimeraza RNA natychmiast uzyskuje
dostęp do prawego promotora i rozpoczyna składanie mRNA Transport mRNA z jądra
transkrypcję genu ero, a wzmacniające działanie do cytoplazmy Regulacja stabilności mRNA
represora w podregionie OR2 na transkrypcję
w kierunku lewym się zatraca (ryc. 41-8). rozdziela proces transkrypcji genu od procesu
Białko ero. uzyskane z nowo przepisywanego translacji, ponieważ rybosomy znajdują się je-
genu ero, wiąże się z regionem operatora jako dynie w cytoplazmie. W_proces ekspresji genów
dimery, ale kolejność jego preferencji jest od- eukariotycznych włącza się znacznie więcej eta-
wrotna niż białka represorowego (ryc. 41-8). pów, zwłaszcza dotyczących przekształceń
Białko ero, wiąże się najsilniej do OR3, ale nie ma RNA, niż w proces ekspresji genów prokarioty-
skutku współdziałania białka ero w podregionie cznych; te etapy mogą stanowić dodatkowe
OR3 na wiązanie białka ero do OR2. Przy miejsca na wpływy czynników regulujących
zwiększających się stężeniach ero białko będzie w porównaniu z prokariontami. Etapy prze-
się wiązało do OR2 i ewentualnie do ORI. kształcania RNA w komórkach eukariotycz-
Zajęcie podregionu OR3 przez białko ero nych obejmują modyfikację końca 5' pierwot-
natychmiast wyłącza transkrypcję z lewego pro- nego transkryptu. dodanie łańcucha poliadeny-
motora a zatem zapobiega dalszej ekspresji genu lowego do końca 3' transkryptów oraz wycięcie
represorowego. W ten sposób przełącznik działa regionów intronowych do generowania połą-
w pełni skutecznie: gen ero jest teraz w stanie czonych eksonów w dojrzałej cząsteczce
ekspresji, a gen represorowy jest w pełni wyłą- mRNA. Dotychczasowa analiza ekspresji genu
czony. Zdarzenie to jest nieodwracalne i ekspre- eukariotycznego dostarczyła dowodu, że regu-
sja innych genów A, może mieć miejsce jako część lacja zachodzi na poziomie transkrypcji, prze-
cyklu litycznego. Gdy stężenie represora ero kształceń jądrowego RNA i stabilności mRNA,
osiąga dużą wartość, wówczas białko ero zajmie Wykazano także, że zachodzi amplifikacja i rea-
ewentualnie podregionORl, przez co spowoduje ranżacja genów, co ma wpływ na ekspresję genów.
wyłączenie własnego genu; proces ten jest Dzięki pojawieniu się technologii rekombinacji
niezbędny do oddziaływania na końcowe etapy (czyli inżynierii genetycznej) DNA, w obecnych
cyklu litycznego. latach poczyniono znaczny postęp w zro-
Trójwymiarową strukturę białka ero i białka zumieniu ekspresji genów eukariotycznych. Je-
represora X poznano dzięki krystalografii przy dnak wobec faktu, że większość organizmów
użyciu promieni X, a modele wiązania tych eukariotycznych zawiera znacznie więcej infor-
białek i skutki opisanych wyżej zdarzeń genety- macji genetycznej niż organizmy prokariotycz-
cznych i molekularnych zostały zaproponowa- ne, i że manipulacja genami u tych pierwszych
ne i przetestowane. Dotychczas system ten jest ograniczona, molekularne aspekty regulacji
przedstawia najlepiej poznane zdarzenia moleku-
larne związane z regulacją genu.
REGULACJA EKSPRESJI GENU / 519

genów eukariotycznych są znacznie mniej po- W ostatnich latach było możliwe pobudzenie
znane niż przykłady dyskutowane uprzednio do amplifikacji określonych genów w komór-
w tym rozdziale, W następnych podrozdziałach kach ssaków hodowanych w kulturach. W nie-
opisano krótko kilka różnych typów regulacji których przypadkach było możliwe uzyskanie
genów eukariotycznych. kilkuset kopii swoistych genów podczas eks-
pozycji komórek na zwiększane dawki wybra-
Geny eukariotyczne mogą być nych związków chemicznych, U chorych otrzy-
amplif ikowane podczas rozwoju mujących metotreksat, w ceiu leczenia nowo-
osobniczego i podczas odczynu na tworu, obserwowano rozwój oporności na lek
związki chemiczne w komórkach nowotworowych wskutek zwięk-
W, okresie wczesnego rozwoju organizmów szenia liczby genów kodujących reduktazę dihy-
wielokomórkowych pojawia się gwałtowne za- drofolianową, która jest włączona w metabolizm
potrzebowanie na swoiste cząsteczki, takie jak metotreksatu. Podobna amplifikacja genów za-
rybosomalny RNA i informacyjny. RNA, do chodzi spontanicznie in vivo, tj. bez dodanego
syntezy biatek, z których tworzą się takie tka- z zewnątrz czynnika wybiórczego, a nie zamie-
nki, jak osłonka jajowa. Jednym ze sposobów, rzone dodatkowe cykle replikacji mogą zostać
które mogą wzmóc syntezę takich cząsteczek, „zamrożone" w genomie pod wprywem presji
jesl: zwiększenie liczby genów dostępnych do odpowiednich czynników wybiórczych.
"transkrypcji tych cząsteczek. Wśród powtarza-
jących sekwencji DNA znajdują się setki kopii Utworzenie aktywnych genów
genów rybosomalnego RNA i tRNA. Geny te immunoglobuliny obejmuje wybiórczą
preegzystują w postaci licznych kopii w materia- rearanżację DNA
le genetycznym gamet i w ten sposób są przeno- Jedną z najbardziej interesujących i złożo-
szone z pokolenia na pokolenie w wielkiej nych kwestii, podnoszonych w obecnej dekadzie
liczbie kopii. W niektórych szczególnych or- przez biologów, jest problem genetycznych
ganizmach, takich jak muszka owocowa (Dro- i molekularnych podstaw różnorodności prze-
saphila) w czasie oogenezy zachodzi amplifika- ciwciał (p. rozdz. 55). Postępy immunologii
cja już uprzednio niewielu istniejących genów, wykazały niezbicie, że komórki układu obron-
np. tych, które kodują białka chorionu (osłonki ności humoralnej podlegają różnicowaniu, wy-
jajowej). Następnie takie amplifikowane geny, twarzają przeciwciała o takiej samej swoistości,
które powstają prawdopodobnie w procesie ale o różnych funkcjach efektorowych. W ciągu
powtarzającej inicjacji w czasie syntezy DNA ostatnich lat wiele laboratoriów znacznie się
(złożone banieczki replikacyjne), dostarczają przyczyniło do zrozumienia podstaw różnorod-
licznych miejsc do transkrypcji genów (ryc. ności przeciwciał i regulacji ekspresji genów
38-15 i 41-9). immunoglobulinowych w czasie rozwoju i róż-
nicowania.
Geny
s36 $38 Jak to opisano w rozdz. 39, sekwencje kodu-
nleampllf I kowane
jące, odpowiedzialne za powstawanie swoistych
cząsteczek białkowych, nie występują w jednym
bloku u ssaków. Jako pierwsze rozpoznano
kodujące segmenty zmiennej i stałej domeny
lekkiego łańcucha immunoglobuliny znajdujące
się w oddzielnych miejscach w obrębie genomu.
Jak to opisano szczegółowo w rozdz. 55 cząste-
czki immunoglobuliny są złożone z 2 typów
łańcuchów polipeptydowych: łańcucha lekkie-
go (L, light) i ciężkiego (H, heavy) (p. ryc. 55-6).
Ryc. 41-9. Schematycina ilustracja ampltfikacji Każdy z łańcuchów L i H jest podzielony na
genów s36 i s38 białka chorionu. (Reprodukowa- region zmienny (V) N-końcowy i region stały
no za zgodą z: Chisholm R: Gene amplificatton (C) przy końcu karboksylowym. Regiony V są
during development. Trends B/ochem. Sci. 1982;
7:161).
odpowiedzialne za rozpoznanie antygenu (ob-
cych cząsteczek), a regiony stałe za funkcje
etektorowe, które determinują, jak cząsteczka
przeciwciała potraktuje antygen.
520 / ROZDZIAŁ 41

Są znane 3 niesprzężone rodziny genów od- foidalnej komórki B segment VL jest przeniesio-
powiedzialnych za strukturę cząsteczki immu- ny z odległego miejsca tego samego chromo-
noglobuliny. 2 rodziny są odpowiedzialne za somu na pozycję bliższą tego regionu genomu,
łańcuchy lekkie (łańcuchy \ i X ) oraz jedna który zawiera segmenty JL i CL. Taka rearanża-
rodzina za syntezę ciężkich łańcuchów. cja DNA umożliwia następnie transkrypcję seg-
Każdy łańcuch lekki jest kodowany przez mentów VL, JL i CL w postaci pojedynczego
3 oddzielne segmenty: segment zmienny {Vi), prekursora mRNA, który następnie ulega prze-
łączący (JL) i stały (CL)- Haploidalny genom kształceniu, dając mRNA dla swoistego łań-
ssaków zawiera ponad 500 segmentów V,,, 5 lub cucha lekkiego przeciwciała. Przez rearanżację
6 segmentów JL i przypuszczalnie 10 lub 20 różnych segmentów VL, JL i CL w obrębie
segmentów CL. W czasie różnicowania łim- genomu układ odpornościowy może dawać

C H1 Zawias CH 2 C H3

C„3 Cl C..2b *C2a C

jimRNA

2b mRNA

LVDJ
Byc. 41-10. Zdarzenie rekombinacyjne prowadzące do powstania genu kodującego ciężki łańcuch
immunoglobuliny (y 2b). A: DNA Unii zarodkowej przed rearanżacją. Istnieje zespół przynajmniej 50
genów (z których każdy ma krótką sekwencję liderową) kodujących część zmiennego (V) regionu, zespół
segmentów D kodujących głównie 3, region hiperzmienny i w pewnej odległości od niego 4 segmenty J,
które uzupełniają sekwencję kodującą regionu V. Segmenty J leżą w odległości ok. 8000 zasad od genu Cn,
który jest umiejscowiony na początku zespołu genów kodujących region C łańcucha H immunoglobuliny.
Sekwencje C są poprzerywane sekwencjami niekodującymir dając serię eksonów odpowiadających
domenom oraz zawiasie w sekwencji aminokwasowej regionu C, B: W trakcie pierwszego zdarzenia
translokacyjnego każdy z segmentów V, D i J ulega rekombinacji, dając kompletny łańcuch n jednostki
transkrypcyjnej. Tran skrypt jest kopią pokazanego na rycinie genu, ale sekwencje niekodujące (introny) są
usuwane w procesie składania, który prowadzi do wytworzenia ciągłej kodującej sekwencji umRNA. C:
Drugie zdarzenie translokacyjne, zwane przełączeniem ciężkiego łańcucha, usuwa segmenty genów C\i,
Cy3i Cyl i umieszcza segment V-D-J i części intronu J-C41 w pobliżu genu Cy2b. Po transkrypcji introny są
usuwane w trakcie składania mRNA, co prowadzi do uzyskania ciągłej, kodującej sekwencji w y2b mRNA.
(Reprodukowano za zgodą z: Molgaard H. V,: Assembly ot immunoglobulin heavy chain genes. Naturę
1980; 286:659)
REGULACJA EKSPRESJI GENU / 521

niezmiernie różnorodną bibliotekę (miliony) „aktywną" lub „nieaktywną" nie są znane, ale
cząsteczek immunoglobulin swoistych antyge- prawdopodobnie proces ten polega na interak-
nowo. Taka rearanżacja DNA jest określana cji białko-DNA.
jako łączenie V-J łańcucha lekkiego. Ponadto, jak to opisano w rozdz, 38, istnieją
Łańcuch ciężki jest kodowany przez 4 seg- dowody, że metylacja reszty deoksycytydyno-
menty genowe: VH, D (diversity), JH i segment wej (w obrębie sekwencji 5' -"CpG-3') w DNA
DNA kodujący CH. Region zmienny łańcucha może wpływać na ogólne zmiany w chromaty-
ciężkiego powstaje przez połączenie segmentów nie, takie, które wykluczają jej aktywną trans-
VH z segmentem D oraz JH- Powstały region krypcję. Na przykład w wątrobie myszy mogą
DNA V -D-JH jest następnie dołączony do
H ulegać ekspresji tyiko niemetylowane geny ry-
jednego z 8 genów CH- Te geny CH (C,,, Q, CT3, bosomalne; są także dowody, że wiele wirusów
G,l, CY2b, C72a i CE) determinują klasę lub zwierzęcych nie ulega transkrypcji, gdy ich
podklasę cząsteczki immunoglobulin — IgM, DNA jest metylowany. Jednakże nie jest moż-
IgG, IgA itd. (p. rozdz. 55). Przykład takiej liwe uogólnienie poglądu, że metylowany DNA
rearanżaeji i procesów przekształcających, nie jest aktywny trans kry pcyj nie i że cała nieak-
w wyniku których powstaje gen kodujący ciężki tywna chromatyna jest metylowana, albo że
łańcuch Cy2b, przedstawiono na ryc. 41-10. aktywny DNA nie jest metylowany. DNA eu-
kariotyczny, który znajduje się w „aktywnym"
regionie chromatyny, może być przepisywany.
W PROCES ROZWOJU Podobnie jak w komórkach prokariotycznych
I RÓŻNICOWANIA SA WŁĄCZONE promotor narzuca miejsce, w kórym polimeraza
RÓŻNE WPŁYWY NA STRUKTURĘ RNA rozpocznie transkrypcję, aJe ten promo-
CHROMATYNY tor nie może być często zdefiniowany jako
obszar -35 i -10, zwłaszcza w komórkach ssa-
Większość DNA w komórkach prokariotycz- ków (p. rozdz. 39). W komórkach eukariotycz-
nych jest zorganizowana w postaci genów i mat- nych także czynniki typu trans na ogół po-
ryce te mogą być stale przepisywane. W komór- chodzą z innych chromosomów (a więc działają
kach ssaków sytuacja ta jest bardzo odmienna. w systemie trans), podczas gdy sprawa ta jest
Tutaj stosunkowo mała część całkowitego dyskusyjna w przypadku komórek prokarioty-
DNA jest zorganizowana w postaci genów cznych zawierających pojedynczy chromosom.
i przyległych do nich regionów regulatorowych. Dodatkową złożoność wnoszą elementy/czyn-
Nieznana jest funkcja nadmiaru DNA (jest to niki, które wzmagają lub wyciszają transkryp-
jeden z powodów, dla którego jest tak duże cje, które określają ekspresję swoistą tkankowo
zainteresowanie sekwencjonowaniem całego ge- i które modulują działanie wielu cząsteczek
nomu ludzkiego). efektorowych.
Dodatkowy poziom kontroli znajduje się na
poziomie struktury chromatyny. Jak to podano
w rozdz. 38 istnieją duże regiony chromatyny, NIEKTÓRE ELEMENTY DNA
które są nieaktywne tran skry pcyj nie, podczas WZMACNIAJĄ LUB WYCISZAJĄ
gdy inne regiony są aktywne lub potencjalnie TRANSKRYPCJĘ GENÓW
aktywne. Z nielicznymi wyjątkami każda ko- EUKARIOTYCZNYCH
mórka zawiera ten sam zestaw genów (z wyjąt-
kiem komórek wytwarzających przeciwciała). Oprócz prostych zmian w chromatynie, które
Rozwój wyspecjalizowanych narządów, tkanek wpływają na aktywność transkrypcyjną, gro-
i komórek oraz ich funkcji w organizmie zaieży madzą się dowody, że w obrębie DNA znajdują
od zróżnicowanej ekspresji genów. się elementy, które ułatwiają lub wzmacniają
Taką zróżnicowaną ekspresję osiąga się m.in. inicjację transkrypcji w obszarze promotora.
przez udostępnienie do transkrypcji różnych Na przykład u wirusa naczelnych (SV40) jest
regionów chromatyny w komórkach różnych region położony ok. 200 pz w górę od promotora
tkanek. Na przykład DNA zawierający zespół genów wczesnych; region ten, złożony z 2 iden-
genów P-globiny występuje w „aktywnej" chro- tycznych tandemowych sekwencji o długości 72
ma ty nie w retykulocycie, natomiast w komórce pz, może silnie wzmagać transkrypcję genów in
mięśniowej jest w chromatynie „nieaktywnej". vivo. Każdy z tych elementów o 72 pz może być
Mechanizmy, które determinują chromatynę podzielony na grupy mniejszych elementów; tak
S22 / ROZDZIAŁ 41

więc niektóre elementy wzmacniające transkry- Element Promotor Uer strukturalr


pcję mają bardzo złożoną budowę. Elementy odpowiadający
wzmacniające transkrypcję (enhancer) różnią
A SV40 $ globlna P globlna
się od promotora pod względem 2 znaczących
cech. .Mogą one wywierać pozytywny wpływ na B
transkrypcję nawci wówczas, gdy są oddzielone -d
od promotora przez tysiące par zasad, działają SV40 fi globlna fi globlna
one bez względu na polarność, a także są
aktywne, jeżeli znajdują się w górę (5P) lub w dól
(3') od promotora. Sekwencje, wzmacniające
mają charakter ogólny; mogą one pobudzać
każdy promotor, który znajdzie się w ich sąsie-
dztwie. Element wzmacniający virusa SV40
może np. wywierać wpływ na transkrypcje genu
P-globiny przez 200-krotne zwiększenie trans-
D- GRE CAT
krypcji genu w komórkach zawierającego w ob-
rębie tego samego plazmidu zarówno sekwencję
wzmacniającą, jak i gen P-globiny (p. niżej oraz
Ryc. 41-11. Schematyczne objaśnienie działania
ryc. 41-11), Element wzmacniający transkrypcje sekwencji wzmacniających transkrypcję {enhan -
nie wydaje się wytwarzać produktów, które cer) i innych regulujących elementów działających
działają na promotor, ponieważ jest on aktywny w układzie cis. W tym modelu gen chimeryczny
tylko wówczas, gdy istnieje w obrębie tej samejskłada się z genu reportera (genu strukturalnego),
cząsteczki DNA, gdzie istnieje promotor (czyli który koduje białko, łatwe do oznaczenia, promoto -
znajduje się w położeniu cis do promotora). ra, który zapewnia inicjację transkrypcji oraz do -
mniemanego elementu regulatorowego. Przykłady
Obecnie wyizolowano białka wiążące sekwencje A i B ilustrują fakt, że sekwencje wzmacniające
wzmacniające, co powinno pomóc w wyjaś- transkrypcję (np. SV40) mogą działać w obu orien -
nieniu mechanizmu działania tych elementów. tacjach i na promotor heterologiczny. Przykład
Sekwencje wzmacniające wydają się wnosić C pokazuje, że regulatorowy element meta I ot i o ne i-
nadwrażliwość na nukleazę w obrębie tych ny — mt (który pod wpływem kadmu lub cynku
regionów, w których one się znajdują (p. rozdz.indukuje transkrypcję endogennego genu mt i syn -
38). Podsumowanie właściwości sekwencji tezę białka wiążącego metal) może działać przez
wzmacniających przedstawiono w tab. 41-3. promotor kinazy tymidynowej (łk) w procesie
wzmocnienia transkrypcji genu ludzkiego hormonu
wzrostu (hGH). Konstrukty uzyskane metodą -in
żynierii genetycznej wprowadzono do przedjądrza
Tabela 41-3. Podsumowanie właściwości sek - męskiego jednokomórkowych embrionów myszy,
wencji wzmacniających transkrypcję (enhancer) które umieszczano w macicy matki zastępczej i uzy -
Właściwości sekwencji wzmacniających skiwano zwierzęta transgeniczne. Wśród potom -
Działają wówczas, gdy są umiejscowione w dużej stwa uzyskanego w tych warunkach było takie,
odległości od promotora które na podanie jonów cynku w wodzie do picia
reagowało zwiększeniem stężenia hormonu wzros -
Działają wówczas, gdysą umiejscowione w górę tu w wątrobie. W takim przypadku te zwierzęta
(na lewo) lub w dół (na prawo) od promotora transgeniczne reagowały na duże stężenie hormo -
Działają wówczas, gdy są zorientowane w obu nu wzrostu podwojeniem wzrostu w porównaniu
kierunkach do swego normalnego rodzeństwa w miocie. Przy -
Działają przez promotory herero logiczne kład D pokazuje, że element reakcji na glikokor-
tykosteroidy (GRE) będzie działai przez promotor
Działają przez związanie 1 lub więcej białek
homologiczny (gen PEPCK) lub heterologiczny i że
promotor genu PEPCK zawiera także element, który
działa zarówno jako enhancer na poziomie pod -
stawowym, jak i jako element odpowiadający na
Zidentyfikowano także elementy działające cykliczny AMP (CRE).
w układzie cis, które zmniejszają lub wyciszają
ekspresję swoistych genów. Tylko nieliczne ta-
kie elementy zostały zbadane tak, że niemożli-
we są uogólnienia co do ich mechanizmu działa-
ma.
REGULACJA EKSPRESJI GENU / 523

Swoista tkanko w o ekspresja może być szenie ekspresji genu reporterowego, jeśli DNA
wynikiem działania sekwencji będzie zawierał element reagujący na hormon
wzmacniających lub wyciszających lub jony metalu (ryc. 41-12). Umiejscowienie
Poznano obecnie wiele genów, które wytwo- elementu może być ustalone przez używanie do
rzyły elementy wzmacniające umiejscowione konstrukcji coraz to krótszych fragmentów
w różnych miejscach w stosunku do regionów DNA, delecje lub mutacje punktowe (ryc. 41--
kodujących. Oprócz tego, że elementy wzmac- 13).
niające wzmagają transkrypcję genów, niektóre Taka strategia z użyciem transfekowanych
z nich mają zdolność wzmacniania transkrypcji komórek w hodowli lub zwierząt transgenicznych
swoistej tkankowe Na przykład element wzma- umożliwiła identyfikację dziesiątków sekwencji
cniający, związany -Ł genami immunoglobuliny
i umiejscowiony miedzy regionem J i C, wzmaga Promotor testowany Gen reportera wy
ekspresje tych genów w sposób wybiórczy w ko-
mórkach limfbidalnych. Elementy wzmacniają- 5'L J3'
CAT
ce związane z genami enzymów trzustkowych sti GEN FUZYJNY:
zdolne do wzmocnienia transkrypcji nawet PHOMOTOR PEPCK
REGULUJĄCY GEN CAT
w stosunku do niespokrewnionych, ale fizycznie
sprzężonych, genów w sposób swoisty w komó-
rkach trzustkowych myszy, do których specjal-
nie spreparowane konstrukty genu były wpro-
wadzone metodą mikrochirurgii na poziomie
pojedynczej komórki embrionalnej. Użycie ta- PEPCK
kiego zwierzęcia transgenicznego okazało sie I TRANSFEKCJA PRZY UŻYCIU
bardzo użyteczne w badaniach nad swoistą DNA STRĄCONEGO CaHPO,
tkankowo ekspresją genów. Na przykład, gdy
DNA zawierający element wzmacniający swois-
ty dla komórek P trzustkowych (należący do Podzielenie
genu insulinowego) sprzężono w wektorze z du- i ponowne wysiania
żym antygenem T wirusa polioma, konstrukcja Kontrola
taka powodowała u myszy transgenicznych Hormony
powstanie nowotworów wywodzących się z ko-
ZBlOR PO 24 h
mórek p\ Nowotwory nie rozwijały się w żadnej OZNACZENIE
innej tkance. Swoista tkankowo ekspresja genu .AKTYWNOŚCI CAT
może być żalem indukowana za pośrednictwem Identyfikacja elementów
kontrolnych
elementów wzmacniających lub elementów do
nich podobnych. Ryc. 41-12. Użycie genów fuzyjnych do określenia
regulatorowych elementów DNA. Fragment DNA,
Geny chimeryczne są używane do uważany za nośnik jednego lub więcej elementów
badania elementów wzmacniających i regulatorowych, jest włączony w wektor plazmido
innych elementów regulatorowych wy, który zawiera odpowiedni gen reporterowy
Przez złączenie regionów DNA podejrzanych kodujący bakteryjny enzym — aminotransferazę
o sekwencje regularowe z różnymi genami repo- chloramienikotu {CAT). Komórki ssaków nie za
wierają CAT, zatem wykrycie tej aktywności w eks
rterowymi (geny fuzyjne lub geny chimeryczne) traktach komórkowych oznacza, że komórki zostały
(p. ryc. 41-11,41-12) można oznaczyć te regiony skutecznie zakażone plazmidem. Zwiększenie ak
w sąsiedztwie genów strukturalnych, które mają tywności CAT ponad poziom podstawowy, np. po
wpływ na ich ekspresję. Fragmenty DNA, które dodaniu hormonu glikokortykosteroidowegoozna
są podejrzane o funkcje elementów regulatoro- cza, że region DNA, użyty jako insert zawiera
wych, są wiązane do odpowiedniego genu repo- aktywny element reakcji na hormon glikokortyko-
rterowego i wprowadzone do komórki gos- steroidowy {GRE). Mogą być przygotowane inser-
podarza (ryc. 41-11). Podstawowa ekspresja ty zawierające coraz to krótsze fragmenty DNA,
regiony z wewnętrznymi delecjami lub regiony
genu reporterowego będzie się zwiększała, jeśli z mutacjami punktowymi. Takie inserty mogą pre
fragment DNA zawiera sekwencję wzmacniają- cyzyjnie określać elementy regulatorowe odpowia
cą. Dodanie do pożywki kultur hormonu lub dające na sygnały._________________________
metalu ciężkiego będzie powodowało zwięk-
524 / ROZDZIAŁ 41

KONSTRUKTY GENÓW FUZYJNYCH INDUKCJ Tabela 41-4. Przykłady białek regulatorowych


A CAT
transkrypcji, które zawierają różne motywy struk-C
Hormon: A B turaine wiążące DNA

o * o Białko
♦ Motyw Organizm regulatorowe
+■ o
wiążący
o Hel rks- skręt- heliks E. cali Represor lac CAP
Fag Represory ero, X,
+ tryptofanowyi434
o Ssaki Białka homeo box
S1- CAT} ? białka po u
i i i i i i r
-1000 -500 Palec cynkowy E. coli Białko genu 32
Pozycja nuklaotydu (Zinc finger) Drożdże Gal 4
Drosophita Serertdrpity, Hun-
-I—l----1—£±-<----1- -r- chback
O—-i Xenopus TFIIIA
HRE A HR HR Ssaki Rodzina recepto-
E E rów steroido-
Ryc. 41-13. B wych, Sp1
Podejście gen fuzyjny-iransfekcja W celu
zlokalizowania (A, B i C) elementów reakcji na Zamek leucynowy Drożdże GCN4
hormon. Gen fuzyjny, zbudowany tak, jak to (Leucine zipper) Ssaki C/EBP, Fos,
pokazano na ryc. 41-12, wprowadzono na drodze Jun/Ap1, c-myc,
transfekcji do komórek biorców. Analizując mo- n-myc, l-myc
ment utraty reakcji na odpowiedni hormon (przez
oznaczenie aktywności CAT) w miarę delecji końca
5' można zlokalizować elementy reakcji na swoisty
hormon. Wiązanie musi wykazywać duże powino
wactwo do swoistego miejsca w DNA i małe
powinowactwo do innych regionów DNA.
Małe regiony białka wchodzą w bezpośre
o cechach wzmacniających, wyciszających, ele- dni kontakt z DNA; pozostała cześć białka
mentów swoistych tkankowo, elementów rea- może zapewniać odpowiednią informację od
gujących na hormony, jony metali, związki nośnie do rozpoznania regionu DNA, albo też
chemiczne itd. Aktywność genów w każdym może być wciągnięta w dimeryzację monome
momencie przejawia się jako oddziaływanie rów białka wiążącego.
tych licznych elementów DNA funkcjonujących Oddziaływania białko-DNA są utrzymy
w układzie cis z odpowiadającymi im czyn- wane przez wiązania wodorowe i siły Van der
nikami typu trans. Wyzwaniem dla nauki jest Waalsa.
problem poznania, jak one działają. Motywy, które znajdują się w tych białkach
są unikatowe; obecność ich w białku o nieznanej
funkcji może nasuwać przypuszczenie, że białko
KILKA MOTYWÓW STRUKTURY to wiąże sie z DNA.
POŚREDNICZY W WIĄZANIU BIAŁEK Białka z motywami heliks-skręt-heliks lub
REGULATOROWYCH DO DNA zamek leucynowy tworzą symetryczne dimery,
a odpowiadające im miejsca wiążące w DNA są
Swoistość kontroli transkrypcji wymaga, aby symetrycznymi palindromami. W przypadku
białka regulatorowe wiązały się z dużym powi- białek mających motyw palec cynkowy miejsce
nowactwem do odpowiednich regionów DNA. wiążące powtarza się 2—9 razy. Cechy te po
Wiadomo, że 2a wiele z tych swoistych o& zwalają na kooperatywne współdziałanie mię
działywań białko-DNA są odpowiedzialne dzy miejscami wiązania i zwiększają stopień
3 unikatowe motywy w strukurze białka: i powinowactwo wiązania.
heliks--skręt-heJiks, palec cynkowy i zamek
kucynowy. Przykłady białek zawierających te Motyw heliks-skręt-heliks
motywy są przedstawione w tab. 41-4. (hefix-turn-helix)
Porównanie aktywności wiążącej białek, któ- Motyw heliks-skręt-heliks jest pierwszym
re zawierają te motywy, prowadzi do licznych motywem, który opisano i który był najlepiej
ważnych uogólnień. Oto one:
REGULACJA EKSPRESJI GENU / 525

•* Oś symetrii
podwójnej

Ryć. 41-14. Schematyczna ilustracja trójwymiarowej struktury białka ero i jego wiązania do DNA przez
motyw heliks-skręt-heliks. Monomer ero składa się z 3 przeciwrównolegtych płaszczyzn [JJ^ — ft3)
J3he1iksówa (a, a3). Motyw heiika skręt- heliks powstaje wskutek tego, że heliksy 013 i a 2 są utrzymane
pod kąterii 90 urie/-skręt 4 aminokwasów, Heliks a3 białka ero stanowi powierzchnię rozpoznającą DNA
(przyciemnione). 2 monomery asocjują poprzez przeć i wrów no ległe płaszczyzny fo z wytworzeniem
dimeru, który ma 2-krotną symetrię (na prawo). Dimer ero wiąże się do DNA przez swoje 1x3 heliksy,
z których każdy kontaktuje się z ok. 5 pz na tej samej powierzchni rowka większego DNA. Odległość między
2 porównywalnymi punktami na 2 heliksach na DNA wynosi 34 A, co odpowiada odległości 1 komplet-
nego zwoju podwójnej spirali DNA. (Dzięki uprzejmości Dr Brian Mathews).

zbadany. Analiza trójwymiarowej struktury Motyw „palec cynkowy"


-wyjawiła, że każdy z (zinc finger)
monomerów Drugim poznanym motywem wiążącym
DNA był motyw „palec cynkowy". Było wiado-
mym, że białko TFIIIA, które jest pozytywnym
srzeciwrównoległych płaszczyzn regulatorem transkrypcji genu 5S RNA, wyma-
41-14). pjmer powstaje ga do swej aktywności jonów cynkowych. Ana-
przez związanie przeciw równo ległych płasz- liza strukturalna i biofizyczna wykazały, że
czy? 11 fSj. Skręty atjTwbrzą powierzchnię roz- każda cząsteczka TFIIIA ma 9 jonów cyn-
pozmijącą DNA, a reszta cząsteczki wydaje się kowych w powtarzającym się skoordynowanym
być włączona w stabilizację tych struktur. Śred- kompleksie, utworzonym przez blisko rozmie-
nia średnica skrętu 7 wynosi 120 nm, co od- szczone reszty cysteina-cysteina, po których
powiada w przybliżeniu szerokości większego następuje sekwencja 12-13 aminokwasów, a na-
rowka DNA w formie B. Domena każdego stępnie para histydyna-histydyaa (ryc. 41-15).
monomeru ero, rozpoznająca DNA, oddziały- W niektórych przypadkach, mianowicie w przy-
wuje z 5 pz, a miejsca wiążące dimer obejmują padku rodziny receptorów steroidowych i tar-
340 nm, co pozwala na dopasowanie kolejnych czycowych, dublet his-his jest zastąpiony przez
półskrętów w rowku większym na tej samej drugą parę cys-cys. Białko zawierające palec
powierzchni (ryc. 41-14). Analiza za pomocą cynkowy wydaje się leżeć na jednej płaszczyźnie
promieni X represora X, czyli CRP (białko recep- heliksu DNA, a jego następujące po sobie palce
tora cyklicznego AMP u Escherichia coli), re-
presora tryptofanu i represora faga 434 potwier-
dza dimeryczną strukturę heliks-skręt-heliks.
526 / ROZDZIAŁ 41

się, że struktura^, ta .umożliwia połączenie, na


wzór zamka błyskawicznego, i utworzenie moc-
nego kompleksu dimerowego przez 2 identycz-
ne monomery, lub też wytworzenie heterodime-
HTfnp. białka Fos i Jun tworzące beterodimer
API {ryc. 41-16). Taka interakcja białko-białko
może służyć do wzmocnienia wiązania oddziel-
nych domen białka, wiążących DNA z sekwenc-
jami docelowymi w DNA (ryc. 41-16).

Domeny tych białek regulatorowych,


, Palce cynkowe" Cys- Cys . Palce cynkowa" Cys-Hls
wiążące DNA i mające funkcje
Ryc. 41 -15. „Palce cynkowe" (zinc finger) stano transaktywacji, są oddzielne i nie
wią serie powtarzalnych domen (2-9), z których oddziałują wzajemnie ze sobą
każda osadza się w postaci tetraedralnej konfor Związanie białka do DNA wywołuje zmianę
macji na atomie cynku. W przypadku TFII1A koor ogólnej konformacji DNA, co pozwala związa-
dynację zapewnia para reszt cysteiny (C) oddzielo nemu białku aktywować transkrypcję, lub też te
nej przez 12-13 aminokwasów od pary reszt his- 2 funkcje mogą być obsłużone przez oddzielne
tydyny (H). W,,palcach cynkowych" innych białek
drugą parę także stanowią reszty C. „Palce cyn i niezależne domeny. Doświadczenia z wymianą
kowe" wiążą się w rowku większym, przy.czym domen sugerują tę ostatnią możliwość.
przyległe palce wchodzą w kontakt z 5 pz wzdłuż tej Genowy produkt GALI bierze udział w me-
samej płaszczyzny hetiksu DNA________, ^ „ ^ _ tabolizmie galaktozy u drożdży. Gen ten jest
pozytywnie regulowany przez białka GAL4,
które wiążą się do sekwencji aktywatorowej
(UAS), położonej w górę od genu, przez dome-
nę przy końcu aminowym GAL4. Koniec białka
są ułożone naprzemiennie w obrębie 1 skrętu GAM, o długości 73 aminokwasów, który ma
w dużym rowku. Podobnie jak w przypadku zdolność wiązania DNA, usunięto i zastąpiono
domeny rozpoznającej, w białku typu heliks-- wiążącą DNA domeną białka lex A z E. coli.
skręt-heliks każdy palec cynkowy białka W wyniku tego powstała częsteczka, która nie
TFIIIA kontaktuje ok. 5 pz DNA. Znaczenie wiązała się do GALI sekwencji aktywatorowej
tego motywu dla funkcji hormonów steroido- UAS i oczywiście, która nie aktywowała genu
wych podkreśla „doświadczenie przyrody". GALI (ryc. 41-17). Jeśli jednak do regionu
Mutacja pojedynczego aminokwasu w 1 z 2 pal- promotora genu GAL wprowadzono operator
ców cynkowych białka receptora kalcytriolu lex A, to powstałe w wyniku tego zabiegu białko
powoduje oporność na działanie tego hormonu hybrydowe wiązało się do tego promotora (w
i pojawienie się klinicznego zespołu krzywicy obrębie operatora lex A) i aktywowało trans-
(rozdz. 48). krypcję GALI. Doświadczenie to, które po-
wtarzano wielokrotnie (włączając także białka
Motyw zamek leucynowy fuzyjne z glukokortykoidowym receptorem lex
(leucine zipper) A, które to białka aktywowały w układzie trans
Szczegółowa analiza sekwencji o 30 amino- geny reagujące na glukokortykoidy), dostarcza
kwasach w końcowym karboksyJowym regionie solidnego dowodu, że region końca karbo-
białka C/EBP. wiążącego nukleotydową sek- ksylowego białka GAL4 powoduje aktywację
wencję wzmacniającą w DNA (enhancer), po- transkrypcji. Domeny wiążące DNA i mające
zwoliła na ujawnienie nowej struktury. Jak to funkcje transaktywacji są więc niezależne i nie
przedstawiono na ryc. 41-16 region tego białka oddziałujące wzajemnie. Regiony przy końcu
tworzy a hdiks, w którym reszty leucynyjaj- karboksylowym mają dużą koncentrację ujem-
mują cyklicznie powtarzające się miejsca co nie naładowanych aminokwasów. Domeny te,
aminokwasów. Organizacja taka obejmuje często określane jako „kwaśne plamy" albo
helikalnych skrętów i 4 powtarzające się „ujemne węzły", prawdopodobnie oddziałują
leucyny. Podobne struktury znaleziono w wielu z dodatnio naładowanymi regionami niektó-
innych białkach związanych z regulacją trans rych komponentów kompleksu transkrypcyj-
krypcji w komórkach ssaków i drożdży. Sądzi nego.
REGULACJA EKSPRESJI GENU / 527

NH,

NH„

Ryc. 41-16. Motyw „zamka ieucynowego" (leucinezipper). Rycina po stronie lewej {A) pokazuje analizę
helikainego kota karboksylowej części białka C/EBR wiążącego DNA. Sekwencja aminokwasów jest
pokazana jako wiązanie koniec do końca biegnąca w dół (pod płaszczyznę papieru) wzdłuż osi a-heliksu.
Koło heiikalne składa się z 7 szprych, które odpowiadają 7 aminokwasom obejmującym każdy z 2 skrętów
a-heliksu. Zauważ, że reszty leucyny (L) pojawiają się w co 7. pozycji. Inne białka mające „zamki
leucynowe" mają podobny układ helikainego koła. Schematyczny model domeny wiążącej DNA białka
C/EBP jest pokazany po stronie prawej (B). 2 identyczne łańcuchy polipeptydowe C/EBP są trzymane
w formie dimeru przez domenę „zamka Ieucynowego" każdego z polipeptydów (oznaczonych na rycinie
jako "prostokąty z doczepionymi owalami). Taka struktura jest najwidoczniej wymagana aby utrzymać
domeny wiążące DNA każdego polipeptydu (zaczernione prostokąty) w odpowiedniej konformacji
niezbędnej do związania z DNA. (Rycina dzięki uprzejmości Stevena McKinght).

Alternatywne przekształcanie RNA transkrypcje ciężkiego łańcucha immunoglobu-


stanowi inny mechanizm kontrolny liny u daje w wyniku cząsteczki mRNA albo
Komórki eukariotyczne, oprócz wpływania o długości 2700 zasad (u^), albo o długości 2400
na wydajność promotora, wykorzystują do kon- zasad (u.^. W wyniku tego powstają białka
troli ekspresji genów alternatywne przekształ- o różnych regionach przy końcu karboksylo-
canie RNA. Ma to miejsce w odniesieniu do wym, przy czym białko jara pozostaje umocowane
alternatywnych promotorów, miejsc granicz- do błony komórkowej limfocytu B, a im-
nych intron-ekson lub miejsc poliadenylacji. munoglobulina ujest wydzielana. Alternatywne
Czasami powoduje to heterogennośc transkryp- składanie i przekształcanie powoduje wytworze-
tów w komórce, ale znacznie częściej ten sam nie 7 unikatowych mRNA a-tropomiozyny
pierwotny transkrypt jest przekształcany od- w 7 różnych tkankach. Nie jest jasne, w jaki
miennie w różnych tkankach. Kilka przykładów sposób zapadają decyzje odnośnie do prze-
każdego z tych typów regulacji przedstawiono kształceń i składania RNA, ani też czy te etapy
poniżej. mogą być regulowane.
Użycie naprzemiennych miejsc startu trans-
krypcji daje w rezultacie różne eksony przy Regulacja stabilności informacyjnego
końcu 5' w mRNA, odpowiadającym amylazie RNA stanowi inny mechanizm
i lekkiemu łańcuchowi miozyn u myszy, gluko- kontrolny
kinazy u szczurów oraz alkoholowej dehyd- Stabilność cząsteczek informacyjnego RNA
rogenazy i aktyny u Drosophila. Wybór alter- w cytoplazmie może w sposób oczywisty wpły-
natywnego miejsca poliadenylacji w pierwotnym wać na poziom ekspresji genu w kierunku
528 / ROZDZIAŁ 41

GAL4

Aktywny

Ryc. 41 -17. Doświadczenie z wymianą domen wykazujące, że funkcje wiązania białka do DNA i aktywacji
transkrypcji egzystują jako funkcje oddzielne. Promotor genu GAL1 zawiera położoną na lewo sekwencję
aktywującą {UAS), która wiąże regulatorowe białko GAL4 {przykład A). Oddziaływanie GAL4 z tą
sekwencją powoduje pobudzenie transkrypcji genu GALI. Białko fuzyjne, w którym zabrana została
domena GAL4 u końca aminowego i podstawiona regionem wiążącym DNA białka lexA E. coli, nie
stymuluje transkrypcji genu GAL1, ponieważ domena lexA nie może związać się z UAS {przykład B), Białko
fuzyjne lexA-GAL4 wzmaga transkrypcję genu GAL1 wówczas, gdy do regionu promotora GAL1 wstawi
się sekwencję operatora lexA (przykład C)._________________________________________*
_________________________________________________________________________

pozytywnym lub negatywnym. Zakładając stały generation of multiple protein isoforms from single
stopień transkrypcji, stabilizacja mRNA będzie genes. Annu Rev Biochent 1987;56:467. Jacob F,
prowadziła do zwiększenia akumulacji mRNA Monod J: Genetic regulatory mechanisms in
i odwrotnie. W poprzednim rozdziale omawia- protein synthesis. J Mol Biol 1961;3»3TS. Klug A,
Rhodes D: „Zinc fingers": A novel protein
no mechanizmy biorące udział w regulacji stabi- motif for nucleic acid recognition. Trends Biochem
lności mRNA. Każdy z tych mechanizmów jest Sci 1987;12. Landschulz WH, Johnson PF,
potencjalnym miejscem kontroli, na które mogą McKnight SL: The
oddziaływać hormony i inne efektory. Niektóre leucine zipper: A hypothetical structure common to
hormony wpływają na syntezę i degradację a new elass of DNA binding proteins. Science
swoistych cząsteczek mRNA. Na przykład est- 1989;240:1759. McKnight S, Tjian R:
radiol przedłuża okres półtrwania mRNA wite- Transcriptional selectivity of
logeniny od kilku godzin do ponad 200 godzin. viral genes in mammalian oells. Celi 1986;46:795.
Ptasne M: Gene regulation by proteins acting nearby
Zjawisko to, w powiązaniu z faktem, że est- and ai a distance. Naturę (London) 1986;322:697.
rogeny zwiększają stopień transkrypcji tego Ptasne M: A genetic switch. Celi Press and Blackwell
genu rzędu 4—6 razy, powoduje dramatyczne Scientific Publications, 1986. Shimizu A, Honjo
zwiększenie ilości mRNA witeiogeniny. T: Immunoglobulin c)ass swit-
ching. Cdi 1984;3fe801. Schlief R; DNA
binding by proteins. Science
1988;241:1182. Struh) K: ftomoters, activator
proteins and the
mechanism of transcriptional initiation in yeast.
PIŚMIENNICTWO Cel! 1987;49:295. Wu R, Bah! CP, Narang SA:
Lactose operator-
Breitbart RE, Andreadis A, Wadal-Ginard B: Alter- -repressor interaction. Curr Top Celi Reg
native splicing: A ubiquitous mechanism for the 1978;13:137.
Technologia rekombinacji DNA
Dary/ K. Granner, MD

WPROWADZENIE wątroby typu B) i do testów diagnostycznych


(np. test do wykrywania AIDS). 5. Technologia
Technologia rekombinacji DNA, nazywana rekombinacji DNA jest stosowana w diagnos-
często inżynierią genetyczną, dokonała rewolu- tyce aktualnie występujących chorób i do prze-
cji w biologii. Wykazuje ona coraz to większy widywania ryzyka rozwoju określonej choroby.
wpływ na medycynę kliniczną. Na podstawie 6. Specjalne techniki doprowadziły do znaczą-
analizy rodowodów i badania białek włączo- cego postępu w medycynie sądowej. 7. Może
nych w proces chorobowy zgromadzono dużą być opracowane leczenie genowe'niedokrwisto-
wiedzę o ludzkich chorobach genetycznych, ale ści sierpowa tej, talasemii, niedoboru deaminazy
w wielu przypadkach, w których swoista wada adenozynowej i innych chorób.
genetyczna jest nieznana, podejście takie nie
może być zastosowane. Nowa technologia po-
konuje te ograniczenia, czerpiąc bezpośrednio WYJAŚNIENIE PODSTAWOWYCH
informację z cząsteczki DNA. CECH DNA DOPROWADZIŁO DO
Rozdział ten ma za zadanie naświetlenie tego TECHNOLOGII REKOMBINACJI DNA
dość złożonego zagadnienia. Przedstawia on
podstawowe koncepcje technologii rekombina- DNA jest złożonym biopolimerem
cji DNA, zastosowanie jej w medycynie klinicz- zorganizowanym w podwójny hsliks
nej oraz słownik. Aby ten rozdział był możliwie Podstawowym elementem organizacji jest se-
wyczerpujący znajdą się w nim pewne powtórze- kwencja zasad purynowych (adeniny [A] lub
nia dyskutowane już w innych rozdziałach. guaniny [G]) oraz pirymidynowych (cytozyny
[C] lub tyminy (Tj). Zasady te są dołączone
w pozycji C-1' do cukru deoksyrybozy, a zasady
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE połączone są razem poprzez wiązanie fosfodies-
trowe, łączące cząsteczki cukru w pozycjach 3'
Poznanie technologii rekombinacji DNA jest i 5' (p. ryc. 37-1), Naprzemienne grupy deok-
ważne z wielu względów. 3. Eksplozja infor- syrybozy i fosforanowe tworzą szkielet podwój-
macji, dotycząca tej dziedziny jest zdumiewają- nego heliksu (p. ryc. 37-2). Te wiązania 3'-5'
ca. Aby zrozumieć i móc śledzić tę dziedzinę określają także orientację danego pasma w cząs-
należy docenić jej podstawowe koncepcje. 2. teczce DNA, a ponieważ 2 pasma biegną w prze-
Obecnie mamy racjonalne podejście do zro- ciwnych kierunkach określa się je jako przeciw-
zumienia molekularnej podstawy licznych cho- równoległe.
rób (np. rodzinna hipercholesteroiemia, niedo-
krwistość sierpowata, t&i&semk, fibrosis cystica, Parowanie zasad jest jednym z
dystrofia mięśniowa). 3. Stosując technikę re- najbardziej podstawowych pojęć w
kombinacji DNA można wyprodukować białka odniesieniu do struktury i funkcji
człowieka w dużych ilościach, niezbędnych dla DNA
lecznictwa (np. insulina, hormon wzrostu, ak- Adenina i tymina, podobnie jak guanina
tywator plazminogenu). 4. W ten sposób można i cytozyna, dzięki wiązaniom wodorowym zaw-
uzyskać białka do szczepionek (np. zapalenia sze występują jako pary (p. ryc. 37-3). Mówimy,
J4 - Biochemia
530 / ROZDZIAŁ 42

że pary te są komplementarne i że zawartość i dużego segmentu kodującego białko


guaniny we fragmencie dwupasmowego DNA (500—10 000 pz). Często kilka genów jest kont-
będzie zawsze równa zawartości cytozyny rolowanych przez pojedynczą jednostkę regula-
w tym fragmencie; podobnie zawartość tyminy torową. Większość genów ssaków ma bardziej
1adeniny jest również jednakowa. Sparowanie złożoną strukturę, w której regiony kodujące są
zasad i oddziaływania hydrofobowe miedzy poprzerywane regionami niekodującymi; te
zasadami utrzymują razem 2 pasma DNA. Te ostatnie są usuwane w trakcie przekształcania
wzajemne oddziaływania mogą być zmniejszo pierwotnego transkryptu RNA w dojrzały in-
ne przez ogrzanie DNA prowadzące do denatu- formacyjny RNA (mRNA, messenger RNA).
racji. Reguły parowania zasad przewidują, że Regiony kodujące (czyli regiony, które pojawiają
2 komplementarne pasma DNA mogą po re- się w dojrzałym RNA) są nazywane eksonami,
naturacji ponownie łączyć się dokładnie nuk- a regiony niekoduja.ee, które są wtrącane między
leotyd w nukleotyd; zjawisko to zachodzi wów eksony nazywają sie intronami (ryc. 42-1). ln-
czas, gdy temperatura roztworu jest powoli trony są zawsze usuwane z prekursorowych
obniżana do normalnej temperatury. Faktycz cząsteczek RNA przed ich przemieszczeniem do
nie stopień sparowania zasad (albo sparowania cytoplazmy. Proces, w trakcie którego introny
błędnego) może być oznaczany na podstawie są usuwane z prekursorowego RNA, a eksony
temperatury potrzebnej do procesu denatura- są łączone razem,) nazywamy składaniem jtN_A
cji-renaturacji. Segmenty DNA o dużym stop (RNA splicing). Nieprawidłowe przekształcanie
niu prawidłowego sparowania wymagają wło pierwotnego transkryptu w dojrzały mRNA
żenia większej energii (ciepła), aby uzyskać może prowadzić u ludzi do stanów chorobo-
denaturację, albo też mówiąc inaczej ściśle wych (p. niżej); podkreśla to znaczenie potrans-
Sparowany segment wytrzyma wyższą tempera krypcyjnego przekształcania RNA. Regiony
turę zanim pasma ulegną rozdzielaniu. Reakcja regulatorowe swoistych genów eukariotycz-
ta jest użyta do określenia znacznych różnic nych są zwykle umiejscowione w DNA,-który
między 2 sekwencjami DNA i stanowi podstawę ogranicza miejsce inicjacji transkrypcji od koń-
hybrydyzacji, która jest zasadniczym elementem ca^ (5' flankujące sekwencje DNA). Czasami
procesów opisanych niżej. takie sekwencje są znajdywane w obrębie same-
Każdy ludzki genom haploidalny zawiera ok. go _ge"fiu albo w regionie, który flankuje komec
3 x KF par zasad (pz). Jeśli długość przeciętnego 3' genu. W komórkach ssaków każdy gen ma
genu wynosi 3 x 103 pz (3 kilozasady [kz]), cały swój własny region regulatorowy. Liczne geny
genom składałby się z 106 genów, zakładając, że eukariotyczne (i niektóre wirusy, które repliku-
nie ma nakładania się genów i że transkrypcja ją wTcomórkach ssaków) mają specjaJne^egio-
przebiega tylko w jednym kierunku. Sądzi się, że ny, zwane sekwencjami wzmacniającymi (enhan-
u człowieka jest tylko ok. 10s genów, a tylko cer), które powodują nasilenie stopnia trans-
10% DNA koduje białka. Funkcja pozostałych krypcji. Niektóre geny mają także sekwencje
90% ludzkiego genomu nie jest jeszcze dokład DNA zwane sekwencjami wyciszającymi (silen-
nie określona. cers), które zmniejszają transkrypcję. Geny ssa-
Dwupasmowy helikalny DNA jest upakowany ków są złożonymi strukturami o wielu kom-
w bardziej zbite struktury za pomocą białek, ponentach.
głównie białek zasadowych zwanych histonami.
Ta kondensacja może odgrywać rolę regulatora Geny są przepisywane na RNA
i z pewnością służy praktycznym celom. Gdyby Przepływ informacji zachodzi na ogół od
DNA występujący w jądrze komórki byl linijnie DNA do mRNA i dalej do białka, tak jak to
rozciągnięty, zajmowałby ok. 1 m długości. przedstawiono na ryc. 42-1 i co opisano dokład-
Białka chromosomalne powodują skondenso- niej w rozdz. 41. Jest to proces ściśle kont-
wanie tak długich cząsteczek DNA w taki rolowany, obejmujący wiele złożonych etapów,
sposób, że DNA zostaje upakowany w jądrze z których każdy bez wątpienia jest regulo-
w objętości kilku jim3. wany przez 1 lub więcej enzymów albo innych
czynników; nieprawidłowa funkcja jakiegokol-
Geny są zorganizowanymi wiek z tych etapów może wywołać stan choro-
elementami DNA bowy.
Geny prokariotyczne zwykle składają się
z małego regionu regulatorowego (100—500 pz)
TECHNOLOGIA REKOMBINACJI

. Ftegion Podstawowy Miejsce Miejsce


regulatorowy region startu dodania
promotora transkrypcji poll(A)
ł Ekaon Ekson

5r Intron 3'
Ftegion Region
nleko dujący niekodujący

JĄDRO Transkrypcj
a
Pierwotny iransKrypt RNA
PPP-J

Modyfikacja
końców 5'l 3'

Tran skrypt zmodyfikowany \A—A


Ogon poli(A)
Czapeczka
Usunięcie intronów i
składania aksonów

Przekształcony Jądrowy mFtNA -AAA—A

i_ Transport przez błono


CYTOPLAZM
___________________________
A mRNA
jądrową

-AAA—A
Translacja

Białko COOH

Ryc._42r1. Organizacja jednostki transkrypcyjnej w organizmach eukariotycznych i szlak ekspresji


eukariotycznego genu. Geny eukariotyczne mają regiony strukturalne i regulatorowe. Region strukturalny
składa sie z DNA kodującego i niekodujacych sekwencji DNA u końców 5' i 3'. Region kodujący dzieli się
na 2 części: 1) eksony, które ewentualnie staną się dojrzałym mRNA i 2) introny, które są usuwane
z pierwotnego transkryptu w trakcie iego przekształcenia. Region strukturalny jest ograniczony przy końcu
5' przez miejsce inicjacji transkrypcji, a przy końcu 3' przez miejsce dodania poli (A) lub miejsce terminacji.
Region promotora, który zawiera swoiste sekwencje DNA oddziałujące z różnymi czynnikami białkowymi
regulującymi transkrypcję, jest opisany szczegółowo w rozdz. 39 i 41. Transkrypt pierwotny ma specjalną
strukturę, „czapeczkę" przy swym końcu 5' i sekwencje (A)n przy końcu 3'. Transkrypt ten jest
przekształcany w celu usunięcia intronów, a dojrzały mRNA jest następnie transportowany do cytoplazmy,
gdzie ulega przettumaczeniu na białko._________________________________________. ^ _ _ _ ______

TECHNOLOGIA REKOMBINACJI DNA i bakteryjnych DNA w sposób niezależny od


OBEJMUJE IZOLOWANIE organizacji sekwencji), jest podstawa techniki
ł MANIPULACJĘ DNA W CELU inżynierii genetycznej. Obejmuje ona liczne,
UZYSKANIA CZĄSTECZEK unikatowe metody i odczynniki.
CHIMERYCZNYCH
Enzymy restrykcyjne przecinają
Izolowanie i manipulacja PNA, włączając łańcuchy DNA w swoistych
w to spajanie typu koniec do końca sekwencji miejscach
Z; różnych odległych źródeł, w celu uzyskania Niektóre endonukleazy, czyli enzymy, które
cząsteczek chimerycznych -{np. cząsteczek za- przecinają DNA w swoistych sekwencjach w ob-
wierających sekwencje zarówno Judzkich, jak rębie cząsteczki (w odróżnieniu od egzonukleaz,
532 / ROZDZIAŁ 42

które trawią cząsteczki DNA od- końców), są Tabala 42-1. Wybrane endonukleazy restrykcyjne i
pod stawowym i narzędziami w inżynierii genety- ich swoiste sekwencje*
cznej. Enzymy te pierwotnie nazwano-enzymami Endonu Przecinane Pochodzenie
restrykcyjnymi, ponieważicŁułbecaość-w-Łianej -kleaza sekwencje bakteryjne
bakterii ograniczała wzrost pewnych wirusów
bakteryjnychj zwanych bakteriofagami. Ęnzy-_ 1
Bam Hl G G A T c C Bacillus amylolique-
myrestrykcyjne przecinają DNA na krótkie C C T A G G faciens H
Tcawałki wmiejscsich_sw,Qistych sekwencji, w od-
różnieniu do większości metod enzymatycz-
1
Bgl II A 1 A T C T Bacillus globigii
nych, chemicznych lub fizycznych. Jt.tóre przeci- G
nają DNA w miejscach dowolnych. Te.enzymy-- T C T A G A
obronng.(dotychczas wykryto ich ponad 200) T
chroni^JDNA^bakteni gospodarza przed-DNA Eco Rl G 1 A T T C Escherichia coli
obcych organizmów (głównie zakaźnych fa- A
gów). Enzymy te występują jednak w tych C T T A A G RY13
komórkach, które mają towarzyszący enzym i T
zdolny do mctylowania DNA gospodarza, któ-
ry_tp proces /mienia DNA gospodarza w sub- Eco Rll C C T G G Escherichia coli
strat nieodpowiedni do trawienia enzymem re- G G A C C R245
strykcyjnym. Swoiste dla określonych miejsc T
DNA metylazy i enzymy restrykcyjne występują i
Kind III A A G C T T Haemophilus influ-
zawsze w bakteriach jako pary. T T C G A A enzae Rd
Nazwy enzymów restrykcyjnych pochodzą od
nazwy bakterii, z której /ustały wyizolowane. Na T
Hha I G C G i Haemophilus'
przykład Eco Rl jest enzymem restrykcyjnym C
z Escherichia coli, a Bam HI pochodzi z Bacilius C G C G haemolyticus
amyłoliąuefaciens (tab. 42-1). Pierwsze 3 litery T
w nazwie enzymu restrykcyjnego składają się Hpa i G T T i
A C Haemophilus parain-
z pierwszej litery nazwy rodzaju (E) i pierwszych A
2 liter nazwy gatunku (co). Symbol ten może C A A T T G fiuenzae
być uzupełniony określeniem szczepu (R) i cyfrą T
rzymską (I) w celu wskazania kolejności, w ja- Mst II C C T \l G G Szczep Microcoieus
kiej enzymy zostały odkryte (np. Eco RI, Eco f A
G G A N C C
RII). ^Każdy enzym restrykcyjny rozpoznaje
i przecina sekwencję o długości 4 7 pz w.dwu- r
£asmow_y.ni DNA. Takie przecięcia DNA dają Pst I C T G Providencia stuanii
G C i
vv wyniku tępe końce (Kpa 1) lub końce na- A
G A C G T C 164
kładające się, czyli końce lepkie (Bam HI),
zależnie od mechanizmu cięcia; jakim posługuje ri
się enzym (ryc. 42-2). Końce lepkie sa szczeflól- Tag I T c G A Thermus aquaticus
nif* UTrytPrftnii **' 1-T-irnrtriilr "ji h)'hrvriff'"vch. czyli A G C T YTI
chimerycznych, cząsteczek DNA (p. niżej). Jeśli T
w obrębie danej cząsteczkiDNA nukleotydy są
* A adenina; C cytozyna; G guanina; T tymina.
rozmieszczone przypadkowo, można wyliczyć Strzałki pokazują miejsce przecięcia; w zależności
jak często dany enzym będzie przecinał całą od miejsca przecięcia tworzą się lepkie końce (np.
cząsteczkę DNA, DJa_Jcajd£gajiii£Jsca_w_czas- Bam HI) lub tępe końce (np. Hpa I). Długość
-teczce-DNAsą 4 możliwości (A, C, G lub T); rozpoznawalnych sekwencji wynosi 4 pz {Taq I),
ztitpm enTiym restrykcyjny. Vt"<-" T>7poznaje 5 pz (Eco Rll), 6 pz (Eco Rl) lub 7 pz (Mst II).
sekwencje o d h i Z ł ^ i ^ Umowny zapis sekwencji: pasmo górne w kierunku
i )N A sreilr^fl r.n p 5' do 3', pasmo dolne 3' do 5:, czyli o odwrotnej
inny enzym, który rozpoznaje sekwencję o_6_pz polarności Zwróć uwagę, że większość rozpoz-
nawalnych sekwencji jest sekwencjarni palindro-
będzie przecinał raz co 4096 pz (46), f)any mowymi (tj. odczytywane są tak samo w odwrot-
fragmeaL.DNA będzie miał charakterystyczne nych kierunkach na 2 pasmach). Reszty N oznacza-
linijnc ułożenie mirjtjr. Hprjjj (jp t]iS7nvcli en- ją, że może występować tu jakikolwiek nukleotyd.
TECHNOLOGIA REKOMBINACJI ONA / 533

A. Lepkie, czyli nierówna końce


------GGATCC — —G GATCC
BamHI -
■CCTAGG — —CCTAG
B. Tępń końce
G-
-------GTTAAC —
Hpal
-----CAATTG — — GTT

AAC-

— CAA TTG-
-----"\
Ryc. 42-2. Wynik trawienia endonukleazą restrykcyjną. Trawienie endonukleazą restrykcyjną daje
fragmenty DNA z końcami lepkimi, łączącymi się ze sobą (A), lub z końcami tępymi (B). Jest to ważna
okoliczność do opracowania strategii klonowania.
________________________________________________________________________________

zjmówy-copozwala na konstrukcję map restryk- wane niżej); jest to podstawowy etap w procesie
cyjnych. Gdy DNA jest trawiony danym en- klonowania i główne zastosowanie enzymów
zymem, wówczas końce wszystkich fragmentów restrykcyjnych.
DNA będą miały tę samą sekwencję. Uzyskane Inne enzymy działające na DNA i RNA są
fragmenty mogą być wyizolowane przez elekt- ważną częścią technologii rekombinacji DNA.
roforezę" na żelu z agarozy lub poliakrylamidu Liczne z tych enzymów są podane w tym
(przenoszenie fragmentów DNA jest dyskuto- i następnych rozdziałach (tab. 42-2).

Tabela 42-2. Enzymy stosowane w badaniach techniką rekombinacji DNA*


Enzym Reakcja Podstawowe zastosowanie
Fosfataza alkaliczna Defosforyluje końce 5' DNA i RNA Usuwanie grup 5'-PO4 przed znakowa-
niem kinazą dla uniknięcia samospoje-
nia
Nukleaza BAL 31 Degraduje zarówno 3', jak i 5' końce
DNA Progresywne skracanie cząsteczek DNA
Ligaza DNA Katalizuje wiązania między cząsteczka-
mi DNA Składanie cząsteczek DNA
Polimeraza DNA I Syntetyzuje dwupasmowy DNA z jed-
nopasmowego DNA Synteza dwupasmowego cDNA; nick
translation
DNaza I W odpowiednich warunkach przecina
1 pasmo w DNA Nick translation; mapowanie miejsc
nad wrażliwych
Egzonukleaza III Usuwa nukleotydy od końców 3' DNA
Sekwencjonowanie DNA; mapowanie
interakcji DNA-biatko
Egzonukleaza X Usuwa nukleotydy z końców 5' DNA
Sekwencjonowanie DNA
Kinaza polinukleotydo- Przenosi końcowy fosforan (pozycja y) H
wa z ATP do grup 5'-OH DNA lub RNA Znakowanie DNA lub RNA P
Odwrotna transkrypta-
za Syntetyzuje DNA ną_matn/C¥JlNA___ Synieza cDNA z mRNA; mapowanie
końca 5' RNA
Degraduje jednopasmowy DNA Usuwanie struktur „spinka do włosów"
Nukleaza Sl w syntezie cDNA; mapowanie RNA
(zarówno końca 5' jak 3')
Dodaje nukleotydy do końców 3' DNA Dodawanie ogonów monopolimero-
Transferaza terminalna wych
'Adaptowano za zgodą z: Emery AEH: Str. 41 w; Introduction to Recombinant DNA. Wiley, 1984.
534 / ROZDZIAŁ 42

W celu uzyskania chimerycznych ny). Ogólną procedurę przygotowania wekto-


cząsteczek DNA stosuje się trawienie i rów klonujących przedstawiono na ryc. 42-3.
ponowne spajanie DNA Bakteryjne plazmidy są to małe, kołowe cząs-
TedmoJogia spajania DNA przez lepkie koń- teczki dwupasmowego DNA, których natural-
ce jest łatwa, ale często są wymagane specjalne ną funkcją jest nadawanie komórce gospodarza
techniki, aby pokonać problemy nieodłączne Oporności na antybiotyki. Plazmidy mają wiele
dla tego podejścia. Lepkie końce wektora mogą właściwości, które są niezwykle użyteczne do
się łączyć ponownie same ze sobą bez włączenia konstrukcji wektorów klonujących. Istnieją one
do wektora fragmentów DNA, które zamierza- jako pojedyncze lub liczne kopie w obrębie
liśmy wprowadzić. Fragmenty DNA mogą tak- bakterii i replikują niezależnie od bakteryjnego
że łączyć sie przez lepkie końce, dając w ten DNA. Znane są kompletne sekwencje DNA
sposób tandemowe, Ueterogenne inserty. Lep- licznych plazmidów; dzięki temu dostępne są
kie końce mogą być również niedostępne albo precyzyjne miejsca przecięć enzymami restryk-
mogą występować w nieodpowiednim położe- cyjnymi dla insercji obcego DNA. Plazmidy są
niu. Aby ominąć te problemy stosuje się enzym, mniejsze niż chromosom gospodarza (bakterii)
który. daje., te.pe~ko.nce,, do których dodaje się i przeto można je łatwo oddzielić od bakteryj-
końcówki, stosując enzym nego DNA, a żądany fragment DNA można
fjgjaze. Jeżeli dodaje się do końców 3' wektora łatwo uzyskać przez przecięcie plazmidu en-
poli d(G), a poli d(C) do końców 3' obcego zymem swoistym dla miejsca restrykcyjnego,
DNA, to 2 cząsteczki mogą się łączyć każda ze w które włączono oryginalny odcinek DNA.
sobą, omijając wyżej wymienione problemy. Ta Fagi zawierają zwykle cząsteczki linijnego
procedura, nazwana dodawaniem ogonów homo- DNA, do których może być włączony obcy
poiimerów, tworzy miejsce restrykcyjne dla en- DNA w licznych miejscach restrykcyjnych. Chi-
zymu Sma 1, umożliwiając w ten sposób łatwe meryczny DNA otrzymuje się po przejściu faga
odzyskanie fragmentu. W niektórych przypad- przez jego cykl lityczny i po uzyskaniu doj-
kach do tępych końców DNA wiąże się łączniki rzałych zakaźnych cząsteczek fagowych. Wy-
syntetycznych oligonukleotydów, zawierają- ższość wektorów fagowych polega na tym, że
cych sekwencję dla enzymu restrykcyjnego, któ- podczas gdy plazmidy mogą przyjąć fragmenty
ry nam odpowiada. Bezpośrednie związanie DNA o długości 6—10 kz, fragmenty przyj-
tępych końców uzyskuje się enzymem bakterio- mowane przez fagi mogą mieć długość 10—20
fagowym — ligazą T4 DNA. Ta technika, kz; ograniczenie to narzuca ilość DNA, która
chociaż trudniejsza niż wiązanie końców lep- może być upakowana w główkę faga.
kich, ma te wyższość, że można łączyć jakiekol- Jeszcze dłuższe fragmenty DNA mogą być
wiek pary na końcach fragmentu. Wadą tej klonowane w kosmidach, które mają kombina-
techniki jest brak kontroli nad orientacją inser- cję najlepszych cech plazmidów i fagów. Kos-
tu lub nad liczbą spojonych cząsteczek, a także midy są to plazmidy, które mają sekwencję
trudności w odzyskaniu insertu. DNA, tzw. miejsca cos, niezbędne do upakowa-
nia X DNA do cząsteczki faga. Wektory te rosną
Chimeryczny DNA namnaża się w postaci plazmidów w bakteriach, ale ponie-
przez klonowanie waż zabiera się z nich większą część niepotrzeb-
Klon jest to duża populacja identycznych cząs- nego DNA, więcej chimerycznego DNA może
teczek, bakterii lub komórek, które pochodzą od być upakowane do główki cząsteczki. Wcale
wspólnego przodka. Klonowanie pozwala na nierzadkie są kosmidy, które niosą inserty chi-
wyprodukowanie dużej liczby identycznych merycznego DNA o długości 35—50 kz. Porów-
cząsteczek DNA, które następnie mogą być nanie tych wektorów p. tab. 42-3.
scharakteryzowane albo użyte do innych celów. Insercja DNA do funkcjonalnego regionu
Technika ta oparta jest na fakcie, że chimerycz-
ne, czyli hybrydowe, cząsteczki DNA mogą
posłużyć do konstrukcji wektorów klonujących, Tabela 42-3. Pospolite wektory do klonowania
którymi są zwykle plazmidy bakteryjne, fagi
Wektor Wielkość insertu DNA
albo kosmidy; konstrukcje takie podlegają re-
plikacji w komórce gospodarza pod "kontrolą Plazmid pBR322 0,01-10 kz
swoich własnych systemów. W ten sposób chi- Charon X 4A 10-20 kz
meryczny DNA jest namnażany (amphfikowa- Kosmidy 35-50 kz
TECHNOLOGIA REKOMBINACJI DNA / 535

Restrykcyjn
a
endonukte-
aza Eco Hl

Kałowy plazmidowy DNA

I Restrykcyjna
endonukleaza Eco Rl

AATT

TTAA
Fragmenty ludzkiego DNA przecięte
endonukleazą restrykcyjny zawiera-
jące lepkie końca

Unijny plazmidowy
DNA z lapktml końoaml
Cząsteczka plazmidowego DNA z inserlem ludzkiego DNA
(rakom blnantowa cząsteczka DNIA)

Ryc'42-3. Użycie nukleaz restrykcyjnych w celu uzyskania nowych rekombinacyjnych, czyli chimerycz
nych, cząsteczek DNA Plazmidowy DNA, po wprowadzeniu z powrotem do komórki bakteryjnej (w
procesie zwanym transformacją), replikuje się nie tylko sam, ale replikuje również fizycznie połączony insert
nowego DNA. Ponieważ ponowne połączenie lepkich końców —jak to pokazano — regeneruje tę samą
sekwencję DNA, rozpoznawaną przez pierwotnie użyty enzym restrykcyjny, sklonowany insert DNA może
być ponownie precyzyjnie wycięty z kołowego plazmidowego rekombinata tą samą endonukleazą. Jeśli,
jako źródło DNA ludzkiego, użyje się mieszaniny wszystkich fragmentów DNA uzyskanych przez trawienie
caiego ludzkiego DNA pojedynczą nukleazą restrykcyjną można uzyskać miliony różnych typów
cząsteczek rękombinacyjnego DNA, a każdy z typów będzie czysty (jednorodny) w swoim bakteryjnym
klonie. (Zmodyfikowano i reprodukowano za zgodą z: Cohen S. N.: The maniputation of genes. Sci. AM
(Juty) 1975; 233:34). _________

może interferować z czynnością tego regionu, picylinę i sprawia, że bakteria nosząca taki
należy więc uważać, aby nie nastąpiło przer- plazmid staje się wrażliwa na ampicylinę (ryc.
wanie podstawowych funkcji wektora. Tę kon- 42-4). Rodzicielski plazmid, który dostarcza
cepcję wykorzystuje się jednak w technice selek- oporności na 2 antybiotyki może więc być tatwo
cji. Popularny wektor plazmidowy pBR322 ma oddzielony od chimerycznego plazmidu, który
geny oporności zarówno dla tetracykliny (tet), jest oporny jedynie na tetracyklinę. Dodatko-
jak również ampicyliny (amp). Pojedyncze miej- wym potwierdzeniem faktu, że insercja miała
sce dla enzymu restrykcyjnego Pst I w obrębie miejsce, może być oszacowanie wielkości plaz-
genu oporności na ampicylinę jest używane midowego DNA uzyskane z domniemanego
zwykle jako miejsce insercji dla fragmentu obce- rekombinantu podczas elektroforezy na żelu
go DNA. Oprócz uzyskania lepkich końców agarozowym, ponieważ cząsteczka chimerycz-
(tab. 42-1 i ryc. 42-2), włączony w to miejsce nego DNA jest dłuższa niż DNA wektora
obcy DNA przerywa gen oporności na am- gospodarza.
536 / ROZDZIAŁ 42

Gen oporności Gen oporności


na ampicylinę

Następnie
włączyć Insert
DNA po Pst I

na tetracyklinę
PBR322 - gospodarz pBR32E — cząsteczka chimeryczna

Ryc. 42-4. Metoda przesiewu rekombinantów w celu uzyskania włączonych fragmentów DNA. Do
plazmidu pBR322 w unikatowe miejsce Pst I włączono fragment obcego DNA. To wstawienie przerwało
gen kodujący białko wnoszące oporność bakterii gospodarza na ampicylinę. Skutkiem tego .ptazmid
chimeryczny nie jest w stanie przeżyć po wysianiu na pożywkę zawierającą ten antybiotyk. Do odróżnienia
klonów plazmidowych, które zawierają insert, może być zatem zastosowana zróżnicowana wrażliwość na
tetracyklinę i ampicylinę.

Klony rekombinantów genomu danego zawiera 10 6 rekombinacyjnych fragmentów


organizmu tworzą jego bibliotekę o dużej długości, ma 99% szansę być biblioteką
Zastosowanie kombinacji enzymów restryk- kompletną. Wobec tego szansę na znalezienie
cyjnych, i różnych wektorów do klonowania pojedynczej kopii genu są bardzo duże.
pozwala na upakowanie w wektorach całego Biblioteki cDNA przygotowuje się izolując
genomu danego organizmu. Zbiór takich róż- najpierw populację cząsteczek mRNA z tkanki,
nych klonów rekombinantów nazywa się biblio- ąjiastejpnie kopiując te cząsteczki na dwupas-
teką. Biblioteka genomowajestprzygptpwana mowy DNA, stosując (koiejno) odwrotną
z całkowiiego DNA-linti konioiTioweJJub tkan- 'Efanskryptazę i DNA polimerazę. Z przyczyn
ki. Biblioteka cDNA reprezentuje zbiór mRNA technicznych rzadko, uzyskuje .się kopie cDNA
wdanej tkance. Biłjlioiejyjięnomowe uzyskuje o pełnej długości, tak że są zwykle klonowane
się dzięki częściowemu trawieniu całkowitego mniejsze fragmenty DNA. jUaajydj są często
DNA enzymami restrykcyjnymi, które tną preferowane jako wektory do sporządzania
DNA często, tzn. na krótkie odcinki (np. Sau bibliotek cDNA, ponieważ są one wygodniejsze
IIIA). Pożądane jest uzyskanie raczej dużych w..pracy niż fagi lub kosmidy, chociaż wektory
fragmentów, tak aby większość genów była z różnych fagów X mają szczególne zalety do
pozostawiona w stanie nie naruszonym. Do klonowania DNA (p. niżej).
konstrukcji takich bibliotek preferowane są Wektorów którym jest aktualnie syntetyzo-
wektory fago we, ponieważ fagi akceptują duże wane białko Ipjz"ezr"gerr3^iEowaaz6ny ieehn o-
fragmenty DNA (do 20 kz). Ostatecznym celem logią rekombinacji DNA, nazywa się wektftrem
jest uzyskanie pełnej biblioteki. Liczba frag- ekspresyjnym. Takie wektory są obecnie po-
mentów, niezbędnych dla osiągnięcia tego celu, wszechnie stosowane w celu wykrycia swoistych
jest odwrotnie skorelowana z rozmiarem frag- cząsteczek cDNA w bibliotekach i do produkcji
mentów i zależna wprost od rozmiaru genomu białek technikami inżynierii genetycznej. Wek-
(tab. 42-4). Biblioteka genomu ludzkiego, która tory te są tak konstruowane, aby zawierały
TECHNOLOGIA REKOMBINACJI DNA / 537

Tabela 42-4. Skład pełnych bibliotek genomo- biblioteki rekombjnacyjne w wektorze X gtll
wych* mogą być przesiewane zarówno sondami
Źródło Pełna biblioteka genomowa cDNA, jak i sondami przeciwciał.
E coli 1 500 Iragmentów 4 Biblioteki stosowane do przesiewu
Drożdże 500 Iragmentów 50 sondami w celu wykrycia swoistych
Drosophila 000 fragmentów 800
Ssaki 000 fragmentów genów i cząsteczek cDNA
Różnorodne cząsteczki mogą być użyte jako
„sondy" do poszukiwania swoistych genów lub
* Liczba przypadkowych fragmentów (unikato- cząsteczek cDNA w bibliotekach lub do iloś-
wych klonów), które powinna zawierać biblioteka ciowego określenia DNA i RNA rozdzielonych
zapewniająca, że jest reprezentowany każdy poje- podczas elektroforezy na różnych żelach^^SaŁ-
dynczy gen, jest odwrotnie proporcjonalna do śred- ^fiUfll sf nii "fViłi fra-gmentv DNA liiIT RNA
niej wielkości Iragmentów użytych do sporządzenia znakowane przy użyciu nukleotydu zawierąją-
biblioteki i wprost proporcjonalna do liczby genów
w organizmie. Liczby podane w tabeli przedstawia-
fTfjfliM?p Ałiv sonda była użyteczna i skuteczna
ją liczbę fragmentów (niezależnych klonów) nie- musi ona rozpoznawać komplementarną sek-
zbędnych do uzyskania 99% pewności znalezienia wencję. W celu przeszukiwania biblioteki
danej sekwencji DNA w bibliotece rekombinacyj- cDNA w odniesieniu do długich fragmentów
nego DNA o średniej wielkości insertu 2x1(r cDNA lub przeszukiwania biblioteki genomo-
nukleotydów. Różnice wynikają ze zmienności stop- wej w odniesieniu do sekwencji komplementar-
nia złożoności genomu między organizmami. nej kodującego regionu genu mogą być użyte
Liczba niezbędnych klonów jest wyliczona cDNA syntetyzowane na swoistych mRNA
z wzoru:
jako matrycach. Popularną techniką wyszuki-
N= In (1 - P) w&nia._.swaislycii genów jest wzięcie krótkiej
ln(1 — f) sekwencji aminokwasowej i, stosując zestawie-
nie kodonów dla tej sekwencji (p, rozdz. 40),
gdzie P jest żądanym prawdopodobieństwem, sporządzenie sondy oligonukłeotydowej, która
a f frakcją całkowitego genomu zawartą w pojedyn-
czym-klonie, W przypadku genomowej biblioteki wykryje odpowiadający fragment DNA w bib-
ssaków, przedstawionej wyżej, przyjmując 3x10 9 liotece genomowej. Jeśli sekwencje sondy kom-
nukfeotydów jako wielkość genomu haploidalne- plementarnej dokładnie pasują do sekwencji
go, równanie to ma postać jak niżej: poszukiwanych, to sondy "o długości 15—20
In (1—0,99) nukleotydów będą z nimi hybrydyzowały. Son-
N= dy cDNA są stosowane do wykrywania frag-
ln
<1 — [ 3 x1 0s J mentów DNA metodą Southerna i do wy-
krywania ilościowego RNA.jnetodą Northern.
Wyższość, jaką przedstawia biblioteka ziożona
z dużych fragmentów DNA. jest oczywista, gdy Techniki „blotting" i hybrydyzacji
rozwiąże się to równanie biorąc wielkość fragmen- pozwalają na uwidocznienie swoistych
tów 5 x 103 nukleotydów zamiast 2 x 104 nukleoty- fragmentów
dów. TJwadocznienie swoistych fragmentów DNA
i RNA spośród wielu tysięcy „kontaminują-
bardzo aktywne promotory indukcyjne, odpo- cych" cząsteczek wymaga użycia kilku technik,
wiednie i będące w fazie kodony inicjacyjne dla które określa się zbiorczym terminem przenie-
translacji, sygnały zarówno do transkrypcji, jak sienie plam (błot transfer), Na rycinie 42-5
i terminacji translacji oraz, jeśli potrzeba, od- przedstawiono procedury przeniesienia plam
powiednie sygnały do przekształcania białka. metodą-Soitfherita (DNA), metodą Northern
Niektóre wektory ekspresyjne zawierają nawet (RNA) i Western (białko). (Pierwsza technika
geny inhibitorów proteazy, aby w ten sposób uzyskała nazwę od badacza, który ją opraco-
uzyskać zwiększone ilości końcowego produk- wał, a inne nazwy wzięły się z laboratoryjnego
tu. Wektor X gt 11 jest powszechnie używany do żargonu i zostały zaakceptowane). Te metody
konstrukcji bibliotek, ponieważ akceptuje więk- są użyteczne do oznaczenia liczby kopii genu
sze cząsteczki cDNA, które są replikowane w danej tkance albo określenia, czy gen ma duże
i tłumaczone na białka; w tym stanie rzeczy zmiany strukturalne (delecje, insercje lub rea-
ranżacje). W pewnych przypadkach, jeśli jest
538 / ROZDZIAŁ 42

Southarn Northe Western


r Białko y^
nn
j
żelowa

\
i 1
W
Przeniesienie
na bibułę

Dodać
Przeciwciało* |
IcDNA* IcOfJA* sondę

OOD CJC3 E=l


Autoradlogram
-------

Ryc. 42-5. Technika przenoszenia plam. W technice Southerna, czyli przenoszenia DNA, wyizolowany
z linii komórkowej lub tkanki DNA trawi się jednym lub wieloma enzymami restrykcyjnymi. Mieszaninę
inkubacyjną nanosi się do studzienek w żelu agarozowym lub poliakrylamidowym i eksponuje_na pole
elektryczne prądu stałego. DNA dzięki ładunkowi ujemnemu wędruje w kierunku katody; małe fragmenty
wędrują najszybciej. Po odpowiednim czasie DNA denaturuje się łagodną alkatizacją i przenosi na bkmę
nitrocelulozową (filtr) w postaci dokładnej repliki układu prążków na żelu techniką przenoszenia plam
(blotting) opracowaną przez Southerna. DNA wiąże się z bibułą przez wygrzewanie i następnie bibułę
eksponuje na znakowaną sondę cDNA, która hybrydyzuje z komplementarnymi fragmentami DNA
związanego z filtrem. Po dokładnym przemyciu bibułę eksponuje się na film rentgenowski, który po
wywołaniu ujawnia swoiste prążki odpowiadające fragmentom DNA, które rozpoznały sekwencje cDNA
sondy. Koncepcja techniki przenoszenia plam RNA, czyli metoda Northern jest podobna. Przed
przeniesieniem RNA jest poddany elektroforezie. Technika przeniesienia wymaga nieco odmiennego
postępowania niż przeniesienie DNA, aby przede wszystkim zapewnić pozostawienie nietkniętych
cząsteczek RNA; ogólnie metoda ta jest nieco trudniejsza. Przenoszenie plam białek, czyli technika
Western, polega na elektroforezie i przeniesieniu białek na filtr nitrocelulozowy, a następnie użycie jako
sondy swoistego przeciwciała lub innych sond molekularnych.

zmieniona swoista zasada, w wyniku czego zwoli na jego hybrydyzację z sondą. Sondę
zmienia się miejsce restrykcyjne, metody te radioaktywną dodaje się do filtru i po przemy-
mogą wykryć mutację punktową. Techniki ciu kompleks hybrydowy jest lokalizowany
przeniesienia plamy typu Northern i Western są przez ekspozycję filtru na kliszę fotograficzną.
stosowane do określenia wielkości i ilości swois- Po zidentyfikowaniu plamy na auto radio gra-
tych cząsteczek RNA i białek. mie z kolonią, ta ostatnia może być wyodręb-
Hybrydyzacja kolonii lub hyhrydyzacja płyt- niona z płytki. Podobna strategia jest stosowa-
kowa jest metodą za pomocą której identyfikuje na do identyfikacji fragmentów DNA w biblio-
się i oczyszcza swoiste klony. Bakterie są hodo- tekach fagowych. Kolejne etapy tej procedury
wane w postaci kolonii na płytce agarowej, dają w wyniku wyizolowany klon (kolonie
którą następnie pokrywa się nitrocelulozową bakteryjne) lub kolonię pochodzącą z indywi-
bibułą filtracyjną. Komórki z każdej kolonii dualnego faga.
przylepiają się do filtru i są do niego trwale Wszystkie metody hybrydyzacji, omawiane
ufiksowane przez podgrzanie, co jednocześnie w tej części, zależą od swoistych właściwości
z działaniem NaOH, doprowadza także do iizy parowania zasad komplementarnych pasm
komórek i denaturacji DNA, a następnie po- kwasów nukleinowych opisanych wyżej. Do-
TECHNOLOGIA REKOMBINACJI DNA / 539

kładne sparowanie daje łatwo hybrydę oporną nukleotydowej. Metoda ta zależy od istnienia
na wysokie temperatury w trakcie reakcji hyb- dużej liczby identycznych cząsteczek DNA,
rydyzowania i przemywania. Kompleksy takie Wymóg len może być spełniony przez klonowa-
tworzą się również w małych stężeniach soli. nie danego fragmentu, stosując wyżej opisane
Parowanie zasad, przebiegające z mniejszą do- techniki. Enzymatyczna metoda (metoda San-
kładnością, nie toleruje takich ostrych warun- gera) sekwencjonowania DNA wykorzystuje
ków, tj. podwyższonych temperatur i małych swoiste dideoksynukleotydy, które kończą syn-
stężeń soli; w takim przypadku hybrydyzacja tezę pasma DNA w miejscu swoistego nuk-
albo nie zachodzi albo hybrydy zostają roze- leotydu w trakcie syntezy pasma na oczysz-
rwane w czasie przemywania. Rodziny genów, czonej matrycy kwasu nukleinowego. Reakcje
mających pewien stopień homologii, mogą być są tak dobrane, że uzyskuje się populację frag-
wykryte przez zmianę ostrości warunków hyb- mentów DNA reprezentujących zatrzymanie
rydyzacji i przemywania. To podejście pozwala syntezy na każdym nukleotydzie. Wprowadza-
także na między gatunkowe porównania danego jąc radioaktywny znacznik w miejsce naprzeciw
genu. miejsca terminacji można uzyskać oddzielne
fragmenty, które są segregowane pod względem
Do analizy cząsteczek wielkości za pomocą elektroforezy na żelu po-
rekombinacyjnego DNA stosuje się liakryiamidowym. Po sporządzeniu autoradio-
sekwencjonowanie DNA gramu każdy z fragmentów da pasmo na kliszy
Segmenty cząsteczek swoistego DNA, uzys- rentgenowskiej. Pasma te, czytane po kolei, dają
kane techniką rekombinacyjnego DNA, mogą sekwencję DNA (p. ryc. 42-6). Obecnie jest
być analizowane odnośnie do ich. sekwencji opracowana metoda półautomatycznego sek-

Reakcja: ddATP ddTTP ddCTP Sekwencja oryginalnego pasma


ddGTP * -A-G-T-C-T-T-G-G-A-G-C-T-3 1

-
S 3
t

1
i t
11
_
..

1
i
I

1
I

1
I

1
i
1

<
1

1
A T
Zasada kończąca
1 A G T C T T G G A G C T

Ryc. 42-6. Sekwencjonowanie DNA metodą opracowaną przez Sangera. Drabinkowy układ prążków na
żelu od dotu do góry przedstawia stopniowo wydłużające fragmenty pasma oryginalnego DNA. Wiedząc,
która ze swoistych reakcji dideoksynukleotydowych została wykonana w celu uzyskania mieszaniny
fragmentów, można oznaczyć sekwencję nukieotydów od znakowanego końca w kierunku końca
nieznakowanego na podstawie „odczytywania" żelu. Reguły parowania zasad wg Watsona-Cricka (A-T,
G-C) dyktują sekwencję drugiego (komplementarnego) pasma.
________________________________________________________________________________
540 / ROZDZIAŁ 42

wencjonowania DNA. Inna metoda (Maxama


Sekwencja docelowa VW i Gilberta) wykorzystuje metody chemicznego
START
przecinania DNA w miejscu swoistych nuk-
CYKL1 leotydów.

vAW
Synteza oligonukleotydów jest
obecnie metodą rutynową
Rutynową metodą laboratoryjną jest zauto-
CYKL 2 VSA/ matyzowana synteza chemiczna umiarkowanie
długich (~100 nukleotydów) oligonukleoty-
dów o precyzyjnej żądanej sekwencji. Każdy
V\A> cykl syntezy zajmuje kilka minut, tak że synteza
CYKL 3 całej cząsteczki może być wykonana w ciągu
W\A godzin w zależności od jej długości. Takie
wv oligonukleotydy są obecnie konieczne do sek-
wencjonowania DNA, przeszukiwania biblio-
tek., określania przesunięć w mobilności DNA,
polimerazowej reakcji łańcuchowej (p. niżej)
i licznych innych zastosowań.
vw* Poiimerazowa reakcja łańcuchowa
(PCR) pozwała na amplifikację
sekwencji DNA
Poiimerazowa reakcja łańcuchowa jest meto-
dą służącą do amplifikacji okreslonycrrsekwen-
^AA/ cji DNA. Swoistość tej reakcji jest oparta na
użyciu 2 primerów oligonukieotydowych, które
hybrydyzują do komplementarnych sekwencji
położonych na przeciwległych pasmach DNA
i flankujących interesującą nas sekwencję doce-
lowy (ryc. 42-7), Próbką DNA jest najpierw
podgrzewana, aby..rozdziełić 1 pasińa, następnie
sekwencje primerów wiajj&jjicj DNA i każde
nTrff z pasm jest kopiowane przez polimerazę DNA
W l p_ocząwszy od miejsca pnmera. Każde z 2 pasm
V D.NA służy jako matryca do syntezy nowego
DNA, począwszy od 2 primerów. Powtarzane
cykle denaturacji cieplnej, łączenia primerów do
ich sekwencji komplementarnych i wydłużenie
sekwencji primerów przez polimerazę DNA
dają ostatecznie eksponencjalną amplifikację

Ryc. 42-7. Użycie polimerazowej reakcji łańcu-


chowej do amplifikacji swoistych sekwencji geno-
wych. Dwupasmowy DNA jest podgrzewany w ce-
lu rozdzielenia na pojedyncze pasma. Pasma te
wiążą 2 określone primery, które są komplementar-
ne do swoistych sekwencji na przeciwległych pas-
mach, i które określają fragment przeznaczony do
amplifikacji. Polimeraza DNA wydłuża primery
w obu kierunkach i syntetyzuje 2 pasma kom-
plementarne do 2 pasm oryginalnych. Cykl ten
powtarza się wielokrotnie, dając zamplifikowany
produkt o określonej długości sekwencji.
TECHNOLOGIA REKOMBINACJI DNA / 541

segmentów DNA o określonej długości. Na. _ rób ^u ludzi. Dwiejechniki pozwalają uzyskać
początku , .stosowania reakcji PCR używano ten cel: hybrydyzacja komórek somatycznych
połimerazy DNA z E. coli; polimeraza była oraz hybrydyzacja in situ. Hybrydyzacja in situ
niszczona przez każdy cykl denaturacji cieplnej. jest najprostszą i najbardziej bezpośrednią pro-
Podstawienie stabilnej termicznie polimerazy cedurą, w której radioaktywna sonda jest doda-
D..NĄ z Thermus aguaticus, organizmu, który wana do rozproszonych na powierzchni szkieł-
żyje i replikuje się w temp. 70-80°C, ominęło ka mikroskopowego chromosomów metafazo-
problem wrażliwości enzymu na temperaturę wycja,. Dokładne miejsce hybrydyzacji określa
i pozwoliło na automatyzację reakcji PCR, się przez nałożenie na szkiełko emulsji foto-
ponieważ reakcja prowadzona tą polimerazą graficznej i po ekspozycji porównanie rozmiesz-
może przebiegać w temp. 70°C. Pozwoliło to czenia ziaren w obszarach strukturalnych chro-
także zwiększyć swoistość i wydajność DNA. mosomów. Pozwala to często na umiejscowie-
Można uzyskać zamplifikowane sekwencje nie genu w określonym prążku lub regionie
DNA krótkie, np. 50—100 pz oraz długie o 2,5 chromosomu. Niektóre z genów Judzkich,
kpz. 20 cykli w reakcji PCR daje amplifikację umiejscowione za pomocą tej metody, przed-
rzędu ~1G6, a 30 cykli rzędu ~109. Reakcja stawiono w tab. 42-5.
PCR pozwala na amplifikację i analizę DNA W tabeli tej przedstawiono jedynie wybrane
z pojedynczej komórki, cebulki włosowej lub próbki, ponieważ dotychczas zmapowano już
.nasienia. Oczywiste jest zastosowanie reakcji setki genów. Mapa genomu ludzkiego będzie
PCR w medycynie sądowej. Metoda PCR jest kompletowana w nadchodzących latach; ist-
także stosowana do: 1) wykrywania czynników nieją także zamierzenia zsekwencjonowania ca-
zakaźnych, zwłaszcza latentnych wirusów, 2) łego genomu ludzkiego. Z dotychczasowych
prenatalnej diagnostyki genetycznej, 3) wykry- badań wyłaniają się następujące wnioski: 1.
wania polimorfizmu alleli, 4) precyzyjnego usta- Geny, które kodują białka o podobnych funkc-
lania typu tkanek do transplantacji i 5) do jach, mogą być umiejscowione na oddzielnych
badań nad ewolucją, stosując archeologiczne chromosomach (a- i P-globiny). 2. Geny, które
próbki DNA. Równie liczne są zastosowania stanowią część rodziny, mogą także mieścić się
techniki PCR do problematyki badań podsta- w oddzielnych chromosomach (hormon wzros-
wowych i z pewnością pojawią się nowe moż- tu i prolaktyna). 3. Geny odpowiedzialne za
liwości zastosowania tej metody. wiele chorób dziedzicznych, wywołanych niedo-
borem swoistych białek, włączając w to również
choroby związane z chromosomem X, są umiej-
PRAKTYCZNE ZASTOSOWANIE scowione w miejscach swoistych. Może naj-
TECHNOLOGII REKOMBINACJI DNA ciekawszy jest fakt, że dzięki dostępności okreś-
STALE SIĘ ZWIĘKSZA lonych sklonowanych fragmentów restrykcyj-
nych było możliwe umiejscowienie chromoso-
Wyizolowanie swoistego genu z całego geno- malne wielu zaburzeń o nieznanym niedoborze
mu wymaga takich technik, które umożliwiają białkowym, np. pląsa wica Huntingtona —
wyróżnienie jednej milionowej części. Identyfi- chromosom 4; mukowiscydoza — chromosom
kacja obszaru regulatorowego, który może mieć 7; torbielowatość nerek u dorosłych — chromo-
długość tylko 10 pz, wymaga czułości wyróż- som 16; dystrofia mięśniowa typu Duchenne
niającej 1 część z 3xlO8; taka choroba, jak — chromosom X. Z chwilą umiejscowienia
niedokrwistość sierpowata jest spowodowana wady do regionu DNA, który ma cechy budowy
przez mutację pojedynczej zasady, co wymaga genu (ryc. 42-1) można skonstruować gen syn-
precyzji rzędu 1—3 x 105. Technologia rekom- tetyczny i uzy^.ać jego ekspresję w odpowied-
binacji DNA jest dostatecznie skuteczna, aby nim wektorze oraz określić jego funkcję albo
sprostać tym wymogom. można zsyntetyzować domniemany peptyd na
podstawie dedukcji z układu otwartej ramki
Mapowanie genów pozwala odczytu w obrębie regionu kodującego. Prze-
na umiejscowienie swoistych genów ciwciała przeciwko takiemu peptydowi można
w określonych chromosomach użyć w celu zbadania, czy taki peptyd ulega
Umiejscowienie genów uniożliwia.sp.orządze- ekspresji u zdrowych osobników i czy jest
nie mapy ludzkiego genomu, Pozwala to na nieobecny u osobników z określonym zespołem
uzyskanie użytecznych informacji w opisie cho- genetycznym.
542 / ROZD ZIAŁ 42

Tabela 42-5.Umiejscowienie genów uczłowieka*


Gen Chromosom Choroba

Insulina 11p15
Prolaktyna 6p23-q12
Hormon wzrostowy 17q21 -qter Niedobór hormonu wzrostu
a-Globina 16p12-pter a-Ta I asem i a
P-Globina 11q12 p-Talasemia, niedok-rwtstość sierpowata
Deaminaza adenozynowa 20g13-qter Niedobór deaminazy adenozynowej
Hydroksylaza fenyloalaniny 12q24 Fenyloketonuria
Fosfory boży 1 otrą nsferaza hipoksantyno-
wo-guaninowa Xq26-q27 Zespół Lescha-Nyhana
Segment G8 DNA Pląsawica Huntingtona

* Tabela ta przedstawia chrom osom alne umiejscowienie niektórych genów i chorób związanych z
niedoborem lub nieprawidłowym wytwarzaniem produktów genowych. Omawiany chromosom jest
wskazany przez pierwszą podkreśloną cyfrę lub literę. Inne cyfry i litery odnoszą się do szczegółowego
umiejscowienia podanego w: McKusick VA:
Mendeiian Inheritance in Man, 6 th ed. Johns Hopkins Univ.
Press, 1983.

Określone białka mogą być Technologia rekombinacji DNA


produkowane do celów badawczych ma zastosowanie w molekularnej
1diagnostycznych analizie chorób
Praktycznym celem badań nad rekombinacy- Naturalna zmienność genowa. W wa-
jnym DNA jest uzyskanie materiałów do za- runkach naturalnych, podobnie jak w większo-
stosowań w biomedycynie. Ta technologia ma ści ludzkich struktur, występuje normalna
2 określone zalety: 1, Może ona dostarczyć zmienność sekwencji DNA, .Zmienność w sek-
dużych ilości materiału, które nie byłyby moż wencji ,UNA,£zyn polimorfizm. zachodzi z częs-
liwe do otrzymania zwykłymi metodami oczysz tością 1 na każdych 500 nukleotydów, czyli ok.
czania (np. interferon, aktywator plazminoge- 107 razy na genom. Nie ulega wątpliwości, że
nu). 2. Może ona dostarczać ludzkiego materia zmienność polega na delecjach i insercjadi
łu (np, insulina, hormon wzrostu). Korzyści DNA oraz podstawieniach pojedynczych zasad.
w obu tych przypadkach są oczywiste. Chociaż U zdrowych ludzi zmiany te zachodzą zwykle
pierwotnym celem jest dostarczenie produktów, w niekodujących regionach DNA lub w miejs-
na ogół białek, do leczenia (insulina) lub diag cach, które nie wywołują zmian w funkcji
nostyki (test do wykrywania AIDS) chorób kodowanego białka. Polimorfizm struktury
ludzi i zwierząt lub do celów zapobiegania DNA może mieć związek z niektórymi choroba-
(szczepionka przeciwko wirusowi zapalenia wą mi i może być użyty do poszukiwania swoistego
troby B), są także inne realne i potencjalne genu odpowiedzialnego za chorobę, jak to opi-
zastosowania o wartości rynkowej, zwłaszcza sano niżej. Polimorfizm ma także różne za-
w rolnictwie. Przykładem tego ostatniego za stosowania w medycynie sądowej.
stosowania są usiłowania uzyskania, na drodze Zmienność genowa powodująca cho-
inżynierii genetycznej, roślin, które są bardziej robę. Genetyka klasyczna uczy, że większość
oporne na ekstremalne warunki suszy lub tem chorób genetycznych jest spowodowana mutac-
peratury albo bardziej wydolne w asymilacji jami punktowymi, w wyniku których dochodzi
azotu. do syntezy uszkodzonych białek. Podejście to
jest nadal prawdziwe, choć należy tu zazna-
czyć, że choroba genetyczna może być także
wynikiem dezorganizacji jakiegokolwiek etapu
TECHNOLOGIA REKOMBINACJI DNA / 543

przemian opisanych w początkowych ustępach a jego bardziej szczegółową wersję przedstawio-


tego rózdziałuT "ilustrowanych na ryc. 42-1. no na ryc. 42-9. Nieprawidłowe wytwarzanie p-
Zagadnienie to dobrze ilustrują badania nad globiny prowadzi do wielu chorób i jest
genem fi-globiny. Gen ten jest umiejscowiony spowodowane różnorodnymi uszkodzeniami
w zespole genów na chromosomie 11 (ryc. 42-8), w obrębie genu i w jego otoczeniu (tab. 42-6).

5'- \ G, A7 t(3

DDD -B ■3'

Hemoglobino patia
10 kz

0°-Talasemla

Hemoglobina Lepore

Ryc. 42-8. Schematyczny obraz zespołu genów p-globiny i niektórych zaburzeń genetycznych. Gen fi-
globiny jest umiejscowiony w chromosomie 11 w ścisłym powiązaniu z 2 genami y-globiny i genem 8-
globiny. Rodzina genów pjest ułożona w kolejności 5'- £-Gy-Ay- f p-S-p-3'. Locus 5 ulega ekspresji
we wczesnym okresie płodowym (c^ £2). Geny y ulegają ekspresji w życiu płodowym, dając hemoglobinę
płodową (HbF, a2y2)- Hemoglobina osobników dorosłych składa się z HbA(OjP2) li>b HbA2 (o^Sj). Gen f p
jest pseudogenem, który wykazuje homologię sekwencji z p, ale zawiera mutacje, które zapobiegają jego
ekspresji. Delecje (czarne paski) w obrębie (ocus p powodują powstanie §-talasemii (niedobór lub brak
[P°] P-globiny), Delecja genów 5 i P jest przyczyną powstania hemoglobiny Lepore (w której obecna jest
tylko hemoglobina a). Inwersja (AyŚP)° w tym regionie (pasek niezaciemniony z napisem „Inwersja")
niszczy funkcje genu i także powoduje talasemie (typ III). Każdy z typów talasemii ma tendencję do
występowania w pewnych populacjach, np. delecja (Ay5(ł)° i inwersja pojawiają się u osób z Indii,
Znacznie więcej delecji zmapowano w tym regionie chromosomu i każdej z nich towarzyszy pewien typ
talasemii.

00 0 00
T T T
AA AA O

Ryc. 42-9. Mutacje w genie p-giobiny powodujące taiasemie, Gen P-globiny


pokazany jest w orientacji 5' do 3', Pola zakreskowane ilustrują regiony 5r i 3' nie ulegające translacji.
Czytając w kierunku od 5' do 3' — pola zaciemnione są eksonami 1 -3, a przestrzenie niezacienione
intronami 1 i 2, Mutacje dotyczące kontroli transkrypcji ( #) są umiejscowione w regionie DNA
flankującym gen od końca 5'. Wskazano przykładowo zidentyfikowane mutacje nonsensowne (A),
mutacje dotyczące przekształceń RNA (O) i przecinania RNA (O)- W niektórych regionach znaleziono
liczne mutacje. Oznaczono je klamrami (,!,).
S44 / ROZDZIAŁ 42

Tabela 6. Zmiany 1
w genie p- procesów, a zwłaszcza delecji, które są przy-
biny czyną choroby (ryc. 42-8). Zespół genów globi-
Zmiana Uszkodzona Choroba ny wydaje się być szczególnie podatny na tego
funkcja typu uszkodzenie. Delecje w zespole genów cc-
globiny, umiejscowionym na chromosomie 16,
Mutacje Fałdowanie białka Niedokrwistość powodują powstanie ct-talasemii. Istnieją silne
punktowe sierpowata związki etniczne z licznymi typami tych delecji,
Kontrola transkrypcji P-Talasemia tak że północni Europejczycy, Filipiń-czycy,
Mutacje typu prze- rasa czarna i ludzie zamieszkali w rejonie Morza
sunięcia ramki od- p-Talasemia Śródziemnego mają różne typy uszkodzeń, a
czytu i nonsensowne wszystkie z nich powodują brak hemoglobiny
Przekształcanie RNAp-Talasemia
A i a-talasemię.
Delecje Wytwarzanie mRNA p°-Ta lasem i a Podobna analiza może być wykonana dla
Hemoglobina licznych innych chorób. Mutacje punktowe są
Lepore zwykle określane na drodze sekwencjonowania
Rearan- Wytwarzanie mRNA P-Talasemia danego genu, choć przypadkowo, gdy mutacja
żacje typ III niszczy albo stwarza nowe miejsce restrykcyjne,
technika analizy fragmentów restrykcyjnych
może być użyta do wykazania uszkodzenia.
Delecje lub insercje DNA, większe niż 50 pz,
Mutacje punktowe. Klasycznym przy- często są wykrywane techniką „blotting" wed-
kładem jest choroba zwana niedokrwistością ług Southerna.
sierpowata, która jest spowodowana mutacją Analiza rodowodu. Niedokrwistość sier-
pojedynczej zasady w całym genomie złożonym powata ponownie dostarcza doskonałego przy-
z 3 x l O 9 pz; jest to substytucja T przez kładu jak technologia rekombinacji DNA może
A w DNA, która następnie powoduje zmianę być zastosowana do badań nad chorobą u czło-
A na U w mRNA odpowiadającą ć.kodonowi wieka. Podstawienie T przez A w paśmie mat-
w genie p-globiny (ryc. 7-20). Zmieniony kodem rycowym DNA genu P-globiny zmienia sekwen-
określa inny aminokwas (walinę zamiast kwasu cję w regionie, który odpowiada 6 kodonowi
glutaminowego), co powoduje nieprawidłowo- z sekwencją
ści strukturalne C7ąstcczki fi-glohiny. Inne mu- 1
tacje punktowe w obrębie genu P-globiny i jego C C T G A G pasmo kodujące
otoczeniu powodują zmniejszenie, a w niektó- G GA C G pasmo matrycowe
rych przypadkach zatrzymanie wytwarzania CDC C
rzają takiego łagodnego („temperate") wirusa na sekwencję
p-talasemia. Talasemie charakteryzują się wa-
dami w syntezie podjednostek hemoglobiny, pasmo kodujące
C C T G T G GG pasmo matrycowe
a (ł-talasemia powstaje wówczas, gdy jest niedo- G A C@C C
stateczne wytwarzanie p-globiny. Na rycinie
42-9 przedstawiano mutacje punktowe, które i .niszczy miejsce rozpoznania enzymu restryk-
mogą wpływać na wytwarzanie normalnego cyjnego Mst II (CCTNAGG; wskazane przez
mRNA (a zatem normalnego białka), a które są małą strzałkę pionową; tab.42-1). Inne miejsca
uwikłane w powstawanie p-talasemii. dla Mst II, umiejscowione w kierunku 5' i 3' od
Delecje, insercje i rearanżacje DNA. miejsca omawianego (ryc. 42-10), nie są objęte
Badania bakterii, wirusów, drożdży i muszki mutacją, a zatem będą przecięte. W wyniku tego
owocowej wskazują, że fragmenty DNA mogą inkubacja z enzymem restrykcyjnym DNA od
w obrębie genomu przemieszczać się z jednego osobników normalnych (AA), heterozygot (AS)
miejsca na drugie. Delecja krytycznego frag- i homozygot (SS) da 3 różne wzory prążków
■mentu DNA, rearanżacja DNA w obrębie genu uzyskanych metodą Southerna (ryc. 42-10).
albo insercja fragmentu DNA do kodującego Przykład ten ilustruje jak można ustalić rodo-
lub regulatorowego regionu mogą wywoływać- wód DNA, stosując zasady omówione w tym
takie zmiany w ekspresji genu, które prowadzą rozdziale. Analiza rodowodu jest stosowana
do choroby. Molekularna anafiza p-talasemii w odniesieniu do licznych chorób genetycznych
dostarcza znowu licznych przykładów takich i jest najbardziej użyteczna w przypadku chorób
TECHNOLOGIA REKOMBINACJI DNA / 54S

A Miejsca restrykcyjne Mst tl w obrębie I wokot genu /f-globlny

Prawidłowy (A) 5:
3'
0,2
1,15 kz
kb

Niedokrwlsto&ć 5 -
slerpowata (S)

1.35 kz
B. Analiza rodowodu

n-
Wielkość
fragmentu

- 1,35 pz

- 1,15 pz

AS AS SS AA AS Fenotyp

Ryc. 42-10. Analiza rodowodu niedokrwistości sierpowatej. Górny fragment ryciny (A) pokazuje
pierwszą część genu (3-globiny i miejsce restrykcyjne Mst II (f) w genie p-globiny prawidłowym (A) i genie
w niedokrwistości sierpowatej (S), U osób zdrowych trawienie ONA enzymem restrykcyjnym Mst II daje
fragmenty o długości 1,15 kz i 0r2 kz. Zamiany T na A, jakie zachodzą u chorych na niedokrwistość
sierpowatą, usuwają jedno z 3 miejsc restrykcyjnych w obrębie genu fś-globiny, w wyniku czego po
trawieniu Mst 11 powstaje tylko pojedynczy fragment o diugości 1,35 kz, Te różnice w długości fragmentów
są łatwo wykrywalne techniką Southerna (B). (Na tej rycinie fragment 0,2 kz wyszedł pozazel). Analiza
rodowodu pokazuje 3 możliwości: AA — osoba zdrowa (O); AS — heterozygota {o, |J); SS
— homozygota (■) Podejście to pozwala na prenatalną diagnozę niedokrwistości sierpowatej lub
nosicieli tej choroby («£)___________________^ _ _ _ ^
______________________________________

spowodowanych delecjami i insercjami lub rza- Diagnostyka prenatalna, Diagnostyka


dziej w przypadku zmian w miejscu restrykcyj- prenatalna jest możliwa w przypadku, gdy jest
nym, jak to podano na przykładach cytowanych znana wada genetyczna i gdy jest dostępna
w tym ustępie. Analiza taka jest ułatwiona przez swoista sonda molekularna. DNA uzyskany
zastosowanie reakcji PCR, która może dostar- z "niewielkiej ilości (np. 10 ml) płynu owod-
czyć dostatecznej ilości DNA dla takiej analizy. niowego (albo z biopsji kosmówek) może być
.15 Bioche
imj
546 / ROZDZIAŁ 42

użyty do aaalizy metodą Southerna. Piód, ma- grap sprzężeń, które następnie, w procesie zwa-
jący wzór restrykcyjny AA (ryc. 42-10), nie jest nym kroczenie po chromosomie, może ewen-
chory na niedokrwistość sierpowatą, ani nie jest tualnie określić locus związany z chorobą.
jej nosicielem. U płodu mającego wzór SS W metodzie kroczenia po chromosomie (ryc.
rozwinie się niedokrwistość sierpowatą. Obec- 42-11) fragment przedstawiający 1 z końców
nie są dostępne sondy do tego typu analizy dla długiego odcinka DNA jest użytydo izolowania
wielu chorób genetycznych. innego fragmentu, który pokrywa się z pierw-
Polimorfizm długości, fragmentów szym, ale wychodzi poza jego obręb. Kierunek
restrykcyjnych (RFLP). Przytaczane wyżej tego wyjścia jest określany przez mapowanie
różnice w sekwencjach DNA mogą wynikać ze restrykcyjne i proces ten jest powtarzany stop-
zmienności miejsc restrykcyjnych, w wyniku niowo, aż uzyska się sekwencję stanowiącą
czego fragmenty restrykcyjne mają różne długo- przedmiot zainteresowania. Choroby sprzężone
ści. Wrodzone różnice wzoru restrykcyjnego z chromosomem X są szczególnie odpowiednie
(np. zmienność w DNA zachodząca w ogólnej do tego typu podejścia, ponieważ ekspresji
populacji w stopniu większym niż 1 %) są znane ulega tylko 1 allel. Dzięki temu ok. 20% wszyst-
jako polimorfizm długości fragmentów restryk- kich zdefiniowanych RFLP jest umiejscowio-
cyjnych, czyli RFLP (restrietion fragment nych w obrębie chromosomu X i prawie kom-
length polymorphism). RFLP powstałe w wyni- pletna mapa sprzężeń na tym chromosomie
ku zmian w pojedynczej zasadzie (np. niedo- została opracowana. Stosując technikę RFLP
krwfstość sierpowatą) albo w wyniku delecji lub znaleziono gen dystroiii mięśniowej typu Du-
insercji DNA w obrębie fragmentu restrykcyj- chenne sprzężony z chromosomem X. Podobnie
nego (np. talasemie) są użytecznym narzędziem wadę w pląsawicy Huntingtona umiejscowiono
diagnostycznym, Polimorfizm taki znaleziono w końcowym regionie krótkiego ramienia chro-
w znanych genetycznych loci, a także w obrębie mosomu 4, a wada wywołująca torbielowatość
sekwencji, których funkcja nie jest znana; tak nerek jest sprzężona z locus a-globiny w chro-
więc polimorfizm RFLP może prowadzić do mosomie 16.
zniszczenia funkcji genu, lub też nie mieć żad- Terapia genowa. Choroby wywołane nie-
nych konsekwencji biologicznych. doborem produktu genowego (tab. 42-5) mogą
Polimorfizmy RFLP są dziedziczne i seg- być odpowiednie do leczenia zastępczego. Stra-
regują się według wzoru Mendla. Polimorfizm tegia takiego leczenia polega na sklonowaniu
RFLP (dotychczas poznano prawie 350) jest genu (np. genu, który koduje deaminazę adeno-
głównie używany w celu określenia chorób zyny) w wektorze, który może być pobrany
dziedzicznych, w których nie znamy ubytku przez komórkę gospodarza i włączony do geno-
funkcji. RFLP może być użyty do ustalenia mu. Komórki prekursorowe szpiku kostnego są

Nienaruszony 5' —3'


-DNA

Fragmenty

Sonda
początkowa

c. 42-11. Technika kroczenia po chromosomie. Zamiar polega na izolowaniu genu X z dużego odcinka
DNA. Dokładne położenie tego genu nie jest znane, ale jest dostępna sonda (• —) komplementarna do
fragmentu DNA (na rycinie pokazano sondę do końca 5'), jak również dostępna jest biblioteka zawierająca
serię nakładających się fragmentów DNA. W celu uproszczenia pokazano tylko 5 takich fragmentów.
Początkowo sonda będzie hybrydyzowała tylko z klonami zawierającymi fragment 1, który można
następnie wyizolować i użyć'jako sondę do wykrycia fragmentów 2. Tę procedurę powtarza się aż do
hybrydyzacji fragmentu 4 z fragmentem 5, który zawiera całą sekwencję genu X.
TECHNOLOGIA REKOMBINACJI DNA / 547

przydatne do tego celu, ponieważ komórki takie kane z 2 różnych rodzajów sekwencji (np. 2
mogą zasiedlić szpik i tam się namnażać. Wpro- różnych genów. .
wadzony gen może zacząć kierować ekspresją Endonukleaza. Enzym, który przecina
swego białkowego produktu i w ten sposób wewnętrzne wiązania DNA lub RNA
Ekson. Sekwencja w genie, która jest reprezen-
naprawiać ubytek w komórce gospodarza. towana (ulega ekspresji) w cząsteczce
Takie zastąpienie genu w komórce somatycz- mRNA.
nej oczywiście nie może być przekazane potom- Egzonukłeaza. Enzym, który odcina
stwu. Opracowano inne strategie do zmiany linii nukleotydy w DNA lub RNA od końca 3' lub
komórek rozrodczych, ale strategie te zbadano 5'.
jedynie na zwierzętach doświadczalnych. Pe- Hybrydyzacja. Swoista reasocjacja
wien odsetek genów wstrzykniętych do zapłod- komplementarnych pasm kwasów
nionego jaja myszy może być włączony do nukleinowych (DNA z DNA, DNA z RNA
lub RNA z RNA)
genomu i można go znaleźć zarówno w komór- łnsert. Dodatkowa sekwencja w DNA na ogół
kach somatycznych, jak i komórkach rozrod- wprowadzona technikami rekombinacji DNA.
czych. Takie zwierzęta transgeniczne okazały się Intron. Sekwencja w genie, która jest
bardzo użyteczne w analizie swoistych tkan- przepisana na RNA, ale wycięta i usunięta
kowo wpływów na ekspresję genów oraz wpły- przed translacja, w trakcie przekształcania
wu nadmiernego wytwarzania produktów ge- pierwotnego transkry-ptu.
nowych (np. hormonu wzrostu lub onkogenów) Klon. Duża liczba komórek lub cząsteczek, które
są identyczne z pojedynczą macierzystą
oraz w poszukiwaniu genów związanych z roz- komórką lub cząsteczką.
wojem osobniczym, procesem, który dotych- Kosmid. Plazmid, do którego włączono
czas było trudno badać. Podejście z użyciem sekwencje DNA bakteriofaga X, które są
metody transgenicznej zastosowano współcześ- niezbędne d/a upakowania DNA (miejsca
nie w celu skorygowania wad genetycznych cos); pozwala to na upakowanie in vitm
u myszy. Do zapłodnionych jaj, uzyskanych od plazmidowego DNA.
myszy z genetycznym hipogonadyzmem, Lepkie końce DNA. Komplementarne
wstrzykiwano DNA zawierający kodującą sek- pojedyncze pasma DNA wystające na
przeciwległych końcach dwupasmowej
wencję prekursora białkowego hormonu uwal- cząsteczki DNA lub wystające z końców
niającego gonadotropine (GnRH). Gen ten różnych dwupasmowych cząsteczek (p. także
ulegał ekspresji i podlegał prawidłowej regulacji tępe końce).
w podwzgórzu pewnej liczby myszy, a zwierzęta Ligacja. Katalizowane enzymatycznie łączenie
te były pod wszystkimi względami prawidłowe. przez wiązania fosfod i estrowe 2 odcinków
Ich potomstwo nie wykazywało niedoboru DNA lub RNA; odpowiednimi enzymami są
GnRH. Jest to zatem dowód na somatyczną ligazy DNA i RNA.
ekspresję transgenu i na jego egzystencję w ko- Nick translation. Technika znakowania DNA
oparta na zdolności polimerazy DNA z £. coli
mórkach rozrodczych. do degradowania pasma DNA, które zostało
nacięte, i do następującej resyntezy tego
pasma; jeśli zastosuje się radioaktywne
SŁOWNICZEK trifosforany nukleo-zydów, to nowo
syntetyzowane pasmo będzie wyznakowane i
Auta radiografia. Wykrywanie cząsteczek radio- będzie mogło być użyte |ako radioaktywna
aktywnych (np. DNA, RNA, białko) przez uwido- sonda.
cznienie ich elektów na filmie fotograficznym. Northern błot. Metoda przenoszenia RNA z
Baktertofag. Wirus, który zakaża bakterię. żełu agarozowego na błonę (filtr)
Biblioteka. Zbiór sklonowanych fragmentów, nitrocelulozową, na której cząsteczki RNA
które reprezentują cały genom. Biblioteki mogą mogą być wykryte odpowiednią sondą.
być albo genomowe (w których są reprezen- Oligonukleotyd. Krótka zdefiniowana
towane zarówno introny, ;ak i eksony oraz inne sekwencja nukleotydów, połączonych
sekwencje DNA) lub biblioteka cDNA {w której typowym wiązaniem fosfod i estrowym.
są reprezentowane jedynie eksony}. Odwrotna transkrypcja. Synteza DNA na
cDNA. Cząsteczka jedno pasmowego DNA, która matrycy RNA katalizowana odwrotną
jest komplementarna do cząsteczki mRNA i jest transkryptazą
na niej syntetyzowana przy użyciu odwrotnej Palindrom. Sekwencja dwupasmowego DNA.
transkryptazy która jest taka sama, gdy 2 pasma są
Chimeryczna cząsteczka. Cząsteczka (np. czytane w przeciwnych kierunkach.
DNA, RNA, białko) zawierająca sekwencje uzys- Plazmid. Mała, pozachromosomalna, kołowa
cząsteczka DNA, która replikuje niezależnie od
DNA gospodarza.
Polimerazowa reakcja łańcuchowa (PCR).
Enzymatyczna metoda wielokrotnego
kopiowania dwupasmowego DNA, które może
stanowić np. sekwencję określonego genu.
548 / ROZDZIAŁ 42

Pseudogen. Nieaktywny segment DNA powstały Transgeniczny. Termin opisujący wprowadzenie


wskutek mutacji aktywnego genu macierzyste- nowego DNA do komórek rozrodczych przez
go. wstrzyknięcie do jądra komórki jajowej.
Rekombinacyjny DNA. Zmieniony DNA, po- Translacja. Synteza białka na matrycy mRNA.
wstały w wyniku msercji sekwencji deoksynuk- Wektor. Plazmid lub bakteriofag, do którego może
łeotydowych (które uprzednio nie były obecne), być wprowadzony obcy DNA w celu sklonowa-
do określonej cząsteczki DNA na drodze reakcji nia.
enzymatycznych lub chemicznych. Western błot. Metoda przenoszenia białka na
Restrykcyjny enzym. Endonukfeaza, która prze- błonę (filtr) nitrocelulozową, na której białko to
cina oba pasma DNA w bardzo swoistych miejs- może być wykryte odpowiednią sondą, np. prze-
cach określonych sekwencją zasad. ciwciałem.
Sonda. Cząsteczka użyta do wykrywania obecno-
ści swoistego fragmentu DNA lub RNA, np.
w kolonii bakteryjnej, sformowana z biblioteki PIŚMIENNICTWO
genetycznej lub w czasie analizy technikami
przenoszenia plam; zwykłe używanymi sondami Beaudet AL: Bibliography of cloned human and other
są cząsteczki cDNA, syntetyczne oligodeoksy- selected DNAs. Am J Hunt Genet 1985; 37:386.
nukleotydy o określonej sekwencji i przeciwciała Berger SL, Kimmel AR: Guide to Moleculor Cłoning
przeciwko swoistym białkom. Techniques, Vol 152, Methods in Enzymology,
Southern błot. Metoda przenoszenia DNA z żelu Academic Press, New York, 1987. DNA
agarozowego na błonę (filtr) nitrocelulozową, inmedtcine. Lance* 1984; 2:853,908,966,1022,
na której DNA może być wykryty przy użyciu 1086, 1138, 1194, 1257, 1329, 1380, 1440.
Gusetla JF: Recombinant DNA techniąues in the
odpowiedniej sondy (np. komplementarnego
diagnosis and treatment of inherited disorders.
DNA lub RNA).
J Clin Invest 1986; 77:1723. Kan YW et al:
Spinka do włosów (hairpin). Dwupasmowy Pages 275—283 in: Thalossemia:
odcinek utworzony dzięki sparowaniu zasad Recent Advance$ in Detectian and Treatmettt. Cao
między sąsiednimi komplementarnymi sekwenc- A, Carcassi U, Rowley P (edttors). AR Liss, 1982.
jami pojedynczego łańcucha DNA lub RNA. Lewin B: Genes III. Wiley, 1987. Maniatis T,
Splicing (składanie RNA). Usuwanie intronów Fritsch EF, Sambrook J: Molecuhr
z RNA z jednoczesnym łączeniem eksonów. Cloning, 2nd ed. Cold Spring Harbor Laboratory,
Sygnał. Znak pozwalający na obserwację koń- 1989. Martin JB, Gusella JF: Huntington's
cowego produktu, gdy np. swoiste sekwencje disease: Pat-
DNA lub RNA są wykrywane metodą autoradio- hogenesis and management. N Engl 3 Med 1986:
grafii lub inną metodą. W cełu uzyskania sygnału 315:1267. Orkin SH et al: Improved detection
stosowana jest zwykle hybrydyzacja z komple- of the sickle
mentarnym radioaktywnym polinukleotydem mutation by DNA analysis: Application to prena-
(np. technika Southerna lub technika Northern). tal diagnosis. N Engł J Med 1982; 307:32.
Tandem. Liczne kopie tej samej sekwencji {np. Watson JD, Tooze J, Kurtz DT: Recombinant DNA:
DNA), które leżą przyległe jedna do drugiej. A Short Course. Freeman, 1983. Weatherall DJ:
Terminalna transferaza. Enzym, który dodaje The New Genetics and Clinicai Prac-
nukleotydy jednego typu (np. reszty deoksyade- tice, 2nd ed. Oxford Univ Press, 1986. Yuan R:
nonukteotydylowe) do końca 3' pasm DNA. Structure and mechanism of multifunctional
Tępe końce. 2 pasma DNA, mające końce zrów- restriction endonucleases. Annu Rev Biockem 1981;
nane z sobą (p. lepkie końce). 50:285.
Transkrypcja. Synteza RNA na matrycy DNA.
CZĘŚĆ V
Biochemia zewnątrzkomórkowej
i wewnątrzkomórkowej komunikacji

Btony: struktura, organizacja


i funkcja 4
3
Daryl K. Granner, MD

WPROWADZENIE Golgiego, ziarnistości wy dziel nicze, lizosomy


i błonę jądrową. Błony, lokalizując enzymy
Błony są strukturami o bardzo dużej lep- działają jako integralne elementy w stymulacji
kości, chociaż wciąż jeszcze plastycznymi. Bło- sprzężenia pobudzenie — odpowiedź oraz są
ny plazmatyczne tworzą zamknięte obszary miejscami transdukcji energii np. w procesach
wokół komórkowej cytoplazmy, oddzielając je- fotosyntezy i oksydacyjnej fosforyiacji.
dną komórkę od drugiej, umożliwiając tym
samym ich indywidualizacje. Błony plazmatycz-
ne charakteryzują się wybiórczą przepuszczal- ZNACZENIE BIOMEDYCZNE
nością i działają jako bariery, dzięki którym
możliwe jest istnienie różnic w składzie wnętrza Większe zmiany w strukturze błon mogą
i zewnętrznego otoczenia komórki. Wybiórcza zakłócić równowagę wodną i przepływ jonów,
przepuszczalność uwarunkowana jest istnie- a tym samym każdy z procesów zachodzących
niem kanałów i pomp dla jonów i substratów, wewnątrz komórki. Specyficzne niedostatki lub
a także obecnością specyficznych Veccptorów zmiany określonych składników błon prowadzą
dla odbioru sygnałów, np. hormonów. Błony do wielu chorób. Przykładami tego są m.in.:
plazmatyczne wymieniają także składniki ze nieobecność w lizosomach kwaśnej maltazy,
Środowiskiem pozakomórkowym w procesach wywołująca chorobę związaną z gromadzeniem
egzocytozy i endocytozy, zaś specjalne prze- glikogenu typu II; brak przenośnika jodkowego
strzenie w strukturze błon — złącza szczelinowe wywołujący wrodzone powiększenie tarczycy
— umożliwiają wymianę materiału między (p, ryc. 47-2); zaburzenie w endocytozie lipo-
przylegającymi komórkami. protein o małej gęstości, będące przyczyną
Dzięki istnieniu błon możliwe jest także po- hipercholesterolemii i wczesnego rozwoju cho-
wstawanie wyspecjalizowanych odrębnych ob- roby naczyń wieńcowych. Prawidłowy stan
szarów (kompartmentów) wewnątrz komórek. błon gwarantuje normalne funkcjonowanie ko-
Takie wewnątrzkomórkowe błony otaczają mórek.
wiele morfologicznie odrębnych struktur (orga-
nelli), np. mitochondria, siateczkę śródplazma-
tyczną, siateczkę sarkoplazmatyczną, aparat
550 / ROZDZIAŁ 43

UTRZYMYWANIE NORMALNEGO Tabela 43-1. Porównanie średniego stężenia róż-


ŚRODOWISKA WOKÓŁ I nych substancji wewnątrz i na zewnątrz komórek
WEWNĄTRZ KOMÓRKI JEST zwierzęcych
WYMOGIEM PODSTAWOWYM S u b s ta n c ja Płyn poza- Płyn śród
komórkowy komórkowy
Życie powstało w środowisku wodnym; reak-
Na + 140 mmol/l 10 mmol/l
cje enzymatyczne, procesy komórkowe, sub-
komórkowe i inne rozpoczęły się w tym ośrod- K+ 4 mmol/l 140 mmol/l
ku. Skoro większość ssaków żyje w środowisku
C a 2 + (z jo n i- 2,5 mmol/l 0,1 mmol/l
gazowym, to w jaki sposób utrzymywane jest
środowisko wodne? To zadanie, dzięki zatrzy- zowany)
maniu i kompartmentyzacji wody w organiz- Mg2 1.5 mmol/l 30 mmol/l
mie, spełniają właśnie błony komórkowe. ci- 100 mmol/l 4 mmoi/l
HCO3 27 mmol/l 10 mmol/l
Woda w organizmie jest
kompartmentyzowana 2 mmol/i 60 mmol/l
Woda stanowi ok. 56% beztłuszczowej masy Białka 70 g/l* 160 g/l
ciała ludzkiego i rozmieszczona jest w dwóch
dużych obszarach. Glukoza 5,5 mmol/l 0-1 mmol/l
Płyn wewnątrzkomórkowy lub śród-
komórkowy (ICF — intracellular fluid). Ten * Dotyczy stężenia białka w osoczu. W płynie
śródmiąższowym stężenie białka jest < 20 g/l
obszar obejmuje -f całkowitej ilości wody i sta- (przyp tłum.}.
nowi środowisko dla; 1) wytwarzania, magazy-
nowania i wykorzystania energii; 2) procesów
samonaprawczych; 3) replikacji i 4) wykonywa- mórki. Stężenie białek, odwrotnie niż glukozy,
nia określonych funkcji. jest większe wewnątrz komórek niż w płynie
Płyn zewnątrzkomórkowy lub poza- pozakomórkowym. Skąd taka różnica? Przypu-
komórkowy (ECF — extracellular fluid). Ten szcza się, że pierwotne morze, w którym po-
obszar zawiera ok. y ogól no ustrój owej ilości wstało życie, było bogate w K+ i Mg2 + . Z tego
wody rozdzielonej między osoczem krwi a kom- też wynika, że reakcje enzymatyczne i inne
partmentem śródmiąższowym. Płyn pozako- procesy biologiczne zachodzą najlepiej w tym
mórkowy jest układem dostawczym. Tą drogą właśnie środowisku i od tego czasu istnieje to
dostarczane są do komórek składniki odżywcze wysokie stężenie tych jonów wewnątrz komó-
(np. glukoza, kwasy tłuszczowe, aminokwasy), rek. Komórki były narażone na znaczną selek-
tlen, różne jony, w tym pierwiastki śladowe cję w okresie, kiedy morze stopniowo zmieniało
i wiele związków regulujących (hormonów), swój skład i stało się bogate w Na+ i Ca2+. Do
które koordynują funkcje znacznie oddalonych wytworzenia całkowicie nowego zestawu proce-
od siebie komórek. Płyn pozakomórkowy usu- sów biochemicznych i nowej maszynerii fizjo-
wa dwutlenek węgla, substancje odpadowe, logicznej konieczne byłyby ogromne zmiany;
składniki toksyczne i produkty detoksykacji zamiast tego komórki wytworzyły bariery
z bezpośredniego środowiska komórkowego. — błony z wbudowanymi w nie pompami, aby
zachować wewnętrzne mi kro środowisko.
Skład jonowy środowiska
śród kom orkowego różni się znacznie
od składu jonowego środowiska BŁONY SĄ ZŁOŻONYMI
pozakomórkowego STRUKTURAMI ZBUDOWANYMI
Jak pokazano w tab. 43-1 środowisko we- Z LIPIDÓW, BIAŁEK I
wnętrzne komórki jest bogate w K + i Mg 2+ , a WĘGLOWODANÓW
podstawowym anionem jest jon fosforanowy.
Płyn pozakomórkowy charakteryzuje się dużą Różne błony wewnątrz komórki i między
zawartością Na+ i Ca2+, a podstawowym anio- komórkami zbudowane są z różnych skład-
nem jest tu jon chlorkowy Cl~. Należy zwrócić ników, jak to wykazuje stosunek białek do lipi-
uwagę na stężenie glukozy,' które jest większe dów (ryc. 43-1). Różnice te nie są zaskakujące,
w płynie pozakomórkowym niż wewnątrz ko- jeżeli bierze się pod uwagę bardzo zróżnicowane
BŁONY: STRUKTURA, ORGANIZACJA I FUNKCJA / 551

85 Kwasy tłuszczowe
lo ,2 3
0, . Mlellna

Komórki R,-C-O-'CH, I
w ą tro b y
myszy o-
I >>CH,-0-
Pręciki
■0 P-0-Rj
siatkówki
wołu
Erytrocyty
1.1 Alkohol
ludzkie
Gllcerol

1.3
Ameba Ryc. 43-2. Fosfogliceryd z umiejscowieniem kwa-
sów tłuszczowych (R1 i R2), glicerolu i fosforylo-
wanego alkoholu. W kwasie fosfatydowym R3 jest
Komórki
1.5 wodorem.
HeLa

Zewnętrzna
1.1błona
mltochondrlalna estrowym i jeden fosforylowany alkohol (ryc.
43-2). Wymienione kwasy tłuszczowe są zwykle
Siateczka2,0 cząsteczkami o jednakowej liczbie atomów węg-
śródplazmatyczna
la. Najczęściej występują w nich 14- lub 16--
węglowe łańcuchy. Kwasy te nie są rozgałęzio-
Wewnętrzna 3,2
błona ne i mogą występować zarówno w postaci
mltochondrialna
i i i
nasyconej, jak i nienasyconej. Najprostszym
fosfoglicerydem jest kwas fosfatydowy, który
0 1 2 3 4
jest l,2-diacyloglicero-3-fosforanem. Jest to
Stosunek białek do lipidów
podstawowy związek pośredni w tworzeniu się
Ryc:43-1. Stosunek białek do lipidów w różnych wszystkich innych fosfolipidów (p. rozdz. 25).
błonach. Białka występują w jednakowych iloś W innych fosfolipidach fosforan w pozycji 3 jest
ciach lub przewyższają ilości lipidów niemal we estryfikowany alkoholem, takim jak etanolo-
wszystkich błonach. Wyjątkowym odstępstwem amina, cholina. seryna, glicerol lub inozytol
jest mielina, elektryczny izolator występujący (p. str. 173).
w wielu włóknach nerwowych. Druga klasa fosfolipidów to sfingomieliny,
które mają szkielet sfingozynowy, a nie glicero-
lowy. Kwas tłuszczowy przyłączony jest wiąza-
niem amidowym do grupy aminowej sfingozy-
funkcje tych Won. Są one asymetrycznymi zam- ny. Pierwszorzędowa grupa hydroksylowa sfin-
kniętymi strukturami warstwowymi mającymi gozyny jest estryfikowana przez fosfocholinę.
powierzchnie zewnętrzne i wewnętrzne. Te war- Sfingomieliny, co odzwierciedla ich nazwa, są
stwowe struktury są niekowalencyjnymi zbiora- głównymi składnikami osłonek mielinowych.
mi stabilnymi i aktywnymi biochemicznie. Glikosfingolipidy. Są lipidami zawierają-
W błonach zakotwiczone są określone cząste- cymi składnik węglowodanowy. Są nimi cereb-
czki białek, i tu właśnie pełnią specyficzne rozydy i gangliozydy, będące również pochod-
funkcje charakterystyczne dla organelli, komó- nymi sfingozyny. Cerebrozydy i gangliozydy
rek, czy też organizmu. różnią się od sfingomielin podstawnikiem przy-
łączonym do pierwszorzędowej grupy hydro-
Podstawowymi lipidami błon komórek ksylowej sfingozyny. W sfingomielin ach fos-
zwierzęcych są fosfolipidy, focholina jest przyłączona do grupy alkoholo-
glikosfingolipidy i cholesterol wej. Cerebrozyd zawiera w tym miejscu poje-
Fosfolipidy. Spośród dwóch głównych dynczą resztę heksozy będącą glukozą lub gala-
grup fosfolipidów występujących w błonach ktozą. Gangliozyd zawiera łańcuch 3 lub więcej
fosfoglicerydy występują częściej. Składają się węglowodanów, z których przynajmniej jeden
one ze szkieletu glicerolowego, do którego przy- jest kwasem sjalowym przyłączonym do pierw-
łączone są dwa kwasy tłuszczowe wiązaniem szorzędowego alkoholu, jakim jest sfingozyna.
552 / ROZDZIAŁ 43

Sterole. Najczęściej występującym w bło- byłyby nierozpuszczalne w oleju, a rozpuszczal-


nach sterolem jest cholesterol, który występuje ne w wodzie. Amfipatyczne lipidy błonowe
niemal wyłącznie w błonach plazmatycznych mają polarne główki i niepolarne ogony, jak to
komórek zwierzęcych, lecz może występować przedstawiono na ryc. 43-3. Nasycone kwasy
także, choć w mniejszych ilościach, w mitochon- tłuszczowe tworzą proste ogony, podczas gdy
driach, aparacie Golgiego i w błonach jąd- nienasycone kwasy tłuszczowe, które zwykle
rowych. Cholesterol występuje zwykle w więk- występują w błonach w postaci cis. tworzą
szej ilości w zewnętrznej stronie błon plaz- skręcone ogony. Im więcej skrętów jest w ogo-
matycznych. Wchodzi on między fosfolipidy nie, tym mniej gęsto upakowane stają się błony
błon kierując swoją grupę hydroksylową w stro- i tym bardziej są one ciekłe. Detergenty są
nę fazy wodnej, a pozostałą część cząsteczki amfipatycznymi cząsteczkami ważnymi zarów-
w stronę dwuwarstwy. W temperaturach powy- no w biochemii, jak i w gospodarstwie domo-
żej przejścia fazowego (patrz dyskusja o modelu wym. Ich struktura cząsteczkowa jest podobna
płynnej mozaiki, poniżej), jego sztywny pierś- do struktury fosfolipidów.
cień sterolowy oddziałuje z łańcuchami acylo-
wymi fosfolipidów, limitując ich ruchliwość Lipidy błon ułożone są dwuwarstwowo
i tym samym zmniejszając płynność błon. Z dru- Amfipatyczny charakter fosfolipidów sugeru-
giej strony, gdy temperatury zbliżają się do je, że obydwa regiony tych cząsteczek mają
temperatury przejścia fazowego, interakcja cho- niezgodne rozpuszczalności; jednak w takich
lesterolu z łańcuchami acylowymi interferuje rozpuszczalnikach jak woda fosfolipidy organi-
z ich wyrównywaniem (jeden wobec drugiego); zują się w postać „zadowalającą" termodynami-
to zjawisko zmniejsza temperaturę, w której cznie oba regiony, Micella (ryc. 43-4) to właśnie
ciecz przechodzi w żel, co obserwuje się przy
utrzymywaniu błon w niższych temperaturach.

Błony są amf ipatyczne


Wszystkie podstawowe lipidy występujące
w błonach zawierają zarówno regiony hydro-
fobowe, jak i hydrofilowe, i dlatego nazywane
sa amfipatycznymi. Gdyby hydrofobowe regio-
ny były oddzielone od reszty cząsteczki, byłyby
one nierozpuszczalne w wodzie, ale rozpusz-
czalne w oleju. Odwrotnie, gdyby hydrofilowe
regiony były oddzielone od reszty cząsteczki,

Polarna główka
Niepolarne
węglowodorowe
ogony

S S Ryc. 43-4. Schematyczny przekrój micelli. Polarne


grupy główki znajdują się w wodzie, podczas gdy
hydrofobowe węglowodorowe ogony otoczone są
innymi węglowodorami i dlatego chronione są przed
wodą. Micelie są strukturami sferycznymi.

Ryc. 43-3. Schematyczne przedstawienie fosfoli- taka struktura: hydrofobowe regiony są osłonię-
pidu bądź innego lipidu błon Polarna grupa główki te od wody, podczas gdy hydrofilowe grupy
jest hydrofitowa, a węglowodorowy łańcuch jest polarne ulokowane są w środowisku wodnym.
hydrofobowy lub lipofilowy. Kwasy tłuszczowe
w ogonach są nasycone (S) lub nienasycone (U).
Lipidowa dwu warstwa. Jak wykazali to
Kwasy S są przyłączone do glicerolu przy węglu 1, biisko 60 lat temu Gorter i Grendel; warstwa
a kwasy U przy węglu 2. bimolekularna, czy też podwójna, może speł-
niać termodynamiczne wymagania amfipatycz-
BŁONY: STRUKTURA, ORGANIZACJA I FUNKCJA / 553

nych cząsteczek w środowisku wodnym. Dwu- Natychmiast pojawiają się dwie kwestie. Pier-
warstwar istnieje jako arkusz, w którym hydro- wsza, ile materiału biologicznego rozpuszcza się
fobowe regiony fosfo lipid ów są chronione w tłuszczach i tym samym może łatwo przedostać
przed środowiskiem wodnym, podczas gdy hyd- się do komórki? Gazy, takie jak tlen, dwutlenek
rofilowe regiony są zanurzone w wodzie (ryc. węgla i azot, jako matę cząsteczki reagujące
43-5). Tylko regiony hydrofitowe albo naroża w niewielkim stopniu z rozpuszczalnikami łat-
wo dyfundują przez hydrofobowe regiony bło-
Roztwór wodny
ny. Łatwo przechodzą przez dwuwarstwy po-
chodne lipidów, np. hormony steroidowe. Or-
ganiczne cząsteczki nie będące elektrolitami
cechują się szybkością dyfuzji zależną od współ-
czynników podziału w układzie olej—woda
cze*

mu Ul
(ryc. 43-6); im większa jest zdolność cząsteczki
do rozpuszczania się w oleju, tym większa jest
szybkość dyfuzji przez błony.
Druga kwestia dotyczy cząsteczek, które nie
hydrofobo- są rozpuszczalne w tłuszczach. W jaki sposób
ukształtowują się przezbłonowe gradienty stę-
żeń dla cząsteczek nierozpuszczalnych w tłusz-
czach? Odpowiedź na to pytanie związana jest
hydratu owa z występowaniem w błonach białek, są one
Roztwór wodny
bowiem także cząsteczkami amfipatycznymi,
które mogą być wbudowane w odpowiednie
Ryc. 43-5. Schemat poprzecznego cięcia przez regiony amfipatyczne lipidowej dwuwarstwy.
dwuwarstwę błony utworzonej z cząsteczek fos-
Białka tworzą kanały dla ruchu jonów i małych
folipidowych. Ogony nienasyconych kwasów tłu-
szczowych są załamane i wymagając więcej miejs- cząsteczek, a także służą jako przenośniki dla
ca oddalają od siebie polarne główki ułatwiając tym większych cząsteczek, które w inny sposób nie
samym możliwość przemieszczeń. To jest przyczy- mogłyby przejść przez dwuwarstwe. Proces ten
ną większej „płynności" błony, (Rycina nieznacz- opisano poniżej.
nie zmodyfikowana i reprodukowana za zgodą z:
Stryer L, Biochemistry, wyd, 2, Freeman, 1981), Białka błon są związane z lipidową
dwuwarstwa
Fosfolipidy błon działają jako rozpuszczal-
dwuwarstwowego arkusza są eksponowane na niki dla białek membranowych, tworząc środo-
niesprzyjające środowisko, lecz nawet te eks- wisko, w którym białka te mogą pełnić swoje
ponowane naroża mogą być eliminowane dzięki funkcje. Spośród 20 aminokwasów tworzących
załamaniu „arkusza" w celu stworzenia zam- pierwszorzędową strukturę białek grupy funk-
kniętego pęcherzyka bez naroży. Zamknięta cyjne związane z a atomem węgla są silnie
dwuwarstwa stanowi jedną z najbardziej istot-
nych właściwości błon. Jest ona nierozpuszczal-
na dla większości rozpuszczalnych w wodzie
cząsteczek, gdyż byłyby one nierozpuszczalne
w hydrofobowym wnętrzu dwuwarstwy.

Tryptolan Indol
I- Glukoza
oza Mocznik

Wi
\ Gllcerol

10=
Kr" 10"" 10" 10-* 10" 10-
Wspdłczynnlk przanlkalnoiol (cm/s)
Mała-----------------------------> Duża
PrzenikalnoBc

Y 43-6. Współczynniki przenikałności dla wody, niektórych jonów i innych małych cząsteczek
w liptdowych dwuwarstwach błon. Cząsteczki, które szybko przechodzą przez określoną błonę, określa się
jako mające wysoki współczynnik przenikania. (Według: Stryer L, Biochemistry wyd., 2. Freeman, 1981,
nieznacznie zmodyfikowana, za zezwoleniem).
554 / ROZDZIAŁ 43

hydrofobowe w 6 przypadkach, słabo hydro- szybciej niż każdy z jej składników. Ten pro-
fobowe w kilku przypadkach, a w pozostałych blem jest dyskutowany z większymi szczegółami
aminokwasach nawet hydrofilowe. Jak to opi- w rozdziale poświęconym endocytozie.
sano w rozdz. 6, oc-helikalna struktura białek
minimalizuje hydrofllowy charakter wiązań pe- Ważną cechą błon jest asymetria
ptydowych. Tym samym białka mogą mieć Asymetria jest częściowo spowodowana nie-
charakter amfipatyczny i tworzą integralną regularnym rozmieszczeniem białek w błonach.
część błony, gdzie hydrofilowe regiony wystają Asymetria typu wewnątrz—zewnątrz jest także
zarówno do wnętrza, jak i na zewnątrz, przy spowodowana zewnętrzną lokalizacją węglo-
czym hydrofobowe regiony przenikają przez wodanów przyłączonych do białek membrano-
hydrofobowe wnętrze dwuwarstwy. W istocie, wych. Dodatkowo, specyficzne enzymy są zlo-
te części białek membranowych, które przenikają kalizowane wyłącznie po stronie zewnętrznej
btony, mają znaczącą ilość hydrofobowych lub wewnętrznej błon, jak np. w błonach mito-
aminokwasów i dużą zawartość struktur a-heli- chondrialnych i plazmatycznych.
kalnych lub składających się w arkusze p. Istnieją również regionalne asymetrie w bło-
Liczba różnych białek w błonie wynosi 6—8 nach. Niektóre, np. występujące na kosmko-
w siateczce sarkoplazmatycznej, a ponad 100 wym biegunie komórek śluzówkowych, są wi-
w błonach plazm a tycz nych. W ich skład wcho- doczne niemal makroskopowo. Inne, takie jak
dzą: enzymy, białka transportujące, białka stru- w złączach szczelinowych, w złączach zwartych
kturalne, antygeny zgodności tkankowej i rece- i w synapsach, pojawiają się w mniejszych
ptory dla różnych cząsteczek. Ponieważ każda regionach błon i generują odpowiednio mniej-
błona ma różny skład białek, nie może istnieć sze lokalne asymetrie.
takie pojęcie jak typowa struktura błon. En- Istnieje również asymetria poprzeczna (we-
zymatyczne właściwości kilku różnych błon wnątrz—zewnątrz) fosfolipidów. Zawierające
przedstawiono w tab. 43-2. cholinę fosfolipidy (fosfatydylocho)ina i sfin-
gomielina) zlokalizowane są przede wszystkim
Tabela 43-2. Enzymatyczne markery w różnych w zewnętrznej molekularnej warstwie: amino-
błonach* fosfolipidy (fosfatydyloseryna i etanol o a mi na)
Błony Enzymy zaś w warstwie wewnętrznej. Cholesterol zasad-
niczo występuje w większych ilościach w warst-
Błona piazmatyczna 5'nukleotydaza Cyklaza wie zewnętrznej niż w wewnętrznej. Oczywiście,
adenylanowa Na7K + - jeżeli taka asymetria w ogóle istnieje, to ruch-
ATPaza
liwość poprzeczna fosfolipidów membrano-
Siateczka śródplazma- G1 u kozo - 6 - f osf ataza wych (flip-flop) powinna być ograniczona.
tyczna
W rzeczywistości, fosfolipidy w syntetycznych
Aparat Golgiego Galaktozylotransferaza dwuwarstwach cechują się niezwykle powolną
Wewnętrzne btony mi- Syntaza ATP szybkością procesu flip-flop; okres półtrwania
tochondrialne tej asymetrii może wynosić dni lub tygodnie.
Jednak, gdy określone białka membranowe,
' Błony zawierają wiele białek. Niektóre z nich takie jak białko błony plazmatycznej erytrocy-
mają aktywność enzymatyczną, niektóre zlokalizo- tów, glikoforyna, są sztucznie wbudowane do
wane są wyłącznie w określonych błonach i dlatego syntetycznej dwuwarstwy, częstość procesu flip--
mogą być użyte jako markery śledzenia stopnia
oczyszczania błon.
flop fosfolipidów może wzrosnąć nawet 100--
krotnie.
Mechanizmy rządzące asymetrią lipidów nie
Błony i ich składniki są dynamicznymi struk- są znane. Enzymy związane z syntezą fosfolipi-
turami. Lipidy i białka w błonach cechują się dów zlokalizowane są po cytoplazmatycznej
szybkościami obrotu metabolicznego podob- stronie błon pęcherzyków mik roso mai nych.
nymi do tych, jakie występują w innych ob- Przypuszcza się więc, że istnieją translokazy,
szarach komórki. Różne lipidy mają różne które przenoszą określone fosfolipidy z wewnę-
szybkości obrotu metabolicznego. Również ró- trznej warstwy do zewnętrznej. Również specy-
żne białka membranowe cechują się znacznym ficzne białka, które w sposób preferencyjny
zróżnicowaniem szybkości obrotu metabolicz- wiążą określone fosfolipidy, mogą występować
nego. Błona sama w sobie może przekształcić się w dwóch arkuszach, co prowadzi do asy met-
BŁONY: STRUKTURA, ORGANIZACJA I FUNKCJA / 555

rycznego rozmieszczenia cząsteczek lipido- do dwuwarstwy lipidowej. Hydrofilowe zewnę-


wych. trzne regiony amfipatycznego białka, które zo-
stały zsyntetyzowane wewnątrz komórki, mu-
Istnieją integralne i powierzchniowe szą przeniknąć przez hydrofobowe wnętrze bło-
białka membranowe ny, aby znaleźć się na zewnątrz niej. Na przy-
Większość białek membranowych to integral- kład ankiry na, białko peryferyjne, jest związana
ne składniki błon (współdziałają one z fos- z integralnym białkiem ,,band III" błony eryt-
folipidami) i w rzeczywistości wszystkie z tych, rocytów. Spektryna, cyt o szkielet owa struktura
które były dokładnie badane, zajmują 5—10 nm wewnątrz erytrocytu, jest związana z ankiryną,
w poprzek dwuwarstwy. Te integralne białka są przez co odgrywa ważną rolę w utrzymaniu jego
zwykle globularne i amfipatyczne. Składają się dwuwklęsłego kształtu. Cząsteczki immuno-
one z 2 hydrofilowych końców rozdzielonych globulin w błonach plazmatycznych limfocytów
hydrofobowym regionem, który przecina hyd- są integralnymi białkami membranowymi i mo-
rofobowe wnętrze dwuwarstwy. Im lepiej po- gą być uwolnione dzięki zrzuceniu z siebie
znaje się strukturę integralnych białek: memb- małych fragmentów błon. Wiele cząsteczek re-
ranowych, tym bardziej oczywisty staje się fakt, ceptorów hormonalnych to białka integralne,
że niektóre z nich (szczególnie cząsteczki trans- zaś specyficzne hormony polipeptydowe, które
portujące) mogą przenikać przez dwuwarstwę wiązane są przez te cząsteczki receptorowe,
wiele razy, co przedstawiono na ryc. 43-9, mogą przez to być uznane za białka peryferyjne.
Integralne białka są asymetrycznie wbudo- Białka peryferyjne, takie jak hormony pep-
wane w dwuwarstwę błony (ryc. 43-7). tydowe, mogą nawet organizować rozmiesz-
Niektóre białka uzyskały swą asymetryczną czenie białek integralnych, jak np. ich receptory
orientację w błonie w czasie ich wbudowywania w płaszczyźnie dwuwarstwy (patrz poniżej).

Łańcuchy węglowodanowe

Biatka
integralne

Białka peryferyjne

Lipid
Ryc. 43-7. Model płynnej mozaiki opisujący strukturę błon. Błona składa się zdwucząsteczkowej warstwy
lipidów z białkami, które albo są wbudowane do niej, albo związane są z jej cytoplszmatyczną
powierzchnią. Integralne białka błon są silnie zakotwiczone w warstwie lipidowej. Niektóre z tych białek
przenikają błony całkowicie wystając jak gdyby z obu stron~dw u warstwy i nazywane są białkami
transmembranowymi, podczas gdy inne białka zakotwiczone są w zewnętrznej lub wewnętrznej warstwie
lipidowej dwuwarstwy. Luźno związane z wewnętrzną powierzchnią błony są biatka peryferyjne. Wiele
z tych białek i tłuszczów ma wystające na zewnątrz łańcuchy oligosacharydowe. (Według: Junqueira L C,
Carbeiro J., Long J. A.: Basie Histology, wyd, 5, Appletan i Lange, 1986, za zezwoleniem),__________
S56 / ROZDZIAŁ 43

SZTUCZNE BŁONY MOGĄ BYĆ UŻYTE nowotworów, efekt terapeutyczny mógłby być
DO BADANIA FUNKCJI BŁON istotny. DNA zamknięty wewnątrz liposomów
staje się mniej wrażliwy na ataki nukleaz; to
Sztuczne systemy błonowe mogą być przygo- podejście może być użyteczne w terapii genowej.
towane różnymi metodami. Systemy te zasad-
niczo składają się z jednego lub więcej fos-
fohpidów pochodzenia naturalnego lub syn- FUNKCJONALNIE BŁONY SĄ
tetycznych, które mogą być spreparowane (np. DWUWYMIAROWYMI
przez łagodną sonifikację) w postaci sferycz- ROZTWORAMI INTEGRALNYCH
nych pęcherzyków, w których lipidy tworzą GLOBULARNYCH BIAŁEK
dwuwarstwę. Takie pęcherzyki otoczone dwu- ROZPUSZCZONYCH W CIEKŁEJ
warstwą lipidów nazywamy liposomami. FOSFOLIPIDOWEJ MACIERZY
Niektóre z zalet stosowania sztucznych sys-
temów membranowych w badaniach funkcji Ten model płynnej mozaiki dotyczący struk-
błon opisano poniżej. tury bion został zaproponowany w 1972 r. przez
Skład lipidów błon można zmienić, co Singera i Nicolsona (ryc. 43-7). Wcześniejszym
pozwala na systematyczne badania wpływu potwierdzeniem tego modelu była szybka i przy-
zmiennego składu lipidów na określone funkcje padkowa redystrybucja gatunkowo specyficz-
błon. Dla przykładu, pęcherzyki mogą być nych integralnych białek w błonie plazmatycz-
utworzone wyłącznie z fosfatydylocholiny lub, nej komórki będącej między gatunkową hyb-
alternatywnie, z określonej mieszaniny różnych rydą utworzoną przez sztuczną fuzję dwóch
fosfolipidów. glikolipidów i cholesterolu. Ro różnych komórek rodzicielskich. Później wyka-
dzaje kwasów tłuszczowych użytych lipidów zano, że fosfolipidy również ulegają szybkiej
mogą również być zmieniane dzięki zastosowa redystrybucji w płaszczyźnie błony. Dyfuzja ta,
niu syntetycznych lipidów o znanym składzie, nazywana dyfuzją translacyjną (boczną),*może
co umożliwia systematyczne badanie wpływu być bardzo szybka; w rzeczywistości, jedna
składu kwasów tłuszczowych na określone fun cząsteczka fosfolipidu może w płaszczyźnie bło-
kcje błon (np. transport). ny przemieszczać się o kilka mikrometrów na
Oczyszczone białka membranowe lub en sekundę.
zymy mogą być wbudowywanc do pęcherzyków Zmiany fazowe, a tym samym konsystencja
w celu wyjaśnienia, jakie czynniki (np. specyfi błon, są ściśle zależne od składu lipidów tworzą-
czne lipidy lub pomocnicze białka) są wymaga cych je. W lipidowej dwuwarslwie łańcuchy
ne przez białka, aby przywrócić ich funkcję. hydrofobowe kwasów tłuszczowych mogą być
Badania oczyszczonych białek, np. Ca2+/ATP- bardzo wyrównane lub uporządkowane dla
-azy siateczki sarkoplazmatycznej, w określo zabezpieczenia stosunkowo sztywnej struktury.
nych przypadkach sugerowały, że do regenera Gdy temperatura wzrośnie, hydrofobowe łań-
cji pompy jonowej są wymagane tylko pojedyn cuchy boczne przechodzą ze stanu uporząd-
cze białko i pojedynczy lipid. kowanego do stanu nieuporządkowanego uzys-
Środowisko tych systemów może być do kując cieczopodobną lub ciekłą konsystencję.
kładnie kontrolowane i systematycznie zmienia Temperatura, w której struktura przechodzi
ne (np. stężenie jonowe). Systemy te mogą być z uporządkowanej w nieuporządkowaną, nosi
również eksponowane na różne znane ligandy, nazwę temperatury przejścia fazowego. Dłuższe
jeżeli, dla przykładu, liposomy zawierają specy i bardziej nasycone łańcuchy kwasów tłusz-
ficzne receptory białkowe. czowych cechują się wyższymi temperaturami
Gdy sporządza się liposomy, można „na przejścia fazowego, tzn. wymagają wyższych
ładować"' je określonymi substancjami, np. le temperatur do zmiany struktury na ciekłą.
kami lub izolowanymi genami. Istnieje duże Nienasycone wiązania, które istnieją w kon-
zainteresowanie badaniami nad użyciem lipo- figuracji cis, powodują upłynnianie dwuwarst-
somów do dystrybucji leków do określonych wy przez zmniejszenie zwartości upakowania
tkanek. Gdyby niektóre składniki (np. przeciw łańcuchów bocznych bez zmniejszania ich hyd-
ciała wobec określonych cząsteczek zlokalizo rofobowości (ryc. 43-3). Fosfolipidy błon ko-
wanych na powierzchni komórki) mogły być mórkowych zwykle zawierają przynajmniej
wbudowane do liposomów w taki sposób, aby 1 nienasycony kwas tłuszczowy z przynajmniej
liposomy te trafiały do określonych tkanek lub 1 wiązaniem podwójnym typu cis.
BŁONY: STRUKTURA, ORGANIZACJA I FUNKCJA / 557

Cholesterol działa także jako cząsteczka regu- TWORZENIE SIĘ BŁON


lacyjna w błonach, wytwarzając stany pośredniej
płynności. Jeżeli acylowy łańcuch boczny wy- Oceniając tworzenie błon trzeba wziąć pod
stępuje w fazie nieuporządkowanej, cholesterol uwagę zarówno lipidy, jak i białka. Omówienie
będzie wywierał wpływ kondensujący; jeżeli zaś tych pierwszych będzie krótkie, gdyż niewiele
acylowy łańcuch boczny będzie uporządkowa- wiadomo o tym, w jaki sposób lipidy są wbudo-
ny lub w krystalicznej fazie, cholesterol wpro- wywane w błony. Więcej uwagi poświęcimy
wadzi nieu po rząd kowanie. Przy dużych wartoś- natomiast wbudowywaniu białek w błony siate-
ciach stosunku cholesterol/fosfolipid, tempera- czki śródplazmatycznej (ER), aparatu Golgiego
tury przejścia fazowego są niewyznaczalne. (GA) i powierzchni komórek (błony plazmaty-
Płynność Won w istotnym stopniu determinu- czne) zwierzęcych. Zostaną omówione także
je ich funkcje. Jeżeli płynność ta wzrasta, zwięk- inne problemy, które pojawiły się przy ocenie
sza się również ich przepuszczalność dla wody biosyntezy innych błon (np. mitochondriów).
i małych hydrofilowych cząsteczek. Ze wzros- Duże znaczenie ma fakt, że sekwencja specyficz-
tem płynności błon zwiększa się także mobil- nych aminokwasów (lub mannozo-6-fosforanu
ność boczna integralnych białek. Jeżeli aktywna w przypadku lizosomów) ukierunkowuje wiele
część białka integralnego odpowiedzialna za białek do jedynej w swoim rodzaju lokalizacji
określone funkcje znajduje się wyłącznie w jego w komórce. Zlokalizowanie takich białek w od-
regionach hydrofilowych, to zmiana płynności powiednich organellach następuje za pośrednic-
lipidów będzie prawdopodobnie miała jedynie twem sygnału. Wyjaśnienie sekwencji docelo-
niewielki wpływ na aktywność tego białka; jeżeli wych ułatwiła w znaczącym stopniu technologia
jednak białko to uczestniczy w funkcji transpor- rekombinacji DNA. Umożliwia ona także
towej, a biorące udział w transporcie składniki wprowadzenie do białek lub wycięcie z nich
przenikają przez błonę, to zjawiska zachodzące określonych sekwencji. Cząsteczki cDNA dla
w fazie tipidowej mogą w istotny sposób wpły- tak zmienionych białek mogą być wbudowane
wać na szybkość transportu. Wyjątkowo dob- do odpowiednich komórek drogą transfekcji;
rym przykładem zmian funkcji wywołanych zmiany w komórkowym rozmieszczeniu są po-
zmianami w płynności jest receptor insulinowy tem wykrywane za pomocą fluoryzujących
(p. rozdz. 52). Gdy stężenie nienasyconych przeciwciał lub innymi technikami.
kwasów tłuszczowych w błonie wzrasta (przy Wydzielane białka zwykle przed opuszcze-
hodowli komórkowej w pożywce bogatej w ta- niem komórki przechodzą od siateczki śród-
kie cząsteczki) zwiększa się również płynność plazmatycznej (ER) do aparatu Golgiego (GA),
błony. To zmienia receptor do tego stopnia, że a stąd do błony plazmatycznej (PM) (ER -» GA
wiąże on więcej insuliny. -*PM). Ten fakt uzasadnia omawianie nie-
Stan ciekłości i stan mobilności bocznej może których aspektów ich biosyntezy. Jest oczywis-
w pewnych warunkach być ograniczony do te, że tego rodzaju białka powinny zawierać
określonych regionów w błonie. Przykładem są specyficzne sekwencje oznaczające, że są one
interakcje białko-białko, zachodzące w płasz- zdolne do sekrecji, lub alternatywnie białka te
czyźnie błony, które powodują, że integralne muszą wykazywać brak sygnałów sprawiają-
białka tworzą sztywną macierz w przeciwieńst- cych, że inne białka stają się rezydentami memb-
wie do częściej spotykanych sytuacji, gdzie ran. Wydaje się, że dane pozwalające odróżnić
lipidy działają jako macierz. Złącza szczelino- te dwie możliwości będą niedługo dostępne.
we, złącza zwarte i regiony zawierające bak-
teriorodopsynę szkarłatnych błon halobakterii Asymetria błon powstaje w czasie
są dobrymi przykładami koegzystencji przyle- ich tworzenia
gających do siebie różnych macierzy. Niektóre Aparat Golgiego i pęcherzyki siateczki śród-
z oddziaływań białko-białko w płaszczyźnie plazmatycznej (ER) wykazują poprzeczną asy-
błony mogą następować za pośrednictwem pe- metrię zarówno lipidów, jak i białek, a asymet-
ryferyjnych białek wiążących, takich jak prze- rie te powstają w czasie fuzji z błonami plaz-
ciwciała lub lektyny, które znane są ze zdolności matycznymi. Wnętrze pęcherzyka po fuzji staje
do umiejscawiania się na powierzchni błon. się zewnętrzną stroną błony plazmatycznej,
W taki sposób peryferyjne białka, dzięki zdol- a cytoplazmatyczna strona pęcherzyka pozos-
ności do specyficznych przyłączeń, mogą ogra- taje cytoplazmatyczną stroną błony (ryc. 43-8).
niczać ruchliwość białek integralnych w błonie. Poprzeczna asymetria w błonach istnieje w pę-
558 / ROZDZIAŁ 43

Białka błonowe Zewnętrzna


powierzchnia

Błona
plazmatyczna
pech
Cytoplazma
Białka
Integralna

Błona
pęcherzyka

Ryc. 43-8. Zlewanie się pęcherzyków z błoną plazmatyczną zachowuje orientację każdego białka
integralnego zakotwiczonego w dwuwarstwie pęcherzyków. Początkowo N-koniec białka skierowany jest
do wnętrza pęcherzyka. Po fuzji N-koniec znajduje się na zewnętrznej powierzchni błony plazmatycznej.
Fakt, że orientacja białka nie została odwrócona, wynika ze spostrzeżenia, że drugi koniec cząsteczki, C-
koniec, jest zawsze zanurzony w cytoplazmie. Światło pęcherzyka i przestrzeń pozakomórkowa są
topologicznie równoważne względem opisanego przekształcenia. (Wedtug: Lodish H. F., Rothman J. E.:
The assembfy of celi membranes; Sci. Am. 1979, 240, 43, za zezwoleniem).

cherzykach ER zanim zleją się one z błoną fosfolipidów zlokalizowane są na powierzchni


plazmatyczną, dlatego też głównym problemem cytoplazmatycznej cystern siateczki śródplaz-
montażu błon jest sposób, w jaki integralne matycznej. Skoro fosfolipidy zlokalizowane są
białka mogą być wbudowywane asymetrycznie po tej stronie siateczki, wbudowywują się one
w lipidową dwuwarstwe siateczki śródplazma- prawdopodobnie samorzutnie w term ody nami-
tycznej. " cznie stabilne dwucząsteczkowe warstwy, po-
Główną klasą lipidów w błonach są fos- wodując rozrastanie się błony i promując tym
folipidy. Enzymy odpowiedzialne za syntezę samym odłączenie się od niej pęcherzyków lipi-
BŁONY: STRUKTURA, ORGANIZACJA I FUNKCJA / 559

N N N N Cytocfirom
b,

POWIERZCHNIA
POZACYTO-
PLftZMATYCZNA

Rożna przenośniki (np. glukozy


Neuramidaza wirusa grypy C
Receptor as]aloglikcp'otemowy Pod jednostka receptora
Receptor transteryny acetylocholiny
Receptory i Rodopsyna wolowa
część niezmienna łańcucha HLA—DR i IGF-1

Raca oto r LDL


Ciężki taflCUCtl HLA-A
Hemaglutynina indukowana wirusem grypy

Ryc. 43-9. Różnorodność mechanizmów insercji białek do błon. Ta schematyczna reprezentacja


przedstawiająca wiele możliwych orientacji pokazuje część peptydu wewnątrz błony jako a-heliksy),
a inne jego części jako linie. N to NH2-koniec, a Cto COOH-koniec. (Według: Wickner W. T., Lodish H. F.:
Multiple mechanisms of protein insertion into and across membranes. Science 1985, 230, 400. Copyright
(C) 1985 by the American Association for ihe Advancement of Sciences, za zezwoleniem).

dowych. Ten proces określa się jako formowanie N-końcu wydłużenie peptydowe, tzw. peptyd
błon. Takie pęcherzyki lipidowe rozpoczynają sygnałowy, który był odpowiedzialny za ich
swoją wędrówkę i zlewają się z innymi błonami, wiązanie z błonami siateczki. Białka, których
takimi jak błony aparatu Goigiego. które z kolei synteza przebiegała w całości na wolnych poliry-
mogą zlewać się z błonami plazmatycznymi. bosomach (np, białka cytozolowe, zewnętrzne
Białka cytoplazmy, które wychwytują fosfolipi- białka wewnętrznej strony błon plazma tycz-
dy z jednej błony i przenoszą je do innej nych, mitochondrialne białka kodowane przez
nazywane są białkami wymiany fosfolipidowej. jądrowy DNA, białka peroksysomalne) nie mają
Prawdopodobnie wpływają one na specyficzny tego sygnałowego peptydu. Ważnym aspektem
skład lipidów w różnych błonach. tej hipotezy jest zasygnalizowanie, iż wszystkie
Różnorodność dróg, jakimi białka są wbudo- cytoplazmatyczne rybosomy mają tę samą
wywane w błony, pokazano na ryc, 43-9. Mode- strukturę i że różnice między rybosomami zwią-
le każdego z tych typów wbudowywania nie zanymi z błoną a wolnymi zależą wyłącznie od
będą przedstawione w tym opracowaniu, zo- wyżej omówionych białek, które mają sygnało-
staną natomiast omówione w zarysie problemy we peptydy. Wiele doświadczeń potwierdziło tę
dotyczące wbudowywania białek w błony siate- oryginalną hipotezę. Przebieg syntezy wielu
czki śródplazma ty cznej i aparatu Golgiego, białek membranowych na polirybosomach
a także w błony plazmatyezne. związanych z błonami potwierdza, że hipoteza
sygnałowa odgrywa istotną rolę w koncepcji
Hipoteza „sygnałowa" opisuje montaż tworzenia błon. Niektóre właściwości peptydów
błon sygnałowych zostały podsumowane w tab. 43-3.
Hipotezę sygnałową zaproponowali Sabatini Rycina 43-10 przedstawia podstawowe cechy
i Blobel. Wykazali oni, że białka syntetyzowane hipotezy sygnałowej w odniesieniu do przenika-
na związanych z błoną polirybosomach (np. nia białek sekrecyjnych przez błonę ER. Cząste-
białka sekrecyjne, niektóre integralne białka czki mRNAdla takich białek mają zakodowane
błon plazmatycznych, błon aparatu Golgiego, informacje dla sygnałowego peptydu lokalizu-
błon siateczki śródplazmatycznej) miały na jąc go przy N-końcu. Białko wbudowuje sie
560 / ROZDZIAŁ 43

Tabela 43-3. Niektóre właściwości peptydów syg- zowanych ok. 70 aminokwasów (40 schowane
nałowych w dużym rybosomalnym kompleksie, a 30 wy-
Zwykte, ale nie zawsze, zlokalizowane są przy staje na zewnątrz). Cząsteczka SRP zawiera
N-końcu 6 białek i jest związana z 7S RNA, który jest
Zawierają ok. 12—25 aminokwasów Metionina ściśle spokrewniony Z sekwencją rodziny Alu
jest zwykle N-końcowym aminokwasem Zawierają często powtarzającą się w DNA (p. rozdz. 38).
centralny pęk hydrofobowych aminokwasów Blok SRP nie jest uwalniany dopóki kompleks
Zawierają co najmniej 1 dodatnio naładowany SRP-sekwencja glówna-rybosom jest związany
aminokwas położony blisko N-końca Zwykle z tzw. ,.białkiem dokowym" będącym recep-
odszczepiają przy C-końcu resztę Ala przy udziale
torem dla SRP na siateczce śródplazmatycznej.
sygnałowej peptydazy
K.otranskcyjna insercja tego białka do siateczki
rozpoczyna się wtedy w tym właśnie miejscu.
Proces wydłużania się pozostałej części cząste-
w błonę równolegle z translacją jego mRNA na czki białka kieruje powstające białko w całą
polisomach. Proces ten nazywamy insercją ko- szerokość lipidowej dwuwarstwy, gdyż rybo-
translacyjną Gdy sygnałowa sekwencja białka somy pozostają przyłączone do retikulum.
wynurza się z rybosomu, jest ona rozpoznawa- W ten sposób powstaje szorstka strona siateczki
na przez cząsteczkę rozpoznającą sygnał (SRP śródplazmatycznej (ribosome studded ER). Ry-
— signal recognition particle), która blokuje bosomy pozostają przyłączone do niej w czasie
dalszą translacje wtedy, gdy zostało spolimery- syntezy białek membranowych, ale są uwal-
niane i rozpadają się na podjednostki, gdy

Peptyd sygnałowy
SRP

Receptor ryb os o mowy


Receptor sygnałowy

Ryc. 43-10. Schemat hipotezy sygnałowej dla transportu białek wydzielniczych przez błony siateczki
śródplazmatycznej. Rybosomy syntetyzujące białko przemieszczają się wzdłuż informacyjnego RNA
ustalając sekwencję aminokwasów w białku (informacyjny RMA oznaczony jest linią między 5' a 3').
Kodon AUG oznacza stan informacji dla białka. Linia poprzecznie kreskowana, występująca po AUG,
reprezentuje kodony dla sygnałowej sekwencji. W miarę rozrastania się białka i jego wystawania poza dużą
rybosomalną podjednostkę sygnalna sekwencja jest eksponowana i wiąże się z cząsteczką rozpoznającą
sygnał (SRP — signai recognition particle}. Translacja jest blokowana dopóki kompleks nie zwiąże
się z „białkiem dokowym" oznaczonym czarnym słupkiem na błonie siateczki śródplazmatycznej. Jest
tam także receptor (nie zaczerniony słupek) dla samego rybosomu. Interakcja rybosomu i powiększającego
się łańcucha peptydowego z błoną siateczki śródplazmatycznej powoduje otwarcie porów, przez które
białko jest transportowane do wewnętrznej przestrzeni śródpiazmatycznej siateczki. W czasie
transportu sygnałowa sekwencja większości białek zostaje usunięta przez enzym zwany sygnałową
peptydazą. Kompletne białko jest albo uwolnione przez rybosom, który potem rozpada się na swoje dwie
składowe, tj, małą i dużą podjednostkę rybosomu. Koniec biafka znajduje się wewnątrz siateczki
śródplazmatycznej. (Według: Newly madę proteins zip through the celi; Science 1980, 207, 154.
Copyright © 1980 by the American Association for the Advancement of Science, nieznacznie
zmodyfikowana, za zezwoleniem).
BŁONY: STRUKTURA, ORGANIZACJA I FUNKCJA / 561

synteza białka jest zakończona, ©łowna sek- ■ 4. Niektóre biajka przeznaczone dla błon
wencja jest nacinana przez peptydazę sygnało- siateczki śródplazmatycznej mogą przejść do
wą, a węglowodan zostaje przyłączony w mo- aparatu Golgiego drogą transportu pęcherzy-
mencie, gdy wcześniej zsyntetyzowana część kowego, a potem powrócić do siateczki, aby być
białka wchodzi do wnętrza siateczki. do niej wbudowane.
Integralne białka membranowe siateczki Powyższa lista wskazuje, że w biosyntezę
śródplazmatycznej, takie jak cytochrom P-450, białek błony siateczki jest włączonych wiele
nie przenikają całkowicie przez błonę. Zamiast zróżnicowanych mechanizmów; podobna sytu-
tego rezydują one w błonie siateczki mając acja prawdopodobnie występuje i w innych
nienaruszony peptyd sygnałowy. Najwidoczniej błonach (np. mitochondrialnych i plazmatycz-
ich przejściu przez tę błonę zapobiega sekwencja nych). Sekwencje docelowe zostały zidentyfiko-
aminokwasów zwana sygnałem stop. wane jedynie dla kilku z wymienionych wyżej
Wydzielane białka przenikają całkowicie mechanizmów (np. sekwencje KDEL). Wyka-
przez membranową dwuwarstwę i są wyrzucane zano, że obrót lipidów w błonach siateczki
do światła siateczki. Składniki węglowodanowe śródplazmatycznej wątroby szczura jest genera-
są przyłączone (zwykle przez dolichoio-pirofos- lnie znacznie szybszy niż obrót białek, co ozna-
fo-oligosacharydy, p. rozdz. 57) dopiero wtedy, cza, że obrót lipidów i obrót białek są od siebie
gdy białka przechodzą przez wewnętrzną cześć niezależne. Również szybkość obrotu białek
błony siateczki śródplazmatycznej. Proces ten tych błon jest zmienna w szerokim zakresie,
nosi nazwę kotranslacyjnej glikozylacji. To jest niektóre wykazują szybkie (godziny), inne po-
przyczyną, że białka wydzielnicze znajdujemy wolne (dni) obroty. Dlatego też poszczególne
w świetle aparatu Golgiego, gdzie ich węg- lipidy i białka błon siateczki są wbudowane
lowodanowe łańcuchy są modyfikowane przed w nie w sposób względnie niezależny od siebie;
wydzieleniem. jest to zjawisko charakterystyczne dla większo-
Istnieją poważne dowody, że główna sekwen- ści błon.
cja wiodąca uczestniczy w procesie insercji
białek do błon siateczki. Zmutowane białka Białka przemieszczają się przez
zawierające zmienioną sekwencję wiodącą, komórkowe obszary do właściwych
w której hydrofobowy aminokwas zastąpiony błon
jest aminokwasem hydrofilowym, nie są wbu- Schemat ilustrujący możliwy przepływ białek
dowywane w błony siateczki. Białka niemem- membranowych drogą ER -» GA -» PM poka-
branowe, jak hemoglobina, do których syg- zany jest na ryc. 43-11. Poziome strzałki okreś-
nałowe sekwencje zostały włączone metodami lają etapy transportu, które mogą być niezależne
inżynierii genetycznej, mogą być wbudowywane od sygnałów docelowych. Przepływ określonych
do błon, a nawet wydzielane. białek membranowych z siateczki do błony plaż-
matycznej (opisywany jako przepływ masowy,
Białka mogą być wbudowywane do gdyż nie jest on wybiórczy), może zachodzić bez
błon siateczki endoplazmatycznej w żadnych sekwencji docelowych uczestniczących
różny sposób w tym procesie. Z drugiej strony insercją stałych
Mechanizmy związane z insercją białek do białek membranowych do siateczki śródplazma-
błon obejmują: tycznej i aparatu Golgiego może zależeć od
Kotranslacyjną insercję za pośrednictwem specyficznych sygnałów (np. KDEL lub sekwen-
sygnału stop — np. cytochrom P-450 (p. wyżej). cji stop dla siateczki). Podobnie transport do
Syntezę na wolnych polirybosomach i póź Hzosomów i do pęcherzyków wydzielniczych
niejsze przyłączenie do błony siateczki śródplaz może także następować za pośrednictwem syg-
matycznej — np. cytochrom b5. nałów (mannozo-6-fosforan w przypadku okreś-
Zatrzymywanie w obrębie siateczki endo lonych enzymów lizosomalnych).
plazmatycznej przez specyficzne sekwencje ami- Podstawowy mechanizm umożliwiający do-
nokwasowe. Ostatnie badania wykazały, że tarcie białka syntetyzowanego na związanych
wiele białek ma sekwencję KDEL (Lys-Asp- z błonami polirybosomach do struktur aparatu
-Glu-Leu) na C-końcu. Ta sekwencja powodu Golgiego lub błony plazmatycznej drogą prze-
je, że będą one przyłączone do wewnętrznej pływu masowego oparty jest na transporcie
ściany cysterny siateczki śródplazmatycznej pęcherzykowym. Nie wiadomo dziś, w jaki spo-
względnie luźno. sób białka syntetyzowane na szorstkiej stronie
36 - Biochemia
562 / ROZDZIAŁ 43

Lizosomy

Siateczka Ap. Go Ig Ap. Ap.GoIglagc


Śród plazma. lego -cis Goiglego -trans (po-
tycz na {powierz -strefa wierzchnia Powier
ohnla two- przejściowa dojrzewa- zchnia
rząca) jąca) -ty
O O komórk
i

O
Pęcfterzykl
wydztałnlcze

Ryc. 43-11. Przepływ białek błonowych z siateczki śródplazmatycznej na powierzchnię komórki. Poziome
strzałki oznaczają etapy, które zostały uznane za niezależne od sygnałów i dlatego reprezentują one
przepływ masowy. Otwarte pionowe strzałki w kolejnych kwadratach wskazują na retencję białek, które
znajdują się w błonach zaznaczonych organelli. Otwarte pionowe strzałki poza narysowanymi prosto-
kątami wskazują na uwarunkowany sygnałem transport do lizosomów i do zapasowych ziarnistości
sekrecyjnych (Według Pfeffer i Rothman, 1987).

siateczki są wbudowywane do odpowiednich tu pęcherzykowego i losów transportowanych


pęcherzyków. Pęcherzyki uczestniczące w prze- przez nie białek powinny wyjaśnić wiele pro-
pływie masowym wydają się być wolne od blemów z tym związanych.
klatryny, podczas gdy te pęcherzyki, które
związane są z docelowym transportem białek do Mitochondrialne białka syntetyzowane
lizosomów i do pęcherzyków wydziel ni czy ch, są w mitochondriach i poza nimi *
wydają się być pokryte tym białkiem. Nie Mitochondria zawierają wiele białek. Okreś-
zostało jeszcze potwierdzone istnienie specyficz- lone białka (np. niektóre białka integralne błon)
nych sekwencji, które kodują sygnały wskazują- są syntetyzowane w mitochondriach przy uży-
ce ich przeznaczenie dla aparatu Golgiego lub ciu mitochondrialnego układu syntezy białek.
błony plazmatycznej. Wydaje się prawdopodo- Jednak większość białek syntetyzowana jest na
bne, że niektóre białka przeznaczone do wbudo- zewnątrz mitochondriów i muszą one być prze-
wania do błony plazm a tycz nej drogą transportu niesione do środka. Szczególnie dobrym ukła-
pęcherzykowego mogą nie zawierać specyficz- dem dla badań mechanizmów importu takich
nych sygnałów i że ich ostateczne przeznaczenie białek mitochondrialnych okazały się komórki
wynika z braku innej możliwości. Nie wyjaś- drożdży. Największe osiągnięcia zarejestrowano
niono również dotychczas, czy pojedyncze pę- w badaniach nad białkami występującymi w
cherzyki (łatwo widoczne w mikroskopie elek- mitochondrialnej macierzy (np. podjednostki Fj-
tronowym) zawierają tylko jedno białko czy ATP-azy). Te białka są syntetyzowane na
wiele białek. Aparat Golgiego pełni dwie ważne wolnych polirybosomach. Kolejno przechodzą
roie w syntezie błon; 1) uczestniczy w modyfiko- one przez zewnętrzne i wewnętrzne błony mito-
waniu łańcuchów oligosacharyd owych błon i in- chondriów, aby dotrzeć do celu. Przypuszcza
nych N-wiązanych glikoprotein (rozdz. 57); 2) się, że muszą one być w formie niep o fałdowanej,
bierze udział w sortowaniu różnych białek zgod- aby przejść przez te błony. ATP musi być
nie z ich wewnątrzkomórkowym przeznacze- obecny, aby mógł nastąpić import białek. Nie
niem. Wszystkie składowe aparatu Golgiego jest jeszcze jasne, czy ATP wpływa na potencjał
uczestniczą w pierwszym punkcie, podczas gdy elektryczny, czy na siły protonomotoryczne
powierzchnia dojrzewania trans aparatu Gol- działające w poprzek błony wewnętrznej, czy też
giego uczestniczy szczególnie w drugim punkcie odgrywa on jakąś rolę w rozwijaniu się impor-
i jest bardzo bogata w pęcherzyki. Określone towanego biatka. Wykazano, że te białka zawie-
białka wewnętrznej strony błony plazmatycznej rają sekwencję sygnałową, o długości do 70
mogą być syntetyzowane na wolnych rybo- aminokwasów, która musi zawierać także okre-
somach, a dopiero potem zostają wbudowane ślone dodatnio naładowane aminokwasy. Ta
w błony siateczki. Ostatnie osiągnięcia wyko- sekwencja jest równoznaczna sygnałowi pep-
rzystujące system in vitro do badania transpor- tydowemu, kierującemu te białka do macierzy;
BŁONY: STRUKTURA, ORGANIZACJA I FUNKCJA / 563

gdy to wydłużenie peptydowe zostanie odcięte, komórkowego. Aby złożone biologiczne proce-
białka te nie będą miały możliwości wnikania. sy mogły być koordynowane, wielokomórkowe
Na powierzchni zewnętrznej błony mitochond- organizmy muszą także mieć środki dla komu-
rialnej istnieją prawdopodobnie receptory dla nikowania się między przylegającymi i odleg-
importowanych białek. Presekwencja może być łymi komórkami. Te sygnały muszą dotrzeć do
odszczepiona przez metaloproteazy występują- błony i przejść przez nią, lub też muszą powstać
ce w macierzy. Niektóre inne białka mitochond- jako konsekwencja pewnych interakcji z błoną.
rialne nie zawierają presekwencji, co sugeruje Niektóre z głównych mechanizmów wykorzys-
istnienie wielu mechanizmów i dróg wykorzys- tywanych do tych celów przedstawiono w tab.
tywanych przez białka w celu wniknięcia do 43-5.
mitochondriów.
Tabela 43-5. Przenoszenie materiału i informacji
Szczególnymi przypadkami są lizosomy przez błony
i inne organelle
Jak napisano w rozdz. 57, określone hydro- Ruch małych cząsteczek przez błony
lazy przeznaczone dla lizosomów zawierają re- Dyfuzja (bierna i ułatwiona)
szty mannozo-6-fosforanu, który znakuje je Aktywny transport
w szczególnym celu. Coraz więcej dowodów Ruch dużych cząsteczek przez błony
potwierdza istnienie swoistych sekwencji dla Endocytoza
znakowania białek przeznaczonych dla innych Egzocytoza
organelli, takich jak jądra i peroksysomy; pro-
blem ten jest przedmiotem intensywnych badań. Transmisja sygnałów przez błony
Niektóre z poznanych sekwencji lub sygnałów, Receptory powierzchni komórek
które doprowadzają różne białka do ich właś- Transdukcja sygnałów
ciwych wewnątrzkomórkowych lokalizacji, (np. glukagon -»cAMP)
przedstawiono w tab. 43-4. InPrnalizacjasygnału (sprzężonazendocyto-
zą, np. receptor LDL)
Ruch do wewnątrzkomórkowych receptorów {hor-
Tabela 43-4. Sekwencje lub związki, które kierują mony steroidowe; rodzaj dyfuzji)
białka do określonych organelli
Międzykomórkowy kontakt i komunikacja
Sekwencja lub związek Docelowe organelle
Sekwencja peptydu sy- Błony siateczki
gnałowego Niektóre małe cząsteczki przechodzą
Sekwencja KDEL Luminaina strona przez błony
(Lys-Asp-Glu-Leu) błon siateczki Cząsteczki mogą biernie przenikać przez
Sekwencja N-końcowa Mitochondrium
dwuwarstwę zgodnie z elektrochemicznym gra-
(70-resztowy fragment) dientem w wyniku prostej lub ułatwionej dyfu-
zji. To spontaniczne przemieszczanie w kierun-
Krótkie sekwencje za- Jądro ku równowagi kontrastuje z aktywnym trans-
sadowych aminokwa-
sów portem, który wymaga energii, gdyż ruchy są
przeciwne do elektrochemicznego gradientu.
Mannozo-6-fosforan Lizosomy Na rycinie 43-12 przedstawiono schemat tych
zjawisk.
Bierna dyfuzja. Jak opisano powyżej, nie-
WYBIÓRCZOŚC BŁON OKREŚLA ICH które substancje rozpuszczone, takie jak gazy,
WYSPECJALIZOWANE FUNKCJE mogą wnikać do komórki dyfundując zgodnie
z elektrochemicznym gradientem przez błonę,
Jeżeli błona plazmatyczna jest względnie nie- co nie wymaga energii metabolicznej. Prosta
przepuszczalna, to w jaki sposób większość dyfuzja przez błonę jest ograniczona termiczną
cząsteczek dostaje się do komórki? W jaki „agitacją" danej molekuły, a także przez gra-
sposób zapewniona jest wybiórczość tego prze- dient stężeń w poprzek membrany i przez
nikania? Odpowiedzi na te pytania są ważne dla rozpuszczalność substancji rozpuszczanej
zrozumienia, jak komórki dostosowują się do (współczynnik przenikania, ryc. 43-6) w hydro-
stale zmieniającego się środowiska zewnątrz- fobowym wnętrzu dwuwarstwy błony. Rozpu-
564 / ROZDZIAŁ 43

Transportowana

\
Białko Btatko /^
Kanałow nośnikowe
e
/ V
\ n
Gradient
elektrochemiczny

Dwuwarstwa
llpidow
a

Prosta Dyfuzja
dyfuzja ułatwiona

Transport bierny Transport aktywny

Ryc. 43-12. Wiele małych nie naładowanych cząsteczek przechodzi swobodnie przez lipidową dwuwarst-
wę. Naładowane cząsteczki, większe nie naładowane cząsteczki i niektóre małe nie naładowane cząsteczki
przenoszone są przez kanały i pory lub przez specyficzne białka transportowe. Bierny transport następuje
zawsze zgodnie z gradientem elektrochemicznym w kierunku równowagi. Aktywny transport zachodzi
w kierunku przeciwnym do elektrochemicznego gradientu i wymaga wydatkowania energii, podczas gdy
transport bierny nie wymaga energii. {Według: Alberts B. i wsp.; Moleculw Biology of the Celi. Garland,
1983, za zezwoleniem).

szczalność jest odwrotnie proporcjonalna do tionowego mają średnicę otworów 5—8 nm i są


ilości wiązań wodorowych, które muszą zostać ujemnie naładowane wewnątrz kanału. Przepu-
rozenvane, aby umożliwić substancji rozpusz- szczalność kanału zależy od wielkości jonu,
czonej, znajdującej się w zewnętrznej fazie wod- wielkości jego hydratacji i od wartości gęstości
nej, wbudowanie się w,hydrofobową dwuwarst- ładunku jonu. Wykazano istnienie specyficz-
wę. Elektrolity, jako słabo rozpuszczalne w lipi- nych kanałów dla jonów Na+, K+ i Ca2+.
dach, nie tworzą wiązań wodorowych z wodą, Błony komórek nerwowych zawierają dobrze
ale tworzą otoczki z wody dla hydratacji na zbadane kanały jonowe, które odpowiedzialne
drodze elektrostatycznej interakcji. Wielkość są za potencjały czynnościowe powstające w po-
tej otoczki jest wprost proporcjonalna do gęsto- przek błony. Aktywność niektórych z tych
ści ładunku jonu. Jony z dużą gęstością ładunku kanałów jest kontrolowana przez neurotrans-
mają większą otoczkę hydratacyjną i przez to mitery; dlatego też aktywność kanałów może
mniejszą szybkość dyfuzji. Na+ np. ma więk- być regulowana. Jeden jon może regulować
szą gęstość ładunku niż K+. Uwodniony jon aktywność kanału innego jonu. Dla przykładu,
sodu jest więc większy niż uwodniony jon spadek stężenia jonu Ca2+ w płynie pozakomó-
potasu i dlatego potas przenika łatwiej przez rkowym powoduje wzrost przepuszczalności
błony. błon i wzrost dyfuzji jonów Na+. To depolary-
W naturalnych błonach, w przeciwieństwie zuje błony i wyzwala bodziec nerwowy. Zjawis-
do syntetycznych dwuwarstw membranowych, ko to może tłumaczyć pojawienie się zdręt-
istnieją przezbłonowe kanały, będące struktura- wienia, mrowienia i skurczów mięśni, tak chara-
mi przypominającymi pory, które zbudowane kterystycznych dla stanów chorobowych prze-
są z białek tworzących szlaki wybiórczego prze- biegających z niskimi stężeniami jonów wapnia
wodzenia jonowego. Kanary przewodzenia ka- w surowicy.
BŁONY: STRUKTURA, ORGANIZACJA I FUNKCJA / 565

Kanały są otwarte tylko przez krótki okres, rostatycznego w poprzek błony (wzrost ciś-
co znaczy, że są bramkowane. Bramki mogą nienia spowoduje wzrost szybkości i częstości
otwierać się lub zamykać. W kanałach bramko- zetknięć cząsteczki z błoną); 5) temperatury
wanych ligandami określona cząsteczka wiąże (podwyższenie temperatury spowoduje wzrost
się z receptorem i otwiera kanał. Kanały bram- ruchliwości cząsteczek, co zwiększa częstotli-
kowane napięciem otwierają sie (lub zamykają) wość kolizji między nimi a błoną).
w odpowiedzi na zmianę potencjału błonowego.
Niektóre drobnoustroje są zdolne do syntezy
małych organicznych cząsteczek, zwanych jo- UŁATWIONA DYFUZJA I AKTYWNY
noforami, które funkcjonują na zasadzie ruchu TRANSPORT
posuwisto-zwrotnego, „wahadłowego" (zasada
„czółenka") w celu przemieszczania jonów Systemy transportowe można opisać w sensie
przez błonę. Jonofory te zawierają hydrofilowe funkcjonalnym na podstawie liczby przenoszo-
centra, które wiążą okreśJone jony i jednocześ- nych cząsteczek oraz na podstawie kierunku
nie są otoczone przez peryferyjne regiony hyd- ruchu (ryc. 43-13), lub też uwzględniając, czy
rofobowe; taka struktura pozwala cząsteczkom odbywa się on w kierunku uzyskania równo-
rozpuszczać się dobrze w błonach i dyfundować wagi, czy odwrotnie. System uniportowy powo-
przez nie. Inne cząsteczki, jak np. dobrze zbada- duje dwukierunkowy ruch określonej cząste-
ny polipeptyd gramicydyna, zdolne są do two- czki. W systemach kotransportowych przeniesie-
rzenia kanałów. Toksyny bakteryjne, takie jak nie jednej substancji rozpuszczonej zależy od
toksyna błonicy, i aktywne składniki dopeł- stechiometrycznych równoległych lub kolejno
niacza, mogą wytworzyć duże pory w błonie po sobie następujących przeniesień innych sub-
komórkowej, dzięki czemu możliwe staje się stancji rozpuszczonych. Symport opisuje ruchy
przejście makromolekuł bezpośrednio do płynu takich substancji rozpuszczonych w tym samym
śródkomórkowego. kierunku. Przykładem są transporty proton--
Podsumowując, czysta dyfuzja substancji za- węglowodan w bakteriach oraz Na "'"-węglowo-
leży od: 1) jej gradientu stężeń w poprzek błony dan (glukoza, mannoza, galaktoza, ksyloza
(substancje rozpuszczane przemieszczają się i arabinoza), a także Na+-aminokwasowe
w kierunku od dużych do małych stężeń); 2) transporty w komórkach ssaków. Antyportowe
pola elektrycznego w poprzek błony (substancje systemy odpowiedzialne są za ruch dwóch cząs-
rozpuszczane przemieszczają się w kierunku teczek w przeciwnych kierunkach (np. Na+ do
roztworu mającego przeciwny ładunek); 3) środka i Ca2+ na zewnątrz). Cząsteczki, które
współczynnika przepuszczalności danej sub- nie mogą w sposób samorzutny swobodnie być
stancji przez błonę; 4) gradientu ciśnienia hyd- przenoszone przez Iipidową dwuwarstwę błon,

JDwuwarstwa
Hpldowa

Unlport
Symport
Antyport

Kotransport

c. 43-13. Schematyczne przedstawienie rodzajów systemów transportowych, Transportery mogą być


klasyfikowane uwzględniając kierunek ich ruchu, lub też fakt, czy przemieszczana jest jedna czy więcej
specyficznych cząsteczek. (Według: Alberts B. i wsp.; Molecular Biology of łhe Celi. Garland, 1983, za
zezwoleniem).
566 / ROZDZIAŁ 43

czynią to przez asocjację z białkami transpor- czas gdy aktywny transport przebiega zwykle
tującymi. W to zjawisko włączone są dwa w jednym kierunku; 2) aktywny transport zwyk-
procesy: ułatwiona dyfuzja i aktywny transport, le zachodzi w kierunku przeciwnym do pola
a także bardzo specyficzne systemy transpor- elektrycznego lub chemicznego gradientu, dla-
towe. tego też wymaga energii.
Ułatwiona dyfuzja i aktywny transport mają Ułatwiona dyfuzja. Niektóre substancje
wiele cech wspólnych. Oba przebiegają z udzia- rozpuszczone dyfundują zgodnie z gradientem
łem białek, transportujących i oba wykazują elektrochemicznym przez błonę znacznie szyb-
specyficzność dla jonów, węglowodanów i ami- ciej niż można oczekiwać na podstawie ich
nokwasów. Badania mutacji w komórkach bak- wielkości, ładunku lub wartości współczynnika
teryjnych i zwierzęcych (włączywszy takie, które podziału. Ta ułatwiona dyfuzja cechuje się
dotyczą chorób u ludzi) potwierdziły te przypu- odmiennymi właściwościami od tych, które zna-
szczenia. Ułatwiona dyfuzja i aktywny trans- ne są dla prostej dyfuzji. Szybkość ułatwionej
port przypominają reakcje substrat-enzym dyfuzji będącej systemem miiportowym może
z wyjątkiem występowania kowalencyjnej in- osiągnąć stan nasycenia; oznacza to, że liczba
terakcji. Podobieństwa są następujące: 1) ist- miejsc biorących udział w dyfuzji określonej
nieje specyficzne miejsce wiązania dla substancji substancji rozpuszczonej jest wielkością skoń-
rozpuszczonej; 2) białko transportujące jest czoną. Wiele systemów ułatwionej dyfuzji ce-
wysycane, dlatego też istnieją maksymalne szy- chuje się stereo specyficznością, jednak podob-
bkości transportu (Vmas; p. ryc. 43-14); 3) nie jak prosta dyfuzja nie wymagają one energii
istnieje stała wiązania (Km) dla substancji roz- metabolicznej.
Jak opisano wcześniej, zewnętrzno-wewnę-
trzna asymetria białek membranowych jest wie-
Dyfuzja lkością stałą, a ruchliwość białek w poprzek
. bierna (raczej niż do) błony jest nieczęsta; dlatego
2 poprzeczna ruchliwość specyficznych białek
transportujących nie jest prawdopodobnie uwa-
L
Dyfuzja runkowana procesami ułatwionej dyfuzji, z wy-
za
pośrednictwem jątkiem tych, które uczestniczą w jonoforach
nośnika mikroorganizmów, co opisano wcześniej.
Stężenie Mechanizm „ping-pong" (ryc. 43-15) tłumaczy
substancji
ułatwioną dyfuzję. W tym modelu białko
rozpuszczonej
transportujące istnieje w dwu podstawowych
konformacjach. W stanie ,,pong" jest ono eks-
Ryc. 43-14. Porównanie kinetyki dyfuzji z udzia-
łem transportera (ułatwionej) z bierną dyfuzją.
ponowane na duże stężenia substancji rozpusz-
Szybkość ruchu wiej ostatniej jest wprost proporc- czonej i cząsteczki tej substancji przyłączają się
jonalna do stężenia substancji rozpuszczonej, pod- do specyficznych miejsc w białku transportują-
czas gdy proces wykazuje cechy nasycenia, gdy cym. Transport zachodzi wtedy, gdy zmiana
uczestniczy w nim transporter. Vm3X oznacza mak- /konformacyjna wystawi białko transportujące
symalną szybkość. Stężenie w połowie maksymal- w stronę niższych stężeń substancji rozpusz-
nej szybkości jest zgodne ze stałą wiązania (Km) czonej (stan „ping"). Proces ten jest całkowicie
Transportera dla substancji rozpuszczonej.
odwracalny i rzeczywisty przepływ w poprzek
błony zależy od gradientu stężenia. Szybkość,
z którą substancja rozpuszczona wchodzi do
puszczonej i dlatego cały system może być komórki na zasadzie ułatwionej dyfuzji, wy-
opisany przez Km (p. ryc. 43-14); 4) struktural znaczona jest następującymi czynnikami: 1)
nie podobne inhibitory kompetycyjne blokują gradientem stężenia w poprzek błony; 2) ilością
transport. P
białka transportującego (jest to główny czynnik
Zasadnicze różnice są następujące: 1) ułat- kontrolny); 3) szybkością oddziaływania mię-
wiona dyfuzja może być dwukierunkowa, pod- dzy substancją rozpuszczoną a białkiem trans-
portującym; 4) szybkością zmiany konforma-
cyjnej obu stanów białka, naładowanego sub-
stancją rozpuszczoną i uwolnionego od sub-
stancji rozpuszczonej.
BŁONY: STRUKTURA, ORGANIZACJA I FUNKCJA / 567

oo
Ryc, 43-15. Model „ping-pong" ułatwionej dyfuzji. Białko transportujące (zakreskowane struktury)
w dwuwarstwie lipidowej ascocjuje z substancją rozpuszczoną w wysokich stężeniach na jednej stronie
btony. Następnie dochodzi do konformacyjnej zmiany („pong" do „ping") i substancja rozpuszczona jest
rozładowana od strony nowej równowagi Pusty przenośnik powraca wtedy do swojej oryginalnej
konformacji („ping" do „pong"), aby zamknąć cykl przemiany.

Hormony regulują ułatwioną dyfuzję przez STRONA STRONA


WEWNĘTRZNA ZEWNĘTRZNA
zmiany w liczbie dostępnych białek transpor-
tujących. Insulina zwiększa transport glukozy
w tkance tłuszczowej i w mięśniach czerpiąc
białka transportujące z zapasów wewnątrzko- ATP
mórkowych (p. ryc. 52-9). Insulina zwiększa
także transport aminokwasów w wątrobie i in-
nych tkankach. Jedną z koordynowanych akcji
hormonów glikokortykoidowych jest wzmoże-
nie transportu aminokwasów do wątroby, gdzie
służą one jako substraty dla procesu glukoneo-
genezy. Hormony wzrostu zwiększają transport
aminokwasów do wszystkich komórek, a est- Ryc 43-16. Stechiometria pompy Na+/K+-ATP--
rogeny do tych, które znajdują sie w macicy. aza. Ta pompa przenosi 3 jony !Ma + z wnętrza
Istnieje co najmniej 5 różnych układów trans- komórki na jej zewnętrzną stronę i wprowadza
2 jony K+ z zewnętrznej strony do jej wnętrza na
portujących dla aminokwasów w komórkach każdą cząsteczkę ATPhydrolizowartądo AD P przez
zwierzęcych. Każdy z nich jest swoisty dla grupy związaną z błoną ATP-azę. Strofantyna i inne
blisko spokrewnionych aminokwasów, a więk- glikozydy nasercowe hamują działanie tej pompy
szość z nich działa w systemie symportu Na+ przez oddziaływanie na zewnątrzkomórkową po-
(ryc. 43-13). wierzchnię błony (dzięki uprzejmości R. Post).
Transport aktywny. Proces aktywnego
transportu różni się od dyfuzji tym, że cząste-
czki przenoszone są niezgodnie z równowagą
termodynamiczną; dlatego też wymagana jest
tu energia. Jej źródłem może być hydroliza. integralnym białkiem membranowym i do uak-
ATP, ruch elektronów lub światło. Utrzymywa- tywnienia wymaga fosfolipidów. Ma ona katali-
nie gradientów elektrochemicznych w układach tyczne centra zarówno dla ATP, jak i dla Na+
biologicznych jest tak ważne, że pochłania to po cytoplazmatycznej stronie błony, ale miejsce
ok. 30—40% energii wydatkowanej w komórce. wiązania K f zlokalizowane jest po zewnętrznej
W zasadzie komórki utrzymują wewnątrz stronie błony komórkowej. Strofantyna lub
niskie stężenie Na+ i wysokie stężenie K4 (tab. inne giikozydy naparstnicy hamują tę ATP-azę
43-1), wraz z ujemnym potencjałem elektrycz- przez wiązanie do zewnątrzkomorkowych do-
nym wewnątrz. Pompą, która utrzymuje te men. Zjawisko to może być antagonizowane
gradienty, jest A PT-aza, która jest aktywowana przez zewnątrzkomórkowy K+.
przez Na+ i K+ (ryc. 43-16). ATP-aza ta jest
568 / ROZDZIAŁ 43

Przewodzenie bodźców nerwowych na rozpatrywać w różnym ujęciu. Jego zasady


zachodzi w górę i w dół błony opisano wyżej. Glukoza i Na+ wiążą się w róż-
Błona utworzona na powierzchni komórek nych miejscach na przenośniku glukozowym.
neuronalnych utrzymuje różnicę potencjałów Na+ przenika do komórki zgodnie z elektro-
elektrycznych miedzy wnętrzem a „zewnęt- chemicznym gradientem i pociąga glukozę za
rzem" (napięcie elektryczne) i jest elektrycznie sobą (ryc. 43-17), Dlatego im wyższy jest gra-
wzbudzalna. Gdy zostanie pobudzona bodźcem
chemicznym, za pośrednictwem specyficznego SWIATŁO JELITA
synaptycznego receptora błonowego (patrz dys-
kusja o przenoszeniu biochemicznych sygna-
łów, poniżej), otwory w błonie otwierają się, aby
umożHwić szybkie wnikanie Na+ lub CaJ+
(połączone lub nie połączone z wypływem K+),
Prowadzi to do szybkiego zaniku istniejącego
gradientu napięcia, dzięki czemu ten odcinek
błony ulega depolaryzacji. Pompy jonowe
w Wonie jednak szybko odtwarzają to napięcie.
Gdy duże powierzchnie błony ulegają w ten
sposób depolaryzacji, to zaburzenia elektro-
chemiczne przemieszczają się w sposób podob-
ny do fali wzdłuż błony generując impuls ner-
wowy. Osłonki mielinowe wytworzone przez
komórki Schwanna pokrywają włókna nerwo-
we tworząc elektryczny izolator, który otacza Glukoza
większość nerwu i znacznie przyspiesza propa- PŁYN POZAKOM0HK0WY
gację fali (sygnału) umożliwiając wypływ lub
napływ jonów tylko w miejscach błony nie Ryc. 43-17. Przezkomórkowy ruch glukozy w
pokrytych izolatorem. Osłona mtelinowa zbu- komórkach jelita Glukoza przechodzi za jonem Na*
dowana jest z fosfolipidów, głównie z sfin- przez luminalną błonę komórek nabłonkowych.
gomieliny i cholesterolu, a także z białka i gliko- Gradient Na*, który napędza ten aymport, wy
sfin go lipidów. Związanych jest z nią zaledwie twarza się przez wymianę Na+/K+, zachodzącą na
kilka białek integralnych lub peryferyjnych; to błonie podstawowej w stronę przestrzeni pO2ako-
mórkowej. Glukoza występująca w wysokich stę
one powodują utrzymywanie się razem wielu
żeniach wewnątrz komórki przemieszcza się zgod
membranowych dwuwarstw tworzących hydro- nie z gradientem stężeń do płynu poza komórkowe
fobową izolacyjną strukturę, nieprzepuszczalną go na drodze ułatwionej dyfuzji (mechanizm uni-
dla jonów i wody. Ntektóre choroby, jak stwar- portu). ______
dnienie rozsiane czy zespół Guillain-Barre, cha-
rakteryzują się demielinizacją i zaburzeniami
przewodzenia nerwowego.

Istnieje kilka mechanizmów transportu dient Na+, tym więcej glukozy wnika do komór-
glukozy ki, natomiast gdy stężenie Na+ w płynie poza-
W tym rozdziale zostanie omówionych kilka komórkowym jest małe, dokomórkowy trans-
mechanizmów transportu glukozy. Aby mogła port glukozy zatrzymuje się. Dła utrzymania
być ona wykorzystana jako źródło energii, musi dużego gradientu Na+, symport Na+-glukoza
wniknąć do komórki. W adypocytach i w mięś- zależny jest od gradientów generowanych przez
niach glukoza wnika do komórek za pośrednict- pompę Na+/K+, która utrzymuje małe we-
wem specyficznego systemu transportowego, wnątrzkomórkowe stężenie Na + . Podobne me-
który wspomagany jest przez insulinę. Zmiany chanizmy obserwuje się przy transporcie innych
w transporcie są przede wszystkim spowodowa- węglowodanów, a także aminokwasów.
ne zmianami Vma:i (prawdopodobnie spowodo- Przezkomórkowy transport węglowoda-
wane przez większą liczbę1 lub przez bardziej nów wymaga jeszcze jednego dodatkowego
aktywne przenośniki), ale można także zaobser- składnika: uniportu, który pozwala glukozie
wować zmiany w K„. Transport glukozy moż- zgromadzonej wewnątrz komórki przemiesz-
czać się przez inne błony w kierunku nowej
BŁONY: STRUKTURA, ORGANIZACJA I FUNKCJA / 569

równowagi; zachodzi to np. w jelicie i w komór- DNA do komórki. W takich doświadczeniach


kach nerki. zwykle wykorzystuje się fosforan wapnia, gdyż
CaJ+ pobudza endocytozę i wytrąca DNA, co
Komórki transportują przez błony ułatwia jego endocytozę. Zarówno endocytoza,
plazmatyczne także makromolekuły jak i egzocytoza wymagają utworzenia się pę-
Endocytoza jest procesem, dzięki któremu cherzyków z błony plazmatycznej lub z błoną
komórki pobierają duże cząsteczki. Niektóre plazmatyczną.
z nich (np. polisacharydy, białka i polinuk- Endocytoza. Wszystkie komórki eukario-
leotydy) mogą być źródłami składników odżyw- tyczne w sposób ciągły trawią części swoich
czych. Endocytoza stanowi mechanizm regulu- bfon. Endocytarne pęcherzyki powstają w mo-
jący zawartość niektórych składników memb- mentach uwypuklania się do wewnątrz segmen-
ranowych, czego najlepszym dowodem są rece- tów błony plazmatycznej, co powoduje za-
ptory hormonów. Jest ona procesem pozwalają- mknięcie w nich niewielkiej objętości płynu
cym na poznanie większej liczby szczegółów zewnątrzkomórkowego i występujących w nim
dotyczących funkcjonowania komórki. DNA składników. Pęcherzyki takie odrywają się od
jednego typu komórki może być użyty w proce- błony, następuje fuzja membran plazmatycz-
sie transfekcji innej komórki i zmienić tym nych i otwór po pęcherzyku w miejscu pierwo-
samym jej funkcje lub jej fenotyp. W tych tnego dośrodkowego wpukienia zasklepia się
doświadczeniach często używany jest specyficz- (ryc. 43-18). Pęcherzyk taki zlewa się z innymi
ny gen, co pozwala na unikatową drogę badania strukturami membranowymi, co wyjaśnia
i analizowania procesów regulowanych przez transport zawartości pęcherzyka do innych ob-
niego. Transfekcja DNA zależy od endocytozy; szarów komórki, lub nawet poza nią. Większość
endocytoza jest odpowiedzialna za wniknięcie pęcherzyków endocytarnych zlewa się z pierwo-

Ryc, 43-18. Dwa typy endocytozy. Endocytarny pęcherzyk (V) tworzy się w wyniku wpuklenia określonej
partii błony plazmatycznej w kierunku cytoplazmy. Endocytoza dotycząca płynów (A) jest przypadkowa
i nieukierunkowana. Endocytoza, w której pośredniczy receptor (B) jest wybiórcza i zachodzi w ciołkach
(CP) pokrytych klatryną (postrzępiona otoczka). Wybiórczość tę zapewnia receptor (czarne kwadraty),
który jest specyficzny dla wielu cząsteczek. W tym ostatnim procesie powstają otulone pęcherzyki (CV).
570 / ROZDZIAŁ 43

tnymi lizosomami, tworząc lizosomy wtórne, w znacznym stopniu zwiększają szybkość wni-
które zawierają enzymy hydrolityczne i tym kania specyficznych molekuł do komórki. Pę-
samym są wyspecjalizowanymi strukturami wy- cherzyki powstające w czasie pinocytozy absor-
korzystywanymi śród komórkowe Składniki pcyjnej powstają z wpukleń (dołków) błony,
makromolekularne są trawione i powstają ami- które pokryte są od strony cytoplazmatycznej
nokwasy, proste cukry i nukleotydy, które materiałem filamentarnym. W wielu układach
z kolei dyfundują poza pęcherzyki do cytoplaz- tym materiałem filamentarnym jest klatryna;
my, gdzie mogą być ponownie użyte. Endocyto- jest ona prawdopodobnie peryferyjnym biał-
za wymaga: 1) energii, zwykle pochodzącej kiem membranowym. Pokryte dołki mogą sta-
z hydrolizy ATP; 2) Ca2+ w płynie zewnątrz- nowić nawet 2% powierzchni niektórych komó-
komórkowym i 3) kurczliwych elementów w ko- rek.
mórce (prawdopodobnie układów mikrofila- Na przykład lipoproteiny o małej gęstości
mentowych). (LDL) i ich receptor (p. rozdz. 26} wnikają
Istnieją dwa zasadnicze typy endocytozy. poprzez pokryte dołki zawierające receptor
Fagocytoza zachodzi tylko w wyspecjalizowa- LDL. Te endocytarne pęcherzyki, zawierające
nych komórkach, takich jak makrofagi i granu- LDL i jego receptor, zlewają się z lizosomami
locyty. Fagocytoza związana jest z wchłonię- w komórce. Receptor jest uwalniany i ponownie
ciem dużych cząsteczek, jak wirusy, bakterie, przemieszczany do zewnętrznej błony komór-
komórki i resztki komórek. Makrofagi są nie- kowej, natomiast apolipoproteina LDL jest
zwykle aktywne w tym procesie i mogą wchło- degradowana, a estry cholesterolowe są meta-
nąć substancje, stanowiące nawet 25% swojej bolizowane. Synteza receptorów LDL jest regu-
objętości na godzinę. Działając w ten sposób lowana dru go rzędowymi lub trzeciorzędowymi
makrofag może zużyć 3% swoich błon płaz- następstwami pinocytozy, tj. przez produkty
matycznych w każdej minucie lub całą swoją metabolizmu, takie jak cholesterol, uwolnione
błonę w ciągu 30 min. w czasie degradacji LDL. Defekty w budowie
Pinocyroza jest właściwością wszystkich ko- receptora LDL lub w jego wnikaniu do komórki
mórek i pozwala na pobieranie przez komórkę są ważne z medycznego punktn widzenia i zo-
płynów i ich zawartości. Tutaj także wyróż- stały omówione w rozdz. 26.
niamy dwa typy. Pinocytoza płynnej fazy jest Inne makromolekuły, w tym wiele hormo-
niewybiórczym procesem, w którym pobranie nów, związane są z procesem absorpcyjnej pino-
substancji rozpuszczonej przez tworzenie ma- cytozy i tworzą receptosomy jako pęcherzyki,
łych pęcherzyków jest wprost proporcjonalne które omijają lizosomy i dostarczają swoją
do stężenia tej substancji w płynie pozakomór- zawartość do innych wewnątrzkomórkowych
kowym otaczającym komórkę uczestniczącą obszarów, takich jak aparat Golgiego.
w tym procesie. Tworzenie się tych pęcherzy- Absorpcyjna pinocytoza zewnątrzkomórko-
ków jest niezwykle aktywnym procesem. Fibro- wych glikoprotein wymaga, aby miały one
blasty np. zużywają swoją błonę plazmatyczną specyficzny węglowodanowy sygnał rozpozna-
3 razy szybciej niż makrofagi. Proces ten za- wczy. Te sygnały rozpoznawcze związane są
chodzi szybciej niż wytwarzanie nowych błon. z membranowymi cząsteczkami receptorów,
Ponieważ w procesie pinocytozy całkowita po- które odgrywają rolę analogiczną do tej, jaką
wierzchnia i objętość komórek tylko niewiele sie odgrywa receptor LDL. Receptor galaktozylo-
zmieniają, błony muszą się odtwarzać na drodze wy na powierzchni hepatocytów jest pomocny
egzocytozy lub przez recyklizację tak szybko, w absorpcyjnej pinocytozie asjaloglikoprotein
jak szybko są usuwane przez endocytozę. z krążącej krwi. Kwaśne hydrolazy pobierane
Drugi etap pinocytozy, pinocytoza absorpcyj- na drodze absorpcyjnej pinocytozy przez fibro-
na, jest wybiórczym procesem, w którym uczest- blasty są rozpoznawane dzięki występowaniu
niczy receptor odpowiedzialny przede wszyst- w nich mannozo-6-fosforanu. Prawdopodobnie
kim za pobieranie ma kro molekuł, dla których reszta ma nnoz o-6-fosforan owa odgrywa także
istnieje skończona liczba miejsc wiążących na ważną rolę w wewnątrzkomórkowym transpor-
błonie plazmatycznej. Receptory te cechujące cie kwaśnych hydrolaz do lizosomów, w któ-
się wysokim powinowactwem, pozwalają na rych są one syntetyzowane (p. rozdz. 57).
wybiórczą koncentrację tigandów z medium, Nie jest całkowicie wyjaśniony proces en-
minimalizując pobieranie płynów lub rozpusz- docytozy za pośrednictwem receptorów w przy-
czonych nie związanych makromolekuł, a także padkach wirusów: zapalenia wątroby (uszka-
BŁONY: STRUKTURA, ORGANIZACJA I FUNKCJA / 571
Endocytoza

Egzocytaza

Ryc. 43-19. Porównanie mechanizmów endocytozy i egzocytozy. Egzocytoza wymaga kontaktu dwu
wewnętrznych powierzchni (cytoplazmatyczna strona) monowarstwy, podczas gdy endocytoza jest
wynikiem kontaktu dwóch zewnętrznych powierzchni monowarstwy.

dzających hepatocyty) czy poliomyelitis (uszka- dów, wapnia, fosfozytydów i diacyloglicerolu.


dzających neurony motoryczne) i AIDS. Tok- Szczegółowo mechanizm ten omówiono
syczność żelaza także rozpoczyna się znacznym w rozdz. 45.
jego pobieraniem przez komórki na drodze
endocytozy. Informacja może być przekazana przez
Egzocytoza. Większość komórek uwalnia kontakty międzykomórkowe
makromolekuły do środowiska na drodze eg- Istnieje wiele miejsc międzykomórkowych
zocytozy. Proces ten występuje także w zjawisku kontaktów w organizmie metazoicznym. Wy-
remodelowania błon, gdy składniki syntetyzo- maga to kontaktu między błonami plazmatycz-
wane w aparacie Golgiego są przenoszone w pę- nymi indywidualnych komórek. Komórki blis-
cherzykach do błonplazmatycznych. Sygnałem ko ze sobą sąsiadujące wytworzyły w tym celu
dla egzocytozy jest często hormon, który, gdy wyspecjalizowane regiony na swoich błonach.
zwiąże się Z receptorem powierzchniowym ko- Złącza szczelinowe pośredniczą i regulują prze-
mórki, wywołuje lokalne i przemijające zmiany chodzenie jonów i małych cząsteczek przez
w stężeniu Ca3+. Jony wapnia z kolei urucha- wąskie i hydrofilowe wnętrze kanalików, łączą-
miają- egzocytozę. Rycina 43-19 przedstawia cych cytoplazmę przylegających komórek. To
porównanie mechanizmów egzocytozy i endo- właśnie jest przyczyna, że jony i małe cząsteczki
cytozy. mogą przenikać z jednej komórki do drugiej
Cząsteczki uwalniane przez egzocytoze moż- w sposób kontrolowany.
na zaliczyć do 3 grup: 1) mogą one przyłączać
się do powierzchni komórki i stać się peryferyj-
nymi białkami, np. antygeny; 2) stają się one
częścią zewnątrzkomórkowej macierzy, np. ko- PIŚMIENNICTWO
lagen i glikozaminoglikany; 3) mogą one przejść
do płynu zewnątrzkomórkowego i być sygna- Blobel G et al: Tramlocation of proteins across
łem dla innych komórek. Insulina, parathor- membranes: The signal hypothesis and beyond,
mon i katecholaminy znajdują się w ziarnistoś- Symp Soc Exp Biol 1979;33:9. Dautry-Varsat A,
Lodish HF: How receptors bring
ciach i są poddane obróbce w komórkach, a po proteins and particles into cells. Sci Am (May)
zadziałaniu określonego bodźca zostają uwol- 1984;250:52. Dawidowicz EA: Dynamics of
nione (p, rozdz. 48, 50 i 52). membranę lipid meta-
bolism and turnover. Annu Rev Biochem
Niektóre sygnały są przenoszone w 1987;56:43. Ellers M, Schatz G: Protein
poprzek błon Unfolding and the
Sygnały biochemiczne specyficzne, takie jak Energetics of Protein Translocation across Bio-
neurotransmitery, hormony i immunoglobuli- logical Membranes. Celi 1988;52:481. Goldstein
J et al: Receptor-mediated endocytosis.
ny, wiążą się ze swoistymi receptorami (białka Annu Rev Cel! Biol 1985;1:1. Lodish HF:
integralne) znajdującymi się po zewnętrznej Transport of secretory and membranę
stronie błony plazmatycznej, przekazując na- glycoproteins from the rough endoplasmic reticu-
stępnie informacje poprzez tę błonę do cyto- lum to the Golgi: A rale-limiting step in protein
plazmy. Mechanizm ten wymaga wytworzenia maturation and secretion. J Biol Chem
szeregu sygnałów, m.in. cyklicznych nukleoty- 1988;263:2107.
572 / ROZDZIAŁ 43

Matlin, KS: The sorting of proteins to the plasma Stahl P, Schwartz AL: Receptor-mediated endocyto-
membranę in epithelia! cells. J Celi Biol sis. J. Clin lnvest 1986;77:657.
1986; 103:2565. Stein WD: Transport and Diffusion Across Celi Memb-
Pfeffer SR, Rothman JE: Biosyntnetic protein trans- ranes. Academic Press, 1986.
port and sorting by the endoplasmic reticulum and UnwinN, HendersonR: Thestructuresof proteinsin
Golgi. Annu Rev Biochcm 1987;56:829. biological membranes, Sci Am (Feb) 1984;25(h78.
Roise D, Schatz G: Mitochondriai preseąuences. Walter P, Gilmore R, Blobel G: Protein translocation
J Biol Chem 19 88; 263:4 509. across the endoplasmic reticulum. Celi 1984;38:5.
Singer SJ, Nicolson GL: The fluid tnosaic model of Wickner WT, Lodish HF: Multiple mechanisms of
the structure of oell membranes. Science protein insertion into and across membranes. Scie-
1972;175:720. nce 1985;230:400.


Charakterystyka układów
hormonalnych 44
Dary/ K. Granner, MD

WPROWADZENIE dla przeżycia tych organizmów. Konieczne są


również mechanizmy dla "komunikacji śródko-
Celem tego rozdziału jest dostarczenie infor- mórkowej, zapewniające koordynację procesów
macji o zmieniającej się istocie układu we- adaptacyjnych na zmiany środowiska zewnętrz-
wnątrzwydzielniczego i definicjach kilku pod- nego i wewnętrznego. Rozwinęły się dwa ogólne
stawowych koncepcji, które przewijać się będą układy spełniające le czynności. Są nimi: układ
w kolejnych podrozdziałach. nerwowy, przekazujący sygnały lub informacje
za pośrednictwem niezmieniającego się systemu
strukturalnego oraz układ wewnątrz wy dzielni-
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE czy, wydzielający różne hormony w swoistych
gruczołach, przenoszone jako sygnały do ko-
Postęp, jaki dokonał się w zakresie badań nad mórek przylegających lub do tkanek oddalo-
funkcjonowaniem układu wewnątrzwy dziel ni- nych od tych gruczołów.
czego — umożliwiający odpowiedzi na pytania, Obecnie wiadomo, że występuje zadziwiająca
dlaczego niektóre gruczoły endokrynne znaj- zbieżność w działaniu tych systemów regulato-
dują się w sąsiedztwie drugich, w jaki sposób rowych. Regulacja nerwowa jest bardzo ważna.
wytwarzane są hormony, jak również koncepcje I tak np. epinefryna (adrenalina) jest wytwarza-
o występowaniu komórek docelowych, recep- na i wydzielana przez komórki pozazwojowe
torów oraz kontroli wydzielania hormonów rdzenia nadnerczy, zaś wazopresyna jest syn-
opartej na mechanizmach sprzężenia zwrotnego tetyzowana w podwzgórzu i transportowana
— ma bezpośrednie implikacje kliniczne. Obec- aksonami do przysadki nerwowej (tylnej części
nie można dokładnie określić przyczyny nie- przysadki mózgowej), gdzie jest wydzielana do
których chorób układu wewnątrz wydziel nicze- krwiobiegu. Wiele neuroprzekaźntków (kate-
go. Wiele z nich spowodowanych jest defektami cholaminy, dopamina, acetylocholina itd.) jest
receptorowymi, chociaż zapewne i inne przy- podobnych do hormonów, jeśli uwzględni się
czyny tych chorób zostaną wkrótce zidentyfiko- ich syntezę, uwalnianie, transport i mechanizm
wane. działania. I tak np. aminy katecholowe są
neuroprzekaźnikami dla jednej tkanki zaś hor-
monami dla innych tkanek. Innym takim przy-
WYSPECJALIZOWANE TKANKI kładem jest fakt wykrycia niedawno pewnych
ORGANIZMÓW metabolitów steroidów nadnerczowych będą-
WIELOKOMÓRKOWYCH cych modulatorami receptorów y-amino-maś-
POTRZEBUJĄ ZŁOŻONEJ lanowych (GABA) w mózgu, o działaniu podo-
KOORDYNACJI bnym do barbituranów. W końcu należy wspo-
mnieć, że niedawno znaleziono w mózgu wiele
Cechą charakterystyczną ustrojów wieloko- hormonów tj. insulinę, ACTH, wazoaktywny
mórkowych jest występowanie różnorodnych polipeptyd jelitowy (VIP), somatostatynę, hor-
tkanek pełniących swoiste funkcje, niezbędne mon uwalniający tyreotropinę (TRH) oraz cho-
574 / ROZDZIAŁ 44

lecystokininę. Do wyjaśnienia pozostaje, czy twarzanie niektórych hormonów w mózgu i tka-


wszystkie wymienione hormony syntetyzowane nkach wywodzących się przeważnie z jelita
są w mózgu i czy działają tam jako neuro- środkowego pierwotnego lub z przedniej części
modulatory lub neuroprzekaźniki. Skoro w mó- prajelita. Tłumaczy to również zespoły ekto-
zgu wykryto swoiste receptory dla wielu z wy- powej syntezy hormonów, w których zachodzi
mienionych hormonów, możliwe jest, że działa- wytwarzanie hormonów przez „niewłaściwą"
ją one w mózgu. tkankę (np. wytwarzanie parathormonu lub
Pojecie „hormon" pochodzi od greckiego ACTH przez komórki raka płuc). Ogólnie bio-
słowa, oznaczającego „pobudzić do działania". rąc, zespoły te dotyczą raczej ograniczonej
Według klasycznej definicji pod pojęciem hor- liczby hormonów peptydowych, natomiast licz-
monu należy rozumieć substancję, syntetyzowa- nych i różnorodnych tkanek. O ile powszechnie
ną w jednej tkance i przenoszoną krwią do uważano, że zespoły te są wyrazem aktywacji
innego narządu, w którym rozwija swoje działa- „milczących" genów w obrębie określonej ko-
nie. Ta definicja hormonu wykazuje zbyt mały mórki, obecnie wydaje się, że zespoły te są
zakres, wiadomo bowiem, że hormony mogą wyrazem aktywacji „uśpionych" komórek wy-
działać również na przylegające komórki kazujących wspólnych przodków w obrębie
w określonej tkance (działanie to określa się tkanki. Inny dziwny przykład to zespoły wielo-
jako parakrynne), a nawet na komórki, w któ- gruczolakowatości wewnątrz w ydzielniczej (mul-
rych są syntetyzowane (działanie to określa się tiple endocrine neoplasia syndromes — MEN),
jako autokrynne). w których stwierdza się rodzinne występowanie
nowotworów w kilku gruczołach wewnątrzwy-
dzielniczych równocześnie. Cechą tych zespo-
CECHĄ ZNAMIENNĄ UKŁADU łów jest nadmiernie wytwarzanie hormonów
WEWNĄTRZWYDZIELNICZEGO JEST peptydowych lub amin katecholowych często
JEGO RÓŻNORODNOŚĆ przez jedną i tę samą tkankę.
Komórki wytwarzające hormony nie są roz-
Jedną z najbardziej znamiennych cech układu mieszczone przypadkowo. Występują one w róż-
wewnątrzwydzielniczego jest to, że zabezpiecza nych tkankach dla określonych celów. Lokalne
ustrój w liczne sposoby rozwiązywania pro- występowanie wysokich stężeń hormonów (tj.
blemów. Celem tego podrozdziału jest krótkie wyższych od występujących w osoczu krwi) jest
przedyskutowanie wybranych przykładów naj- potrzebne dla swoistych procesów biologicz-
lepiej ilustrujących różnorodność układu we- nych. Dla przykładu należy podać, że miejscowe
wnątrzwydzielniczego . stężenie testosteronu, niezbędne w procesie sper-
ma to genezy, jest wyższe od występującego
Gruczoły wewnątrzwydzielnicze są w osoczu krwi. Tym faktem należy tłumaczyć
przeważnie pochodzenia występowanie komórek Leydiga wytwarzają-
nabłonkowego i rozmieszczone cych testosteron tuż obok n a sień io wodo w. Do
strategicznie powstania ciałka żółtego potrzebne jest bardzo
Gruczoły wydzielania wewnętrznego są naj- duże miejscowe stężenie estrogenów. Tłumaczy
częściej pochodzenia nabłonkowego. Szczegól- to bliskie położenie komórek ziarnistych pęche-
nymi wyjątkami od tej reguły są: komórki rzyka jajnikowego (Graafa) w stosunku do
Leydiga wywodzące się z tkanki łącznej gonady ciałka żółtego.
męskiej a wytwarzające testosteron, komórki Gros działania insuliny i glukagonu polega
ziarniste jajnika, produkujące estrogeny oraz na regulacji wytwarzania glukozy w wątrobie (w
komórki sekrecyjne przysadki nerwowej, wy- procesie glukoneogenezy — przyp- tłumacza);
wodzące się z komórek nerwowych. Grzebień dlatego istnieje bliskie powiązanie wysp trzust-
nerwowy (neural crest) ma być embriologicz- kowych z krążeniem wrotnym wątroby. Kor-
nym zalążkiem licznych rodzajów komórek tyzoi, który jest niezbędny w dużych stężeniach
endokrynnych. Jeśli to jest prawdą, łatwo sobie w rdzeniu nadnerczy do indukcji N-metylo--
wytłumaczyć związek między ośrodkowym transferazy fenyloetanoloaminowej (jest to en-
układem nerwowym a układem wewnątrzwy- zym określający wydajność biosyntezy katecho-
dzielniczym. Skoro tkanka wywodząca się lamin), dociera tam drogą wrotnego układu
z grzebienia nerwowego może się pojawić w każ- naczyniowego, biorącego swój początek w ko-
dym narządzie, łatwo sobie wytłumaczyć wy- rze nadnerczy. Istnieje ścisły związek między
CHARAKTERYSTYKA UKŁADÓW HORMONALNYCH / 575

podwzgórzem a przednią częścią przysadki mó- kształcanie) tej cząsteczki prekursorowej jest
zgowej (przysadka gruczołowa), co sprawia, że tkankowo swoista '(p. rozdz. 46).
wysokie stężenia bardzo iabilnych hormonów Przykładem może najbardziej drastycznym
uwalniających podwzgorza docierają łatwo do występowania dużego prekursora hormonalne-
narządu docelowego, tj. do przysadki gruczoło- go jest tyreoglobulina. Jest to duża cząsteczka
wej za pośrednictwem swoistego wrotnego białkowa (masa cząsteczkowa wynosi 660000
układu naczyniowego. W końcu należy wspom- D) występująca w pęcherzykach gruczołu tar-
nieć o wyjątkowym rozmieszczeniu swoistych czowego. Wśród 5000 aminokwasów cząsteczki
komórek wysp trzustkowych wobec siebie. Wy- tyreoglobuliny znajduje się 120 reszt tyrozylo-
twarzając miejscowo wysokie stężenia somato- wych, z których tylko nieliczne ulegają jodo-
statyny, polipeptydu trzustkowego, glukagonu waniu w procesie biosyntezy hormonów tar-
i insuliny, sekrecja każdego z tych hormonów czycowych (p. rozdz. 47). Cała cząsteczka tyreo-
wpływa na wydzielanie pozostałych hormo- globuliny musi ulec degradacji, aby uwolnić
nów. zaledwie kilka cząsteczek tetrajodo- (T4) lub
trijodotyroniny (T3).
Biosynteza hormonów i modyfikacja tej Niektóre hormony ulegają konwersji do cząs-
biosyntezy są harmonijnie zgrane ze teczek bardziej aktywnych w tkankach obwodo-
swoistymi zadaniami czynnościowymi wych. Konwersja może zachodzić w narządzie
tych hormonów docelowym, np. konwersja T4 do T3 zachodzi
Istnieje wielka różnorodność w zakresie struk- w wątrobie i przysadce mózgowej, zaś testos-
tury chemicznej oraz w mechanizmach biosyn- teronu do dihydrotestosteronu w drugorzędo-
tezy i przemian po syntetycznych w odniesieniu wych tkankach płciowych. Konwersja obwodo-
do poszczególnych aktywnych hormonów. I tak wa może zachodzić również w tkankach niedo-
hormony mogą powstawać z prekursorów lipi- celowych. I tak dehydroepiandrosteron jest
dowych, przez modyfikację struktury amino- wytwarzany w nadnerczach, natomiast ulega
kwasu tyrozyny, lub też drogą syntezy białek konwersji do androstendionu w wątrobie. Ten
prostych lub złożonych (np. glikoprotein). ostatni metabolit może ulec dalszej konwersji
Hormony mogą być syntetyzowane i wy- do testosteronu, estronu lub estradiolu w ady-
dzielane w swej ostatecznej postaci. Do takich pocytaeh, wątrobie lub skórze. Konwersja nie-
hormonów należą aldosteron, hydrokortyzon, aktywnego hormonu w hormon czynny może
trijodotyronina (T3), estradiol i aminy katecho- zachodzić zarówno w tkankach docelowych jak
lowe. Inne hormony muszą ulec obróbce w ob- i niedocelowych. Przykładem tego jest konwer-
rębie komórki, zanim zostaną wydzielone lub sja witaminy D3 skóry do 25-hydroksycholekal-
zanim nabędą pełnej aktywności biologicznej. cyferolu w wątrobie oraz przekształcanie tego
Takimi przykładami są: insulina, która jest ostatniego metabolitu do 1,25-dihydroksycho-
syntetyzowana jako proinsulina (jest ona proto- lekalcyferolu w nerkach (p. rozdz. 48).
typem białek prekursorowych) oraz hormon Hormony wydzielane przez bardzo różne
przytarczyc — parathormon (PTH). Ten osta- tkanki i wykazujące różne komórki docelowe
tni wywodzi się z co najmniej dwóch prekur- mogą wykazywać podobieństwo strukturalne.
sorów peptydowych (prepro- i pro-PTH), z któ- I tak np. hormony glikoproteinowe przysadki
rych powstaje w pełni aktywna postać hormonu gruczołowej (tyrcotropina — TSH, folitropina
— przez odcięcie dwóch polipeptydów. Opis — FSH, lutropina — LH) lub łożyska (gonado-
białek prekursorowych, ich syntezy i śródkomór- tropina kosmówkowa — HCG) są heterodime-
kowej obróbki do końcowego produktu przed- rami składającymi się z podjednostek a i p, przy
stawiono w rozdz. 43. czym podjednostka a jest identyczna we wszyst-
Jeszcze bardziej złożonym przykładem jest kich wymienionych hormonach.
proopiomelanokortyna (POMC), składająca
się z 285 aminokwasów, a będąca produktem
pojedynczego genu. POMC ulega rozpadowi
z wytworzeniem takich hormonów, jak ACTH,
P-lipotropiny, fS-endorfiny, ot-melanotropiny
(cc-MSH) i P-melanotropiny (P-MSH) oraz in-
nych hormonów poiipeptydowych dotychczas
jeszcze nie zidentyfikowanych. Obróbka (prze-
576 / ROZDZIAŁ 44

DOCELOWYM NARZĄDEM krwi z danego hormonu poprzez jego wydalanie


HORMONÓW MOŻE BYĆ WIĘCEJ NIŻ z ustroju lub biodegradację (procesy te za-
JEDNA TKANKA: KONCEPCJA chodzą głównie w wątrobie i nerkach). Od-
NARZĄDU DOCELOWEGO powiedź tkanki docelowej na bodziec hormona-
(TARCZOWEGO) lny zależy z kolei od 1) względnej aktywności
i (lub) stopnia wysycenia hormonem swoistych
U człowieka występuje ok. 200 rodzajów receptorów hormonalnych błon komórkowych,
zróżnicowanych komórek. Tylko niektóre cytoplazmatycznych lub jądrowych oraz 2) po-
z nich wytwarzają hormony. Występujące receptorowej amplifikacji lub supresji sygnału
u człowieka 75 bilionów (75 x 10t2) komórek to hormonalnego. Zmiany wymienionych czynni-
komórki docelowe dla jednego lub więcej z ok. ków mogą wpływać na nasilenie reakcji in-
50 znanych hormonów. Hormon może mieć dukowanej hormonem w narządzie docelowym
tylko jedną tkankę docelową, tub też może i należy je uwzględnić rozpatrując działanie
oddziaływać na kilka tkanek równocześnie. klasycznych pętli sprzężenia zwrotnego.
Klasyczna definicja jako tkankę docelową okre-
śla taką, która charakteryzuje się unikalną
reakcją biochemiczną lub fizjologiczną na bo- WYSTĘPOWANIE ZARÓWNO
dziec hormonalny, np. tarczyca jest swoistym UJEMNEGO, JAK I DODATNIEGO
narządem docelowym dla TSH; TSH zwiększa SPRZĘŻENIA ZWROTNEGO JEST
liczbę i wielkość komórek gronek tarczycowych MECHANIZMEM KONTROLUJĄCYM
i pobudza wszystkie etapy enzymatyczne zwią-
zane z biosyntezą hormonów tarczycowych, Utrzymywanie się fizjologicznych stężeń hor-
W odróżnieniu od TSH insulina działa na wiele monów we krwi jest wynikiem działania różno-
tkanek. Pobudza wychwyt glukozy i jej utlenia- rodnych mechanizmów homeostatycznych na
nie w mięśniach, Hpogenezę w tkance tłusz- linii gruczoł wydzielania wewnętrznego — na-
czowej, transport aminokwasów do hepatocy- rząd docelowy, W mechanizmach tych często
tów i limfocytów oraz syntezę białek w wątrobie pośredniczy jeden lub więcej gruczołów. Po-
i mięśniach, żeby wymienić jedynie kilka efek- wszechnie występuje kontrola sekrecji hormo-
tów tego hormonu. Ostatnio, po zidentyfikowa- nów na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego,
niu swoistych receptorów hormonalnych na szczególnie w takich układach jak; podwzgórze--
powierzchni komórek lub w obrębie komórek, przysadka mózgowa-gruczoł docelowy. Przy-
definicja narządu lub tkanki docelowej została kład takiego sprzężenia zwrotnego przedstawia
poszerzona. Obejmuje ona jakąkolwiek tkankę, ryc. 44-1. Jak widać na rycinie, podwzgórzowy
wykazującą zdolność wiązania hormonu przez hormon uwalniający pobudza syntezę i uwal-
swoisty receptor, niezależnie od występowania nianie hormonu przedniego płata przysadki
lub niewystępowania klasycznego efektu bio- mózgowej, który z kolei stymuluje wytwarzanie
chemicznego lub fizjologicznego dla danego hormonu w narządzie docelowym. Wysokie
hormonu (np. wiązanie insuliny przez komórki stężenia hormonu tego ostatniego hamują syn-
śródbłonkowe). Ta definicja także nie jest ideal- tezę i działanie hormonu podwzgórzowego,
na, ma ona jednak wartość heurystyczną, uzmy- i odwrotnie, małe stężenia pobudzają układ na
sławia bowiem, że nie wszystkie efekty działania poziomie podwzgórza. Wyjątkową cechą tego
hormonów zostały wyjaśnione. szczególnego układu jest to, że synteza hor-
Ogólna odpowiedź na określony hormon monu przysadki gruczołowej może się zmniej-
zależy zarówno od jego stężenia we krwi, jak szyć w następstwie działania tzw. krótkiej pętli
i od narządu docelowego. Z kolei stężenie sprzężenia zwrotnego. Działanie takiego syste-
miejscowe hormonu w narządzie docelowym mu zapewnia precyzyjną kontrolę stężenia hor-
zależy od: 1) nasilenia syntezy i wydzielania monu w osoczu. Pokazuje on, że w obrębie
hormonu, 2) odległości dzielącej narząd wy- jednego układu wewnątrz wy dzielniczego istnie-
dzielania wewnętrznego od narządu docelowe- je wiele hormonów i wiele tkanek docelowych.
go, 3) stałej wiązania lub dysocjacji hormonu ze Istnienie takich „pętli" kontroli wydzielania
swoistymi białkami nośnikowymi osocza (jeśli hormonów wykazano dla nadnerczy, tarczycy
takie występują), 4) szybkości konwersji nieak- oraz gonady męskiej i żeńskiej.
tywnego lub słabo aktywnego prekursora w ak- W innych przypadkach regulacja mechaniz-
tywny hormon, oraz 5) szybkości oczyszczania
CHARAKTERYSTYKA UKŁADÓW HORMONALNYCH / 577

PODWZGÓRZE
e
Hormon '
e (PRZEDNI PŁAT
padkach pętie sprzężenia zwrotnego nie zostały
uwalniający PRZYSADKI jeszcze określone,' najczęściej dlatego, że nie-
Krotka pętla MÓZGOWEJ) znane są końcowe produkty działania hormo-
t nu.
Ryc. 44-1. Liczne zjawiska patofizj o logiczne, takie jak
Przykład układu
kontrolnego
wstrząs, uraz, hipoglikemia, ból i stres wpły-
opartego na wają na czynność osi podwzgórze-przysadka--
zasadzie ujemnego narząd docelowy poprzez oddziaływanie na
sprzężenia wyższe ośrodki mózgowe. Wymienione czyn-
zwrotnego, niki pobudzające wykazują znaczny wpływ na
regu- NARZĄD DOCELOWY przemianę amin katecholowych i hormonu
lującego wzrostu, jak również na czynność kory nadner-
czynność czy, tarczycy i gonad, chociaż jeszcze słabo
tarczycy,
nadnerczy, poznano poszczególne ogniwa działania tych
jajników i gonady czynników.
męskiej. W chorobach wydzielania wewnętrznego
oraz przemiany materii wspomniane mechaniz-
my sprzężenia zwrotnego ulegają zaburzeniu.
W celu wykrycia zaburzeń tych układów używa
się testów diagnostycznych odróżniających sta-
ny fizjologiczne od chorobowych.

mem ujemnego sprzężenia zwrotnego jest reali- RECEPTORY HORMONALNE


zowana za pośrednictwem zmiany stężenia ODGRYWAJĄ GŁÓWNĄ ROLĘ
określonych metabolitów lub substratów po-
wstałych w następstwie działania hormonu na Receptory wykazują zdolność
komórkę docelową. I tak np. wzrost stężenia precyzyjnego odróżniania cząsteczek
glukozy w osoczu krwi, czyli hiperglikemia, Rycina 44-2 pokazuje główne zasady działa-
pobudza uwalnianie insuliny, która z kolei nia hormonalnego układu komunikacji. Stęże-
nasila pobór i utylizację glukozy przez liczne nie hormonów w płynie pozakomórkowym jest
tkanki; w następstwie tych procesów stężenie zwykle bardzo małe i waha się w granicach od
glukozy normalizuje się, dzięki czemu uwal- 1O"1S do 10~e mol/l. Są to stężenia znacznie
nianie insuliny maleje, W określonych warun- niższe w porównaniu do stężeń licznych, struk-
kach chorobowych uwalnianie insuliny do krwi turalnie podobnych do hormonów cząsteczek
może być nadmierne, co może być przyczyną (substancje steroidowe, aminokwasy, peptydy,
wystąpienia hipoglikemii. Odpowiedzią fizjo- białka) i innych substancji krążących we krwi.
logiczną na taki groźny dla życia stan jest Stężenia tych ostatnich wahają się od tO~5 do
uwalnianie amin katecholowych, hormonu 10"3 mol/l. Dlatego też komórki docelowe
wzrostu, glukagonu, ACTH, wazopresyny i an- muszą odróżnić nie tylko różne hormony obec-
giotensyny II, tj. hormonów zwiększających ne we krwi w małych stężeniach, ale również
stężenie glukozy we krwi. Jak widać, rozwinęła rozpoznać je wśród cząsteczek występujących
się złożona sieć mechanizmów regulujących w 106 do I09-krotnie większym stężeniu. Ten
stężenie krytycznego metabolitu (w omawia- wysoki stopień dyskryminacji poszczególnych
nym przypadku glukozy) niezbędnego dla czyn- cząsteczek zapewniają struktury komórkowe
ności mózgu. zwane receptorami. Hormony rozpoczynają
W innych przypadkach hormony działają na swoje działanie biologiczne wiążąc się ze swois-
zasadzie dodatniego sprzężenia zwrotnego. I tak tym receptorem komórkowym. Każdy skutecz-
na przykład estrogeny i progesteron są potrzeb- ny układ kontroli musi jednak również obej-
ne do wystąpienia wzrostu sekrecji LH, in- mować-mechanizmy hamujące efekty hormona-
dukującego owulację oraz powstanie ciałka lne. Zachodzą one zwykle w ten sposób, że
żółtego, jak również dalszą syntezę wymienio- efektor odłącza się od receptora.
nych hormonów steroidowych. W wielu przy- Pod pojęciem komórki docelowej należy ro-
zumieć komórkę wykazującą zdolność wiązania
37
578 / ROZDZIAŁ 44


A
o /
Różnorodność
cząsteczek w płynie
pozakomórkowym

—v— ■ ---- Hormon


3 — Rodzaje
2 2 komórek
l_J
w 4
1

Ryc. 44-2. Swoistość i wybiórczość receptorów hormonalnych. W płynie pozakomórkowym znajduje się
wiele różnorodnych cząsteczek, lecz tylko kilka z nich jest rozpoznawanych przez receptory hormonalne.
Receptory te muszą je rozpoznać wśród innych cząsteczek występujących w wysokich stężeniach.
Komórka może mieć tylko jeden rodzaj receptora, lub też receptory dla kilku hormonów.

określonego hormonu przez swoisty receptor. plementarnośd określa siłę wiązania hormonu
Zjawisko interakcji między hormonem a jego z receptorem wyrażoną współczynnikiem powi-
receptorami można określić ilościowo, używa- nowactwa (K) (affinity of binding).
jąc ligandów radioaktywnych, wykazujących Jeżeli natywny hormon wykazuje wartość
właściwości wiązania hormonów. W badaniach K umownie określoną jako 1, inne cząsteczki
zjawiska wymienionej interakcji ważne są na- naturalne wykazywać będą wartości K od 0 do
stępujące elementy; 1) radioaktywność nie może 1. W rzeczywistości absolutne wartości powino-
zmienić aktywności biologicznej ligandu, 2) wactwa poszczególnych cząsteczek do receptora
wiązanie musi mieć charakter swoisty, tj. znako- mogą się różnić 1012-krotnie. Syntetyzowano
wany ligand musi zostać wyparty przez nie- nawet Ugandy o względnej wartości K>1. Te
znakowanego agoniśtę lub antagonistę, 3} wią- ostatnie używane są w badaniach różnych aspe-
zanie musi być „wysycalne" oraz 4) wiązanie któw biologii receptora.
powinno zachodzić w zakresie stężeń wywołują- Proces trans du kej i sygnału odbywa się naj-
cych spodziewaną odpowiedź biologiczną. częściej dwiema drogami. Cząsteczki hormonu
białkowego lub polipeptydowego, lub też amin
W obrębie receptora występuje katecholowych łącząc się z receptorami zlokali-
zarówno domena rozpoznająca, zowanymi w błonie plazmatycznej wyzwalają
jak i sygnalizacyjna sygnał regulujący różne czynności środkom or-
Wszystkie receptory, zarówno dla hormonów kowe, najczęściej poprzez zmianę aktywności
polipeptydowych, jak i steroidowych, mają jakiegoś enzymu. Hormony steroidowe oraz
przynajmniej dwie domeny czynnościowe. Do- tarczycy wiążą się z receptorami śródkomór-
mena rozpoznająca wiąże hormon, zaś drugi kowymi, zaś powstały w ten sposób kompleks
obszar receptora wytwarza sygnał łączący pro- hormon-receptor sam jest sygnałem {patrz ni-
ces rozpoznawania hormonu z jakąś czynnością żej)-
śródkomórkową. Proces wiązania hormonu do- Dotychczas poznano sekwencję ami no kwa-
wodzi, że pewien obszar jego cząsteczki wyka- sową wymienionych dwóch domen dla wielu
zuje strukturę komplementarną do określonego receptorów wiążących hormony polipeptydo-
obszaru cząsteczki receptora. Stopień tej kom- we, W celu uzyskania zmiany siły wiązania
CHARAKTERYSTYKA UKŁADÓW HORMONALNYCH / 579

hormonu do receptora oraz aktywności bio- Tabela 44-1 przedstawia kilka cech tych dwóch
logicznej hormonu dokonano syntezy jego ana- rodzajów białek. Na jedną komórkę przypada
logów różniących się od natywnego hormonu tysiące cząsteczek receptorowych wiążących
określonymi podstawnikami aminokwasowy- określony iigand (hormon), wykazujących wy-
mi. Receptory hormonów steroidowych mają sokie powinowactwo i wysoką swoistość. Rece-
wiele domen czynnościowych; jedna z nich ptory mogą rozpoznać i wyselekcjonować swoi-
wiąże się z hormonem, druga z określonym ste cząsteczki przy gradiencie stężenia rzędu 10*
obszarem łańcucha DNA, trzecia pobudza (lub lub 107. Ponadto wiązanie hormonu przez rece-
też hamuje) proces transkrypcji genu, zaś czwar- ptory jest wysycalne przy fizjologicznych stęże-
ta może określać powinowactwa (high affmity niach tego hormonu. Interakcje zachodzące
binding) do DNA. między hormonem a receptorem są zależne od
Podwójna funkcja receptora, tj, zdolność siły jonowej, temperatury i pH roztworu. Te
wiązania hormonu i inicjacja określonej czyn- ostatnie cechy są różne, choć charakterystyczne
ności środkom orkowej leży u podstawy tzw. dla poszczególnych hormonów i ich recepto-
sprzężenia receptorowo-efektorowego rów. U podstawy wiązania hormonu przez
(receptor--effector coupling) stanowiącego swoisty receptor leżą mechanizmy hydrofobowe
pierwszy etap amplifikacji odpowiedzi i elektrostatyczne, przez co wiązanie to jest
hormonalnej. Ta cecha odróżnia receptor szybko odwracalne, z wyjątkiem określonych
komórki docelowej od białek nośnikowych przypadków.
osocza, które wprawdzie wiążą hormony, lecz Krążące we krwi hydrofobowe steroidy i hor-
nie indukują określonego sygnału mony tarczycy związane są ze swoistymi biał-
hormonalnego. kami transportowymi (nośnikowymi). Ilość
białek nośnikowych jest znacznie większa niż
Receptory i białka transportowe liczba śródkomórkowych białek receptorowych
(nośnikowe) wykazują działania dla tych hormonów; odznaczają się one jednak
wzajemnie się uzupełniające słabszym powinowactwem i mniejszą swoistoś-
Ważne jest odróżnienie wiązania hormonów cią w porównaniu do receptorów. Białka noś-
przez receptory od łączenia się hormonów z róż- nikowe, wiążąc określony hormon, stanowią
nymi białkami transportowymi (nośnikowymi). rodzaj puli rezerwowej dla tego hormonu; kom-
pleks białko nośnikowe-hormon nie ulega bo-
wiem ani metabolizacji, ani też wydaleniu
Tabela 44-1. Porównanie receptorów hormonal- z ustroju. Tylko frakcja hormonu wolnego, nie
nych z białkami nośnikowymi hormonów w osoczu związanego z białkami nośnikowymi, wykazuje
krwi aktywność biologiczną. Hormony peptydowe
Białka nośni- i białkowe nie mają białek nośnikowych w oso-
Cecha Receptory kowa hormo- czu krwi, przez co wykazują znacznie krótszy
nów w osoczu okres półtrwania (wynoszący sekundy lub mi-
Stężenie Bardzo małe Bardzo duże nuty) niż hormony steroidowe (których okres
(tysiące na (miliardy/fil) półtrwania wynosi kilka godzin).
jedną komór-
kę) Zatezność między liczbą receptorów
Powinowactwo Bardzo duże Małe związanych z hormonem a jego
działaniem biologicznym jest złożona
mol/l) mol/l) Jak widać na ryc. 44-3A, stężenia hormonu
Swoistość wią- Duża Mała wykazują często proporcjonalność do nasilenia
swoistego działania biologicznego. Dotyczy to
zania
głównie hormonów steroidowych, ale również
Wysycenie przy Tak Nie
niektórych hormonów peptydowych. Jest to
stężeniach fizjo- zjawisko zaskakujące, uwzględniając liczne eta-
logicznych py dzielące proces wiązania hormonu przez
Odwracał ność Tak Tak receptor od wystąpienia złożonej reakcji na ten
wiązania hormon, na którą się składają m.in. indukcja
Zdolność wywo- Tak Nie enzymatyczna, rozpad komórki i transport ami-
anta sygnału dla
komórki
580 / ROZDZfAŁ 44

A. Nie ma receptor ów zapasowych B. Są receptory zapasowe

50-

IM-,
50- i 6 _ . ----1
ir
-log stężenia hormonu
= 100-,
Wiązani 10 9
--------r
8 7
e — log stężenia hormonu
-------■ Efekn
..........Efekt2
Ryc. 44-3. Porównanie wiązania hormonu z jego działaniem bioiogiczym w nieobecności (A) lub
obecności (B, efekt 2) receptorów zapasowych. W niektórych przypadkach efekt biologiczny jest ściśle
sprzężony z wiązaniem hormonu przez określoną tkankę, podczas gdy w innych przypadkach efekt
biologiczny wykazuje zjawisko „zapasowych receptorów" (porównaj efekt 1 z efektem 2 na rycinie B).

nokwasów. W innych przypadkach stwierdza dla karboksykinazy fosfoenolopirogroniano-


się znamienna dysocjacje między liczbą recep- wej ulega supresji, jeśli liczba receptorów in-
torów zajętych przez hormon a biologicznymi sulinowych na hepatocytach związanych z tym
skutkami jego działania, rj. obserwuje się mak- hormonem jest znacznie mniejsza niż 1%, pod-
symalny efekt biologiczny hormonu wtedy, kie- czas gdy w tymocytach stwierdza się wysoce
dy tylko maty odsetek receptorów jest związa- znamienną korelację między liczbą receptorów
nych przez hormon (p. ryc. 44-3B, efekt 2). związanych przez insulinę a nasileniem trans-
Receptory bezpośrednio nie uczestniczące w re- portu aminokwasów. Innym przykładem dyso-
akcji biologicznej na hormon określane są jako cjacji zachodzącej między liczbą związanych
receptory zapasowe (spare receptors). przez hormon receptorów a efektami biologicz-
Obecność receptorów zapasowych obserwuje nymi danego hormonu jest wpływ amin kate-
się w reakcjach wywołanych przez wiele hor- cholowych na skurcz mięśni, lipolizę i transport
monów peptydowych. Sądzi się, że te receptory jonów. Przyjmuje się, że wymienione reakcje
zwiększają wrażliwość komórki docelowej na końcowe odzwierciedlają działanie kaskadowe
małe stężenia hormonu oraz, że stanowią rezer- lubuwielokrorniające tych hormonów. Opisano
wuar receptorów. Koncepcja występowania re- występowanie zmiennej czułości poszczegól-
ceptorów zapasowych ma charakter operacyjny nych reakcji na hormon w obrębie jednej i tej
i zależy od tego, który aspekt odpowiedzi samej komórki. Przy wzrastającej liczbie zwią-
hormonalnej jest badany oraz jaka tkanka zanych przez hormon receptorów insulinowych
w niej bierze udział. Przykładem tego jest wy- adypocytów w pierwszej kolejności wzrasta
stępowanie wspaniałej zgodności zachodzącej lipogeneza, a w następnej utlenianie glukozy,
między wiązaniem LH i wytwarzaniem cAMP transport aminokwasów i synteza białek.
przez komórki ziarniste pęcherzyków jajnika
(przy aktywacji cyklazy adenylanowej przez Liczba receptorów hormonalnych
jakikolwiek hormon zwykle nie stwierdza się komórki może się zwiększać (up-
receptorów zapasowych); natomiast steroido- regułation) lub zmniejszać (down -
geneza, która jest cAMP-zależna, zachodzi regułation)
w tych komórkach wtedy, kiedy mniej niż 1 % Liczbę receptorów na powierzchni komórki
wszystkich receptorów jest związanych przez lub występujących w jej obrębie cechuje stan
hormon (porównaj efekt !*z efektem 2 przed- dynamiczny; podlega on regulacjom fizjologicz-
stawionym na ryc. 44-3B). Transkrypcja genu nym i może się zmieniać w stanach chorobo-
CHARAKTERYSTYKA UKŁADÓW HORMONALNYCH / 581

wych lub pod wpływem zabiegów ieczniczych. cję. Ten zależny qd cAMP proces nie zmienia
Najwięcej wiadomo o receptorach błony plaz- liczby receptorów, ani też nie powoduje ich
ma tycznej. W błonie komórkowej regulacji translokacji. Doświadczenia nad rekonstytucja,
podlega zarówno liczba receptorów hormonal- receptora wykazały, że fosforylowany receptor
nych, jak i powinowactwo hormonów do tych nie jest zdolny aktywować cyklazę, tak że
receptorów. Zmiany te mogą być szybkie dochodzi do rozkojarzenia funkcji wiązania
i w znamiennym stopniu wpłynjjć na nasilenie hormonu oraz procesu aktywacji komórki. Zja-
reakcji komórki na działanie hormonu. Na wisko fizjologicznej adaptacji komórek drogą
przykład ekspozycja komórek na agonistów (3- zmniejszania liczby receptorów (down regula-
adrenergicznych przez minuty lub godziny tion) obserwuje się między innymi po zadziała-
sprawia, że stosowanie większego stężenia ago- niu insuliny, glukagonu, tyreoliberyny (TRH),
nisty nie tylko nie nasila aktywacji cyklazy hormonu wzrostu, LH, FSH i amin katecholo-
adenylanowej, lecz nawet może być przyczyną wych. Kilka hormonów, takich jak angioten-
całkowitej utraty jej aktywności biologicznej. syna II i prolaktyna, wykazuje odwrotny wpływ
Ten proces odczulania (desensytyzacji) komórki na liczbę swoich receptorów, tj. hormony te
na hormon odbywa się dwoma mechanizmami. zwiększają liczbę receptorów (zjawisko to okre-
Pierwszy polega na utracie receptorów z błony śla się jako up regulation). Taka zmiana liczby
plazma ty cznej. To zmniejszanie się liczby recep- receptorów może zachodzić w krótkim czasie (w
torów (down regulation) polega na śródkomór- ciągu minut lub godzin) i najpewniej stanowi
kowej sekwestracji receptorów, tj. na oddziele- ważny mechanizm regulacji odpowiedzi bio-
niu ich od innych składowych układu odpowie- logicznej.
dzi hormonalnej, w tym również na oddzieleniu Sposób w jaki utrata receptorów wpływa na
podjednostki regulacyjnej cyklazy adenylano- odpowiedź biologiczną indukowaną hormo-
wej od jej podjednostki katalitycznej (p. rozdz. nem, zależy od obecności lub nieobecności
45). Usunięcie agonisty ze środowiska powoduje receptorów zapasowych. Rycina 44-4 przed-
ponowne pojawienie się receptorów na stawia wpływ utraty Liczby receptorów do f
powierzchni komórki oraz przywraca wrażli- wartości normalnej na przebieg krzywej od-
wość komórki na dany hormon. Drugi mecha- zwierciedlającej zależność efektu biologicznego
nizmt>dczulania na hormon polega na kowalen- od stężenia hormonu w obecności i nieobecno-
cyjnej modyfikacji receptora poprzez fosforyla- ści receptorów zapasowych. W nieobecności

A. Nie ma receptorów zapasowych B. Są receptory zapasowe

S 8
7
— log (stężeńte hormonu)
r — log (slęzenle
10 hormon u)

— Prawidłowa liczba receptorów


- - tkrotne zmniejszenie liczby receptorów

Ryc. 44-4. Wpływ 5-krotnego zmniejszenia liczby receptorów na efekt biologiczny układu nie mającego
{A) i mającego (B) receptory zapasowe. ______________________________________
582 / ROZDZIAŁ 44

receptorów zapasowych maksymalna odpo- Receptory hormonów steroidowych są rów-


wiedź na działanie hormonu wynosi 20% war- nież białkami. W ostatnich latach poznano
tości obserwowanej przy normalnej liczbie rece- funkcję tych cząsteczek, zaś obecnie zaczynamy
ptorów (część A ryc. 44-4) (efekt odpowiada poznawać ich strukturę. Dobrym przykładem
wartości Vmax). W obecności receptorów zapa- jest receptor glukokortykoidowy (ryc. 49-6).
sowych {część B ryc. 44-4) uzyskuje się mak- Ma on kilka domen funkcyjnych: 1) domenę
symalna reakcję, lecz przy stężeniu hormonu wiążącą hormon, zlokalizowaną w C-korico-
pięciokrotnie większym od pierwotnego stęże- wym odcinku, 2) przylegającą do niej domenę
nia skutecznego (efekt analogiczny do efektu wiążącą DNA, 3) obszar rozpoznający, położo-
ny w N-końcowej części cząsteczki, niezbędny
do wiązania odcinka łańcucha DNA i zawiera-
Receptory są białkami jącego większość domen antygenowych cząste-
Najwięcej informacji uzyskano na temat rece- czki oraz 4) jedną lub więcej domen aktywują-
ptora acetylocholi nowego, który łatwo oczyścić cych lub hamujących transkrypcję genu. Ist-
i który występuje we względnie dużych ilościach nienie wymienionych domen funkcyjnych po-
w narządzie elektrycznym węgorza Torpedo twierdzono w badaniach receptorów syntetyzo-
całifomica. Receptor składa się z czterech pod- wanych metodami inżynierii genetycznej za po-
jednostek o konfiguracji a.%, p, y, 8. Dwie mocą swoistego dla danego receptora cDNA.
jednostki et wiążą acetylochohnę. Używając Wydaje się, że różne typy receptorów steroido-
techniki mutagenezy określonych regionów re- wych mają taką samą ogólną strukturę (opisaną
ceptora udało się wykazać, który obszar pod- wyżej) i odznaczają się znaczną homologią
jednostki a uczestniczy w formowaniu przez- w zakresie sekwencji aminokwasowej w wyżej
blonowego kanału jonowego, pełniącego głów- opisanych domenach. Występuje również god-
ną czynność receptora acetylocholinowego. na uwagi homologią między wymienioną klasą
Inne receptory występują w bardzo małej receptorów a onkogenem \-erb A.
liczbie, stąd też proces ich oczyszczania i chara-
kteryzowania jest trudny. Jednak dzięki tech- Nieprawidłowości w strukturze
nice rekombinacji DNA, istnieje dzisiaj moż- receptorów hormonalnych uczestniczą
liwość uzyskania ilości receptorów wystarczają- w patogenezie różnych chorób
cej do badań. Ten fakt sprawił, że stały się one Wyjaśnienie roli receptorów w działaniu hor-
przedmiotem intensywnych studiów. I tak rece- monów było punktem wyjścia do badań nad
ptor insulinowy jest heterotetramerem (a2, p2), rolą nieprawidłowości w zakresie jego funkcji
w którym podjednostki połączone są ze sobą w patogenezie pewnych chorób. Tabela 44-2
licznymi wiązaniami dwusiarczkowymi. Pod- przedstawia 3 ogóme grupy defektów recep-
jednostka zewnątrz błon owa a łączy się z in- torowych. W pierwszej przyczyną choroby są
suliną, podczas gdy pedjednostka p1, sprzęgająca przeciwciała skierowane przeciwko swoistemu
zewnętrzną i wewnętrzną warstwę błony, receptorowi hormonalnemu. Przeciwciała nale-
przekazuje sygnał do komórki, najpewniej za żące do klasy IgG mogą blokować wiązanie się
pośrednictwem komponentu cytoplazmatycz- hormonu ze swoim receptorem (taką sytuację
nego tego polipeptydu, będącego kinazą tyrozy- spotyka się w acanthosis nigricans przebiegają-
nową. Podobną strukturę wykazują receptory cej z insulin o opornością oraz w astmie oskrzelo-
dla insulinopodobnego czynnika wzrostowego wej), mogą naśladować działanie właściwego
I (lgF-1), nabłonkowego czynnika wzrostowego hormonu (przykładem tego jest choroba Grave-
(ECF) oraz lipoprotein o niskiej gęstości (LDL) sa-Basedowa) lub przyspieszać obrót metaboli-
(p. ryc. 52-12). Receptory dla innych hormonów czny receptora (na przykład w myasthenia gra-
polipeptydowych zostały słabiej scharakteryzo- vis).
wane. Przyjmuje się jednak, że i one składają sie W drugiej grupie nie stwierdza się wiązania
z podstawowego komponentu białkowego, hormonu z receptorem. Nie jest jasne, czy
wrażliwego na działanie różnych peptydaz i en- przyczyną tego zjawiska jest brak odpowied-
zymów proteolitycznych. nich receptorów, lub też receptor jest obecny,
W wielu przypadkach proces wiązania hor- lecz wykazuje określony defekt. Trudności
monu przez receptor wymaga obecności wiązań w tym zakresie wynikają stąd, że wykrywanie
dwusiarczkowych, fosfolipidu i komponentu większości receptorów oparte jest na określaniu
węglowodanowego. ich powinowactwa do hormonów.
CHARAKTERYSTYKA UKŁADÓW HORMONALNYCH / 583

Tabela 44-2. Choroby receptorowe


' Choroba Receptor Przyczyna choroby
Choroba Gravesa-Basedowa (nad- Dla TSH Przeciwciało pobudza receptor
czynność tarczycy) TSH
Acanthosis nigricans z odpornoś- Dla insuliny Przeciwciało blokuje wiązanie in-
cią na insulinę suliny do receptora
Myasthenia gravis Dla acetytocholiny Przeciwciało nasila obrót metabo-
liczny receptora acety I oc hol i no-
wego
Astma Adrenergiczny Przeciwciało blokuje wiązanie
neurotransmitera do receptora
Moczówka prosta nerkowopo- Dla ADH Niedobór receptora
c ho dna, wrodzona
Zespół femtnizujących jąder Dla androgenów Niedobór receptora
Rzekoma niedoczynność przytar- Dta PTH Niedobór receptora i
>
czyc
Krzywica typu II oporna na wita- Dla kalcytriolu (1,25/OH/2D3) Niedobór receptora
minę D
Otyłość Dla insuliny Obniżone wiązanie hormonu
przez receptor
Cukrzyca typu II (insulinoniezależ- Dla insuliny Obniżone wiązanie hormonu
na-NIDDM) przez receptor

Trzecia grupa obejmuje choroby spowodo- chorób indukowanych nieprawidłową funkcją


wano-nieprawidłową regulacją liczby i powino- receptora.
wactwa receptorów. Chorzy z otyłością lub
chorzy na cukrzyce typu II i z otyłością często
wykazują objawy nietolerancji glukozy i opor- PIŚMIENNICTWO
ność na insulinę pomimo występowania pod-
wyższonych stężeń tego hormonu w osoczu. Ginsberg BH: Synthesis and regulation of receptors
Chorzy ci wykazują mniejszą liczbę receptorów for polypeptide honnones, Pages 59—97 in: Bio-
insulinowych (indukowanych zjawiskiem logicai Regulation and Dewlopment. Vol 3B, Yama-
down-regulation) w komórkach docelowych moto K (editor). Plenum Press, 1985.
Granner DK, Lee F: The multiple endocrine neop-
dla tego hormonu, tj. w adypocytach, hepatocy- lasia syndromes. Chapter 76 in: Comprekensive
tach i komórkach mięśni szkieletowych. W mia- Textbook of'Oncology. Moosa AR, Robson MC,
rę zmniejszania masy ciała u chorych tych Schimpff SC (editors). Williams & Wilkins, 1984.
obserwuje się obniżanie się stężenia insuliny Mishina M et al: Expression of functional acetyl-
w osoczu krwi, wzrost liczby receptorów in- choline receptor frotn cloned cDNAs. Naturę
sulinowych w komórkach docelowych dla tego 1984;307:604.
hormonu, poprawę wrażliwości na insulinę oraz Roth J, Taylor Sl: Receptors for peptide hormones:
zmniejszanie się nietolerancji węglowodanów. Alterations in disease of humans. Annu Rev Physiol
1982;44:639.
Nowsze badania w dziedzinie biologii moleku- Roth i et al: The evolutionary origins of hormones,
larnej sugerują, że nieprawidłowości w zakresie neurotransmitters, and othcr ejttracellular messen-
sprzężenia zachodzącego między receptorem gers. N Eng! J Med 1982;306:523.
dla czynnika wzrostowego a reakcją komórki Sibley DR, Lefkowitz RJ: Motet ul ar mech ani sms of
efektorowej mogą być przyczyną niekontrolo- receptor desensitization using the p-adrenergic
wanego wzrostu komórek nowotworowych recepto r-coupled adenylate cyclase system as a mo-
(złośliwych). Przykłady te są ilustracją wielu del. Nautre 1985;317:124.
4 Działanie hormonów
5
Dsryl K. Granner, MD

WPROWADZENIE KLASYFIKACJA HORMONÓW MOŻE


BYĆ OPARTA NA RÓŻNYCH
Działanie hormonu na poziomie komórko- PODSTAWACH
wym zaczyna się od połączenia go ze swoistym
receptorem. Klasyfikacja hormonów może być Hormony można sklasyfikować na podsta-
oparta na lokalizacji receptorów dla tych hor- wie ich struktury chemicznej lub rozpuszczalno-
monów lub też na tym, jaki rodzaj sygnału lub ści w różnych środowiskach, lokalizacji recep-
wtórnego przekaźnika pośredniczy w działaniu tora hormonalnego lub rodzaju sygnału pośred-
hormonu na poziomie komórki. Dotychczas niczącego działanie hormonu w obrębie komór-
poznano dokładnie liczne rodzaje wtórnego ki. Tabela 45-1 przedstawia klasyfikację hor-
przekaźnika, lecz dla wielu hormonów nie zdefi- monów opartą na ostatnich dwóch cechach, zaś
niowano jeszcze środkom orkowego sygnału. tab. 45-2 ogólne cechy każdej z dwóch grup
Znaczne są postępy w zakresie wyjaśnienia wymienionych w pierwszej tabeli.
mechanizmu działania hormonów w obrębie Hormony grupy I mają właściwości lipofilne
komórki, szczególnie w odniesieniu do wpływu i są, z wyjątkiem Ty i T4, pochodnymi chole-
tych substancji na ekspresję swoistych genów. sterolu. Po wydzieleniu do krwi, zostają one
związane przez białka nośnikowe (transporto-
we), przez co odpada problem ich rozpuszczal-
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE ności i wydłuża się ich okres półtrwania w oso-
czu krwi. Cząsteczki tych hormonów, nie zwią-
Racjonalna diagnostyka i terapia określonej zanych z białkami nośnikowymi, łatwo prze-
choroby opierają się na znajomości jej patofiz- chodzą przez błony plazmatyczne wszystkich
jologii oraz możliwości ilościowej analizy tej komórek, łącząc się po drodze z receptorami
ostatniej. Choroby układu wewnątrzwydzielni- cytoplazmatycznymi lub jądrowymi w komór-
czego, najczęściej spowodowane nadmiernym kach docelowych.
lub niedostatecznym wytwarzaniem określone- Przyjmuje się, że kompleks z!ożony z hor-
go hormonu, są bardzo dobrymi przykładami monu i jego receptora spełnia rolę śródkomór-
zastosowania wyników badań nauk podstawo- kowego przekaźnika dla tej grupy hormonów.
wych w medycynie klinicznej. Znając ogólne Druga duża grupa składa się z hormonów
mechanizmy działania hormonów oraz rozu- rozpuszczalnych w wodzie wiążących się z recep-
miejąc fizjologiczne i biochemiczne skutki dzia- torami błony plazma tycz nej komórki docelo-
łania każdego z nich, można rozpoznać chorobę wej. Hormony, wiążące się z błoną plazmatycz-
endokrynną, będącą następstwem zaburzonej ną komórek, komunikują się z śródkomórko-
równowagi hormonalnej oraz skutecznie ją le- wymi procesami metabolicznymi za pośrednict-
czyć. wem cząsteczek, określanych jako drogie prze-
kaźniki (second messenger — sam hormon
określany jest jako pierwszy przekaźnik). Te
ostatnie powstają w wyniku interakcji hormonu
z receptorem. Koncepcja drugiego przekaźnika
DZIAŁANIE HORMONÓW / 585

Tabela 45-1. Klasyfikacja hormonów oparta na mechanizmie ich działarjia


Grupa I. Hormony wiążące się z receptorami śródfcomórkowymi
Estrogeny Kaicytriol [1-25(OH),D3]
Glukokortykoidy Androgeny
Minera lokortykoidy Hormony tarczycy {Ta i Tt)
Progestyny
Grupa II. Hormony wiążące się z receptorami powierzchni komórkowej
A. Drugim przekaźnikiem jest cAMP
Hormon adrenokortykotropowy {ACTH) Parathormon
Angiotensyna II Opioidy
Hormon antydiuretyczny (ADH) Acetyl ochot i na
Folitropina (FSH) Glukagon
Gonadotropina kosmówkowa (hCG) Kortykoliberyna (CRH)
Lipotropina (LPH) Kalcytonina
Lutropina (LH) Katecholaminy a-adrenergiczne
Melanotropina (MSH) Somatostatyna
Tyreotropina (TSH) Katecholaminy p-adrenergiczne
B. Drugim przekaźnikiem jest cGMP
Przedsionkowy czynnik natriuretyczny (ANF)
C. Drugim przekaźnikiem są jon wapniowy
lub (i) fosfatydyloinozytydy: Acetylochoiina (receptor rnuskarynowy)
Katecholaminy c^-adrenergiczne Oksytocyna
Cholecystokinina Gonadoliberyna
G astry na Angiotensyna II
Substancja P
Tyreoliberyna (TRH)
Wazopresyna
D. Przekaźnik śród komórko wy jest nieznany
Somatomammotropina kosmówkowa (CS) Nerwowy czynnik wzrostowy (NGP)
Hormon wzrostu (GH) Naskórkowy czynnik wzrostowy (EGF)
Insulina
Czynniki wzrostowe insulinopodobne (IGF-I, Fibrobiastyczny czynnik wzrostowy (FGF)
IGF-II)
Prolaktyna Czynnik wzrostowy pochodzenia płytkowego
(PDGF)

pochodzi z obserwacji Sutherlanda, który wy- IID, tj. dla bardzo ciekawej klasy hormonów.
kazał, że epinefryna, wiążąc się z błoną plaz- Nie będzie zaskoczeniem, jeśli się okaże, że
matyczną erytrocytów gołębia, zwiększa stęże- działanie tej grupy hormonów zależy od wielu
nie śródkomórkowcgo eAMP. W serii kolej- mediatorów lub różnych mechanizmów. Kilka
nych doświadczeń wykazano, że cAMP bierze hormonów można zaliczyć do więcej niż jednej
udział w działaniu biologicznym licznych hor- grupy. Podana klasyfikacja hormonów zapew-
monów. Hormony, dla których udowodniono ne ulegnie zmianie w miarę uzyskania nowych
w sposób jednoznaczny taki mechanizm działa- informacji.
nia, zestawione są w grupie HA tab. 45-1. Jak
dotychczas tylko dla przedsionkowego hormo-
nu natriuretycznego (ANF) drugim przekaź- HORMONY GRUPY I MAJĄ
nikiem jest cGMP. Zapewne do tej grupy (grupa RECEPTORY ZLOKALIZOWANE
IIB tab. 45-1) dołączą i inne hormony. Okazało SRÓDKOMÓRKOWO ORAZ
się, że dta wiehi hormonów, dla których za drugi WPŁYWAJĄ NA EKSPRESJĘ GENÓW
przekaźnik uważano cAMP, w rzeczywistości są
nimi jony wapniowe lub (i) metabolity złożo- Ogólne zasady działania hormonów tej grupy
nych fosfoinozytydów. Hormony te zestawiono przedstawia ryc. 45-1. Te lipofilne cząsteczki
w pkt. IIC tab. 45-1. Dotychczas nie ziden- przenikają przez błony plazmatyczne wszyst-
tyfikowano drugiego przekaźnika dla grupy kich komórek, wiążą się natomiast tylko ze
586 / ROZDZIAŁ 45

8LONA KOMÓRKOWA

JĄDRO KOMÓRKOWE

A +
Receptor

U „Aktywacja' Kompleks
hormon —receptor

Sekwencja odpowiedzi hormonalnej


(HRE)

DNA
(chromatyna)

mHNA
Translacj
a Swoiste białko
t Odpowleći
metaboliczna

Ryc. 45-1. Hormon steroidowy lub tarczycy wiąże się ze śródkomórkowym receptorem wywotując zmianę
konformacyjną. Następnie kompleks ten wiąże się do swoistego fragmentu nici DNA, tj. do sekwencji
odpowiedzi hormonalnej (hormone response element); w wyniku tej interakcji dochodzi do aktywacji lub
supresji ograniczonej liczby genów.

swoistym receptorem wysokiego powinowact- mRNA, zmienia stężenia swoistych białek oraz
wa w komórkach docelowych. Kompleks złożo- procesy metaboliczne. Skutek biologiczny każ-
ny z hormonu i receptora ulega następnie dego hormonu jest wysoce swoisty. Ogólnie
„aktywacji" (zależnej od temperatury i siły biorąc hormony zmieniają mniej niż 1% białek
jonowej środowiska), w wyniku której zmienia i mRNA w komórce docelowej. Przedmiotem
się jego wielkość, konformacja oraz ładunek dalszej dyskusji będzie głównie działanie steroi-
powierzchniowy. W wyniku takich zmian kom- dów i hormonów tarczycy na poziomie jądra
pleks staje się zdolny do wiązania się z chroma- komórkowego, ponieważ zostało ono zupełnie
tyną. Dla zrozumienia istoty sprawy nie ma dobrze poznane. Opisano również bezpośredni
większego znaczenia, czy proces wiązania hor- wpływ wymienionych hormonów na różne or-
monu z receptorem i aktywacja kompleksu ganella subkomórkowe i błony. Przeważają
zachodzą w cytoplazmie czy w jądrze komór- dowody, że hormony steroidowe wpływają głó-
kowym (problem ten jest przedmiotem dys- wnie na transkrypcję genów, chociaż mogą one,
kusji). Kompleks hormon-receptor wiąże się ze podobnie jak liczne hormony innych grup (o-
swoistym fragmentem DNA określanym jako mawiane niżej), oddziaływać na „dowolny
,,element (lub sekwencja) odpowiedzi hormona- etap" szlaku informacyjnego przedstawionego
lnej" {„hormone response element"), aktywując na ryc. 45-2. Chociaż biochemia procesu trans-
lub inaktywując określone r geny. Wpływając krypcji genu w komórkach u ssaków nie została
w sposób selektywny na transkrypcję okreś- jeszcze dobrze poznana, można przyjąć ogólny
lonego genu i produkcje odpowiadającego mu model wymagań strukturalnych, niezbędnych
DZIAŁANIE HORMONÓW / 587

Tabela 45-2. Cechy ogólne poszczególnych kłas GEN


hormonów
Grupa 1 Grupa II Transkrypcja
Rodzaj hormo- Hormony steroi- Homnony poli-
nu dowe, jodotyro- peptydowe, biał- TRANSKRYPT r Degradacja
niny, kalcytriol kowe lub gliko- JĄDRO
proteinowe, ami- KOMÓRKOWE Procesy modyfikujące
ny katechdowe
Rozpuszczal- Lipofiłne Hydrofilne Degradacja
ność mRNA
Związanezbia- Tak Nie
ikami przenoś-
nikowymi Transport
Osoczowy okres Długi (godziny do Krótki (minuty)
półtrwanta dni) aktywny z± nieaktywny
Lokalizacja re- Śród kom orkowa W błonie plaz- Translacja
ceptora matycznej mRNA
Charakter dru- Kompleks recep- cAMP, Ca!+, CYTO PLAZMA
giego przekaź- tor-hormon metabolity zło-
nika żonych fosfoi- BIAŁKO
nozytydów i in-
ne Ryc. 45-2. „Szlak informacyjny". Hormony mogą
oddziaływać na każdy z wymienionych etapów
szlaku informacyjnego.

Sekwencja odpowiedz Fragment pro Gen


hormonalnej (HRE) motorowy (PE) ■ i
— \

5'-----5 ------ f- ■ - . ''. . * " ■ ■ j /


///
///

—1
■▲•O 1 -----------------|

1 Miejsce
Miejsce (erminacii
Inicjacji transkrypcji
transkrypcji
Strukturalny
___I L___i . nici DNA
fragment
Regulatorowy fragment nici DNA

Ryc. 45-3. Wymagania strukturalne niezbędne dla procesu hormonalnej regulacji transkrypcji genu.

dia regulacji transkrypcji genu przez hormon kiej samej lub innej postaci we wszystkich
steroidowy lub hormony tarczycy {ryc. 45-3). genach. Ten element określa miejsce wiązania
Geny te muszą się znajdować w obszarach się poliraerazy RNA II do DNA i tym samym
„otwartej", trans kry pcyj nie aktywnej chroma- dokładność inicjacji transkrypcji (p. rozdz. 41).
tyny oznaczonej na ryc. 45-1 jako wystająca Drugim fragmentem, poznanym w wielu ge-
bańka podatnej na trawiące działanie DNA-zy. nach regulowanych przez hormony steroidowe
Dotychczas przebadane geny wykazują przy- jest tzw. sekwencja odpowiedzi hormonalnej
najmniej dwa oddzielne odcinki regulatorowe (HRE — hormone response element). Jest ona
(„obszary kontrolujące"), zlokalizowane w sek- umiejscowiona nieco dalej od końca 5' niż
wencji DNA przylegającej bezpośrednio do odcinek promotorowy (PE) i może się składać
końca 5' regionu inicjacji transkrypcji (ryc. z kilku oddzielnych fragmentów. HRE najpew-
45-3). Pierwszy z nich, tzw. element promotoro- niej moduluje częstość inicjacji transkrypcji
wy (PE — promotor element) ma charakter i jest mniej zależny od położenia i orientacji
nieswoisty (generyczny), gdyż występuje w ta- przestrzennej. Pod tym względem jest podobny
588 / ROZDZIAŁ 45

do fragmentów wzmacniających transkrypcje Tabela 45-3. Sekwencje DNA dla kilku HRE
(enhancer elements) występujących w innych Hormon/ HRE Sekwencja DNA*
genach (p. rozdz. 41). Ogólnie mówiąc HRE Elektor
zlokalizowany jest w paśmie DNA przed frag-
Glukokortykoidy GRE GGTACAnnnTGTTCf
mentem inicjacji transkrypcji i oddzielony od
tego ostatniego przez kilkaset nukleotydów. Progestyny PRE _ " _
Dokładne położenie HRE jest różne dla po-
szczególnych genów. W niektórych przypad- M i nerałokorty ko - MRE — " .___
idy
kach zlokalizowany jest w obrębie samego genu.
Geny kontrolowane przez kilka hormonów Androgeny ARE — " —
mają odpowiadającą im liczbowo HRE. Rów- Estrogeny ERE AGGTCAnnnTGTCCT
nież transkrypcja indukowana hormonami pep-
ty do wy mi odbywa się poprzez odpowiedni Hormony tarczy- TRE GATCAnnnnnTGACC'
HRE, chociaż początek inicjacji tego procesu
różni sie od wyżej opisanego dla hormonów cy
steroidowych, np. wiele hormonów, dla których Kwas retinolowy RRE
drugim przekaźnikiem jest cAMP, oddziałuje
cAMP CRE TGAC GTCA1
na transkrypcję. W tych przypadkach czynni-
kiem przenoszącym sygnał (podobnym do kom- * Litery oznaczają trifosłorany nukleotydów, „n"
pleksu receptor—hormon steroidowy lub hor- oznacza, że w tym położeniu może być użyty
mon tarczycy) jest specjalne białko, określane którykolwiek z czterech nukteotydów. Strzałki skie-
jako „białko wiążące sekwencję HRE powstałe rowane w przeciwnych kierunkach wskazują na
pod wpływem cAMP" (cAMP response element występowanie nieco niedoskonałej, odwróconej
binding protein) (CREB). W tabeli 45-3 podano sekwencji palindromowej w wielu HRE; w nie-
których przypadkach te ostatnie określa sie jako
sekwencje konsensus DNA dla kilku HRE. „sekwencję połowicznie wiążącą" (haIf-binding
Fragment HRE odznacza się tym, że wiąże się sites"), ponieważ każdy z nich wiąże jeden mono-
lepiej z kompleksem hormon—receptor niż ota- mer receptora. HRE oznaczone jako GRE, PRE,
czające go fragmenty nici DNA lub DNA MRE i ARE wykazują taką samą sekwencję zasad
pochodzące z innego źródła. W wyżej opisanych w nici DNA, Swoistość może być uwarunkowana
przypadkach potwierdzono występowanie tego Śród kom orkowym stężeniem receptora hormonal-
rodzaju swoistego wiązania. HRE musi również nego lub sekwencją DNA flankującą nie występu-
inicjować odpowiedź na działanie hormonu. jącą w sekwencji konsensus. Druga grupa HRE
dotyczy hormonów tarczycy, estrogenów i kwasu
Domniemana sekwencja regulatorowego DNA retinotowego. Te HRE są bardzo do siebie podobne
może być sprzężona z genami reporterowymi różniąc się fragmentem dzielącym połówki palin-
dla realizacji takiego działania. Normalnie te dromowe. Wszystkie te H R t mają sekwencję kon-
geny fuzyjne (fusion genes) zawierają geny repor- sensus, z wyjątkiem HRE dla hormonów tarczycy.
terowe, na które hormony zwykle nie mają Jego sekwencja odpowiada TRE dla genu hor-
wpływu. Często geny te nie ulegają normalnej monu wzrostu. Receptor kwasu retinolowego może
ekspresji w badanych tkankach. Wśród po- wiązać się z taką samą sekwencją jak receptor
wszechnie stosowanych genów reporterowych hormonów tarczycy. Hormony peptydowe, działa-
jące 2a pośrednictwem zmiany stężenia śródkomór-
należy wymienić geny dla: globiny, kinazy tymi- kowegocAMP, oddziaływują na proces transkryp-
dynowej, bakteryjnej acetylotransferazy chlo- cji za pośrednictwem CRE.
ramfenikolowej i lucyferazy. Jeżeli po transfek-
cji genu fuzyjnego do komórki docelowej hor-
mon wykazuje działanie regulujące transkrypcję
genu reporterowego, wówczas można twierdzić, tego procesu, chociaż możliwy jest również jego
że HRE został zdefiniowany. Posługując się wpływ na proces elongacji i terminacji. Przypu-
taką techniką można określić wpływ zmian szcza sie, że istnieją sekwencje DNA kont-
położenia, orientacji i podstawienia zasad w ła- rolujące proces transkrypcji, położone w pew-
ńcuchu DNA na działanie HRE. Przedmiotem nym oddaleniu od końca 5* sekwencji syg-
intensywnych badań jest mechanizm wpływu nałowej lub w dół za końcem 3*, albo w obrębie
interakcji kompleksu hormon-receptor z HRE genu, albo też poza nim. Mogą również wy-
na proces transkrypcji. Inicjacja transkryptu stępować mechanizmy regulacji typu trans (tj.
jest prawdopodobnym mechanizmem kontroli przez inne chromosomy).
DZIAŁANIE HORMONÓW / 589

HORMONY GRUPY (I (HORMONY Odwrotny wpływ na stężenie cAMP wykazu-


PEPTYDOWE) MAJĄ RECEPTORY je glukagon (wywołując znaczny wzrost jego
UMIEJSCOWIONE W BŁONIE stężenia w wątrobie zaś mały wzrost w mięś-
PLAZMATYCZNEJ I DZIAŁAJĄ ZA niach szkieletowych). Tkanki reagujące na kilka
POŚREDNICTWEM PRZEKAŹNIKÓW hormonów tej samej grupy posiadają niepo-
ŚRÓDKOMÓRKOWYCH wtarzalne receptory sprzężone zjedna i tą samą
cząsteczką cyklazy adenylanowej. Najlepszym
Największa liczba hormonów: a) jest roz- tego przykładem jest adypocyt, w którym do-
puszczalna w wodzie, b) nie wiąże się z białkami chodzi do aktywacji cyklazy adenylanowej
nośnikowymi (przez co wykazują krótki póło- i wzrostu stężenia cAMP pod wpływem takich
kres trwania w osoczu) oraz c) zapoczątkowuje hormonów jak epinefryna. ACTH, TSH, gluka-
odpowiedź hormonalną wiążąc się z receptorem gon, MSH iwazopresyna (ADH). Maksymalne
zlokalizowanym w błonie plazmatycznej (tab. efekty działania kilku hormonów działających
45-1 i 45-2). W mechanizmie działania tych równocześnie na komórkę docelową nie mają
hormonów biorą udział śródkomórkowe prze- charakteru addycyjnego. Ponadto działania ni-
kaźniki. szczące jeden rodzaj receptora nie mają wpływu
na odpowiedź komórki indukowaną innymi
Wiełe hormonów działa za hormonami.
pośrednictwem cAMP jako drugiego Układ cyklazy adenylanowej. Składowe
przekaźnika tego układu, występującego w komórkach ssa-
cAMP (cykliczny AMP, kwas 3', 5'-adenylo- ków, przedstawia ryc. 45-4. Interakcja hor-
wy — p. str. 215) jest wszędobylskim nuk- monu ze swoim receptorem jest przyczyną ak-
leotydem powstałym z ATP pod wpływem tywacji lub inaktywacji cyklazy adenylanowej.
działania cyklazy adenylanowej. Odgrywa on W procesie tym pośredniczą przynajmniej dwa
decydującą rolę w działaniu licznych hormo- białka regulatorowe GTP-zależne oznaczone
nów. Pod wpływem tych ostatnich (tab. 45-4) jako Gs (białko pobudzające) i Gi (białko hamu-
śródkomórkowe stężenie cAMP zwiększa się jące). Każde z tych białek składa się z trzech
tub zmniejsza, przy czym efekt ten może być podjednostek a, p i y. Cyklaza adenylanowa,
różny w różnych tkankach. I tak epinefryna umiejscowiona na wewnętrznej powierzchni
powoduje duży wzrost stężenia cAMP w mięś- błony plazmatycznej, katalizuje powstawanie
niach szkieletowych, natomiast względnie małe cAMP z ATP w obecności jonów magnezowych
zmiany stężenia tego nukleotydu w wątrobie. (p. ryc. 34-14).
To co pierwotnie uważano za jedno białko
z dwiema domenami funkcyjnymi w rzeczywis-
Tabela 45-4. Subklasyfikacja hormonów grupy tości jest nadzwyczaj złożonym układem. W cią-
1I.A (p. tab. 45-1) gu ostatnich 15 lat dzięki licznym badaniom
Hormony pobudza- Hormony hamujące ustalono biochemiczną niepowtarzalność recep-
jące oykiazę adeny- cyklazę adenylano-
tora hormonalnego oraz GTP-zaJeżne domeny
lanową (Hs) wą (Hj) regulatorowe i katalityczne kompleksu cyklazy
adenylanowej przedstawionej na ryc. 45-4.
ACTH Acetylochoiina Przedstawiony na rycinie model wyjaśnia, w ja-
ADH Substancje ki sposób różne hormony peptydowe mogą
Substancje j3-adrener- ctj-adrenergiczne pobudzać (s) lub hamować (i) wytwarzanie
giczne Angiotensyna II cAMP (tab. 45-4).
Kalcytonina Opioidy Dwa równoległe układy, jeden pobudzający
CRH (kortykoliberyna) Somatostatyna (s) i jeden hamujący (i) umiejscowione są na
FSH (folitropina)
pojedynczej cząsteczce katalitycznej (c). Każdy
Gtukagon
bCG (gonadorropina z nich składa się z receptora R s lub Rj oraz
kos mówko wa, ludzka) z kompleksu regulatorowego Gs i Gi. Białka
LH (lutropina) regulatorowe Gs i Gj są trimerami z podjednos-
LPH (lipotropirta) tek a, p i y. Podjednostki p i y białka Gs wydają
MSH (melanotropina) się być identyczne z występującymi w białku G;.
PTH (parathormon) Podjednostka a białka Gs (określana jako as)
TSH (tyreotropina) wykazuje masę cząsteczkową równą 45 000 i ró-
590 / ROZDZIAŁ 45

cAMP

CYTOPU\ZMA

ATP

Ryc. 45-4. Sygnał indukowany przez kompleks hormon-receptor przekazywany jest za pośrednictwem
kompleksu białka regulatorowego Gs (pobudzającego) lub Gj (hamującego) na układ cyklazy adenylano-
wej (C), przez co dochodzi do stymulacji (s) lub hamowania (i) produkcji cAMPzATP. (Według: Gilman
A, G.-. G proteins aoddual control of adenylatecyclase. Celi 1984r36,577. Copyright © the Massachusetts
Institute of Technology, za zezwoleniem).

żni się od podjednostki a białka G, (określanego kompleksu Oj-GDP. Reaktywacja podjednostki


jako oij) o masie cząsteczkowej 41 000. Połącze- Oj odbywa się na drodze wymiany GDP na
nie się hormonu z Rs lub Ri indukuje aktywację GTP. Toksyna krztuśca aktywuje cyklazę adeny-
białka G, wyrażającą się wiązaniem GTP do lanową w sposób nieodwracalny poprzez ADP
podjednostki x(proceg Jen jest zależny od jonów rybozyiację podjednostki aif przez co uniemoż-
Mg 2+ ) oraz od szczepieniem podjednostek liwia aktywacje tej ostatniej. Fluorek sodu,
P i y od podjednostki a zgodnie z równaniem będący innym nieodwracalnym aktywatorem
cyklazy, przypuszczalnie działa na podjednost-
GTP kę ots lub a*, ponieważ wpływa w sposób podob-
«PY H a-GTP + Py ny na kompleksy regulatorowe Gs i Q. Nie
GTP-aza określono dotychczas właściwej roli wymienio-
nych podjednostek ot, p1 i y. Zbadano dwie
Podjednostka Og posiada wewnętrzną aktyw- możliwości. Podjednostki as i a-, w sposób
ność GTP-azową, zaś jej aktywna postać cts-- niekompetycyjny reagują z cyklazą adenylano-
GTP ulega inaktywacji przez hydrolizę GTP do wą (C), wywołując przeciwne efekty. Skutek
GDP. Z kolei odnowieniu ulega trimeryczna netto byłby zależny od stosunku aktywnej po-
postać kompleksu Gs. Toksyna cholery, znana staci as do aktywnej postaci OL,. Niestety aktyw-
jako nieodwracalny aktywator cyklazy, powodu- na postać a, wykazuje słabe działanie hamujące
je ADP rybozylacje podjednostki os przez co na C w układach izolowanych. Stąd bardziej
inaktywacji ulega CTP-aza, zaś podjednostka ots prawdopodobne wydaje się, że podjednostka
zachowuje swoją postać aktywną. Podjednostka P kompleksu Gj hamuje podjednostkę a s .
ott także wykazuje aktywność GTP-azową, jed- W tym modelu podjednostka <*„ wiążąc podjed-
nakże GDP nie odszczepia się swobodnie od nostkę (J, spełniłaby rolę antyinhibitora cyklazy
DZIAŁANIE HORMONÓW / 591

adenylanowej t jako taka nie wykazałaby żad- Reakcję wiązania cAMP przedstawia nastę-
nego bezpośredniego działania. pujące równanie:
Wiele składowych układu cyklazy zostało już
oczyszczonych, w tym również jej podjednostka 4cAMP+ R 2C a i± R2 - (4cAMP) + 2C
katalityczna. Obecnie nie ulega już wątpliwości,
że istnieje cala rodzina białek G. Transducyna, Kompleks R2C2 nie wykazuje aktywności
będąca białkiem sprzęgającym impuls świetlny enzymatycznej, lecz po związaniu się R z cAMP
z fotoaktywacją w obrębie siatkówki, jest podo- dochodzi do odłączenia się R od C, przez co
bna do białka G cyklazy adenylanowej. Takie aktywacji ulega C (ryc. 45-5). Aktywna podjed-
samo podobieństwo wykazują produkty on- nostka C katalizuje przenoszenie reszty fos-
kogenów ras. Niepowtarzalne białko, określane foranowej z ATP{Mg2+) na serynę lub treoninę
jako Go, wyizolowane zostało z tkanki móz- całego szeregu białek. Miejscem fosforylacji jest
gowej. Inne, słabiej scharakteryzowane białka zwykle sekwencja -Arg-Arg-X-Ser- i -Lys-
tej rodziny, wydają się odgrywać rolę w przez- Arg--S-S-Ser- gdzie w miejscu X może
błonowym transporcie wapnia i potasu oraz występować dowolny aminokwas.
w przemianie fosfoinozytydów. Pierwotnie wyróżniano kinazy białek
Znaczenie tych składników podkreśla niżej cAMP--załeżne i cAMP-niezależne. Jak widać
opisane „doświadczenie przyrody". Rzekoma w tab. 45-5, problem ten star^się znacznie
iiiedoczynność przytarczyc jest zespołem choro- bardziej złożony po wykazaniu, że fosforylacja
bowym charakteryzującym się hipokalcemią białek stanowi ważny mechanizm
i hiperfosfatemią, tj. głównymi objawami niedo- regulatorowy. Wymienione w tabeli kinazy są
czynności przytarczyc oraz innymi wrodzonymi niepowtarzalnymi cząsteczkami różniącymi się
defektami. Osoby dotknięte tym zespołem nie liczbą podjednostek wchodzących w ich skład,
wykazują jednak upośledzonej czynności przy- masą cząsteczkową, autofosforylacją,
tarczyc. Wydzielają one duże ilości biologicznie wartością Km dla ATP i swoistością
aktywnego PTH. Niektórzy z tych chorych substratową.
wykazują jednak oporność narządu docelowe- W największych szczegółach przebadano
go na PTH o charakterze defektu porecep- cAMP-zależną kinazę białek I i II. Kinazy te
torowego. Chorzy ci wykazują częściowy niedo- wykazują taką samą podjednostkę C, lecz skła-
bór białka G (prawdopodobnie tylko niedobór
podjednostki as), przez co dochodzi do niewy-
stępowania sprzężenia pomiędzy wiązaniem Tabela 45-5. Oczyszczone kinazy białek
PTH z receptorem a pobudzeniem cyklazy
Reagujące (wrażliwe) na hormony
adenylanowej. U innych chorych PTH indukuje Kinaza zależna od Ca/kalmoduliny
powstawanie cAMP, natomiast brak jest od- Kinaza zależna od Ca/fosfolipidu Kinaza
powiedzi na ten drugi sygnał w obrębie komó- II kazeiny
rki. Stąd nie jest zaskoczeniem, że chorzy z rze- Kinaza typu I i II zależna od cAMP
komą niedoczynnością przytarczyc często wy- Kinaza zależna od cGMP
kazują również upośledzoną reakcję na inne Kinaza tyrozynowa zależna od naskórkowego czyn-
hormony, takie jak TSH, glukagon i związki p- nika wzrostowego
adrenergiczne (dla których cAMP jest drugim Kinaza zależna od cyklicznego nukleotydu owadów
przekaźnikiem). Kinaza tyrozynowa zależna od insuliny Kinaza
lekkich łańcuchów miozyny Kinaza fosforylazy
Kinaza białek. W komórkach prokariotyc2- Kinaza dehydrogenazy pirogronianowej
nych cAMP wiąże się ze swoistym białkiem
określanym jako kata bo liczne białko regulatoro- Nie wiadomo, czy reagują na hormony
we (catabolite regulatory protein — CRP). elF-2-a-kinaza zależna od dsRNA e)F-2-a-
Białko to wiąże się bezpośrednio z DNA i wpły- kinaza zależna od hemtny Kinaza I
wa na ekspresję genów. Analogia z opisanym aktywowana przez proteazę Kinaza rod o psy
wyżej mechanizmem działania steroidów jest ny Wirusowa kinaza tyrozynowa typu I, l( i 1(1
oczywista. W komórkach eukariotycznych Kinazy mogące reagować na hormony
cAMP wiąże się z kinazą białek, będącą cząs- Kinaza I kazeiny
teczką heterotetrameryczną, złożoną z dwóch Kinaza II aktywowana przez proteazę
podjednostek regulatorowych (R) i dwóch pod-
jednostek katalitycznych (C).
592 / ROZDZIAŁ 45

Nieaktywna
kinaza
białek

Hormon ■

Białko ATP
Cyklaza
Hecepior adenyla-
nowa
(•)
regula-
torowe
GTP-za |
lezne
FOSFODIESTERAZA

BŁONA
KOMÓRKOWA

Aktywna
kinaza
b U to fc
' Mg1+-ATPN

Blarko Fosfoprotalna

Fosfataza "
Elekty
flzjoloBlczne

Ryc. 45-5. Hormonalna regulacja procesów komórkowych pośredniczonych kinazami biafek zależnymi od
cAMP. cAMP (•) powstały w wyniku działania cyklazy adenylanowej wiąże się z podjednostką
regulatorową (R) cAMP-zależnej kinazy białek. Wynikiem tej reakcji jest uwalnianie i aktywacja
podjednostki katalitycznej (C). (Za pozwoleniem J. Corbin).

dają się z różnych podjednostek R. Pierwotnie suliny są niepowtarzalne dlatego, że aktywność


odróżniano je na podstawie odmiennego ładun- enzymatyczna zlokalizowana jest w obrębie
ku powierzchniowego i wynikających stąd szyb- receptora i że aktywacja kinazy zależna jest od
kości elucji z kolumny używając chromatografii połączenia się hormonu z receptorem (p. rozdz.
jonowymiennej (typ I jest bardziej kwaśny i ule- 52). Inną wyróżniającą cechą jest to, że kinazy te
ga elucji przy niższych stężeniach soli niż typ II). preferencyjnie katalizują fosibrylację reszt tyro-
Większość tkanek wykazuje obecność obu po- zynowych, podczas gdy fosforylacja tyrozyny
staci kinaz, natomiast istnieją znaczne różnice nie jest często spotykana w komórkach ssaków.
międzygatunkowe i między narządowe w od- Rola jaką odgrywają te kinazy białek, fos-
niesieniu do rozmieszczenia tych izozymów. forylujące tyrozynę, a występujące w obrębie
Ostatnie badania sugerują, że typ I różni się receptora, w mechanizmie działania hormonów
od typu II reakcją na różne kombinacje analo- nie jest jasna. Możliwe, że hormon zapocząt-
gów cAMP. Takie badania mogą być pożytecz- kowuje kaskadę fosforylacji oraz że jeden lub
ne przy określaniu izozymu pośredniczącego więcej produktów tej kaskady są środkomór-
w swoistej reakcji biologicznej. Istnieją również kowymi przekaźnikami.
fakty, dowodzące, że stymulacja hormonalna Fosfoproteiny. Zakłada się, że działanie
swoiście podwyższa aktywność albo kinazy ty- cAMP w komórkach eukariotycznych odbywa
pu I albo typu II. się za pośrednictwem fosforylacji lub defos-
Wiele innych kinaz białek uczestniczy w me- forylacji białek. Kontrola efektów działania
chanizmie działania hormonów. Rolę tych kinaz cAMP, obejmujących tak różnorodne procesy,
przedstawiono na ryc. 45-6 i w dalszych częś- jak steroidogeneza, wydzielanie, transport jo-
ciach niniejszego rozdziału, (śinazy zależne od nów, przemiana węglowodanów i tłuszczów,
naskórkowego hormonu wzrostowego lub in- indukcja enzymatyczna, regulacja genów,
DZIAŁANIE HORMONÓW / 593

Wieloczynnościowa
Kinaza
kalmoduliny

Ryc. 45-6. Interakcja pewnych hormonów z receptorem powoduje aktywację fosfolipazy C. W procesie
tym uczestniczy swoiste białko G, które również może aktywować kanał wapniowy. W wyniku działania
fosfolipazy C powstaje IP=, który uwalnia jony Ca1'1" ze środkom orkowych magazynów oraz diacyloglrcerol
(DAG), aktywujący kinazę białek C. W tym schemacie aktywowana kinaza białek C katalizuje fosforylację
swoistych substratów, które z kolei zmieniają procesy fizjologiczne. Podobnie, również kompleks Ca 2+
-kalmodulina (Cam) może aktywować swoiste kinazy. W wyniku tych działań substraty ulegają
modyfikacjom, co z kolei zmienia reakcje fizjologiczne.

wzrost komórek i ich replikacja, mogłaby być ści kinazy białek. Do niedawna, jedynymi dzia-
zależna od swoistej kinazy białek, swoistej fos- łaniami cAMP, które bliżej zdefiniowano, były
fatazy lub od swoistych substratów fosforylacji. jego działania poza jądrem komórkowym. Opi-
W niektórych przypadkach zidentyfikowano sany zostai wpływ cAMP na transkrypcję kilku
fosfoproteinę, uczestniczącą w określonym szla- genów. Wydaje się, że w tych przypadkach
ku metabolicznym. Fosfoproteiny uczestniczą- cAMP działa za pośrednictwem białka CREB
ce w większości procesów wymienionych wyżej opisanego wyżej.
niestety nie są dotychczas znane. Wymienione Fosfodiesterazy. Działanie hormonów
substraty mogą być pomocne w określaniu wywołujące podwyższenie środkomórkowego
tkanki docelowej i zapewne determinują nasile- stężenia cAMP może zostać zakończone kilko-
nia reakcji w obrębie określonej komórki. Wiele ma sposobami, w tym poprzez hydrolizę cAMP
białek może ulec fosforylacji, w tym kazeina, katalizowaną przez fosfodiesterazy. Obecność
histony i protamina. Takie fosforylacje mogą tych enzymów hydrolitycznych zapewnia szy-
jednak być tylko zjawiskiem wtórnym, chociaż bki obrót sygnału (tj. cAMP) i tym samym
mogą być użyteczne przy oznaczaniu aktywno- szybkie zakończenie procesu biologicznego in-

— Biochemia
594 / ROZDZIAŁ 45

dukowanego bodźcem hormonalnym, skoro Jeden hormon używa cGMP


tylko ten ostatni przestaje działać. Fosfodies- jako drugiego pośrednika
terazy cAMP występują w postaciach, charak- Cykliczny GMP powstaje z GTP pod wpły-
teryzujących się niską lub wysoką wartością Km i wem cyklazy guanyianowej występującej w po-
podlegają zarówno regulacjom hormonalnym, staci rozpuszczalnej i związanej z błoną komór-
jak i przez takie śródkomórkowe przekaźniki kową. Każdy z tych izozymów wykazuje niepo-
jak jony wapnia (prawdopodobnie działające wtarzalne właściwości kinetyczne, fizykochemi-
poprzez kalmodulinę). Inhibitory fosfodiestera- czne i antygenowe. Przez pewien czas cGMP
zy, w tym szczególnie metylowane pochodne uważano za czynnościowego antagonistę
ksantyny (takie jak kofeina), podwyższają śród- cAMP. Obecnie wydaje się, że cGMP zajmuje
komórkowe stężenie cAMP i wywołują efekty wyjątkową pozycję w mechanizmie działania
podobne do hormonów lub wydłużają działanie hormonów. Atriopeptyny, rodzina peptydów
tych ostatnich. wytwarzanych przez kardiomiocyty przedsion-
Fosfatazy fosfoprotein. Inny sposób ko- ków, wywołują natriurezę, diureze i rozszerzenie
ntroli działania hormonu polega na regulacji naczyń oraz hamują sekrecje aldosteronu. Te
reakcji defosforylacji białka. Same fosfatazy peptydy (np. przedsionkowy czynnik na- *
fosfoprotein podlegają regulacji przez procesy triuretyczny) wiążą się i aktywują cyidazę gna-
fosforylacji i defosforylacji oraz przez inne nylanową, związaną z błoną plazma tyczną.. W
różnorodne czynniki. Najwięcej wiadomo o roli wyniku tej reakcji wzrasta stężenie cGMP, w
fosfatazy w regulacji przemiany glikogenu mię- niektórych przypadkach aż 50-krotnie. Przy-
śni szkieletowych. W tkance tej opisane zostały puszcza się, że wyżej wymienione efekty at-
dwa rodzaje fosfataz fosfoprotein owych. Typ riopeptyn są spowodowane wzrostem generacji
I preferencyjnie defosforyluje podjednostkę cGMP. Inne fakty wskazują na udział cGMP w
P kinazy fosforylazowej, zaś typ II — defos- procesie wazodylatacji. Wiele związków, wśród
foryluje podjednostkę a. Aktywność fosfatazy których znajdują się nitroprusydek, nit-
typu I regulują dwa ciepłooporne inhibitory rogliceryna, azotyn sodu i azydek sodu, powo-
białkowe. Inhibitor-1 jest fosforylowany i ak- dują rozkurcz miocytów naczyniowych i są
tywowany przez kinazę białek cAMP-zależną, bardzo silnymi lekami rozszerzającymi naczynia
podczas gdy inhibitor-2 (który wydaje się być krwionośne. Związki te zwiększają stężenie
podjednostką inaktywowanej fosfatazy) ulega cGMP aktywując rozpuszczalną postać cyklazy
także fosforylacji być może przez kinazę-3 syn- guanyianowej. Efekt ten nasilają i wydłużają w
tazy glikogenowej. W wyniku fosforylacji in- czasie inhibitory fosfodiesterazy cGMP.
hibitora-2 dochodzi też do aktywacji fosfatazy. Uwalniające się zwiększone ilości cGMP ak-
Pewne fosfatazy mogą atakować swoiste ugru- tywują cGMP-zależną kinazę białek, która z kolei
powania chemiczne, np. mogą występować fos- katalizuje fosforykcję szeregu białek miocytów
fatazy odszczepiajacc^grupę fosforanową od naczyniowych, w tym również łańcuchów lekkich
reszty tyrozynowej. miozyny. Przypuszczalnie proces ten uczestniczy
Pozakomdrkowy cAMP. Pewne ilości w relaksacji miocytów i wazodylata-
cAMP opuszczają komórki i mogą być łatwo
wykrywane w płynach pozakomórkowych. Tak
np. w wyniku działania glukagonu na wątrobę Wiele hormonów działa
lub wazopresyny i PTH na nerki można stwier- za pośrednictwem jonów wapnia
dzić podwyższone stężenia cAMP w osoczu lub fosfoinozytydów
krwi lub w moczu. Fakt ten leży u podstawy Jon wapniowy jest ważnym regulatorem: a)
testów diagnostycznych mających na celu okre- różnych procesów komórkowych w tym proce-
ślenie reaktywności narządów docelowych na su skurczu mięśnia, b) sprzężenia zachodzącego
ww. hormony. U ssaków pozakomórkowy między bodźcem sekrecyjnym a sekrecją, c)
cAMP ma znikomą aktywność, lub też nie ma układu krzepnięcia krwi, d) aktywności en-
żadnej aktywności biologicznej. Jest on nato- zymów i pobudliwości komórkowej. Jest on
miast nadzwyczaj ważnym przekaźnikiem śród- również śródkomórkowym przekaźnikiem
komórkowym u niższych eukariontów i proka- w mechanizmie działania hormonów.
riontów. Przemiana wapnia. Stężenie wapnia ogól-
nego w płynie pozakomórk owym wynosi ok,
2,5 mmol/1. Podlega on bardzo ścisłej kontroli
DZIAŁANIE HORMONÓW / 595

<p, rozdz, 48). Stężenie śród komórkowego wol- teczkowej 17000, iiomologiczne w swej struk-
nego jonu wapniowego jest znacznie niższe, turze i czynności do tropiny C będącej białkiem
wynosi 0,1—10 umol/1, zaś stężenie wapnia mięśni. Kalmodulina wykazuje 4 miejsca wiążą-
w takich organdlach subkomórkowych jak mi- ce CaJ+, po wysyceniu których dochodzi do
tochondria lub siateczka śródplazmatyczna wa- znaczącej zmiany konformacyjnej, tak że więk-
ha się od 1 do 20 [imol/1. Pomimo występowania szość cząsteczki przybiera strukturę a-heliksu.
5000—10000-krotnego gradientu między stęże- Ta zmiana konformacyjna związana jest przy-
niem wapnia poza- i środkom orkowego i sprzy- puszczalnie ze zdolnością kalmoduliny do ak-
jającego przezblonowego gradientu elektrycz- tywowania lub inaktywowania enzymów. In-
nego, wnikanie Ca2 + do komórek jest utrud- terakcja jonów wapnia z kalmodulina (w wyni-
nione. Istnieją 3 drogi prowadzące do zmiany ku czego dochodzi do zmiany aktywności tej
stężenia Ca2+ w cytoplazmie. Pewne hormony ostatniej) jest koncepcyjnie podobna do wiąza-
(hormony klasy IIC tab. 45-1) zwiększają prze- nia cAMP z kinazą białek, przez co ulega ona
puszczalność błony komórkowej dla Ca 2+, aktywacji. Kalmodulina jest często tylko jedną
przez co wzrasta napływ jonów wapnia do z licznych podjednostek wielu kompleksów biał-
komórki. Proces ten zachodzi najprawdopodo- kowych. Uczestniczy ona szczególnie w regula-
bniej za pośrednictwem mechanizmu wymiany cji aktywności różnych kinaz i enzymów syntezy
jonów Na+ na Ca2 + , wykazującego znaczną i rozkładu cyklicznych nukleotydów. Częściową
pojemność, lecz niskie powinowactwo dla jo- listę enzymów regulowanych bezpośrednio lub
nów C&2 +. Istnieje również pompa wapniowo-- pośrednio zmianami stężenia Ca2+ (najpewniej
protonowa (Ca2+/2H+) zależna od ATP-azy, za pośrednictwem kalmoduliny) przedstawia
wyrzucająca jony CaJ + na zewnątrz komórki tab. 45-6.
mechanizmem wymiany na jony H+. Wykazuje
ona wysokie powinowactwo dla jonów Ca2 + ,
lecz małą pojemność. Jest ona prawdopodobnie Tabela 45-6. Enzymy regulowane przez Ca' ; /kal-
odpowiedzialna za regulację delikatnych zmian modulinę
stężenia wapnia w cytoplazmie. W końcu jony Cyklaza adenyianowa Cai+-
wapnia mogą ulec mobilizacji lub odkładaniu za!eżna kinaza białek
w mitochondriach i siateczce endoplazmatycz-
nej. Kinaza białek. Ca2+/fosfotipidowo-zależna
Dwie obserwacje przyczyniły się do zrozu- Fosfodiesteraza cyklicznego nukfeotydu
mienia mechanizmu udziału jonów wapnia jako Dehydrogenaza gliceroto-3-fosf ora nowa
śródkomórkowego przekaźnika w działaniu ho- Syntaza glikogenowa
rmonów. Pierwsza z nich to stwierdzenie szyb- Cyklaza guanylanowa
Kinaza miozyny
kich zmian śródkomórkowego stężenia wapnia, NAD-kinaza
które są bezwzględnym dowodem roli jonów Fosfoiipaza A2
Ca2+ jako przekaźnika śródkomórkowego. Kinaza fosforytazy
Zmiany takie wykazano różnymi technikami, Fosfataza 2B fosfoproteinowa
w tym również przy użyciu Quin 2 lub Fura 2 tj, Karboksylaza pirogronianowa
związków fluoryzujących, chelatujacych jony Dehydrogenaza pirogronianowa
wapnia. Używając tych związków można okreś- Kinaza pirogronianowa
lić ilościowo szybkie zmiany stężenia jonów
wapnia zachodzące w zakresach poniżej
1 umol/1.
Drugą ważną obserwacją, która sugerowała Oprócz działania na enzymy i transport jo-
udział jonów wapnia w mechanizmie działania nów Ca2+ kalmodulina reguluje aktywność
hormonów, było poznanie śród komórkowych licznych elementów strukturalnych komórki.
obiektów działania tych jonów. Odkrycie Ca2 +-- Wśród nich należy wymienić kompleks akty-
zależnego regulatora aktywności fosfodiestera- na-miozyna mięśni gładkich (znajdujący się pod
zy legio u podstawy racjonalnej interpretacji kontrolą P-adrenergiczną) oraz różne procesy,
zjawiska śródkomórkowej interakcji, zachodzą- w których biorą udział mikrofilamenty w nie
cej pomiędzy jonami wapnia a cAMP. kurczących się komórkach (ruchliwość komó-
KaImodulina. Jako kalmodulinę określa się rek, zmiany konformacyjne, mitozę, uwalnianie
Ca2+-zależne białko regulatorowe o masie cząs- ziarnistości i endocytozę).
596 / ROZDZiAŁ 45

Jony wapnia są mediatorami regulowana jest przez zmiany stężenia Ca3 + lub
działania hormonów (i) fosforylację tych enzymów. Wśród takich
Za udziałem jonów wapnia w mechanizmie enzymów wymienić należy m.in. syntazę gliko-
działania hormonów przemawiają następujące genową, kinazę piróg ronią nową, karboksylazę
obserwacje: 1) działanie wielu hormonów ulega pirogronianową, dehydrogenazę glicerolo-6--
osłabieniu w środowisku pozbawionym Ca2 + fosforanową oraz dehydrogenazę pirogronia-
lub w stanach zubożenia komórek w wapń, 2) nową. Nie jest pewne, czy kalmodulina bezpo-
działanie hormonów można naśladować uży- średnio uczestniczy w regulacji wymienionych
wając substancji zwiększających stężenie wap- enzymów, czy tez uczestniczą w niej niedawno
nia śródkomórkowego np. jonoforu wapnia odkryte kinazy białek, zależne od Ca3+/kal-
A 23187 oraz 3) działanie hormonów ma wpływ moduliny lub Ca^/fosfolipidu.
na napływ wapnia do komórki lub przemiesz-
czenie Ca2+ w obrębie komórki. Procesy te Przemiana fosfotnozytydu odgrywa
badano w pewnych szczegółach w przysadce rolę w działaniu hormonów zależnych
mózgowej, mięśniówce gładkiej, płytkach i śli- od Caa+
niankach. Najwięcej jednak wiadomo o udziale Musi istnieć sygnał zapewniający komunika-
Ca2+ w mechanizmie działania wazopresyny cję między receptorem hormonalnym błony
i katecholamin a-adrenergicznych dotyczącego komórkowej a śródkomórkowymi rezerwuara-
regulacji przemiany glikogenu w wątrobie. Po- mi wapnia. Najlepszymi kandydatami na taki
kazano to na ryc, 19-5 i 19-7. sygnał wydają się być produkty przemiany
Dodanie do izolowanych hepatocytów agoni- fosfoinozytydu. Receptory dla acety locho liny,
stów at-adrenergkznych lub wazopresyny wy- hormonu antydiuretycznego i katecholamin oc,--
wołuje 3-krotny wzrost stężenia CaJ+ w cyto- adrenergtcznych, występujące na powierzchni
plazmie (od 0,2 do 0,6 umol/J w ciągu kitka błony plazmatycznej, po połączeniu się ze swoi-
sekund). Zmiana ta wyprzedza i jest równa mi swoistymi ligandami, są potężnymi aktywa-
wzrostowi aktywności fosforylazy a, zaś stęże- torami fosfolipazy. Proces wiązania się hor-
nia hormonów potrzebnych do wywołania wy- monu z receptorem oraz aktywacja fosfolipazy
mienionych efektów są porównywalne. Efekt C są ze sobą sprzężone przez unikatowe białko
działania Ca2+ ulega zahamowaniu przez ctt-- G (ryc. 45-6). Fosfolipaza C katalizuje hydro-
antagonistów, zaś usunięciu hormonu ze śro- lizę fosfatydyloinozytoio-4,5-bisfosforanu do
dowiska towarzyszy szybki spadek stężenia trifosforanu inozytolu i 1,2-diacyloglicerolu
Ca2 + w cytoplazmie i aktywności fosforylazy a. (ryc. 45-7). Choć sam diacyloglicerol może
Źródłem jonów Ca2 + są depozyty tego jonu aktywować kinazę białek C, aktywność tego
w organellach śród komórkowych. Są one wy- enzymu zależy jednak również od obecności
starczające do wywołania pierwszych efektów wolnych jonów wapnia. Trifosforan inozytoiu
działania hormonów.^Przy dłuższym działaniu jest efektywnym uwalniaczem wapnia ze śród-
hormonów potrzebny jest zwiększony napływ komórkowych magazynów, takich jak siatecz-
Ca2 + do komórki lub hamowanie wypływu tego ka sarkoplazmatyczna i mitochondria. Tak
jonu z komórki za pośrednictwem pompy wap- więc hydroliza fosfatydyloinozytolo-4,5-bisfos-
niowej. Aktywność tej ostatniej może zależeć od foranu jest przyczyną aktywacji kinazy białek
wzrostów cAMP towarzyszących ww. zmianom C i wzrostu stężenia Ca2 + w cytoplazmie.
stężenia Ca2+. W obecności ACTH i cAMP w korze nadner-
Aktywacja fosforylazy jest wynikiem kon- czy, angiotensyny, jonów K"1", serotoniny,
wersji fosforylazy b do fosforylazy a przez ACTH i dibutyrylo-cAMP w warstwie kłęb-
enzym — kinazę fosforylazy b. Enzym ten kowatej nadnerczy, LH w jajnikach oraz LH
zawiera kalmodulinę w swej podjednostce 8, zaś i cAMP w komórkach Leydiga gonady męskiej,
jego aktywność wzrasta przy wzroście stężenia w wymienionych tkankach stwierdza się zwięk-
Ca2 + z 0,1—1 (imol/1, tj. w zakresie stężeń, przy szone ilości kwasu fosfatydowego, fosfoinozy-
których hormony zwiększają stężenia Ca ł+ w tolu i polifosfoinozytydów. Można by przyto-
wątrobie. Sprzężenie występujące między czyć kilka innych przykładów.
śródkomórkowym stężeniem Ca2 + i aktywacją Na ryc. 45-6 przedstawiono rolę jaką od-
fosforylazy nie podlega już wątpliwości. grywają jony Ca2+ i produkty rozpadu fos-
Aktywność wielu enzymów o znaczeniu kry- foinozytydu w mechanizmie działania hormo-
tycznym dla pewnych szlaków metabolicznych nów. W tym schemacie aktywna kinaza białek
DZIAŁANIE HORMONÓW / 597

R R, OH
I I I
1,2-Diacy log lice roi
(DAG)

Fosfaiydy tol nozyto to-4,5-blstosf oran


(PIP,)

I nozytob-1,4.5-trisf osf o ran

Ryc. 45-7. Fosfolipaza C rozkłada fosfatydyloinozytylo-bisfosforan (PIPa) do diacytoglicerolu i inozyto-


lo-bts-fosforanu. Ri jest zazwyczaj stearynianem, zaś Rj-arachidonianem. IP 3 może ulec defosforylacji {do
nieaktywnego inozytolo-1,4-bisfosforanu (1-1,4P2) lub "fosforyIacji (do potencjalnie aktywnego 1,3,4,5-
-tetra fosforan u inozytolu 1-1, 3, 4, 5-P4). _____

C katalizuje fosforylację swoistych substratów, czas nie zostały one oczyszczone i scharak-
które następnie zmieniają procesy fizjologiczne. teryzowane. Niedawna obserwacja, że receptor
Podobnie kompleks Ca2+-kalmodulina (Cam) insulinowy wykazuje wewnętrzną aktywność
może aktywować swoiste kinazy. Te ostatnie kinazy tyrozynowej zapoczątkowała badania,
z kolei modyfikują substraty, przez co zmieniają mające na celu znalezienie układu fosforylacji,
reakcje fizjologiczne. mogącego wyjaśnić działanie insuliny. Nie jest
to obserwacja odosobniona, skoro receptor dla
Dla niektórych hormonów śród naskórkowego czynnika wzrostowego jest rów-
kom orkowy przekaźnik jest nież kinazą tyrozynową. W rzeczywistości ten
nieznany ostatni fakt był punktem wyjścia dla badań nad
Duża grupa ważnych hormonów nie ma receptorem insulinowym. W końcu należy
zidentyfikowanego przekaźnika śródkomórko- wspomnieć, że czynnik wzrostowy pochodzenia
wego. Jest dziwne, że hormony te tworzą duże płytkowego jest również kinazą tyrozynową,
grupy. Do jednej należą insulina, czynniki in- bardzo przypominającą v-sb i c-sis, tj. produkty
sulinopodobne (IGF-I i IGF-II) i wiele różnych onkogenów swoistych wirusów i komórek. Po-
hormonów, mających wspólnego przodka. budzenie komórek docelowych dla hormonu
Druga grupa składa się z białek kodowanych wzrostowego pochodzenia płytkowego, tj. fib-
przez rodzinę genu hormonu wzrostowego (ho- roblastów, komórek glejowych lub komórek
rmon wzrostu, prolaktyna, somatomammotro- mięśni gładkich, jest przyczyną powstawania
pina kosmówkowa); są one wyraźnie ze sobą kilku produktów genowych, uczestniczących
spokrewnione (p. rozdz. 46). Podział na wymie- w replikacji wymienionych komórek.
nione dwie grupy nie jest ostry, skoro w wieiu Prawdopodobne wydaje się, że ta duża grupa
działaniach hormonu wzrostu bierze udział hormonów posługuje się różnymi mechaniz-
IGF-I. Oksytocyna jest hormonem nie zalicza- mami sygnalizacji śródkomórkowej. Wydaje
nym do żadnej z wymienionych dwóch grup. się, że tradycyjne przekaźniki nie odgrywają tu
Włożono wiele wysiłku, by znaleźć śródko- określonej roli.
mórkowy mediator działania insuliny. Wśród
kandydatów na taki mediator proponowano
m.in. cAMP, cGMP, H2O2, Ca2+ i samą in- PIŚMIENNICTWO
sulinę. W wyciągach tkankowych znaleziono
różne substancje pośredniczące, będące pocho- Andersen JE: Theeffectof steroid hontiones on gene
dnymi peptydów lub fosfolipidów, lecz dotych- transcription. In: Biahgical Reguiation and Deveh-
598 / ROZDZIAŁ 45

pment. Ooldbergcr RF, Yamamoto KR (editors). Enhancers and eukaryotic gene espression. In: Cur-
Vol 3B: Hormone Aclion. Plenum Press, 1985. rent Communications in Mokcular Biology. Oluz-
Blackmore PF, Eston JH: Mechanisms involved in man Y, Shenk T (editors). Cold Spring Harbor
the actions of calcium dependent hormones. In: Press, 1983.
Biockemical Action of the Hormones. Vol 12. Lit* Gilman A: G proteins and dual control of adenylate
wack G (editor). Academic Press, 1985. cyclase. Celi 1984;36:577.
Beato, M: Gene regulation by steroid hormones. Celi Rasmussen H: The calcium messenger system. (2
1989;56:335. parts.) N Engl J Med 1986;314:J094, 1164.

■■

1
Przysadka mózgowa
hormony podwzgórza
i
4
6
Daryl K. Granner, MD

WPROWADZENIE ZNACZENIE BIOMEDYCZNE


Przedni płat przysadki mózgowej (przysadka Utrata czynności przedniego płata przysadki
gruczołowa) wydziela, pod kontrolą hormonów mózgowej (panhypopituitarismus) jest przyczy-
podwzgórzowych, grupę hormonów (hormony ną zaniku tarczycy, kory nadnerczy i gonad.
tropowe), regulujących wzrost i czynność in- Wtórne skutki niedoboru hormonów gruczo-
nych gruczołów wydzielania wewnętrznego lub łów będących narządami docelowymi dla hor-
wpływających na reakcje metaboliczne innych monów tropowych przysadki dotykają więk-
tkanek docelowych. Tylny płat przysadki móz- szości narządów i tkanek oraz wiele ogólnych
gowej wytwarza hormony regulujące równo- procesów, takich jak przemiana białek, tłusz-
wagę wodną oraz wytrysk mieka z gruczołu czów, węglowodanów oraz wodno-elektrolito-
sutkowego w czasie laktacji. wa. Utrata czynności tylnego płata przysadki
jest przyczyną moczówki prostej wyrażającej się
niezdolnością nerek do zagęszczania moczu.

Skróty używane w tym rozdziale


ACTH — hormon kortykotropowy, GnRH — hormon uwalniający gonado-
kor- tropine, gonadohberyna
tykotropina IGF 1,-11 — czynnik wzrostowy insulino-
ADH — hormon antydiuretyczny, wa- podobny 1 i II
zo presy na LM — lutropina
CG — gonadotropina kosmówkowa LPH — lipotropina
CLIP — peptyd pośredniego MSH — melanotropina, hormon pobu-
płata dzający melanocyty
przysadki podobny do korty- NGF — czynnik wzrostu nerwów
kotropiny PO MC — rodzina peptydów proopiome-
CRH — hormon uwalniający kortyko- ianokortyny
tropinę, kortykoliberyna PRIH
CS — somatomammotropina kos- lub PIH — hormon hamujący uwalnianie
mówkowa, laktogen łożysko - protakiyny, prolaktostatyna
wy PRL — prolaktyna
FSH — folitropina SRIN — hormon hamujący uwalnianie
GAP — peptyd związany z GnRH somatotropiny, somatostatyna
GH — hormon wzrostu (somatotra- T3 — trijodotyronina
pina) T — tyroksyna, tetrajodotyronina
GH RH TRH — hormon uwalniający tyreotro-
lub GRH — hormon uwalniający hormon ptnę, tyreoliberyna
wzrostu, somatoliberyna TSH — tyreotropina
GHRIH — hormon hamujący uwalnianie VIP — wazoaktywny peptyd jelitowy
hormonu W2rostu, somatosta-
tyna
600 / ROZDZIAŁ 46

HORMONY PODWZGÓRZOWE ciągłą kontrolą przynajmniej jednego hormonu


REGULUJĄ CZYNNOŚĆ PRZEDNIEGO podwzgórzowego. Hormony podwzgórzowe
PŁATA PRZYSADKI MÓZGOWEJ uwalniają się z zakończeń podwzgórzowych
włókien nerwowych do przestrzeni okołowłoś-
Uwalnianie (a w niektórych przypadkach niczkowej układu podwzgórzowego, po czym
również wytwarzanie) każdego z hormonów dostają się przez łodygę do przysadki gruczoło-
wymienionych w tab. 46-1 znajduje się pod wej za pośrednictwem specjalnego krążenia

Tabela 46-1. Hormony osi podwzgórze-przysadka-narząd docelowy tworzą integralne pętle sprzężenia
zwrotnego*
Hormon podwzgó- Skrót Hormon przysadki Hormon wydzielany
rzowy gruczołowej, na który przez docelowy gruczoł
działa hormon pod- endOkrynny
wzgórzowy**

Korty koi ibery na CRH ACTH (LPH, MSH, en- Hydrokortyzon


dorfiny)
Tyreoliberyna TRH TSH (PRL)
Gonadotiberyna GnRH (LHRH, FSRH) LH, FSH Androgeny, estrogeny,
progestyny

Somatoliberyna GHRH.GRH GH IGF-1; inne?


Somatostatyna GHRIH.SHIH GH (TSH, FSH,ACTH) IGF-I, T3 i T4; inne?-
Prolaktostatyna, dopa- PRIH lub PIH PRL Neurohormony (?)
mina i GAP

* Ogólny schemat sprzężenia zwrotnego dla każdego układu można sporządzić wstawiając odpowiedni
hormon podwzgórzowy, przysadkowy i gruczołu efektorowego na odpowiednie miejsce ryc. 44-1. **
Hormon podwzgórzowy wykazuje wtórne lub słabsze działanie na hormon ujęty w nawiasach.

Tabela 46-2. Struktura hormonów uwalniających (liberyn) podwzgórza


Hormon Struktura

TRH (pyro)Glu-His-Pro-NH2

Somatostatyna Ala-Gly-Cys-Lys-Asn-Phe-Phe-Trp-Lys-Thr-Phe-Thr-Ser-Cys-NHZ
{pyro)Głu-His-Trp-Ser-Tyr-Gly-Leu-Arg-Pro-Gly-NH2 HO
GnRH
\
PRIH
HO—L /-\-CH2CHjNHi Peptyd związany z GnRH (GAP)
Owcza korty Ser-GIn-Glu-Pro-Pro-ile-Ser-Leu-Asp-Leu-Thr-Phe-His-Leu-Leu-Arg-Glu--
kotibery na Val-Leu-Glu-Met-Thr-Lys-Ala-Asp-Gln-Leu-A)a-Gln-Gln-Ala-His-Ser-Asn--
Ludzka Arg-Lys-Leu-Leu-Asp-lle-Ala-NH2
somatoliberyna Tyr-Ala-Asp-A)a-lle-Phe-Thr-Asn-Ser-Tyr-Arg-Lys-Vai-Leu-Gly-Gih-Leu--
Ser-Ala-Afg-Lys-Leu-Leu-GIn-Asp-lle-Met-Ser-Arg-GIn-GIn-Gly-Glu-Ser--
Asn-Gln-Glu-Arg-Gly-Ala-Arg-Ala-Arg-Leu-NH2
PRZYSADKA MÓZGOWA I HORMONY POD WZGÓRZA / 601

wrotnego, łączącego podwzgórze z przednim — stąd określany jest jako peptyd związany
płatem przysadki. Strukturę kilku hormonów z GnRH (GAP). GAP jest potężnym inhibito-
podwzgórzowych przedstawiono w tab 46-2. rem uwalniania prolaktyny i być może jest tym
Hormony podwzgórzowe uwalniane są pul- hormonem, którego dotychczas nie udało się
sacyjnie (epizodycznie), zaś izolowane komórki zidentyfikować. Występowanie GAP tłumaczy
docelowe przysadki gruczołowej reagują lepiej dziwny związek zachodzący pomiędzy sekrecją
na pulsacyjną niż ciągłą ekspozycję tych hor- GnRH i prolaktyny, szczególnie u niekórych
monów (podwzgórzowych). Uwalnianie hitro- gatunków zwierząt.
piny (LH) i folitropiny (FSH) jest regulowane Wiele hormonów podwzgórzowych, w tym
przez wspólny hormon uwalniający — gonado- szczególnie tyreoliberyna (TRH), kortykolibe-
liberynę (GnRH). Z kolei wydzielanie tej ostat- ryna (CRH) i somatostatyna występuje również
niej jest zależne od stężenia krążących we krwi w innych obszarach mózgu i w wielu tkankach
hormonów gonadalnych docierających do pod- obwodowych.
wzgórza (patrz pętla sprzężenia zwrotnego Pierwotnie uważano, że działanie pobudzają-
przedstawiona na ryc. 44-1). Podobne pętle ce hormonów uwalniających podwzgórza na
sprzężenia zwrotnego istnieją dla wszystkich przysadkę mózgową odbywa się za pośrednict-
układów podwzgórze-przysadka-gruczoły do- wem cAMP, Nowsze badania sugerują udział
celowe. w tym procesie mechanizmu wapniowo-fosioli-
Uwalnianie ACTH jest głównie kontrolowa- pidowego, podobnego do opisanego wyżej. Na
ne kortykolifaeryną (CRH), chociaż i inne hor- temat, czy hormony uwalniające wpływają rów-
mony, takie jak ADH, aminy katecholowe. VIP nież na syntezę odpowiedniego hormonu
i angiotensyna II wpływają na jej wydzielanie. w przysadce mózgowej, istnieją rozbieżne opi-
Z kolei uwalnianie CRH jest zależne od stężenia nie, chociaż ostatnio wykazano, że GHRH
koityzolu we krwi, glukokortykoidu, wydziela- pobudka transkrypcję genu kodującego GH
nego przez nadnercza. Uwalnianie tyreotropiny i TRH transkrypcję genu prolaktyny.
(TSH) zależne jest głównie od tyreoliberyny
(TRH), zaś wydzielanie tej ostatniej regulowane
jest przez hormony tarczycy — T3 (trijodotyro- PRZEDNI PŁAT PRZYSADKI
ninęjr i T4 (tyroksynę). Hamujący wpływ na MÓZGOWEJ WYTWARZA DUŻĄ
uwalnianie TSH wykazuje jednak również so- LICZBĘ HORMONÓW
matostatyna. Uwalnianie i produkcja hormonu POBUDZAJĄCYCH RÓŻNORODNE
wzrostu (GH) znajdują się pod stałą kontrolą PROCESY FIZJOLOGICZNE I
podwzgórzowego hormonu pobudzającego BIOCHEMICZNE W TKANKACH
oraz hormonu hamującego wydzielanie GH. DOCELOWYCH (TARCZOWYCH)
Ponadto regulacja wydzielania GH znajduje się
pod wpływem obwodowej pętli sprzężenia Tradycyjnie hormony przedniego płata przy-
zwrotnego. IGF-I (somatomedyna C), który sadki mózgowej omawiano oddzielnie. Uwzglę-
jest pośrednikiem niektórych efektów GH, po- dniając wyniki nowszych badań dotyczących
budza uwalnianie somatostatyny, hamującej syntezy tych hormonów oraz śródkomórko-
uwalnianie somatoliberyny (GHRH). Regula- wych mediatorów ich działania (tab, 45-1) hor-
cja syntezy i uwalniania prolaktyny znajdują się mony przysadki gruczołowej można podzielić
pod stałą kontrolą hamujących czynników pod- na trzy grupy: pierwsza z nich obejmuje hormon
wzgórzowych. Jest to wyjątkowy hormon, wy- wzrostu, prolaktynę i somatomammotropinę
dzielanie którego zależy od współdziałania kosmówkową, druga — hormony glikoprotei-
czynników nerwowych (np. drażnienie broda- nowe oraz trzecia — rodzinę hormonów po-
wki piersiowej) realizowanych przez neuroprze- chodnych proopiomei ano korty ny.
kaźniki oraz od neurohormonów. Dopamina
hamuje syntezę (hamując transkrypcję genu dla Hormon wzrostu, prolaktyna
prolaktyny) i uwalnianie prolaktyny, lecz nie i somatomammotropina kosmówkową
jest jedynym czynnikiem odpowiedzialnym za tworzą jedną grupę hormonów
hamowanie wydzielania tego hormonu. Ostat- Hormon wzrostu (GH), prolaktyna (PRL)
nio odkryto neuropeptyd złożony z 56 amino- i somatomammotropina kosmówkową (CS, la-
kwasów wykazujący działanie podobne zarów- ktogen łożyskowy) tworzą rodzinę hormonów
no do GnRH, jak i prolaktostatyny (PRIH) białkowych wykazujących bardzo podobną se-
602 / ROZDZIAŁ 46
Mron
Ekson 1
3'

Rvc. 46-1. Schemat struktury


genu tudzkiego hormonu
wzrostu (z uwzględnieniem takiej samej skali dla
wszystkich jego składowych). Gen wykazuje długość ok. 45 kb i składa się z 5 eksonow i 4 intronów.
Obszary zakreskowane oznaczają niekodujące sekwencje eksonu 1 i 5. Strzałki oznaczają kierunek
transkrypcji.

kwencję aminokwasową. Liczba aminokwasów zawarta jest w 5 eksonach poprzedzielanych


GH, CS i PRL waha się u różnych gatunków 4 intronami (ryc. 46-1). Geny te wykazują
zwierząt od 190 do 199. Każdy z tych hor- wysoką homologię w regionach flankujących 5'
monów zawiera jedną tylko resztę tryptofano- końce oraz w zakresie sekwencji kodujących
wą (w położeniu 85 w GH i CS, zaś w położeniu (homologia ta wynosi ok. 95% w obszarze
91 w PRL) oraz dwa homologiczne wiązania kodującym), różnią się natomiast sekwencją na
dwusiarczkowe. Homologia między składem końcach 3'. Miejsca przekształcenia i składania
aminokwasowym ludzkiego GH i CS wynosi aż (splicingu) są w wysokim stopniu zachowane,
85%, zaś pomiędzy ludzkim GH a ludzką pomimo że introny genu PRL są znacznie
prolaktyną 35%. Ta homologia aminokwasową dłuższe.
sprawia, że wymienione trzy hormony wykazu- Rodzina ludzkiego genu GH-CS jest umiejs-
ją wspólne determinanty antygenowe, co nie jest cowiona w okolicy q 22-24 drugiego ramienia
zaskoczeniem oraz, że wszystkie one pobudzają chromosomu 17. Na rycinie 46-2 przedstawiono
wzrost i wykazują działanie laktogenne. Są one wzajemne usytuowanie każdego z tych genów
wytwarzane w swoistych tkankach, tj. GH wobec siebie począwszy od końca 5' do końca
i PRL wytwarzane są w przysadce gruczołowej, 3'. Geny ulegają transkrypcji począwszy od
zaś CS w komórkach syncytium trofoblastycz- końca 5' w kierunku do 3. Gen dla GH-N
nego łożyska. Każdy z tych hormonów podlega oddzielony jest od genu CS-B sekwencją o wiel-
odmiennej regulacji (p. tab. 46-1). kości ok. 45 kb.
Na podstawie uderzających podobieństw,
wiele lat temu przypuszczano, że wymienione
hormony powstały przez duplikację wspólnego hGH-N hCS-L hCS-A hGH-V hCS-B
genu-przodka. Używając techniki rekombinacji
genetycznej wykazano jednak, że istnieją, liczne
geny dla GH i CS \i naczelnych i u ludzi,
natomiast tylko pojedynczy gen kodujący PRL, Ryc. 46-2. Umiejscowienie i polarność rodziny
genów na chromosomie 17 dla ludzkiego GH i CS.
będący pięciokrotnie większy od genu GH i CS. Przedstawiona jest lokalizacja genów tudzkiego
Ponadto stwierdzono, że ludzki laktogen łożys- GH i CS w stosunku do końców 5' i 3' pasma DNA.
kowy jest odmianą ludzkiego hormonu wzrostu Strzałki oznaczają kierunek transkrypcji.
oraz, że geny dla GH i CS umiejscowione są _______________________________________
u człowieka na chromosomie 17, podczas gdy
dla PRL — na chromosomie 6. Istnieje znaczna
rozbieżność ewolucyjna wymienionych genów. Sekwencja genu GH-N koduje sekwencję
I tak tkanki szczura i bydta mają pojedynczą aminokwasową GH krążącego we krwi. Gen
kopię GH i PRL w genornie haploidalnym, zaś ten jest wrażliwy na DNA-zc I, co dowodzi, że
człowiek — pojedynczy gen dla PRL. Człowiek jest zlokalizowany w obszarze „aktywnej chro-
ma jeden czynny gen dla GH (GH-N) i matyny". Gen GH-V, jeśli ulega ekspresji, ko-
jego wariantu (GH-V), zaś dwa geny dla CS, duje białko różniące się 13 aminokwasami od
które ulegają ekspresji (CS-A i CS-B) i jeden nie GH zakodowanego w sekwencji GH-N. Gen
ulegający ekspresji (CS-L). Wiele gatunków GH-V jest oporny na działanie DNA-zy I, co
małp ma przynajmniej 4 geny rodziny GH-CS. wskazuje na to, że zapewne nie jest aktywny.
Sekwencja kodująca dla wszystkich tych genów Obecność genu GH-V stwierdza się u chorych
wykazujących brak genu GH-N (tj. u chorych
PRZYSADKA MÓZGOWA I HORMONY PODWZGÓRZA / 603

z dziedzicznym niedoborem GH). Ponieważ Działanie fizjologiczne i biochemicz-


u chorych tych występuje zupełny brak GH, ne. Hormon wzrostu jest niezbędny dla wzrostu
należy przypuszczać, że gen GH-V jest nieak- w okresie pourodzeniowym i dla prawidłowej
tywny, lub też produkuje cząsteczki hormonu przemiany węglowodanowej, lipidowej, azoto-
wzrostu pozbawione aktywności biologicznej. wej i mineralnej. Wpływ GH na wzrost na-
Fakt, że chorzy d wytwarzają przeciwciała stępuje za pośrednictwem IGF-I kodowanego
anty-GH po podaniu egzogennego GH sugeru- przez gen należący do rodziny czynników wzro-
je, że ich układ immunologiczny nigdy nie stowych insulinopodobnych. Czynnik ten okre-
zetknął się przedtem z tym antygenem {białkiem ślano pierwotnie jako czynnik sulfatacji (sul-
hormonalnym). fation factor), ponieważ pobudza wbudowywa-
Ekspresję genów CS-A i CS-B stwierdza się nie siarczanów do tkanki chrzestnej. Z kolei
w łożysku; nie stwierdza się natomiast ekspresji określano go jako somatomedynę C. Pod wzglę-
genu CS-L (jest to gen „niemy"). dem struktury jest podobny do proinsuiiny (p.
rozdz. 52 i ryc. 52-5). Innym polipeptydem
Hormon wzrostu (GH) bardzo podobnym lub nawet identycznym pod
Synteza i budowa. Hormon wzrostu jest względem aktywności biologicznej do IGF-I
syntetyzowany w komórkach somatotropo- jest polipeptyd IGF-II, określany u szczura jako
wych przysadki gruczołowej, tj. w podgrupie czynnik pobudzający rozrost (MSA — multi-
komórek kwasochłonnych. Komórki te stano- plication stimulating activity). Zarówno IGF-I,
wią najliczniejszą grupę komórek przysadki jak i IGF-II wiążą się z receptorami błonowymi.
mózgowej. Stężenie GH w przysadce wynosi Można je odróżnić od siebie używając swoistych
5—15 mg/g tkanki, tj. stężenie to jest znacznie metod radioimmunologicznych. IGF-I składa
wyższe niż innych hormonów przysadkowych się z 70, zaś IGF-II z 67 aminokwasów. Stężenie
(wyrażające się w ug na gram tkanki przysad- IGF-II w osoczu jest dwukrotnie wyższe od
kowej). U wszystkich ssaków GH składa się stężenia IGF-I, pomimo że efekt biologiczny
z pojedynczego łańcucha polipeptydowego GH wykazuje bardziej bezpośrednią korelację
o masie cząsteczkowej ok. 22 000. Ogólną struk- ze stężeniem IGF-I.
turę ludzkiego GH, złożonego z 191 amino- Chorzy z niedoborem IGF-I, lecz prawid-
kwasów, przedstawia ryc. 46-3. Pomimo że łowym stężeniem IGH-II (tj. osoby z karłowato-
istnieje duże podobieństwo w sekwencji amino- ścią z niedoboru GH i Pigmeje, p. tab. 46-3)
kwasowej między GH różnych gatunków, tylko wykazują upośledzony wzrost.
ludzki GH oraz GH uzyskany od naczelnych są
aktywne u człowieka. Obecnie dostępny jest dla GH wykazuje kilka działań
celów leczniczych GH uzyskany metodą rekom- 1. Synteza białka. GH wzmaga transport
binacji DNA. aminokwasów do komórek mięśni oraz nasila

Ludzki hormon wzrostu Prolaktyna owcza

Ryc. 46-3. Porównanie ogólnej struktury ludzkiego hormonu wzrostu (po stronie lewej) ze strukturą
prolaktyny owczej (po stronie prawej). Hormon wzrostu wykazuje wiązanie dwusiarczkowe między
aminokwasami w pozycjach 53 i 165 oraz 182 i 189, w prolaktynie wiązania dwusiarczkowe występują
między aminokwasami w pozycji 4 i 11, 58 i 173 oraz 190 i 198.
604 / ROZDZIAŁ 46

Tabela 46-3. Zachowanie się hormonu wzrostu (GH), insulinopodobnego czynnika wzrostowego
I (IGF-I) i II (IGF-I!) w karłowatości
Stężenie w osoczu Reakcja na egzo-
GH IGF-I IGF-II genne podanie GH
Karłowatość z niedoboru Małe Małe Małe lub Dodatnia
GH Prawidłowe Małe prawidłowe Ujemna
Pigmeje Karłowatość typu Małe Prawidłowe Ujemna
Duże
Larona Małe

syntezę białka (mechanizmem nie związanym go i fosforanowego oraz retencji w ustroju Na+,
z transportem aminokwasowym). Zwierzęta, K+ i Cl". Wpływ GH lub IGF-I na gospodarkę
którym podawano GH, wykazują dodatni bi- wapniowo-fosforanową jest następstwem od-
lans azotowy, wyrażający się ogólnym wzros- działywania tych hormonów na kości (pobu-
tem syntezy białka, obniżeniem stężenia w oso- dzają one wzrost kości długich na poziomie jej
czu aminokwasów i mocznika oraz spadkiem nasady u dzieci oraz wzrost akralny i apozycyj-
wydalania aminokwasów i mocznika z moczem. ny kości u dorosłych). U dzieci GH pobudza
Zmianom tym towarzyszą wzmożona synteza ponadto tworzenie się tkanki chrzestnej.
RNA i DNA w niektórych tkankach. Pod tym 5. Efekty prolaktynopodobne. GH, wiążąc się
względem efekty GH są podobne do występują- z receptorami laktogenowymi, wykazuje wiele
cych po podaniu insuliny. efektów podobnych do występujących po poda-
Przemiana węglowodanów. Ogólnie mó niu prolaktyny (pobudza gruczoł sutkowy, lak-
wiąc, GH wykazuje antagonistyczne działania togenezę oraz wytwarzanie mleczka w wolu
w stosunku do insuliny. Występująca po poda gołębi).
niu GH hiperglikemia jest wynikiem zarówno Patofizjologia hormonu wzrostu. Nie-
zmniejszonej utylizacji glukozy przez tkanki dobór GH spowodowany ogólną niedoczyn-
obwodowe, jak i wzmożonego wytwarzania nością przysadki gruczołowej (panhypopituita-
glukozy w wątrobie w procesie zwanym gluko- rismus) !ub wybiórczym niedoborem tego hor-
neogenezą. W wątrobie GH zwiększa zawartość monu jest przyczyną poważnych następstw
glikogenu najpewniej drogą stymulacji gluko- u dzieci, ponieważ dzieci te nie osiągają od-
neogenezy z aminokwasów. Może również wy powiedniego wzrostu. Skutki metaboliczne nie-
stąpić upośledzenie glikolizy na kilku etapach. doboru GH są mniej kłopotliwe. Różne rodzaje
W mechanizmie spad_ku glikolizy w miocytach karłowatości pomagają zrozumieć znaczenie
może również uczestniczyć wzmożona mobili różnych faz działania GH (tab. 46-3). Karty
zacja kwasów tłuszczowych z zapasów triacylo- z niedoborem GH reagują w sposób normalny
glicerolu. Długotrwałe podawanie GH może na podawanie egzogennego GH. Opisano dwa
być przyczyną cukrzycy. rodzaje oporności narządów docelowych na
Przemiana lipidów. GH pobudza uwal działanie GH. Karły typu Larona wykazują
nianie wolnych kwasów tłuszczowych i glicerolu nadmierne ilości GH-N, lecz ich hepatoeyty
z tkanki tłuszczowej, podnosi stężenie wolnych pozbawione są receptorów dla GH. U Pigmejów
kwasów tłuszczowych we krwi oraz zwiększa występuje defekt poreceptorowy, przez co wy-
utlenianie wolnych kwasów tłuszczowych w wą pada działanie GH, w którym pośredniczy
trobie. W warunkach niedoboru insuliny (wy IGF-I.
stępującego np. u chorych na cukrzycę) może Nadmiar GH, najczęściej spowodowany gru-
również pojawić się nasilona ketogeneza. W pa- czolakiem kwasochłonnym przysadki, jest po-
tomechanizmie wymienionych skutków działa wodem gigantyzmu, jeśli nie doszło jeszcze do
nia GH na przemianę lipidów i węglowodanów zamknięcia szpar nasadowych. U takich cho-
prawdopodobnie nie bierze udziału IGF-1. rych obserwuje się przyspieszony wzrost kości
Przemiana elektrolitowa GH, a bardziej długich. Akromcgalia jest następstwern nadmie-
prawdopodobnie IGF-I sprzyjają powstawaniu rnego uwalniania się GH w fazie życia, kiedy
dodatniego bilansu wapniowego, magnezowe- doszło już do zamknięcia szpar nasadowych
PRZYSADKA MÓZGOWA I HORMONY PODWZGORZA / 605

kości, czyli po ukończeniu wzrostu kości dłu- cja PRL może być przyczyną ginekomastii (po-
gich. Akralny wzrost kości jest przyczyną typo- większenie sutków) i impotencji.
wych zmian twarzy (wystająca szczęka dolna,
powiększenie nosa), występowania powiększo- Somatomammotropina kosmówkowa
nych dłoni, sLóp i czaszki. Wśród innych ano- (CS, laktogen łożyskowy)
malii należy wymienić powiększenie narządów U człowieka trzeci człon rodziny GH-PRL--
trzewiowych, zgrubienie skóry oraz wiele zabu- CS nie wykazuje określonej czynności. W tes-
rzeń metabolicznych, w tym cukrzycę. tach biologicznych CS wykazuje działanie lak-
Znajomość regulacji wydzielania GH jest totropowe i luteotropowe oraz efekty metaboli-
podstawą racjonalnego stosowania testów uży- czne jakościowo podobne do opisanych dla
wanych w diagnostyce wymienionych stanów hormonu wzrostu — hamuje utylizację glukozy
chorobowych. U chorych z niedoborem GH nie przez komórki, pobudza uwalnianie wolnych
stwierdza się wzrostu stężenia tego hormonu kwasów tłuszczowych i glicerolu, wzmaga za-
w osoczu krwi po stosowaniu bodźca hipo- trzymywanie azotu i wapnia w ustroju (pomimo
glikemicznego, po podaniu argininy lub 1-dopa. wzrostu wydalania wapnia z moczem) oraz
U chorych z gigantyzmem lub akromegalią, zmniejsza wydalanie fosforu i potasu z moczem.
spowodowanych nadmierną sekrecją GH przez
gruczolak, nie obserwuje się supresji stężenia Hormony glikoprotemowe tworzą
GH w osoczu po podaniu glukozy. drugą grupę hormonów przysadki
gruczołowej
Prolaktyna (PRL, hormon laktotropowy, Najbardziej złożonymi hormonami białko-
mammotropina, hormon wymi dotychczas odkrytymi są hormony gliko-
luteotropowy) proteinowe przysadki gruczołowej i łożyska tj.
Synteza i struktura. PRL jest hormonem hormon tyreotropowy (tyreotropina — TSH),
białkowym o masie cząsteczkowej ok. 23 000. hormon luteotropowy (lutropina—LH), hormon
Ogólna jej struktura jest podobna do pokazanej pobudzający pęcherzyki jajnikowe Graafa (foli-
dla GH na ryc. 46-3. Wydzielana jest przez tropina — FSH) oraz gonadotropina kosmów-
kwasochłonne komórki laktotropowe przysadki kowa (CG). Hormony te wpływają na różne
gruczołowej. Liczba i wielkość tych komórek procesy biologiczne, pomimo że wykazują zna-
powiększają się gwałtownie w czasie ciąży. czące podobieństwa strukturalne. Ta klasa hor-
Podobieństwa strukturalne i czynnościowe mię- monów występuje u wszystkich ssaków. Cząste-
dzy GH, PRL i CS zostały przedstawione wyżej. czki tych hormonów reagują podobnie jak inne
Rola fizjologiczna i biochemiczna hormony peptydowe lub białkowe z receptora-
prolaktyny. Prolaktyna uczestniczy w inic- mi błony komórkowej i aktywują cyklazę ade-
jacji i podtrzymywaniu laktacji u ssaków. Przy nylanową, tj. ich przekaźnikiem śródkomór-
stężeniach fizjologicznych prolaktyna działa ty- kowym jest cAMP.
lko na gruczoły sutkowe odpowiednio przygo- Każdy z tych hormonów składa się z dwóch
towane hormonami gonadalnymi. Przy nad- podjednostek a i p, połączonych ze sobą nieko-
miernych stężeniach prolaktyna stymuluje walencyjnie. Podjednostki a są identyczne dla
wzrost gruczołów sutkowych również u kobiet wszystkich tych hormonów w obrębie jednego
pozbawionych jajników oraz u mężczyzn. gatunku i istnieją znaczne podobieństwa struk-
U gryzoni PRL jest zdolna do podtrzymywania turalne między poszczególnymi gatunkami. Ak-
ciałka żółtego — stąd określenie hormon łuteo- tywność biologiczna tych hormonów zdeter-
tropowy. Cząsteczki podobne do PRL wydają minowana jest przez podjednostkę p. Sama
się uczestniczyć w procesie adaptacji ryb słono- podjednostka p nie jest aktywna biologicznie,
wodnych do warunków słodko wodnych, w pro- zaś rozpoznanie swoistego receptora przez hor-
cesie linienia gadów oraz w wytwarzaniu mlecz- mon zależne jest od interakcji określonych
ka w wolu ptaków. Nieznany jest śródkomór- obszarów obu jego podjednostek. Cząsteczki
kowy mediator działania PRL. Miał nim być hybrydowe między wymienionymi hormonami
polipeptyd, lecz nie zostało to potwierdzone. są w pełni aktywne. 1 tak cząsteczka hybrydowa
Patofizjologia prolaktyny. Guzy wy- składająca się z TSHa LHp wykazuje aktywność
dzielające prolaktynę są przyczyną braku mie- lutropiny, zaś cząsteczka złożona z podjednos-
siączki (amenorrhoea) i mlekotoku (galactor- tki a ludzkiej tyreotropiny (hTSHa) i podjed-
rhoea) u kobiet. U mężczyzn nadmierna sekre- nostki P mysiej tyreotropiny (mTSHp) wykazu-
606 / ROZDZIAŁ 46

je aktywność tyreotropową (u myszy). Wynika 2. Hormon luteinizujący (lutropina — LH).


z tego, że międzygatunkowe różnice między LH wiąże się ze swoistymi receptorami błon
podjednostkami a i P nie mają wpływu na plazmatycznych pobudzając produkcję proges-
wiązanie niekowalencyjne pomiędzy nimi, ani teronu w komórkach ciałka żółtego oraz testos-
też na aktywność biologiczną domeny podjed- teronu w komórkach Leydiga, Sródkomórko-
nostki p. Każda podjednostka jest syntetyzowa- wym mediatorem działania LH jest cAMP,
na na matrycy swoistych sekwencji mRNA Nukleotyd ten wykazuje działanie podobne do
oddzielnych genów. Przypuszcza się, że wszyst- LH, pobudzając konwersję octanów do skwale-
kie hormony tej grupy pochodzą od wspólnego nu (jest to prekursor syntezy cholesterolu), oraz
przodka genowego, który rozpada się na dwie konwersję cholesterolu do 2ac-hydroksycholes-
cząsteczki a i p oraz, że ta ostatnia uległa dalszej terolu — niezbędnego metabolitu w szlaku
ewolucji, stając się źródłem oddzielnych hor- syntezy progesteronu i testosteronu. Działanie
monów. LH jest bardziej szczegółowo opisane w roz-
Wiele wiadomo o strukturze tych cząsteczek, dziale 51. Istnieje ścisłe sprzężenie między wią-
np. karboksykońcowy pentapeptyd podjedno- zaniem LH z receptorem a powstawaniem
stki a jest istotny dla wiązania z receptorem, lecz cAMP; steroidogeneza występuje jednak tylko
nie dla połączenia się tej podjednostki z podjed- wtedy, kiedy doszło do małych wzrostów
nostka p. Cechą odróżniającą hormony grupy cAMP. Dowodzi to obecności receptorów „za-
glikoproteinowej od hormonów pozostałych pasowych" w tym procesie (p, ryc. 43-3). Długo-
grup, jest glikozylacja. W każdym hormonie trwała ekspozycja komórek docelowych na LH
glikoproteinowym podjednostka a zawiera jest przyczyną spadającej ich wrażliwości na ten
dwie cząsteczki oligosacharydów związanych hormon uwarunkowanej prawdopodobnie
z asparaginą, zaś podjednostka p albo 1, albo zmniejszeniem się liczby receptorów („down
2 takie cząsteczki. Glikozylacja może być po- regulation"). Zjawisko to może być wykorzy-
trzebna w procesie interakcji podjednostki stywane jako sposób kontroli urodzeń..
a i podjednostki p. Podjednostka a zawiera 5, 3. Ludzka gonadotropina kosmówkowa
zaś podjednostka p 6 mostków S-S. (hCG). Hormon ten jest glikoproteiną syntety
Wolne podjednostki a można znaleźć w przy- zowaną w komórkach syncytium trofoblastu
sadce i w łożysku. Ten fakt oraz obserwacja, że łożyska. Jest on dimerem złożonym z podjed
translacja podjednostek a i p odbywa się na nostek a i p (J est to struktura typowa dla tej
matrycy oddzielnych mRNA, potwierdzają gnipy hormonów) najbardziej podobnym do
koncepcję, że synteza jednej podjednostki jest LH. Jego stężenie we krwi oraz wydalanie
niezależna od drugiej oraz, że podjednostka z moczeni wzrastają już krótko po implantacji
P jest składową decydującą o syntezie całej zapłodnionego jaja (patrz wyżej). Stąd oznacza
cząsteczki hormonu. Wszystkie hormony tej nie hCG wykorzystywane jest w wielu testach
grupy syntetyzowane są jako preprohormony wykrywania ciąży.
i poddawane potranslacyjnej obróbce w obrębie Hormon tyreotropowy (TSH). TSH jest
komórki, dzięki czemu powstaje hormon gliko- glikoproteiną o strukturze dimerycznej a|3 i ma-
zylowany, sie cząsteczkowej ok. 30 000. Podobnie jak inne
Gonadotropiny (FSH, LHr hCG). Hor- hormony tej klasy, TSH, wiążąc się z recep-
mony te odpowiedzialne są za gametogenezę torami błon plazmatycznych, aktywuje cykiazę
i steroidogenezę w gonadach. Każdy z tych adenylanową i wzmaga syntezę cAMP, Wzrost
hormonów jest glikoproteiną o masie cząstecz- tego ostatniego odpowiedzialny jest za udział
kowej ok. 25 000. TSH w biosyntezie hormonów tarczycy. Mniej
1. Hormon dojrzewania pęcherzyków (foli- pewne jest działanie troficzne TSH na tarczycę.
tropina — FSH). Hormon ten wiąże się z recep- Można wymienić wiele przykładów „ostre-
torami błon plazmatycznych komórek docelo- go" wpływu TSH na czynność tarczycy. Efekt
wych tj. komórek pęcherzyków jajnikowych następuje w ciągu minut i wyraża się aktywacją
(Graafa) oraz komórek Sertolego gonady męs- wszystkich faz biosyntezy T3 i T4, tj. procesu
kiej. W następstwie wiązania się z receptorem koncentracji jodków w tarczycy, wbudowywa-
dochodzi do aktywacji cyklazy adenytanowej nia jodu do pierścienia tyrozyny, sprzęgania
i wzrostu syntezy cAMP. Efekty działania FSH jodotyrozyn i hydrolizy tyreoglobuliny, TSH
opisane są w większych szczegółach w rozdziale wykazuje również działanie przewlekłe na tar-
51. czycę. Skutki tego działania występują po kilku
PRZYSADKA MÓZGOWA I HORMONY POD WZGÓRZA / 607

dniach stosowania TSH i wyrażają się wzrostem jest aktywny u ludzkich płodów, kobiet ciężar-
syntezy białek, fosfolipidów, kwasów nukleino- nych w późnej fazie ciąży oraz u wielu gatunków
wych oraz wielkości i liczby komórek tarczycy. zwierząt. Proces przekształcania POMC w tka-
Skutki metaboliczne długotrwałego stosowania nkach obwodowych (w przewodzie pokarmo-
TSH są następstwem syntezy i działania hor- wym, łożysku, w drogach płciowych mężczyzn)
monów tarczycy. jest podobny do występującego w płacie po-
środkowym. Istnieją trzy główne grupy hor-
Peptydy rodziny monów pochodnych POMC. Pierwsza obej-
proopiomelanokortyny (POMC) są muje ACTH, z której może powstać oc-MSH
wynikłem złożonego procesu oraz peptyd kortykotropinopodobny pośred-
przekształcania niego płata przysadki (CLIP). Druga grupa
Rodzina POMC składa się z peptydów dzia- składa się z p-lipotropiny (fi-LPH), z której
łających jako hormony (ACTH, LPH, MSH), mogą powstać y-LPH, p-MSH i P-endorfiny
neuroprzekaźniki lub neuromodulatory (endor- i z tych ostatnich endorfiny a t y. Trzecia grupa
finy). Prekursorem POMC jest cząsteczka zło- składa się z dużego N-końcowego peptydu,
żona z ok. 285 aminokwasów, ulegająca różnym z którego powstaje y-MSH. Różnorodność wy-
procesom w różnych obszarach przysadki. mienionych produktów POMC spowodowana
Rozmieszczenie, przekształcenie jest występowaniem licznych ugrupowań złożo-
i skutki działania produktów genu nych z dwóch aminokwasów zasadowych, bę-
POMC. Ekspresja genu POMC odbywa sie dących potencjainymi miejscami działania en-
w przednim i pośrodkowym płacie przysadki zymów trypsynopodobnych. Każdy z wymie-
mózgowej. Najbardziej stała sekwencja u róż- nionych peptydów wyprzedzają reszty Lys-Arg,
nych gatunków umiejscowiona jest we fragmen- Arg-Lys, Arg-Arg lub Lys-Lys. Po translacji
cie N-końcowym oraz w obszarze sekwencji segment prohormonu ulega rozszczepieniu, po
ACTH i p-endorfin. Zarówno POMC, jak i jego czym następuje modyfikacja cząsteczki drogą
produkty stwierdza się również w kilku innych glikozylacji, acetylacji i fosforylacji. Kolejny
tkankach kręgowców, np. w mózgu, łożysku, rozpad zachodzi między sekwencją ACTH
przewodzie żołądkowo-j elito wy m, w przewo- i P-LPH, w wyniku którego powstaje ACTH na
dach-układu płciowego, w płucach i limfocy- końcu N, zaś P-LPH na końcu C (ryc. 46-4).
tach. Są one raczej wynikiem ekspresji genów Proces ten zachodzi zarówno w przednim jak
w wymienionych narządach, a nie ich absorpcji i pośrednim płacie przysadki. Po odszczepieniu
z osocza. Podobne peptydy stwierdzono rów- sekwencji ACTH^JJ, w przednim płacie nie za-
nież u wielu gatunków niekręgowców. chodzi już więcej żadna istotna dalsza obróbka
Proces przekształcania POMC w przednim tego hormonu. W płacie pośrednim ACTH!.39
płacie przysadki różni się od występującego ulega rozpadowi do a-MSH1.13 i CLIP]8.39, zaś
w płacie pośrodkowym. Płat pośrodkowy ma 0-LPH41_,M do 7-LPH42.101 i [J-endor-4-i34. zaś
charakter szczątkowy u dorosłych ludzi, lecz p-MSHg^oiPOwstajez Y-LPH.

. i
ACTH (1-39) 0-LPH (42-
134]

... ,.:
1
a-MSH CLIP (18- 7-LPH 0-Endorflna
(1-13) 39) (42-101) (104-134)
■ ■ ■» ■

I 0-MSH II I
(84-101) 7-Endorfina
1104-118)
1 1

(104-117)

Ryc. 46-4. Produkty rozpadu proopiomelanokortyny (POMC), MSH — hormon pobudzający melartocyty,
CLIP — peptyd kortykotropinopodobny pośredniego płata przysadki mózgowej, LPH — lipoiropina.
608 / ROZDZIAŁ 46

Wymienione peptydy ulegają znacznym do- I £ 3 4 5 6 7 9 9 10 II

datkowym modyfikacjom. Znaczna część


N-końcowego peptydu i ACTH 1.39 ulega gliko-
zylacji wprzednim płacie przysadki mózgowej. Sekwencja stała, niezbędna do wywołania
palnej aktywnofcl biologiczne)
MSH występuje przeważnie w postaci N-acety- 24 23 22 21 20 19 18 1? 16 **"^?
25
lowanej i C-amidowanej. a-MSH deacetylowa-
na wykazuje mniejszą aktywność. p-Endorfina
ulega szybkiej acetylacji w płacie pośrednim. Sakwa reja zmienna, niepotrzebna do wywołania
W odróżnieniu od a-MSH acetylowana p-en- Gly) _ aktywności blologlczrej
dorfina jest około 1000-krotnie mniej aktywna
od postaci nieacetylowanej, możliwe wiec, że P-
30 31 32 33 3* 35 38 37
endorfina jest nieaktywna w przysadce móz-
gowej. W podwzgórzu cząsteczki te ulegają Ryc. 46-5. Budowa ludzkiej kortykotropiny
acetylacji i dlatego są widocznie aktywne. p-En- (ACTH).
dorfina utega również modyfikacji na końcu C,
stając się źródłem endorfiny a i y (ryc. 46-4).
Wymienione 3 endorfiny (a, p, y) są głównymi czowych (p. ryc. 49-3), po długotrwałym poda-
endorfinami pośredniego płata przysadki móz- waniu ACTH obserwuje się nadmierną syntezę
gowej u gryzoni. Duży fragment N-końcowy gluko- i mineralokortykoidów, jak również de-
najprawdopodobniej także zostaje pocięty, sta- hydroepiandrosteronu (prekursora androge-
jąc się źródłem y-MSH w przysadce szczurzej nów), W warunkach fizjologicznych udział
i bydlęcej. Mało jest jednak wiadomo o tym N- ACTH w regulacji minerałokortykoidów i and-
końcowym fragmencie. Informacje o struk- rogenów jest minimalny. ACTH pobudza
turze wymienionych hormonów uzyskano głó- wzrost nadnerczy (jest to efekt troficzny) pobu-
wnie w badaniach przysadek pochodzących od dzając syntezę białek i RNA.
gryzoni. Wydaje się jednak, że ogólny schemat ACTH, podobnie jak inne hormony pep-
powstawania wymienionych hormonów doty- tydowe, wiąże się z receptorem błon plazmaty-
czy również innych gatunków. Dodać jednak cznych. Już po kilku sekundach interakcji
należy, że dotychczas nie uzyskano dokładnych ACTH z receptorem obserwuje się znaczny
informacji o funkcji większości peptydów po- wzrost stężenia śródkomórkowego cAMP.
chodnych POMC. Analogi cAMP potrafią naśladować działanie
ACTH, lecz w procesie tym udział biorą rów-
Działanie i regulacja swoistych nież jony wapnia.
peptydów 1. Struktura i mechanizm 2. Patofizjologia ACTH. Nadmierne wytwa-
działania hormonu rzanie ACTH przez guz przysadki lub poza-
adrenokortykotropowęgo (kortykotropiny przysadkowy jest przyczyną zespołu Cushinga.
— ACTH). ACTH, feędący łańcuchem polipep- Słabe działanie melanotropowe ACTH oraz
tydowym złożonym z 39 aminokwasów (ryc. towarzyszące sekrecji ACTH uwalnianie P- lub
46-5), jest regulatorem wzrostu i czynności kory ot-MSH są przyczyną hiperpigmentacji skóry.
nadnerczy. N-końcowa sekwencja 24 amino- Skutki metaboliczne nadmiernego wydzielania
kwasów jest niezbędna dla wystąpienia pełnej steroidów nadnerczowych wyrażają się 1) ujem-
aktywności biologicznej i jest ona taka sama nym bilansem azotowym, potasowym i fos-
u różnych gatunków. W odróżnieniu od niej C- forowym, 2) retencją sodu objawiającą się nad-
końcowa sekwencja aminokwasowa wykazuje ciśnieniem tętniczym lub/i obrzękami, 3) nieto-
dużą zmienność międzygatunkową. Do testów lerancją węglowodanową lub jawną cukrzycą,
diagnostycznych używany jest syntetyczny 4) podwyższonym stężeniem kwasów tłuszczo-
analog ACTH,.^. wych w osoczu oraz 5) spadkiem liczby eozyno-
ACTH wzmaga syntezę i uwalnianie steroi- filów i limfocytów, natomiast wzrostem leuko-
dów nadnerczowych, stymulując konwersję cytów wielojądrzastych. Chorzy z zespołem
cholesterolu do pregnenolonu. Ten etap steroi- Cushinga charakteryzują się zanikiem mięśni
dogenezy polega na konwersji C37-steroidów do szkieletowych oraz swoistym rozmieszczeniem
C^-steroidów przez odszczepienia 6-węglowego się tkanki tłuszczowej określanym jako otyłość
łańcucha bocznego. Skorb pregnenolon jest tułowiową. Przy wypadaniu produkcji ACTH
prekursorem dla wszystkich steroidów nadner- spowodowanej guzem, zakażeniem lub zawa-
PRZYSADKA MÓZGOWA [ HORMONY PODWZGORZA / 609

lem przysadki mózgowej objawy kliniczne są większych cząsteczek a lub P-LPH. a-MSH
przeciwstawne do występujących w nadproduk- wykazuje sekwencję aminokwasowa identyczną
cji ACTH. z sekwencją ACTHI_B, lecz jest acetylowana na
P-lipotropina (P-LPH). Hormon ten skła- końcu N cząsteczki. ot-MSH i CLIP występują
da się z C-końcowego 91 aminokwasowego najczęściej u zwierząt z dobrze rozwiniętym
polipeptydu POMC (ryc. 46-4). p-LPH zawiera płatem pośrednim przysadki. Nie stwierdza się
sekwencję aminokwasową p-MSH, y-LPH, ich u ludzi w życiu pozapłodowym.
Met-enkefaliny i p-endorfiny. Z wymienionych Chorzy z niedoborem glukokortykoidów
hormonów w ludzkiej przysadce mózgowej (choroba Addisona) wykazują nadmierną pig-
stwierdzono y-LPH, p-LPH i p-endorfinę, nie mentację skóry, spowodowaną nadmierną ak-
wykryto natomiast p-MSH. p-LPH znajduje się tywnością MSH. Może być ona spowodowana
tylko w przysadce mózgowej, ponieważ w in- nadmiernym wydzielaniem ACTH (prekursora
nych tkankach ulega ona szybkiej konwersji do a-MSH), lub, co jest bardziej prawdopodobne,
y-LPH i p-endorfiny, fkLPH składa się z polipe- współwystępującą zwiększoną sekrecją p-
ptydu złożonego z 7 aminokwasów (p-LPH 47.53), i y-LPH, wykazujących aktywność MSH.
identycznego do sekwencji ACTH4.10. P-LPH
pobudza lipolizę i mobilizację tkanki tłuszczo-
wej, chociaż jej rola fizjologiczna jest niewielka. TYLNY PŁAT PRZYSADKI
Najpewniej służy ona tylko za prekursora P-en- MÓZGOWEJ ZAWIERA DWA
dorfiny. AKTYWNE HORMONY —
End orfi ny. p-endorfiny składają się WAZOPRESYNĘ I OKSYTOCYNĘ
z C-końcowej sekwencji 31 aminokwasów p-
LPH (ryc. 46-4). Endorfina ot i y są pochodnymi Wazopresyna, której nazwa wywodzi się stąd,
endorfiny p, od której zostało odszczepio-nych że hormon ten podany w dawkach farmakologi-
15 lub 14 aminokwasów od fragmentu C- cznych podnosi ciśnienie tętnicze, określana jest
końcowego. Peptydy te występują w przysadce również jako hormon antydiuretyczny (ADH).
mózgowej, gdzie ulegają acetylacji (patrz Ta ostatnia nazwa jest bardziej właściwa, ponie-
wyżej) i przez to inaktywacji biologicznej. W in- waż główne działanie fizjologiczne tego hor-
nych miejscach (np. w neuronach ośrodkowego monu polega na pobudzaniu resorpcji wody
układu nerwowego) nie ulegają biochemicznej w dystalnych kanalikach nerkowych. Drugim
modyfikacji i dlatego spełniają role neuroprze- hormonem przysadki nerwowej jest oksytocyna.
kainików lub neuromodulatorów. W ośrod- Hormon ten ma przyspieszać poród wywołując
kowym układzie nerwowym endorfiny wiążą się skurcze mięśni gładkich macicy. Ta fizjologicz-
tymi samymi receptorami co opiaty morfinowe, na rola oksy tocyny jest jednak kwestionowana.
dzięki czemu mogą uczestniczyć w kontroli Ma ona raczej uczestniczyć w wydzielaniu mle-
percepcji bólu. Wykazują one 18—30-krotnie ka przez gruczoł sutkowy.
silniejsze działanie przeciwbólowe niż morfina Wymienione dwa hormony wytwarzane są
(uwzględniając masę cząsteczkową tych sub- przez podwzgórze, skąd transportowane są ak-
stancji). Sekwencja aminokwasowa enkefaliny soplazmą do zakończeń nerwowych tyinej czę-
występuje w cząsteczce POMC, lecz nie jest ona ści przysadki mózgowej. Pod wpływem odpo-
wyprzedzana aminokwasami dwu zasadowymi, wiednich bodźców hormony te są uwalniane do
przez co widocznie nie ulega odszczepieniu krwi, Celem takiego systemu regulacji wydziela-
i ekspresji. nia tych hormonów jest najpewniej uniknięcie
Hormon pobudzający melanocyty bariery, dzielącej krew od tkanki mózgowej.
(melanotropina, MSH). U niektórych ga- ADH jest syntetyzowana głównie w jądrach
tunków zwierząt MSH pobudza melanogenezę, nadwzrokowych (nuclei supraoptici), zaś ok-
powodując rozproszenie śródkomórkowych sytocyna w jądrach przykomorowych (nucłei
ziarnistości melaniny, prze2 co dochodzi do paraventriculares). Każdy z tych hormonów
ściemnienia skóry. W obrębie cząsteczki POMC transportowany jest aksonami wraz ze swois-
zawarte są 3 różniące się od siebie cząsteczki tymi białkami nośnikowymi, zwanymi neuro-
MSH określane jako oc, P i y. Dwie z nich (a i p) tlzynami. Zarówno neurofizyna I, jak i II syn-
wydzielane są przez niektóre inne gatunki zwie- tetyzowane są z oksytocyna i adiuretyną jako
rząt (poza człowiekiem). U ludzi, krążąca we części jednego białka (czasem określonego jako
krwi melanotropina zawarta jest w obrębie propresofizyna), kodowanego przez pojedyn-
610 / ROZDZIAŁ 46

czy gen, Neurofizyna I i II są unikatowymi mstwa. Główne działanie oksytocyny wydaje się
białkami o masie cząsteczkowej 19 000 (neuro- jednak polegać na obkurczeniu komórek mięś-
fizyna I) i 21 000 (neurofizyna II). niowo-nabłonkowych otaczających pęcherzyki
ADH i oksytocyna wydzielane są oddzielnie sutkowe. W wyniku takiego działania mleko
do krążenia wraz ze swoimi neurofizynami. We zawarte w przewodach pęcherzykowych ulega
krwi krążą jako polipeptydy wolne, nie związa- transportowi do brodawki sutkowej i wytrys-
ne z białkami osocza. Wykazują one bardzo kowi. Receptory dla oksytocyny występują
krótki okres półtrwania, wynoszący 2—4 minu- w błonach komórkowych zarówno macicy, jak
ty. Struktura ADH i oksytocyny pokazana jest i sutków. Liczba ich ulega wzrostowi pod
poniżej. wpływem estrogenów, zaś zmniejszeniu pod
wpływem progesteronu. Wzrost stężenia est-
Cys-Tyr-Phe-Gln-Asn-Cvs-Pro-Arg-Gly-NH
rogenów, natomiast spadek progesteronu bez-
2
pośrednio przed rozwiązaniem ciąży, dobrze
A rg i n i no wazo p res y na tłumaczą występowanie zjawiska laktacji tuż
przed porodem. Pochodne progesteronu są po-
Cys-Tyr-Phe-Gln-Asn-Cys-Pro-Lys-Gly-NH a
wszechnie stosowanymi substancjami hamują-
cymi laktacje u kobiet po porodzie. Wydaje się,
Liz y no wazop resy na
że oksytocyna i neurofizyna I wytwarzane są
również w jajnikach, gdzie oksytocyna może
Cys-Tyr-lle-Gln-Asn-Cys-Pro-Arg-G1y-NH a hamować steroidogenezę.
Oksytocyna Strukturami niezbędnymi dla działania ok-
sytocyny są: N-końcowa grupa — NH2 cys-
Każdy z tych hormonów jest nonapeptydem teiny, grupa fenolowa tyrozyny, grupy karbok-
zawierającym cząsteczki cysterny w pozycjach syamidowe asparaginy, glutaminy i glicynami-
1 i 6 połączone ze sobą mostkiem dwusiarcz- du oraz mostek dwusiarczkowy. Przez delecje
kowym. Większość zwierząt wytwarza argini- i substytucję wymienionych grup wytworzono
nowazopresynę. U świń i spokrewnionych z ni- liczne analogi oksytocyny, np. po usunięciu N-
mi gatunków zwierząt w miejscu argininy w po- koricowej grupy aminowej cystyny (w pozycji 1}
zycji 8 występuje lizyna. Podobieństwo struk- powstała w ten sposób dea mi no oksytocyna
turalne miedzy ADH i oksytocyna tłumaczy, wykazuje 4—5 krotnie większe działanie an-
dlaczego hormony te wywołują pewne wspólne tydiuretyczne od oksytocyny.
efekty biologiczne. Głównym miejscem inak-
tywacji tych peptydów jest wątroba, chociaż Hormon antydiuretyczny
znaczne ilości ADH wydzielane są przez nerki. (ADH, wazopresyna)
Regulacja sekrećji. Bodźce nerwowe, sty-
Oksytocyna mulujące uwalnianie ADH, ulegają aktywacji
Regulacja sekrećji. Drażnienie brodawek przez wiele różnorodnych czynników. Najważ-
piersiowych jest głównym bodźcem uwalniają- niejszym bodźcem fizjologicznym dla uwalnia-
cym oksytocynę. Drugorzędnymi bodźcami są nia ADH jest wzrost molalności osocza. W uwa-
rozdęcie pochwy i macicy. Wiele czynników lnianiu ADH biorą udział osmoreceptory umiej-
pobudzających uwalnianie proiaktyny uwalnia scowione w podwzgórzu oraz baroreceptory,
również oksytocynę. Sugerowano nawet, że zlokalizowane w sercu i w innych obszarach
fragment oksytocyny jest czynnikiem uwalnia- układu naczyniowego. Rozcieńczenie krwi, ob-
jącym prolaktynę. Estrogeny pobudzają, zaś niżając molalność osocza, wywiera odwrotny
progesteron hamuje syntezę oksytocyny i neu- (hamujący) wpływ na wydzielanie ADH. Wśród
rofizyny I. innych bodźców wydzielania ADH wymienić
Mechanizm działania. Mechanizm dzia- należy: stresy fizyczne i psychiczne oraz leki,
łania oksytocyny jest nieznany. Powoduje ona takie jak acetylocholma, nikotyna i morfina.
skurcz mięśniówki macicy, przez co używana Wymienione bodźce pobudzają głównie syntezę
jest, w dawkach farmakologicznych, do zapo- ADH i neurofizyny II, nie wpływają natomiast
czątkowania porodu u kobiet. Jest ciekawe, że na uwalnianie zapasów tego hormonu. Epinef-
po zniszczeniu powrózka podwzgórzowo-przy- ryna oraz leki zwiększające objętość osocza
sadkowego u zwierząt ciężarnych nie zawsze hamują sekrecję ADH. Podobne działanie ma
obserwuje się zaburzenia przy urodzeniu poto- etanol.
PRZYSADKA MÓZGOWA I HORMONY PODWZGORZA / 611

Mechanizm działania. Najważniejszymi dawaniem farmakologicznych dawek soli litu


komórkami docelowymi dla ADH w stanach chorym z psychozą maniakalno-depresyjną.
fizjologicznych są komórki dystalnych kanali- Nieadekwatne w stosunku do aktualnej
ków krętych i zbiorczych nerki. Kanaliki te osmolalności osocza, wzmożone wydzielanie
przechodzą przez rdzeń nerki, którego płyn ADH występuje u chorych z różnymi guzami
śródmiąższowy wykazuje do 4-krotnie wyższą (ektopowe nadmierne wydzielanie ADH przez
molalność niż osocze. Komórki tych kanalików nowotwór), zwykle z nowotworami płuc lub
są względnie nieprzepuszczalne dla wody, tak że u chorych z zakażeniami płuc, chorobami móz-
w nieobecności ADH nie dochodzi do zagęsz- gu lub niedoczynnością tarczycy. Przymiotnik
czenia moczu, co w konsekwencji zwiększa „nieadekwatne" oznacza, że występuje normal-
dobową objętość moczu powyżej 2 1. ADH na lub nawet wzmożona sekrecja ADH u osób
zwiększa przepuszczalność komórek kanali- wykazujących hipoosmolalność osocza. W na-
kowych dla wody i umożliwia wyrównanie stępstwie, u takich chorych stwierdza się stałą
molalności moczu zawartego w kanalikach z hi- lub postępującą hiponatremię spowodowaną
perosmolalnym płynem śródmiąższowym. rozcieńczeniem osocza oraz wydzielaniem mo-
W wyniku tego procesu dobowa objętość mo- czu hipertonicznego.
czu zmniejsza się do 0,5—1,01. Receptory ADH
występują w luminalnych błonach ptezmatycz-
nych komórek kanalikowych. Receptor dla
PIŚMIENNICTWO
ADH, po połączeniu się z hormonem, aktywuje
uyklazę adenylanową, zaś pozostały cAMP peł-
Hormony przedniego płata przysadki
ni funkcję mediatora śródkomórkowego ADH Douglass J, Civeili O, Herbert E: Polyprotein gene
w komórkach nerkowych. To działanie fizjo- expression: Generation ofdiversityof neuroendoc-
logiczne uzasadnia określenie „hormon anty- rine peptides. Annu Rev Biochem 1984;53:665.
diuretyczny". cAMP oraz inhibitory ibsfodies- Frantz AG: Prolactin. N Engl J Med 1978;298:201.
terazy np. kofeina, wykazują działanie podobne Krieger DT: The multiple faces of pro-opiomelanoco-
do ADH. W badaniach in vivo, wzrost stężenia rtin, a prototype precursor molecule. Clin Res
wapnia w płynie opłukującym luminalną powie- 1983;3:342. Nikolics K et al: A prolactin-inhibiting
rzchnię komórek kanalikowych, hamuje efekt factor with the
precursor for human gonad otropin-releasing hor-
ADH na przezcewkowy ruch wody, najpewniej mone. Naturę 1986;316:511, Pierce JG, Parsons
poprzez hamowanie cyklazy adenylanowej. TF: Glycoprotein hormones:
Wzrost stężenia Ca2+ nie hamuje jednak samego Structure and function. Annu Rev Biochem 198!;
działania cAMP. Obserwacja ta choć częś- 50:465. Seeburg P: The human growth hormone
ciowo tłumaczy patomechanizm wydalania gene family:
zwiększonych ilości moczu u chorych z hiper- Structure and evolution of the chromosomal locus.
kalcemią. Nucletc Acids Res 1983;11:3939.
Patofizjologia. Nieprawidłowości w sek-
recji lub działaniu ADH mogą być przyczyną Hormony tylnego płata przysadki
Chord IT: The posterior pituitary gland. Clin Endoc-
moczówki prostej, charakteryzującej się wydala- rinol 1975;4:89. Robertson GL: Regulation of
niem wzmożonych ilości rozcieńczonego mo- vasopressin function in
czu. Moczówka prosta typu ośrodkowego spo- health and disease. Recent Próg Norm Res 1977;
wodowana jest niedoborem ADH, uwarunko- 33:333.
wanym zniszczeniem drogi podwzgórzowo--
przysadkowej (występującym przy złamaniach Hormony podwzgórza
kości podstawy czaszki), guzem mb infekcją Imura H et al; Effect of CNS peptides on hypot-
przysadki mózgowej, lub dziedzicznym defek- halamic regulation of pituitary secretion. Adv Bio-
tem syntezy tego hormonu. W moczówce prostej chem Psychopharmacoi 1981;28:557.
Labrie F et al: Mechanism of action of hypothalamic
nerkowopochodnej (w postaci dziedzicznej), hormones in the adenohypophysis. Annu Rev Phy-
wydzielanie ADH jest prawidłowe, natomiast siol 1979;41:555.
receptor dla tego hormonu jest uszkodzony Reichlin S; Systems for the study of regulation of
(p. tab. 43-2). Dziedziczny defekt receptora neuropeptide secretion. In: Neurosecretion and
ADH należy odróżnić od defektu nabytego, Brain Peptides: ImpUcationsfor Brain Function and
występującego w nabytej moczówce prostej nor- Neurological Disease, Martin JB, Reichlin S, Bick
ko w o pochodnej, spowodowanej najczęściej po- KL (editors). Raven Press, 1981.
4 Hormony tarczycy
7
Daryl K. Granner, MD

WPROWADZENIE funkcji. Radioaktywny jod kryje w sobie rów-


nież potencjalne ryzyko wywołania raka tar-
Hormony tarczycy regulują ekspresję genów, czycy, jeśli gruczoł ten przez dłuższy czas jest
różnicowanie tkanek i ogólny rozwój. Gruczoł eksponowany na działanie radioizotopu (np. po
tarczowy wytwarza dwa jodowane aminokwa- wybuchach nuklearnych). Niebezpieczeństwo
sy: a^^-trijodotyroninę (T3) i 3,5,3' ,5'-tetrajo- to dotyczy szczególnie niemowląt i młodzieży,
dotyroninę (T4, tyroksyna). Ich znaczenie w re- u których komórki tarczycy dzielą się jeszcze
gulacji przemiany materii, rozwoju i różnicowa- aktywnie.
niu tkanek poznano już dawno. Hormony te,
których strukturę przedstawiono na ryc. 47-1,
regulują ekspresję genów przy pomocy mecha- BIOSYNTEZA HORMONÓW
nizmów podobnych do występujących przy hor- TARCZYCY ZWIĄZANA JEST
monach steroidowych. Z TYREOGLOBULINĄ I
PRZEMIANĄ JODKÓW
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE Hormony tarczycy odróżniają się od innych
hormonów tym, że dla ich aktywności bio-
Choroby tarczycy należą do najczęściej wy- logicznej potrzebny jest pierwiastek śladowy
stępujących endokrynopatii. Zarówno diagnos- jod. W większej części świata jod występuje
tyka jak i leczenie tyreopatii są ściśle oparte na w niewielkich ilościach w ziemi, co sprawia, że
znajomości fizjologii i biochemii hormonów jego zawartość w środkach spożywczych jest
tarczycy. Dostępność radioizotopów jodu w is- mała. Ten fakt tłumaczy, dlaczego rozwinął się
totnym stopniu pomogła wyjaśnić jego fizjo- złożony mechanizm zatrzymywania tego istot-
logię i biochemię. Radioaktywny jod, groma- nego pierwiastka śladowego w ustroju i prze-
dząc się w tarczycy, jest szeroko wykorzys- kształcenia go w postać nadającą się do wbudo-
tywany w diagnostyce i terapii zaburzeń jej wywania do związków organicznych. W tym
samym czasie tarczyca musi syntetyzować tyro-
ninę i synteza ta zachodzi w tyreoglobulinie.
Skróty używane w tym rozdziale
Procesy te zostaną omówione oddzielnie, cho-
ciaż przebiegają równolegle.
DIT - dijodotyrozyna
MIT — monojodotyrozyna Tyreoglobulina jest białkiem
T3 — trijodotyronina złożonym
T4 — tyroksyna, tetrajodotyronina Biosynteza. Tyreoglobulina jest prekurso-
TBG — globulina wiążąca tyroksynę
TBPA — frakcja prealbumin wiążących ty-
rem T* i T3. Jest to duże białko jodowane i gli-
roksynę kozylowane o masie cząsteczkowej 660 000 przy
TRH — hormon pobudzający tyreotropi- czym węglowodany stanowią 8—10%, zaś jod
nę, tyreoliberyna 0,2—1% całej masy tyreoglobuliny. Zawartość
TSH — tyreotropina jodu w cząsteczce tyreoglobuliny zależna jest od
TSI — immunoglobuliny klasy IgG po- zawartości tego pierwiastka w pożywieniu. Ty-
budzające tarczycę reoglobulina składa się z dwóch podjednostek.
HORMONY TARCZYCY I 613

NH, ści luminalnej i magazynowana w pozakomór-


kowym koloidzie "pęcherzykowym. Ze światła
HO CH,CH-COOH pęcherzyków tyreoglobulina ponownie dostaje
I się do komórek pęcherzykowych. Przemiesz-
NH, czając się od powierzchni luminalnej do bazal-
3-M o no) od o tyrozyna (MIT) nej komórek pęcherzykowych tyreoglobuliny
I ulega hydrolizie do aktywnych hormonów T 3
i T4. Wszystkie wymienione etapy biosyntezy
CH,CH-COOH nasilają się pod wpływem TSH. Hormon ten
( l u b cAMP) stymuluje również transkrypcje
NH, genu kodującego tyreoglobutinę.
3,5-Dljodotyrozyna (DIT) Hydroliza. Tyreoglobulina jest zapasową
postacią T3 i T4 w koloidzie. W normalnej
tarczycy zapasy dla tych hormonów wystar-
czają na kilka tygodni. W ciągu zaledwie kilku
CH,CH-COOH minut po zadziałaniu TSH (lub cAMP) stwier-
dza się znaczny wzrost mikrokosmków na
szczytowej (apikalnej) dłonie komórek pęche-
rzykowych. W procesie tym, zależnym od mik-
3,5,3',5'-Tetrajodotyronlna (tyroksyna, TJ
rotubul, tyreoglobulina jest wychwytywana
I I przez mikrokosmki i przemieszczana do komó-
rek pęcherzykowych mechanizmem pinocy tozy.
-CH 2 CH-COOH Te fagosomy zlewają się z lizosomami two-
____/ 2
| rząc fagolizosomy, w których zachodzi hydro-
NH2 liza tyreoglobuliny do aminokwasów, w tym
3,5j3'-Trljodotyronina (T3) również do jodotyronin, pod wpływem różnych
proteaz kwaśnych i peptydaz. Powstałe T4 i T3
I I wydalane są z bazalnego bieguna komórek
"A pęcherzykowych do krwi, najpewniej za pośred-
nictwem transportu ułatwionego. Stosunek
,- T4:T3 we krwi tarczycy jest mniejszy niż w tyreo-
globulinie, co sugeruje, że zachodzi określona,
*=* 'L,
3,3',5'-Trl]odolyronlna {odwrotna T,, rTJ
wybiórcza dejodynacja T4 w tym narządzie
endokrynnyrn. Dziennie wydzielanych jest ok,
50 (j.g jodu pod postacią hormonów tarczycy.
Ryc. 47-1. Struktura chemiczna hormonów tar- Przy średnim wychwycie jodu przez tarczycę
czycy i związków pokrewnych. (wynoszącym 25—30% jodu spożytego z pokar-
mami) zapotrzebowanie na ten pierwiastek wy-
nosi 150—200 (ig/d.
Zawiera ona 115 reszt tyrozynowych, z których Jak o tym wspomniano już wyżej, większość
każda jest potencjalnym miejscem jodowania. jodu zawartego w tyre o globulinie nie występuje
Około 70% jodu cząsteczki tyreoglobulinowej w postaci jodotyronin, lecz (ok. 70%) pod
występuje w postaci nieaktywnych prekurso- postacią nieaktywnej MIT i DIT. Te ostatnie
rów, tj. monojodotyrozyny (MIT) i dijodotyrozy- dwa aminokwasy są uwalniane w wyniku hyd-
ny {DIT), zaś 30% w postaci reszt jodo ty ronino- rolizy tyreoglobuliny. Jod zawarty w MIT i DIT
wych T4 i T3. Przy dostatecznej podaży jodu zostaje „odzyskany" dzięki enzymowi — dejo-
stosunek T4 i T3 wynosi 7:1. W stanach niedobo- dynazie. Enzym ten, który jest zależny od
ru jodu ten stosunek ulega zmniejszeniu, podob- NADPH, występuje również w nerkach i wąt-
nie jak stosunek DIT:MIT. Przyczyna syntezy robie. Jod uwolniony z MIT i DIT stanowi
dużej cząsteczki tyreoglobuliny, złożonej z ok. ważną pulę tego pierwiastka w obrębie tarczycy
5 000 aminokwasów, po to by wytworzyć i różni się od anionu I~ wchodzącego do
zaledwie kilka tylko cząsteczek zmodyfikowa- tarczycy z krwi. W stanie równowagi ilość jodu
nego dipeptydu, wydaje się tkwić w tym, że wchodzącego do tarczycy jest równa ilości tego
sprzęgania reszt tyrozylowych i organifikacja pierwiastka opuszczającego ten gruczoł. Jeżeli
jodu wymagają znacznej konformacji cząsteczki
tyreoglobuliny. Tyreoglobulina jest syntetyzo-
wana w części bazalnej komórek pęcherzyków
tarczycowych skąd transportowana jest do czę-
614 / ROZDZIAŁ 47

jedna trzecia część jodu tyre o globulin owego i DIT, są dostępne ponownej biosyntezie w ob-
opuszcza tarczycę (pod postacią T4 i T3),pozos- rębie tego gruczołu. Przemiana jodków składa
tale dwie trzecie, pochodzące z dejodynacji MIT się z kilku odrębnych etapów (p. ryc. 47-2).

ŚWIATŁO PĘCHERZYKA TARCZYCOWEGO


I-

PRZESTRZEC P0ZAK0M0RKOWA (SRODMtĄŻSZOWA)

MIT MIT.
DIT,
DIT Sprzęganie'
Ryc. 47-2. Schemat przemiany anionu jodkowego I w pęcherzyku tarczycowym Przedstawiono
komórkę pęcherzyka tarczycowego zwróconą u góry do światła pęcherzyka (przestrzeń zakropkowana),
zaś na dole do przestrzeni pozakomórkowej (śródmiązszowej). Aniony ! wchodzą do komórki za pomocą
pompy lub dyfuzji biernej. Synteza hormonów tarczycy zachodzi w świetle pęcherzyka; jest ona reakcją
wieloetapową. W wielu jej etapach udział bierze peroksydaza. Uwolnienie hormonów tarczycy z tyreoglo-
buliny zachodzi przez hydrolizę. Tgb — tyreoglobulina, MIT — monojodotyrozyna, DIT — dijodotyrozyna,
Ta — trijodotyronina, T, — tetrajodotyronina. Gwiazdka oznacza miejsca występowania dztśdzicznych
defektów enzymatycznych, będących przyczyną wrodzonego wola przebiegającego często z niedoczyn-
nością tarczycy.

T3, T,
HORMONY TARCZYCY / 615

1. Zagęszczanie jodków (I )w tarczy- portu I~ pozwalają ujawnić występowanie szyb-


cy. Gruczoł tarczowy, podobnie jak wiele in- kiej dyfuzji wymienialnego I z tarczycy i wyko-
nych narządów lub tkanek typu nabłonkowego rzystywane są w diagnostyce defektów procesu
(np. gruczoł sutkowy, kosmówka, ślinianki, organifikacji jodu w tarczycy. Po podaniu in-
żołądek) wykazują zdolność zagęszczania I", hibitora transportu I~ w stężeniu hamującym
wbrew obecności znacznego gradientu elektro- koncentracje I~, ilość zgromadzonego w tar-
chemicznego. Jest to energochłonny proces czycy I ' (mierzonego z reguły przy użyciu
sprzężony z pompą zależną od Na+/K+ ATP-- izotopu 131I) opuszczającego ten gruczoł jest
azy. Aktywność tarczycowej pompy I~ można miarą frakcji jodu niezwiązanego, tj. jodu, który
oddzielić od kolejnych etapów biosyntezy hor- nie uległ organifikacji. U chorych z częściowym
monów tarczycy stosując inhibitory procesu defektem w zakresie organifikacji jodu ilość 131I
organifikacji I~, będące pochodnymi tiomocz- uwalniającego się z tarczycy po podaniu nad-
nika (ryc. 47-3). Iloraz ze stężenia jodu w tar- chloranów jest większa niż u osób zdrowych.
czycy (T) do stężenia tego pierwiastka we krwi 2. Utlenianie l ~ . Tarczyca jest jedyną
(S) (iloraz T:S) jest odzwierciedleniem aktywno- tkanką wykazującą zdolność utleniania anionu
ści wymienionej pompy lub mechanizmu zagę- I~ do wyższej wartościowości. Jest to niezbędny
szczającego I~. Aktywność tej pompy wyrażo- etap w procesie organifikacji I" i biosyntezy
na ilorazem T/S jest kontrolowana głównie hormonów tarczycy. Tśn etap wymaga obecno
przez TSH i wahać się może od 500 u zwierząt ści peroksydazy, zawierającej hem i występuje
przewlekle stymulowanych TSH, do 5 lub mniej na luminalnej powierzchni komórek pęcherzy
u zwierząt pozbawionych przysadki mózgowej. ków tarczycowych.
U ludzi spożywających dietę o normalnej za- Peroksydaza tarczycowa jest białkiem tetra-
wartości jodu iloraz T:S wynosi ok. 25. merycznym o masie cząsteczkowej 60 000. Do
Tylko bardzo mała ilość jodków wnika do procesu utlenienia enzym ten wymaga nadtlen-
tarczycy na zasadzie dyfuzji. Anion I", który ku wodoru. Nadtlenek wodoru (HjCb) wytwa-
nie ulega organifikacji do MIT lub DIT (ok. rzany jest przez enzym zależny od NADPH,
10%) opuszcza tarczycę w ten sam sposób. przypominający reduktaze cytochromu C. Utle-
Mechanizm transportu I~ do tarczycy hamu- nianie I~, i co za tym idzie, jego wbudowywanie
ją dwie grupy związków. Pierwszą grupę tworzą do MIT i DIT, hamuje wiele związków. Do
nadchlorany (ClOl), nadreniany (ReOi), nad- najważniejszych z nich, z punktu widzenia klini-
technecjany (TeO'i), tj. aniony o podobnej cznego, należą leki będące pochodnymi tiomo-
częściowo swoistej objętości do anionu I~. cznika. Niektóre z nich przedstawiono na ryc.
Aniony te działają konkurencyjnie do I~ w od- 47-3. Są one znane jako „leki przeciwtarczyco-
niesieniu do przenośnika jodkowego i ulegają we7', ponieważ działają one hamująco na ten
zagęszczaniu przez tarczycę. Radioaktywny etap biosyntezy hormonów tarczycy.
TeO^. jest powszechnie stosowany w badaniach 3. Jodowanie tyrozyny. Utleniony anion
transportu anionu I" u ludzi. Linearny anion I~ reaguje z resztami tyrozylowymi tyreoglo-
rodankowy (SCN~) jest przedstawicielem dru- buliny; w reakcji tej uczestniczy prawdopodob
giej grupy związków będących kompetycyjnymi nie tyreoperoksydaza. Najpierw ulega jodowa
inhibitorami transportu I~, lecz nie ulegającymi niu węgiel w pozycji 3, a następnie węgiel
zagęszczeniu w tarczycy. Te inhibitory trans- w pozycji 5 pierścienia aromatycznego tyrozy-

NH2
H I H N—

I NH,
N-
C
VN—C f CH

y

S=C ,CH
s=<(
Tio/noeznik N—CH
N-C—C3H7
H CH3
Tlouracyl
H
PropylotlouracyJ

Ryc. 47-3. Leki przeciwtarczycowe, pochodne tiomocznika.


616 / ROZDZIAŁ 47

ny. W wyniku tych reakcji powstaje MIT iub (thyroxine binding globulin —TBG) oraz prcal-
DIT. Reakcja ta, czasami określana jako or- humine wiążącą tyroksynę (thyroxine binding
ganifikacja jodu, zachodzi w ciągu sekund prealbumin — TBPA). Pod względem ilościo-
w świetle pęcherzyka tarczycowego. Po organi- wym ważniejsza z nich jest TBG, będąca gliko-
fikacji jod niełatwo opuszcza tarczyce. Wolna proteiną o masie cząsteczkowej 50000. Wyka-
tyrozyna może ulec jodowaniu, lecz nie zostaje zuje ona 100-krotnie większe powinowactwo do
wbudowywana do białek, ponieważ żaden T4 i T3 niż TBPA. Jej pojemność wiązania tych
tRNA nie rozpoznaje jodowanej tyrozyny. hormonów wynosi 20 ug na 100 ml osocza.
4. Sprzęganie jodotyrozyn. Sprzęganie W warunkach prawidłowych TBG wiąże nieko-
dwóch cząsteczek DIT w celu wytworzenia T4) walencyjnie prawie całą ilość T4 i T3 występującą
lub jednej cząsteczki DIT z jedną cząsteczką w osoczu (p. tab. 47-1). Niewielka pod
MIT, w celu wytworzenia Tj, zachodzi w ob- względem ilościowym frakcja T4i T3 nie związa-
rębie cząsteczki tyreo globu liny. Nie wyklucza na z białkami nośnikowymi odpowiedzialna jest
się, że również wolna cząsteczka MIT względnie za aktywność biologiczną tych hormonów. Po-
DIT ulega sprzęganiu ze związaną w tyreoglo- mimo że ogólne slężenia T4 i T3 znacznie się od
bulinę cząsteczkę DIT. Ponieważ nie znaleziono siebie różnią, stężenie wolnej (nie związanej
dotychczas oddzielnego enzymu sprzęgającego, z białkami nośnikowymi) T3 jest zbliżone do
a proces ma charakter reakcji,utleniania, przyj- stężenia wolnej T4, chociaż okres póltrwania T4
muje się, że reakcję tę katalizuje tyreoperok- jest 4-krotnie dłuższy od T3.
sydaza (patrz pkt 2), pobudzając tworzenie się Stężenie TBG zależne jest od wielu czyn-
wolnych rodników jodotyrozynowych. Taką ników regulacyjnych co ma istotne znaczenie
hipotezę potwierdza m.in. to, że te same leki, dla badań czynności tarczycy, w których ozna-
które hamują utlenianie I~, hamują również cza się najczęściej całkowite stężenie T4i T3 a nie
proces sprzęgania. Powstałe hormony tarczycy stężenie frakcji wolnej tych hormonów. Biosyn-
stanowią integralną część tyreoglobuliny tak teza TBG zachodzi w wątrobie i wzrasta pod
długo, jak długo ta ostatnia nie ulega degrada- wpływem estrogenów (np. u kobiet ciężarnych
cji. Hydrolizę tyreoglobuliny pobudza TSH, lub zażywających doustne leki antykoncepcyj-
natomiast hamuje I". Ten ostatni fakt jest ne). Spadek syntezy TBG obserwuje się po
czasami wykorzystywany w leczeniu nadczyn- leczeniu androgenami lub glikokortykoidami
ności tarczycy za pomocą jodku potasowego. oraz w przebiegu pewnych chorób wątroby.
Zdarzają się również genetycznie uwarunkowa-
na nadprodukcja lub niedobory TBG. We wszy-
HORMONY TARCZYCY ULEGAJĄ stkich tych stanach obserwuje się zmienione
ZWIĄZANIU PRZEZ BIAŁKA ogólne stężenia T4i T^, natomiast nie zmienione
NOŚNIKOWE W OSOCZU A stężenia wolnej frakcji (nie związanej z białkami
NASTĘPNIE PRZEMIANIE nośnikowymi) tych hormonów. Fenytoina
i kwas salicylowy są lekami kompetycyjnie
Połowa do \ ogóinoustrojowego T4 i T3 znaj- wiążącymi się z TBG (przez co wypierają T4 i T3 z
duje się poza tarczycą i większość tych hor- TBG). W następstwie działania tych leków
monów jest związanych przez dwa swoiste biał- dochodzi do spadku ogólnego stężenia tych
ka wiążące, tj.przez globulinę wiążącą tyroksynę hormonów we krwi, przy czym stężenie frakcji

Tabela 47-1. Charakterystyka T. i T, występujących w osoczu krwi


Całkowite stężenie Stężenie wolnego hormonu Okres
hormonu nmol/l (Kg/dl) (nie związanego z białkiem) półtrwania
(w dniach)
jako % stężania w ng/dl w molach
całkowitego
T3 103 (8)
2,29 ' 0,03 -2,24 3,0x10~11 6,5
(0,15)
0,3 -0,4 -0,6x10"11 1,5
HORMONY TARCZYCY / 617

nie związanej z TBG (stężenie wolnej T4 i T3) nie -ATP-azowej. Hormony tarczycy nasilają czyn-
ulega zmianie. Ten fakt należy uwzględnić przy ność tej pompy poprzez zwiększanie liczby
interpretacji wyników testów diagnostycznych. jednostek pompujących. Skoro wszystkie ko-
W procesie pozatarczycowego odjodowania mórki mają taką pompę i faktycznie reagują na
T4 ulega konwersji do T3. Skoro w komórkach hormony tarczycy, uważa się, że podstawowy
docelowych T3 wykazuje dziesięciokrotnie sil- mechanizm ich działania polega na zwiększaniu
niejsze powinowactwo do receptora niż T4, utylizacji ATP i związanej z nią wzmożonej
uważa się, że T3 jest głównym, metabolicznie konsumpcji tlenu w procesie fosforylacji ok-
aktywnym hormonem tarczycy. Około 80% sydacyjnej.
krążącej we krwi T4 ulega w tkankach ob- Innym ważnym skutkiem działania T4 i T3 jest
wodowych konwersji do T3 lub odwrotnej T3 wzrost syntezy białka oraz dodatni bilans azo-
(rTj), Ta konwersja jest źródłem większości Tj towy. Hormony tarczycy, podobnie jak hor-
powstającej w ustroju. Odwrotna T3 jest bardzo mony steroidowe, pobudzają lub hamują syn-
słabym agonistą T3 powstającym we względnie tezę białka nasilając lub obniżając transkrypcję
większych ilościach w przewlekłych chorobach, odpowiednich genów (p. ryc. 45-1). W przypad-
w stanach głodzenia węglowodanowego i u pło- ku T3 i T4 czynnikiem działającym w układzie
dów. Propylotiouracyl i propranolol zmniej- trans jest kompleks jecepiora z hormonem
szają konwersje T4 do T3. tarczycowym zawsze umiejscowionym w jądrze
Inne mechanizmy przemiany hormonów tar- komórkowym. Element odpowiedzi hormonal-
czycy polegają na ich całkowitym odjodowaniu nej, działający w układzie cis oraz wiążący się
oraz inaktywacji poprzez deaminację i dekar- z tym kompleksem, składa się z następującej
boksylację. W wyniku glukuronidacji lub sul- centralnej sekwencji DNA GATCAnnnnnn
fatacji zachodzącej w wątrobie, powstają cząs- TGACC (p. tab. 45-3).
teczki bardziej hydrofilne, wydalane z żółcią, po Między tymi dwiema kłasami hormonów
czym ponownie resorbowane z przewodu pokar- uczestniczących w procesie wzrostu, tj. między
mowego, odjodowane w nerkach i wydalone hormonami tarczycy a samym hormonem
z moczem pod postacią glukuronidów. wzrostu (somatotropiną), istnieje ciekawa
współpraca. T3 i glukokortykoidy nasilają
transkrypcję genu kodującego hormon wzrostu,
HORMONY TARCZYCY DZIAŁAJĄ NA przez co wzrasta biosynteza GH. Ten fakt
POZIOMIE JĄDRA KOMÓRKOWEGO wyjaśnia klasyczną obserwacje braku GH
w przysadkach mózgowych zwierząt z niedobo-
Hormony tarczycy wiążą się ze swoistymi rem Tj. Wyjaśnia on również, chociaż tylko
receptorami wysokiego powinowactwa zlokali- częściowo, anabohczne działanie tego ostatnie-
zowanymi w jądrze komórkowym komórek go hormonu. Bardzo duże stężenia T., są przy-
docelowych. T3 wykazuje 10-krotnie silniejsze czyną spadku syntezy białka oraz wystąpienia
powinowactwo do tych receptorów niż T4. ujemnego bilansu azotowego.
Pytanie, czy cała aktywność biologiczna hor- Hormony tarczycy są znanymi, ważnymi mo-
monów tarczycy pośredniczona jest przez T3, dulatorami procesów rozwojowych. Jest to naj-
jest przedmiotem spornym, ponieważ zarówno lepiej widoczne w metamorfozie płazów. I tak
T4, jak i T3 są hormonami aktywnymi. Hor- hormony tarczycy są potrzebne w procesie
mony tarczycy wiążą się z białkiem cytoplazmy przekształcenia się kijanki w żabę. W procesie
wykazującym słabe powinowactwo do Tj i T4. tym dochodzi do resorpcji ogonka, proliferacji
Białko to jest zapewne różne od białka recep- zawiązków kończyn, konwersji syntezy hemo-
torowego jąder komórkowych. Wiązanie hor- globiny płodowej na hemoglobinę typu doros-
monów tarczycy przez białka cytoplazmatyczne łego, pobudzenia enzymów cyklu mocznikowe-
ma najpewniej na celu „trzymanie" tych hor- go (syntetazy karbamoilofosforanowej), przez
monów w sąsiedztwie swoistych receptorów co dochodzi do wydalania mocznika zamiast
jądrowych. NHt oraz do zmian naskórka. Wymienione
Ogólna funkcja hormonów tarczycy polega zmiany są zapewne wynikiem regulacji ekspresji
na stymulacji konsumpcji tlenu. Według hipo- swoistych genów przez te hormony. Hormony
tezy Edelmana i współpracowników znaczna tarczycy są potrzebne do normalnego rozwoju
ilość energii zużytkowana przez komórkę wyko- człowieka. Niedoczynność tarczycy występują-
rzystywana jest do napędzania pompy Na ł/K+- ca w życiu płodowym lub u noworodków jest
618 / ROZDZIAŁ 47

przyczyną matołectwa (kretynizmu); jest to stan ność innych objawów zależna jest od wieku,
chorobowy charakteryzujący się licznymi defe- w którym choroba się rozwinęła. Niedoczyn-
ktami wrodzonymi oraz ciężkim nieodwracal- ność tarczycy, pojawiająca się w późnym dzie-
nym niedorozwojem umysłowym. ciństwie, przejawia się niskim wzrostem, nte ma
tu jednak upośledzenia umysłowego. Różne
rodzaje etiologiczne niedoczynności tarczycy
PATOFIZJOLOGIA WIELU CHORÓB leczy się podawaniem egzogennych hormonów
TARCZYCY WYKAZUJE ZWIĄZEK Z tego gruczołu.
SEKRECJĄ TSH, T 3 iT,
Nadczynność tarczycy (tyreotoksykoza)
Wole oznacza powiększoną tarczycę spowodowana jest nadmiernym
Wolem określa się jakiekolwiek powiększenie wytwarzaniem hormonów tarczycy
tarczycy. Wole proste jest wyrazem mechaniz- Wiele jest przyczyn nadczynności tarczycy.
mu kompensacyjnego spowodowanego niedo- W USA w większości przypadków przyczyną
statecznym wytwarzaniem hormonów tarczycy. nadczynności tarczycy jest choroba Gravesa.
Wspólnym mianownikiem dla wszystkich tych Jest ona spowodowana wytwarzaniem immutio-
stanów jest podwyższony poziom TSH w suro- globulin klasy IgG pobudzających receptory tyre-
wicy krwi. Wśród przyczyn wola prostego nale- otropinowe (thyroid stimulating immunoglobu-
ży wymienić niedobór jodków w pożywieniu, lins — TSI) (p. tab. 43-2). Są one przyczyną
nadmierną podaż jodków u osób z uszkodzo- powiększania się tarczycy i nadmiernej, niekon-
nym mechanizmem autoregulacji syntezy hor- trolowanej biosyntezy T3 i T4, spowodowane
monów tarczycy oraz różnorodne dziedziczne nie wy stąpieniem sprzężenia zwrotnego między
zaburzenia biosyntezy hormonów tarczycy. TSI a wytwarzaniem hormonów tarczycy. Ob-
Wśród tych ostatnich można wymienić:)) zabu- jawy chorobowe dotyczą wielu układów. Wśród
rzenia w zakresie transportu anionów I~, 2) nich należy wymienić tachykardię, wysoką am-
zaburzenia procesu jodowania lub 3) sprzęga- plitudę ciśnienia skurczowo-rozkurczowego,
nia, 4) niedobór dejodynazy oraz 5) biosyntezę nerwowość, bezsenność, chudnięcie pomimo
nieprawidłowych białek jodowanych. Występo- wzmożonego apetytu, osłabienie, nadmierne
wanie częściowych zaburzeń na poziomie po- pocenie się, nietolerancję ciepła oraz zaróżowio-
szczególnych etapów biosyntezy hormonów ta- ną, wilgotną skórę. Leczenie nadczynności tar-
rczycy może być przyczyna występowania wola czycy spowodowanej chorobą Gravesa polega
prostego u osób dorosłych. Ciężkie zaburzenia na stosowaniu leków blokujących biosyntezę
natomiast są przyczyną nied oczy nnośti tarczy- hormonów tarczycy, niszczeniu miąższu tar-
cy. Leczenie wola prostego polega na podawa- czycowego za pomocą radioaktywnego jodu
niu egzogennych hormonów tarczycy. Suple- (ŁilI) lub równoczesnym stosowaniu obu spo-
mentacja lub restrykcja podaży I są właś- sobów terapii. Czasami usuwa się tarczycę
ciwym postępowaniem tylko w określonych chirurgicznie.
rodzajach wola.

Niedostateczna ilość wolnej T, lub T4 PIŚMIENNICTWO


jest powodem niedoczynności tarczycy
Taką sytuację spotyka się w pierwotnej nie- Chopra U et al: Pathways of metabolism of thyroid
doczynności tarczycy, lecz może ona być rów- hormones. Recent Próg Horm Res 1978;34:531.
nież spowodowana chorobą przysadki mózgo- Larsen PR: Thyroid-pituitary iateraction: Feedback
wej lub podwzgórza. W niedoczynności tar- regulation of thyrotropin secretion by thyroid
hormones. N Engl J Med 1982;396:23.
czycy stwierdza się obniżenie podstawowej Oppenheimer JH: Thyroid hormone action at the
przemiany materii oraz aktywności innych pro- nuciear level. Ann Intern Med 1985;102:374.
cesów zależnych od hormonów tarczycy. Głów- Robins J et al: Thyrosine transport proteins of
nymi objawami niedoczynności tarczycy są: plamsa: Molecular properties and biosynthesis.
zwolnienie czynności serca, nadciśnienie roz- Recent Próg Horm Res 1978;34:477. Samuels H:
kurczowe, ogólne spowolnienie, senność, zapar- Regulation of gene expression by thyroid
cia, nadwrażliwość na zimno, sucha skóra, hormone. J Clin Invest 1988;81:957.
łamliwość włosów oraz bladożółta cera. Obec-
Hormony regulujące
przemianę wapniową 4
8
Dary/ K. Granner, MD

WPROWADZENIE wagi nasilenie osteogenezy (nowotworżenia ko-


ści) jest równa nasileniu osteolizy (resorpcji
Jony wapniowe są regulatorami licznych wa- kości). Większość wapnia występującego w koś-
żnych procesów fizjologicznych i biochemicz- ciach nie jest swobodnie wymienialna z wapniem
nych. Wśród nich należy wymienić pobudliwość płynu pozakomórkowego (ECF). Tak więc
nerwowo-mięśniową, krzepnięcie krwi, procesy oprócz funkcji mechanicznej kości są wielkim
sekrecyjne, integralność morfologiczną błon, rezerwuarem wapnia. Około 1% wapnia wy-
transport przez błony plazmatyczne, reakcje en- stępującego w kościach stanowi pulę wapnia
zymatyczne, uwalnianie hormonów i neuroprze- wymienialnego. Ta pula tworzy wraz z drobną
kaźników oraz śródkomorkowe działanie licz- częścią wapnia przestrzeni podokostnowej (wy-
nych hormonów. Ponadto właściwe stężenia noszącą 1 % wapnia całkowitego tej przestrzeni)
Ca2+ iPOJ~wpłyniepozakomórkowymioko- tak zwaną wymienialną pulę Ca*+. Hormony
stnej^potrzebne są w procesie mineralizacji ko- omawiane w tym rozdziale regulują stężenie
ści. Do prawidłowego przebiegu wymienionych wapnia w płynie pozakomorkowym oddziały-
procesów stężenie CaI+ w osoczu musi być wując na transport wapnia poprzez błonę od-
utrzymywane w wąskich granicach. Treścią dzielającą przestrzeń wodną pozakomórkową
tego rozdziału jest wyjaśnienie mechanizmów systemową od przestrzeni wodnej kostnej (jest
zabezpieczających izokalcemię. to przestrzeń otaczająca osteocyty i umiejs-
cowiona pod warstwą osteoblastów i osteoklas-
tów — przyp. tłumacza). Transport ten pobu-
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE dza głównie parathormon, chociaż uczestniczy
w nim również kalcytriol (1,25-dihydroksycho-
Odchylenia stężenia wapnia zjonizowanego lekalcyferol).
od wartości prawidłowej mogą być przyczyną Obecny w osoczu wapń występuje w trzech
licznych zaburzeń i są groźne dla życia. Aż 3% postaciach: l)jako wapń w kompleksach z kwa-
chorych hospitalizowanych wykazuje zaburze- sami organicznymi, 2) związany z białkami i 3)
nia homeostazy wapniowej. /jonizowany. Około 6% wapnia całkowitego
osocza jest związanych (skompleksowanych)
z anionami cytrynianowymi, fosforanowymi
WAPŃ WYSTĘPUJE W KOŚCIACH I lub innymi. Pozostały wapń występuje w po-
PŁYNIE P0ZAK0MÓRKOWYM staci związanej z białkami (głównie albumina-
mi) lub zjonizowanej, nie związanej z białkami
Zawartość wapnia w ustroju wynosi ok. 1 kg. (po 47% wapnia całkowitego). Stężenie wapnia
Z tej ilości 99% znajduje się w kościach, gdzie zjonizowanego (Ca2+) u większości ssaków,
wraz z fosforanami tworzy kryształki hydro- ptaków i ryb słodkowodnych utrzymywane jest
ksyapatytu, stanowiące nieorganiczny składnik w stężeniach od 1,1 do 1,3 mmol/1 i stanowi
struktury kości. Kość jest tkanką dynamiczną, biologicznie aktywną frakcję tego pierwiastka.
ulegającą ciągłej przebudowie pod wpływem Ustrój człowieka wykazuje niewielką tolerancję
zmieniających się obciążeń. W stanie równo- na znaczniejsze odchylenia stężenia Ca2+ od
620 / ROZDZIAŁ 48

wymienionych wartości. W razie spadku stęże- niący się od natywnego hormonu obecnością
nia wapnia zjonizowanego zwierzę wykazuje bardzo zasadowego heksapeptydu na N-końcu.
wzmożoną pobudliwość nerwowo-mięśniową Znaczenie czynnościowe tego heksapeptydu jest
i mogą wystąpić drgawki tężyczkowe. Znaczne niejasne. Pierwotnym produktem transkrypcji
wzrosty stężenia wapnia w osoczu mogą być genu kodującego ten hormon jest preproPTH,
przyczyną śmierci spowodowanej porażeniem będący bezpośrednim prekursorem proPTH.
mięśni i śpiączką. PreproPTH różni się od proPTH obecnością
Stężenie wapnia zjonizowanego w osoczu dodatkowego łańcucha polipeptyd owego na
wraz ze stężeniem towarzyszącego mu anionu N-końcu, złożonego z 25-aminokwasów. Ten
fosforanowego znajduje się blisko ich iloczynu dodatkowy polipeptyd ma charakter hydrofo-
rozpuszczainości. Dlatego wydaje się, że wiąza- bowy, podobnie jak sekwencje liderowe lub
nie wapnia z białkami może zapobiec wytrąca- sygnalne innych białek sekrecyjnych. Szczegó-
niu się wapnia z roztworu i powstawaniu ekto- łową sekwencję aminokwasową preproPTH,
powych zwapnień (kalcyfikacji). Zmiany stęże- prePTH i PTH przedstawiono na ryc. 48-1.
nia białek w osoczu krwi (głównie uwarun- Sekwencję zjawisk związanych z przekształce-
kowane zmianą stężenia albumin, a w mniej- niem preprohormonu PTH do PTH,^ przed-
szym stopniu zmianą stężenia globulin, które stawiono na ryc. 48-2. PreproPTH ulega trans-
również wiążą wapń) są powodem równolegle ferowi do cystern siateczki endoplazmatycznej
przebiegających zmian stężenia wapnia całko- podczas trwającej jeszcze translacji mRNA (ko-
witego. Np. spadek stężenia albumin o 10 g/J jest dującego PTH) na rybosomach. Podczas tego
powodem obniżenia się poziomu wapnia cał- transferu, fragment sygnalny prepropeptydu,
kowitego o ok. 0,2 mmol/1 (0,8 mg/dl). Zmianę złożony z 25 aminokwasów, uiega odszczepie-
przeciwną obserwuje się w razie wzrostu stęże- niu, dzięki czemu powstaje proPTH, Następnie
nia albumin. Wiązanie wapnia przez białka ten ostatni ulega przemieszczeniu do aparatu
osocza jest zależne od pH. I tak kwasica zwięk- Golgiego, gdzie zachodzi enzymatyczne od-
sza stężenia wapnia zjonizowanego, natomiast szczepienie heksapeptydu na N-końcu. W wyni-
zasadowica, zwiększając wiązanie wapnia przez ku tej reakcji powstaje ostateczna „dojrzała"
białka osocza, jest przyczyną spadku stężenia cząsteczka PTH. Cząsteczki PTH zlokalizowa-
Ca2+. Spadek stężenia Ca2 + jest prawdopodobnie ne w pęcherzykach sekrecyjnych uwalniających
przyczyną wystąpienia zdrętwieli i mrowień u się z aparatu Golgiego mogą ulec I) magazyno-
chorych z zespołem hiperwentyJacyjnym, cha- waniu w puli „zapasowej", 2) degradacji lub 3)
rakteryzującym się zasadowica oddechową. wydzielaniu do krwi.

Synteza, sekrecja i przemiana PTH są


W HOMEOSTAZIE WAPNIOWEJ regulowane
UCZESTNICZĄ Gł,0WNIE DWA Regulacja syntezy. Na szybkość syntezy
HORMONY i degradacji proPTH nie ma wpływu stężenie
Ca2+ w środowisku, pomimo że synteza i wy-
Pa rat hormon (PTH) jest polipeptydem dzielanie PTH znamiennie wzrastają przy ob-
jednołańcuchowym złożonym z 84 niżonych stężeniach zjonizowanego wapnia.
aminokwasów Rzeczywiście aż 80—90% powstaiego w ob-
Hormon ten (o masie cząsteczkowej 9500) nie rębie komórek lub w układach doświadczalnych
zawiera w swojej strukturze węglowodanów lub proPTH nie ulega przekształceniu do PTH.
innych cząsteczek związanych z nim kowalen- Z powyższego faktu należy wnioskować, że
cyjnie (ryc. 48-1). Pełna aktywność biologiczna większość powstałego proPTH jest szybko roz-
związana jest z N-końcowym fragmentem hor- kładana. Później wykryto, że nasilenie degrada-
monu. N-końcowy fragment, składający się z 34 cji proPTH zmniejsza się przy niskich stęże-
aminokwasów (PTHj -„), wykazuje pełną ak- niach Ca2+, natomiast wzrasta, jeśli stężenia
tywność biologiczną. Fragment PTH3;_34 jest Ca2 + są wysokie. Sugeruje to, że zmiany stęże-
głównie odpowiedzialny za wiązanie się z recep- nia Ca2+ wpływają na syntezę PTH oddziałując
torem. na szybkość degradacji proPTH a nie jego
PTH powstaje z cząsteczki prekursorowej syntezę. Nieustająca i stała synteza proPTH
złożonej z U 5 aminokwasów (ryc 48-1). Bezpo- (synteza konstytutywna) znajduje swoje od-
średnim prekursorem PTH jest proPTH, róż- zwierciedlenie w stężeniach mRNA kodującego
HORMONY REGULUJĄCE PRZEMIANĘ WAPNIOWĄ / 621

-Sekwencja sygnalna (prei

Ryc. 48- 1,
Sekwencja Lysf AlaISer(MB«Met) - NH,

Struktura Sakwencja warunkująca patną aktywność biologiczna


bydlęcego pre-proPTH. Strzałki wskazują na miejsca
działania enzymów rozszczepiających hormon w obrębie
przytarczyc (strzałki oznaczone jako [1-5]) lub w obrębie wątroby
(strzałki oznaczone jako [4-5]) po jego wydzielaniu do krwi. Do
Fragment C—końcowy

ValfLeur Ile TLysfAiatLyslPralGIfl - C

OH
fragmentu biologicznie
aktywnego (PTH,_M) przyłączona jest sekwencja aminokwasów, nie mająca wpływu na aktywność
hormonu i jego wiązanie z receptorem. {Według J. F. Habener: Recent advances in parathyroid hormone
research. Clin. Biochem. 1981, 14, 223, w niewielkiej modyfikacji i za zezwofeniem).

PTH, które nie zmieniają się pomimo zaocz- pęcherzyków sekrecyjnych do przedziału (kom-
nych wahań stężenia Ca2 + w płynie pozakomó- partmentu) zapasowego.
rkowym. Wydaje się, że zwiększenie syntezy W wyniku proteolitycznej degradacji powsta-
PTH jest możliwe jedynie poprzez przerost lub ją swoiste produkty rozpadu (ryc. 48-1, 48-2),
rozrost komórek głównych przytarczyc, wy- we krwi zaś stwierdza się duże stężenia C-
twarzających ten hormon. końcowych fragmentów cząsteczki PTH. Te
Regulacja przemiany PTH. Degradacja fragmenty, o masie cząsteczkowej ok. 7000,
PTH rozpoczyna się ok. 20 min po syntezie składają się z odcinka PTH37.S4 i w mniejszym
proPTH i nie ma na nią wpływu stężenie Ca2+. stopniu odcinka PTH34.N4 łańcucha polipep-
Występuje ona po wbudowaniu hormonu do tydowego tego hormonu. Większość nowo po-
pęcherzyków sekrecyjnych. Nowo powstały wstałego PTH ulega rozkładowi. Na 2 mole
PTH może zostać natychmiast wydzielony do wydzielonych C-końcowych fragmentów przy-
krwi lub też zmagazynowany w pęcherzykach pada 1 mol natywnego PTH. Tak więc więk-
sekrecyjnych, a dopiero później wydzielony. szość krążącego we krwi PTH składa sie z frag-
Proces rozkładu rozpoczyna się w chwili wejścia mentów C-końcowych. Dotychczas nie stwier-
622 / ROZDZIAŁ 48

Pre PTH

(31) 16) 1 84
Siateczka sród-
plazmatyczna
szorstka komórek
głównych Syntez
przytarczyc a stalą

LSS
(6) 84
Aparat Gol g lego
komórek głównych Paeksztatcante
przytarozyc

Mafeeteż.Ca"*
1 1 Ziarnistości r Dużeatęz.Ca^ ł
+

1 84 sekrecyjne
komórek Upakoutywa nie" -I-Ł
głównych
przytarczye Degradacj
[komórki Kupftera
1 11 1 w wątrobie)
36 37 84 a

CAMP Małe
etę; Ca2

•Fragmenty krążące we krwi Wydzielani


e

Ryc. 48-2. Prekursory i produkty rozpadu PTH oraz umiejscowienie tych procesów w przytarczycach
i w wątrobie. Liczby podane w nawiasie wskazują ilość aminokwasów tworzących fragment pre(31)
i pro(6).

dzono żadnych efektów biologicznych induko identyczne z proteazami tkanek pozaprzytar-


wanych tymi fragmentami. Wydaje się, że wy czycowych, rozkładającymi ten hormon, oraz
dłużają one okres półtrwania PTH w krążeniu. czy sposób degradacji oraz fragmenty rozpadu
W przytarczycach stwierdzono występowanie PTH w tych tkankach są identyczne z wy-
licznych enzymów proteolitycznych, w tym ró stępującymi w przytarczycach.
wnież katepsyny B i D. Katepsyna B rozkłada W przemianie wydzielonego przez przytar-
cząsteczkę PTH na dwa fragmenty, tj. PTH1_36 czyce PTH uczestniczą takie narządy, jak wątro-
i PTH37_S4. Fragment PTH37_84 nie ulega dal ba i nerki. Po hepatektomii we krwi krążącej nie
dji f f stwierdzono fragmentów PTH34.Mi PTH37.144 co
sugeruje, że wątroba jest głównym miejscem ich
37S4 3784 powstawania. Rola nerek może polegać na
szej degradacji, natoiflfast fragment j^ usuwaniu tych fragmentów z ustroju. Głównym
ulega szybkiemu rozpadowi do di- i tripep- miejscem proteoJizy PTH na obwodzie (poza
tydów. We krwi krążącej nigdy nie stwierdzono przytarczycami) są komórki Kupffera, przylega-
obecności proPTH, natomiast stwierdzono ma- jące do śródzatokowych dróg wątroby. En-
łe (jeśli w ogóle) ilości PTH,.^ uwolnione dopeptydaza, zapoczątkowująca rozpad PTH
z przytarczyc do krwi. Identyfikację preproPTH na fragmenty N- i C-końcowe umiejscowiona
przeprowadzono drogą rozszyfrowania sekwe- jest na powierzchni tych komórek (podobnych
ncji genu kodującego syntezę PTH. do makrofagów), będącej w stałym kontakcie
Większość rozkładu proteolitycznego PTH z osoczem krwi. Enzym ten, będący również
odbywa się w samych komórkach przytarczyco- katepsyna B, rozszczepia łańcuch polipeptydo-
wych. W licznych badaniach wykazano jednak, wy PTH między resztą aminokwasową w pozy-
że raz wydzielony do krwi PTH ulega roz- cji 36 i 37. Podobnie jak w przytarczycach,
kładowi proteolitycznemu w licznych tkankach. fragment C-końcowy dostaje się do krwi krążą-
Dotychczas nie określono ilościowego udziału cej, natomiast fragment N-końcowy ulega szyb-
poszczególnych tkanek pozaprzytarczycowych kiej dalszej degradacji.
w procesie proteolitycznego rozkładu PTH. Nie
jest również jasne, czy enzymy proteolityczne,
rozkładające PTH w samych przytarczycach są
HORMONY REGULUJĄCE PRZEMIANĘ WAPNIOWĄ / 623

Regulacja sekrecji. Istnieje odwrotna za- stąpienia zjawiska zmniejszenia liczby recepto-
leżność miedzy wydzielaniem czy stężeniem rów (down regulation of receptor number) bę-
PTH a stężeniem wapnia zjonizowanego i mag- dącego przyczyną spadku wrażliwości komórek
nezu w surowicy krwi. Stężenie PTH w surowicy tarczowych na ten hormon. W mechanizmie
obniża się liniowo w miarę wzrostu kalcemii od tym mogą uczestniczyć procesy toczące się
1 mmol/1 (4 mg/dl) do 2,62 mmol/1 (10,5 mg/dl). z udziałem cAMP w podanej wyżej kaskadzie.
Obecność biologicznie aktywnego PTH w suro-
wicy krwi u chorych z kalcemią 3=2,62 mmol/1 Główne znaczenie biologiczne PTH
(10,5 mg/dl) wskazuje na obecność nadczynno- polega na udziale tego hormonu w
ści przytarczyc. homeostazie wapniowej
Istnieje liniowa zależność między ilością uwal- Główną rolę PTH w homeostazie wapniowej
nianego PTH a stężeniem cAMP w komórkach podkreśla obserwacja, że hormon ten pojawił
przytarczyc. W procesie tym najpewniej uczest- się dopiero u zwierząt morskich próbujących
niczą, jony Ca2ł~, za czym przemawia występo- dostosować się do życia w warunkach lądo-
wanie odwrotnej zależności między śródkomór- wych. Utrzymywanie się bilansu wapniowego
kowym stężeniem wapnia i cAMP. Udział w granicach fizjologicznych zależy od długo-
Ca2+, w tym procesie może polegać na znanym trwałych skutków działania PTH na wchłania-
oddziaływaniu tego jonu na tbsfodiesterazę (w nie jelitowe wapnia za'pośrednictwem kalcyt-
którym pośredniczy kinaza białek zależna od riolu. Jeżeli w wyniku dłuższego niedoboru
Ca:+ kalmoduliny) lub na hamowaniu kinazy wapnia w pożywieniu wchłanianie Ca2+ w jeli-
adenylanowej. Fosforany nie wykazują żadne- tach jest niedostateczne, wówczas zostaje uru-
go bezpośredniego wpływu na wydzielanie chomiony złożony mechanizm regulacyjny,
PTH. w którym uczestniczy również PTH. PTH przy-
Przytarczyce mają względnie niewielkie ilości wraca normalne stężenie wapnia w płynie poza-
ziarnistości zapasowych zawierających PTH. komórkowym działając bezpośrednio na kości
Wystarczają one do podtrzymania maksymal- i nerki oraz pośrednio również na błonę śluzową
nego wydzielania tego hormonu zaledwie przez jelit (PTH pobudzając syntezę kalcytriok w ner-
1,5 godziny. Cecha ta odróżnia przytarczyce od kach pobudza wchłanianie Ca w jelitach). PTH
wysp Langerhansa trzustki, zawierających za- 1) nasila rozpuszczanie kości (osteolizę), od-
pasy insuliny wystarczające na kilka dni, oraz działywując zarówno na jej część organiczną,
od tarczycy, której zapasy hormonów wystar- jak i nieorganiczną, przy czym uwolnione Ca2+
czają na kilka tygodni. Dlatego też PTH musi dostają się do przestrzeni wodnej pozakomór-
być nieustannie syntetyzowany i wydzielany. kowej, 2) zmniejsza wydalanie wapnia przez
nerki, czyli klirens nerkowy tego jonu, przez co
W mechanizmie działania PTH wzrasta stężenie wapnia w płynie pozakomór-
uczestniczy receptor błonowy kowym oraz 3) nasila skuteczność wchłaniania
PTH wiąże się z białkowym receptorem bło- wapnia przez jelita, pobudzając syntezę kalcyt-
nowym o masie cząsteczkowej 70 000. Receptor riolu w nerkach. Działanie PTH na nerki wy-
ten, występujący w komórkach kości, wydaje się stępuje najszybciej, lecz skutek biologiczny tego
być identyczny z receptorem obecnym w ner- hormonu jest największy w kościach. PTH
kach. Nie stwierdzono obecności tego receptora zapobiega więc wystąpieniu hipokalcemii w ra-
w komórkach nieefektorowych (nietarczowych) zie niedoboru tego jonu w pokarmach, jednak
dla tego hormonu. Interakcja hormonu z recep- kosztem zubożenia masy kostnej.
torem uruchamia następującą typową reakcję
kaskadową; aktywacja cyklazy adenylanowej PTH wpływa również na homeostazę
— wzrost stężenia śródkomórkowego cAMP-*- fosforanową
wzrost stężenia śródkomórkowego wapnia Anionem wiążącym się z kationem wapnia
-» fosforylacja swoistych białek śródkomór- jest zwykle anion fosforanowy, za czym prze-
kowych przez kinazy -> aktywacja śródkomór- mawia fakt, że kryształki hydroksyapatytu,
kowych enzymów lub białek, będących koń- występujące w kościach składają się z fosforanu
cowymi pośrednikami efektów biologicznych wapnia. W razie występowania osteolizy in-
hormonu. Zespół reakcji indukowanych PTH, dukowanej przez PTH, wraz z wapniem uwal-
podobnie jak licznymi innymi hormonami pep- niają się również fosforany. PTH zwiększa
tydowymi lub białkowymi, jest przyczyną wy- również nerkowy klirens fosforanów. Działanie
624 / ROZDZIAŁ 48

netto PTH na kości wyraża się więc wzrostem twór złośliwy. Głównymi objawami biochemi-
stężenia wapnia, natomiast spadkiem stężenia cznymi nadczynności przytarczyc są podwyż-
fosforanów w płynie poza komórkowym. Dzięki szone stężenie wapnia zjonizowanego i PTH
takiemu działaniu PTH nie dochodzi, co jest oraz obniżone stężenie fosforanów nieorganicz-
ważne, do przesycenia osocza w wapń i fos- nych w surowicy krwi. Długotrwająca (prze-
forany. wlekła) nadczynność przytarczyc charakteryzu-
je się rozległą resorpcją kości oraz różnymi
Patofizjologia zaburzeniami ze strony nerek, takimi jak kami-
Niedobór PTH jest przyczyną niedoczy nności ca nerkowa i zwapnienie nerek, częste, na-
przytarczyc. Głównymi markerami tego stanu wrotowe stany zapalne dróg moczowych oraz
chorobowego są spadek stężenia wapnia zjoni- (w ciężkich przypadkach) niewydolność nerek.
zowanego oraz wzrost stężenia fosforanów nie- Wtórna nadczynność* przytarczyc {hyperpara-
organicznych w surowicy krwi. Wśród objawów thyreoidismus secundarius) charakteryzuje się
chorobowych należy wymienić nadwrażliwość rozrostem (hiperplazją) przytarczyc i zwiększo-
nerwowo-mięśniową wyrażającą się skurczami ną sekrecją PTH. Może ona występować u cho-
spastycznymi mięśni lub tężyczką. Ciężka i na- rych z postępującą niewydolnością nerek, U ta-
gle występująca hipokalcemia (hipokalcemia kich chorych wtórna nadczynność przytarczyc
ostra) może być przyczyną: porażenia mięśni spowodowana jest przypuszczalnie upośledzo-
oddechowych z powodu kurczu tężcowego, ną konwersją 25-OH-D3 do l,25(OH)rD3przez
kurczu głośni (laryngospasmus), ciężkich drga- uszkodzony miąższ nerkowy. W wyniku niedo-
wek a nawet śmierci. Przewlekła hipokalcemia boru 1,25(OH)2-D3 dochodzi do niedostatecz-
jest przyczyną zmian skórnych, zaćmy oraz nego wchłaniania wapnia z przewodu pokar-
zwapnień jąder podstawy mózgu. Niedoczyn- mowego, co w konsekwencji jest przyczyną
ność przytarczyc jest zwykle spowodowana nie- wtórnej nadczynności przytarczyc. Ta ostatnia
zamierzonym chirurgicznym usunięciem przy- jest mechanizmem kompensacyjnym, mającym
tarczyc (w czasie strumektomii) lub uszkodze- na celu utrzymywanie stężenia wapnia w pły-
niem tych gruczołów w czasie zabiegu chirur- nie pozakomórkowym w granicach prawidło-
gicznego na szyi (wówczas mówimy o wtórnej wych.
niedoczynności przytarczyc). Czasami jest ona
wynikiem uszkodzenia tych gruczołów przez pro-
ces autoimmunologiczny (wówczas mówimy o KALCYTRIOL (1,26(OH)2-D,) DZIAŁA
pierwotnej niedoczynności przytarczyc). NA KILKU POZIOMACH
Rzekoma niedoczynność przytarczyc (pseudo- HOMEOSTAZY WAPNIOWEJ
hypoparathyreoidismuś) została omówiona
w rozdz. 45. To dziedziczne zaburzenie charak- Rys historyczny. Krzywica, będąca choro-
teryzuje się syntezą prawidłowego PTH, nato- bą dziecięcą, charakteryzującą się niedostatecz-
miast opornością narządów docelowych na ną mineralizacją oraz okaleczającymi deforma-
działanie tego hormonu. Skutki biochemiczne cjami kości, występowała epidemicznie w Ame-
tego zaburzenia są identyczne z występującymi ryce Północnej i Europie Zachodniej jeszcze na
w klasycznej niedoczynności tarczycy. Choro- początku bieżącego stulecia. Wyniki wielu ba-
bie towarzyszą zwykle różne nieprawidłowości dań wskazywały na to, że choroba ta spowodo-
rozwojowe takie jak niski wzrost, skrócenie wana jest niedoborem jakiegoś składnika w po-
kości śródręcza i śródstopia oraz niedorozwój żywieniu. Po odkryciu, że powstawaniu krzywi-
umysłowy. Istnieje kilka postaci rzekomej nie- cy można zapobiec przez zażywanie tranu,
doczynności przytarczyc spowodowanych: 1) otrzymywanego z wątroby dorsza, oraz po
niedoborem białka regulatorowego Gs cyklazy wykazaniu, że aktywnym składnikiem w tym
adenylanowej i 2) defektem biochemicznym na tranie nie jest witamina A, aktywny czynnik
etapie działania PTH, położonym za cAMP. (występujący w tym tranie), zapobiegający po-
Nadczynność przytarczyc (hyperparathyreoi- wstawaniu krzywicy, określono jako witamina
dismus) charakteryzuje się nadmierną produk- D. Prawie w tym samym czasie wykazano, że
cją PTH najczęściej przez gruczolak przytar- powstawaniu choroby można zapobiec przez
czyc. Przyczyną tego stanu chorobowego może naświetlanie skóry promieniami ultrafioletowy-
być również rozrost (hyperplasia) przytarczyc, mi — sztucznymi lub słonecznymi. Następnie
lub też ektopowe wytwarzanie PTH przez nowo- wykazano, że u dorosłych występuje odpowied-
HORMONY REGULUJĄCE PRZEMIANĘ WAPNIOWĄ / 625

nik krzywicy, określany jako ostcomalacja. cha- pokarmowego przez warstwę nabłonka jelito-
rakteryzujący się upośledzoną mineralizacją ko- wego wbrew występującemu gradientowi stęże-
ści oraz reagujący również na podawanie wita- nia Ca2+. Ponieważ synteza kalcy triołu podlega
miny D. Punktami wyjścia dla kolejnych po- określonym regulacjom (ryc. 48-3), konieczny
stępów w tej dziedzinie była obserwacja, że jest subtelny mechanizm kontroli stężenia Ca2+ w
chorzy z chorobami wątroby i nerek nie reagują piynie pozakomorkowym, działający w wa-
w sposób normalny na podawanie witaminy D. runkach znacznych wahań zawartości wapnia
Badania nad struktura, i funkcją witaminy w pożywieniu. Mechanizm ten zapewnia utrzy-
D w ciągu ostatnich 50 lat nabrały dużego mywanie stężenia wapnia i fosforanów na po-
rozmachu, szczególnie w ostatnich kilku latach. ziomie potrzebnym do tworzenia się kryształ-
ków hydroksyapatytu na włóknach kolageno-
Główna rola biologiczna kalcytriolu wych kości. W stanach niedoboru witaminy
polega na pobudzaniu wchłaniania D (ściśle mówiąc niedoboru kalcytriolu) nowo-
wapnia i fosforanów w przewodzie tworzenie kości ulega zwolnieniu, zaś proces
pokarmowym remodelacji kości jest zaburzony. Procesy te są
Kalcytriol jest jedynym hormonem pobudza- regulowane głównie przez PTH, działający na
jącym transport wapnia ze światła przewodu komórki kostne, chociaż dla prawidłowego ich

Światło słoneczne

7-Dehydrocholealerol - -»■ Prowltamlna D,- •*• Witamina D!


25- Hydroksylazs

Inne
WĄTROBA

1,24,25(OH)3-D3

metaóol.ty
--------- 25-Hydroksyoriolekalcyterol (2SOH-D3)

HO"'
7- Dehyd rochoiesiercl
Witamina D,
1,25(OH},-D3(kalcytrio!)

Ryc. 48-3. Powstawanie i hydroksylacja witaminy D. Proces 25-hydroksylacji odbywa się w wątrobie,
zaś dalsze hydroksylacje w nerkach. W nerkach powstaje zarówno 24,25(OH)a-D3, jak i 1,25 (0H)±-D3.
Na rycinie pokazano również strukturę 7-dehydrocholesteroiu, witaminy D^i 1,25 (OH)2~D3 (kalcytriolu).
(Według Ganong W. F,: fteview of Medical Physiology. Wyd. 4 Appleton and Lange, 1989, za
zezwoleniem).

40 -- Biochemia
626 / ROZDZIAŁ 48

przebiegu potrzebne są małe stężenia kalcyt- cząsteczkowego i przynajmniej trzech enzymów


riolu. Kalcytriol nasila również działanie PTH tj.: 1) nerkowej reduktazy ferredoksynowej bę-
w nerkach, tj. wchłanianie zwrotne wapnia dącej flawoproteiną, 2) nerkowej ferredoksyny
w kanalikach nerkowych. (będącej białkiem żelazo siarkowym) oraz 3)
cytochromu P-450, Ten układ wytwarza
W syntezie i przemianie kalcytriolu l,25(OH)rD3, który jest najbardziej aktywnym
uczestniczy kilka tkanek. Procesy te są naturalnym metabolitem witaminy D.
ściśle regulowane 4. Inne tkanki. Łożysko zawiera la-hyd-
Biosynteza. Kalcytriol wykazuje wszelkie roksylazę i dlatego może być ważnym Źródłem
cechy hormonu. Jest on produktem serii reakcji kalcytriolu pochodzenia pozanerkowego. Po-
enzymatycznych, wymagających transportu dobną aktywność enzymatyczną stwierdzono
cząsteczek prekursorowych do kilku różnych w wielu różnych tkankach, w tym również
tkanek (ryc. 48-3). Aktywna cząsteczka kalcyt- w kościach. Znaczenie fizjologiczne poza ner-
riolu jest transportowana do innych narządów, kowej biosyntezy kalcytriolu wydaje się być
gdzie uczynnią procesy biologiczne w sposób niewielkie, skoro u nieciężarnych i pozbawio-
podobny jak inne hormony steroidowe. nych nerek zwierząt w surowicy stwierdza się
Skóra. W pokarmach (tran rybi, żółtko niewielkie ilości tego hormonu.
jaj) zawarte są niewielkie ilości witaminy D, Regulacja syntezy i przemiany. Podob-
Większość witaminy D, która jest wykorzys nie jak w przypadku innych hormonów synteza
tana do syntezy kalcytriolu, wytwarzana jest kalcytriolu regulowana jest mechanizmami opar-
z 7-dehydrocholesterolu w komórkach Malpig- tymi na sprzężeniu zwrotnym (ryc. 48-3, tab.
hiego.skóry. Jest ona wprost proporcjonalna do 48-1). U zwierząt normalnych podawanie diety
intensywności promieniowania ultrafioletowe
go i odwrotnie proporcjonalna do stopnia pig-
mentacji skóry. W miarę starzenia się zawar Tabela 48-1. Regulacja aktywności 1a-hydi>oksy-
tości 7-dehydrocholesterolu w naskórku zmnie lazy
jsza się, co wydaje się być przyczyną ujemnego Główne czynniki Drugorzedowe czynniki
bilansu wapniowego w starszym wieku. regulujące regulujące
Wątroba. Swoiste białko przenośniko
Hipokalcemia (|) Estrogeny
we, określone jako białko wiążące witaminę PTH (1) Androgeny
D (D-binding protein), wiąże witaminę D3 i jej Hipofosfatemia (f) Progesteron
metabolity, przenosząc je ze skóry i jelit do Kalcytriol (J Insulina
wątroby, gdzie ulegają 25-hydroksylacji, tj. pie Hormon wzrostu
rwszej niezbędnej reakcji syntezy kalcytriolu. Pro 1 akty na
25-hydroksylacja odbywa sie w siateczce endo- Hormony tarczycy
plazmatycznej. W reakcji tej potrzebny jest
magnez, NADPH, tlen cząsteczkowy oraz bliżej
nie scharakteryzowany czynnik cytoplazmaty- ubogo wapni owej oraz hipokalcemia wybitnie
czny. W reakcji tej uczestniczą reduktaza cyto- wzmagają aktywność lct-hydroksylazy. Zjawis-
chromu P-450 zależna od NADPH oraz cyto- ko to wymaga obecności PTH, wydzielanie
chrom P-450. Reakcja ta nie podlega regulacji którego wzrasta pod wpływem hipokalcemii.
1 odbywa się w mniejszym nasileniu również Mechanizm działania PTH w tym zakresie nie
w nerkach i jelicie cienkim. Następnie 25-OH-D3 został dotychczas wyjaśniony. Wiadomo tylko,
dostaje się do krążenia, gdzie jest glówym że hormon ten zwiększa aktywność lot-hydro-
metabolitem witaminy występującym w osoczu. ksylazy zarówno u zwierząt z niedoborem wita-
Po związaniu się z białkiem wiążącym witaminę miny D, jak i u zwierząt leczonych tą witaminą.
D, 25-OH-Dj transportowany jest do nerek. Podawanie diety ubogofosforowej oraz hipo-
Nerki. 25-OH-D3 jest słabym agonistą fosfatemia również pobudzają aktywność la--
kalcytriolu. Dla pełnej aktywności 25-OH-D3 hydroksylazy, chociaż wymienione czynniki są
niezbędna jest jego hydroksylacja przy węglu słabszymi bodźcami od hipokalcemii.
C[. Zachodzi ona w mitochondriach komórek Sam kalcytriol jest ważnym regulatorem wła-
proksymalnego kanalika krępego przy udziale snej syntezy. Duże stężenia kalcytriolu hamują
trzyskładnikowej reakcji monooksygenazowej nerkową la-hydroksylazę, natomiast pobudzają
wymagającej obecności NADPH, Mg2+, tlenu 24-hydroksylazę katalizującą powstawanie
HORMONY REGULUJĄCE PRZEMIANĘ WAPNIOWĄ / 627

24,25(OH)rD3, tj. pozornie nieaktywnego pro- praca, w której doniesiono o indukcji przez
duktu ubocznego. Estrogeny, progestyny i and- kalcytriol mRNA kodującego białko wiążące
rogeny znacznie zwiększają aktywność la-hyd- wapń (CBP — calcium binding protein).
roksylazy u ptaków w okresie nośności. Niejas- W cytoplazmie występuje kilka białek wyka-
na jest rola wymienionych hormonów, podob- zujących duże powinowactwo do Ca2+. Jedna
nie jak i insuliny, hormonu wzrostu i prolak- grupa tych białek jest zależna od kalcytriolu
tyny, w regulacji biosyntezy kalcytriolu u ssa- i obejmuje białka o różnej masie cząsteczkowej,
ków. antygenowości i umiejscowieniu tkankowym
Podstawowa struktura cząsteczki sterolowej (jelito, skóra, kości). Najlepiej przebadano CBP
może zostać zmodyfikowana alternatywnymi pochodzenia jelitowego. Nie wykazano obecno-
szlakami metabolicznymi, tj. przez hydroksyla- ści CBP w jelitach szczurów z niedoborem
cję w pozycji 1,23,24,25 i 26 oraz powstawanie witaminy D. Ponadto stwierdzono, że stężenie
licznych laktonów. Zidentyfikowano dotych- CBP jest zależne od ilości kalcytriolu związane-
czas przeszło 20 metabolitów, lecz nie udowod- go z jądrem.
niono, aby którykolwiek wykazywał aktywność Wpływ kalcytriolu na błonę śluzową
biologiczną. jelita. Transfer jonów Ca2+ lub PO43~ przez
błonę śluzową jelita obejmuje następujące eta-
Kalcytriol działa na poziomie py: 1) wychwyt tych jonów przez rąbek szczote-
komórkowym w podobny sposób jak czkowy i błonę mikrokosmków, 2) transport
inne hormony steroidowe przez błonę plazmatyczną komórek błony ślu-
Używając radioaktywnego kalcytriolu wyka- zowej oraz 3) wypływ przez błonę podstaw-
zano jego występowanie w jądrach komórko- noboczną do płynu pozakomorkowego. Jest
wych komórek kosmków i krypt jelitowych,. pewne, że kalcytriol wpływa pobudzająco na
osteoblastów i komórek dystalnego kanalika jeden lub nawet kilka z wymienionych etapów,
nerkowego. Ponadto stwierdzono nagromadza- chociaż dokładny mechanizm jego działania nie
nie się tego hormonu w jądrach komórkowych został jeszcze poznany. Uważano, że w wymie-
komórek, pierwotnie nie uważanych za komórki nionych procesach aktywnie uczestniczy CBP,
docelowe dla tego hormonu. Wśród nich dopóty nie wykazano, że translokacja jonów
należy wymienić komórki warstwy Malpighiego Ca2+ zachodzi w ciągu 1 - 2 godzin po podaniu
skóry, komórki wysp trzustkowych, niektóre kalcytriolu, tj. znacznie wcześniej niż wzrasta
komórki mózgu, przysadki mózgowej, jajni- stężenie CBP. Wydaje się, że CBP, wiążąc Ca2+,
ków, gonady męskiej, łożyska, macicy, gruczołu chroni komórki błony śluzowej przed nadmier-
sutkowego i grasicy oraz komórki prekursoro- nym napływem tych jonów. Wielu badaczy
we układu białokrwinkowego. Kalcytriol wiąże zajmuje się poszukiwaniem innych białek uczes-
się również z komórkami przytarczyc, co suge- tniczących w transporcie jonów Ca2+, podczas
ruje, że może on uczestniczyć w przemianie gdy inni sądzą, że w procesie transferu tego
PTH. jonu, przynajmniej w pierwszej fazie wzrostu
Receptor kalcytriolowy. Receptor kal- napływu Ca2+, uczestniczą zmiany błonowe.
cytriolowy należy do rodziny receptorów steroi- W procesie tym mają uczestniczyć metabolity
dowych (patrz ryc, 49-7), Domena tego recep- polifosfoinozytydów.
tora wiążąca kalcytriol wykazuje wysokie powi- Patofizjologia. Krzywica występująca
nowactwo i małą wydajność. Wiązanie kalcyt- w dzieciństwie charakteryzuje się występowa-
riolu przez receptor osiąga stan wysycenia, niem niskich stężeń wapnia i fosforu w osoczu
wysycanie jest swoiste i odwracalne. Receptor krwi, ubogą mineralizacją kości oraz zniekształ-
wykazuje motyw „palca cynkowego" podobny ceniami szkieletu kostnego. Jest ona najczęściej
do innych receptorów steroidowych. wiążących spowodowana niedoborem witaminy D. Wyróż-
się z odpowiednią domeną DNA jądrowego. nia się dwie postacie krzywicy zależnej od wita-
Produkty genowe zależne od kalcyt- miny D. Typ I jest defektem genetycznym dzie-
riolu. Od kilku lat wiadomo, że odpowiedź jelit dziczącym się recesywnie chromosomem auto-
na kalcytriol związana jest z syntezą RNA somalnym i charakteryzuje się upośledzoną
i białka. Obserwacja, że receptor kalcytriolowy konwersją 25-OH-D3 do kalcytriolu. Typ II jest
wiąże się z chromatyną jądrową, sugeruje, że defektem dziedziczącym się recesywnie genem
kalcytriol pobudza transkrypcję genową oraz autosomalnym i charakteryzuje się pojedynczą
powstawanie swoistego mRNA. Potwierdza to zamianą aminokwasową w obrębie sekwencji
628 / ROZDZIAŁ 48

jednej domeny „palca cynkowego" receptora, oraz przez podobne komórki umiejscowione
wiążącej się z odpowiednią sekwencją DNA, w gruczole skrzelopochodnym (głandula uhimo-
W wyniku takiej zamiany receptor jest nieczyn- branchialiś) innych gatunków. Komórki te wy-
ny. wodzą się z grzebienia nerwowego (crista neura-
Niedobór witaminy D u dorosłych jest przy- lis) i wykazują biochemiczne podobieństwo do
czyną osteomalacji. Charakteryzuje się ona ob- komórek występujących w wielu różnych gru-
niżonym wchłanianiem wapnia i fosforu w jeli- czołach wydzielania wewnętrznego.
tach oraz matym stężeniem tych jonów w płynie Cała cząsteczka, włącznie z pcllą 7-amino-
pozakomórkowym. W konsekwencji tych kwasową na N-końcu utworzoną przez mostek
zmian mineralizacja osteoidu jest upośledzona, Cys-Cys, jest niezbędna dla wystąpienia pełnej
sprawiając, że kości wykazują zmniejszoną twa- aktywności biologicznej. Między CT poszcze-
rdość. gólnych gatunków istnieją znaczne różnice w se-
Przy znacznym zaniku lub uszkodzeniu miąż- kwencji aminokwasowej (np, ludzka i świńska
szu nerkowego produkcja kalcytriolu jest ob- CT mają tylko 14 wspólnych aminokwasów na
niżona, co w konsekwencji jest przyczyną łączną liczbę 32), Pomimo tego CT jednego
zmniejszonego wchłaniania wapnia z przewodu gatunku jest czynna u innych gatunków i od-
pokarmowego i wystąpienia hipokalcemii. Ta wrotnie. Najsilniej działająca CT została wyizo-
ostatnia jest pTzyczyną wzrostu sekrecji PTH, lowana z łososia.
będącego wyrazem mechanizmu kompensacyj- Historia CT jest wyjątkowa. W ciągu 7 lat
nego zwiększającego stężenie Ca2+ w płynie (1962—1968) CT została wykryta, wyizolowa-
pozakomórkowym (jako następstwo działania na, poznano jej sekwencję aminokwasową oraz
osteolitycznego PTH). Wzrost obrotu kostnego dokonano jej syntezy. Pomimo tego jej rola
oraz zmiany strukturalne kości występujące fizjologiczna u człowieka nie jest pewna.
u takich chorych znane są pod pojęciem osteo-
dystrofii nerkowej. Wczesne leczenie witaminą
D może zahamować ten proces. PIŚMIENNICTWO
De Luca HF, Schnoes HK: Vitamin D: Recent advan-
ROLA KALCYTONINY (CT) ces. Anmt Rev Biochem 1983;52:411.
W HOMEOSTAZIE WAPNIOWEJ Norman AW, Roth J, Orci L: The vitamin D endoc-
U CZŁOWIEKA NIE JEST JASNA rine system: Steroid metaboUsm, hormone recep-
tors, and biological rcsponsc (calcium binding).
Endocr Rev 1982;3:331.
CT jest polipeptydem zawierającym 32 ami- Potts JT Jr, Kronenberg HM, Rosenblatt M: Parat-
nokwasy, wytwarzanym przez komórki C, głó- hyroid hormone: Chemistry, biosynthcsis and mo-
wnie tarczycy (rzadziej przytarczyc i grasicy) dę of action. Ad\ Protein Chem 1982;35:323.
Hormony kory nadnerczy
4
9
Dary! K. Ganner, MD

WPROWADZENIE w procesie przystosowywania do silnego stresu,


Mineralokortykoidy są potrzebne do utrzyma-
Kora nadnerczy wytwarza kilkadziesiąt róż- nia normalnej równowagi sodowej i potasowej.
nych związków steroid owych, z których zaled- W medycynie znalazły zastosowanie syntetycz-
wie kilka wykazuje aktywność biologiczną. Mo- ne analogi obu klas ke^rtykoidów. Szczególnie
żna je zaszeregować do trzech grup: glukokor- liczne analogi glukokortykoidów wykazują sil-
tykoidów, mineralokortykoidów i androgenów. ne działanie przeciwzapalne. Nadmiernie duże
Działanie tych hormonów rozpoczyna się od lub małe stężenia któregokolwiek hormonu
wiązania swoistego receptora śródkomórkowe- wymienionych klas są przyczyną poważnych
go, po czym powstały kompleks hormon-recep- powikłań, czasami groźnych dla życia. Dzięki
tor wiąże się ze swoistymi fragmentami DNA badaniu wrodzonych zaburzeń enzymatycz-
indukując ekspresję genową. Ta ostatnia wyra- nych, można było poznać poszczególne etapy
ża się syntezą małej liczby białek, które z kolei steroidogenezy i dało to możliwość poznania
wpływają na różne procesy metaboliczne, np. sprawności sekrecyjnej kory nadnerczy w od-
glukoneogenezę i równowagę sodową i potaso- niesieniu do poszczególnych hormonów.
wą. m

ZNACZENIE BIOMEDYCZNE KORA NADNERCZY WYTWARZA


3 KLASY HORMONÓW
Hormony kory nadnerczy, w tym szczególnie
glukokortykoidy, stanowią istotne ogniwo W obrębie kory nadnerczy osoby dorosłej
wyróżnia się 3 oddzielne warstwy. Warstwę
podtorebkową określa się jako warstwę kłęb-
Skróty używane w tym rozdziale kowatą (żona głomerulosa). Wytwarza ona mi-
ACTH — hormon kortykotropowy, korty- nera lokortyk o steroidy. Pod nią znajduje się
kou opina warstwa pasmowata fzona fascicularis), która
ADH — hormon antydiuretyczny, wazo- wraz z warstwą siatkowatą (żona reticularis),
presyna wytwarza glukokortykoidy i androgeny.
CBG — globulina wiążąca kortykostero- 2 kory nadnerczy wyizolowano i wykrys-
idy talizowano około 50 steroidów. Większość
CRH — hormon uwalniający kortykotro- z nich jest związkami pośrednimi w steroidoge-
pinę, kortykoliberyna nezie. Tylko niewiele steroidów nadnerczy wy-
DHEA — dehydroepiandrosteron dzielanych jest w dużych ilościach i wykazuje
OOC — deoksykortykosteron znamienną aktywność biologiczną. Kora nad-
GH —■ hormon wzrostu, somatotropina nerczy wytwarza trzy klasy hormonów steroi-
3|-OHSD — dehydrogenaza 3P-hydroksyste-
roid owa dowych, przy czym u podstawy takiej klasyfika-
PEPCK — karboksykinaza fosfoenolopiro- cji leży głównie ich działanie biologiczne. Gra-
gronianowa nice między tymi klasami hormonów nie są
POMC — pro-opiomelanokortyna ostre, skoro hormony jednej klasy mogą wyka-
PTH — parat hormon zywać również działanie hormonów pozosta-
TBG — globulina wiążąca hormony tar- łych klas. I tak wszystkie naturalne glukokor-
czycy tykoidy wykazują również działanie mineralo-
630 / ROZDZIAŁ 49

kortykoidowe i odwrotnie. Ten fakt stał się cych prze2 aromatyzację androgenów w tkan-
zrozumiały w chwili wykrycia, faktu powszech- kach obwodowych) u kobiet w okresie pomeno-
nego występowania ..elementów odpowiedzi pauzalnym.
hormonalnej'1 pośredniczących w działaniu
tych hormonów (i progestynów) na poziomie
genów (tab. 45-3). SWOISTE NAZEWNICTWO OKREŚLA
Glukokortykoidy są 2l-węglowymi steroida- STRUKTURĘ CHEMICZNĄ
mi wykazującymi liczne efekty biologiczne, STEROIDÓW
wśród których najważniejszy jest stymulujący
wpływ na glukoneogenezę. Kortyzol jest naj- Wspólną cechą wszystkich steroidów jest
ważniejszym glukokortykoidem u człowieka struktura 17-węglowego cykl open tan operhyd-
i wytwarzany jest w warstwie pasmowatej kory rofenantrenu, złożona z 4 pierścieni oznaczo-
nadnerczy. Kurtykostcron syntetyzowany zaró- nych literami A, B, C i D (ryc. 49-1). Dodat-
wno w warstwie pasmowatej jak i kłębkowatej, kowe atomy węgla mogą być dołączone w pozy-
jest głównym glukokortykoidem u gryzoni, na- cjach 10 i 13 lub w pozycji CJ7 w postaci
tomiast u ludzi występuje w mniejszych iloś- łańcucha bocznego. Hormony steroidowe oraz
ciach. Mineralokortykoidy są również 2l-węg- ich prekursory i metabolity różnią się liczbą
lowymi steroidami. Główne ich działanie polega i rodzajem podstawionych grup, liczbą i umiejs-
na stymulacji retencji sodu i wydzielaniu K^ cowieniem podwójnych wiązań oraz konfigura-
i H+, szczególnie w nerkach. Aldosteron jest cją stereochemiczną. Zaproponowano bardzo
silniej działającym hormonem tej klasy hor- precyzyjne nazewnictwo dla tych chemicznych
monów. Wytwarzany jest wyłącznie w warstwie struktur. Asymetryczne atomy węgla (na ryc.
kłębkowatej kory nadnerczy. W warstwie pas- 49-1 są one zacienione) warunkują występowa-
mowatej i siatkowatej kory nadnerczy wytwa- nie stereoizomerti. Kątowe grupy metylowe (C19 i
rzany jest w dużych ilościach prekursor and- Clg) przyłączone do węgli C10 i CtJ zwrócone są
rogenów — dehydroepiandrosteron oraz słaby do przodu układu pierścieniowego i stanowią
androgen — androstendion. Te steroidy ulegają punkt odniesienia. Podstawniki leżące w tej
przekształceniu do silniej działających androge- samej płaszczyźnie co C19 i C18 oznacza się
nów w tkankach pozanadnerczowych i mogą przedrostkami cis lub p i zaznacza się na
być przyczyną stanów chorobowych u osób rycinach ciągłą linią. Podstawniki leżące za
z niedoborem niektórych enzymów uczestniczą- płaszczyzną układu pierścieniowego określa się
cych w steroidogenezie. przedrostkami trans lub a i rysuje się linią
W normalnych nadnerczach powstają tylko przerywaną. Wiązania podwójne zaznacza się
niewielkie ilości estrogenów. W niektórych ro trójkątami z podaniem numeru pierwszego węg-
dzajach raków nadnerczy synteza ich może la, od którego ono się zaczyna (np. A3—A4
wzrastać. ^, oznacza podwójne wiązanie między atomami
Audrogeny pochodzenia nadnerczowego są węgla Cj i C4). Hormony steroidowe posiadają-
ważnymi prekursorami estrogenów (powstają- ce jedną kątową grupę metylową i 18 atomów

(OH)

Pierścień cyMopentano-pe r Numeracja atomów węgla.


hyd r ofenan tre n o wy Asymetryczna atomy węgla
są zaclan lowana
Ryc. 49-1. Cechy strukturalne związków steroidowych
HORMONY KORY NADNERCZY / 631

węgla określa się jako estrany, posiadające dwie cytoplazmy. W razie stymulacji nadnerczy przez
kątowe grupy metylowe i 19 atomów węgla ACTH (lub cAMP) dochodzi do aktywacji
— jako androstany, zaś hormony posiadające esterazy, powstały zaś wolny cholesterol (nieest-
dwie kątowe grupy metylowe oraz boczny łań- ryfikowany) ulega przemieszczeniu do mito-
cuch dwuwęglowy przy C,7 —jako pregnany chondriów, gdzie enzym rozszczepiający łańcuch
(łączna liczba atomów węgla w pregnanach boczny zawierający cytochrom P-450 (P-450SOC)
wynosi 21). Ta informacja (ryc. 49-2) wraz przekształca cholesterol w pregnenolon. Proces
z glosariuszem podanym w tab. 49-1 pozwala odszczepienia łańcucha bocznego związany jest
zrozumieć nazwy chemiczne hormonów natura- z podwójną hydroksylacją, najpierw przy węglu
lnych i syntetycznych przedstawionych w tab. C22, a następnie przy C20. Dopiero potem
49-2. dochodzi do odszczepienia 6-węglowego łań-
cucha, tj. izokaproaldehydu i powstania 21--
węglowego steroidu (ryc. 49-2). Białko zależne
W BIOSYNTEZIE HORMONÓW od ACTH być może wiąże i aktywuje chole-
STEROIDOWYCH NADNERCZY sterol lub P-450SOC. Bardzo skutecznym inhibito-
UCZESTNICZY WIELE ENZYMÓW rem P-450sa; i biosyntezy steroidowej jest ami-
noglutetimid.
Wszystkie hormony steroidowe nadnercza są Wszystkie steroidy powstające u ssaków wy-
syntetyzowane w większości z cholesterolu po- twarzane są z cholesterolu via pregnenolon za
chodzącego z osocza. Tylko małe ilości chole- pośrednictwem szeregu reakcji zachodzących
sterolu pochodzą z syntezy in situ wychodzącej w mitochondriach lub siateczce śródplazmaty-
z acetyloCoA i prowadzącej poprzez mewalo- cznej komórek nadnerczy. Istotną rolę w tych
nian do skwalenu. Większość cholesterolu wy- reakcjach odgrywają hydroksylazy wymagające
stępującego w nadnerczach jest estryfikowana obecności cząsteczkowego tlenu i NADPH.
i magazynowana w kropelkach tłuszczowych Ponadto na pewnych etapach biosyntezy po-

Odazczep lenie bocznego


łańcucha cholesterolu

+ C-C-C-C

Pregnenolon + aldehyd tzokapronowy


HO
Cholesterol

Podstawowe struktury hormonów steroidowych

HO

Testosteron Związki Kortyzol Progesteron

andrastanowe (C 19) Związki pregnanowe (C :i)


170-Estradiol

Związki eatranawe (C 19 )

Ryc. 49-2. Odszc2epienie łańcucha bocznego cholesterolu oraz podstawowe struktury hormonów
steroidowych.___________________________________________^ _ _ _________^ ^ —
_____________________________________________________
632 / ROZDZIAŁ 49

Tabela 49-1. Nazewnictwo steroidów


Przedrostek Końcówka Cecha chemiczna

Hydrofcsy- - ol - Alkohole
Dihydroksy- dio!

Okso-Cis - on Ketony (np. dion = 2 grupy ketonowe) Ułożenie dwóch grup w


Trans-o t - tej samej płaszczyźnie co Cig Ułożenie dwóch grup w
P -Deoksy płaszczyźnie przeciwległej do C19 Podstawnik w położeniu trans
izo- lub epi- w stosunku do grupy metylowej
Podstawnik w położeniu cis w stosunku do grupy metylowej Cig
Dehydro-
Związek pozbawiony grupy hydroksylowej
Występowanie izomerii przy wiązaniach C—C, C—OH lub C—H
Dihydro- np. androsteron (5a) versus isoandrosteron (5p)
Odjecie dwóch atomów wodoru z wytworzeniem podwójnego
Allo- wiązania
Dołączenie dwóch atomów wodoru do jednego wiązania
podwójnego
Konfiguracja trans pierścieni A i B

Tabela 49-2. Nazwy potoczne i chemiczne niektórych steroidów


Nazwa potoczna Nazwa chemiczna

Aldosteron 1ip,21-Dihydroksy-3,20-diokso-4-pregnen-l8-al
Androstendion 4-Androsten-3,17-dion
Cholesterol 5-Cholesten-3p-ol
Dehydroepiandrosteron (DHEA) 3|)-Hydroksy-5-androsten-17-on
Deksametazon 9a- Fluoro-16ot-metylo-11 p,17ac,21 -trifiydroksypregna-
-1,4-dien-3,20-dion
11-Deoksykortykosteron (DOC) 21 -Hydroksy-4-pregnen-3r20-dion
11-Deoksykortyzol {związek S) 17,21 -Dihydroksy-4-pregnen-3,20-dion
Estradiol 1,3,5(10)-Estratrien-3,17p-diol
Estriol 1.3.5(10)-Estratrien-3.16a,17p-triol
Estron 3-Hydroksy-t,3,5(10)-estratrien-3-ol-17-on
Etiochofanolon 33Hydroksy-5p-androstan-17-on
Sa-Fluorokortyzoi 9ot- Fluoro-11 p,17a,21 -trihydroksypregn-4-en-3,20-dion
Kortykosteron (związek B) 11p,21-Dihydroksy-4-pregnen-3,20-dion
Kortyzol (związek F) 11 (3,17a,21 -Trihydroksy-4-pregnen-3,20-dion
Kortyzon (związek E) 1 7a,21 - D ihydroksy-4-pręg nen-3,11,20-trion
Prednizoion 11 p,17a,21 -Trihydroksypreg na-1,4-dien-3,20-dion
Prednizon 17x,21 -Dihydroksypregna-1,4-dien-3,11,20-trion
y
Pregnandiol 5p-Pregnan-3=t,20a-diol
Pregnantriol 5p-Pregnan-3%17a,20a-triof
Pregnenolon 3p-Hydroksy-5-pregnen-20-on
Progesteron 4-Pregnen-3,20-dion
Testosteron 17p-Hydroksy-4-androsten-3-on
Triamcynolon 9a-Fluoro-11p,16a,17a,21 -tetrahydroksypregna-
-1,4-dien-3,20-dion
HORMONY KORY NADNERCZY / 633

trzebne są dehydrogenazy, jedna izomeraza i lia- ograniczona jest tylko do tej warstwy nadner-
za. Stwiendza się pewną swoistość komórko- czy.
wą w steroidogenezie, np. 18-hydroksylaza Schemat szlaków syntezy 3 głównych klas
oraz dehydrogenaza I8-hydroksysteroidowa, steroidowych nadnerczy przedstawia ryc. 49-3.
potrzebne w biosyntezie aldosteronu, wystę- W prostokątach podano nazwę enzymów, zaś
pują tylko w komórkach kłebkowych nadner- zacieniowaniem zaznaczono zmianę chemiczną,
czy, przez co synteza tego mineralokortykoidu jaką dany enzym powoduje.

A'-Androsten-3-17-dion

11 -DBOksykortykosteron
11-Daoksykartyzoi
11fl-HYDROKSYLAZA
Kortyzol

Kortykosts ron
18-HYDHOKSYLAZA 18-
HYDROKSYDEHYDROGENAZA

Aldosleron

Ryc. 49-3. Szlaki uczestniczące w syntezie 3 gtównych klas steroidów nadnerczowych. Enzymy
katalizujące zmianę struktury zaznaczoną zacieniowaniem umieszczono w prostokątach. (Według Harding
B. W., w: DeGroot L. J. (red.): Endocfinology, tom 2, Grune and Stratton, 1979, w niewielkiej modyfikacji,
za zezwoleniem).
634 / ROZDZIAŁ 49

Synteza mineralokortykoidów odbywa rek nadnerczowych). 17 a-hydroksylaza jest


się w warstwie kłębkowatej nadnerczy enzymem występującym w siateczce śródpiaz-
Synteza aldosteronu odbywa się szlakiem matycznej gładkiej oraz działającym albo na
mineralokortykoidowym w warstwie kłębko- progesteron, albo—częściej — na pregnenolon.
watej nadnerczy. Pregnenolon ulega przekształ- 17 a-hydroksyprogesteron, ulegając hydroksy-
ceniu do progesteronu przy udziale dwóch lacji w pozycji C21, tworzy 11-deoksykortyzol,
enzymów zlokalizowanych w siateczce śród- który po kolejnej hydroksylacji w pozycji Cn
plazmatycznej gładkiej, tj. dehydrogenazy tworzy kortyzol. Ten ostatni jest najsilniejszym
3 p-hydroksysteroidowej (3 P-OHSD) i A'-4-- naturalnym hormonem glukokortykoidowym
izomerazy. Po hydroksylacji progesteronu u człowieka. 21-Hydroksytaza jest enzymem
w pozycji C21 powstaje 11-deoksykortykoste- występującym w siateczce śródplazinatycznej
ron (DOC), który jest aktywnym mineralokor- gładkiej, natomiast 11 p-hydroksylaza jest en-
tykoidem (zatrzymującym sód). Przez kolejną zymem mitochondrialnym. Tak więc steroido-
hydroksylacje w pozycji Cn powstaje kortyko- geneza charakteryzuje się powtarzającym się
steron, który wykazuje aktywność glukokor- transportem substratów steroidowych do i z mi-
tykoidową i słabą aktywność mineralokortyko- tochondriów komórek warstwy pasmowatej
idową (wynoszącą ok. 5% aktywności aldo- i siatkowatej (ryc. 49-4).
steronu). U niektórych gatunków zwierząt, np. Pęcherzyki
u gryzoni, kortykosteron jest najsilniejszym Oclan magazynujące
glukokortykoidem. Hydroksylacja w pozycji
C21 jest potrzebna dla wystąpienia zarówno
aktywności mineralo-, jak i glukokortykoido-
wej. Większość steroidów z grupą hydroksylo-
wą w pozycji C17 wykazuje większą aktywność
glukokortykoidową i mniejsze działanie mine-
ralokortykoidowe. W siateczce śródplazmaty- Kortyzol
MITO- i Cholestero
cznej gładkiej komórek warstwy kłębkowatej CHONDRIUM
nadnerczy brak jest 17 at-hydroksylazy, nato- VI
miast występuje enzym mitochondrialny — 11-Daoksy- Pregnenolon
18--hydroksylaza. W wyniku działania 18-
hydro-ksylazy na kortykosteron powstaje 18-
hydro-ksykortykosteron, który, po SIATECZKA
przekształceniu grupy alkoholowej w pozycji ŚHODPLAZMA-
C18 na aldehydową, tworzy aldosteron. TYCZNA
Jednorazowe rozmieszczenie enzymów w
warstwie kłębkowatej oraz odrębny
mechanizrn regulacji jej czynności (patrz Cholesterol
niżej) były punktem wyjścia sugestii niektórych ł9
badaczy, dopatrujących się nie tylko w całych 17«l-Hy(lraksyprogBstBron
nadnerczach występowania dwóch odrębnych
gruczołów wydzielania wewnętrznego (tj. kory i Ryć. 49-4. Subkomórkowa kompartmentaiizacja
rdzenia nadnerczy), ale również dwóch biosyntezy glukokortykoidów. Steroidogeneza
odrębnych gruczołów wydzielania we- w nadnerczach związana jest z kursowaniem pre-
wnętrznego w samej korze nadnerczy. kursorów między mitochondriami a siateczką śród-
ptazmatyczną. Enzymami uczestniczącymi w bio-
Synteza glukokortykoidów. Synteza syntezie są: 1) CM.M liaza, 2} dehydrogenaza 3p--
kortyzolu wymaga obecności trzech rodzajów hydroksysteroidowa i A°* izomeraza, 3) 17a-hy-
hydroksylaz działających w kolejności w pozyc- droksylaza, 4) 21 -hydroksylaza i 5) 1ip-hydro-
jach CJ7, C2] i Cir Pierwsze dwie reakcje ksylaza. (Według: Harding B. W.; w: DeGroot L. J.
zachodzą szybko, podczas gdy hydroksylacja (red.): Endocrinoiogy, tom 2, Grune and Stratton,
przy C21, przebiega względnie wolno. W razie 1979, w niewielkiej modyfikacji, za zezwoleniem).
wystąpienia najpierw hydroksylacji w pozycji
C21, dochodzi do zahamowania 17 a-hydro-
ksylazy, przez co aktywacji ulega szlak minera- Synteza androgenów. Najważniejszym
lokortykoidowy (wytwarzany jest kortykoste- androgenem lub prekursorem androgenów po-
ron lub aldosteron, zależnie od rodzaju komó- wstających w korze nadnerczy jestdehydroepi-
androsteron (DHEA). Większość 17-hydroksy-
pregnenolonu ulega dalszym przekształceniom
HORMONY KORY NADNERCZY / 635

w szlaku glukokortykoidowym, zaś tylko mata Transport w osoczu


jego ilość ulega działaniu 17, 20-liazy odszcze- Glukokortykoidy. W osoczu krwi korty-
piającej dwuwęglowy łańcuch boczny C20— zol krąży pod postacią wolną i związaną z biał-
C2V Enzym ten występuje w nadnerczach i go- kiem. Głównym białkiem osocza wiążącym ten
nadach i działa wyłącznie na cząsteczki steroi- hormon jest a-globulina, zwana transkortyną
dowe zawierające grupę cc-hydroksylową w po- lub globuliną wiążącą kortykosteroidy (CBG
zycji C 17 . W razie braku jednej z hydrolaz — cortic o steroid binding globulin). CBG syn-
i zahamowania biosyntezy glukokortykoidów tetyzowana jest w wątrobie, podobnie jak glo-
(patr2 niżej — zespół nadnerczowo-płciowy), bulina wiążąca hormony tarczycy (TBG). Nasi-
wytwarzanie androgenów w nadnerczach zna- lenie tej syntezy wzmagają estrogeny. CBG
cznie się nasila. Większość DHEA ulega szyb- wiąże większość kortyzolu osocza, jeśli stężenie
kiej sulfatacji odbywającej się w połowie w nad- tego hormonu znajduje się w granicach normy.
nerczach, a w pozostałej części w wątrobie. Znacznie mniejsze ilości kortyzolu związane są
Siarczan DHEA jest biologicznie nieaktywny, z albuminami. Różnice w zakresie powinowact-
lecz ulega reaktywacji po usunięciu grupy siar- wa pozwalają określić okres biologicznego pół-
czanowej. DHEA jest rzeczywistym prohormo- trwania różnych glukokortykoidów. Kortyzoi
nem, ponieważ przekształca się w silniejszy wiąże się mocno z CBG, jego okres półtrwania
androgen — audrnstendion {DHEA jest słabym wynosi 1,5-2 h, KortykEfsteron wiąże się słabiej
androgenem) pod wpływem 3 p-OHSD i A5-4-- z CBG, przez co jego okres półtrwania wynosi
izomerazy. Małe ilości androstendionu po- mniej niż 1 h. CBG wiąże nie tylko glukokor-
wstają również w nadnerczach pod wpływem tykoidy. I tak deoksy korty kosteron i proges-
działania liazy na 17-hydroksyprogesteron. teron wykazują dostateczne powinowactwo do
Przez redukcję androstendionu w pozycji CI7 CBG, by konkurować z kortyzolem o miejsca
powstaje testosteron — najsilniejszy androgen wiązania. Ilość kortyzolu nie związanego, a więc
nadnerczowy. Małe ilości testosteronu powstają wolnego, stanowi ok. 8% stężenia kortyzolu
właśnie w ten sposób w nadnerczach, większość całkowitego w osoczu krwi i stanowi biologicznie
natomiast powstaje drogą konwersji w innych aktywną frakcję tego hormonu.
tkankach. Mtneralokortykoidy. Aldosteron, będący
Z krwi żylnej nadnerczy można również wyi- najsilniejszym naturalnym mineralokortykoi-
zolować niewielkie ilości innych steroidów, dem, nie ma swoistego białka transportowego
w tym 11-deoksy korty kos tero n, progesteron, w osoczu, lecz tworzy słabe wiązanie z al-
pregnenolon, 17 a-hydroksyprogesteron oraz buminami. Korty kosteron i 11-deok sy korty ko-
bard2o niewielkie ilości estradiolu (powstające- steron (są to steroidy wykazujące działanie
go drogą aromatyzacji testosteronu). Ilości tych mineralokortykoidowe) wiążą się z CBG. Te
steroidów powstałe w nadnerczach nie dorów- fakty pozwalają zrozumieć mechanizm działa-
nują jednak ilościom tych hormonów wytwa- nia aldosteronu (patrz niżej).
rzanych w innych gruczołach.
Przemiana i szybkość wydalania zależą
od obecności lub nieobecności białek
WYDZIELANIE, TRANSPORT I nośnikowych
PRZEMIANA STEROIDOWYCH Glukokortykoidy. Kortyzoi i jego meta-
HORMONÓW NADNERCZOWYCH bolity stanowią ok. 80% występujących w oso-
WPŁYWAJĄ NA ICH DOSTĘPNOŚĆ czu 17-hydroksykortykoidów. Pozostałe 20%
BIOLOGICZNĄ to kortyzon i 11 -deoksy korty zol. Około połowa
krążącego we krwi kortyzolu (podobnie jak
Sekrecja hormonów steroidowych kortyzonu i 11-deoksy korty zolu) krąży we krwi
Tylko niewielkie ilości, jeśli w ogóle, hor- pod postacią metabolitów dihydro- lub tet-
monów steroidowych ulegają magazynowaniu rahydro, powstałych drogą redukcji podwój-
w komórkach nadnerczy (lub gonad). Z reguły nego wiązania w pierścieniu A (pod wpływem
hormony te są uwalniane do osocza natych- hydrogenaz zależnych od NADPH) oraz grupy
miast po ich syntezie. Uwalnianie kortyzolu ketonowej w pozycji C3 (pod wpływem od-
charakteryzuje się określoną periodycznością, wracalnej reakcji dehydrogenazowej). Znaczne
zależną od rytmu dobowego wydzielania ilości wszystkich wymienionych związków ule-
ACTH. gają dalszej modyfikacji tworząc w pozycji C3
636 / ROZDZIAŁ 49

koniugaty z kwasem glukuronowym (glukuro- Układ reninowo-angiotensynowy.


nidy) lub w mniejszym stopniu z kwasem siar- Układ ten uczestniczy w regulacji ciśnienia
kowym. Wymienione modyfikacje strukturalne tętniczego i przemiany elektrolitowej. Głów-
zachodzą głównie w wątrobie, sprawiając, że nym hormonem w tych procesach jest angioten-
lipofiina cząsteczka steroidowa staje się roz- syna II, oktapeptyd powstający z angiotensyno-
puszczalna w wodzie i może być wydalana genu (ryc. 49-5). Synteza angiotensynogemi,
z ustroju. U człowieka większość koniugatów będącego oyglobuliną, następuje w wątrobie.
steroidowych. wydzielanych, z żółcią do światła Jest on substratem dla reniny — enzymu wy-
jelita, jest wchłaniana do krwi i ponownie twarzanego w komórkach tętniczki doprowadza-
wychwytywana przez wątrobę, tworząc tzw. jącej kłęb uszka nerkowego. Lokalizacja tych
krążenie jelit owo-wątrobowe. Około 70% ko- komórek sprawia, że są one szczególnie wraż-
niugatów steroidowych zostaje wydalona z mo- liwe na zmiany ciśnienia tętniczego. Wiele regu-
czem, 20% z kałem, a pozostałe 10% przez latorów fizjologicznych wpływa na uwalnianie
skórę. reniny za pośrednictwem haroreceptorów ner-
Mineralokortykoidy. Aldosteron krążą- kowych (tab. 49-3). Komórki przyklębuszkowe
cy we krwi ulega bardzo szybko klirensowaniu
przez wątrobę, co nie jest dziwne, ponieważ Tabela 49-3. Czynniki wpływające na uwalnianie
hormon ten nie wiąże się z białkami nośnikowy- reniny
mi osocza. W wątrobie wytwarzane są 3-gluku-
ronidy tetrahydroaldosteronu, które następnie Czynniki pobudzające Czynniki hamujące
wydalane są z moczem. Obniżane ciśnienie tętnicze Podwyższone ciśnienie
Androgeny. Androgeny wydalane są jako tętnicze
17-keto-związki. Wśród nich znajduje się siar- Zmiany pozycji ciała z
czan DHEA, androstendion i jego metabolity. Zmiana pozycji ciała z
poziomej na pionową pionowej na poziomą
Testosteron, wydzielany w małych ilościach
przez nadnercza, nie jest 17-keto-związkiem, Zubożenie ustroju w sód Obciążenie solą
lecz wątroba przekształca ok. 50% testosteronu Związki p-adrenergiczne Antagoniści p-adrenergicz-
w androsteron i etiocholanolon, które są 17-- ni
ketostero idami. Prostaglandyrty Inhibitory prostaglandyn
Potas
Wazopresyna
Angiotensyna II
ISTNIEJĄ RÓŻNORODNE
MECHANIZMY REGULACJI
SYNTEZY HORMONÓW są również wrażliwe na zmiany stężenia Na +
STEROIDOWYCH, NADNERCZY i CI~ w płynie kanalikowym. Tak więc czynniki
powodujące obniżenie efektywnej objętości
Hormony glukokortykoidowe krwi krążącej (odwodnienie, spadek ciśnienia
Sekrecja kortyzolu jest zależna od ACTH. tętniczego, utrata płynów ustrojowych lub
Z kolei wydzielanie ACTH jest kontrolowane krwi) lub obniżające stężenie NaCl w płynie
przez hormon uwalniający kortykotropinę kanalikowym pobudzają uwalnianie reniny.
(CRH) (zwany również kortykoliberyną). Wy- Nerwy współczulne nerek, ze swoimi zakoń-
dzielanie tych hormonów odbywa się na zasa- czeniami w komórkach przykłębuszkowych po-
dzie ujemnego sprzężenia zwrotnego (p. ryc. średniczą w oddziaływaniu ośrodkowego ukła-
44-1 i tab. 46-1). du nerwowego lub pozycji ciała na uwalnianie
reniny. W tym mechanizmie regulacji biorą
Hormony minera I oko rtykoidowe udział receptory p-adrenergiczne.
Regulacja wydzielania aldosteronu w komór- Renina, działając na substrat — angioten-
kach kłębkowatych kory nadnerczy jest zupeł- synogen, uwalnia dekapeptyd, zwany angioten-
nie odmienna od regulacji sekrecji kortyzolu. syną I. Syntezę angiotensynogenu w wątrobie
Głównymi regulatorami sekrecji aldosteronu są wzmagają glukokortykoidy i estrogeny. Nad-
układ reninowo-angiotensynowy oraz potas. ciśnienie tętnicze patogenetycznie powiązane
W tej regulacji uczestniczą sód, ACTH i mecha- z tymi hormonami, może być przynajmniej
nizmy nerwowe. częściowo spowodowane wzrostem stężenia an-
HORMONY KORY NADNERCZY / 637

Anglolensynogen Asp-ArgValTyr-lle-His-Pro-Phe-HisLeu-Leu (-400dalszych


A i aminokwasów)

Angiotensyna I Asp-Arg-Val-Tyr-lle-His-Pro-PheHi5-Leu

ENZYM PRZEKSZTAŁCAJĄCY
ANGIOTENSYNĘ 1 (KONWERTAZA}

Angiotensyna II AspArg-ValTvr-lle-HiiPro-Phe

[AMINOPEPTYPAZA| Angiotensyna III

Arg-Va]-Tyr-lle His-ProPhe

ANGIOTENSYNAZY

P rod ukty deg radacj i

Ryc. 49-5. Powstawanie i przemiana angiotensyn. Strzałki wskazują na miejsca działania enzymów
rozszczepiających.

giotensynogenu. Ponieważ stężenie krążącego steronu. Pomimo że angiotensyna II działa


angiotensynogenu jest bliskie wartości Kmw re- bezpośrednio stymulująco na nadnercza, nie ma
akcji z reniną, małe jego zmiany mogą mieć ona wpływu na syntezę kortyzolu.
znamienny wpływ na powstawanie angioten- U niektórych gatunków angiotensyna II ule-
syny II. ga przekształceniu do angiotensyny III, będącej
Enzym przekształcający angiotensyitę (kon- des-Asp^heptapeptydem, pobudzającym syn-
wcrtaza) jest glikoproteiną występującą w płu- tezę aldosteronu równie silnie jak angiotensyna
cach, komórkach śródbłonkowych i osoczu II (ryc. 49-5). U człowieka stężenie angioten-
krwi. Katalizuje on odszczepienie dipeptydu od syny II w osoczu jest 4-krotnie wyższe od
C-końca dekapeptydu angiotensyny I w wyniku angiotensyny III, co sugeruje, że większość
czego powstaje oktapeptyd — angiotensyna II. efektów biologicznych spowodowanych jest ok-
Reakcja ta nie wydaje się mieć charakteru tapeptydem — angiotensyna II. Zarówno an-
reakcji regulowanej. Różne analogi nonapep- giotensyna II jak i III są szybko rozkładane
tydowe angiotensyny I i inne związki są kom- przez angioteasynazy.
petycyjnymi inhibitorami enzymu przekształ- Angiotensyna II wiąże się ze swoistym recep-
cającego i stosowane są w leczeniu nadciśnienia torem komórek warstwy kłębkowatej nadner-
tętniczego reninozależnego. Enzym przekształ- czy. Kompleks hormon-receptor nie aktywuje
cający rozkłada również bradykininę, będącą cyklazy adenylanowej co sugeruje, że cAMP nie
silnym czynnikiem rozszerzającym naczynia. pośredniczy w działaniu hormonu na poziomie
Tak więc enzym ten podwyższa ciśnienie tęt- komórkowym. Efekty angiotensyny II, polega-
nicze krwi dwiema odmiennymi drogami. jące na stymulacji konwersji cholesterolu do
Angiotensyna II podnosi ciśnienie tętnicze pregnenolonu i kortykosteronu do 18-hydro-
krwi działając kurcząco na letniczki. Jest ona ksykortykosteronu i aldosteronu, wydają się
silną substancją wazoaktywną. Hamuje ona zachodzić przy udziale zmian śródkomórkowe-
uwalnianie reniny z komórek przykłębuszko- go stężenia wapnia i metabolitów fosfolipido-
wych i jest silnym stymulatorem syntezy aldo- wych podobnie jak to'opisano w rozdz. 45.
638 / ROZDZIAŁ 49

Potas. Wydzielanie aldosteronu jest wraź- ry nadnerczy tylko mineralokortykoidami jest


liwe na zmiany stężenia potasu w osoczu, niewystarczające; glukokortykoidy mają zna-
Wzrost stężenia K+ o zaledwie 0,1 mmol/1 czenie decydujące o przeżyciu. W odróżnieniu
pobudza sekrecję aldosteronu i odwrotnie, spa- od człowieka, u szczurów podawanie mineralo-
dek kalemii obniża zarówno syntezę, jak i wy- kortykoidów jako leczenie substytucyjne w nie-
dzielanie tego hormonu. Potas oddziałuje na te wydolności kory nadnerczy jest zupełnie wy-
same etapy biosyntezy aldosteronu co angioten- starczające. Zarówno nadmiernie podwyższo-
syna II, chociaż mechanizm jego działania jest ne, jak i obniżone stężenia obu klas hormonów,
niejasny. Jon potasu, podobnie jak angioten- spowodowane procesem chorobowym lub po-
syna II, nie wpływa na biosyntezę kortyzolu. stepowaniem leczniczym, są przyczyną poważ-
Inne stymulatory. W określonych waran- nych powikłań związanych z efektami metaboli-
kach ACTH i sód mogą uczestniczyć w produk- cznymi tych hormonów.
cji aldosteronu u człowieka.
Glukokortykoidy wpływają na
podstawową przemianę materii,
HORMONY STEROIDOWE mechanizmy odpornościowe i ciśnienie
WYWOŁUJĄ LICZNE I RÓŻNORODNE tętnicze krwi oraz uczestniczą
EFEKTY METABOLICZNE w reakcjach ustroju na stres
Szczegółowy opis metabolicznych efektów
Wypadnięcie czynności kory nadnerczy koń- hormonów glukokortykoidowych można zna
czy się śmiercią, jeśli nie rozpoczęto dostatecz- leźć w standardowych podręcznikach fizjologii,
nie wcześnie leczenia substytucyjnego. U czło- Krótkie zestawienie tych efektów znajduje się
wieka leczenie substytucyjne niewydolności ko- w tab, 49-4,

Tabala 49-4. Efekty biologiczne glukokortykoidów


I. Wpływ na pośrednią przemianę materii
1. Wzrost wytwarzania glukozy w wątrobie spowodowany:
a. Zwiększonym napływem aminokwasów (substratów glukoneogenetycznych) z tkanek
obwodowych
b. Wzrostem glukoneogenezy uwarunkowanym aktywacją kluczowych enzymów tego
procesu
c. Maksymalizacją innych kluczowych reakcji (uwarunkowanych permisyjnym działaniem
glukokortykoidów)
2. Wzrost odkładania się glikogertu w wątrobie poprzez aktywacje syntazy glikogenowej
Wzrost I i po I i zy (w kończynach); mogą stymulować lipogenezę w innych miejscach (twarz, tułów)
szczególnie wtedy, gdy ich stężenie w osoczu jest wyższe od fizjologicznego
Stymulacja przemiany białek i RNA. Przy fizjologicznych stężeniach glukokortykoidów jest to
dziaianie anaboliczne, natomiast przy stężeniach wyższych od fizjologicznych — działanie
kataboliczne
II. Działanie na mechanizmy odpornościowe:
Redukcja reakcji immunologicznych. Hormony te powodują rozpad limfocytów, który jest
gatunkowo i komórkowo swoisty
Supresja reakcji zapalnych przez:
a. Zmniejszanie liczby krążących leukocytów i migracji leukocytów tkankowych
b. Hamowanie proliferacji fibroblastów
c. Stymulację powstawania lipokortyn, które hamując fosfolipazę A2, zmniejszają syntezę bardzo
silnych substancji zapalnych, tj. prostaglandyn i leukotrien
III. Inne efekty glukokortykoidów
Są niezbędne do utrzymania prawidłowego ciśnienia tętniczego oraz prawidłowej objętości
minutowej serca (rzutu serca)
Są niezbędne do utrzymania prawidłowej równowagi wodnoelektrolitowej najpewniej poprzez
hamowanie uwalniania ADH (przez co wpływają na wydalanie H2O przez nerki) i stymulację
syntezy angiotensynogenu (przez co wpływają na retencję Na w nerkach). Te efekty glukokor
tykoidów pośrednio oddziałują na ciśnienie tętnicze krwi
Są niezbędne, wraz z hormonami rdzenia nadnerczy, w reakcji ustroju na stres
HORMONY KORY NADNERCZY / 639

Hormony mineralokortykoidowe zależy zarówno od jego zdolności wiązania się


wpływają na równowagę elekrolitową z receptorem, jak również od stężenia wolnego
i transport jonów hormonu (nie związanego z białkiem transpor-
Hormony mineralokortykoidowe działają towym) w osoczu. Kortyzol, kortykosteron
w nerkach pobudzając aktywny transport Na + i aldosteron — wszystkie te hormony wykazują
w kanalikach krętych dystalnych i zbiorczych. silne powinowactwo do receptora glukokor-
Efektem „netto" ich działania jest retencja tykoidowego, niemniej jednak w warunkach
sodu. Hormony te pobudzają również w ner- fizjologicznych głównym hormonem wiążącym
kach sekrecje jonów K+, H+ i NH^i wpływają się z receptorem glukokortykoidowym jest kor-
na transport jonów w innych tkankach nabłon- tyzol, ponieważ jego stężenie w osoczu krwi jest
kowych, w tym w gruczołach potowych, błonie najwyższe. W pewnych stanach chorobowych
śluzowej jelit i śliniankach. Działanie mineralo- (np. w niedoborze 17 a-hydroksylazy) kortyko-
kortykoidowe aldosteromi jest 30—50 razy sil- steron jest głównym glukokortykoidem, W od-
niejsze niż deoksykortykosteronu (DOC) różnieniu od niego, aldosteron nigdy nie osiąga
i 1000-krotnie silniejsze niż kortyzolu lub kor- stężenia w surowicy potrzebnego do wystąpie-
tykosteronu. Jako najsilniejszy naturalny rnine- nia efektów glukokortykoidowych.
ralokortykoid, aldosteron jest głównym hor-
monem regulacji gospodarki sodowej i potaso- Domeny czynnościowe receptora
wej u człowieka. Kortyzol, choć wykazuje zna- glukokortykoidowego zostały
cznie słabsze działanie minerał ot rop owe, wy- rozszyfrowane
wiera również znamienny wpływ na retencję Liczne badania biochemiczne, immunologi-
Na+ i wydalanie K+ przez to, że wytwarzany czne i genetyczne doprowadziły do poznania
jest w znacznie większych ilościach niż aldo- struktury receptora glukokortykoidowego
steron. Mniejsze znaczenie w regulacji gospoda- przedstawionego schematycznie na ryc. 49-6.
rki Na+ i K+ ma DOC, ponieważ jego wy- N-końcowa połówka receptora zawiera więk-
twarzanie jest bardzo małe. szość domen antygenowych oraz obszar modu-
Do wystąpienia skutków działania aldostero- lujący czynność promotorową (frans-aktywa-
nu potrzebna jest synteza białek i RNA, co cję). C-końcowa połowa receptora zawiera do-
sugeruje, że w mechanizmie działania tego hor- menę wiążącą DNA i hormon. Domena wiążą-
monu uczestniczą swoiste produkty genowe. ca DNA znajduje się bliżej środka cząsteczki,
podczas gdy domena wiążąca hormon zlokali-
zowana jest blisko C-końca. Obie te domeny są
MECHANIZMY DZIAŁANIA niezbędne w żrans-aktywacji procesu transkryp-
HORMONÓW STEROIDOWYCH cji genu. Dla dimeryzacji dwóch cząsteczek
NADNERCZY SĄ DO SIEBIE receptora potrzebna jest pewna sekwencja ami-
PODOBNE nokwasowa na C-końcu, Sądzi się, że reakcja
dimeryzacji jest potrzebna przy wiązaniu się
Hormony glukokortykoidowe rozpoczynają receptora do każdej z dwóch „połówek" ele-
swoje działanie w komórkach docelowych reagu- mentu odpowiedzi na glukokortykoidy (GRE)
jąc ze swoistym receptorem. Ten etap jest nie- (p. strzałki w tab. 45-3). Wydaje się, że do
zbędny, by mogły one wniknąć do jądra komór- procesu wniknięcia receptora do jądra komór-
kowego i związać się z DNA. Na ogół stwierdza kowego (czyli dla jego lokalizacji w Jądrze")
sie wysoką dodatnią korelację między wielko- potrzebne są dwa oddzielne obszary.
ścią powinowactwa hormonu z receptorem Sekwencja aminokwasowa receptora, ustalo-
a nasileniem określonego efektu biologicznego. na na podstawie analizy odpowiadającego mu
Dotyczy to szerokiej skali aktywności tych cDNA, wykazała występowanie dwóch obsza-
hormonów. 1 tak steroid wykazujący 10-krotnie rów obfitujących w reszty Cys-Lys-Arg w ob-
słabsze powinowactwo do receptora niż np. rębie domeny wiążącej DNA. Porównując te
kortyzol wywołuje odpowiednio mniejsze dzia- obszary z innymi białkami wiążącymi DNA
łanie biologiczne przy określonym stężeniu tych (szczególnie TFIIIA), można zakładać wystę-
steroidów. W mechanizmie działania hormo- powanie struktury białka, posiadającego dwa
nów steroidowych na ogół nie uczestniczą „rece- „palce" (przy czym każdy z nich ma w środku
ptory zapasowe". atom cynku), które wiążą się z jednym skrętem
Biologiczne działanie hormonu steroidowego pasma DNA. Jest to jedna z postaci interakcji
640 / ROZDZIAŁ 49

Domena zmienna □omana wiążąca Domena wiążąca


ONA hormon

m. ■cooh

trans— aktywacja

Translokacja Jądrowa

Dimeryzacja
Antygenowość

Homologia z on kog snem


v—»rt~ A

Ryc. 49-6. Schemat struktury fudzkiego receptora gfikokortykoidowego złożonego z 777 aminokwasów.
W obrębie receptora można wyróżnić domeny antygenowe wiążące DNA oraz wiążące hormon. Pokazano
również inne domeny oraz homologię z onkogenem v-erb-A.

białek z DNA omawianych w rozdz. 41. Ta wyizolować inne receptory, używając sond na
obserwacja jak również wynik innych badań, wspólny obszar (domenę DNA) w warunkach
w których wykazano, że C-końcowa połówka zredukowanej hybrydyzacji (p. rozdz. 42). Oka-
receptora ghikokortykoidowego jest bardzo po- zało się, że hipoteza ta była słuszna. Jak to
dobna do onkogenu v-erb-A oraz że domeny pokazano na ryc. 49-7, określone zostały struk-
tego onkogenu wiążące DNA są homologiczne tury dla wszystkich receptorów steroidowych,
z analogicznymi domenami receptora glukoko- również dla kilku receptorów, których dotych-
rtykoidowego, estrogenowego i progesterono- czas nie zidentyfikowano. Uderzająca jest dla
wego, doprowadziły do wykrycia nadrodziny tych receptorów homologia domen wiążących
steroid o wo-tarczy co wego receptora hormonal- DNA oraz fakt występowania ogólnej wspólnej
nego. organizacji. Omawiane receptory różnią się zna-
Nadrodzina steroid owo-tarczyco we- cznie długością, głównie połówki N-końcowego
go receptora hormonalnego. Hormony fragmentu cząsteczki. Ta obserwacja znacznie
steroidowe i tarczycy regulują wiele procesów przyspieszyła zrozumienie mechanizmu trans-
uczestniczących w rozwoju, różnicowaniu, krypcji genów regulowanych przez te hormony.
wzroście, reprodukcji i adaptacji ustroju do
zmian środowiskowych. W ostatnich latach Działanie hormonów
stało się jasne, że wspólny mechanizm mógłby glukokortykoidowych polega
wyjaśnić działanie tych hormonów na poziomie przeważnie na regulacji ekspresji
molekularnym (p. rozdz. 45). W tym mechaniz- genów
mie istotnym ogniwem są receptory hormonal- Ogólne mechanizmy działania hormonów
ne. Ponieważ występowanie tych ostatnich glukokortykoidowych zostały opisane w rozdz.
w ustroju nie jest obfite, analiza strukturalna 45 i przedstawione na ryc. 45-1. Liczne dowody
receptorów stała się możliwa dopiero po wyi- potwierdzają słuszność koncepcji, że ta klasa
zolowaniu klonów cDNA dla każdego z nich. hormonów wywiera wpływ na swoiste białka
Najpierw poznano strukturę receptora gluko- komórkowe, oddziaływując na ilość „krytycz-
kortykoidowego, estrogenowego i progestero- nych" białek, najczęściej enzymów, w obrębie
nowego. Stwierdzenie homologii w zakresie komórki. Zwykle gfukokortykoidy realizują
domen wiążących DNA dla tych hormonów, swoje działanie poprzez regulację szybkości
jak również wykazanie znacznego podobień- transkrypcji swoistych genów w komórkach
stwa tych domen do \-erb-A — białka onkogen- docelowych, choć mogą wpływać również na
nego, wiążącego DNA, były punktem wyjścia inne etapy „szlaku informacyjnego" (p. ryc.
dla hipotezy, że wymienione receptory mogą 45-2). Regulacja transkrypcji polega na tym, że
należeć do nadrodziny genowej (supergene fami- kompleks steroid-receptor wiąże się ze swois-
ly). Jeżeli tak, oczywista stała się kolejna hi- tymi sekwencjami DNA, położonymi w sąsiedz-
poteza, że z bibliotek cDNA powinno się twie miejsca inicjacji transkrypcji i, że te obszary
HORMONY KORY NADNERCZY / 641

Domeny Zmienne DNA Ugand Receptor


421 496 528 777
GlukoKortykoidowy

984

Mlnsralokortykoldowy

567 633 680 934


V90< Progestynowy

185 250 311 551 595


Estrogenów/

1 24 89 192 427
Dla wiła miny D

162 169 232 4S6


TĄ dla hormonów
tarczycy
Ola kwasu retlnol owego
8S 153 198 462
291 358 421 639
V-erf>-A

Ryc. 49-7. Schematyczne porównania nadrodziny steroidowo-tarczycowego receptora hormonalnego.


Sekwencje w obrębie ludzkich receptorów (v-erb-A jest pochodzenia ptasiego) zostały tak przedstawione,
by ich domeny wiążące DNA i wykazujące największe podobieństwo w sekwencji aminokwasowej
znajdowały się jedna nad drugą Liczby w obrębie za kres kowanego pola oznaczają procentowe
podobieństwo danej domeny do odpowiedniej domeny receptora glukokortykoidowego. Liczby nad
pionowymi liniami, odgraniczającymi poszczególne domeny, oznaczają pozycje aminokwasów.
N-kotfcowy aminokwas oznaczono jako 1. Wyizolowano wiele innych podobnych cząsteczek, lecz nie
określono ich czynności ani ich ligandów._____________
_____________________________________________

DNA nadają reakcji na hormon cech swois- tor wiąże się wybiórczo i swoiście z sekwencją
tości. W jaki sposób interakcja kompleksu DNA określoną jako glukokortykoidowy ob-
steroid-receptor z DNA pobudza lub hamuje szar (element) regulatorowy (GRE ■— glucocor-
transkrypcję, na czym polega swoistość tkan- ticoid regulatory element). Obszar ten zlokali-
kowa tej interakcji oraz dlaczego w jednych zowany jest o kilkaset zasad w górę w stosunku
tkankach hormon pobudza, zaś w innych ha- do miejsca inicjacji transkrypcji. W bliskim
muje transkrypcję określonego genu — oto sąsiedztwie GRE znajdują się sekwencje bardzo
kilka tylko pytań, na które dotychczas brak podobne do sekwencji konsensus GGTA-
odpowiedzi. CAnnnTGTCT zlokalizowanej we fragmencie
Krótki opis mechanizmu wpływu hormonów regulatorowym genów regulowanych przez glu-
glukokortykoidowych na transkrypcję DNA kokortykoidy. Glukokortykoidowy obszar re-
wirusa wywołującego guz sutka u mys2y jest gulatorowy połączony z receptorem nasila inic-
najlepszą ilustracją stanu wiedzy na temat dzia- jację transkrypcji genomu wirusa wywołującego
łania hormonów steroidowych. Model wirusa guz sutka u myszy oraz wykazuje również
wywołującego guz sutka jest bardzo użyteczny, działanie aktywujące na heterologiczne promo-
ponieważ wpływ steroidów jest szybki i wyrazis- tory. Ten element działający w układzie cis jest
ty i dogłębnie zbadano biologię molekularną czynny również wówczas, kiedy zostanie prze-
tego wirusa. Kompleks glukokortykoid-recep- sunięty do innych obszarów DNA położonych

4i Biochemia
442 / ROZDZIAŁ 49
-
r
GRE \ Promotor MTV Genom MTV

p
( GRE Promotor MTV Genom MTV

Promotor MTV — Genom MTV GRE \

GRE \ Promotor hetero logiczny


-
r Genom MTV

r
GRE \ Promotor hetero logiczny Gen hetero logiczny

Ryc. 49-8. GRE jest wzmacniaczem procesu transkrypcji. Wirus (typ dziki) wywołujący guz sutka
u myszy (MTV) zawiera: obszar w paśmie DNA, które ulega skopiowaniu do jednostki transkrypcyjnej
(genom MTV), promotor i GRE. GRE oddzielony jest normalnie od 5'-końcowego miejsca startowego
transkrypcji przez ok. 200 zasad, choć może działać w obu kierunkach GRE może również ulec ttenslokacji
w dół od miejsca startowego transkrypcji. Działa on również w heterologicznych układach promotorowych
i kodujących. Te fakty dowodzą, że GRE i inne obszary regulatorowe wyizolowane z różnych genów
działają jako wzmacniacze transkrypcji. ___________________ ______"

w dół lub w górę łańcucha i pracuje w obu Ogólne zasady działania hormonu m
kierunkach. Pod tym względem glukokortykoi- ineralokorty koidowego (aldosteronu)
dowy obszar regulatorowy spełnia rolę wzmac- są podobne do opisanych dla innych
niacza procesu transkrypcji. Występowanie hormonów steroidowych (ryc. 45-1, Z,
tych cech wykazano również w kilku innych 3. i tab. 45-3)
genach regulowanych przez glukokortykoidy. Chociaż wyizolowano swoiste produkty ge-
Są one zestawione na ryc. 49-8. Wydaje się, że nowe, do wystąpienia efektów działania aldo-
niektóre geny regulowane przez glukokortykoi- steronu potrzebna jest synteza białek i RNA.
dy wymagają obecności dodatkowego białka Przyjmuje się, że swoiste białka uczestniczą
wiążącego DNA oraz odpowiadającego mu w transporcie jonów indukowanym aldostero-
obszaru DNA. nem.
Główne działanie glukokortykoidów polega
na kontroli nasilenia procesu transkrypcji genu, Receptory o wysokim powinowactwie
lecz nie jest to ich działanie jedyne. Dzięki do ałdosteronu (K d~1 nmol/l)
możliwości mierzenia nasilenia różnych proce- stwierdzono w cytoplazmie i jądrach
sów wykazano, że glukokortykoidy regulują komórek docelowych
również szybkość degradacji swoistych mRNA Obecność takich receptorów stwierdzono
(np. mRNA kodującego hormon wzrostu i kar- w nerkach, śliniankach przyusznych i jelicie
boksykinazę fosfoenolopirogronianową) oraz grubym oraz w innych komórkach, których nie
obróbkę potranslacyjną (np. różnych białek uważano za komórki docelowe dla aldosteronu
wirusa wywołującego guz sutka u myszy). Glu- (komórki hipokampa i serca). Te receptory
kokortykoidy i inne klasy hormonów steroido- wykazują podobne powinowactwo do aldoste-
wych mogą działać na każdym etapie „szlaku ronu, kortyzolu i kortykosteronu i określone
informacyjnego" począwszy od DNA, a koń- zostały jako receptory typu I w celu odróżnienia
czywszy na końcowym białku (p. ryc. 45-2), ich od klasycznych receptorów glukokortykoi-
przy czym nasilenie tego działania może być dowych (typu II).
różne i zależne od danego układu. Uwzględniając fakt, że stężenie aldosteronu
HORMONY KORY NADNERCZY / 643

w osoczu krwi jest znacznie mniejsze od stężenia komórek kanalikowych. Skutkiem działania
kortyzolu i kortykosteronu, można by przypu- aldosteronu jest wzrost ilorazu NADH:NAD
szczać, że receptory typu I zostaną zajęte głów- oraz aktywności kilku enzymów mitochondrial-
nie przez te dwa ostatnie steroidy, przez co nych, w tym syntazy cytrynianowej. Wzrost
działanie aldostoonu byłoby niewielkie. Należy aktywności syntazy cytrynianowej jest wyni-
jednak przypomnieć, że DOC i kortykosteron kiem rzeczywistej indukcji (pośredniczonej opi-
są chciwie wiązane przez globulinę wiążącą saną wyżej transkrypcją genu) i okresowy
kortykosteroidy, tj. przez białko transportowe wzrost tego białka wykazuje wysoką korelację
dla glukokortykoidów, podczas gdy aldosteron z działaniem aldosteronu na transport Na+. Nie
nie ma swoistego białka nośnikowego. Ten fakt wykazano bezpośredniego wpływu aldosteronu
sprawia, że efektywne stężenie wolnego (nie na pompę sodową. Tak więc wydaje się, że
związanego z białkiem) aldosteronu w osoczu hormon ten zwiększa śródkomórkowe stężenia
krwi jest wyższe od odpowiedniego stężenia Na+ oraz stymuluje powstawanie związków
zarówno kortykosteronu, jak i DOC Dlatego wysokoenergetycznych niezbędnych przy wy-
też aldosteron łatwo wnika do komórek co daje pompowywaniu tego jonu do płynu śródmiąż-
mu przewagę w konkurencji o wiązanie z recep- szowego. Inne mechanizmy wydają się uczest-
torami typu I in vivo. Ważne dla ustroju działa- niczyć w transporcie jonów K+ i H+, a wśród
nie aldosteronu zabezpiecza dodatkowy mecha- nich różne białka regulowane przez aldosteron*.
nizm stanowiący rodzaj wentyla bezpieczeńst-
wa. Receptor występujący w tkankach docelo-
wych dla mineralokortykoidów wykazuje bez- PATOFIZJOLOGIA KORY
względną selektywność dla aldosteronu dzięki NADNERCZY
obecności enzymu dehydrogenazy 11 p-hydro-
ksysteroidowej. Enzym ten przekształca kor- Zaburzenia spowodowane nadmiarem
tyzol i kortykosteron do odpowiednich 11 p- lub niedoborem glukokortykoidów
metabolitów, lecz nie działa na aldosteron. Pierwotna niewydolność nadnerczy (choroba
Metabolity te nie wiążą się z receptorami typu I, Addisona) charakteryzuje się hipoglikemią, nie-
sprawiając, że aldosteron ma do niego swobod- zwykłą nadwrażliwością na insulinę, nietoleran-
ny dostęp. cją stresu, jadłowstrętem, chudnięciem, nudnoś-
ciami i znacznym osłabieniem. Chorzy na cho-
Aldosteron działa głównie na transport robę Addisona wykazują niskie ciśnienie tęt-
jonów nicze, obniżone przesączanie kłębuszkowe oraz
Działanie aldosteronu na transport sodowy zmniejszoną zdolność do wydalania ładunku
na poziomie molekularnym nie zostało wyjaś- wodnego. W wywiadach często podają „nałogo-
nione. Niemniej wyniki kilku badań -uzasad- we" zjadanie soli. W surowicy krwi stwierdza się
niają następującą hipotezę. małe stężenie Na+, natomiast duże stężenie K+;
Jony Na+ występujące w płynie zawartym ponadto obserwuje się wzrost liczby limfocytów
w świetle kanalików nerkowych wnikają biernie i komórek eozynofdnych. U chorych takich
do komórek kanalikowych od strony luminal- stwierdza się nadmierną pigmentację skóry
nej za pośrednictwem kanałów sodowych. Z ko- i błon śluzowych, uwarunkowaną wyrównaw-
lei jony Na+ przechodzą do płynu śródmiąż- czym wzrostem sekrecji ACTH i produktów
szowego za pośrednictwem Na+/K+ zależnej transkrypcji genu proopiomelanokortyny
pompy ATP-azowej umiejscowionej na biegu- (POMC).
nie podstawnobocznym komórek kanaliko- Wtórna niewydolność kory nadnerczy uwa-
wych. Energię dla tego procesu dostarcza ATP. runkowana jest niedoborem ACTH spowodo-
Aldosteron zwiększa liczbę kanałów sodo- wanym zawałem przysadki gruczołowej lub jej
wych w błonie komórkowej luminalnego biegu- zniszczeniem przez nowotwór lub zakażenie.
na komórek kanalikowych, co zapewne jest Charakteryzuje się podobnymi aberracjami me-
przyczyną wzrostu środkom orkowego stężenia tabolicznymi co pierwotna niewydolność kory
Na+. Aldosteron zwiększa również aktywność
kilku enzymów mitochondrialnych, przez co * Mechanizm działania aldosteronu na komórki
nasila powstawanie ATP niezbędnego do napę- nabłonkowe gruczołów potowych, ślinianek i przewo-
dzania pompy Na+/K+ umiejscowionej w błonie du pokarmowego jest podobny do podanego dla
komórkowej po dstawnob ocznego bieguna komórek kanalików nerkowych {przyp. tłum.).
644 / ROZDZIAŁ 49

nadnerczy, różni się od niej jednak nieobecnoś- Wrodzony rozrost (hyperplasia)


cią hiperpigmentacji skóry i błon śluzowych. nadnerczy spowodowany jest
Nadmiar glukokortykoidów, powszechnie niedoborem enzymatycznym
określany jako zespół Cushinga, zwykle spowo- Zmniejszenie ilości enzymów uczestniczących
dowany jest podawaniem farmakologicznych w steroidogenezie jest przyczyną niedoboru jej
dawek tych steroidów. Może on być również produktów końcowych, akumulacji metaboli-
uwarunkowany nadmiernym wydzielaniem tów pośrednich oraz nadmiernej syntezy steroi-
ACTH przez gruczolaka przysadki mózgowej, dów szlakami alternatywnymi. Wspólną cechą
nadmierne wydzielanie glukokortykoidów większości tych zespołów, które powstają już
przez gruczolaka lub raka nadnerczy lub ekto- w życiu zarodkowym in utero, jest niedobór
pową sekrecję ACTH przez nowotwór. Dla kortyzolu, nadmierne wydzielanie ACTH oraz
chorych z zespołem Cushinga charakterystycz- rozrost nadnerczy. Stąd określenie wrodzony
ne jest zniknięcie dobowego rytmu wydzielania rozrost nadnerczy. Inną wspólną cechą tych
ACTH i kortyzolu. Wykazują oni obecność zespołów jest nadprodukcja androgenów nad-
hiperglikemii lub cechy nietolerancji glukozy nerczowych. Ta ostatnia jest przyczyną przy-
(lub obydwie anomalie metaboliczne) spowodo- spieszonego wzrostu, wirylizacji oraz występo-
wanej wzmożoną gluk one o genezą. Ze wzmożo- wania obojnaczych narządów płciowych. Ten
ną glukoneogenezą powiązany jest ciężki kata- fakt tłumaczy alternatywne określenie tego
bofizm białek przejawiający się ścieńczeniem schorzenia jako zespół nadnerczowo-płciowy.
skóry, zanikiem mięśni szkieletowych, osteo- W 90% przypadków wrodzony rozrost nad-
porozą, zanikiem tkanki limfoidalnej. Ogólnie nerczy spowodowany jest dwiema postaciami
mówiąc u chorych tych stwierdza się ujemny niedoboru 21-hydroksy!azy, tj. niedoborem częś-
bilans azotowy. Stwierdza się też charakterys- ciowym będącym przyczyną tylko wirylizacji
tyczne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, tj. oraz niedobór całkowity przebiegający z utratą
otyłość typu tułowiowego z obecnością typowe- soli przez nerki. Pozostałe przypadki uwarun-
go „garbu bawolego". Oporność na infekcje, kowane są niedoborem 11 (S-hydrnksyla/y. Opi-
reakcje zapalne oraz gojenie się ran są upo- sano tylko pojedyncze przypadki niedoborów
śledzone. Wiele objawów, takich jak hipernat- innych enzymów (dehydrogenazy 3 p-hydroksy-
remia, hipokalemia, zasadowica, obrzęki i nad- steroidowej, 17a-hydroksylazy, desmolazy cho-
ciśnienie, spowodowanych jest efektami mine- lesterolowej, 18-hydroksylazy, 18-dehydro-
rał okortykoidowymi kortyzolu. genazy). Niedobór I8-hydroksylazy i 18-dehyd-
rogenazy są przyczyną tylko niedostatecznej
Zaburzenia związane z nadmiarem biosyntezy aldosteronu i nie przebiegają z roz-
mineralokortykoidów rostem nadnerczy. Niedobór desmolazy chole-
Małe gruczolaki komórek warstwy kiębko- sterolowej uniemożliwia biosyntezę któregokol-
watej nadnerczy są przyczyną pierwotnego aldo- wiek steroidu. Dlatego też defekt ten jest zwykle
steronizmu (zespołu Conna). Do klasycznych nie do pogodzenia z życiem pozamacicznym.
objawów tego zespołu należą: nadciśnienie tęt-
nicze, hipokalemia, hipernatremia i zasadowica PIŚMIENNICTWO
nieoddechowa. U chorych z aldosteronizmem
pierwotnym nie stwierdza się objawów nad- Beanto M: Gene regulation by steroid hormones. Celt
I989;56:335. Evans R: The steroid and thyroid
miaru hormonów glukokortykoid owych, stwie- hormone receptor
rdza się natomiast małą aktywność reninową superfamily: Science 1988;240:889. Granner DK:
osocza oraz małe stężenia angiotensyny II. The role of glucocorticoid hormones as
Zwężenie tętnicy nerkowej z następczym spa- biotogical amplifiers. In: Glucocorticoid Hormone
dkiem ciśnienia perfuzyjnego w nerkach może Action. Baxter JD, Rousseau GG (editors). Sprin-
być przyczyną przerostu i zwiększonej funkcji ger-Verlag, 1979. Gustafsson et al: Biochemistry,
komórek przykłębuszkowych, przejawiających molecutar biology
się dużą aktywnością reninową osocza oraz and physiology of the glucocorticoid receptor.
Endocrine Rev 1987;8:185. MorrisDJ: The
podwyższonymi stężeniami angiotensyny II. Ta metabolism and mcchanismof action
ostatnia jest przyczyną wtórnego aidosteroniz- of action of aldosterone. Endocr Rev 1981;2:234.
mu, który jest podobny do postaci pierwotnej, Yamamoto KR: Steroid receptor-regulated transcrip-
różniąc się od tej ostatniej wysokimi stężeniami (ion of specific genes and gene networks. Ann Rev
reniny i angiotensyny II w osoczu. Genet 1985;19:209.
Hormony rdzenia nadnerczy 50
Dary! K. Granner, MD

WPROWADZENIE Skróty używane w tym rozdziale


COMT - - O-Metylotransferaza katecholowa
Układ współczulnonadnerczowy składa się DBH - — p -Hydroksv4aza dopaminowa
z przywspókzulnego układu nerwowego z ner- (f3-oksydaza dopaminowa}
wami cholinergicznymi przed- i zazwojowymi, MAO - - Oksydaza monoaminowa
ze współczulnego układu nerwowego z choliner- P NM T - - N - Metyl otrą nsferaza
gicznymi nerwami przedzwojowymi i adrener- fenyloetanoloamtnowa
gtcznynii nerwami zazwojowymi oraz z rdzenia VMA - - Kwas waniltnomigdatowy
nadnerczy. Ten ostatni stanowi w rzeczywistości
wydłużenie współczulnego ukiadu nerwowego,
ponieważ zakończenia włókien przędz woj o-
wych nerwu trzewnego unerwiają komórki lowe nie są jedynymi hormonami ułatwiającymi
chromochłonne wytwarzające hormony kate- przezwyciężenie stresu. Wspomagają je gluko-
cholaminowe, tj. dopaminę, noradrenalinę (nor- kortykoidy, hormon wzrostu, wazopresyna, an-
epinefrynę) i adrenalinę (epinefrynę). Rdzeń giotensyna II i glukagon.
nadnerczy jest więc wyspecjalizowanym zwojem
bez wypustek aksonalnych. Jego komórki syn-
tetyzują, magazynują i uwalniają substancje HORMONY KATECHOLAMINOWE SĄ
działające w miejscach oddalonych od rdzenia. 3,4-DIHYDROKSY-POCHODNYMI
Oznacza to, że rdzeń nadnerczy działa jako FENY LOETYLOAM INY *
narząd wewnątrzwydzielniczy. Jest on dosko-
nałym przykładem ścisłego powiązania układu Dopamina, noradrenalina i adrenalina syn-
nerwowego z układem endokrynnym, jak to tetyzowane są w komórkach chromochłonnych
zasygnalizowano w rozdz. 45. rdzenia nadnerczy. Nazwa tych komórek po-
chodzi stąd, że zawierają one ziarnistości bar-
wiące się na kolor czerwono brunatny przy
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE ekspozycji na dwuchromian potasu. Skupiska
takich komórek znajdują się również w sercu,
Hormony układu współczulnonadnerczowe- wątrobie, nerkach, gonadach, neuronach ad-
go, choć nie są niezbędne do życia, są jednak renergicznych zazwojowego układu współczul-
potrzebne w procesie adaptacji do ostrego nego oraz w ośrodkowym układzie nerwowym.
i przewlekłego stresu. Adrenalina, noradrenali- Głównym produktem rdzenia nadnerczy jest
na i dopamina są głównymi składowymi reakcji adrenalina. Związek ten stanowi 80% wszyst-
na silny stres. Reakcja ta składa się z licznych, kich katecholamin zawartych w rdzeniu. Nie
zintegrowanych procesów przystosowawczych jest ona syntetyzowana w innych tkankach
w narządach ważnych dla życia (w mózgu, położonych poza rdzeniem nadnerczy. W od-
mięśniach, układzie sercowoplucnym i w wąt- różnieniu od adrenaliny, większość noradrena-
robie), kosztem narządów mniej uczestniczą- liny zawarta w narządach mających unerwienie
cych (skóry, układu żołądkowo-jelitowego, tka- współczuł ne syntetyzowana jest insitu (ok. 80%
nki limfoidalnej) w tej reakcji. Aminy katecho- całej zawartości), pozostała zaś ilość wytwarza-
646 / ROZDZIAŁ 50

ł HYDROKSYLAZA
na jest w innych zakończeniach nerwowych,
skąd dociera do komórek docelowych drogą
krwi. Adrenalina i noradrenalina mogą być
syntetyzowane i magazynowane przez komórki
rdzenia nadnerczy i innych tkanek chromo-
chkmnych.
Konwersja tyrozyny do adrenaliny obejmuje
następujące kolejne reakcje: 1) hydroksylację
TVROZYNOWA pierścienia benzenowego, 2) dekarboksylację
(4-MONOOKSYGENAZA i 3) hydroksylację łańcucha bocznego oraz 4)
N-metylację. Szlak biosyntezy katecholamin
i udział w niej poszczególnych enzymów przed-
stawiono na ryc. 50-1, na ryc. 50-2 zaś przed-
stawiono schemat ich biosyntezy w komórce
c hromochło nnej,

Hydroksylaza tyrozynowa jest


enzymem decydującym o wydajności
biosyntezy katecholamin
Tyrozyna jest bezpośrednim prekursorem ka-
techolamin, zaś hydroksylaza tyrozynowa (4--
H HI monooksygenaza monofenolowa) jest enzy-
I mem krytycznym w biosyntezie tych związków,
HO C— C—IMH, decydującym o jej nasileniu. Hydroksylaza ty-
MONOFENOLO
W A) rozynowa występuje tylko w tkankach wytwa-
H H. rzających katecholaminy i to w postaci bądź
Dopamtna rozpuszczonej, bądź związanej z ziarnistościa-

I /I-HYDROKSYLAZA
mi. Działa ona jako oksydoreduktaza z tet-
DOPAMINOWA rahydropterydynąjako koenzymem, przekszta-
(JS - OKSYDAZA łcając L-tyrozynę do L-dihydroksyfenyloalani-
DOPAMINOWA)
ny (L-dopa). Jako enzym decydujący o nasile-
niu biosyntezy katecholamin, hydroksylaza ty-
HO rozynowa podlega różnym regulacjom. Naj-
H ważniejszym mechanizmem jest hamowanie jej
I CI
HO- —C aktywności przez same katecholaminy (hamo-
\

No rad ren ati na U CH,


wanie mechanizmem sprzężenia zwrotnego),
które współzawodniczą z hydroksylaza o koen-

I
zym pterydynowy tworząc z tym ostatnim zasa-
C —C—NH dę Schiffa. Hydroksylazę tyrozynowa hamuje
I HI kompetycyjnie również cały szereg pochodnych
H
tyrozyny, w tym a-metyl o tyrozyna. Związek ten
Adrenalina stosowany jest sporadycznie w leczeniu stanu
chorobowego przebiegającego z nadmiarem ka-
techolamin u chorych z guzem chromochłon-
Ryc. 50-1. Biosynteza
katecholamin. PNMT — N- nym, chociaż znane są inne, bardziej skuteczne
mety łotra nsferaza związki obciążone mniej licznymi objawami
fenyloetanoloaminowa. (We- ubocznego działania. Trzecia grupa związków
dług Goldfien A.: The adrertal medulla, w: Green- hamuje hydroksylazę tyrozynowa, chelatując
span F. S., Forsharn P. H, (red): Basie and Clinical żelazo, będące kofaktorem tego enzymu. Przy-
Endocrinoiogy. Wyd. 2, Appleton and Lange, 1986, kładem takiego związku jest a, a'-dipirydyl.
w modyfikacji, za zezwoleniem). Katecholaminy nie przenikają przez barierę
krew-mózg; oznacza to, że muszą one być
syntetyzowane na miejscu, tj. w samym mózgu.
W określonych chorobach ośrodkowego ukła-
HORMONY RDZENIA NADNERCZY / 647

PŁYN POZAKOMORKOWY Komórka chromochłonna PŁYN POZAKOMORKOWY

EINE
+
DBH

Tyrozyna ATP
Chromogranina A
Wapfi

związki 0-adre-©
nerglczne
I chaiinergiczne 0
związki K-adfenar-
glczne

Ryc. 50-2. Schemat biosyntezy katechoiamin w komórce chromochtonnej. TH — hydroksylaza tyrozy-


nowa, DD — dekarboksylaza dopa, PNMT—N-metylotransferazafenyloetanoloa/ninowa, DBH — (J-hyd-
roksylazadopaminowa, ATP-— adenozynotrifosforan. Biosynteza katecholamin odbywa się w cytoplazmie
i w różnych ziarnistościach komórki rdzenia nadnerczy. Niektóre ziarnistości zawierają adrenalinę
(epineirynę) (E), inne noradrenaiinę, zaś jeszcze inne — obydwa hormony. Po stymulacji cała zawartość
ziarnistości jest uwalniana do płynj pozakomórkowego.

du nerwowego, np. w chorobie Parkinsona binian, zaś jego modulatorem fumaran. W cent-
stwierdza sie lokalne upośledzenie syntezy do- rum aktywnym tego enzymu znajduje się miedź.
paminy. W odróżnieniu od dopaminy, L-dopa, DBH występuje prawdopodobnie w specjalnej
będąca prekursorem dopaminy, bardzo łatwo frakcji subkomórkowej komórek rdzenia nad-
przenika przez barierę krew-niózg, dzięki czemu nerczy, tj. w ziarnistościach wydzielniczych.
jest "ważnym lekiem stosowanym w terapii cho- Tak więc konwersja dopaminy do noradrenali-
roby Parkinsona. ny zachodzi w tej strukturze śródkomórkowej.
DBH jest uwalniana z rdzenia nadnerczy i za-
Dekarboksylaza dopa jest obecna kończeń nerwowych wraz z noradrenaliną.
we wszystkich tkankach W odróżnieniu od noradrenaliny nie może ona
Ten rozpuszczony w cytoplazmie enzym wy- ponownie wrócić do zakończeń nerwowych na
maga obecności fosforanu pirydoksalu w proce- zasadzie powrotnego wychwytu.
sie konwersji L-dopa do 3,4-dihydroksyfenylo
etyloaminy (dopaminy). Związki strukturalnie N-Metylotransferaza
podobne do L-dopa, np. L-metylodopa, są fenyloetanoloaminy (PNMT) katalizuje
kom petycyjnym i inhibitorami tej reakcji. Chlo- powstawanie adrenaliny
rowcowe związki tworzą z L-dopa zasadę Schif- Enzym ten, rozpuszczony w cytoplazmie,
fa oraz hamują reakcję dekarboksylacji, katalizuje N-metylację noradrenaliny, dzięki
a-Metylodopa oraz spokrewnione z nią zwią- czemu powstaje adrenalina. Reakcja ta zacho-
zki, takie jak 3-hydroksytyramina (pochodna dzi w komórkach rdzenia nadnerczy syntetyzu-
tyraminy), a-metyl o tyrozyna i metaraminol są jących ten hormon. Skoro PNMT jest enzymem
skutecznymi lekami stosowanymi w niektórych rozpuszczalnym, przyjmuje się, że reakcja kon-
postaciach etiologicznych nadciśnienia tętnicze- wersji noradrenaliny do adrenaliny zachodzi
go- w cytoplazmie. Syntezę PNMT indukują hor-
mony glukokortykoidowe, docierające z kory
(i-Hydroksylaza dopaminowa (P- do rdzenia nadnerczy śródnadnerczowym ukła-
oksydaza dopaminowa) (DBH) dem wrotnym. Układ ten sprawia, że stężenia
katalizuje konwersję dopaminy do steroidów we krwi rdzenia są 100-krotnie wy-
noradrenaliny ższe niż we krwi obwodowej. Wydaje się, że tak
DBH jest oksydaza o mieszanej funkcji. Noś- duże stężenie glukokortykoidów w rdzeniu nad-
nikiem elektronów dla tego enzymu jest askor- nerczy jest niezbędne do indukcji PNMT.
648 / ROZDZIAŁ 50

KATECHOLAMINY SĄ KATECHOLAMINY ULEGAJĄ


MAGAZYNOWE I UWALNIANE SZYBKIEJ METABOLIZACJI
Magazynowanie w ziarnistościach Bardzo niewielkie ilości adrenaliny (mniej niż
chromochłonnych 5%) są wydalane z moczem. Katecholaminy
Komórki rdzenia nadnerczy zawierają chro- ulegają szybkiej metabolizacji pod wpływem O-
mochłonne ziarnistości. Są to struktury śród- metylotransferazy katecholowej i oksydazy
komórkowe zdolne do biosyntezy, wychwytu, monoaminowej. W wyniku działania tych en-
magazynowania i wydzielania katecholamin. zymów powstają nieaktywne metabolity O-me-
Ziarnistości te zawierają oprócz katecholamin tyiowane oraz produkty deaminacji katechola-
wiele innych substancji, takich jak ATP-Mg2+, min (ryc. 50-3). Większość katecholamin jest
Ca2+, DBH i białko — chromagraninę A. substratem dla obu wymienionych enzymów,
Katecholaminy wchodzą do tych ziarnistości zaś reakcje metylacji i oksydacji mogą zacho-
ATP-zależnym mechanizmem transportowym dzić w dowolnej kolejności.
i wiążą ten nukleotyd w stosunku 4; I (stosunek O-Metylotrartsferaza katecholowa (COMT)
hormonu do ATP). Noradrenalina, magazyno- jest enzymem cytozolowym występującym
wana w tych ziarnistościach, może je opuścić, by w wielu tkankach. Katalizuje ona przyłączenie
następnie ulec N-metylacji. Tak powstała ad- grupy metylowej do pierścienia benzenowego
renalina wchodzi do nowej populacji ziarnisto- zwykle w pozycji 3 (meta) różnych katechola-
ści. min. Do reakcji tej potrzebne są kation dwuwar-
tościowy oraz adenozylometionina jako donor
Uwalnianie katacholamin jest zależne grupy metylowej. Produktami tej reakcji są,
od jonów Caa+ zależnie od wyjściowego substratu, kwas homo-
Pobudzenie nerwów rdzenia nadnerczy po- wanilinowy, normętanefryna i metanefryna.
woduje zlanie się błon ziarnistości zapasowych Oksydazamonoaminowa (MAO) jest oksydo-
z błoną plazmatyczną, co jest przyczyną eg- reduktazą katalizującą deaminację monoamin.
zocytozy i tym samym uwalniania noradrenali- Występuje ona w licznych tkankach, lecz naj-
ny i adrenaliny. Proces ten jest zależny od Ca2+, i większe jej stężenie jest w wątrobie, żołądku,
jak większość zjawisk związanych z egzocyto- nerkach i jelitach. Opisano co najmniej 2 izo-
zą, jest pobudzany przez związki cholinergiczne zymy MAO. Izozym MAO-A, występujący
i |3-adrenergiczne, natomiast hamowany przez w tkance nerwowej, katalizuje deaminację sero-
związki a-adrenergiczne (ryc. 50-2). Katechola- toniny, adrenaliny i noradrenaliny. Izozym
miny i ATP są uwalniane w tych samych MAO-B spotykany jest w tkankach niener-
proporcjach, w jakich występują w ziarnistoś- wowych i wykazuje największą aktywność
ciach. Wraz z nimi uwalniane są również inne w stosunku do 2-fenyloetyloaminy i benzyloa-
składniki wymienionych ziarnistości, takie jak miny. Dopamina i tyramina ulegają metaboliza-
DBH, jony wapnia i chromagranina. cji pod wpływem obu izozymów. Wiele badań
Powrotny wychwyt katecholamin przez za- poświęcono zależności między zaburzeniami
kończenia nerwowe jest ważnym mechanizmem psychicznymi o podłożu afektywnym a wzros-
oszczędzania tych hormonów i szybkiego prze- tem lub spadkiem aktywności tych izozymów.
rwania hormonalnej i neuroprzekaźnikowej ich Inhibitory MAO znalazły zastosowanie w lecze-
czynności. W odróżnieniu od nerwów współ- niu nadciśnienia tętniczego i depresji, ich za-
czulnych, rdzeń nadnerczy nie dysponuje me- stosowanie ograniczają jednak poważne inter-
chanizmem powrotnego wychwytu i magazyno- akcje zachodzące ze środkami spożywczymi
wania raz wydzielonych katecholamin. Uwol- i lekami zawierającymi aminy sympatykomime-
niona z nadnerczy adrenalina dostaje się do tyczne.
wątroby i mięśni szkieletowych, gdzie ulega Pochodne O-raetyłowe katecholamin ulegają
szybkiej metabolizacji. Tylko bardzo małe ilości dalszym przemianom, tj. koniugacji z kwasem
noradrenaliny nadnerczowej docierają do tka- glukuronowym lub siarkowym.
nek obwodowych. We krwi katecholaminy krą- Liczba wytwarzanych metabolitów katecho-
żą jako luźno związane z albuminami. Ich okres lamin jest ogromna. Wśród nich dwie grupy
biologicznego półtrwania jest niezwykle krótki metabolitów mają znaczenie diagnostyczne, po-
(wynosi 10—30 s). nieważ wydalane są z moczem w ilościach
dających się zmierzyć. Do pierwszej grupy nale-
HORMONY RDZENIA NADNERCZY / 649
Kwas difiydroksy-
fenyloocłowy 3- Metoksytyramlna
, CHaO

OH
Kwas
hamowań III nowy

Kwas 3-metoksy-4-hy(Jro-
k l d t

Ryc. 50-3. Przemiana katecholamin przy udziale O-metylotransferazy kaiecholowej (COMT) i oksydazy
monoaminowe) (MAO). (Według: Goldfien A.: The adrenal medulla, w: Greenspan F. S. i Forsham P. H.
(red.): Basie andCiinical Endocrinotogy. wyd, 2,Appleton and Lange, 1986, reprodukcja za zezwoleniem).

żą mełanefryny, do których należą metoksypo- zawartych w ziarnistościach sekrecyjnych oraz


chodne adrenaliny i noradrenaliny. Do drugiej DBH. Stymulacja ta regulowana jest przez
grupy metabolitów zalicza sie produkt deami- podwzgórze i pień mózgowy, chociaż nieznana
nacji O-metylowanej pochodnej adrenaliny jest dokładna pętla sprzężenia zwrotnego.
i noradrenaliny, ij, kwas 3-metoksy*4-hydro- Pobudzenie nerwu trzewnego wzmaga rów-
ksymigdalowy (określany również jako kwas nież syntezę katecholamin. Ostry stres zwiększa
wanilino-migdalowy — VMA) (ryc. 50-3). syntezę noradrenaliny, nie wpływając na ilość
U 95% chorych z guzem chromochłonnym hydroksylazy tyrozynowej, chociaż aktywność
ilość wydalanych z moczem metanefryn i VMA jej wzrasta. Hydroksyłaza tyrozynowa jest sub-
jesl wzmożona. Oznaczanie wymienionych me- stratem dla cAMP-zależnej kinazy białek, co
tabolitów cechuje sie znakomitą precyzją diag- sugeruje, że wzrost aktywności hydroksylazy
nostyczną, szczególnie wtedy, kiedy równolegle występujący po stymulacji nerwowej spowodo-
oznacza się katecholaminy w osoczu lub w mo- wany jest jej fosforylacją. Przewlekły stres,
czu. któremu towarzyszy aktywacja układu wspól-
czulnego, indukuje syntezę hydroksylazy tyro-
zyaowej, przez co ilość tego enzymu wzrasta.
SYNTEZA KATECHOLAMIN JEST Doniesiono również o podobnej indukcji syn-
REGULOWANA BODŹCAMI tezy DBH. Indukcja wymienionych dwóch en-
NERWOWYMI zymów szlaku biosyntezy katecholamin jest
wyrazem mechanizmów adaptacyjnych na stres
Pobudzenie nerwu trzewnego, którego włók- fizjologiczny i zależy od czynników nerwowych
na przedzwojowe docierają do rdzenia nadner- (indukujących syntezę hydroksylazy tyrozyno-
czy, wywołuje uwalnianie się (mechanizmem wej i DBH) i endokrynnych (indukujących
egzocytozy) katecholamin, nośnikowych białek PNMT).
650 / ROZDZIAŁ 50

KLASYFIKACJA KATECHOLAMIN histonów i interferonów) nie posiadających tych


MOŻE BYĆ OPARTA NA struktur. Po drugie receptor fi-adrenergiczny
MECHANIZMIE ICH DZIAŁANIA wykazuje bliską homologię 2 rodopsyną (przy-
najmniej w zakresie trzech fragmentów pep-
Mechanizm działania katecholamin przycią- tydowych), tj. z białkiem, zapoczątkowującym
ga! uwagę badaczy przez blisko jedno stulecie. konwersję bodźca świetlnego w reakcję wzroko-
Rzeczywiście, wiele ogólnych koncepcji doty- wą. Inne podobieństwa dyskutowane są w dal-
czących biologii receptorów i działania hor- szej części rozdziału.
monów bierze swój początek w badaniach nad
mechanizmem działania katecholamin. Trzy receptory adrenergiczne należące
Katecholaminy działają za pośrednictwem do wymienionych wyżej podgrup
dwóch większych klas receptorów. Są one okre- sprzężone są z układem cyklazy
ślane jako receptory a-adrenergiczne i P-ad- adenylanowej
renergiczne, przy czym każda z nich obejmuje Hormony wiążące się z receptorami Px i P2
dwie podklasy, tj. a, i a2, i pt i P2. Klasyfikacja aktywują cyklazę adenylanową, natomiast hor-
ta oparta jest na sile wiązania się różnych mony wiążące receptor a2 ją hamują (ryc. 45-4
agonistów lub antagonistów do wymienionych i tab. 45-4). Po związaniu hormonu przez recep-
receptorów. Adrenalina wiąże się i aktywuje tor dochodzi do przyłączenia białka G, które
zarówno receptory a, jak i p. Jej efekt biologicz- wiąże sic z kolei z GTP. W wyniku tych reakcji
ny w tkankach zawierających obydwie klasy dochodzi albo do stymulacji (jeśli związaniu
receptorów zależeć będzie od powinowactwa uległo białko Gs) albo do hamowania (w razie
tego hormonu do poszczególnych rodzajów wiązania białka Gj przez kompleks hormon--
receptorów. Noradrenalina w stężeniach fizjo- receptor) cyklazy adenylanowej, tj. do stymu-
logicznych wiąże się głównie z a-receptorami. lacji lub hamowania syntezy cAMP. Reakcja
zatrzymuje się w chwili hydrolizy GTP 'przez
Struktura receptora p- GTP-azę połączoną z podjednostką a receptora
adrenergicznego jest znana (p. ryc. 45-4). Receptory ax są sprzężone z pro-
Klonowanie genu i cDNA dla receptora P- cesami zmieniającymi śródkomórkowe stężenia
adrenergicznego ssaków ujawniło kilka nie- wapnia lub (i) modyfikującymi przemianę fos-
spodziewanych cech. Po pierwsze wskazano, że fatydyloinozytydów (p. rozdz. 45). W tej reakcji
gen nie zawiera intronów, należy więc do grupy uczestniczy odrębny kompleks zawierający biał-
genów ssaków (do takich genów należą geny ko G.

Tabela 50-1. Skutki biochemiczne i fizjologiczne stymulacji poszczególnych typów receptorów adrener-
gicznych *l*
Receptory ^1 Receptory -i2 Receptory [■'., Receptory p2

Wzrost glikogenolizy Rozkurcz mięśni gładkich Stymulacja lipolizy Wzrost glukoneogenezy


Skurcz mięśni gładkich żołądka i jelit Skurcz Wzrost liczby i siły skur- wątrobie
w Wzrost glikogenol
naczyń krwionośnych czu mięśnia sercowego izy w wą-
mięśni gładkich nie-
i dróg moczowo-płcio- których łożysk n a czyn i o - trobie
wych wych Wzrost gfikogenolizy w
Hamowanie: mięśniach
lipolizy Wzrost uwalniania:
uwalniania reniny insuliny
agregacji płytek glukagonu
sekrecji insuliny reniny
Rozkurcz mięśni
gładkich
oskrzeli
naczyń krwionośnych
dróg moczowo-płcio-
wych żołądka i jelit
HORMONY RDZENIA NADNERCZY / 651

ISTNIEJE CZYNNOŚCIOWE renaliny lub norad/enaliny w ilościach wywołu-


PODOBIEŃSTWO MIĘDZY jących ciężki zespół nadciśnienia tętniczego.
RECEPTOREM W guzach chromochłonnych stosunek norad-
KATECHOLAMINOWYM A UKŁADEM renaliny do adrenaliny jest często podwyższony.
REAKCJI WZROKOWEJ Ten fakt może tłumaczyć różnice w obrazie
klinicznym występujące między poszczególny-
Stymulacja rodopsyny przez światło indukuje mi chorymi, noradrenalina jest bowiem głównie
wiązanie jej z transducyną, tj. kompleksem przyczyną nadciśnienia tętniczego, zaś adrenali-
zawierającym białko G, którego podjednostka na — wzmożonej przemiany materii.
a także wiąże się z GTP. Z kolei aktywowane
białko G pobudza fosfodiesteraze. hydrolizują-
cą cGMP. W wyniku tej reakcji zostają za-
mknięte kanały jonowe zlokalizowane w błonie PIŚMIENNICTWO
komórek pręcikowych siatkówki, co wyzwala
reakcję wzrokową. Reakcja kończy się w chwili Cryer PE: Diseases of the adrenal medulla and
hydrolizy przez GTP-azę (połączoną z podjed- sympathetic nervous system. Pages 511-550 in:
nostka a receptora) związanego z nią GTP. Endocrinology and Metabolism. Felig P et al (edi-
Zestawienie niektórych efektów biochemicz- Lors). McGraw-Hill, 1981,
nych i fizjologicznych zapoczątkowanych po- Dixon RAF et al: Cloning of the gene and cDNA for
mammalian f5-adrenergic receptor and homology
budzeniem poszczególnego typu receptora ad-
with rhodopsin. Naturę (London) 1986;321:75.
renergicznego zawiera tab. 50-1. Aktywacja Exton JH; Mechanisms involved in a-adrenergic
fosfoprotein przez cAMP-zależną kinazę białek phenomena: Role of caicium ion in actions of
(p, ryc. 45-5) jest przyczyną wielu efektów ca tech olani mes in Kver and other tissues. Am
biochemicznych wywołanych przez adrenalinę. J Physiol 1980;238:E3.
Kaupp UB: Mechanism of photoreception in verteb-
rate vision. Trends Biochem Sci 1986^11:43.
GUZY CHROMOCHŁONNE Sibley DR, Lefkowitz RJ: Molecular mechanisms of
WYWODZĄ SIĘ Z RDZENIA receptor desensitization using the P-adrenergic
NADNERCZY receptor-coupled adenylate cyclase system as a mo-
del. Naturę (London) 1985;317:124.
Stiles GL, Caron MG, Lefkowitz RKL: The p-adrener-
Guzów tych zwykle nie wykrywa się do gic receptor: Biochemical mechanisms ofphysiolo-
chwili, kiedy nie wytwarzają i wydzielają ad- gical reguiation. Physiol Rev 1984;64:66).
5 Hormony gonadalne
1
Dary/ K. Granner, MD

WPROWADZENIE zbędne w miejscu powstawania komórek roz-


rodczych. Jajniki wytwarzają komórki jajowe
Gonady są narządem o podwójnej czynności, i hormony steroidowe — estrogeny i proges-
tj. wytwarzającym komórki rozrodcze oraz hor- teron, gonady męskie (jądra) wytwarzają plem-
mony płciowe. Te dwie funkcje realizowane są niki i testosteron. Gonady wytwarzają, podob-
w bliskim sąsiedztwie anatomicznym, wysokie nie jak nadnercza, bardzo liczne steroidy, z któ-
stężenia hormonów płciowych sa bowiem nie- rych tylko kilka wykazuje aktywność hormona-
lną. Produkcja tych hormonów podlega ścisłej
regulacji na zasadzie sprzężenia zwrotnego,
w których uczestniczą przysadka mózgowa
i podwzgórze. Hormony gonadalne działają za
Skróty używane w tym rozdziale pośrednictwem mechanizmu jądrowego, podo-
bnego do opisanego dla steroidowych hormo-
ACTH hormon adrenokortykotropowy,
nów nadnerczowych.
kortykotropina
ABP białko wiążące androgeny
CBG globulina wiążąca kortykosteroi-
dy ZNACZENIE BIOMEDYCZNE
DHEA dehydroepiandrosteron
DHT dihydrotestosteron Prawidłowe funkcjonowanie gonad ma ogro-
E2 - estradiol mne znaczenie dla procesu reprodukcji i, co za
FSH folitropina (hormon pobudzają- tym idzie, dla przetrwania gatunku. I odwrotnie
cy pertherzyki Graafa) — zrozumienie fizjologii i biochemii endokry-
GnRH hormon uwalniający nologicznej związanej z procesem reprodukcji
gonadotropiny, gonadoliberyna stanowi podstawę wielu metod antykoncepcyj-
hCG ludzka gonadotropina nych. Ponadto hormony gonadalne wykazują
kosmówkowa
hCS — Iud2ka somatomammotropina
również inne ważne działanie, np. działają ana-
kosmówkowa bolicznie i są niezbędne dla utrzymania prawid-
LH — lutropina łowego stanu skóry, kości i mięśni.
MIF czynnik hamujący przewody
Mullera
3H-OHSD — d eh yd rog en aza 3 p - hyd roksy - JĄDRA WYTWARZAJĄ
steroidowa TESTOSTERON (MĘSKI HORMON
17P-OHSD— dehydrogenaza 17{i-hydroksy- PŁCIOWY) I PLEMNIKI (MĘSKIE
steroidowa KOMÓRKI ROZRODCZE)
PL laktogen łożyskowy
SHBG globulina wiążąca hormony
płciowe Te funkcje realizowane są przez trzy typy
TBG — globulina wiążąca hormony tar- wyspecjalizowanych komórek; 1) sperm a t ogo-
czycy nie i bardziej zróżnicowane komórki rozrodcze,
TEBG globulina wiążąca testosteron umiejscowione w kanalikach krętych, 2) komó-
i estrogeny rki Leydiga (określone również jako komórki
HORMONY GONADALNE / 653

śródmiąższowe) rozrzucone w tkance łącznej większość informacji dotyczących szlaków bio-


(zlokalizowanej pomiędzy kanalikami krętymi syntezy męskich hormonów gonadalnych uzys-
zawierającymi nabłonki plemnik o twórcze) i wy- kano na materiale zwierzęcym. Możliwe jest
twarzające testosteron pod wpływem stymulacji występowanie znacznych różnic międzygatun-
LH oraz 3) komórki Sertolego wytwarzające kowych w tym zakresie.
błonę podstawną dla nabłonka plemnikotwór- Wymienionych 5 enzymów jest zlokalizowa-
czego w kanalikach krętych oraz środowisko nych we frakcji mikrosomamej jąder szczu-
dia prawidłowego różnicowania i dojrzewania rzych. Stwierdza się bliskie czynnościowe sprzę-
komórek rozrodczych. Spermatogenezę pobu- żenie między aktywnością 3p-OHSD i ASA--
dzają przysadkowa fblitropina (FSH) i lutropi- izomerazy oraz między aktywnością 17a-hyd-
na (LH). Wymaga ona środowiska sprzyjające- roksylazy i C]7.2O-liazy. Te pary enzymów
go zróżnicowaniu komórek rozrodczych oraz pokazane są na ryc. 51-J przedstawiającej ogól-
stężenia testosteronu znacznie wyższego od wy- ną sekwencję poszczególnych reakcji oraz na
stępującego w krążeniu systemowym. Ten wa- ryc. 51-2, ilustrującej przykładowo schemat
runek jest spełniony, ponieważ komórki Leydi- biosyntezy androgenów w błonach mikrosoma-
ga (wytwarzające testosteron) znajdują się w bli- lnych jądra szczura. Ta druga rycina pokazuje,
skości nabłonka plemnikotwórczego kanalików w jaki sposób poszczególne substraty biosyn-
krętych. tezy testosteronu wchodzą do przestrzeni mik-
rosomalnej oraz, w jaki sposób przechodzą
Pomimo udziału licznych enzymów w z jednego etapu sziaku A* do następnego. Skoro
syntezie steroidów gonadalnych, występują 4 potencjalne substraty wobec tylko
enzym odszczepiający łańcuch boczny jednej 3JJ-OHSD, możliwe są liczne szlaki alter-
cholesterolu oraz dehydrogenaza 3|- natywne. Tak więc o rodzaju szlaku biosyntezy
hydroksysteroidowa są enzymami androgenów decyduje prawdopodobne stężenie
katalizującymi krytyczne etapy tej substratu znajdującego się w sąsiedztwie po-
syntezy szczególnych enzymów uczestniczących w tym
Androgeny gonady męskiej wytwarzane są procesie. Wiązanie w błonach mikrosomalnych
przez komórki Leydiga zlokalizowane w tkance może wywołać taki gradient.
śródmiąższowej. Bezpośrednim prekursorem Dihydrotestosteron (DHT) powstaje
steroidów gonadalnych jest, podobnie jak i ste- z testosteronu przez redukcję pierście-
roidów nadnerczowych, cholesterol. Etapem nia A szkieletu steroidowego przez Ba--
krytycznym, decydującym o nasileniu syntezy reduktazę. Jądra ludzkie wytwarzają ok.
androgenów gonadalnych, jest odszczepienie 50 i00 jig DHT na dobi, lecz większość DHT
łańcucha bocznego cholesterolu. Proces kon- pochodzi z konwersji w tkankach obwodowych
wersji cholesterolu do pregnenolonu jest taki (p. niżej). Jądra wytwarzają również małe, choć
sam zarówno w nadnerczach, jądrach, jak i jaj- znaczące ilości 170-estradiolu (E2), będącego
nikach. W ostatnich dwóch narządach pro- żeńskim hormonem płciowym, choć większość
ces ten pobudzany jest przez LH a nie przez E 2 wytwarzana przez mężczyznę pochodzi
ACTH. z aromatyzacji testosteronu i androstendionu
Konwersja pregnenolonu do testosteronu przez tkanki obwodowe. Przyjmuje się, że
wymaga działania 5 enzymów. Są nimi: 1) w produkcji E2 uczestniczą komórki Leydiga
dehydrogenaza 30-hydroksysteroidowa (3j3-- i Sertolego oraz nabłonek plemnikotwórczy
OHSD), 2) A5'4 izomeraza, 3) 17a-hydroksyla- w kanalikach krętych. Znaczenie E2 u mężczyz-
za, 4) C^^-liaza i 5) dehydrogenaza 170-- ny nie zostało dotychczas określone, choć wy-
hydroksysteroidowa (17p-OHSD). Ten szlak daje się, że może uczestniczyć w regulacji wy-
biosyntezy testosteronu określony jako szlak dzielania FSH. Występowanie zbyt wysokich
progesteronowy (Jub szlak A4) przedstawiony stężeń E2 oraz zmian ilorazu stężenia wolnego
jest po prawej stronie ryc. 51-1. Konwersja E2 do wolnego testosteronu wiąże się z pojawie-
pregnenolonu do testosteronu może się również niem gmekomastii (powiększeniem gruczołu su-
odbyć szlakiem dehydroepiandrosteronowym tkowego u mężczyzn) w okresie pokwitania
(zwanym również szlakiem A5) przedstawionym oraz w okresie po pokwitaniu, szczególnie
po lewej stronie ryc. 51-1. W jądrach ludzkich u osób starszych oraz chorych z przewlekłą
szlak A4 jest szlakiem preferowanym. Ponieważ chorobą miąższu wątrobowego lub z nadczyn-
jądra ludzkie są rzadko dostępne do badań, nością tarczycy.
654 / ROZDZIAŁ 51

C=0

„oJCDr ~
Progesteron
iii

Prag nano ton


ii

17a-HYDR0KSYU\ZA 171-HYDHOKSYLAZA

i i
i
UJ
CH3
i
i
LBo„
i
1i7a-Hydrokaypregneno]on 17ct - Hy d ro ksy p rog estero n
TEROIDC

i ii

C^-LIAZA C^-LIAZA

i1 I
o I
ł IX
t
O
»

LU

( J T ^ —
Dehyd roe p i a n d r oste ro n
—XiJ~^
DEHYDROt

Androstendlon
A
DEHYDHOGENAZA 170- DEHYDROGENAZA 170-
HYDROKSYSTER0ID0WA HYDROKSYSTEROIDOWA

T
j ^

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

A*-AndroEtendlol Testosteron

Rvo. 51 -1. Szlaki biosyntezy testosteronu Szlak po stronie lewej określany jest jako szlak A5 lub szlak
dehydroepiandrosteronowy, zaś szlak przedstawiony po stronie prawej — jako szlak A* lub szlak
progesteron owy.
HORMONY GONADALNE 655
/
Trzy warstwy
stateczki śród-
plazmatycznej
Pregnenolon 17a- Hydroksy-
progesleron

Warstwy
hydrofobowe

A v Warstwy
i* hydrofllne
Ryc. 51-2. Przykładowy schemat biosyntezy androgenu w błonie mikrosomalnej jąder. Przebieg błony
jest horyzontalny, prawdopodobnie tak jak w komórce. W preparatach mikrosomalnych błony te tworzą
pęcherzyki. A — androstendion, T — testosteron. (Według; DeGroot L.Endocrinology,
J.: tom 3, Grune
and Stratton, 1979, za zezwoleniem),
___________________________________________________

Produkcja hormonalna jąder jest testosteron, odznaczającą się swoistością, lub


w znaczącym stopniu zależna od wieku. też wysokim powinowactwem i ograniczoną
Testosteron jest głównym hormonem u płodu pojemnością (tab. 51-1). Białko to, zwykle okre-
i nąworodka szczurzego, lecz już krótko po ślane jako globulina wiążąca hormony płciowe
urodzeniu jądra wytwarzają tylko androsteron. (SHBG — sex-hormone binding globulin) lub
Zdolność syntetyzowania testosteronu przez globulina wiążąca testosteron i estrogeny (TEBG
jądro zostaje przywrócona w okresie pokwita- — testosterone-estrogen-binding globulin) wy-
nia, po czym utrzymuje się przez całe życie. twarzane jest w wątrobie. Jego synteza wzrasta
Podobne obserwacje poczyniono u innych ga- pod wpływem estrogenów (u kobiet stężenie
tunków zwierząt i wydaje się, że również u czło-SHBG w surowicy krwi jest 2-krotnie wyższe niż
wieka występują zmiany syntezy androgenów u mężczyzn) oraz u chorych z pewnymi choro-
przez jądra zależne od wieku. bami wątroby lub z nadczynnością tarczycy,
natomiast ulega obniżeniu pod wpływem and-
Testosteron wiąże się ze swoistym rogenów, w miarę starzenia się oraz w niedo-
białkiem osocza czynności tarczycy. Wiele z wymienionych
U większości ssaków, w tym i u człowieka, czynników wpływa również na wytwarzanie
w osoczu krwi stwierdza się p-głobulinę wiążącą CBG (p. rozdz. 44) i TBG (p. rozdz. 47).
Ponieważ SHBG i albuminy wiążą 97—99%
krążącego we krwi testosteronu, tyiko drobna
frakcja tego hormonu występuje w surowicy
Tabela 51-1.W iązanie hormonów do globuliny w postaci wolnej (biologicznie aktywnej). Głów-
wiążącej hormony płciowe (SHBG) na funkcja SHBG wydaje się polegać na ograni-
Steroidy ulegające Steroidy czaniu stężenia wolnego testosteronu w surowi-
wiązaniu nie wiążące się cy krwi. Testosteron wykazuje większe powino-
Testosteron Androgeny koniugowane wactwo do SHBG niż estradiol (tab. 51-2).
17 p-Estradiol 17 a-Testosteron Dlatego też zmiana stężenia SHBG powoduje
D i hy d rotestoste ro n Dehydroepiandrosteron większe zmiany stężenia wolnego testosteronu
Inne 17 fS-hydroksyste- Kortyzol niż wolnego estradiolu. Wzrost stężenia SHBG
roidy Progesteron w surowicy, występujący u osób starych ora2
Estron chorych z marskością wątroby lub (i) nadczyn-
656 / ROZDZIAŁ 51

nością tarczycy, jest przyczyną wzrostu ilorazu Tabela 51-2. Przybliżone powinowactwa steroi-
stężenia wolnego E3 i stężenia wolnego testos- dów do białek wiążących surowicy*
teronu oraz stwierdzanych u nich objawów SHBG" CBG"
estrogenizacji.
We krwi żylnej jąder stwierdza się obecność Estradiol 5 >1O
licznych steroidów. Testosteron jest jednak głó-
wnym steroidem wytwarzanym przez jądra Estron >10 >100
Androstendion
osób dorosłych. Testosteron 2 >100
Dobowe wytwarzanie testosteronu wynosi Dihydrotestosteron 1 >100
u zdrowych osób dorosłych ok. 5 mg. Podobnie Progesteron >100 2
jak inne steroidy testosteron uwalniany jest do Kortyzol >100 3
przestrzeni pozakomorkowej natychmiast po
jego syntezie. Według Stiteri P.K., Febres F.: Ovarian hor-
mone synthesis, circulation and mechanism of
action, str. 1401; w: Endocrinology, tom 3, pod
Wiele metabolitów testosteronu jest redakcją DeGroot L.J., Grune and Stratton, 1979,
nieaktywnych, podczas gdy inne np. w adaptacji autora rozdziału.
dihydrotestosteron i estradiol Powinowactwo wyrażone jest jako Kd ilości
wykazują zwiększoną lub molowej x 10".
zróżnicowaną aktywność
Szlaki metaboliczne. Przemiana testos-
teronu odbywa się dwoma szlakami. W jednym wstaje ok. 400 ug DHT, natomiast ok. 5 mg
z nich zachodzi oksydacja w pozycji 17, w dru- testosteronu. Reakcję konwersji testosteronu
gim natomiast redukcja podwójnego wiązania do DHT katalizuje NADPH-zależna 5-oc-redu-
pierścienia A oraz grupy ketonowej w pozycji 3. ktaza (p. niżej).
Przemiana pierwszym szlakiem zachodzi w licz- Testosteron może więc być uznany za prbhor-
nych tkankach w tym i w wątrobie; produktami mon, ponieważ ulega przekształceniu do znacz-
tego szlaku są 17-ketosteroidy, które są zwykle nie silniej działającego związku (dihydrotestos-
nieaktywne lub mniej aktywne od hormonu teronu) i większość tej konwersji odbywa się
macierzystego. Przemiana drugim szlakiem jest poza jądrami. Maty odsetek testosteronu ulega
mniej skuteczna i zachodzi głównie w tkankach także konwersji do estradioiu poprzez aromaty-
docelowych; jest on źródłem silnego metabolitu zację, tj. reakcję, która jest szczególnie ważna
— DHT. w mózgu, gdzie hormony te są pomocne
Metabolity testosteronu. Najważniej- w kształtowaniu zachowania płciowego zwie-
szym metabolitem testosteronu jest DHT. rzęcia. Inny silny androgen, androstandiol, wy-
W wielu tkankach, w tym w pęcherzykach twarzany jest również z testosteronu.
nasiennych, gruczole fokowym, zewnętrznych
narządach płciowych i w niektórych obszarach
skóry DHT jest aktywną postacią hormonu.
Stężenie DHT u dorosłego mężczyzny stanowi
1/10 stężenia testosteronu. W ciągu doby po-

OH 15a-Reclulctazal

Testosteron CWhytJrotestosteron (DHT)


HORMONY GONADALNE / 657

Główne metabolity I7-ketosteroidowe — an- wego, natomiast jest homologiczny do SHBG.


drosteroff i ctiucholannlon — ulegają koniugacji ABP wydzielane jest do światła kanalików
z kwasem glukuronowym lub siarkowym two- krętych. W procesie tym testosteron, wytwarza-
rząc rozpuszczalne w wodzie glukuronidy iub ny przez komórki Leydiga, zostaje przeniesiony
siarczany, łatwo wydalane z ustroju. do miejsca spermatogenezy, gdzie obecny jest
w bardzo dużym stężeniu. Jest to krytyczny etap
spermatogenezy, ponieważ normalne stężenia
WIELE HORMONÓW UCZESTNICZY testosteronu we krwi obwodowej lub osiągalne
W REGULACJI HORMONALNEJ przy leczeniu substytucyjnym są niewystarcza-
JĄDER jące dla tego procesu.
LH pobudza steroidogenezę w jądrach Androgeny wpływają, na kilka
LH pobudza steroidogenezę i wytwarzanie złożonych procesów fizjologicznych
testosteronu, wiążąc się z receptorami błony Androgeny, głównie testosteron i DHT, ucze-
plazmatycznej komórek Leydiga (podobny re- stniczą w: 1) różnicowaniu pici, 2) spermatoge-
ceptor dla LH stwierdza się w komórkach ciałka nezie, 3) rozwoju drugorzędowych cech płcio-
żółtego jajnika) oraz pobudzając cyklazę adeny- wych i struktur godowych, 4) przemianach,
lanową i, co za tym idzie, zwiększając śród- anabolicznych i regulacji genowej oraz 5) kształ-
komórkowe stężenie cAMP. W wyniku takiego towaniu się męskiego profilu behawioralnego
działania nasila się reakcja odszczepienia łań- (ryc. 51-3). Liczne tkanki docelowe, uczest-
cucha bocznego od cząsteczki cholesterolu. Tak niczące w tych procesach^ dzieli się na takie,
wiec istnieje podobieństwo między działaniem które reagują na testosteron, i pozostałe, reagu-
LH na jądro i ACTH na nadnercza. Testosteron jące na DHT, Klasycznymi narządami docelo-
jest ogniwem mechanizmu sprzężenia zwrot- wymi dla DHT (wykazującymi też największą
nego działającym hamująco na uwalnianie lub aktywność 5-cc-reduktazy) są: gruczoł krokowy,
(i) syntezę GnRH w podwzgórzu (ryc. 51-3). pęcherzyki nasienne, zewnętrzne narządy płcio-
we oraz skóra okolicy narządów płciowych.
Spermatogeneza regulowana jest przez Wśród narządów docelowych testosteronu na-
FSH i testosteron leży wymienić: embrionalne struktury wywo-
FSH wiążąc się z komórkami Sertolego po- dzące się z przewodu Wolffa, spermatogonie,
budza syntezę biafka wiążącego androgeny mięśnie szkieletowe, kości, nerki i mózg. Do-
(ABP — androgen binding protein). ABP jest tychczas nie znaleziono swoistego androgenu
glikoproteiną wiążącą testosteron. ABP różni uczestniczącego w regulacji pozostałych licz-
się od śródkomórkowego receptora androgeno- nych procesów wymienionych wyżej.

LH KOMÓRKA Regulacja wydzielania


DOCELOWA gonadolroplny J

Spemnatofleneza )

Regulacja aktywności genu )

Różnicowanie płciowe
przewodu Wotffa
I Zewnętrzna wlryllzacja

Dojrzewanie pici owe


w o kresie po kwi lania

Regulacja aktywności ganu

Ryc. 51-3. Mechanizm działania androgenów LH — lutropina, T — testosteron, DHT — dihydrotesto-


steron, R — receptor androgenowy. (Według: WilsonJ. D. i wsp.:Theendocrinecontro! of małe phenotypic
development; Aust J. Biol. Sci. 1983, 36, 101, w modyfikacji autora rozdziału, za zezwoleniem).

42 — Biochemia
658 / ROZDZIAŁ 51

Androgeny działają za pośrednictwem w jądrze komórkowym jest procesem niezbęd-


mechanizmu jądrowego, podobnego do nym do wystąpienia działania androgenowego.
opisanego dla steroidów Wiązanie kompleksu receptor-steroid przez
nadnerczowych chromatynę jądrową wydaje się wyprzedzać
Aktualną koncepcję działania androgenów pewien etap aktywacji, zaś swoistość reakcji
przedstawia ryc. 51-3. Wolny testosteron wnika zapewnia „element odpowiedzi androgenowej".
przez błonę plazmatyczna. do wnętrza komórek Podobnie jak inne steroidy (i niektóre hormony
na zasadzie dyfuzji biernej lub ułatwionej. Ko- peptydowe), kompleks testosteron/DHT--
mórki docelowe zatrzymują testosteron najpew- receptor aktywuje swoiste geny. Produkty biał-
niej dlatego, że hormon wiąże się ze swoistym kowe tych genów są pośrednikami licznych, jeśli
receptorem śródkomórkowym. Większość za- nie wszystkich, efektów działania wymienio-
trzymanego hormonu stwierdza się w jądrach nych hormonów. Testosteron pobudza syntezę
komórkowych, pomimo znacznych różnic wy- białek w drugorzędowych męskich narządach
stępujących w tym zakresie między tkankami. płciowych. Działaniu temu towarzyszy zwykle
Cytoplazma licznych (chociaż nie wszystkich) wzrost ogólnokomórkowego RNA, w tym
komórek docelowych zawiera enzym — 5a-- mRNA, tRNA i rRNA. Innym bardziej swois-
reduktazę — przekształcający testosteron tym przykładem działania testosteronu jest
w DHT. Jest sprawą sporną, czy istnieją dwa wpływ tego hormonu na syntezę ABP. Hormon
odrębne receptory dla testosteronu i DHT. Przy ten zwiększa tempo transkrypcji genu kodujące-
założeniu, że istnieje tylko jeden rodzaj recep- go ABP, co wyraża się wzrostem ilości mRNA
tora, powinowactwo jego do DHT jest wyższe kodującego to białko. Innym, dobrze przebada-
od powinowactwa do testosteronu. Pojedyncza nym przykładem, jest aa„— globulina, będąca
mutacja genu u myszy jest przyczyną utraty głównym białkiem wydalanym z moczem
powinowactwa receptora zarówno do DHT, jak u szczurów płci męskiej. Tempo syntezy a2ji
i do testosteronu, co sugeruje, że mamy do globuliny jest proporcjonalne do iloścrkodu-
czynienia tylko z jednym rodzajem białka recep- jącego ją mRNA. Z kolei ilość tego ostatniego
torowego. Różnice powinowactwa, związane ze zależna jest od tempa transkrypcji genu «
zdolnością tkanek docelowych do konwersji globuliny. Wszystkie wymienione etapy syn
testosteronu do DHT, najpewniej decydują tezy cc2ji ■— globuliny pobudzają androgeny.
o tym, czy aktywny jest kompleks testosteron-- Nerka jest ważnym narządem docelowym dla
receptor, czy też kompleks DHT-receptor. Lo- androgenów. Androgeny powodują ogólne po-
kalizacja kompleksu testosteron/DHT-receptor większenie się tego narządu oraz indukują syn-

KOMÓRKA DOCELOWA
KOMÓRKA LEYDIÓA

5a-REDUKTAZA|

Niedobory enzymatyczna w zakresie:


odszczeplanla łańcucha bocznego

cholesterolu
17a—hydro ksylazy
konwersji C„ do C la
redukcji grupy ketonowej w pozycji 17
oksydacji pierścienia A do A'-3-ketosteroldow
Niedobór 5a—reduktazy
Zaburzenia receptorowe
Oporność u chorych
wykazujących obecność
receptora (R + )

Ryc. 51-4. Przyczyny oporności na androgeny Na rycinie pokazano 4 defekty, dla których ziden-
tyfikowano występowanie mutacji. T — testosteron, DHT — dihydrotestosteron, R — receptor and-
rogenowy (Według: Wilson J. D. i wsp.: The endocrine controt of małe phenotypic development; Aust. J.
Biol. Sci. 1983, 36, 101, w modyfikacji autora rozdziału, za zezwoleniem).
HORMONY GONADALNE / 659

tezę licznych enzymów u różnych gatunków godniejszych stwierdza się tylko aberrację w za-
zwierząt,' kresie lokalizacji cewki moczowej. U osobni-
W kilku narządach docelowych androgeny ków z genotypem męskim, wykazujących cał-
pobudzają podział komórek. Działanie to jest kowity brak czynnościowo sprawnych recep-
mało zrozumiałe. Testosteron lub DHT wraz torów androgenowych, stwierdza się obecność
z estradiolem wydają się uczestniczyć w eksten- jąder oraz produkcję testosteronu, pomimo
sywnym i niekontrolowanym dzieleniu się ko- występowania całkowitej feminizacji zewnętrz-
mórek gruczołu krokowego stając się przyczyną nych narządów płciowych (jest to tzw. zespół
łagodnego przerostu tego narządu, występują- femiuiżujących jąder). Jest interesujące, że nie
cego aż u 75% mężczyzn po 60 rż. zidentyfikowano niedoboru w zakresie syntezy
lub działania estrogenów, porównywalnego do
ww. niedoboru androgenów.
PATOFIZJOLOGIA MĘSKIEGO
UKŁADU ROZRODCZEGO ZWIĄZANA
JEST Z DEFEKTAMI JAJNIKI WYTWARZAJĄ ŻEŃSKIE
HORMONALNYMI HORMONY PŁCIOWE (ESTROGENY I
PROGESTYNY) ORAZ ŻEŃSKIE
Stan chorobowy spowodowany brakiem tes- KOMÓRKI ROZRODCZE (KOMÓRKI
tosteronu określa się jako hipogonadyzm. Jeśli JAJOWE)
pojawi się on przed pokwitaniem, wówczas aie
dochodzi do rozwoju dru go rzędowych cech Biosynteza i przemiana hormonów
płciowych, natomiast jego występowanie u do- jajnikowych są podobne do opisanych
rosłych powoduje zanik tych ostatnich. Pierwo- dla hormonów męskich
tny hipogoimdyzm charakteryzuje się pierwo- Estrogeny tworzą rodzinę hormonów syn-
tnym uszkodzeniem jąder przez proces choro- tetyzowanych w różnorodnych tkankach. Głó-
bowy, natomiast hipogonadyzm wtórny jest na- wnym estrogenem pochodzenia jajnikowego
stępstwem upośledzonego wydzielania gonado- jest 17 p-estradiol. U innych gatunków zwierząt
tropin. Występowanie przypadków izolowa- estrogenem wytwarzanym w większych iloś-
nych niedoborów enzymatycznych w szlaku ciach w licznych tkankach jest estron. W ciąży
biosyntezy androgenów by to pomocne w okreś- w łożysku wy twa rżany jest we względnie dużych
laniu znaczenia poszczególnych jej etapów dla ilościach estriol. Ogólny szlak biosyntezy est-
produkcji i działania tych hormonów. Na ryci- rogenów oraz lokalizacja subkomórkowa en-
nie 51-4 pokazane są szczeble działania and- zymów uczestniczących we wczesnych jej eta-
rogenów począwszy od biosyntezy testosteronu pach są identyczne z biosyntezą androgenów.
do działania poreceptorowego zarówno tego Cechy różniące biosyntezę estrogenów od and-
hormonu, jak i DHT. Opisano co najmniej rogenów przedstawione są na ryc. 51-5.
5 dokładnie zdefiniowanych defektów biosyn- Estrogeny wytwarzane są drogą aromatyzacji
tezy testosteronu. androgenów. W tym złożonym procesie wy-
Ponadto znany jest niedobór 5<x-reduktazy. stępują trzy hydroksylacje z udziałem O 2
W wielu przypadkach wykrywa się albo brak i NADPH. Przyjmuje się, że kompleks en-
receptora DHT, albo testosteron owego, albo zymatyczny, określany jako aromataza, zawie-
też receptor ten jest w jakimś stopniu nienor- ra oksydazę P-450 o mieszanej funkcji. Jeśli
malny. W końcu w wielu przypadkach wszyst- substratem dla tego kompleksu enzymatycz-
kie oznaczalne parametry, w tym również recep- nego jest testosteron, produkowany jest est-
tory, są prawidłowe, mimo występowania cech radiol, natomiast jeśli substratem tym jest and-
feminizacji o zmiennym nasileniu. W tych ostat- rostendion — wytwarzany jest estron.
nich przypadkach zawsze stwierdza się męski Trudne było zdefiniowanie komórek wytwa-
genotyp. Nasilenie klinicznych objawów jest rzających poszczególne steroidy jajnikowe.
zależne od nasilenia występującego defektu bio- Obecnie wydaje się, że w ich syntezie uczestniczą
chemicznego. U chorych z całkowitym brakiem dwa rodzaje komórek. Te komórki są głównym
jakiegoś enzymu biosyntezy androgenów stwie- źródłem androstendionu (jest to główny and-
rdza się fenotyp żeński pomimo występowania rogen wytwarzany w jajnikach) oraz 17a-hydro-
genotypu męskiego XY. W odróżnieniu od ksyprogesteronu. Z tego ostatniego steroidu
niedoboru całkowitego, w niedoborach najła- komórki ziarniste wytwarzają estradiol. Proges-
660 / ROZDZIAŁ 51

Cholesterol - Pregnenolo 17«-Hydroteypraononoton-


ł
Dehydroepiandrosternn
Androstendlon
n 17« - Hyd ro ksy p rogester o n

Inne .»
metabolity
Progesteron -

Estron (E, 170-Eslradiol (E,)

Inne metabolity
Kta-Hydrotcsylaza

OH

-0H

Estriol
Ryc. 51 -5. Biosynteza estrogenów. (Według: Ganong W. F.: Review of Medicsl Physfology, wyd. 13,
Appleton and Lange, 1987, w nieznacznej modyfikacji autora rozdziału, za zezwoleniem).

teron jest wytwarzany i wydzielany przez komó- estrogenizacji występującego u osób starych
rki ciałka żółtego, które produkują również oraz w takich chorobach, jak marskość wątro-
nieco estradiolu. by, nadczynność tarczycy i otyłość.
Znamienne ilości estrogenów powstają w tka-
nkach obwodowych drogą aromatyzacji and- Estrogeny i progestyny są w różnym
rogenów. U mężczyzn aromatyzacja testostero- stopniu związane z białkami
nu przez tkanki obwodowe jest źródłem 80% transportowymi osocza
wytwarzanego u nich estradiolu. U kobiet waż- Estrogeny związane są z SHBG, zaś proges-
nym substratem dla estrogenów są androgeny tyny z CBG. Estradiol wiąże się z SHBG
nadnerczowe. W dąży 50% wytworzonego E2 5-krotnie słabiej niż testosteron lub DHT.
jest wynikiem aromatyzacji ańdrogenów nad- W odróżnieniu od wymienionych steroidów
nerczowych. W końcu konwersja androsten- progesteron i kortyzol wykazują małe powino-
diomi w estron jest głównym źródłem estroge- wactwo do tego białka nośnikowego (p. tab.
nów u kobiet po menopauzie. Aktywność aro- 51-2). Progesteron i kortyzol wykazują prawie
matazową stwierdza się w komórkach tłusz- takie samo powinowactwo do CBG. Z kolei
czowych oraz w wątrobie,'skórze i w innych globulina wiążąca kortykoidy (CBG) wykazuje
tkankach. Nadmierna aktywność tego enzymu małe powinowactwo do estradiolu i jeszcze
wydaje się uczestniczyć w patogenezie zespołu mniejsze do testosteronu, DHT lub estronu.
HORMONY GONADALNE / 661

OH

170-Estradlol Proaesteron

Wymienione białka nośnikowe nie odgrywa- Octan


ją widocznej roli w mechanizmie działania tych
hormonów na poziomie komórkowym (podob- Cholesterol
nie jak w działaniu innych hormonów steroido-
wych), ponieważ prawdopodobnie tylko wolny,
nie związany z białkami hormon wykazuje
aktywność biologiczną. Białka nośnikowe speł-
niają rolę krążącego rezerwuaru dla wymienio-
nych hormonów. Ponieważ wykazują one
względnie wielką pojemność wiązania, stanowią
one zapewne rodzaj buforu chroniącego ustrój
przed nagłymi zmianami stężenia hormonów
w osoczu krwi. Wielkość klirensu metabolicz-
nego wymienionych steroidów jest odwrotnie
proporcjonalna do ich powinowactwa do
SHBG. Ten fakt tłumaczy szybsze klirensowa- ^^u^V
nie estronu niż estradiolu, oraz szybsze kliren-
HO'
sowanie tego ostatniego niż testosteronu
i DHT. Koniugaty wymienionych hormonów Sól sodowa glukuronidu-20-pregnandlolu
(p. niżej) nie ulegają wiązaniu ani przez SHBG, Progesteron
ani też przez CBG. W dalszej części rozdziału
omawiane są czynniki regulujące produkcję Ryc. 51-6. Biosynte2a progesteronu i główne
SHBG. szlaki jego przemiany. Stwierdza się również inne
Wielkość sekrecji steroidów jajnikowych ule- metabolity, (Według: Ganong W. F.: Review of
ga znacznym wahaniom zależnym od fazy cyklu Medical Physiology, wyd. 13, Appleton and Lange,
miesiączkowego i jest proporcjonalna do ich 1987, w niewielkiej modyfikacji autora rozdziału, za
zezwoleniem).
produkcji w jajnikach. Wymienione hormony
nie są magazynowane, ulegają one wydzielaniu
natychmiast po ich biosyntezie.

Estrogeny i progestyny są aktywnie


metabolizowane przez wątrobę
Estrogeny. Wątroba przekształca estradiol
i estron w estrioi poprzez szlaki metaboliczne
przedstawione na ryc. 51-5. Estradiol, estron
i estrioi są substratami dla enzymów wątrobo-
wych katalizujących powstawanie pochodnych
glukuronidowych lub siarczanowych. Poszcze-
gólne gatunki zwierząt różnią się aktywnością
wymienionych enzymów sprzęgających. I tak
np. gryzonie wykazują tak aktywne układy
662 / ROZDZIAŁ 51

enzymów metabolizujących, że estrogeny ulega- rogeny, działając na obwodowe naczynia


ją prawie całkowitej metabolizacji w wątrobie krwionośne, wywołują ich rozszerzenie i roz-
i po doustnym ich podaniu nie wykazują prak- proszenie ciepła.
tycznie żadnej aktywności. U naczelnych te Progestyny hamują działanie proliferacyjne
układy enzymatyczne są mniej aktywne, więc estrogenów na nabłonek pochwowy i przekszta-
doustnie podane estrogeny są bardziej skutecz- łcają nabłonek macicy z postaci proliferacyjnej
ne. Steroidy sprzężone (z kwasem glukurono- w sekrecyjną (co wyraża się wzrostem wielkości
wym lub siarkowym) są rozpuszczalne w wodzie i funkcji gruczołów wydziel niczych oraz wzros-
i nie wiążą się z białkami transportowymi tem zawartości glikogenu). W ten sposób na-
(nośnikowymi); ten fakt tłumaczy, dlaczego są błonek macicy przygotowuje się do zagnież-
szybko wydalane z żółcią, kałem i moczem. dżenia zapłodnionej komórki jajowej. Ponadto
Progestyny. Ponieważ wątroba aktywnie progestyny wzmagają rozwój zrazikowych ob-
metabolizuje progesteron do kilku związków, szarów gruczołów sutkowych, po uprzedniej
doustnie podany hormon nie wykazuje działania stymulacji rozwoju przewodów tych gruczołów
biologicznego. Głównym metabolitem proges- przez estrogeny. Progestyny zmniejszają prze-
tynowym znajdowanym w moczu ludzkim jest pływ krwi przez naczynia obwodowe, dzięki
sól sodowa glukuronidu-20-pregnandioiu (ryc. czemu zmniejszają utratę ciepła. Ten fakt tłu-
51-6). Określone steroidy syntetyczne, np. po- maczy wzrost temperatury ciała w fazie luteal-
chodne 17 ct-hydroksyprogesteronu i 17 a-al- nej cyklu miesiączkowego, tj. w fazie, w której
kilopochodne 19-nortestosteronu, wykazują hormony te są wytwarzane. Ten wzrost tem-
aktywność progestynową i nie są metabolizo- peratury ciała, zwykle wynoszący 0,5°C, wyko-
wane w wątrobie. Ten fakt tłumaczy, dlaczego rzystywany jest jako oznaka jajeczkowania.
związki te są szeroko stosowane jako doustne Ogólnie rzecz biorąc, progestyny wymagają,
leki antykoncepcyjne. dla wywołania swego efektu biologicznego, wy-
przedzającego lub równoczesnego działania est-
rogenów. Jest to, być może, uwarunkowane
GŁÓWNĄ FUNKCJĄ HORMONÓW tym, że estrogeny pobudzają powstawanie rece-
JAJNIKOWYCH JEST ICH UDZIAŁ W ptorów progesteronowych. Wymienione dwie
DOJRZEWANIU I klasy hormonów często działają synergistycz-
PODTRZYMYWANIU CZYNNOŚCI nie, chociaż mogą być również antagonistami.
UKŁADU ROZRODCZEGO KOBIETY Liczba pierwotnych komórek jajowych (o-
ogonie) w ludzkim jajniku jest największa
Hormony te przygotowują strukturalne deter- w 5 miesiącu ciąży i wynosi ok, 6—7 min,
minanty żeńskiego układu rozrodczego (patrz spadając do ok. 2 min w okresie porodu. Na
niżej) do reprodukcji: 1) wpływając na dojrzewa- początku pokwitania wynosi ona tylko
nie pierwotnych komórek rozrodczych i 2) po- 100 000—200 000.
wstawanie tkanek pozwalających na implanta- Z wymienionych liczb oogonii zaledwie
cję blastocytu oraz 3) zabezpieczając hormonal- 400—500 ulega ostatecznie przekształceniu do
ny zegar dla procesu jajeczkowania, 4) zapew- dojrzałych oocytów. Pozostała ilość ulega zani-
niając środowisko niezbędne dla podtrzymywa- kowi w procesie, którego mechanizm nie jest
nia ciąży i 5) wpływając na poród i laktację. jasny, chociaż sugeruje się udział w nim and-
Estrogeny pobudzają rozwój tkanek uczest- rogenów pochodzenia jajnikowego. Dojrzewa-
niczących w procesie reprodukcji. Ogólnie mó- nie pęcherzyków jajnikowych rozpoczyna się
wiąc, hormony te wpływają na wielkość i liczbę już w niemowlęctwie. W okresie przedpokwita-
komórek, pobudzając syntezę białek, rRNA, niowym jajniki stopniowo powiększają się przez
tRNA, mRNA i DNA. Pod wpływem estroge- to, że wzrasta objętość pęcherzyków (dzięki
nów dochodzi do: 1) proliferacji i różnicowania rozrostowi komórek ziarnistych) oraz narasta
nabłonka pochwowego, 2) proliferacji endomet- ilość tkanki po zanikłych atretycznych pęche-
rium, przerostu i wydłużenia jego gruczołów, rzykach jajnikowych oraz ilość tkanki zrębowej
3) rozwoju rytmicznej aktywności skurczowej rdzenia, zawierającej komórki śródmiąższowe
myometrium oraz 4) proliferacji przewodów i osłonko we wytwarzające steroidy.
gruczołu sutkowego. Ponadto estradiol wyka- Stężenia hormonów płciowych w osoczu krwi
zuje działanie anaboliczne na kości i chrząstki, są małe w dzieciństwie, chociaż wzrastają one
dzięki czemu pobudza wzrost. W końcu, est- po podaniu egzogennych gonadotropin.
HORMONY GONAPALNE / 663

Należy więc sądzić, że niedojrzały jajnik ma Cykl miesiączkowy zależy od złożonej


zdolność 'syntetyzowania estrogenów. Uważa interakcji trzech gruczołów
się, że te małe stężenia hormonów płciowych endokrynnych
hamują syntezę gonadotropin w okresie przed- Hormony determinują częstość występowa-
pokwitaniowym u dziewcząt oraz że w okresie nia owulacji i parzenia się. Gatunki monoest-
pokwitania układ podwzgórzowo-przysadko- ryczne jajeczkują i parzą się raz w roku, nato-
wy staje się mniej wrażliwy na supresyjne działa- miast gatunki poliestryczne powtarzają taki
nie tych hormonów. W okresie pokwitania cykl kilka razy w roku. Naczelne maja. cykle
pulsacyjne wydzielanie GnRH stymuluje wy- miesiączkowe ze złuszczaniem się endometrium
dzielanie lutropiny. Z kolei ta ostatnia powoduje błony śluzowej macicy na końcu każdego cyklu
gwałtowny wzrost produkcji hormonów jaj- zaś parzenie się nie jest ściśle skojarzone z owu-
nikowych. Folitropina (FSH), będąca głównym lacją. Cykl miesiączkowy u kobiety jest wyni-
stymulatorem sekrecji estrogenów, pobudza do- kiem złożonej interakcji podwzgórza, przysadki
jrzewanie jednego pęcherzyka jajnikowego, po mózgowej i jajnika. Normalna długość jednego
którym następuje jajeczkowanie. cyklu waha się od 25 do 35 dni (średnio wynosi 28

Faza Faza
folikularna luleafna

36.8-1 Podstawowa
temperatura ciała
°C 36,6-r
36.4
20
2.0
Pro
170-HydroKsy-
progesteron 1.0- gest
ero
n
17-HydroKsy- (ng/
progesteron rnl)

200 170-Estradloi

P9/mL 100

0
Gonadotroplny (mlU)
IRP-hMG/ml

25 27 1 3 5 7 9 11 13 (5 17 19 21 23 25 27 1 3 5
Dni cyklu

Ryc. 51-7. Zmiany hormonalne i czynnościowe zachodzące podczas typowego cyklu miesiączkowego
u kobiety. M — miesiączka, IRP — hMG — międzynarodowy preparat referencyjny dla gonadotropin.
(Według: Midgley H. R.: w: Hafezy E. S. E., Evans T.N. (red,): Human Reproduction, Harper and Row,
1973, za zezwoleniem).
664 / ROZDZIAŁ 51

dni). Cały cykl miesiączkowy daje się podzielić na wytworzą hCG, ciałko żółte zanika i pojawia stę
fazę folikularną (pęcherzykową), lutealną i mie- miesiączka. Po złuszczeniu endometrium roz-
siączkowanie (ryc. 51-7). Faza folikularną poczyna się nowy cykl miesiączkowy. Czas
(pęcherzykowa). trwania fazy lutealnej wynosi zawsze 14 + 2 dni.
Z przyczyn niewyjaśnionych jeden pęcherzyk Zmiany w czasie trwania jednego cyklu miesią-
jajnika zaczyna się powiększać, głównie pod czkowego uwarunkowane są prawie zawsze
wpływem FSH. W pierwszym tygodniu fazy zmienionym czasem trwania fazy folikularnej
pęcherzykowej stężenia E, są małe. lecz wzras- (pęcherzykowej).
tają w miarę wzrostu pęcherzyka. Szczytowe
stężenie E2 stwierdza się w 24 godziny przed Ciąża pobudza syntezę hormonów
szczytowym stężeniem LH (i FSH). E2 uczula łożyskowych
przysadkę mózgową na działanie GnRH. Uwal- Zagnieżdżony blastocyt wytwarza trofoblast,
nianie LH może być wynikiem reakcji na wyso- który z kolei przekształca się w łożysko. Łożys-
kie stężenie E2 (jest to rodzaj „dodatniego ko jest pośrednikiem w przekazywaniu sub-
sprzężenia"), lub też następstwem nagłego spa- stratów energetycznych z krążenia matki do
dku stężenia tego hormonu (ze stężenia szczyto- płodu oraz jest miejscem produkcji wielu hor-
wego). Ciągłe podawanie wysokich dawek est- monów.
rogenów (jako doustne leki antykoncepcyjne) Ludzka gonadotropina kosmówkowa
hamuje uwalnianie LH i FSH oraz działanie (hCG). Główną funkcją hCG, będącej hor-
GnRH na przysadkę mózgową. Stężenia proge- monem glikoproteinowym (strukturalne podo-
steronu w osoczu krwi są bardzo małe w fazie bieństwa pomiędzy hCG i LH są omówione
folikularnej. Szczytowe stężenie LH zwiastuje w rozdz. 46), jest podtrzymywanie czynności
koniec tej fazy i wyprzedza jajeczkowanie ciałka żółtego do chwili wytworzenia przez
0 16—18 h. łożysko progesteronu w ilościach potrzebnych
Faza lutealną. Po owulacji komórki ziar- do podtrzymywania ciąży. Obecność hCG we
niste pękniętego pęcherzyka ulegają luteinizacji krwi można wykazać już kilka dni po implan-
1 tworzą ciałko żółte. tj. strukturę tacji zapłodnionej komórki jajowej, co zostało
rozpoczynają wykorzystane w testach diagnostycznych dla
cą w krótkim czasie produkcję progesteronu wykazania wczesnej dąży. Szczytowe stężenia
i w mniejszym stopniu również estradiolu. Stę hCG stwierdza się w połowie pierwszego tryme-
żenie estradiolu osiąga najwyższy poziom w po stru, po czym obserwuje się stopniowe ob-
łowie fazy lutealnej (mowa tylko o stężeniu E2 niżenie się stężenia tego hormonu do końca
w fazie lutealnej), po czym stopniowo spada do ciąży. Zmiany stężenia hCG i innych hormonów
bardzo małych wartości. Głównym hormonem zachodzące w ciąży przedstawiono na ryc. 51-8.
fazy lutealnej cyklu miesiączkowego jest proges Progestyny. Ciałko żółte jest głównym
teron, który, jak to zaznaczono wyżej, jest źródłem progesteronu w pierwszych 6—8 tygo-
potrzebny do przygotowania i podtrzymywania dniach trwania ciąży, po czym rolę jego przej-
czynności sekrecyjnej endometrium, stanowią muje łożysko. Pomimo że ciałko żółte nie prze-
cego źródło substratów energetycznych dla za rywa swej funkcji, ilość progesteronu wytwarza-
gnieżdżonego blastocytu we wczesnej fazie jego nego przez łożysko w późnej fazie ciąży jest
rozwoju. Lutropina jest niezbędna do podtrzy 30—40-krotnie większa niż produkowana
mywania funkcji ciałka żółtego we wczesnej przez ciałko żółte. Łożysko nie wytwarza chole-
fazie jego występowania. Źródłem LH przez 10 sterolu, co oznacza, że- jest ono zależne od
pierwszych dni trwania fazy lutealnej jest przy dostawy tego lipidu przez matkę.
sadka mózgowa. Jeśli nastąpi implantacja za Estrogeny. W miarę trwania ciąży stwier-
płodnionej komórki jajowej (między 22 a 24 dza się stopniowy wzrost stężenia w osoczu krwi
dniem normalnego cyklu), funkcję przysadko estradiolu, estronu i estriolu. W największych
wej lutropiny przejmuje gonadotropina kos- ilościach wy twarzany jest estriol; jest to odzwier-
mówkowa (hCG), tj. hormon o bardzo podob ciedlenie wielu funkcji jednostki płodowo-łożys-
nej strukturze do LH, wytwarzany przez komó kowej. Nadnercza płodu wytwarzają DHEA
rki cytotrofoblastu zagnieżdżonego zarodka. i siarczan DHEA, które w wątrobie płodu ulega-
HCG pobudza syntezę progesteronu przez ciał ją przekształceniu do 16cc-hydroksy-pochod-
ko żółte, do chwili wytwarzania tego ostatniego nych. W łożysku te ostatnie ulegają przekształ-
w dużych ilościach przez łożysko. Jeśli implan ceniu do estriolu. Z kolei estriol dostaje się
tacja nie nastąpi i komórki cytotrofoblastu nie
HORMONY GONADALNE / 665

Dobowe wydalanie

-36

-33

-30

-27

-2

"'*
50- >
-1
8

-15

-12

-9

4- 100- -6

2- -3

70 140 Oni 210 2B0


ciąży
Ryc. 51-8. Stężenia hormonów podczas prawidłowej ciąży: hCG — ludzka gonadotropina kosmówkowa,
hCS — ludzka somatomammotropina kosmówkowa (dane wzięte od kilku autorów, wg Ganong W, F.;
Revhw of Medical Physiology, wyd. 13, Appleton and Lange, 1987).
________________________________________________________________________________________

poprzez łożysko i krążenie matki do wątroby, mammotropina lub łożyskowy hormon wzros-
gdzie ulega koniugacji do glukuronidów i wyda- tu, ponieważ wykazuje właściwości biologiczne
kniu z moczem (patrz ryc. 51-9). Oznaczenie prolaktyny i hormonu wzrostu. Genetyczne
dobowego wydalania estriolu wykorzystane jest relacje zachodzące między tymi hormonami
do oceny wielu procesów zachodzących w ukła- omówione zostały w rozdz. 46. Rola fizjologicz-
dzie matka — płód. na PL jest niepewna, skoro kobiety nie posiada-
Inna interesująca wymiana substratów mię- jące tego hormonu wykazują normalny prze-
dzy płodem a matką jest potrzebna dla syntezy bieg ciąży i rodzą normalne dzieci.
kortyzolu przez nadnercza płodu. Nadnercza
płodowe nie posiadają kompleksu enzymatycz- Nieznany jest mechanizm wyzwalający
nego złożonego z dehydrogenazy 3 P-hydro- poród
ksysteroidowej i As'4-izomerazy i dlatego zależ- Czas trwania ciąży jest ściśle określony dla
ne są od dostawy łożyskowego progesteronu poszczególnych gatunków zwierząt. Nieznane
niezbędnego do syntezy kortyzolu (ryc. 51-9). są jednak czynniki odpowiedzialne za zakoń-
Laktogen łożyskowy. Łożysko wytwarza czenie ciąży. Podejrzewa się tu udział hormo-
hormon określany jako laktogen łożyskowy nów, chociaż nie zostało to udowodnione. Praw-
(PL). PL bywa również określany jako somato- dopodobnie chodzi o estrogeny i progestyny,
6 6 6 / R O Z D Z IA Ł 5 1

PLOD ŁOŻYSKO MATKA

c
Kortyzol
Kortyz
ol

Nadnercza Progesteron —.
Pregnenolon + Wątroba
"ł DHEA ■ Glukuronld
Siarczan DHEA

Estriol (E3) Glukuronld eslrłolu

t
DHEA
siarczan DHEA

16a-Hydreksy-DHEA

Nerki

»- 1&r-Hydraksy-DHEA-----1

Wątroba DHEA Glukuronld estrlolu


w moczu
Ryo. 51-9. Przemiana steroidów w jednostce matczy no-płodowej. DHEA — dehydroepiandrosteron.

ponieważ wpływają one na kurczliwość macicy. gesteronu (określanego jako pregnandiol) i est-
Są również dowody na to, że katecholaminy riolu (ryc. 51-8).
uczestniczą w procesie indukcji porodu. Ponie-
waż oksytocyna zwiększa kurczliwość macicy, Estradiol i progesteron pobudzają
wykorzystywana jest jako lek wspomagający rozwój gruczołu sutkowego, zaś
poród. Dodać jeditsk należy, że podanie eg- prolaktyna laktację
zogennej oksytocyny nie inicjuje porodu, jeśli Różnicowanie i czynność gruczołu sutkowe-
ciąża nie dobiega końca. Przy końcu ciąży liczba go regulowane sa harmonijnym współdziała-
receptorów oksytocynowych w macicy jest sto- niem wielu hormonów. Proces ten zapocząt-
krotnie większa niż na początku ciąży. kowują żeńskie hormony płciowe, estrogeny
Wzmożona ilość estrogenów przy końcu cią- bowiem pobudzają wzrost przewodów, zaś pro-
ży być może zwiększa liczbę receptorów ok- gestyny proliferację zrazików sutkowych. Pe-
sytocynowych (p. rozdz. 46). Po raz rozpoczę- wien wzrost tkanki gruczołowej i tłuszczowej
tym porodzie dochodzi do rozszerzenia szyjki gruczohi sutkowego ma miejsce w okresie po-
macicy, wyzwalającego odruch nerwowy, pobu- kwitania. Znaczny rozwój gruczołu sutkowego
dzający uwalnianie się oksytocyny. Ta ostatnia występuje w ciąży, kiedy tkanka gruczołowa
z kolei nasila skurcze macicy. W tym procesie eksponowana jest na duże stężenia estradiolu
ważną role mogą odgrywać również czynniki i progesteronu. Dla całkowitego różnicowania
mechaniczne, tj. nasilenie rozciągania szyjki się gruczołu sutkowego (przebadanego przewa-
macicy lub siła działająca na mięsień macicy. Po żnie na eksplantach szczurzych tego gruczołu)
porodzie dochodzi do gwałtownych zmian potrzebne są ponadto prolaktyna, glukokor-
w środowisku hormonalnym zarówno matki, tykoidy, insulina lub peptyd wzrostowy oraz nie
jak i płodu, zas po wydaleniu łożyska we krwi zidentyfikowany jeszcze czynnik surowicy krwi.
matki stwierdza się szybki spadek stężenia pro- Z wymienionych hormonów tylko stężenie pro-
HORMONY GONADALNE / 667

laktyny ulega dramatycznym zmianom. Wzras- drugorzędowych cech płciowych, w tym szczegól-
ta ono ż wartości wyjściowej mniejszej niż nie nabłonka dolnych dróg moczowych i po-
2 ng/ml do powyżej 200 ng/ml w późnej fazie chwy. Ponadto ważnym problemem zdrowot-
ciąży. Wpływ wymienionych hormonów na nym u osób starszych jest osteoporoza; kobiety
syntezę białek mleka, w tym na laktoalbuminę, z ciężkim zanikiem masy kostnej wykazują
laktoglobulinę i kazeinę, zosta! szczegółowo niższe od normalnych stężenia estronu w osoczu
przebadany. Hormony te pobudzają syntezę krwi.
białek zwiększając ilość swoistych mRNA.
Przynajmniej w odniesieniu do kazeiny wzrost Syntetycznych agonistów i
ten jest skutkiem wzrostu transkrypcji genowej antagonistów używa się zarówno dla
i stabilizacji mRNA. promocji, jak i zahamowania
Progesteron, niezbędny dla różnicowania się zapłodnienia oraz dla zahamowania
zrazików gruczołu sutkowego, hamuje produk- wzrostu guzów
cję i wydzielanie mleka w zaawansowanej ciąży. Estrogeny. Wiele związków syntetycznych
Laktacja rozpoczyna się w chwili nagłego ob- wykazuje aktywność estrogenową oraz jedną
niżenia się stężenia tego hormonu po porodzie. lub kilka korzystnych cech farmakologicznych.
Również stężenie prolaktyny w osoczu obniża Większość modyfikacji, vw strukturze estroge-
się szybko po porodzie, sekrecja tego hormonu nów wprowadzono po to, by zmniejszyć prze-
ulega jednak stymulacji podczas każdego aktu mianę tych hormonów w wątrobie oraz, by
ssania brodawki sutkowej (p. rozdz. 46) pod- skuteczne było doustne ich podawanie. Jednym
trzymując przez to proces laktacji. W razie z pierwszych takich związków był dietylostyl-
zakazu karmienia piersią, laktacja stopniowo bestrol. Innymi przykładami takich steroidów
zanika. Można ją również szybko zakończyć o zmodyfikowanej strukturze są 17a-etynyloest-
podając pozajelitowo duże dawki androgenu, radiol i mestranol, używane jako doustne teki
zanim rozpoczęto karmienie piersią. antykoncepcyjne.
Ssanie brodawki piersiowej stymuluje rów-
nież uwalnianie się oksytocyny z tylnego płata
przysadki nerwowej. Oksytocyna obkurcza ko-
mórki mięśniowo-nabłonkowe otaczające prze-
wody zrazikowe, wyciskając w ten sposób mle-
ko z gruczołu sutkowego. Regulację syntezy
i wydzielania oksytocyny przedyskutowano
w rozdz. 46.

Koniec menopauzy charakteryzuje się


Dletylostylbestrol
zanikiem produkcji estrogenów
jajnikowych Dokonano syntezy licznych związków wyka-
Kobiety żyjące na zachodniej półkuli prze- zujących aktywność antyestrogenową. Kilka
stają miesiączkować średnio w 53 rż. Ten okres z nich znalazło zastosowanie kliniczne. Działa-
pokrywa się z zanikiem wszystkich pęcherzy- nie większości tych antagonistów polega na
ków jajnikowych i syntezy estrogenów jajniko- tym, że wiążą się one kompetycyjnie ze śród-
wych. Nie ma alternatywnego źródła proges- komórkowym receptorem estradiolowym (p.
teronu, natomiast pokaźne ilości słabego est- niżej).
rogenu, tj. estronu, powstają przez aromatyza-
cję androstendionu (ryc. 51 -5). Stężenia estronu
w osoczu są jednak zbyt mak, by zahamować
sekrecję gonadotropin przysadkowych. Ten
fakt tłumaczy występowanie bardzo dużych
stężeń FSH i LH w osoczu, tak charakterys-
tycznych dla pierwszych lat pomenopauzal-
nych. Kobiety po menopauzie są narażone na
dwa zjawiska związane z katabolizmem tkan-
kowym indukowanym estrogenopenią. Estron
nie zawsze jest w stanie zapobiec zanikowi I7a-Etynyloestrad(ol
668 / ROZDZIAŁ 51

CH3O
r-C=CH
--OAc

Mesiranol

Cytrynian kiomifenu (Clomid) wykazuje


szczególne powinowactwo do receptorów est- CH3
rogenowych podwzgórza. Początkowo związek
Octan medroksyproossleronu
ten stosowano jako lek hamujący płodność,
podczas gdy obecnie używany jest do celów OH
przeciwnych, tj. jako lek zwiększający płodność. ■—CsCH
Klomifen działa kompetycyjnie w stosunku do
estradiolu, jeśli chodzi o wiązanie z receptorami
estrogenowymi podwzgórza. W wyniku takiego
działania dochodzi do odblokowania sekrecji
GnRH oraz wtórnie do nadmiernego wydziela-
nia się LH i FSH przez przysadkę mózgową.
W następstwie działania kiomifenu dochodzi do Noretyndron
równoczesnego dojrzewania licznych pęcherzy-
ków jajnikowych oraz, co za tym idzie, do roksyprogesteron hamuje występowanie jajecz-
częstego rozwoju ciąży mnogiej. Nafoksydyna kowania przez kilka miesięcy, jeśli zostanie
— związek niesteroidowy — oraz tamoksyfen, podany domięśniowo pod postacią depót. Po-
łącząc się z receptorami estrogenowymi, tworzą nieważ progestyny hamują wzrost komórek
z chromatyną bardzo trwałe kompleksy. Unie- ww. związek jest częściej używany w leczeniu
możliwia to recyrkulację receptorów, przez co dobrze zróżnicowanego raka endometrium
dochodzi do blokowania działania estradiolu (błona śluzowa macicy).
na długi czas. Wymienionych antagonistów
używa się w leczeniu estrogenozależnego raka Estrogeny i progestyny działają poprzez
piersi. regulację ekspresji genów
Działanie wymienionych hormonów polega
na ich wiązaniu się ze swoistymi receptorami
śródkomórkowymi. Te ostatnie, wiążąc się
^ z określonymi obszarami chromatyny lub(i)
DNA jądrowego, oddziałują na tempo trans-
krypcji swoistych genów. Wiele informacji do-
starczyły wyniki badań nad wpływem
estradiolu i progesteronu na transkrypcję
genów kodujących białko jaj ptasich, w tym
Cytrynian klomtfenu szczególnie owalbuminy i konalbuminy.
Dokładny mechanizm działania tych
Progestyny. Trudne byio wytworzenie hormonów w procesie transkrypcji genów jest
związków wykazujących aktywność progesty- wciąż przedmiotem intensywnych badań.
nową, lecz pozbawionych działania estrogeno-
wego lub androgenowego. 17 a-alkilopochodne Receptory estrogenów©
19-nortestosteronu (np. noretyndron) u więk- i progesteronowe należą do jednej
szości kobiet wykazują minimalną aktywność rodziny genowej
androgenową. Są one używane jako doustne Sekwencję aminokwasową receptorów estro-
leki antykoncepcyjne. Inną silną progestyną jest genowych (ER) i progesteron owych (PR) re-
octan medroksyprogesteronu (Provera). Med- konstruowano na podstawie sekwencji odpo-
wiadających im cDNA. Receptory te należą do
HORMONY GONADALNE / 669

rodziny genowej receptorów steroidowych i ho- działu. Toteż tylkp wybrane przykłady tych
rmonów tgrczycy, omawianych w rozdz. 49. Jak zaburzeń są przedmiotem bliższego omówienia.
to przedstawiono na ryc. 49-3. każdy receptor Pierwotny hipogonadyzm jest następstwem
ma kilka domen czynnościowych. Steroidy wią- procesu chorobowego bezpośrednio uszkadza-
żą się z miejscami ligandowymi C-koricowego jącego jajniki. W następstwie tego uszkodzenia
obszaru cząsteczki receptorowej. To indukuje upośledzeniu ulega proces jajeczkowania lub(i)
zmianę konformacyjną umożliwiającą wiązanie czynność endokrynna gonady żeńskiej.
się receptora z DNA. Domena ER, wiążąca się Hipogonadyzm wtórny spowodowany jest wy-
z DNA, rozpoznaje sekwencję AGGTCAnnnT- padnięciem gonadotropinowej czynności przy-
GCCCT (jest to sekwencja odpowiedzi estroge- sadki mózgowej. Dysgeneza gonad (zespół Tur-
nowej — ERE — estrogen response element), nera) jest często spotykanym zaburzeniem gene-
natomiast domena PR — sekwencję GGTA- tycznym, charakteryzującym się kariotypem
CAnnnTGTTCT (jest to sekwencja odpowiedzi XO, występowaniem żeńskich narządów płcio-
progesteron owej — PRE — progesterone re- wych zarówno zewnętrznych, jak i wewnętrz-
sponse element). Interakcja receptora z DNA nych oraz nieprawidłowościami rozwojowymi
umożliwia różnym działającym w konfiguracji i opóźnionym pokwitaniem.
trans domenom każdego receptora oddziaływa- Wiele zespołów spowodowanych jest niepra-
nie na geny przylegające do obszarów odpo- widłowościami w zakresie ilości hormonów.
wiedzi hormonalnej. Wzmożona (lub zmniej- Najczęściej występuje zespól policystycznych jaj-
szona) aktywność swoistych genów wyraża się ników (zespół Steina-LeventhaEa), w którym na
zmienionym tempem syntezy swoistych bia- skutek nadprodukcji androgenow pojawiają się
łek, co przejawia się zmianą reakcji metabo- takie objawy jak hirsutyzm, otyłość, nieregular-
licznych. ne miesiączkowanie OTaz zmniejszona płod-
Cechy szczególne. Na uwagę zasługuje ność. Rzadko występujące guzy złożone z komó-
kilka faktów, dotyczących mechanizmu działa- rek Leydiga oraz jądrzaki (arrhenoblastoma)
nia omawianych hormonów: 1) receptory wią- wytwarzają testosteron. Guzy określone jako
żące hormony płciowe odznaczają się pewną ziarniszczaki (granulosa celi tumor) lub otocz-
nieswoistością, i tak progesteron wiąże się z re- kowiaki (thecoma) produkują estrony, zaś śród-
ceptorem androgenowym, przez co wykazuje jajnikowe guzy złożone z komórek nadnerczy
słabe działanie androgenowe, natomiast kilka (intraovarian adrenal rest tumor) — kortyzol.
androgenow wiąże się z receptorami estrogeno- Przetrwała tkanka trofoblastyczna jest przy-
wymi, przez co mogą naśladować działanie tych czyną łagodnego zaśniadu graniastego (mola
ostatnich na macicę; jak to pokazano na ryc. hydatidosa) mogącego ulec transformacji do
49-3, centralne sekwencje obszarów odpowiedzi złośliwego nabłoniaka kosmówkowego (chorio-
hormonalnej dla omawianych hormonów wy- carcinoma). Ostatnie dwa nowotwory wytwa-
kazują znaczne podobieństwo. Ten fakt tłuma- rzają ogromne ilości hCG. Oznaczanie radioim-
czy, dlaczego niektóre hormony wykazują dzia- munologiczne hCG wykorzystywane jest w dia-
łanie mieszane, tj. androgenowe, jak i proges- gnostyce wymienionych dwóch rodzajów nie-
tynowe lub estrogenowe; 2) estrogeny zwięk- bezpiecznych guzów oraz monitorowaniu sku-
szają liczbę zarówno receptorów estrogeno- teczności ich leczenia.
wych, jak i progesteronowych; 3) wydaje się, że
progesteron przyspiesza tempo obrotu włas-
nego receptora; 4) tak zwane słabe estrogeny,
np. estriol, podawane często działają jak est-
rogeny silne. PIŚMIENNICTWO
Ogólne
NIEKTÓRE ZABURZENIA ŻEŃSKIEGO Huggins C: Two principles in endocrine therapy of
UKŁADU ROZRODCZEGO WYKAZUJĄ cancer. Hormonedcpnval and hormone interferen-
ZWIĄZEK Z ANOMALIAMI ce. Ccmcer Res 1965,25:1163. O'MalLey BW:
HORMONALNYMI Steroid hormone action in eucaryotic
cells. / Clin Inrest 1984;74:307. Wilson JD et al:
Omawianie wszystkich zaburzeń żeńskiego The endocrioe control of małe
phenotypic development, Aust J Bioł Sci
układu rozrodczego przekracza ramy tego roz- 1983;36:101.
670 / ROZDZIAŁ 51

Hormony jąder Hormony jajników


Chang C et al: Structural analysis of complementary Green S et al: Human estrogen receptor DNA:
DNA and amino acid seąuences of human and rat Sequence, expression and homology to N-erb-A,
androgen receptors. Proc Nail Acad Sci USA Naturę (London) 1986;320:134.
198835:7211. Siitcri PK, Fcbrcs F: Ovarian hormone synlhesis,
Hali PF; Testicular hormones: Synthesis and control. circulation and mechanisms of action. Pages
Pages 1511 — 1520 in: Endocrinołogy, Vol 3. De- 1401—1417 iu: Endocrinołogy, Vol 3. DeGroot LJ
Groot LJ (editor). Grune & Stratton, 1979. (editor). Grune & Stratton, 1979.
Wilson J; Metabolism of testicular androgens. Chap Toft D, Górski J: A receptor molecule for estrogens.
25, pp 491—508, in: Handbook of Endocrinołogy. Proc Natł Acad Sci USA 1966;55:1574.
Section 7: Endocrinołogy, Vol 5: Małe Reproductive
System, Hamilton DW, Greep RP (editors). Ame-
rican Physiological Society, Washington DC, 1975.
Hormony trzustki
żołądkowo-jelitowe
i
5
2
Dary/ K. Granner, MD

WPROWADZENIE Skróty używane w tym rozdziale


ACTH — hormon ad reno korty kotropo wy, ad-
Trzustka stanowi strukturę, zawierającą dwa renokortykotropina
różne narządy. Część zrazikowa trzustki wyka- EGF — naskórkowy czynnik wzrostowy
zuje czynność zewnątrzwydzielnkzą (egzokryn- FGf — czynnik wzrostowy fibroblastów
ną); wydziela ona do światła dwunastnicy en- GIP — żołądkowy polipeptyd hamujący
zymy i jony potrzebne w procesach trawienia IGF — czynnik wzrostowy insulinopodobny
pokarmów. Na część wewnątrz wy dzieiniczą (en- LDŁ — lipoproteiny o małej gęstości
dokryimą) trzustki składają się wyspy Langer- IDDM — cukrzyca tnsulinozależna
hansa. Masa 1—2 min wysp występujących NIDDM — cukrzyca insulinoniezależna
PDGF czynnik wzrostowy pochodzenia płyt-
w trzustce stanowi 1—2% całej masy tego
kowego
narztfdu. Wyspy 2awierają kilka rodzajów ko- PEPCK — karboksykinaza fosfoenoi opirogro-
mórek wymienionych w tab. 52-1. nią nowa
PGF2 — prostaglandyna F2
PP — polipeptyd trzustkowy
Tabela 52- . Rodzaje komórek występujących VLDL — lipoproteiny 0 bardzo małej gęstości
w wyspach Langerhansa
Procentowy
Nazwa udział komó- Hormon wiele innych procesów. Somatostatyna, po raz
komórek rek w struktu- wytwarzany
pierwszy wykryta w podwzgórzu, gdzie hamuje
rze wysp
wydzielanie hormonu wzrostu, występuje w wyż-
A (luba) Ok. 25% Glukagon szych stężeniach w wyspach niż podwzgórzu.
B (lub |3) Ok. 70% Insulina W trzustce hormon ten uczestniczy w lokalnej
D (lub 8) Mniej niż 5% Somatostatyna regulacji sekrecji insuliny i glukagonu. Polipep-
F Śladowy Polipeptyd trzust- tyd trzustkowy wywiera wpływ na wydzielanie
soków przez przewód pokarmowy.
kowy Przewód pokarmowy wydziela wiele hormo-
nów, zapewne więcej niż jakikolwiek inny poje-
Wyspy trzustkowe wydzielają przynajmniej dynczy narząd. Do funkcji przewodu pokar-
4 hormony, tj. insulinę, glukagon, somatostatynę mowego należą: a) dostarczanie pokarmów do
i polipeptyd trzustkowy. Wymienione hormony miejsca ich trawienia, b) stworzenie właściwego
uwalniane są do żyły trzustkowej wpadającej do środowiska (odpowiednie pH i stężenie jonów,
żyły wrotnej. Taki układ anatomiczny jest ko- obecność właściwych enzymów) niezbędnego
rzystny z punktu widzenia fizjologicznego, al- dla procesów trawienia, c) wchłanianie produk-
bowiem wątroba jest głównym miejscem działa- tów trawienia przez błonę śluzową jelit, przenie-
nia insuliny i glukagonu. Ostatnie dwa hor- sienie ich do przestrzeni pozakomórkowej a sta-
mony, choć uczestniczą głównie w przemianie mtąd do krążenia, skąd dostają się do komórek
węglowodanów, wykazują również wpływ na obwodowych oraz d) wydalanie z ustroju pro-
672 / ROZDZIAŁ 52

duktów odpadowych. We wszytkich tych funk- a cukrzycą sugerowali w 1909 r. Mayer oraz
cjach uczestniczą hormony przewodu pokar- wl917r. Sharpey-Schaffer. Taki związek został
mowego. jednak udowodniony dopiero w 1921 r. przez
Bantinga i Besta. Ci ostatni badacze użyli
kwaśnego etanolu do ekstrakcji czynnika wy-
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE spowego, który wykazywał silne działanie hipo-
glikemiczne. Czynnik ten nazwali insuliną. Szy-
Insulina jest pod wieloma względami modelo- bko przekonano się, że wyspy trzustkowe bydła
wym hormonem, który jako pierwszy uzyskano i świń zawierają insulinę, aktywną również
w stanie oczyszczonym i krystalicznym oraz u człowieka. W ciągu roku insulina znalazła
syntetyzowano metodami chemicznymi i bio- szerokie zastosowanie w leczeniu cukrzycy.
logii molekularnej. Badania nad jego biosyntezą Okazała się ona lekiem ratującym życie tych
dostarczyły podstaw dla koncepcji o występo- chorych.
waniu prohormonów (propeptydów). Insulina Fakt dysponowania dużymi ilościami insuli-
posiada ważne implikacje medyczne. Około 5% ny bydlęcej i świńskiej miał ogromny wpływ na
populacji w krajach rozwiniętych cierpi na dalsze badania biomedyczne dotyczące tego
cukrzyce, zaś dalsze 5% ludzi jest potencjalnie hormonu. Insulina była: 1) pierwszym białkiem
narażonych na rozwijanie się tej choroby. Cuk- dla którego udowodniono działanie hormonal-
rzyca jest skutkiem niedostatecznego działania ne, 2) pierwszym białkiem uzyskanym w postaci
insuliny spowodowanego niedoborem tego hor- krystalicznej (Abel, 1926), 3) pierwszym biał-
monu, lub też opornością tkanek na ten hor- kiem, dla którego określono sekwencję amino-
mon. Działanie glukagonu nasila cukrzyce, jeśli kwasową (Sanger i wsp., 1955), 4) pierwszym
jego działanie nie jest hamowane mechaniz- białkiem syntetyzowanym metodami chemicz-
mami wyrównawczymi. nymi (Du i wsp., Zahn, Katsoyanis — 1964), 5)
Opisano wiele zespołów chorobowych spo- pierwszym białkiem dla którego wykazano, że
wodowanych nadmiarem hormonów wydziela- produkowane jest pod postacią cząsteczki pre-
nych przez przewód pokarmowy. Diagnostyka kursorowej (Steiner i wsp. — 1967) oraz 6)
tych zespołów chorobowych może być trudna pierwszym białkiem uzyskanym technologią re-
z dwóch powodów: po pierwsze lekarz często kombinacji genetycznej do celów handlowych.
nie jest obeznany z symptomatologią tych ze- Pomimo tych licznych „pierwszych" pozycji
społów oraz, po drugie, objawy chorobowe o mechanizmie działania tego hormonu na
podawane przez chorego lub stwierdzane przez poziomie molekularnym wiadomo znacznie
lekarza mogą dotyczyć równocześnie wielu na- mniej niż w przypadku innych hormonów.
rządów. Hormony przewodu pokarmowego są
przedmiotem zainteresowania również z innego insulina jest polipeptydem
powodu, mianowicie^ wykazują one bliski zwią- heterodimerycznym
zek z neuropeptydamf. Insulina jest polipeptydem składającym się
z 2 łańcuchów, tj. z łańcucha A i B połączonych
ze sobą mostkami dwusiarczkowymi w pozyc-
HORMONAMI TRZUSTKI SĄ: jach A7 i B7 oraz A20 i B19. Trzeci, śródłań-
INSULINA, G LUK AGO IM, cuchowy mostek dwusiarczkowy łączy amino-
SOWIATOSTATYNA I kwasy A6 z Ali. U większości gatunków zwie-
POLIPEPTYD TRZUSTKOWY rząt wymienione 3 mostki dwusiarczkowe są
niezmienne, zaś łańcuchy A i B składają się z 21
Stężenie glukozy we krwi jest (łańcuch A) lub 30 (łańcuch B) aminokwasów.
regulatorem produkcji insuliny Kowalencyjna struktura insuliny ludzkiej (o
Rys historyczny. W latach sześćdziesią- masie cząsteczkowej 5 734) przedstawiona jest
tych ubiegłego stulecia Langerhans zidentyfiko- na ryc. 52-1. Dla porównania w tab. 52-2
wał wyspy trzustkowe, chociaż nie rozumiał przedstawiono podstawniki aminokwasowe dla
jeszcze ich funkcji, podobnie jak von Mering insulin różnych gatunków zwierząt (w porów-
i Minkowski. Ci ostatni badacze wykazali naniu do insuliny ludzkiej). Występowanie od-
w 1889 r„ że pankreatektomia jest przyczyną miennych aminokwasów dotyczy zarówno łań-
cukrzycy. Występowanie związku przyczyno- cucha A, jak i B, a szczególnie pozycji 8, 9 i 10
wego między czynnością wysp trzustkowych łańcucha A. Dowodzi to, że ten obszar sekwen-
HORMONY TRZUSTKI I ŻOŁADKOWO-JELITOWE / 673

n
Łańcuch A

Gly- Il e- Val-G lu- Gl n-


Cv s-Cvs -Th r- Se r-I le
j - 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 /
Cv s-Ser -Le u- Tv r-G ln -
Le u-Glu -As n- Tv r-C vs
S - S
As n 1 2 3 4 5
6 t 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 I 1 72 1 1 3 1 9
ŁańcuchS

Li-Val-Cys-C
Phe-Val-Asn-Gln-His-Leu-Cvs-Glv-Ser-His-Leu-V3l-Glu-Ala-Leu-Tvr-Leu-Val-Ćys-Gly-Glu-
1
2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21

- Arg -G ly-Ph e-Pt) e-Ty r -Th r- Pro- Lys-Th r22


23 24 25 26 27 28 29 30
Ryc. 52-1. Kowalencyjna struktura insuliny (Według: Ganong W, F.:Review of MedicaiPhysiotogy,wyd.
13, Appleion and Lancje, 1987.ŁA zezwoleniem).

Tabela 52-2. Różnice w strukturze insuliny pomię- określono determinanty aktywności biologicz-
dzy poszczególnymi gatunkami ssaków nej tego hormonu (ryc. 52-2). Hydrofobowy
Gatunek Różnice w sekwencji C-końcowy obszar łańcucha B uczestniczy rów-
aminokwasowej w stosunku nież w procesie dimeryzacji insuliny.
do insuliny ludzkiej

Łańcuch A Łańcuch B Łańcuch A


Aminokwas w Aminokwas
pozycji 8 9 w pozycji 30
10 ńcuoriB

Człowiek Thr — Ser — Ile Thr


Świnia, pies, Thr —Ser —Ile Ala
olbrotowiec
(kas2alot) Thr —Ser —Ile Ser
Królik Krowa, Ala — Ser — Val Ala
koza Owca Ala — Gly — Val Ala

Koń Thr G l y — Ile Ala


Wieloryb Ala — Ser —Thr Ala

cji aminokwasowej nie jest krytyczny dla wy- Ryc. 52-2. Obszar cząsteczki insuliny niezbędny
stępowania działania biologicznego. Istnieje kil- dla jej aktywności biologicznej. Struktura schema
ka niezmiennych pozycji i sekwencji w strukturze tyczna insuliny uzyskana badaniem krystalograficz
nym. Pole zakreskowane oznacza obszary ciaste
insuliny. S$ nimi: 1) położenie wymienionych czki insuliny, od których najbardziej zależy aktyw
3 mostków dwusiarczkowych, 2) występowanie ność biologiczna tego hormonu. Reszty w pozycji
reszt hydrofobowych w obszarze C-koricowym B24 i B25 są najbardziej podatne na mutacje
łańcucha B oraz 3) niezmienność sekwencji wpływające na aktywność biologiczną insuliny.
aminokwasowej w obszarze N- i C-końcowym N-końce łańcuchów A i B zaznaczono znakiem
łańcucha A. Przez modyfikację chemiczną ( + ), zaś C-końce — znakiem {-), Według: Tager H,
i wprowadzenie swoistych aminokwasów do S.: Abnormal products of the human insulin gene;
wymienionych obszarów struktury insuliny Diabetes, 1984, 33,693, przerysowane za zezwole
niem autora pracy). ____________ __________

4 ■; Bioche
mia
674 / ROZDZIAŁ 52

Istnieje duże podobieństwo pomiędzy wania insuliny ludzkiej technologią rekombina-


insuliną ludzką, świńską i bydlęcą cji DNA. Pomimo występowania znacznej
(tab. 52-2) zmienności w strukturze pierwotnej aktywność
Insulina świńska różni się od insuliny ludzkiej biologiczna dla wszystkich rodzajów insulin
tylko jednym aminokwasem (w miejsce treoniny (niezależnie od gatunku) wynosi 25—30 IU/mg
w pozycji B30 występuje alanina). Insulina suchego hormonu.
bydlęca różni się od ludzkiej obecnością alaniny Insulina tworzy bardzo ciekawe struktury
na miejscu treoniny w pozycji B30, alaniny na kompleksowe. Cynk, występujący w dużych
miejscu treoniny w pozycji A8 oraz waliny na stężeniach w komórkach B, tworzy kompleksy
miejscu izoleucyny w pozycji A10. Wymienione z insuliną i proinsuliną. Cząsteczki insulin wszy-
modyfikacje nie mają wpływu na aktywność stkich kręgowców tworzą izologiczne dimery
biologiczną insuliny i w bardzo niewielkim dzięki wiązaniom wodorowym między grupami
stopniu zmieniają jej antygenowość. Pomimo że peptydowymi dwóch monomerów w pozycjach
wszyscy chorzy leczeni insuliną heterologiczną B24 i B26, zaś przy dużych stężeniach insuliny
wykazują obecność krążących przeciwciał an- dimery ulegają przekszałceniu do heksamerów,
ty insulin owych (o bardzo małych mianach), zawierających po dwa atomy cynku każdy. Ta
tylko u niewielu z nich miano ich jest tak duże, struktura wyższego rzędu umożliwiła badania
że ma znaczenie kliniczne. Insulina świńska struktury krystalicznej insuliny. W stężeniach
i bydlęca były standardowymi lekami stosowa- fizjologicznych insulina występuje prawdopo-
nymi w leczeniu cukrzycy do chwili wyproduko- dobnie pod postacią monomeryczną.

Byc. 52-3. Struktura ludzkiej proinsuliny. insulina i peptyd C połączone są ze sobą w dwóch miejscach za
pośrednictwem łączników di peptyd owych. Po zadziałaniu enzymu trypsyn o podobne go {jasne strzałki)
i kilku kolejnych reakcjach katalizowanych przez enzymy karboksypeptydazopodobne (ciemne strzałki)
powstają heterodimeryczna cząsteczka insuliny oraz peptyd C.
HORMONY TRZUSTKI I ŻOŁĄDKOWO-JELITOWE / 675

Insulina jest produkowana pod


postacią cząsteczki prekursorowej
Polipeptyd trzustkowy
Insulina jest syntetyzowana jako preprohor-
mon (o masie cząsteczkowej 11 500) i jest proto-
typem dla peptydów powstających drogą prze-
kształcenia większych cząsteczek prekursoro- Insulina
wych. 23-aminokwasowa hydrofobowa sek-
wencja pre- lub prowadząca (liderowa) napro-
wadza cząsteczkę do cystern siateczki śródplaz- Somatostatyna
matycznej, po czym ulega od szczepieniu. W wy-
niku tej reakcji powstaje proinsulina o masie
cząsteczkowej 9000, wykazująca zmiany kon- Glukagon
formacyjne niezbędne dla wytworzenia właś-
ciwych mostków dwusiarczkowych. Jak widać Ryc. 52-4. Schemat struktury prekursorów wy
na ryc. 52-3, cząsteczka proinsuliny 2aczyna się twarzanych przez 4 główne rodziny komórek wysp
od łańcucha B na N-końcu, połączonego za trzustkowych. Odcinki prekursorów odpowiadają
pośrednictwem polipeptydu C z łańcuchem A. ce właściwym hormonom wymienionym na rycinie
Proinsulina ulega kilku procesom rozszczepie- oznaczono jako czarne prostokąty. Segmenty poli-
niowym, swoistym dla określonych pozycji łań- peptydowe nie stanowiące części hormonu przed
cucha polipeptyd owego, w wyniku których po- stawiono jako Finie. Reszty aminokwasów dwu-
zasadowych (argininy lub lizyny) odpowiadające
wstają równoważne ilości insuliny i peptydu C. miejscom działania enzymów przekształcających
Te procesy enzymatycznego rozszczepienia pro- prohormon w hormon zaznaczono czarnymi punk
insuliny są przedstawione na ryc. 52-3. tami. Należy zwrócić uwagę na to, że strukturę
proinsuliny przedstawiono w postaci wyprostowa
(nne hormony komórek wyspowych nej nie wykazującej wiązań dwusiarczkowych.
są również wytwarzane pod postacią Struktura proinsuliny ma następującą sekwencję;
cząsteczek prekursorowych Łańcuch B — peptyd C — łańcuch A. (Wedtug:
Synteza innych hormonów wyspowych także Taylor H. S.: Abnormal products of the human
wymaga potranslacyjnego przekształcenia en- insulin gene; Diabetns 1984, 33, 693, za zezwole
zymatycznego cząsteczek prekursorowych niem). _______
o wyższej masie cząsteczkowej. Na rycinie 52-4 ______________
znajduje się porównanie schematycznej struk-
tury polipeptydu trzustkowego, glukagonu i so-
matostatyny ze strukturą insuliny. Przy roz-
szczepieniu wymienionych prohormonów ucze-
stniczy kilka kombinacji enzymów endoproteo- 52-3). Z kolei proinsulina zostaje przeniesiona
litycznych(trypsynopodobnych)iegzoproteoli- do aparatu Golgiego, gdzie rozpoczyna się
tycznych (podobnych do karboksypeptydazy proces proteolizy i upakowania hormonu do
B), ponieważ sekwencja aminokwasowa aktyw- ziarnistości wydzielniczych. Dalszy proces doj-
nego hormonu może się znajdować na C-końcu rzewania ziarnistości odbywa się w czasie ich
cząsteczki prekursorowej (so mato s taty na), na wędrówki przez cytoplazmę do błony cytoplaz-
N-końcu (polipeptyd trzustkowy), na obu koń- matycznej. Zarówno proinsulina, jak i insulina,
cach (insulina) lub w środkowym fragmencie łącząc się z cynkiem, tworzą heksamery. Ponie-
(glukagon) prekursora. waż 95% proinsuliny ulega przekształceniu do
insuliny, kryształki tego ostatniego hormonu są
Synteza insuliny i powstawanie determinantami cech morfologicznych ziarnis-
ziarnistości wydzielniczych odbywają tości wydzielniczych. W obrębie ziarnistości
się w organellach subkomórkowych znajdują się równoważnikowe stężenia peptydu
ProinsuJina jest syntetyzowana na siateczce C (w stosunku do stężenia insuliny); te ostatnie
śródplazmatycznej szorstkiej. Enzymatyczne nie tworzą jednak struktur krystalicznych. Po
odcięcie polipeptydu prowadzącego, czyli lidera zadziałaniu swoistego bodźca ziarnistość wy-
(presegmentu), utworzenie wiązań dwusiarcz- dzielnicza zlewa się z błoną pkzmatyczną i wy-
kowych oraz proces załamania odbywają się rzuca swoją zawartość do przestrzeni pozako-
w cysternach siateczki śródplazmatycznej (ryc. mórkowej. Proces ten określany jest jako emio-
cytoza.
676 / ROZDZIAŁ 52

Właściwości proinsuliny i peptydu C insuliny egzogennej nie stwierdza się obecności


różnią się od właściwości insuliny peptydu C w osoczu — przyp- tłumacza) oraz
Proinsuliny wykazują zmienną dhigość łań- ilościowe określenie insuliny endogennej u osób
cucha polipeptydowego składającego się z 78 do wykazujących obecność w surowicy krwi prze-
86 aminokwasów. Zmienność ta uwarunkowa- ciwciał anty insulinowych (obecność przeciwciał
na jest zmienną dhigością polipeptydu C. Proin- antyinsuli nowych w surowicy uniemożliwia
sulina wykazuje taką samą rozpuszczalność oznaczanie insuliny metodą immunologiczną).
oraz taki sam punkt izoelektryczny co insulina. Istnieją znaczne różnice w sekwencji amino-
Tworzy ona również heksamery z kryształkami kwasowej peptydu C pomiędzy poszczególnymi
cynku i silnie wiąże przeciwciała antyinsulino- gatunkami. Ten fakt potwierdza słuszność twie-
we. Proinsulina wykazuje aktywność biologiczną rdzenia, że peptyd C prawdopodobnie nie po-
mniejszą niż 5% aktywności insuliny, co sugeru- siada żadnej aktywności biologicznej.
je, że większość miejsc aktywnych insuliny jest
zablokowana w cząsteczce proinsuliny. W pew- Peptydy insu I i nopodobne też mają
nych okolicznościach (u chorych z guzami wysp swoje prekursory
trzustkowych) równolegle z insuliną wydziela- Struktura cząsteczki prekursorowej nie jest
niu ulegają większe niż zwykle ilości proin- wyjątkowa dla insuliny. Podobną strukturę
suliny. Ponieważ okres półtrwania proinsuiiny wykazują blisko spokrewnione z nią peptydy, tj.
jest znamiennie dłuższy od insuliny, zaś proin- relaksyna i czynniki wzrostowe insulinopodob-
sulina daje silna reakcję krzyżową z surowicą ne (ryc. 52-5). Wszystkie te hormony wykazują
anty insulin ową, metody radioimmu no logiczne- znaczną homologię w obszarach łańcucha
go oznaczania „insuliny" mogą okazyjnie do- B i A położonych na końcach N- i C- cząsteczki
starczyć wyników zawyżonych w stosunku do prekursorowej. Obszary te są ze sobą połączone
rzeczywistej aktywności biologicznej „insuliny" przez segment łączący. W prekursorze relak-
zawartej w osoczu. syny i insuliny (p. ryc. 52-3) segment łączący
Dla peptydu C nie udowodniono żadnej związany jest na obu końcach przez dwa amino-
aktywności biologicznej. Wykazuje on odrębne kwasy zasadowe. Po połączeniu się łańcucha
W stosunku do insuliny i proinsuliny własności B z łańcuchem A przez wiązania dwusiarcz-
antygenowe. Przez oznaczanie peptydu C meto- kowe, ten segment zostaje wycięty przez enzymy
dą immunologiczną możliwe jest odróżnienie proteolityczne, przy czym powstaje hormon
insuliny endogennej od egzogennej (po podaniu dwułaricuchowy. Czynniki wzrostowe insulino-

Ryc. 52-5. Schemat struktury prekursorów peptydów spokrewnionych z insuliną. Obszary homologiczne
relaksyny, insuliny oraz czynnika wzrostowego insulinopodobnego (IGF) przedstawiono jako czarne
prostokąty. Sekwencję aminokwasów^ łączącą łańcuch B z łańcuchem A relaksyny lub insuliny oznaczono
prostokątami białymi. Te sekwencje ulegają „wyctęciu"(w miejscach zaznaczonych strzałkami) przy
przekształceniu prohormonu do właściwego dwuiańcuchowego hormonu. Sekwencję aminokwasową
czynnika wzrostowego insulinopodobnego, która odpowiada wymienionym peptydom łączącym
insuliny i relaksyny, lecz nie ulega „wycięciu" enzymatycznemu, zaznaczono prostokątem kropkowanym.
Dlatego czynnik wzrostowy insulinopoflobny jest hormonem jednołańcuchowym. (Według: Tager H. S.:
Abnormal products of The human insuiin gene; Diabetes 1984, 33, 693, za zezwoleniem).
HORMONY TRZUSTKI I ŻOŁĄDKOWO-JELITOWE / 677

podobne, chociaż wykazują znaczną homologię insuliny. Progowe stężenie glukozy, przy któ-
z insuliną i relaksyną w zakresie struktury rym dochodzi do pobudzenia sekrecji insuliny,
pierwszorzędowej, nie mają zasadowego dipep- wynosi 4,4—5,5 mmol/1 (80—100 mg/dl), zaś
tydu na końcach segmentu łączącego, co spra- maksymalne wydzielanie tego hormonu wystę-
wia, że są niepodatne na rozszczepienie przez puje przy glikemii wynoszącej 16,7—27,8 mmol/1
odpowiednie enzymy proteolityczne i są hor- (300—500 mg/dl).
monami jednołańcuchowymi. Zaproponowano dwie różne hipotezy tłuma-
czące regulację sekrecji insuliny przez glukozę.
Wyizolowano ludzki gen insuliny Według jednej hipotezy glukoza wiąże się z re-
Ludzki gen insulinowy zlokalizowany jest na ceptorem umiejscowionym prawdopodobnie
krótkim ramieniu chromosomu 11 (ryc. 52-6). w błonie plazmatycznej komórek B, aktywując
U większości ssaków stwierdza się ekspresję w ten sposób mechanizm uwalniania insuliny.
tylko pojedynczego genu insulinowego, wyka- Druga hipoteza zakłada, że czynnikiem regulu-
zującego podobną organizację jak gen ludzki. jącym sekrecję insuliny są środkomórkowe me-
tabolity lub tempo ich przepływu przez okreś-
lony szlak metaboliczny, np. przez cykl pen-
1i

lozofosforanowy, cykl kwasów trikarboksylo-


wych lub przez szlak glflrólityczny. Istnieją dane
doświadczalne dowodzące słuszności obu hipo-
Ryc. 52-6. Schemat struktury ludzkiego genu tez.
insulinowego. Skośnie zakreskowane obszary od-
powiadają sekwencjom nie ulegającym transkrypcji
Czynniki hormonalne. Liczne hormony
do odpowiednich sekwencji mRNA. Białe poia wpływają na uwalnianie insuliny. Agoniści oc-ad-
odpowiadają sekwencjom intronów, zaś pola krop- renergiczni, głównie adrenalina, hamują uwal-
kowane — sekwencjom kodującym. Litery L, B, nianie insuliny nawet wtedy, kiedy proces ten
C i A oznaczają sekwencje kodujące peptyd lidero- był pobudzany glukozą.
w
y {sygnalny) L, łańcuch B, peptyd C i łańcuch A. Agoniści P-adrenergiczni pobudzają uwal-
Należy zwrócić uwagę na to, że sekwencję kodują- nianie insuliny prawdopodobnie poprzez zwięk-
cą peptyd C rozdziela sekwencja intronu. Schemat szanie stężenia śródkomórkowego cAMP (patrz
struktury odpowiada rzeczywistej skali. (Według:
Tager H. S.: Abnormal proctucts of the human niżej).
insulin gene; Diabetes 1984, 33, 693, za zezwole- Przewlekła ekspozycja na duże stężenia hor-
niem). monu wzrostu, kortyzolu, laktogenu łożysko-
wego, estrogenów i progestyn również zwiększa
sekrecję insuliny. Nie jest więc zaskoczeniem, że
W odróżnieniu od nich szczury i myszy mają wydzielanie insuliny znacznie wzrasta w póź-
dwa nieallelowe geny insulinowe. Każdy z nich nych stadiach ciąży.
koduje swoistą proinsulinę, ulegającą prze- Czynniki farmakologiczne. Wiele leków
kształceniu do aktywnej cząsteczki insulinowej. pobudza wydzielanie insuliny, lecz najczęściej
Synteza ludzkiej insuliny w bakteryjnych ukła- używane w lecznictwie są pochodne sulfonylomo-
dach ekspresyjnych, używając technologii re- cznika. Leki, takie jak tolbutamid, pobudzają
kombinacji DNA, jest znakomitym źródłem uwalnianie insuliny w inny sposób niż opisany
insuliny dla chorych na cukrzycę. wyżej dla glukozy. Znalazły one szerokie za-
stosowanie w leczeniu cukrzycy typu II (in-
Wydzielanie insuliny jest precyzyjnie sulinoniezależnej).
regulowane — CH 3
Ludzka trzustka wydziela 40—50 jednostek SO 2 — NH— C—NH-
insuliny dziennie. Stanowi to ok. 15% hormonu O
magazynowanego w tym gruczole. Sekrecja H3 C Tolbutarnid
insuliny jest procesem energochłonnym, w któ-
rym uczestniczy układ mikrokanalików i mikro- Insulina jest szybko metabolizowana
filamentów komórek B wysp trzustkowych. W odróżnieniu od czynników wzrostowych
W uwalnianiu insuliny biorą udział liczne me- insulinopodobnych insulina nie ma białek trans-
diatory. portowych w osoczu krwi. Ten fakt tłumaczy
Glukoza. Wzrost stężenia glukozy w osoczu
jest najważniejszym regulatorem wydzielania
678 / ROZDZIAŁ 52

krótki okres półtrwania insuliny wynoszący jest omawiany bardziej szczegółowo w dalszych
w normalnych warunkach mniej niż j—5 min. częściach tego rozdziału.
Głównymi narządami uczestniczącymi w prze- Wielomocz (poliuria). wzmożone pragnienie
mianie insuliny są wątroba, nerki i łożysko. (polidypsja) oraz utrata masy ciała pomimo
50% insuliny zawartej we krwi ulega kliren- adekwatnego odżywiania kalorycznego są głów-
sowaniu przez wątrobę po jednorazowym jej nymi objawami niedoboru insuliny. Jak wytłuma-
przejściu przez ten narząd. Za przemianę in- czyć taki stan rzeczy? U osób zdrowych stężenie
suliny odpowiedzialne są mechanizmy, w których glukozy w osoczu krwi rzadko przekracza 6,7
uczestniczą dwa układy enzymatyczne. Pierwszy mmol/1 (120 mg/dl). Z reguły znacznie wyższe
z nich zawiera proteazę występującą w wielu stężenia spotykane są u chorych, u których
tkankach, natomiast w najwyższym stężeniu działanie insuliny jest niedostateczne (ryc. 52-8).
w ww. narządach. Proteazę tę oczyszczono
z mięśni szkieletowych. Wykazano, że jest ona
zależna od grup sulfhydrylowych i aktywna 40
- ■

przy fizjologicznym pH. Drugi układ enzymaty- 0


czny zawiera transhydrogenaze glutationowo-in-
sulinową. Enzym ten redukuje wiązania dwu- 20
siarczkowe, po czym powstałe w ten sposób 0
łańcuchy A i B ulegają szybkiej degradacji. Nie
n s"^ — Insulina
wyjaśniono, który z wymienionych mechaniz-
mów jest bardziej aktywny w warunkach fizjo-
1 , 1 , i i i
logicznycb, ani też, czy wymienione procesy są
regulowane. 200 400 600 800
Stężenie glukozy w przestrzeni
pozakomórkowej (mg/dl)
Główną rolę insuliny w
przemianie węglowodanowej, Ryc. 52-8. Wnikanie glukozy do komórek mięś-
tłuszczowej i białkowej można niowych.
najlepiej ocenić badając skutki
niedoboru insuliny u ludzi
Głównym objawem cukrzycy jest hiperglikt- Po przekroczeniu określonego stężenia glukozy
mia. Jest ona spowodowana: 1) upośledzonym we krwi zwykle stężenia 10 mmol/1 (180 mg/dl),
napływem glukozy do komórek, 2) upośledzo- zostaje przekroczony górny próg reabsorpcji
nym zużytkowaniem (utylizacją) glukozy przez tego cukru w kanalikach nerkowych, co spra-
różne tkanki i 3) wzmożonym wytwarzaniem wia, że glukoza wydalana jest z moczem (obec-
glukozy w wątrobie (w procesie zwanym gluko- ność glukozy w moczu określa się jako glukozu-
neogenezą) (ryc. 52-7). Każdy z tych procesó ric). W wyniku diurezy osmotycznej zwiększa
W
się objętość wydalonego moczu, zaś współwys-
tępująca translokacja układu transportowego
glukozy jest zależna od temperatury i energo-
Niedobór Insuliny chłonna, a niezależna od syntezy białka (ryc.
nadmiar
glukagonu) ł 52-9).
Wzrósł Komórka wątrobowa stanowi godny uwagi
lipolizy wyjątek w podanym schemacie działania insuliny.
Wzmożon Insulina nie zwiększa napływu glukozy do hepa-
y
katabollzm Wzrost stężenia tocytów na zasadzie dyfuzji ułatwionej, nato-
białek wolnych kwasów miast pośrednio nasila taki napływ indukując
tłuszczowych,
ketogenezy, syntezę glukokinazy — enzymu przekształcają-
ketonu rl i cego śródkomórkową glukozę do glukozo-6--
ketonernil
fosforanu. Ta szybka fosforylacja sprawia, że
stężenie wolnej glukozy w hepatocytach jest
ł bardzo małe, co sprzyja napływowi tego cukru
Upośledzony
wychwyt glukozy do komórek wątrobowych na zasadzie prostej
przez komórki
dyfuzji zgodnie z gradientem stężenia przez
-Wzrost stężenia
aminokwasów
we krwi, utrata
+ błonę komórkową.
Hlpergllkemla,
związków
gllkozurla, azotowych
d! uraza z moczem
osmotyczna.
utrata Odwód nie-"
elektrolitów
nie, kwasica
Ryc. 52-7. Patofizjologia niedoboru insuliny.
(Dzięki uprzejmości R. J. Havela).
HORMONY TRZUSTKI i ŻOŁĄDKOWO-JELITOWE / 679

Dysocjacja
U zdrowego człowieka około połowa spoży-
tej glukozy jest pf żekształcana w energię w szla-
ku glikolkycznym, zaś dalsza połowa zostaje
zmagazynowana pod postacią tłuszczów i gliko-
genu. Glikoliza zmniejsza się, jeśli nie ma in-
suliny, równocześnie zahamowane zostają ana-
boliczne procesy glikogenogenezy i lipogenezy.
Rzeczywiście u chorego na cukrzycę z niedobo-
rem insuliny zaledwie 5% spożytej glukozy
ulega konwersji do tłuszczów.
Insulina nasila procesy glikolityczne zwięk-
© Transport szając aktywność i stężenie kilku głównych
U Kłady —
enzymów tego szlaku metabolicznego w tym
t ran sportowe glukokinazy, fosfofruktokinazy i kinazy piro-
glukozy gronianowej. Wzrost glikolizy nasila utylizację
glukozy, przez co pośrednio zmniejsza napływ
glukozy do osocza. Insulina obniża również
aktywność glukozo-6-fosfatazy, enzymu wystę-
pującego w wątrobie, lecz nieobecnego w mięś-
niach. Ponieważ glukozo-6-fosfo ran nie jest
w stanie przejść przez barierę błony plazmatycz-
aej, dochodzi, w wyniku hamującego działania
insuliny na glukozo-6-fo sfatazę, do zatrzyma-
nia glukozy w obrębie komórek wątrobowych.
Insulina pobudza lipogeneze w tkance tłusz-
Błona czowej 1) dostarczając acetylo-CoA i NADPH
© Połączenie plazmatyczn a niezbędnych do syntezy kwasów tłuszczowych,
2) podtrzymując normalną aktywność karbok-
Rya. 52-9. Translokacja transporterów glukozo- sylazy acetylo-CoA katalizującej konwersję ace-
wych przez insulinę (Według: Karnieti E, i wsp.: tylo-CoA do malonylo-CoA oraz 3) dostar-
Insulin-stimulated translocation of glucose trans- czając glicerolu niezbędnego do syntezy trigli-
port systems in the isolated adipose celi; J. Biol.
Chem. 1981, 256, 4772, za zezwoleniem, dzięki cerydów. W niedoborze insuliny aktywność
uprze/mości S. Curshman). wszystkich wymienionych enzymów jest obni-
żona, przez co spada nasilenie lipogenezy. Inną
przyczyną obniżonej lipogenezy w stanach nie-
doboru insuliny są wolne kwasy tłuszczowe
Insulina wzmaga również napływ do komó- uwalniane w dużych ilościach przez kilka hor-
rek, szczególnie mięśniowych, aminokwasów, monów, normalnie blokowanych przez insuli-
potasu, jonów wapniowych, nukleozydów i fos- nę. Wzrost stężenia wolnych kwasów tłusz-
foranów nieorganicznych. To działanie insuliny czowych jest przyczyną hamowania ich własnej
jest niezależne od jej wpływu na dokomórkowy syntezy mechanizmem sprzężenia zwrotnego
transport glukozy. (poprzez hamowanie karboksylazy acetylo-Co-
Wpływ na utylizację glukozy. Insulina A). Efekt netto insuliny na tkankę tłuszczową
wpływa na śród komórkowe zużytkowanie glu- ma więc charakter anaboliczny.
kozy za pośrednictwem wielu mechanizmów Wpływ insuliny na utylizację glukozy obej-
omawianych niżej. muje jeszcze inny proces anaboliczny. W wąt-
robie i mięśniach szkieletowych insulina pobu-
dza konwersję glukozy do glukozo-6-fosforanu,
Przekształco rta
>w energię ulegającego z kolei izomeryzacji do glukozo-t--
Glukoza (w procesie fosforanu i wbudowaniu do glikogenu przez
wspożytych glikolizy) syntazę glikogenową. Ta ostatnia jest aktywo-
pokarmach 'Przekształcana wana przez insulinę. Ten wpływ insuliny jest
w tłuszcze ► pośredni i ma dwoisty charakter. Insulina ob-
Przekształcana niża śródkomórkowe stężenie cAMP aktywując
w glikogen
680 / ROZDZIAŁ 52

fosfodiesterazę. Ponieważ cAMP-zależna fos- jest częściowo wynikiem hamującego działania


forylacja powoduje inaktywację syntazy gliko- insuliny na powstawanie cAMP w tkankach
genowej, małe stężenia wymienionego nukleo- (stężenie tego nukleotydu w tych tkankach
tydu sprawiają, że enzym ten występuje w po- podwyższają glukagon i adrenalina) oraz na
staci aktywnej. Insulina aktywuje również fos- aktywność lipazy wrażliwej na działanie hor-
fatazę katalizującą defosforylację syntazy gliko- monów nasilających lipolizę. Ten hamujący
genowej, przez co dochodzi do aktywacji tego wpływ spowodowany jest prawdopodobnie ak-
enzymu. W końcu insulina hamuje fosforylazę tywacją fosfatazy powodującej defosforylacje,
za pośrednictwem mechanizmu opisanego wy- i tym samym inaktywacje lipazy lub kinazy
żej, a realizowanego przy udziale cAMP i fos- białek cAMP-zależnej. Dlatego też insulina
fatazy. W wyniku tego procesu dochodzi do zmniejsza stężenie wolnych kwasów tłuszczo-
spadku uwalniania glukozy z glikogenu. Efekt wych we krwi krążącej. To działanie insuliny
netto działania insuliny na przemianę glikoge- pośrednio wpływa również na przemianę węg-
nową ma więc charakter anaboliczny. lowodanów, bowiem wolne kwasy tłuszczowe
Wpływ insuliny na produkcję glukozy hamują glikolizę na różnych etapach szlaku
(glukoneogenezę). Wpływ insuliny na glikolitycznego oraz pobudzają glukoneogene-
transport glukozy, glikolizę i glikogenogenezę zę. To wszystko tłumaczy, dlaczego niemożliwe
realizowany jest w ciągu sekund lub minut, jest omawianie regulacji metabolicznej w kon-
ponieważ polega na aktywacji lub inaktywacji tekście tylko jednego hormonu lub jednego
enzymów drogą ich fosforylacji lub defosforyła- metabolitu. Regulacja jest złożonym procesem,
cji. Dłużej trwający wpływ na glikemię wywiera w którym aktywność określonego szlaku meta-
insulina poprzez hamowanie glukoneogenezy. bolicznego jest wynikiem interakcji licznych
W procesie tworzenia glukozy z prekursorów hormonów i metabolitów.
nieweglowodanowych uczestniczą: enzymy po- U chorych z niedoborem insuliny wzrasta
budzane przez glukagon (działający za pośred- aktywność lipazy, będąca przyczyną wz/ostu
nictwem cAMP), hormony glukokortykosteroi- lipolizy i stężenia wolnych kwasów tłuszczo-
dowe oraz, w mniejszym stopniu, związki a- wych w osoczu krwi i w wątrobie. U chorych
i p-adrenergiczne, angiotensyna II i wazo- tych wzrasta również stężenie glukagonu, tj.
presyna. Insulina działa hamująco na enzymy hormonu pobudzającego uwalnianie wolnych
stymulowane przez glukagon. Głównym en- kwasów tłuszczowych. Glukagon działa anta-
zymem glukoneogenetycznym jest karboksyki- gonistycznie w stosunku do insuliny, tak że stan
naza fosfoenolopirogronianowa (PEPCK) metaboliczny chorego na cukrzyce jest odzwier-
przekształcająca szczawiooctan w fosfoenolopi- ciedleniem względnych stężeń glukagonu i in-
rogronian. Nowsze badania wykazały, że in- suliny. Część wolnych kwasów tłuszczowych
sulina zmniejsza stężenie tego enzymu, wybiór- ulega metabolizacji do acetylo-CoA (jest to
czo hamując transkrypcję mRNA kodującego odwrócenie lipogenezy), a następnie do CO2
PEPCK (patrz niżej).- s i wody w cyklu kwasów trikarboksyłowych (w
Wpływ na przemianę glukozy. Skut- cyklu kwasu cytrynowego). U chorych z niedo-
kiem wszystkich wyżej wymienionych działań borem insuliny proces ten szybko przekracza
insuliny jest spadek stężenia glukozy we krwi. „pojemność" tego cyklu, przez co acetylo-CoA
W tym działaniu insulina samotnie przeciw- ulega konwersji do acetoaoetylo-CoA, i kolejno
działa wielu hormonom, wykazującym działa- do kwasu acetooctowego i p-hydroksymasłowe-
nie hiperglikemiczne. Działanie tych hormonów go. Insulina odwraca ten ostatni proces.
jest niewątpliwie wyrazem bardzo ważnego me- Insulina w sposób wyrazisty wpływa na po-
chanizmu wyrównawczego, umożliwiającego wstawanie i klirens VLDL i LDL. Stężenia tych
uniknięcie potencjalnie śmiertelnych skutków frakcji fipidowych, a w ich następstwie również
działania długotrwałej hipoglikemii na mózg. stężenie cholesterolu, często ulegają podwyż-
Wpływ na przemianę tłuszczową. szeniu u chorych z niedostatecznie kontrolowa-
Działanie lip o genetyczne insuliny przedyskuto- ną cukrzycą, W tym defekcie ma tkwić przy-
wano przy omawianiu wpływu tego hormonu czyna przyspieszonego rozwoju miażdżycy, sta-
na utyiizację glukozy. Insulina jest również nowiącego poważny problem u wielu chorych
potężnym inhibitorem lipolizy w wątrobie i tka- na cukrzycę.
nce tłuszczowej, przez co wykazuje również O mechanizmach działania insuliny można
pośrednio działanie anaboliczne. Działanie to sobie wyrobić pogląd, śledząc ryc. 52-10, od-
HORMONY TRZUSTKI I ŹOŁĄDKOWO-JELITOWE / 681

Glukoza Tłuszcze
(tfcanka
tłuszczowa)

""" rrrn Glukozo-6-fosforan ^


Obecność glukozy T. Shunt \ Wolne Kwasy tłuszczowe
w moczu I heKsozo- \ (osocze)
(glikozuria) ; -monofosfo- ,
! ranowy

/
ł y
Acylo-CoA

T
Fosforan trlozy
i ■*- -
Amino-
kwasy
<■ "' *S Wzmożona llpollza

// Trlacylogllceroi
Wzmożona gllkogenollza Fosfoenolopirogronian I i
i
ł PI rogron
------» Upośledzania glikollzy, syntezy ian

I
gllkogenu i utylizacji aoetylo-CoA
Acetyio-
■■^ Wzmożona glukoneogsneza *•*. CoA

:awloc Szcza wio octan

T
Cykl kwasu Ketokwasy
cytrynowego (hlperKetonacnia)

Cylrynian

Ketokwasy w moczu

r
(keton uria)

a-Ketoglutaran

Amlnolwasy

Bye. 52-10. W ciężkim niedoborze insuliny dochodzi do nasilenia lipolizy. Znajduje to swoje odzwiercied-
lenie we wzroście stężenia triacytoglicerolu (triglicerydów) we krwi (hiperlipidemia). Małe ilości
acetylo-CoA są metabolizowane w cyklu kwasu cytrynowego (cyklu kwasów trikarboksylowych),
pozostała zaś część ulega konwersji do ketokwasów wyrażającej się ketonemią i ketonurią. Ponieważ
glikoliza jest zahamowana, powstały w wyniku glikogenolizy glukozo-6-fosforan (G-6-P) ulega prze-
kształceniu do gfukozy. Proces ten, wraz ze wzmożoną glukoneogenezą, jest przyczyną hiperglikemii.
Wzmożona glukoneogeneza spowodowana jest zwiększonym napływem aminokwasów (pochodzących
z katabolizmu białkowego) oraz wzrostem aktywności karboksykinazy fosioenolopirogronianowej
(PEPCK), Wszystkie wymienione procesy ulegają odwróceniu pod wpływem insuliny.

zwierciedlającą kierunki zmian kilku krytycz- niem glukozy, ani też z wbudowywaniem tych
nych szlaków metabolicznych uwarunkowa- aminokwasów do białek. Przyjmuje się, że
nych nieobecnością tego hormonu. wpływ insuliny na syntezę białek w mięśniach
Wpływ na przemianę białek. Insulina szkieletowych i w mięśniu sercowym realizowa-
generalnie wykazuje wpływ anaboliczny na ny jest na poziomie translacji mRNA.
przemianę białek pobudzając ich syntezę i ha- W ostatnich latach wykazano, że insulina
mując degradację. Insulina pobudza pobieranie wpływa na syntezę swoistych białek powodując
aminokwasów obojętnych przez mięśnie, przy zmiany odpowiednich mRNA. Działanie in-
czym działanie to nie jest sprzężone z pobiera- suliny, które może ostatecznie tłumaczyć wpływ
682 / ROZDZIAŁ 52

tego hormonu na aktywność lub ilość swoistych PDGF i EGF, wykazuje aktywność kinazy
białek, jest przedmiotem dyskusji dalszej części tyrozynowej. Interesujący jest fakt, że co naj-
tego rozdziału. mniej 10 produktów onkogenów, spośród któ-
Wpływ na podziały komórkowe. In- rych wiele jest podejrzanych o działanie pobu-
sulina pobudza mnożenie się licznych komórek dzające podział złośliwych komórek nowotwo-
w hodowlach oraz może uczestniczyć w regula- rowych, jest również kinazami tyrozynowymi.
cji wzrostu in vivo. W badaniach dotyczących Komórki ssaków zawierają analogi tych on-
regulacji procesów wzrostowych najczęściej kogenów (protoonkogeny), które mogą uczest-
używa się hodowli fibroblastów. W takich ko- niczyć w podziale normalnych komórek. Za
mórkach insulina nasila działanie czynnika słusznością takiego poglądu przemawiają nie-
wzrostowego fibroblastów (FGF), czynnika dawne obserwacje, że dodanie PDGF lub ko-
wzrostowego pochodzenia płytkowego mórek z zatrzymaniem wzrostu (uwarunkowa-
(PDGF), naskórkowego czynnika wzrostowego nym niedoborem insuliny) do hodowli normal-
(EGF), estrów forbolowych pobudzających no- nych komórek nasila ekspresję co najmniej
wotwory, prostaglandyny F^PGF^), wazo- 2 produktów p roto onkogenów, tj. c-fos i c-myc.
prcsyny i analogów cAM P. pobudzając progre-
sję cyklu komórkowego zatrzymanego w fazie Działanie insuliny zostało wyjaśnione
G,. Działanie insuliny rozpoczyna się z chwilą
Nowa frapująca dziedzina badań dotyczy wiązania się tego hormonu ze swoistym recep-
aktywności kinazy tyrozynowej. Receptor in- torem glikoproteinowym umiejscowionym na
sulinowy, podobnie jak receptor dla peptydów powierzchni komórek docelowych. Skutki dzia-
pobudzających wzrost, w tym również dla łania tego hormonu (ryc. 52-11) mogą wystąpić

Insulina
Transpo
rt
gluKozy
Wzrost
i replikac|a
komórek

Ryc. 52-11. Relacja między


receptorem insulinowym a
działaniem insuliny. Insulina
wiąże się ze swoim
receptorem błonowym
wyzwalając jeden lub więcej
sygnałów przezblonowych.
Sygnał (sygnały)
Ten sygnał (lub te sygnały)
przBZ błon owy moduluje (modulują) bardzo
(przez błonowe) różnorodne zjawiska śród
Foaforylaeja — kom orkowe.
dełostorylacja
białek
Aktywacja
I hamowanie
enzymów
HORMONY TRZUSTKI I ŻOŁĄDKOWO-JELITOWE / 683

w ciągu sekund lub minut (wpływ insuliny na stawiono uderzające podobieństwa miedzy 3 re-
transport', fosforylację białek, aktywację lub ceptorami wykazującymi różne funkcje. Rze-
hamowanie enzymów, syntezę RNA) lub po czywiście kilka obszarów podjednostki p wyka-
kilku godzinach (synteza białek i DNA, wzrost zuje homologię w zakresie sekwencji amino-
komórek). kwasowej z receptorem EGF.
B^cejstojLinsulinc-wy przebadano szczegóło- Receptor insulinowy ulega nieustannej syn-
wo, używając technik biochemicznych i rekom- tezie i degradacji i wykazuje okres półtrwania
binacji DNA, Jest on heterodimerem złożonym wynoszący 7—12 h. Receptor jest syntetyzowa-
z .dwóchi rjodjednostek. określanych jako a i p, ny w siateczce śródplazmatycznej szorstkiej
o konfiguracji oti-p^ połączonych ze sobą wią- jako jednołańcuchowy peptyd, po czym ulega
zaniami -dwusiarczkowymi (ryc. 52-12). Oby- szybkiej glikozylacji w aparacie Golgiego. Pre-
dwie pod jednostki są obficie glikozylowane, zaś kursor ludzkiego receptora insulinowego składa
odszczepienie od nich kwasu sjalowego i galak- się z 1 382 aminokwasów. Jego masa cząstecz-
tozy zmniejsza wiązanie insuliny i aktywność kowa wynosi 190 000. Ulega on rozszczepieniu
tego hormonu. K.aida z wymienionych podjed- z wytworzeniem „dojrzałych" podjednostek
nostek glikoproteinowych wykazuje wyjątkową a i p. Gen kodujący ludzki receptor insulinowy
strukturę i czynność. Ppdjednostka cc (o masie zlokalizowany jest na chromosomie 19.
cząsteczkowej 135 000) położona jest całkowicie Receptory insulinowe występują na powierz-
pozakomÓĘkgwjp, ^iaże ona insulinę prawdo- chni większości komórek ssaków, w ilości do
podobnie przez domenę bogatą w cysteinę. 20 000 na jedną komórkę, często również na
Podjednos^aJ} (o masie cząsteczkowej 95 000) komórkach, których nie uważa się za typowe
jest białkiem przezbłonowym, pełniącym drugą komórki docelowe dla tego hormonu. Insulina
ważną funkcję receptora (p. rozdz. 45), tj. wywiera wpływ na wiele dobrze poznanych
przekaźnika sygnału. Część cyloplazmatyczna procesów metabolicznych i uczestniczy w proce-
lej podjcdnostki wykazuje aktywność kinazy sach wzrostu i rephkacji komórek (patrz wyżej),
tyrozynowej oraz posiada obszar o właściwoś- w organogenezie i różnicowaniu tkanek u pło-
ciach autofosforylujących. Obydwa te obszary dów oraz w procesach naprawczych i regenera-
uczestniczą w transdukcji sygnału i działaniu cyjnych. Struktura receptora insulinowego oraz
insuliny (p. niżej). Na rycinie 52-12 przed- zdolność różnych insulin do wiązania się z rece-

LOL EGF łnsuima


NH, NH,

FRAGMENT
RECEPTORA
POŁOŻONY
POZAKOMORKOWO

COOH

CYTOPLAZMATYCZNY
FRAGMENT RECEPTORA )
O
OO H

Ryc. 52-12. Schemat struktury receptorów LDL, EGF i insulinowego. N-koniec każdego z tych
receptorów znajduje się w po z a kom orko wo położonej części cząsteczki. Prostokąty oznaczają sekwencje
aminokwasowe bogate w cysteinę, wiążące hormon. Każdy receptor posiada krótką domenę (złożoną z ok.
25 aminokwasów) przenikającą błonę plazmatyczną (zaznaczoną jako pole zakreskowane) oraz domenę
śródkomórkową o zmiennej długości. Receptor EGF i insulinowy wykazują aktywność kinazy tyrozynowej
związanej z domeną cytoplazmatyczną (zaznaczoną kółeczkami) oraz miejsca autofosforyfacji położone
w tym obszarze receptora. Receptor insulinowy jest heterodimerem. Jego podjednostki związane są ze
sobą przez wiązania dwusiarczkowe (zaznaczone jako kreski poziome),
________________________________________________________________________________
684 / ROZDZIAŁ 52

ptorem i wywołania reakcji biologicznych są receptor insuliny). Żadna z tych cząsteczek nie
praktycznie identyczne we wszystkich komór- wytrzymała rygorów sprawdzających.
kach i u wszystkich gatunków zwierząt. Dodać Aktualnie zainteresowanie koncentruje się na
jednak należy, że insulina świńska jest 10—20-- obserwacji, że sam receptor insuliny jest en-
krotnie bardziej skuteczna niż proinsulina świ- zymem insulino wrażliwym, ponieważ ulega au-
ńska, zaś ta ostatnia jest 10—20-krotnie bar- to fosfory lacj i w chwili związania się z insuliną.
dziej efektywna niż insulina świnki morskiej Funkcję fosforylacji przypisuje się podjednostce
nawet u tego gatunku zwierząt. Sugeruje to p, która działa jak kinaza białek przenosząc
oczywiście bardziej konserwatywny charakter resztę y-fosforanową ATP na resztę tyrozylową
struktury receptora insulinowego niż samej in- podjednostek p (ryc. 52-12). Insulina zwiększa
suliny. Vmax tej reakcji enzymatycznej,
W chwili wiązania się insuliny z receptorem Fosforylacja tyrozyny jest zjawiskiem nie-
zachodzą następujące zjawiska: 1) dochodzi do zwykłym w komórkach ssaków (fosfo tyrozyna
zmian konformacyjnych receptora, 2) receptory stanowi zaledwie 0,03% fosforylowanych ami-
łączą się ze sobą tworząc mikroagregaty, 3) nokwasów normalnej komórki) i możliwe, że
receptor ulega internalizacji oraz 4) wyzwolony nie jest to przypadkiem, że receptory EGF,
zostaje jeden lub kilka sygnałów. Znaczenie PDGF i IGF-I wykazują również aktywność
zmian konformacyjnych jest nieznane, zaś inter- kinazy tyrozynowej. Uważa się, że aktywność
nalizacja receptora jest zapewne wyrazem dzia- kinazy tyrozynowej stanowi istotny czynnik
łania mechanizmu regulującego stężenie i obrót w działaniu licznych produktów onkogenów
receptorów. W stanach przebiegających z du- wirusowych. Relację tej kinazy tyrozynowej do
żym stężeniem insuliny w osoczu krwi, np. komórkowych analogów wykazujących podob-
w otyłości lub akromegalii, liczba receptorów ne właściwości pobudzające wzrost zarówno
insulinowych jest obniżona, zaś tkanki docelo- złośliwych komórek nowotworowych, jak i ko-
we (tarczowe) są mniej czułe na działanie in- mórek normalnych omówiono wyżej. W miarę
suliny. Ten proces zmniejszenia się liczby recep- poznawania struktury ujawniono występowa-
torów (down reguł a ti on) jest spowodowany ich nie homologii wysokiego stopnia między recep-
internalizacją, tj. procesem, w którym komplek- torami i onkogenami, np. między receptorem
sy złożone z insuliny i receptora wnikają do EGF a onkogenem erb-B, między receptorem
komórki na zasadzie endocytozy, pod postacią PDGF a onkogenem v-sis oraz między recep-
pęcherzyków pokrytych białkami klatrynowy- torem insulinowym a onkogenem v-ros.
rai (p. rozdz, 41). Proces „down regulation" Nie udowodniono, by kinaza tyrozynową
częściowo tłumaczy oporność na insulinę wy- uczestniczyła w transdukcji sygnału. Jej udział
stępującą w otyłości i cukrzycy typu II. w tym procesie mógłby polegać na fosforylacji
swoistego białka rozpoczynającego działanie
Dotychczas nie oRreślono insuliny, na inicjacji kaskady fosforylacji-defos-
śródkomórkowego (śródkomórk forylacji, na indukowaniu zmiany niektórych
owych) przekaźnika właściwości błony komórkowej lub na tworze-
(przekaźników) działania insuliny niu produktu związanego z błoną komórkową,
Pomimo że mechanizm działania insuliny jest np. glikanu fosfoinozytolowego.
przedmiotem badań od 60 lat, w dalszym ciągu
nie wyjaśniono pewnych krytycznych jego ele- Reakcje fosforylacji i defosforylacji
mentów, takich jak istoty śródkomórkowego białek uczestniczą w niektórych
sygnału tego hormonu. Pod tym względem działaniach insuliny
insulina nie jest wyjątkiem, nie zidentyfikowano Wieie skutków metabolicznych insuliny,
bowiem również śródkomórk owych pośredni- szczególnie te, które następują szybko, są wyni-
ków dla wieiu innych hormonów (p. tab. 45-1). kiem reakcji fosforylacji i defosforylacji białek,
Zaproponowano cały szereg różnych cząsteczek zmieniających z kolei aktywność enzymatyczną
jako drugiego przekaźnika działania insuliny. tych ostatnich. Listę enzymów podlegających
Wśród nich należy wymienić samą insulinę, takim reakcjom przedstawia tab. 52-3. W nie-
wapń, cykliczne nukleotydy (cAMP, cGMP), których przypadkach insulina zmniejsza stęże-
H2O2, peptydy pochodzenia'błonowego, błono- nie środkom orkowe cAMP (aktywując fosfo-
we glikany ibsfoinozytoiowe, jedno wartościo- diesterazę cAMP), w wyniku czego zmniejsza
we kationy oraz kinazę tyrozynową (tj. sam się aktywność cAMP-zależnej kinazy białek.
HORMONY TRZUSTKI ! ZOŁĄDKOWO-JELITOWE / 686

Tabela 52-3. Enzymy, których stopień fosforylacji i aktywności utega zmianie pod wpływem insuliny*
Enzym Zmiana aktywności Możliwy mechanizm

Przemiana cAMP
F osłod testera za
{niska wartość K ) Wzrost Fosforylacja
Kinaza białek Sprzężenie receptora
(cAMP-zalezna) Spadek z podjednostkami C
Przemiana glikogenu
Syntaza glikogenowa Wzrost Defosforylacja
Kinaza fosforylazowa Spadek Defosforylacja
Fosfory laza Spadek Defosforylacja
Glikoliza i glukoneogeneza
Dehydrogenaza pirogronianowa Wzrost Defosforylacja
Kinaza pirogronianowa Wzrost Defosforylacja
6-Fosfofrukto-2-kinaza Wzrost Defosforytacja
Fru ktozo - 2,6 - b isf osf ata za Spadek Defosforylacja
Przemiana lipidowa
Ka r b oksy) aza acety 1 o - C o A Wzrost Fosforylacja
Reduktaza hydroksy mety logi uta ryf o- CoA Wzrost Defosforylacja
Lipaza triacylogticerolowa Spadek Defosforylacja
Inne
Kineza tyrozyn owa Fosforylacja
(receptor insulinowy)

* Według Denton R.M. i współ.: Apartial viewof themechanism of insulin action; Diabetologia 1981,
21, 347, w modyfikacji autora rozdziału, za pozwoleniem.

Przykładami takiego działania są syntaza gliko- struktury tych białek. Insulinie przypisuje się
genowa i fosforylaza. W innych przypadkach również rolę w procesie translacji mRNA, głów-
działanie insuliny jest niezależne od cAMP nie na podstawie wyników badań nad rybo
i polega na aktywacji (jak w przypadku recep- somalnym białkiem S6 stanowiącym składową
tora insulinowego, w którym insulina aktywuje rybosomalnej podjednostki 40S. Taki mecha-
kinaze tyrozynową stanowiącą część łańcucha nizm działania dotyczy wpływu insuliny na
P tego receptora) lub hamowaniu innych kinaz syntezę białek w wątrobie, mięśniach szkieleto-
białek (p. tab. 45-5), lub też, co zdarza się wych i w mięśniu sercowym.
częściej, na stymulacji fosfataz fosfoprotein.
Defosforylacja zwiększa aktywność licznych Ważnym działaniem insuliny jest
enzymów kluczowych (tab. 52-3). Te modyfika- jej wpływ na ekspresję genów
cje kowaiencyjne umożliwiają prawie natych- Dotychczas omawiane przykłady działania
miastowe zmiany aktywności enzymów. insuliny zachodzą w błonie plazmatycznej lub
w cytopiaztnie. Insulina wpływa także na swois-
Insulina wpływa na proces te procesy w jądrach komórkowych, przypusz-
translacji mRIMA czalnie za pośrednictwem śród komórkowego
Wiadomo, że insulina wpływa na aktywność mediatora. Enzym — karboksykinaza fosfoeno-
lub ilość co najmniej 50 białek występujących lopirogronianowa (PEPCK) katalizuje główny
w różnych tkankach, przy czym wiele jej efek- etap glukoneogenezy decydujący o tempie tego
tów jest wynikiem modyfikacji kowalencyjnej procesu. Insulina hamuje syntezę PEPCK i, co
686 / ROZDZIAŁ 52

za tym idzie, również glukoneogeneze. Nowsze Tabela 52-4. Informacyjne RNA regufowane przez
badania wykazały, że tempo transkrypcji genu insulinę
PEPCK zmniejsza się w ciągu kilku minut po
dodaniu insuliny do hodowli komórek wąt- Enzymy śród komórkowe
robiaka(ryc. 52-13). Hamowanie A m i n ot ra n sf e ra za tyrozynowa*
0.5 procesu trans- Karboksykinaza fosfoenolopirogronianowa*
3,0 Syntaza kwasów tłuszczowych
100 Kinaza pirogronianowa*
Dehydrogenaza glicerolo-3-fosf ora nowa*
Detiydrogenaza 1 -gliceraldehydowa*
Glukokinaza
Białka sekrecyjrte i enzymy
Albuminy*
Adypsyna* Amylaza*
a^-Globułina
Hormon wzrostu*
Białka uczestniczące w reprodukcji
Albumina jaja kurzego
Kazeina*
Białka strukturalne
1.0 1.5 2.0 2.5
8-Krystalina
Czas po dodaniu Insuliny (h)
Inne białka
Ryc. 52-13. Wptyw insuliny na transkrypcję swoi-
stych genów. Dodanie insuliny do hodowli komó- Wątroby (g33, itd.)
rek wątrobiaka H411E powoduje szybki spadek Tkanki tłuszczowej
tempa transkrypcji genu PEPCK, W wyniku takiego Mięśnia sercowego
działania stwierdza sie spadek ilości pierwotnego Mięśni szkieletowych
transkryptu w jądrze komórkowym oraz dojrzałego
mRNA kodującego PEPCK, Tempo syntezy PEPCK * Insulina reguluje tempo transkrypcji swoistych
spada po obniżeniu się ilości cyloplazmatycznego mRNA,
mRNA kodującego PEPCK. (Według Sasaki K.
i wsp.: Multihormonal regulation of phosphoenol-
pyruwate carboxykinase gene transcription; J. Biol. stepujących w wątrobie, tkance tłuszczowej,
Chern. 1984, 259, 15242, za pozwoleniem). mięśniach szkieletowych i w mięśniu sercowym,
nie zostało jeszcze zidentyfikowanych (tab. 52--
4). W kilku przypadkach wiadomo, że hormon
krypcji jest przyczyn£Vpadku ilości pierwo-
ten wpływa na transkrypcję genu.
tnego transkryptu oraz dojrzałego mRNA ko-
Insulina wpływa na syntezę: 1) enzymów nie
dującego PEPCK (mRNAPEPCK), co w następstwie
opuszczających komórek, 2) enzymów i białek
prowadzi do zmniejszonego tempa syntezy
wydzielanych przez komórkę oraz 3) białek
PEPCK. To działanie insuliny zachodzi przy
strukturalnych (tab, 52-4). Wymienione skutki
fizjologicznych stężeniach tego hormonu w su-
działania insuliny występują w licznych narzą-
rowicy (10~12 do 10~9 mol/l). Pośredniczy
dach i tkankach oraz u wielu gatunków zwie-
w nim receptor insulinowy. Działanie to wydaje
rząt. W chwili obecnej wpływ insuliny na regula-
się być spowodowane zmniejszonym nasileniem
cję transkrypcji swoistych mRNA jest dobrze
inicjacji transkrypcji mRNAPEPCK.
udokumentowany. Znaczenie tego mechanizmu
Pomimo że badania nad regulacją syntezy
działania insuliny modulującego aktywność en-
PEPCK byty pierwszymi, w których udowod- zymów jest równoważne działaniu tego hor-
niono wpływ insuliny na proces transkrypcji
monu mechanizmem fosforylacji/defosforyla-
genu, nie są one już jedynymi tego rodzaju. cji. Wpływ insuliny na proces transkrypcji genu
Rzeczywiście wydaje się, że jeden z ważniejszych
można tłumaczyć jej działaniem na embriogene-
mechanizmów działania insuliny polega na re- zę oraz różnicowanie, wzrost i replikację komó-
gulacji syntezy mRNA, Insulina wpływa na
rek.
wiele swoistych mRNA, choć wiele mRNA
będących pod wpływem tego hormonu a wy-
HORMONY TRZUSTKI I ŻOŁĄDKOWO-JELITOWE / 687

Rola patofizjofogiczna insuliny sulinowych lub obecność receptorów uszkodzo-


jest najbardziej wyrażona w cukrzycy nych.
Niedobór insuliny lub oporność na działanie
tego hormonu są przyczyną cukrzycy. Około
90% chorych na cukrzycę cierpi na cukrzycę CZYNNIKI WZROSTOWE
insulinoniezależną (typ H) (non-insulin depen- INSULINOPODOBNE (IGF-I I IGF-II)
dent diabetes metlitus — NIDDM). U pozos- NIE SĄ HORMONAMI
tałych 10% stwierdza się cukrzycę insulinozależ- TRZUSTKOWYMI, LECZ WYKAZUJĄ
ną (typ I) (insulin dependent diabetes mellitus — PODOBIEŃSTWO STRUKTURALNE I
IDDM). Omówione wyżej zaburzenia metabo- CZYNNOŚCIOWE DO INSULINY
liczne dotyczą głównie cukrzycy typu I.
Określone, rzadkie sytuacje ilustrują istotne Trudno oddzielić wpływ insuliny na wzrost
cechy działania insuliny. Nieliczni chorzy wy- i podziały komórkowe od podobnych efektów
twarzają przeciwciała skierowane przeciwko IGF-I i IGF-II. Rzeczywiście może występować
własnym receptorom insulinowym. Przeciwciała interakcja insuliny z wymienionymi czynnikami
te uniemożliwiają wiązanie się insuliny ze wzrostowymi w tych procesach. O struktural-
swoim receptorem, co sprawia że u takich nym podobieństwie wymienionych białek wspo-
chorych rozwija się zespół ciężkiej oporności na mniano już wyżej (p. ryc. 52-5). Bardziej szcze-
insulinę (p. tab. 44-2), Guzy wywodzące się gółowe porównanie tych hormonów przedsta-
z komórek B wysp Langerhansa są przyczyną wia tab. 52-5. IGF-I i IGF-II są peptydami
hiperinsulinizrnu oraz zespołu charakteryzują- jedtiołańcuchowymi złożonymi z 70 (IGF-I) lub
cego się ciężką hipoglikemią. Rola insuliny (a 67 (IGF-II) aminokwasów. Istnieje 62 procen-
może również IGF-I lub IGF-II) w organo- towa homologia pomiędzy IGF-I i IGF-II, zaś
genezie i rozwoju jest widoczna na przykładzie 50% reszt aminokwasowych zawartych w tych
rzadkich przypadków leprechaunizmu (krasno- hormonach jest identycznych z insuliną. Cząste-
ludkowatuści). Zespół ten charakteryzuje się czki te mają wyjątkowe domeny antygenowe.
małą masą urodzeniową, zmniejszoną masą Regulacja sekrecji tych hormonów jest różna
mięśniową i zmniejszoną podskórną tkanką (tab. 52-5). Insulina jest hormonem silniej od-
tłuszczową, twarzą elfową oraz opornością na działującym na metabolizm, zaś czynniki wzros-
insulinę przy występowaniu znacznie podwyż- towe insulinopodobne bardziej pobudzają
szonych stężeń biologicznie aktywnego hormo- wzrost. Każdy hormon posiada swoisty dla
nu w osoczu. Dzieci takie umierają we wczes- niego receptor. Receptor dla IGF-I, podobnie
nym dzieciństwie. Wiele osób dotkniętych lep- jak receptor insulinowy, jest heterodimerem
rechaunizmem wykazuje brak receptorów in- o strukturze a 2 -P 2 i jest kinazą tyrozynową.

Tabela 52-5. Porównanie insuliny z czynnikami wzrostowymi insuiinopodobnymi (dzięki uprzejmości


C.R. Kahn)
Insulina IGF-I IGF-łl

Inne nazwy — Somatomedyna C Czynnik stymulujący ak-


tywność mnożenia się ko-
mórek (MSA)

Liczba aminokwasów 51 70 67
Miejsce produkcji Komórki B wysp Wątroba i inne tkanki Różne tkanki
trzustkowych
Regulacja stężenia Glukozę Hormon wzrostu, Nieznany czynnik
we krwi przez stan odżywiania
Stężenie w osoczu 0,3-2 ng/ml Rząd wielkości ng/ml Rząd wielkości ng/ml
Białka wiążące w osoczu Nieobecne Obecne Obecne
Główna rola fizjologiczna Kontrola przemiany Wzrost kości i Nieznana (może uczestni-
materii chrząstek czy w rozwoju zarodka)
688 / ROZDZIAŁ 52

W odróżnieniu od receptora dla IGF-I, receptor w osoczu „glukagonu" immunoreaktywnego


dla IGF-II jest polipeptydem jednołańcucho- jest glukagonem trzustkowym. Pozostałą ilość
wym o masie cząsteczkowej 260 000 i nie jest stanowią cząsteczki większe, biologicznie nieak-
kinazą tyrozynową. Jest on bardzo podobny, tywne.
jeżeli nie identyczny, z receptorem dia man- Glukagon trzustkowy ma pewne wspólne
nozo-6-fbsforanu. właściwości immunologiczne i fizjologiczne
Występuje pewne krzyżowe wiązanie między z enteroglukagonem — peptydem wyekstraho-
wymienionymi hormonami i ich receptorami, wanym z błony śluzowej dwunastnicy. 14 z 27
co sprawia, że jeden hormon wykazuje pewną reszt aminokwasowych sekretyny jest identycz-
aktywność biologiczną również drugiego hor- nych z glukagonem.
monu (tab. 52-6). Ogólnie mówiąc, aktywność Glukagon krąży w osoczu w postaci wolnej.
pobudzająca wzrost wymienionych hormonów Ponieważ nie wiąże się z białkami transpor-
koreluje najlepiej z wielkością ich powinowact- towymi, jego okres półtrwania jest krótki (wy-
wa do receptorów IGF-I lub IGF-II. nosi ok. 5 min). Glukagon ulega inaktywacji
w wątrobie zawierającej enzym odszczepiający
Tabela 52-6. Powinowactwo insuliny, IGF-I pierwsze dwa N-końcowe aminokwasy między
i IGF-II do różnych receptorów Ser2 i Gin3. Ponieważ wątroba jest pierwszym
Hormon Receptor narządem, do którego dociera glukagon po jego
wydzielaniu i w którym hormon ten ulega
insulinowy IGF-I IGF-II inaktywacji, stężenie jego we krwi wrotnej jest
znacznie wyższe niż w krążeniu obwodowym.
Insulina Duże Małe Prawie
żadne
Glukoza hamuje wydzielanie
IGF-I Umiarko- Duże Umiarko- glukagonu. Ten fakt podkreśla
wane wane przeciwstawne role metaboliczne'
IGF-II Prawie Małe Duże insuliny i glukagonu
żadne Nie jest jasne, czy glukoza hamuje bezpośred-
nio sekrecje glukagonu, czy też pośrednikami
takiego działania są insulina lub IGF-I. Te
ostatnie dwa hormony hamują bezpośrednio
GLUKAGON JEST ANTAGONISTĄ wydzielanie glukagonu. Na sekrecję glukagonu
INSULINY wpływa wiele innych substancji, takich jak
aminokwasy, kwasy tłuszczowe i związki keto-
Po podaniu pierwszych handlowo dostęp- nowe, hormony przewodu pokarmowego oraz
nych preparatów insulinowych obserwowano neuroprzekaźniki.
najpierw wzrost giikeaui a dopiero potem jej
spadek. Zwiększenie glikemii było spowodowa- Działanie ogólne glukagonu jest
ne zanieczyszczeniem tych preparatów glukago- przeciwstawne do działania insuliny
nem. Był on drugim hormonem odkrytym w ko- O ile insulina sprzyja magazynowaniu ener-
mórkach wysp trzustkowych. gii, pobudzając glikogenogenezę, lipogenezę
i syntezę białek, o tyle glukagon powoduje
Glukagon jest również syntetyzowany szybką mobilizację potencjalnych źródeł ener-
pod postacią cząsteczki prekursorowej getycznych, tj. glikogenolizę i lipolizę. Gluka-
Glukagon jest syntetyzowany głównie przez gon jest również hormonem najsilniej pobudza-
komórki A wysp trzustkowych. Jest on polipep- jącym glukoneogenezę i ma działanie ketogen-
tydem jednołań cuch owym (o masie cząstecz- ne.
kowej 3485) złożonym z 29 aminokwasów (ryc. Wątroba jest najważniejszym narządem do-
52-E4). Glukagon jest produkowany pod po- celowym glukagonu. Glukagon wiąże się ze
stacią znacznie większej cząsteczki prekursoro- swoistymi receptorami błony plazm a ty cznej he-
wej o masie cząsteczkowej 9000. Wyizolowano patocytów, aktywując cyklazę adenylanową.
również cząsteczki większe, lecz nie ustalono, Powstały cAMP, aktywując fosforylazę, nasila
czy są one rzeczywistymi prekursorami gluka- tempo rozpadu glikogenu, równocześnie zaś
gonu, czy też peptydami blisko z nim spokrew- hamuje syntazę glikogenową, i co za tym idzie,
nionymi. Zaledwie 30-40% występującego powstawanie glikogenu (p. rozdz. 45). To dzia-
HORMONY TRZUSTKI I ŻOŁĄDKOWO-JELITOWE / 689

lanie wykazuje pewną swoistość hormonalną diametralnie różne od insuliny, która hamuje
i tkankową. I tak glukagon nie wywiera żad- transkrypcję genu kodującego PEPCK. Inne
nego wpływu na glikogenolizę w mięśniach, przykłady przedstawione są w tab. 52-7. Skut-
podczas gdy adrenalina jest pod tym względem kiem działania glukagonu w wątrobie jest zwię-
aktywna zarówno w mięśniach, jak i w wąt- kszone wytwarzanie glukozy. Ponieważ więk-
robie. szość powstałej glukozy opuszcza wątrobę,
Zwiększone stężenie cAMP w komórkach w osoczu krwi stwierdza się wzrost stężenia tego
wątrobowych pobudza konwersję aminokwa- cukru po podaniu glukagonu.
sów w glukozę indukując syntezę licznych en- Glukagon jest silnym czynnikiem lipolitycz-
zymów szlaku glukoneogenetycznego. Głów- nym. Podwyższa on stężenie cAMP w adypocy-
nym enzymem tego 'szlaku jest PEPCK. Gluka- tach, przez co aktywuje lipazę wrażliwą na
gon, za pośrednictwem cAMP, zwiększa tempo działanie hormonów. Uwolnione pod wpływem
transkrypcji mRNA genu kodującego PEPCK, lipazy kwasy tłuszczowe mogą zostać przekszta-
i tym samym syntezę PEPCK. Jest to działanie łcone do związków ketonowych, tj. acetooctanu
i p-hydroksymaślanu. Jest to ważny aspekt
przemiany materii u chorych na cukrzycę, po-
Tabela 52-7. Indukcja lufa represja enzymów przez nieważ stężenia glukacgnu w osoczu krwi są
insulinę lub glukagon* zawsze podwyższone w stanach niedoboru in-
suliny.
Indukcja enzymów przez wysoki iloraz in-
sulino -glukagonowy (l/G) oraz ich represja
przez niski iloraz I/G
SOMATOSTATYNA HAMUJE
Glukokinaza WYDZIELANIE HORMONU WZROSTU
Enzym rozszczepiający cytrynian
Karboksylaza acetylo-CoA
(GH)
Reduktaza HMG-CoA
Kinaza pirogronianowa Somatostatyna została po raz pierwszy wyi-
6-Fosfofrukto-1 -kinaza zolowana z pod wzgórza jako czynnik hamujący
6-Fqsfo1rukto-2-kinaza (fruktozo-2,6-bisfos1ataza) sekrecję hormonu wzrostu. Jest to cykliczny
peptyd syntetyzowany w komórkach D wysp
Indukcja enzymów przez niski iloraz l/G i ich
represja przez wysoki iloraz l/G
trzustkowych pod postacią dużego prohormo-
nu o masie cząsteczkowej 11 500. Tempo trans-
Glukozo-6-fosfataza krypcji genu prosomatostatynowego znacznie
Karboksykinaza fosioenolopirogronianowa (PEPCK) się zwiększa pod wpływem cAMP. Prohormon
Fruktozo-1,6-bisfosfataza ulega najpierw przekształceniu do peptydu zło-
* Według: Karam J, H., Salber P. R., Forsham P. żonego z 28 aminokwasów, a następnie do
H.: Pancreatic hormones and diabetic mellitus; w: cząsteczki o masie cząsteczkowej 1640 składają-
Basie and Ctinical Endocrino/ogy. Wyd. II, pod cej się z 14 aminokwasów (ryc. 52-14). Wszyst-
redakcją Greenspan F. S., Forsham P. H., Appleton kie postacie prekursorowe somatostatyny wy-
and Lange, 1986, w niewielkiej modyfikacji, za kazują aktywność biologiczną.
pozwoleniem.

] 10
aiukaoon NHj-His-Ser-Gbi-Gly-Trir — Phe— Thr-Ser-Asp-Tyr —
1
1 »
Ser — Lys — Tyr — Leu — Asp — Ser — Arg — Ang — Ala — Gin —
81 23
Asp — Phe — Val — Gtn — Trp — Leu — Met — Asn — Thr — COOH

1 ID
Somatostatyna NH2— Ala — Gly — Cys— Lys— Asn — Phe— Phe— Trp — tys — Thr-
11 14
Phe - Thr - Ser - Cys - COOH

Ryc. S2-14. Sekwencje aminokwasowe glukagonu i somatostatyny.

44 — Bi ochemia
690 / ROZDZIAŁ 52

Oprócz podwzgórza i wysp trzustkowych nego, natomiast obserwowali go po dożylnym


somatostatyna występuje w licznych tkankach podaniu wyciągu uzyskanego z błony śluzowej
przewodu pokarmowego (gdzie przypuszczal- jelitowej. Badacze ci przypuszczali, że „sek-
nie spełnia różnorodne funkcje) oraz w licznych retyna" uwalniana pod wpływem jakiegoś bo-
obszarach ośrodkowego układu nerwowego, dźca z błony śluzowej górnego odcinka jelit
gdzie może być neuroprzekaźnikiem. dostaje się drogą krwi do trzustki, gdzie pobu-
Somatostatyna hamuje wydzielanie innych dza czynność egzokrynną tego gruczołu. Bayliss
hormonów wysp trzustkowych dzięki działaniu i Starling byli pierwszymi badaczami, którzy
parakrynnemu. Hormon ten, podany w daw- użyli określenia „hormon", zaś sekretyna była
kach farmakologicznych wyraźnie zmniejsza pierwszym hormonem, którego czynność zo-
nasilenie ketozy indukowanej niedoborem in- stała zidentyfikowana.
suliny. Zjawisko spowodowane jest zapewne Pomimo że czynność sekretyny poznano już
blokowaniem przez somatostatynę sekrecji glu- w 1902 r., potrzeba było dalszych 60 lat dla
kagonu, towarzyszącej insulinopenii. Hormon określenia struktury chemicznej tego hormonu.
ten zmniejsza również napływ substancji od- Przyczyna takiego stanu rzeczy jest obecnie
żywczych do tkanek: a) opóźniając opróżnianie znana: mianowicie rodziny blisko ze sobą spo-
się żołądka, 2) zmniejszając sekrecję gastryny krewnionych peptydów żołądkowo-jelitowych
i tym samym również kwasu solnego, 3) zmniej- wykazują znaczne podobieństwa strukturalne
szając wydzielanie przez trzustkę enzymów tra- i czynnościowe i większość tych peptydów wy-
wiennych, 4) obniżając perfuzję naczyń trzew- stępuje pod licznymi postaciami.
nych oraz 5) zwalniając absorpcję glukozy Wśród ważniejszych hormonów żołądkowo--
w przewodzie pokarmowym. Mało jest infor- jelitowych tylko sekretyna występuje w jednej
macji na temat biochemicznego i molekular- postaci. Występowanie wielu postaci molekula-
nego działania tego hormonu. rnych peptydów żołądkowo-jelitowych zarów-
no w tkankach przewodu pokarmowego*, jak
i we krwi krążącej stało na przeszkodzie w usta-
NIEZNANA JEST CZYNNOŚĆ leniu liczby i struktury tych cząsteczek. Przy
POLIPEPTYDU TRZUSTKOWEGO rozwiązywaniu tych trudności pomocna była
koncepcja o występowaniu prekursorów hor-
Polipeptyd trzustkowy o masie cząsteczkowej monalnych. Wykazano, że heterogenność po-
ok, 4200 składa się z 36 aminokwasów. Niedaw- szczególnych postaci określonego hormonu za-
no stwierdzono, że jest wytwarzany przez ko- leży od tkanki, w której zachodzi synteza hor-
mórki F wysp trzustkowych. U człowieka sekre- monu. Wprowadzone niedawno techniki izo-
cję tego hormonu pobudzają posiłek białkowy, lacyjne okazały się pomocne przy określaniu
głodzenie, aktywność fizyczna oraz ostra hipo- różnic między poszczególnymi prekursorami
glikemia, natomiast hamują ją somatostatyna jednego i tego samego hormonu.
i glukoza podana dożylnie. Czynność polipep-
tydu trzustkowego jest nieznana, choć sugeruje Hormony zołądkowo-jelito we
się, że hormon ten wpływa na zawartość gliko- wykazują kilka szczególnych cech
genu w wątrobie i sekrecję soków żołądkowo-- Z tkanek przewodu pokarmowego wyizolo-
jelitowych. wano więcej niż tuzin peptydów wykazujących
wyjątkowe działanie (tab. 52-8). Szczególną
cechą tej grupy hormonów jest to, że wiele z nich
HORMONY ZOŁĄDKOWO-JELITOWE spełnia kryteria klasycznych hormonów, pod-
czas gdy inne wykazują działania parakrynne
Rozwój endokrynologii, jako lub działają jako neuroprzekaźniki lub neuro-
samodzielnej dyscypliny naukowej, modulatory.
rozpoczął się od wykrycia hormonu Inną szczególną cechą hormonów żołądko-
zołądkowo-jelitowego wo-jelitowych jest to, że nie są one wytwarzane
W roku 1902 Bayliss i Starling, perfundując w jednym konkretnym gruczole, jak klasyczne
odnerwioną pętlę jelita czczego psa kwasem hormony, lecz przez liczne komórki rozrzucone
solnym, zaobserwowali wzrost wydzielania so- w całym przewodzie pokarmowym. Jest to
ku trzustkowego. Podobnego zjawiska nie widoczne w tab. 52-8.
stwierdzili po dożylnym podaniu kwasu sol- Ponieważ liczne hormony żołądkowo-jelito-
HORMONY TRZUSTKI I 2OŁĄDKOWO-JELITOWE / 691

Tabela 52-8- Hormony żołądkowo-jelitowe


Hormon Miejsce syntezy Główne działania

Gastryna Antrum żołądka, dwunast- Stymulacja sekrecji kwasu solnego i pepsyny


nica

Cholecystokinina (CCK) Dwunastnica, jelito czcze Stymulacja sekrecji amylazy trzustkowej


Sekrety na Dwunastnica, jełito czcze Stymulacja sekrecji wodorowęglanów z sokiem
trzustkowym
Żołądkowy peptyd harnu- Jelito cienkie Wzmaga sekrecję insuliny, indukowaną bodź-
iący (GIP) cem glukozowym, hamuje wydzielanie soku
żołądkowego
Wazoaktywny peptyd jeli- Trzustka Rozkurcz mięśni gładkich, pobudza wydzielanie
towy (VIP) wodorowęglanów z sokiem trzustkowym
Motyli na Jelito cienkie Zapoczątkowuje aktywność motoryczną jelit
pomiędzy okresami trawiennymi
Somatostatyna Żołądek, dwunastnica, trzu- Liczne efekty hamujące
stka
Polipeptyd trzustkowy (PP) Trzustka Hamuje wydzielanie wodorowęglanów i białka
z sokiem trzustkowym
Enkefaliny Żołądek, dwunastnica, pę- Efekty opioidowopodobne
cherzyk żółciowy
Substancja P Cały przewód pokarmowy Działanie fizjologiczne jest niepewne
Immunoreaktywność bom- Żołądek, dwunastnica Pobudza wydzielanie gastryny i CCK
bezynopodobna (BLI)
Neurcjtensyna Jelito kręte Działanie fizjologiczne jest nieznane
Enteroglukagon Trzustka, jelito cienkie Działanie fizjologiczne jest nieznane

we występują w nerwach unerwiających tkanki wspólną cechą tych ostatnich hormonów jest
przewodu pokarmowego, nie jest zaskocze- bardzo krótki okres ich trwania, co sugeruje, że
niem, że większość z nich występuje również nie odgrywają one roli fizjologicznej w osoczu
w ośrodkowym układzie nerwowym. krwi.

Istnieją „rodziny" hormonów Względnie mało wiadomo


żołądkowo-jelitowych o mechanizmie działania hormonów
Uwzględniając sekwencję aminokwas owa. żołądkowo-jelitowych
oraz podobieństwa czynnościowe, liczne hor- Dane o mechanizmie działania peptydowych
mony żołądkowo-jelitowe można zakwalifiko- hormonów żołądkowo-jelitowych ukazały się
wać do jednej z niżej podanych dwóch „rodzin". znacznie później niż innych hormonów. Było to
Pierwsza z nich — rodzina gastrynowa — obej- niewątpliwie spowodowane potrzebą skatalo-
muje gastrynę i CCK, zaś druga — rodzina gowania i określenia fizjologicznego działania
sekretynowa — sekretynę, glukagon, GIP, VIP tych hormonów. Godnym uwagi wyjątkiem od
i glicentynę (ta ostatnia wykazuje działanie powyższego stwierdzenia jest hormonalna regu-
podobne do glukagonu, choć jest odmiennym lacja sekrecji enzymów przez komórki główne
peptydem). Neurokrynne peptydy — neuroten- pęcherzyków trzustkowych.
syna, peptydy podobne do bombezyny, sub- Zidentyfikowano 6 różnych klas receptorów
stancja P i somatostatyna — nie wykazują w komórkach pęcherzyków trzustkowych. Są
podobieństwa strukturalnego do żadnego z hor- nimi receptory dla: 1) muskarynowych związ-
monów żołądkowo-jelitowych, W końcu inną ków cholinergicznych, 2) hormonów rodziny
692 / ROZDZIAŁ 52

gastrynowo-cholecystokininowej, 3) bombezy- Docherty K, Steiner D: Post-translational proteolysis


ny i pokrewnych peptydów, 4) hormonów ro- in polypeptide hormone biosynthesis. Anrtu Rev
dziny fizaleminowej i substancji P, 5) sekretyny Physiol 1982;44:625. Granner DK, Andreone T:
i VIP oraz 6) toksyny przecinkowca cholery. Insulin modulation of
gene expression. In: Diabetes and Metabolism Re-
Hormony receptorów klasy 1—4 działają za views. Vol I, DeFronzo R (editor). Wiley, 1985.
pośrednictwem mechanizmu wapniowo-fosfo- Kahn CR: The molecular mechanism of insulin
inozytydowego, zaś hormony klasy 5 i 6 — za action. Annu Rev Med 1985;36:429. Kono T:
pośrednictwem cAMP. Action of insulin on glucose transport and
cAMP phosphodiesterase in fat cells: Involvement
of two distinct molecular mechanisms. Recent Próg
Horm Res 1983;30:519. Ullrich A et al: Human
PIŚMIENNICTWO insulin receptor and its
relationship to the tyrosine kinase family of on-
Cohen P: The role of protein phosphorylation in cogenes. Naturę ]985;313:756. Unger RH, Orct L:
neural and hormonal control of oellular activity. Glucagon and the A celi. (2 parts.)
Naturę 1982;296:613. N EnglJMed 1981;3O4:1518,1975.

.
CZĘŚĆ VI Zagadnienia
wybrane

Struktura i funkcja witamin


rozpuszczalnych w wodzie 5
3
Peter A. Mayes, PhD, DSc
vi.

WPROWADZENIE mniej niedobór określonej witaminy charak-


teryzuje się swoistym zespołem objawów.
Witaminy są organicznymi środkami odżyw- Wśród objawów chorobowych spowodowa-
czymi niezbędnymi w małych ilościach do róż- nych niedoborem witamin rozpuszczalnych
norodnych funkcji biochemicznych. W zasadzie w wodzie należy wymienić: a) chorobę beri-beri
związki te nie są syntetyzowane przez ustrój (niedobór tiaminy), b) zajady, zapalenie języka,
i dlatego muszą być dostarczanez pożywieniem. łojotok i światłowstręt (niedobór ryboflawiny),
Pierwszymi odkrytymi witaminami byty roz- c) pelagrę (niedobór niacyny), d) zapalenie ner-
puszczalna w tłuszczach witamina A oraz roz- wów obwodowych (niedobór pirydoksyny), e)
puszczalna w wodzie witamina B. W miarę niedokrwistość megaloblastyczną, acydurię me-
poznawania następnych witamin okazało się, że rylomalonową i niedokrwistość złośliwą (niedo-
są one rozpuszczalne albo w wodzie, albo bór kobalamin), f) niedokrwistość megaloblas-
w tłuszczach. Ta właściwość (rozpuszczalność tyczna, (niedobór kwasu foliowego), oraz g)
w wodzie 1ub w tłuszczach) stała się podstawą szkorbut (gnilec — niedobór kwasu askorbino-
klasyfikacji witamin. Wszystkie witaminy roz- wego). Niedoboru witamin można uniknąć spo-
puszczalne w wodzie należą (z wyjątkiem wita- żywając różnorodne środki spożywcze w do-
miny C) do grupy witaminy B. Witaminy roz- statecznych ilościach.
puszczalne w tłuszczach, wykryte później niż
witamina A, oznaczono dalszymi literami alfa-
betu (np. witamina D, E, K). Oprócz wspólnej WITAMINY KOMPLEKSU B
cechy fizycznej, tj. rozpuszczalności w wodzie, SĄ KOFAKTORAMI REAKCJI
witaminy tej grupy mają bardzo mało wspól- ENZYMATYCZNYCH
nego z chemicznego punktu widzenia.
Do witamin kompleksu B istotnych w żywie-
niu człowieka należą: 1) tiamina (witamina Bj),
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE 2) rybofiawina (witamina B2), 3) niacyna (kwas
nikotynowy, amid kwasu nikotynowego) (wita-
Brak lub względny niedobór witamin w poży- mina B3), 4) kwas pantotenowy (witamina Bs),
wieniu są przyczyną charakterystycznych sta- 5) witamina B6 (pirydoksyna, pirydoksal, piry-
nów niedoborowych i chorób. Rzadko spotyka doksamina), 6) biotyna, 7) witamina B!2 (koba-
się niedobór jednej tylko witaminy grupy B, lamina) oraz 8) kwas foliowy (kwas pteroilo-
ponieważ dieta niedoborowa jest przyczyną glutaminowy).
wicloe/yiinikowych stanów niedoborowych. Nie- Ponieważ witaminy tej grupy są rozpuszczał-
694 / ROZDZIAŁ 53

ne w wodzie, nadmiar ich jest wydalany z mo- wą np. pirogronianu (ryc. 19-5). Tak powstały
czem. Tylko rzadko kumulują się w ustroju związek addycyjny ulega dekarboksylacji, usu-
osiągając stężenia toksyczne. Z tych też przy- wającej CCV Reakcja ta jest katalizowana przez
czyn ich magazynowanie w ustroju jest ograni- kompleks wieloenzymatyczny określany jako
czone (z wyjątkiem kobalamin), co sprawia, że kompleks dehydrogenazy pirogronianowej
muszą one być dostarczane regularnie. (szczegóły — p. rozdz. 19).
Dekarboksylacja oksydacyjna a-ketoglutara-
nu do sukcynylo-CoA i C02 (p. rozdz. 18) jest
TIAMINA katalizowana przez kompleks enzymatyczny,
który jest strukturalnie podobny do kompleksu
Tiamina składa się z pochodnej pirymidyno- dehydrogenazy pirogronianowej. Również w tej
wej i tiazolowej. Są one ze sobą połączone przez reakcji difosforan tiaminy dostarcza stabilnego
grupę metylenową (ryc. 53-1). karboanionu. reagującego z atomem węgla znaj-
dującego się w pozycji a a~keto-glutaranu.
Difosforan tiaminy uczestniczy również w dekar-
H O" 0" boksylacji oksydacyjnej kwasów ot-ketokarbok-
NH, sylowych pochodnych aminokwasów rozgałę-
i
-o-p-o-p-o-
c- II II o zionych (rozdz. 32). Rola difosforanu tiaminy
o jako koenzymu w reakcjach katalizowanych
*C-CH,-Ń* przez transketolazę jest podobna do opisanej
C=C-CHi-CH3-OH wyżej w reakcjach dekarboksylacji.
CH3
2,5-Dlmelylo-
4-Metylo-S-rrydrokay- Brak tiaminy jest przyczyną choroby
6-tilryml(!yna
etylotlazol beri-beri i pokrewnych zespołów
niedoborowych
Ryc. 53-1. Tiamina. W cząsteczce difosforanu U chorych z niedoborem tiaminy dochodzi
tiaminy w miejscu grupy -OH znajduje się pirofos-
foran (u góry). do zablokowania lub znacznego ograniczenia
reakcji zależnych od difosforanu tiaminy i.do
akumulacji substratów tych reakcji, tj. piro-
gronianu, pentoz i pochodnych cc-ketokarbok-
sylowych aminokwasów rozgałęzionych (leucy-
Difosforan tiaminy jest aktywną
ny, izoleucyny i waliny).
postacią tiaminy
Tiamina występuje prawie we wszystkich
Konwersję tiaminy do aktywnego difosfora-
roślinach, a także prawie we wszystkich pokar-
nu tiaminy (pirofosforanu tiaminy) katalizuje
mach pochodzenia zwierzęcego, choć w nie-
ATP-zależna difosfotransferaza tiaminowa wy-
wielkich ilościach. Nierafinowane ziarna zbóż
stępująca w tkance Mózgowej i wątrobowej
są dobrym źródłem tej witaminy. Choroba
(ryc. 53-1).
beri--beri jest spowodowana spożywaniem
diety bogato węglowodan owej i
Difosforan tiaminy jest koenzymem
ubogotiaminowej, np. złożonej z polerowanego
w reakcjach enzymatycznych
ryżu lub innych wysoce rafinowanych
przenoszących aktywną grupę
pokarmów (takich jak cukier i jasna mąka)
aldehydową
jako głównych środków spożywczych.
Występują dwa rodzaje takich reakcji: pierw-
Wczesnymi objawami tej choroby są
sza z nich jest reakcją dekarboksylacji oksyda-
obwodowa neuropatia, wyczerpanie i brak ape-
cyjnej a-ketokwasów (np. a-ketoglutaranu i pi-
tytu. Z kolei ten ostatni jest przyczyną obrzę-
rogronianu lub cc-ketoanalogów leucyny, izo-
ków oraz zmian zwyrodnieniowych w układzie
leucyny i waHny), zaś druga reakcją katalizowa-
sercowo-naczyniowym i nerwowym oraz mięś-
ną przez transketolazę (np. w szlaku pentozo-
niach. Niedobór tiaminy jest również przyczyną
wo-fosforanowym). Wszystkie te reakcje ulega-
encefalopatii Wernickego. Występuje ona często
ją zahamowaniu przy niedoborze tiaminy. W każ-
u alkoholików, spożywających mało innych
dej z tych reakcji difosforan tiaminy dostarcza
pokarmów. Pewna surowa ryba zawiera termo-
reaktywnego atomu węgla w* pierścieniu tiazo-
labilny enzym (tiaminazę) rozkładający tiami-
lowym, przyjmujący postać karboanionu, który
nę. Nie odgrywa ona jednak większej roli w nor-
następnie może się połączyć z grupą karbonylo-
malnym żywieniu człowieka.
STRUKTURA I FUNKCJA WITAMIN ROZPUSZCZALNYCH W WODZIE / 695

łYBOFLAWINA Aktywnymi postaciami ryboflawiny są:


mononukleotyd f lawinowy (FMN) oraz
Ryboflawina składa się z pierścienia izoalok- dinukleotyd flawinowy (FAD)
zyny połączonego z cukrem alkoholowym - FMN powstaje drogą ATP-zależnej fósfory-
rybitolem (p. ryc. 53-2). Jest to substancja lacji ryboflawiny (ryc. 53-2). FAD jest wyni-
barwna i fluoryzująca oraz względnie oporna na kiem dalszej reakcji FMN z ATP, w której AMP
ciepło, lecz rozkładająca się pod wpływem świa- (pochodzący z cząsteczki ATP) ulega przenie-
tła. sieniu na FMN (ryc. 53-3).

' FMN i FAD są grupami


prostetycznymt enzymów a
ksydo redukcyjnych
Enzymy te są znane jako flawoproteiny. Gru-
py prostetyczne wiązane są zwykle silnie, cho-
ciaż nie kowakncyjnie ze swoimi apoproteina-
mi. Wiele enzymów flawoproteinowych zawiera
jeden lub więcej metali,""rap. molibden i żelazo,
będących istotnymi kofaktorami. Enzymy te są
D-Rybllol znane jako metaloflawoprotonry.
Enzymy flawoproteinowe są szeroko rozpo-
wszechnione. Ich przedstawicielami jest kilka
ważnych oksydoreduktaz uczestniczących
H,C w metabolizmie ssaków. Wśród nich wymienić
należy oksydazę a- aminokwasu w ą uczestniczącą
H,C
w deaminacji aminokwasów, oksydazę ksan-
tynową biorąca udział w degradacji puryn,
Fiawina dehydrogenazę aldehydową, uczestniczącą w de-
gradacji aldehydów, mitochondrialną dehydro-
genazę gh'ceroIo-3-fosforanową, przenoszącą ró-
Ryc. 53-2. Ryboflawina. W cząsteczce fosforanu wnoważniki redukujące z cytoplazmy do mito-
ryboflawiny (mononukleotyd flawtnowy — FMN) chondriów, dehydrogenazę sukcynyJową cykiu
miejsce grupy -OH zajmuje fosforan. kwasu cytrynowego, dehydrogenazę acylo-ĆoA,
flawoproteinę przenoszącą elektrony uczestni-

Pl rafo sfo ran

Fiawina

Ryc. 63-3.
Dinukleotyd
D-Rybilol flawinoadeninowy (FAD).

NH
J
696 / ROZDZIAŁ 53

czącą w utlenianiu kwasów tłuszczowych, dehy- Aktywnymi postaciami niacyny są


drogenazę dihydrolipoilową, uczestniczącą w de- amid kwasu nikotynowego,
karboksyłacji oksydacyjnej pirogronianu dinukleotyd adeninowy (NAD) oraz
i a-ketoglutaranu oraz dehydrogenazę NADH fosforan dinukleotydu nikotynamido--
będącą ważną składową łańcucha oddechowe- adeninowego (NADP +)
go w mitochondriach. Aktywność wszystkich Nikotynian jest postacią niacyny potrzebną
tych enzymów jest upośledzona w niedoborze do syntezy NAD+ i NADP+ przez enzymy
ryboflawiny. występujące w cytoplazmie większości komó-
W roli koenzymów pierścień izoaloksazyno- rek. Dlatego też amid kwasu nikotynowego
wy flawoprotein ulega odwracalnej redukcji zawarty w pokarmach wpierw musi ulec deami-
tworząc zredukowaną postać FMNH 2 dacji do nikotynianu (ryc. 53-4). W cytoplazmie
iFADH2 (p. ryc. 13-3). nikotynian ulega najpierw konwersji do dez-
amido-NAD+ w reakcji z 5-fosforybozylo-l--
Brak ryboflawiny jest przyczyną pirofosforanem (PRPP), a następnie adenylacji
niegroźnego zespołu niedoborowego z ATP. Następnie grupa amidowa glutaminy
Uwzględniając wielokierunkowe funkcje me- ulega przeniesieniu na resztę nikotynianu dez-
taboliczne ryboflawiny jest zaskoczeniem, że amido-NAD. W wyniku tej reakcji powstaje
niedobór tej witaminy nie prowadzi do poważ- NAD+. Ten ostatni może ulec fosforylacji do
nych stanów groźnych dla życia. Niemniej NADP+.
w stanach jej niedoboru stwierdza się różnorod-
ne objawy chorobowe, w tym zapalenie kąci- NAD + i NADP +
ków ust, pękanie i złuszczanie się warg, zapale- są koenzymami licznych enzymów
nie języka, tojotok i światłowstręt. oksydoredukcyjnych
Ryboflawina wytwarzana jest przez rośliny Nukleotydy nikotynamidowe odgrywają wa-
i drobnoustroje, lecz nie przez ssaki. Drożdże, żną rolę jako koenzymy wielu dehydrogenaz
wątroba i nerki są dobrymi źródłami tej witami- występujących zarówno w cytoplazmie (np.
ny. Ulega ona wchłanianiu w jelitach za pośred- dehydrogenaza mleczanów a), jak i w mitochond-
nictwem reakcji fosforylacji-defosforylacji za- riach (np. dehydrogenaza jabłczanowa). Są one
chodzącej w błonie śluzowej. Hormony (hor- ważnymi ogniwami licznych szlaków metaboli-
mony tarczycy i ACTH), leki (chloropromazy- cznych, wpływających na przemianę węglowo-
na jest inhibitorem kompetycyjnym) i czynniki danów, tłuszczów i aminokwasów. Ogólnie mo-
pokarmowe wpływają na konwersję ryboflawi- żna powiedzieć, że dehydrogenazy współdziała-
ny do jej postaci kofaktorowych. Ponieważ jące z koenzymem NAD katalizują reakcje ok-
ryboflawina jest światłoczuła, niedobór jej może sydoredukcyjne w szlakach oksydacyjnych (np,
wystąpić u noworodków z hiperbilirubinemią w cyklu kwasu cytrynowego), natomiast debyd-
poddanych fototerajfifc rogenazy lub reduktazy współdziałające z koen-
zymem NADP+ występują często w szlakach
metabolicznych związanych z syntezą redukcyj-
NfACYNA ną (np. szlak pentozofosforanowy).
Mechanizm oksydoredukcji polega na od-
Niacyna jest nazwą generyczną (zwyczajową) wracalnej addycji hybrydowego jonu H~ do
dla kwasu nikotynowego i amidu kwasu nikoty- pierścienia pirydynowego oraz generacji wol-
nowego. Obydwa te związki mogą być źródłem nego jonu wodorowego (H +) (p. ryc. 13-5). Na
witaminy w pożywieniu. Kwas nikotynowy jest przykład:
kwasem monokarboksylowym pochodnym pi-
rydyny (ryc. 53-4). NAD+ + AH2 <— NADH + H+ + A

Ryc. 53-4. Synteza i rozkład dinukleotydu nikotynamidoadeninowego (NAD+). W fosforanie dinuk-


ieotydu nikotynamtdoadeninowego (NADP+) grupa 2'-hydroksylowa reszty adenozynowej jest fos-
forylowana. U człowieka, lecz nie u kota, całe zapotrzebowanie na niacynę może być pokrywane przez
tryptofan, jeśli dostarczany jest w dostatecznych ilościach z pokarmami. Normalnie z tego źródła pochodzi
f-niacyny. PRPP — 5-fosforybozylo-l -pirofosforan, QPRT — fosforybozylotransferaza chinolinianowa,
PLP — fosforan pirydoksalu.
STRUKTURA I FUNKCJA WITAMIN ROZPUSZCZALNYCH W WODZIE / 697

NMcotynamid
\ -Poktrmy

N—motylami Ikotyn
amid (główny
metabolit w
moczu)
0 ^
^
Mononukleotyd O
nikotynianu (NMN) PPi Chlnolinia
PRPP
n
NH,

Aldehyd 2-amino-3-
karboksymukanawy

OH 3 - Hyd
roksyantran II an

PLP

Kilka etapów (p.


fyc. 32-19)

CHi-CH-

COO"

NH,
Pokarrr

Adenina

D—Ryboza

HAD*
698 / ROZDZIAŁ 53

Brak niacynyjest przyczyną zespołu KWAS PANTOTENOWY


niedoborowego określanego jako
pelagra Kwas pantotenowy jest wynikiem połączenia
Objawami tego zespołu chorobowego są: się kwasu pantoinowego z P-alaniną (ryc. 53-5).
utrata wagi, zaburzenia trawienia, zapalenie
skóry, depresja i demencja.
Kwas pantoinowy 0-Alanina
Niacyna występuje w wielu pokarmach po-
chodzenia roślinnego i zwierzęcego. Przy ocenie HaC OH
II H
0' II O
„wartości niacynowej" pokarmów należy HO-CH, II

uwzględnić fakt, że aminokwas egzogenny (nie-


zbędny) tryptofan może ulec przekształceniu do
NAD+ (p. ryc. 53-4). Z każdych 60 mg tryp- -C-CH-C-N-CH,-CH,-C-OH Ryc. 53-5,
tofanu może powstać 1 mg równoważnika nia-
eynowego. Dlatego też dla wywołania stanu
niedoboru niacyny spożyte pokarmy muszą być Kwas pantotenowy.
ubogie zarówno w niacynę, jak i w tryptofan.
Takie warunki występują u ludzi, dla których Aktywnymi postaciami kwasu panto-
głównym pożywieniem jest kukurydza. Oni tenowego są koenzym A (CoA) oraz
właśnie są narażeni na wystąpienie pelagry. białko przenoszące grupy acylowe
W kukurydzy niacyna jest obecna, lecz w po- (ACP)
staci związanej jako niacytyna, niedostępna dla Kwas pantotenowy wchłania się szybko w je-
przemiany u człowieka. Tylko przez wstępną litach, po czym ulega fosforylacji przez ATP.
obróbkę tych pokarmów zasadami można uwo- W wyniku tej reakcji powstaje 4'-fosfopantote-
lnić biologicznie aktywną niacynę. Ludzie, dla nian (ryc. 53-6). Przez przyłączenie cysteiny po
których głównym pożywieniem jest sorgo (pro- jej dekarboksylacji czyli przez przyłączenie tioe-
so afrykańskie), są również narażeni na rozwój tanolaminy powstaje 4'-fosfopanteteina, będąca
pelagry z powodu dużej w nim zawartości grupą czynną zarówno CoA, jak i ACP. Podob-
leucyny. Mechanizm niedoboru niacyny u osób nie jak aktywne koenzymy będące pochodnymi
spożywających głównie sorgo polega na tym, że wielu innych witamin rozpuszczalnych w wo-
zawarte w nich duże ilości leucyny hamują dzie, tak i CoA zawiera nukleotyd adeninowy.
fosforybozylotransferazę ehinolinianową. tj. głó- Tak więc 4'-fosfopanteteina ulega adenylacji
wny enzym konwersji tryptofanu do NAD przez ATP, przy czym powstaje defosfo-CoA.
(patrz ryc. 53-4). Należy zauważyć, że fosforan Ostatnia fosforylacja przez ATP polega na
pirydoksalu, będący aktywną postacią witaminy przyłączeniu reszty fosforanowej do grupy 3'--
Bs, jest kofaktorem w szlaku syntezy NAD4" hydroksylowej rybozy. W wyniku tej reakcji
z tryptofanu (p. r,yc. 53-4), co sprawia, że powstaje CoA (ryc. 53-6).
niedobór witaminy B6 może nasilić niedobór
niacyny. Grupa tiolowa działa jako przenośnik
Innymi przyczynami pelagry mogą być: po- grup acylowych zarówno w CoA, jak
dawanie leków takich jak izoniazyd, zespół i ACP
rakowiaka złośliwego, w którym tryptofan ulega CoA jest przenośnikiem grup acylowych
przekształceniu w serotoninę, oraz choroba Har- w reakcjach cyklu kwasu cytrynowego, utlenia-
tnupów, w której wchłanianie tryptofanu jest nia i syntezy kwasów tłuszczowych (patrz str.
upośledzone. 251 i 261) oraz w reakcjach acetylacji (np.
Kwas nikotynowy (lecz nie amid kwasu niko- leków) i syntezy cholesterolu. ACP uczestniczy
tynowego) stosowano w celach leczniczych dla w reakcjach syntezy kwasów tłuszczowych. Po-
obniżenia stężenia cholesterolu w osoczu krwi. wszechnym zwyczajem jest skrótowe przedsta-
Mechanizm takiego działania kwasu nikotyno- wianie struktury wolnej (zredukowanej) postaci
wego polega na hamowaniu napływu wolnych CoA jako CoA-SH, dla podkreślenia, że grupa
kwasów tłuszczowych z tkanki tłuszczowej, co SH jest grupą reaktywną.
jest powodem spadku syntezy lipoprotein za-
wierających cholesterol, tj. VLDL, 1DL i LDL.
Niedobór kwasu pantotenowego
występuje rzadko
Przyczyną tego jest fakt obfitego występowa-
nia kwasu pantotenowego w pokarmach, szcze-
gólnie w tkankach pochodzenia zwierzęcego,
STRUKTURA I FUNKCJA WITAMIN ROZPUSZCZALNYCH W WODZIE / 699

ATP ADP

Pantotenlan
H3C OH O
i I II H CH,-C-CH —C-
N-CH5-CH5 —COO"
O H,C
0 = P —O"
I 4-Fosfoparrtotenian
ATP ■ Cystę I na

ADP + P,
H-.C OH O O COO~
I I II H II H I
CH !-C-CH-C-N-CH i ,-CH !-C-N-CH-CH ! -SH
0 H3C
= P- 0~
1 4—Rwtopantołenylocystslna

H,C OH O 0
I I I l u II H
CH 2 -C-CH-C-N-CH 2 -CH 2 -C-N-CHs-CHj-SH

O H,C

= P —O" 4 - Foaf opantste I na ACP


I O
ATP
-

r
PP

OH OH Kwas
pantolnowy
V H
CH /■ ATP

AOP

0-Alanina Merkaploetanoamlna
Plrofo-
Dotosfo- koanzym A
H aC OH O II
II H Adenina
CH
sforan
Ry b ozo -3- fosforan

Koenzym A Ryc. 53-6. Synteza koenzymu A z kwasu

pantotenowego. ACP — białko transportujące grupy acylowe.


700 / ROZDZIAŁ 53

w niepolerowanych ziarnach zbóż oraz w roś-


linach strączkowych. Niemniej opisano zespół H
palących nóg u jeńców wojennych, który ma c—
być spowodowany niedoborem kwasu panto- HO- -
CHjOH
tenowego. Zespół ten charakteryzuje się zmniej- i
H3 C
szoną sprawnością procesów acetylacji wystę- -I H
pującą u tych chorych, Plrydoksal
-ATP
WITAMINA Bs
Kłnaza
Witamina B6 składa się z trzech blisko ze sobą plrydoksalowa
spokrewnionych pochodnych pirydyny, tj. piry-
(toksyny, pirydoksalu i pirydoksaminy (ryc. 53-7) ADP
oraz fosforanów wymienionych związków.

Y n o1
II
HO-r ^^>— ^MjłJ . r Un
CH^OH C- H
,p H C -1 ^.+<J o-
CH
HO - t f ^ s p 2 0H H
° -rr^>|-CHjOH H
Fosforan plrydoksaly
H3 C-^+^ H 3C
N N Ryc. S3-8. Fosforylacja pirydoksalu przez kinazę
H H pirydoksalową. w wyniku której powstaje
Pirydoksyna Plrydoksal pirydoksalu.
OH Am 1 n ot ra n sTeraza

H
H C—L+^J
N
H R—C— COOH
y
Pirydoksamina s 1 ^^
Aldolaza ^*s ig -------Dekarboksylaza
Ryc. 53-7. Naturalne postacie witaminy Bg (reonlnowa
-------------------- II C - H

Z wymienionych związków pirydoksyna, fos-


foran pirydoksalu oraz fosforan pirydoksaminy
Ryc. 53-9. Wiązania kowalencyjne sc-aminokwa-
są głównymi przedstawicielami witaminy B6
su, które mogą stać się reaktywne po związaniu
zawartymi w pożywieniu. Wszystkie trzy wy- z enzymami swoiście współdziałającymi z fosfora
mienione związki wykazują taką samą aktyw- nem pirydoksalu. ______
ność biologiczną.

Ryc. 53-10. Rola koenzymu fosforanu pirydoksalu w procesie transaminacji a-aminokwasu. W pierwszej
fazie dochodzi do wytworzenia ot-ketokwasu (pochodnego a-aminokwasu) oraz kompleksu fosforan
pirydoksaminy — apoenzym, po czym zachodzi odwrotna reakcja, tj. aminacja nowego at-ketokwasu (jako
substratu) Należy zauważyć, że fosforan pirydoksalu wiąże się ze swoim apoenzymem za pośrednictwem
zasady Schiffa (utworzonej przez grupę e-aminową reszty lizyny apoenzymu i grupę aldehydową
pirydoksalu) oraz wiązania jonowego (utworzonego przez grupę fosforanową koenzymu z apo"enzymem).
Grupa ac-aminowa aminokwasu substratowego wypiera grupę e-aminową lizyny tworząc nową zasadę
Schiffa.
STRUKTURA I FUNKCJA WITAMIN ROZPUSZCZALNYCH W WODZIE / 701

a—Aminokwas Fosforan N-Apoenzym


(jako subslral) plrydoksalu -
apoenzym n

• ^.r. — rncr a—Aminokwas


(jako produkt)

a—Ketokwas
(Jako produkt)

CH
Fosforan plrydo —
ksamlny — enzym
702 / ROZDZIAŁ 53

Aktywną postacią witaminy Be jest i jajka. Możliwą przyczyną niedoboru witaminy


fosforan pirydoksalu B6 u dzieci może być karmienie ich piersią przez
Wszystkie postacie witaminy B6 ulegają matki, których zapasy witaminy BB ulegty wy-
wchłanianiu w jelitach chociaż pewna ilość czerpaniu w następstwie długotrwałego zażywa-
estrów fosforanowych wymienionych związ- nia doustnych leków antykoncepcyjnych. Ró-
ków ulega rozkładowi hydro litycznemu w pro- wnież alkoholicy mogą wykazywać niedobór
cesie trawienia pokarmów. Główną postacią witaminy B6 spowodowany przemianą etanolu
witaminy Bfi w osoczu krwi jest fosforan pirydo- do aldehydu octowego, stymulującego hydroli-
ksalu. Większość tkanek zawiera enzym — ki- zę fosforanu pirydoksalu lub pirydoksaminy.
nazę pirydoksalową — katalizującą fosforylację Niedobór witaminy B6 może być również spo-
(za pomocą ATP) niefosforylowanej postaci tej wodowany izoniazydem — szeroko stosowa-
witaminy do odpowiednich estrów fosforano- nym lekiem przeciwgruźliczym — tworzącym
wych (ryc. 53-8). Chociaż fosforan pirydoksalu hydrazon z pirydoksalem (ryc. 53-11).
jest głównym koenzymem reprezentującym ak-
tywność witaminy Bń, taką samą funkcję może
również spełniać fosforan pirydoksaminy.

Fosforan pirydoksalu jest koenzymem


dła kilku enzymów przemiany
aminokwasowej
Tworząc zasadę Schiffa (powstałą przez połą-
czenie się grupy aldehydowej z grupą aminową HO CH,
a-aminokwasu) (ryc. 53-9) fosforan pirydok-
salu może ułatwić wystąpienie zmian w zakresie
pozostałych trzech wiązań węgla a-aminowego,
tj. może umożliwić a) transami nację, b) dekar- Izonlkotynlan
boksylację (p. ryc. 33-9) lub też c) aktywność hydrazyny
aldolazową (ryc. 32-11). Rolę fosforanu pirydo-
ksalu w procesie transaminacji przedstawia ryc.
53-10. Reakcja
spontaniczna
Fosforan pirydoksalu uczestniczy
również w glikogenolizie HO CH3
Koenzym ten jest integralną częścią mechani-
zmu działania fosforylazy, enzymu biorącego «*>c-,-=.-O«
udział w rozkładzie gjikogenu (str. 220). W dzia- \=/ II H I \_J/
łaniu tym koenzym-ten na początku również
tworzy zasadę Schiffa z grupą e-arainową jednej
reszty lizynowej fosforylazy, która jednak nie Hydrazon pirydoksalu
ulega zmianie przez czas trwania fosforolizy
wiązania glikozydowego 1 ->4, w wyniku której Ryc. 53-11. Powstawanie hydrazonu pirydoksalu
(szybko wydalanego z moczem) z pirydoksalu
powstaje glukozo-1-fosforan. Fosforylaza mię- i izonikotynianu hydrazyny (izoniazydu).
śni szkieletowych zawiera 70—80% ogólnou-
strojowej ilości witaminy Ba.

Niedobór witaminy B6 może wystąpić


u kobiet w czasie laktacji, BIOTYNA
u alkoholików oraz podczas leczenia
izoniazydem Biotyna jest pochodną imidazolową zawartą
Izolowany niedobór witaminy B6 spotyka się w licznych naturalnych środkach żywnościo-
rzadko. Niedobór taki jest zwykle częścią niedo- wych (ryc. 53-12). Ponieważ znaczną część
boru wielowitaminowego witamin grupy B.
Dobrymi źródłami tej witaminy są: wątroba,
makrela, owoc awokado, banan, mięso, jarzyny O
I
I
H-N I N-H
H-C-
I - C-H
HSC,

Ryc. 53-12. Biotyna.


I „CH-
(CHjhCOOH
STRUKTURA I FUNKCJA WITAMIN ROZPUSZCZALNYCH W WODZIE / 703

zapotrzebowania człowieku na biotynę pokry- HCO;, ATP, Mg2 + i acetylo-CoA (jako efekto-
wa synteza tej witaminy przez drobnoustroje ra allosterycznego). Z kolei aktywowana grupa
jelitowe, niedobór jej nie jest spowodowany karboksylowa ulega przeniesieniu na substrat
niedostateczną podażą tej witaminy w pokar- reakcji np. na pirogronian.
mach, lecz defektami w zakresie jej wykorzys-
tania. Spożywanie surowych jaj może być
przyczyną niedoboru biotyny
Biotyna jest koenzymem karboksylaz Białko jaj zawiera termolabilne białko — awi-
Biotyna jest składową swoistych enzymów, dynę — mocno wiążące biotynę, uniemożliwia-
złożonych z wielu podjednostek (tab. 53-1), jąc wchłanianie tej witaminy przez jelita, co
katalizujących reakcje karboksyjacji. Jon kar- z kolei może być przyczyną jej niedoboru.
boksylowy ulega przyłączeniu do atomu N 1 Wśród objawów niedoboru biotyny należy wy-
w pierścieniu biotyny, przez co powstaje aktyw- mienić depresję, halucynacje, bóle mięśniowe
ny związek pośredni karboksybiotyna-enzym i zapalenie skóry. Brak enzymu — syntazy
(ryc. 53-13). Ten etap wymaga obecności bolokarboksylazowej — katalizującego przyłą-
Enzym Rola czenia biotyny do reszty lizyny apoenzymu
karboksylazowego, może być również przyczy-
Tabela 53-1. Enzymy biotynozaiezne występujące ną objawów niedoboru? witaminy B6 oraz gro-
u zwierząt madzenia się w ustroju substratów enzymów
biotynozależnych. Substraty te można wykryć
Karboksylaza piro- Katalizuje pierwszą reakcje
gronianowa w szlaku metabolicznym prze -
w moczu. Wśród tych ostatnich należy wymie-
kształcającym prekursory trój- nić mleczan, (J-metylokrotonian, p-hydroksy-
węglowe w glukozę (gluko- izowalerian oraz p-hydroksypropionian. U nie-
neogeneza) których dzieci z niedoborem ww. enzymu wystę-
Dostarcza reszty octanowe do pują choroby związane z niedoborami immuno-
Karboksylaza ace -
tyle-CoA syntezy kwasów tłuszczowych logicznymi.
katalizując powstawanie ma-
lonylo-CoA
Karboksylaza pro- Przekształca propionian do WITAMINA B 12
pionylo-CoA bursztyn ian u, który następnie
wchodzi do cyklu kwasu cyt - Witamina B12 wykazuje złożoną strukturę
rynowego pierścieniową (pierścień korynowy), podobną
do pierścienia porfiry nowego, w środku której
Karboksylaza fi-me- KataboMzm leucyny i pewnych
związków izoprenoidowych
znajduje się jon kobaltu {ryc, 53-14). Wytwarza-
tylokrotonylo-CoA
na jest wyłącznie przez drobnoustroje. Tak więc
nie występuje ona w roślinach, jeśli nie są

ATP+HCOa" o
II
O-P-Cf o
II
o
I HW NH
0=C
HC —
P, li' "NH
— CH ------
HCH
I HC- y l
(CHj), «^ » HC -------CH
ADP i c
=o HCH HC-ICH JU
Bezwodnik kwasu Blotyna
wę g I owo-f osf □ ro weg o -enzym
c=o
Kompleks karboksy-
blotyna — enzym

|ENZYM - NH| IENZYM - NH|

Ryc. 53-13. Powstawanie kompleksu karboksybiotyna-enzym. Udział tego kompleksu w procesie


karboksylacji pirogronianu — p. ryc. 21 -1.
704 / R 0ZD21AŁ 53

(WUi-CONH, CH a 1"* trobie, co jest zjawiskiem wyjątkowym dla


witaminy rozpuszczalnej w wodzie, w postaci
związanej z transkobalaminą.
—CH2 CONH3
H3 C A V
Aktywnymi koenzymami witaminy B,a
\
l/
\ ^
' są metylokobalamina i
deoksyadenozylokobalamina
Z krwi kobalamina zostaje uwolniona i prze-
niesiona do cytoplazmy jako hydroksykobala-
mina. W cytoplazmie następuje jej konwersja do
metylokobalaminy, albo też witamina wnika do
mitochondriów, gdzie ulega konwersji do 5'--
deoksy adenozy lokobal aminy.

Deoksykobalamina jest koenzymem w


procesie konwersji metylomalonylo-
CoA do sukcynylo-CoA (ryc. 53-15)
Jest to główna reakcja w szlaku konwersji
propionianu do metabolitu cyklu, kwasu cyt-
rynowego. Dlatego też reakcja ta ma znaczenie
dla procesu glukoneogenezy. Jest ona szczegól-
nie ważna u przeżuwaczy, ponieważ propionian
jest głównym produktem fermentacji, zapocząt-
kowanej przez drobnoustroje w żwaczu,
H3C Metylokobalamina jest koenzymem w
sprzężonej konwersji
Ryo. 53-14. Witamina B12 (kobalamina). R — mo- homocysteiny do metioniny oraz
że być różne warunkując powstawanie poszczegól-: metylotetrahydrofolianu do tetrahy*
nych postaci witaminy, np. przy R = CN powstaje drofolianu (ryc. 53-15)
cyjanokobalamina, przy R = OH — hydroksykoba- W tej reakcji grupa metylowa, związana
lamina. przy R = 5r-deoksyadenozylo — 5'-deok- z kobalamina, zostaje przeniesiona na homo-
syadenozylokabałamina, zaś przy R = CH3— mety- cysteine, przez co powstaje metionina, po czym
lokobalamina.
kobalamina zabiera grupę metylową z N5-mety-
lotetrafolianu. W wyniku tej ostatniej reakcji
powstaje tetrahy drofolian. Korzyściami tej rea-
zanieczyszczone drobnoustrojami. U zwierząt kcji są: tworzenie zapasów metioniny oraz udos-
witamina B]2 jest magazynowana w wątrobie, tępnienie tetrahydrofolianu do syntez puryn
gdzie występuje pod postacią metylokobalami- i pirymidyn oraz kwasów nukleinowych.
ny, adenozylokobalaminy i hydroksykobalami-
ny. Wątroba jest więc dobrym źródłem witami- Niedobór witaminy B1a jest przyczyną
ny B12, podobnie jak drożdże. Preparaty han- niedokrwistości megaloblastycznej
dlowe zawierają cyjanokobalaminc. Blok wchłaniania witaminy B12 spowodowany
brakiem czynnika wewnętrznego (np. gastrek-
Do wchłaniania witaminy B,a w jelitach tomią), jest przyczyną niedokrwistości złośliwej.
niezbędny jest czynnik wewnętrzny Na niedobór witaminy B12 narażeni są również
W procesie wchłaniania witaminy B12 pośre- jarosze, ponieważ witamina ta zawarta jest
dniczą receptory umiejscowione w nabłonku tylko w pokarmach pochodzenia zwierzęcego
jelita biodrowego. Etapem wstępnym i niezbę- lub w pokarmach roślinnych zanieczyszczonych
dnym w tym procesie jest wiązanie witaminy B12 drobnoustrojami. Niedobór taki jest przyczyną
przez czynnik wewnętrzny wydzielany przez ko- upośledzenia reakcji katalizowanej przez syn-
mórki okładzinowe żołądka. Po absorpcji, wita- tazę metioninową. Niedokrwistośc jest następs-
mina B12 ulega związaniu przez białko osocza, twem upośledzonej syntezy DNA, co znajduje
zwane transkobataminą if, i przeniesieniu do
tkanek. Witamina ta jest magazynowana w wą-
STRUKTURA 1 FUNKCJA WITAMIN ROZPUSZCZALNYCH W WODZIE / 705

SH 1

- ■ ' r

1 H —C —NH3+ • H — C — NH

COCr
cocr
Homocystelna Metlonlna
SYNTAZA
METIONINOWA

f Matyl oko balami na


"-s
Metyla-tetralolian B,, Tetfafolian

CH, Hyd ra ksyKo ba lam i na


12
CH2-COO"
H-C-COO" I c
_ S - CoA B
i2-----------------H — C —H"
Deoksyad»nozyloko bałam Ina- -I
-------------------------------------------- C - S — CoA
MUTAZA METYLO- j
MALONYLO-CoA
L— M etylom alonylc — CoA Su kcy nylo—CoA

Ryc. 53-15. Dwie ważne reakcje katalizowane przez enzymy zależne od koenzymu B12-

swoje odbicie w strukturze jąder erytroblastów. Kwas foliowy albo folian składa się z zasady
Z kolei upośledzona synteza DNA jest spowo- pterydynowej, połączonej z jedną cząsteczką
dowana zmniejszoną produkcją zasad puryno- kwasu p- ani ino benzoesów ego (PABA) i kwasu
wych i pirymidynowych uwarunkowaną niedo- glutaminowego (ryc. 53-16). Zwierzęta pozba-
borem tetrahydrofolianu. Ten ostatni jest na- PABA
stępstwem zablokowania roli folianu jako do- O COCT
nora grup metylowych (folian jest wyłapywany Kwas
do syntezy metylotetrahydrofolianu; proces ten
określany jest jako „pułapka folianowa") (p.
ryc. 53-15). W niedoborze witaminy B)3 może OH
wystąpić homocystynuria i acyduria metylo- PtwytJyna
malonowa. Zaburzenia neurologiczne, wystę- glutaminowy
pujące w niedoborze witaminy B12, mogą być Reszta ptera
następstwem względnego niedoboru metioniny. iłowa (kwas
pierolnowy)
Opisano cztery rodzaje wrodzonych zaburzeń
przemiany kobalaminy. Dwa z nich dotyczą, Kwas foliowy
tylko syntezy deoksyadenozylokobalaminy, w
pozostałych dwóch chorzy nie są zdolni do Ryc. 53-16. Struktura i numeracja atomów kwasu
syntezy albo deoksyadenozylokobalaminy, al- foliowego.
bo metylokobalaminy.

KWAS FOLIOWY
wionę są zdolności syntezy PABA oraz połącze-
Folacyna jest nazwą klasy związków, do nia glutaminianu z kwasem pteroinowym, co
których należą kwas foliowy i pokrewne sub- sprawia, że są one zależne od dostawy folianu
stancje wykazujące aktywność biochemiczną z pokarmami. Głównymi źródłami folianu są
kwasu foliowego. drożdże, wątroba i jarzyny liściaste. W roś-

45 —
706 / ROZDZIAŁ 53

linach kwas foliowy występuje jako koniugat H


wieloglutaminianowy. Jego łańcuch polipepty-
dowy składa się z 7 reszt glutami ni ano wy ch
połączonych ze sobą w pozycji y. Głównym
folianem wątroby jest koniugat pentaglutamy- OH Kwas HN
lowy. to I Iowy

Aktywną postacią foliami


NADPH + H+
jest tetrahydrofolian (H4 -folian)
Pochodne folianu zawarte w pokarmach są
rozszczepiane do mo no glutamyl o folianu pod
REDUKTAZA
wpływem swoistych enzymów jelitowych, a do- FOLIANOWA
piero następnie absorbowane. Większość tego NADP+
związku ulega redukcji do tetrahydrofolianu
w komórkach jelitowych (ryc. 53-17) przy
udziale reduktazy folianowej oraz NADPH jako
donora równoważników redukujących. Aktyw-
nymi koenzymami w tkankach są prawdopodo-
I H*NY
Tfyrnetoprym
bnie poliglutaminiany tetrahydrofolianowe. Metotreksal
OH
g Kwas dihydrafotlowy

Tetrahydrofolian (H«-folian) ,
jest nośnikiem aktywnych grup'
jednowęglowych
Grupami jedno węglowy mi przenoszonymi
przez H4-folian, a odznaczającymi się różnym
stopniem utlenienia są: grupa metylowa, mety-
lenowa, metenylowa, fonnylowa i formiminowa.
Wszystkie one mogą ulec przekształceniu z jed-
nej postaci w drugą (ryc. 53-18). Seryna jest
głównym źródłem grup jednowęglowych, mia-
nowicie grupy metylenowej. Po przeniesieniu jej
na H4-folian powstają glicyna i N5-, Nl6-metyle-
DO-H4-fołian, odgrywający główną rolę w prze- Kwas tetrahydrolollowy
mianie grup jednowęglowych. Może on ulec Ryc. 53-17. Redukcja przez reduktazę folianową
redukcji do Ns-metylo-H4-folianu, odgrywają- kwasu foliowego do dthydrofołiowego i kwasu
cego ważną rolę w metylacji homocysteiny do dihydrofoliowego do tetrahydrofoli owego. Try-
metioniny. W reakcji tej uczestniczy metylo- metoprym jest swoistym inhibitorem reduktazy fo-
kobalamina jako kofaktor (patrz ryc. 53-15). lianowej bakterii Gram-ujemnych, natomiast ma
Grupa metylenowa N!, N10-metyleno-H4-folia-nu tylko mały wpływ na ten enzym u ssaków. Dlatego
może również ulec utlenieniu. W wyniku takiej używany jest jako lekprzeciwbakteryjny. Metotrek-
reakcji powstaje N!, N10-metenylo-H4--folian, sat {ametopteryna) wiąże się silniej z wymienionym
enzymem i stosowany jest jako lek przeciwnowo-
który może ulec hydratacji do N10--formylo-H4- tworowy._____________j___________________
folianu lub N5-formylo-H4-foliaiui. Ten ostatni
jest również znany jako kwas fnlino-wy. Jest on
postacią trwałą, nadającą się do doustnego
podawania, zredukowanego folianu. Niedobór folianu jest przyczyną
H4-folian aktywnie uczestniczy w przemianie niedokrwistosci megaloblastycznej
htstydyny. Produktem jej rozpadu jest kwas Przyczyna* niedokrwistości u chorych z niedo-
formiminoglutaminowy (Figlu), którego grupa borem folianu jest podobna do występującej
formiminowa może ulec przeniesieniu na H4-- w niedoborze witaminy B1Z. Ns, Ni0-metyleno--
folian tworząc N5-formimino-H4-folian. W nie- H4-folian jest źródłem grup metylowych nie-
doborze folianu stwierdza się nadmierne po- zbędnych do syntezy tymidylanu. ten ostatni
wstawanie Figlu po doustnym obciążeniu his- z kolei jest prekursorem niezbędnym w syntezie
tydyną. DNA i erytropoezie (ryc. 53-19). Równolegle
STRUKTURA I FUNKCJA WITAMIN ROZPUSZCZALNYCH W WODZIE / 707

Metlonlna Homocystelna
Niedobór witaminy B„

|
N1?
H ■■
Seryna Gllcyna
J

Fosforan plrydoksalu
t
NADH + H+ NAD*
N1, Ń*-m»tyteno-H4-tollan
H,-tollan
NADP+
-O

J
■AT
P Synteza DNA
Niedobń;
NADPH witaminy B,,
-ADP + P,
iub tolianu
Mrówczan

-H S O H NH4

N CH2 N' ^ CH ;.

N10-mat9nylo-H,-follan

N1D-Tormylo-H,-follan N'-form Imlno- ^-lol lan

^L-glutamlnlan
Niedobór
fólianu
H4-foHan

N-)o rm im Inog I uta ml n lan


(Figlu)

p. ryc 33-3

L-Hlstydyna

NMormyto-H^follan
(kwas toIInowy)

Ryc. 53-18. tnterkonwersje grup jednowęgiowych przyiączonych do tetrahydrofolianu.


7 08 / RO ZD ZIAŁ 5 3

Seryna H,-folian
V

Metotreksat
HEDUKTAZA I ^^F
F0LWNOWA | ^7\ H

N
iT Y fK
H,C-
H"
1B Dlhydrofollan
, N -rrtetyleno-H,-fołian

O •
ii/ OH
H

SYNTAZA
TYMIDYLANOWA

y-daoksyurydylan 2- dao ksytymi dyl


(dUMP) an (dTMP}
Ryc. 53-19. Transfer grupy metylenowej z N5 , N10-metyleno-H4 -folianu do deoksyurydylanu, W wyniku tej
reakcji powstaje deoksytymidylan i dihydrofolian (H 2 -fo(ian).

z redukcją grupy metylenowej do metylowej Aktywną witaminą C jest sam kwas


zachodzi oksydacja H4-folianu do dihydrofolia- askorbinowy, który jest donorem
nu. Ten ostatni musi ulec redukcji do H 4-- równoważników redukujących w
foliami, by mógł ponownie uczestniczyć w ww. pewnych kluczowych reakcjach
reakcji. Ten fakt tłumaczy szczególną wraż- Kiedy kwas askorbinowy działa jako donor
liwość komórek syntetyzujących tymidyłan równoważników redukujących, sam ulega utle-
(niezbędny do syntezy DNA) na inhibitory nieniu do kwasu dehydro a skór binowego. Ten
reduktazy folianowej, takie jak metotreksat ostatni może być źródłem witaminy C. Kwas
(ryc. 53-17 i 53-19). askorbinowy jest substancją redukującą o po-
tencjale wodorowym wynoszącym +0,08 V,
przez co jest zdolny do redukcji takich związ-
KWAS ASKORBINOWY ków, jak tlen cząsteczkowy, azotany i cyto-
(WITAMINA C) chrom a i c. Mechanizm-działania kwasu askor-
binowego w wieJu reakcjach nie został jeszcze
Struktura kwasu askorbinowego (ryc. 53-20) wyjaśniony. Z lepiej udokumentowanych pro-
przypomina strukturę glukozy, z której po- cesów wymagających obecności kwasu askor-
wstaje witamina C u większości ssaków (ryc. binowego wymienić należy następujące:
22-3). U niektórych naczelnych natomiast, Hydroksylację proliny w syntezie kolagenu
w tym i u człowieka oraz u licznych gatunków (p. rozdz. 59 i ryc. 30-i i),_____.___
zwierząt (np. u świnki morskiej, niektórych Degradację tyrozyny — utlenienie p-hyd-
gatunków nietoperzy, ptaków, ryb i bezkręgow- roksyfenylopirogFoniaaw do homogentyzynia-
ców), brak oksyda^y L-gulonolaktonowej unie- nu wymaga obecności witaminy C, dla utrzymy
możliwia taką syntezę. wania miedzi w postaci zredukowanej, tj. w for-
ST RUKT URA I FUNKCJA WITAMIN RO ZP US ZCZA LNYCH W WODZIE 709
/

Enzym — oksydaza L —gulono-


laktonowa — nie występujeu C=O [2H]
naczelnych, świnkt morskiej Ud.

HO-C-H I
CH2OH

Kwas askorbinowy
Kwas
CH2OH
dehydroaskorbinow
y
Gulonolakton

Ryc. 53-20. Kwas askorbinowy, jego pochodzenie u nienaczelnych i jego utlenienie do kwasu
dehydroaskorb i nowego. Po jonizacji jest źródłem anionu askorbinianowego.

mie maksymalnie aktywnej (ryc. 32-13). Kolej- nymi i do innych narząHów, osłabieniem mięśni,
ny etap przemiany fenyloalaniny jest katalizo- obrzękiem dziąseł oraz chwiejącymi się zębami.
wany przez 1,2-dioksygenazę homogentyzynia- Zespól ten ulega wyleczeniu po dłuższym spoży-
nową, tj. przez enzym zawierający jon waniu świeżych owoców i świeżych jarzyn.
żelazawy i wymagający również obecności Normalne zapasy ustrojowe pokrywają zapo-
kwasu askorbinowego. trzebowanie na witaminę C na okres 3-4 miesię-
3. Syntezę adrenaliny z tyrozyny na etapie cy, co sprawia, że objawy gnilca pojawiają się
działania p-hydroksylazy dopaminowej. dopiero po kilku miesiącach spożywania pokar-
4. łania 7 a- mów pozbawionych kwasu askorbinowego.
hydroksyiazy.
Syntezę steroidów w korze nadnerczy. Ko
ra nadnerczy zawiera duże ilości witaminy C, PIŚMIENNICTWO
które szybko znikają w razie pobudzenia gru
czołu hormonem ad renokortyko tropowym. Bekovic SJ: On the mechanism of action of folate and
Przyczyna tego zjawiska nie jest jasna, chociaż biopterin-requiring enzymes. Annu Rev Biochem ,
wiadomo, że w steroid o genezie występuje kilka 1980:49:227. Olson RE et a! (editors); Present
etapów o charakterze redukcyjnym. Knowledge in Nut-
Wchłanianie żelaza w przewodzie pokar rition, 5th ed. The Nutrition Foundation, Inc, 1984.
Passmore R, Eastwood, MA: Human Nutrition and
mowym. Ulega ono znacznemu nasileniu w obe Dietetks, Churchill Liyingstone, 1986. Rivlin RS:
cności witaminy C. Hormones, drugs aad riboflavin. Nutr Rev
Działanie antyoksydacyjoe. Rozpuszczal 1979;37:241. Rosenberg L: Disorders of propionate,
na w wodzie witamina C może działać jako methylmalo-
antyoksydant i hamować powstawanie nitrozo- nate, and cobalamin metabolism.^agcs 474-497 in:
amin w czasie procesu trawienia. The Metabołic Basis of Inherited Disease, 5th ed.
Stanbury JB et al (editors). McGraw-Hill, 1983.
Niedobór witaminy C jest przyczyną Rubin RH, Swartz MN: Trimethroprim-sulfamet-
hoxazolc. Af Engl J Med 1980;303:426. Sebrell WH
gnilca (szkorbutu) Jr: History of pellagra. FedProc 1981;40t
Szkorbut jest klasycznym zespołem chorobo- 1520. Seetharam B, Alpers DH: Absorption and
wym wywołanym niedoborem witaminy C. Jest transport
on spowodowany upośledzoną syntezą kolage- of cobalamin (vitamin B^). Annu Rev Nutr 1982;
nu, przejawiającą się krwawieniami podskór- 2:343.
5 Struktura i funkcja
witamin rozpuszczalnych
4 w tłuszczach
Peter A. Mayes, PhD, Dsc

WPROWADZENIE I
H,C
Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (lipi- C CH;
dach) są cząsteczkami apolarnymi, hydrofobo- H
wymi, pochodnymi izoprenu (ryc. 54-1). Nie są
one syntetyzowane w dostatecznej ilości Ryc. 54-1. Dwa sposoby przedstawienia jednostki
w ustroju człowieka, dlatego też muszą być izop ren owej.
dostarczane z pokarmami. Warunkiem spraw-
nego wchłaniania tych witamin z przewodu
pokarmowego jest prawidłowe wchłanianie tłu- czyna kurzej ślepoty (hemeralopia) i suchości
szczów. Po absorpcji witaminy te transportowa- spojówek (xerophtalmia), niedobór witaminy D
ne są we krwi, podobnie jak inne apolarne — krzywicy u dzieci i osteomalacji u dorosłych,
lipidy, za pośrednictwem lipo protein lub swois- niedobór witaminy E — objawów neuro-
tych białek nośnikowych. Witaminy rozpusz- logicznych i niedokrwistości (u dzieci), niedobór
czalne w tłuszczach spełniają różnorodne funk- witaminy K (spotykany jest bardzo rzadko u
cje np. witamina A uczestniczy w procesie dorosłych) — krwawień i krwotoków u nowo-
widzenia, witamina D — w przemianie wap- rodków. Ze względu na możliwość magazyno-
niowej i fosforanowej, witamina E jest antyok- wania w ustroju nadmiaru witamin rozpusz-
sydantem, zaś witamrrła K uczestniczy w proce- czalnych w tłuszczach mogą wystąpić objawy
sie krzepnięcia krwi. Pomimo że witaminę zatrucia, np. po przedawkowaniu witaminy
D (cholekalcyferol) kiedyś zaklasyfikowano do A lub D. Niektórym witaminom, np. witaminie
tej grupy związków, w rzeczywistości nie jest A i p-karotenowi (jest to prowitamina A) przy-
witaminą, tęcz hormonem. pisuje się właściwości zapobiegające rozwojowi
raka.

ZNACZENIE BIOMEDYCZNE
Ze względu na swój charakter lipidowy, zabu- WITAMINA A
i
rzenia w zakresie trawienia i wchłaniania tłusz-
czów, manifestujące się wydalaniem stolców Witamina A lub retinol jest związkiem poli-
tłuszczowych (steatorrkea) mogą być przyczyną izoprenoidowym posiadającym pierścień cyk-
niedoboru witamin rozpuszczalnych w tłusz- loheksenowy (ryc. 54-2). Witamina A jest na-
czach. Wśród przyczyn tych zaburzeń wymienić zwą zwyczajową odnoszącą się do związków
należy m.in. stany upośledzonego wytwarzania pochodzenia zwierzęcego, wykazujących akty-
lub wydalania żółci. Niedebór tych witamin wność biologiczną witaminy A. Należą do nich
w pokarmach jest przyczyną wypadnięcia ich retinol, kwas rcttnolnwy oraz retinal. TyJko
funkcji. I tak niedobór witaminy A jest przy- retinol wykazuje pełną aktywność witaminy A,
pozostałe dwa związki wykazują niektóre, choć
STRUKTURA t FUNKCJA WiTAMIN ROZPUSZCZALNYCH W TŁUSZCZACH / 711

CH3 CH3 CH3 A nie jest całkowita, (ł-karoten wykazuje tylko


£ aktywności retinolu (tj. 1 ug retinolu jest
równoważny 6 wg P-karotenu).
CH2OH
Trawienie witaminy A towarzyszy
CH3 Ryc. 54-2. Retinol trawieniu lipidów, po czym witamina
A ulega transformacjom w błonie
{witamina A). śluzowej jelit
Estry retinolu rozpuszczone w tłuszczach
pokarmowych ulegają zawieszeniu w kroplach
nie wszystkie, jej właściwości biologiczne. Pod żółci i hydrolizie w świetle jelita, a następnie
pojęciem retinoidów należy rozumieć naturalne dopiero wchłaniane są przez nabłonek jelitowy.
postacie oraz analogi syntetyczne retinolu. Spożyty P-karoten może ulec rozszczepieniu
oksydacyjnemu przez dioksygenazę p-karoteno-
Prowitaminą witaminy A jest (karoten v/ą (ryc. 54-3). W procesie rozszczepienia po-
W jarzynach witamina A występuje pod trzebny jest tlen cząsteczkowy. Proces ten nasila
postacią prowitaminy tj. p-karot«nu. Jest to obecność soli kwasów ąółciowych. W następst-
żóhy barwnik złożony z dwóch cząsteczek reti- wie rozszczepienia p-karotenu powstają dwie
nalu połączonych ze sobą za pośrednictwem cząsteczki aldehydu retinowego (retinalu).
grup aldehydowych umiejscowionych na końcu W błonie śluzowej jelita retinal zostaje zreduko-
łańcucha węglowego tych związków (ryc. 54-3). wany do retinolu przez swoistą reduktazę retina-
Ponieważ konwersja p-karotenu do witaminy
ftetlnol
(witamina A)

Ryc. 54-3. |.i-Karoten i jego rozpad do


retinalu (aldehydu retinowego). Na
rycinie pokazano również redukcję
retinalu da retinolu oraz utlenienie
retinalu do kwasu retinojowego.

DIOKSYGENAZA
0-KAROTENOWA

Aldehyd retinowy
(retinal, witamina A,)

CH3
712 / ROZDZIAŁ 54

Iową. W reakcji tej donorem atomów wodo- Retinol, retinal i kwas retinojowy —
rowych jest NADPH. Mała część retinalu jest każdy z tych związków wykazuje
utleniana do kwasu retinojowego. Większość swoiste funkcje biologiczne
retinolu jest estryfikowana i wbudowywana do Retinol może ulec przekształceniu do retinalu
chylomikronów limfy (p. str. 299), skąd dostają i odwrotnie pod wpływem dehydrogenaz lub
się do krwi krążącej. Chylomikrony ulegają reduktaz, występujących w wielu tkankach i wy-
degradacji do chylomikronów resztkowych. Te magających obecności NAD lub NADP. Nale-
ostatnie, zawierające retinol, są wychwytywane ży dodać, że raz powstały kwas retinojowy nie
przez hepatocyty. Karotenoidy mogą ominąć może powtórnie przekształcić się w retinal lub
ww. procesy przemiany i dostać sie bezpośred- retinol. Ten fakt sprawia, że kwas retinojoWy
nio do chylomikronów. wpływa na wzrost i różnicowanie komórek, lecz
nie może zastąpić retinalu w procesie widzenia ani
Witamina A jest magazynowana w retinolu w zakresie działania na układ rozrodczy.
wątrobie i po uwolnieniu do krwi
ulega związaniu przez białka Retinol działa jak hormon steroidowy
transportujące Po związaniu przez CRBP retinol przemiesz-
W wątrobie witamina A jest magazynowana cza się do jądra komórkowego i zostaje związa-
w lipocytach pod postacią estru prawdopodob- ny przez białka jądrowe. W jądrze komórko-
nie w kompleksach lipoglikoproteinowych. wym retinol prawdopodobnie uczestniczy w ko-
Przed uwolnieniem do krwi i dostaniem sie do ntroli ekspresji pewnych genów. Pod tym wzglę-
innych tkanek, estry witaminy A ulegają hydro- dem witamina A zachowuje się podobnie jak
lizie, zaś uwolniony retinol związaniu przez hormony steroidowe. Udział witaminy w kont-
apo-bialko wiążące retinol (apo-retinol binding roli ekspresji genów wydaje się tłumaczyć jej
protein — RBP). Powstałe holo-RBP zostaje niezbędność w procesie fizjologicznej reproduk-
przekształcone w aparacie Golgiego, a następ- cji.
nie uwoinione do osocza. Kwas retinojowy
przenoszony jest we krwi przez albuminy. Po Retinal jest składową barwnika
dostaniu się do wnętrza komórek innych niż wzrokowego — rodopsyny
hepatocyty retinol zostaje związany przez tzw. Rodopsyna występuje w pręcikach (komór-
komórkowe białko wiążące retinol (cellular reti- kach pręcikowych) siatkówki odpowiedzial-
nol binding protein — CRBP). nych za widzenie w słabym świetle. 11-cw-Reti-
Objawy toksyczności spowodowane witaminą nal będący izomerem całkowicie-fr-ans-retf^alu
A występują w chwili przekroczenia całkowite* ulega swoistemu związaniu przez białko zwane
go wysycenia RBP i eksponowania komórek na opsyną tworząc rodopsynę (ryc. 54-4). Przy
retinol wolny, nie związany białkiem nośniko ekspozycji rodopsyny na światło, barwnik traci
wym. iv barwę ulegając rozpadowi do całko wicie- trans-
hY HoOopsyna
(foton światła)
3 11

Ryc. 54-4. W pręcikach siatkówki oka 11 -c/s-


retinal, powstały z całkowicie- trans- retinal u,
łączy się z opsyną tworząc rodopsynę Absorpcja
fotonu przez rodopsynę jest powodem utraty jej
zabarwienia i rozpadu doopsyny i całkowicie-
trans-retinalu. Dla podtrzymania cyklu tych reakcji
niezbędny jest retinal.
STRUKTURA 1 FUNKCJA WITAMIN ROZPUSZCZALNYCH W TŁUSZCZACH / 713

-retinalu i opsyny. Reakcji tej towarzyszy zmia- żenie w witaminę^A jest przyczyną Iceratyzacji
na konftirmacyjna indukująca otwarcie kanału nabłonka oka, dróg oddechowych, układu żołą-
wapniowego w pręcikach. Wzmożony napływ dkowo-jelitowego i dróg moczowo-płciowych
jonów wapnia do pręcika wyzwala impuls ner- oraz zmniejszenia wydzielania śluzu. Suchość
wowy umożliwiający percepcję światła przez spojówek (xerophtalmia) i rogówki prowadzi
mózg. nieuchronnie do ślepoty. Przyczyną niedoboru
witaminy A jest głównie spożywanie pokarmów
Kwas retinojowy uczestniczy w pozbawionych tej witaminy, a szczególnie nie-
syntezie glikoprotein spożywanie jarzyn zawierających prowitaminę
To działanie moż« częściowo tłumaczyć po- A, tj. (3-karoten
budzający wpływ ' kwasu retinojowego na
wzrost i różnicowanie tkanek. Sugerowano, że Zarówno retinoidy, jak i karotenoidy
fosforan retinoilowy spełnia funkcję przenoś- wykazują działanie przeciwnowotwo ro
nika oligosacharydów przez lipidową dwuwars- we
twę błon komórkowych. Proces ten ma być Wiele nowotworów u człowieka wywodzi się
enzymatyczną trans-cis izomeracją podobną do z komórek nabłonkowych. Różnicowanie tych
opisanej wyżej trans-cis izomeracji rodopsyny. ostatnich zależne jest (jd_ retinoidów. Niektóre
Nie do odparcia dowodem na to, że kwas badania epidemiologiczne wykazały występo-
retinojowy uczestniczy w syntezie glikoprotein wanie odwrotnej zależności między zawartością
jest fakt akumulacji w stanach niedoboru wita- witaminy A w pokarmach a ryzykiem wystąpie-
miny A nienormalnie nisko cząsteczkowych in- nia raka. Ponadto w niektórych doświadcze-
termediatów oligosacharydowo-lipidowych (p. niach wykazano, że podawanie retinoidów
rozdz. 57). zmniejsza aktywność niektórych karcynogenów.
p-karoten jest antyoksydantem, Może on od-
Brak witaminy A wywołuje grywać rolę w wychwytywaniu wolnych rod-
charakterystyczne objawy niedoborowe ników nadtlenkowych w tkankach, w których
Sa one spowodowane upośledzeniem funkc- występuje małe ciśnienie cząstkowe tlenu. Me-
jonowania różnych mechanizmów komórko- chanizm działania 0-karotenu jako antyoksy-
wych, w których uczestniczą retinoidy. Jednym dantu polega na stabilizacji wolnych, organicz-
z pierwszych objawów niedoboru witaminy nych rodników nadtlenkowych w jego sprzężo-
A jest upośledzone widzenie nocne, które pojawia nej alkilowej strukturze (ryc. 54-5). Ponieważ
się przy prawie całkowitym wyczerpaniu się (3-karoten jest skuteczny przy małych stężeniach
zapasów witaminy A w wątrobie. Dalsze zubo- tlenu, uzupełnia on anty oksydacyjne właściwo-

Ch, CH

ROO*

CH, CH,

Ryc. 54-5. Powstawanie rezonansowo stabilnego rodnika z atomem węgla w centrum z rodnika
nadtlenkowego (ROO*) i p-karotenu. (Według: Burton G, W., Ingold K. U.: An unusual type of lipid
antioxidant; Science 1984, 224, 569 Copyright (0 1984 by Tne American Association for the
Actvancement of Science. Niewielka modyfikacja, za zezwoleniem).
714 / ROZDZIAŁ 54

ści witaminy E, działającej przy dużych stęże- żni się od 7-dehydrocholesterolu tylko łańcu-
niach tlenu (p. str. 185). Anty oksydacyjne właś- chem bocznym (który jest nienasycony) oraz
ciwości obu wymienionych witamin rozpusz- dodatkową grupą metylową (ryc. 54-6). Pierś-
czalnych w tłuszczach mogą być odpowiedzial- cień B obu związków ulega rozszczepieniu pod
ne za ich działanie przeciwnowotworowe. wpływem promieni ultrafioletowych światła
słonecznego. Synteza ergokalcyferolti (witami-
ny D2) odbywa się w roślinach, natomiast
WITAMINA D cholekalcyferolu (witaminy D3) w skórze zwie-
rząt eksponowanej na działanie promieni słone-
Witamina jest prohormonem steroidowym. cznych. Obydwie witaminy wykazują taką samą
Jej przedstawicielem jest grupa steroidów wy- aktywność biologiczną i są produktami wyjścio-
stępujących głównie u zwierząt, choć również wymi do syntezy D2-kalcytriolu, lub też D3--
w roślinach i drożdżach. W wyniku przemian kalcytriolu. W dalszej części rozdziału zostanie
biochemicznych z tych steroidów powstaje opisany tylko D3-kalcytriol,
hormon — kalcytrioL, odgrywający główną rolę
w przemianie wapniowej i fosforanowej (p. str . W syntezie kałcytriolu uczestniczą
623). zarówno wątroba, jak i nerki
Witamina D3 (lub Dj) zawarta w pokarmach,
Witaminy D powstają z prowitamin jest wchłaniana w jelitach, po czym dostaje się
srgosterolu i 7-dehydrochoiesterolu do krwi, gdzie ulega związaniu przez swoiste
w wyniku działania światła białko nośnikowe. Z krwi witamina D jest
słonecznego wychwytywana przez wątrobę, gdzie ulega hyd-
Ergwstcrol występuje w rośtinach, natomiast rcksylacji w pozycji 25. Enzymem katalizują-
7-dehydrocholesterol u zwierząt. Ergosterol ró- cym tę reakcję jest 25-hydroksylaza witaminy

CH3 CH3 CH3


H—C—CH = CH —C —CH
CH,| \
CH3

trgosterol (rośliny)
Ergokalcyterol (witamina D,)

— CHj — CH? — CH
N
CH3

7 - Dehyd rocholestaro I Cholekalcyfero


l (witamina D,)

H-C-CHj-CH,
CH

Fotoliza

(zwierzęta)

Ryc. 54-6. Ergosterol i 7-dehydrochoiesterol oraz konwersja tych związków przez fotolize do ergokal-
cyferolu lub cholekalcyferolu.
STRUKTURA I FUNKCJA WITAMIN ROZPUSZCZALNYCH W TŁUSZCZACH / 71fi

CH3 CH3
/
H-C- CH;- CHj- CH2 - »C^-0H
CH3
25 - Hydf oksyoho
tekatcyferol [25-
hydroksy-
witamina O)
25-HYDRO KSYLAZA
WĄTROBOWA

Cholekalcyfer
ol (witamina
D3i

24- HYDROKSYLAZA NER-


KOWA. KOSTNA ŁOŻYSKO- 1a-HYDROKSYLAZA NERKOWA,
WA, JELITOWA, CHRZESTNA KOSTNA LUB ŁOŻYSKOWA

OH HO CH3 H O
i
—C-( - CH2 -
\
CH3 H
HO
CH,
,

24,23 - Dl hyd roksyoho lekaloyfero 1,25 - D Ihydroksyc h o


I (24,25-dlhydroksy-witamlna O,) lekaloyferol (1.25-dltiydroksy-
wHamlraa DJ

Ryc. 54-7. Cholekalcyferol może utec hydroksylacji w pozycji C26 przez enzym występujący w wątrobie.
25-hydroksychoiekalcyferol ulega dalszej metabolizacji do 1a,25-dihydroksycholekalcyferolu lub do
24,25-dihydroksycholekalcyferolu, Czynniki pobudzające syntezę ta,25-dihydroksycholekalcyfero)u ha-
mują syntezę 24,25-dihydroksycholekalcyferolu i odwrotnie.

D3, występująca w siateczce śródplazmatycznej ny obecny w kanalikach nerkowych, chrząst-


hepatocytów. Jest ona enzymem decydującym kach, jelitach i łożysku. Stężenie w surowicy
o szybkości produkcji aktywnych metabolitów krwi powstającego w tej reakcji 24, 25-dihyd-
witaminy D w szlaku syntezy tych związków roksy-D3 wykazuje ujemną korelacje ze stęże-
(ryc. 54-7). 25-hydroksy-Dj jest główną po- niem 1,25-dihydroksy-Dj.
stacią zapasową tej witaminy w wątrobie. Zna- Dalsze szczegóły dotyczące regulacji i roli
czna część 25-hydroksy-D;, podlega krążeniu kalcytriolu w przemianie wapniowej i fosfora-
jelitowo-wątrobowemu, co sprawia, że zaburze- nowej zostały podane w rozdz. 48.
nia tego procesu mogą być przyczyną niedoboru
witaminy D. Niedobór witaminy D jest przyczyną
W kanalikach nerkowych, kościach i w łożys- krzywicy i osteomalacji
ku 25-hydroksy-D3 ulega dalszej hydroksylacji Krzywica występuje u dzieci, zaś osteomala-
w pozycji 1 przez enzym mitochondrialny cja u dorosłych, nie eksponowanych na działa-
- l-hydroksylazę 25-hydroksy-D,. W wyniku nie promieni słonecznych lub żywionych pokar-
tej reakcji powstaje 1 a, 25-dihydroksy-D3 (kal- mami nie zawierającymi dostatecznej ilości wi-
cytriol) — będący najsilniej działającym metabo- taminy D. Niedobór witaminy D jest przyczyną
litem witaminy O. Regulatorami syntezy tego rozmickania kości spowodowanego brakiem
hormonu są: samo stężenie tego metabolitu, jak wapnia i fosforanów. Rybi oJej, żółtko jaj oraz
również stężenie PTH i fosforanów w surowicy wątroba są dobrymi źródłami tej witaminy.
krwi.
25-hydroksy-D3 może ulec hydroksylacji ró-
wnież w pozycji 24 przez enzym mitochondrial-
716 / ROZDZIAŁ 54

WITAMINA E (TOKOFEROL) Witamina E jest bardzo ważnym


naturalnym antyoksydantem
Istnieje kilka tokoferoli występujących Wydaje się, że witamina E stanowi pierwszą
w przyrodzie. Wszystkie one są izoprenoidowy- linię obrony przed peroksydacją wielonienasyco-
mi pochodnymi 6-hydroksychromanów lub to- nych kwasów tłuszczowych zawartych w fos-
koli (ryc. 54-8). folipidach błon komórkowych i organelli sub-
Najczęściej spotykanym w przyrodzie tokofe- komórkowych. Fosfolipidy błon mitochondria-
rolemjest D-a-tokoferol. Wykazuje on najwięk- lnych, siateczki śródplazmatycznej i błon plaz-
szą aktywność biologiczną wśród tokoferoli. matycznych wykazują powinowactwo do cc-to-
Inne tokoferole odgrywające znaczenie w żywie- koferolu i wydaje się, ze witamina ta ulega
niu człowieka zestawione są w tab. 54-t. koncentracji w tych strukturach. Tokoferole
działają jako antyoksydanty (przeciwutlenia-
Proces aktywnego wchłaniania cze) przerywając reakcje łańcuchowe generujące
tłuszczów sprzyja absorpcji witaminy wolne rodniki. Działanie to polega na transferze
E w jelitach wodoru fenolowego na wolny rodnik nadtlen-
Upośledzenie wchłaniania tłuszczów jest przy- kowy peroksydowanego, wielonienasyconego
czyną niedoboru witaminy E, ponieważ jest ona kwasu tłuszczowego (ryc. 54-9 oraz str. 184).
rozpuszczona w tłuszczach, a uwalniana i ab- Z kolei powstały wolny rodnik fenoksy- reaguje
sorbowana z przewodu pokarmowego w trakcie z dalszym wolnym rodnikiem nadtlenkowym.
trawienia lipidów. We krwi witamina E jest Tak więc a-tokoferol nie jest łatwo wciągany do
transportowana za pośrednictwem lipoprotein. reakcji odwracalnej oksydacji; pierścień chro-
Początkowo znajduje się w chylomikronach, manu i łańcuch boczny ulegają utlenieniu do
z którymi dociera do tkanek posiadających związku nie będącego wolnym rodnikiem. Jest
lipazę lipo proteinową. Do wątroby dociera on pokazany na ryc. 54-10. Ten produkt ok-
w chylomikronach resztkowych (w remnantach sydacji łączy się z kwasem glukuronowym za
chylomikronów). pośrednictwem grupy hydroksylowej w pozycji
Z wątroby witamina E wydostaje się wraz 2 i wydalaniu z żółcią. W odróżnieniu od innych
z cząsteczkami lipoprotein o bardzo małej gęs- witamin np. niacyny, witaminy B12 i folianu,
tości. Jest ona magazynowana w tkance tłusz- tokoferol po wypełnieniu swojej funkcji nie
czowej. u\ega recyrkulacji. Dlatego też musi być za-
stąpiony przez nowy tokoferol, by spełnić swoje
zadanie biologiczne w komórce. Antyoksyda-
Tabela 54-1. Naturalnie występujące tokoferole, cyjne działanie tokoferolu jest najbardziej sku-
wykazujące znaczenie w żywieniu teczne przy wysokich stężeniach tlenu, dlatego
Tokoferol człowieka nie jest zaskoczeniem, że witamina ta wykazuje
Podstawniki tendencję do gromadzenia się w strukturach
5,7,8 -Tr i mety I oto koi lipidowych, eksponowanych na największe ciś-
5,8-Dimetylotokol nienia cząstkowe tlenu, tj. w błonach krwinek
7,8- Dimetylot okol 8- czerwonych oraz w błonach komórkowych
Metylotokol dróg oddechowych.

i
CH,
CH,

<CH3),- -CHlCH^-CH-
CHj

Ryo. 54-8. a-Tokoferol.


STRUKTURA I FUNKCJA WITAMIN ROZPUSZCZALNYCH W TŁUSZCZACH / 717

ROOH + TocO* spowodowana obniżoną syntezą hemoglobiny


ROO* + TocOH ■
lub skróceniem okresu życia krwinek czerwo-
ROO' * TocO' ■ Nieaktywny pi nych.
wolnego rodr
nika
Zapotrzebowanie na witaminę E wzrasta przy
wzroście spożycia wielonienasyconych kwasów
Ryc. 54-9. Aktywność antyoksydacyjna tokoferolu tłuszczowych. Zażywanie olejów mineralnych,
przerywająca łańcuch generacji rodników nadtlen- ekspozycja na czysty tlen (np. w namiotach
kowych (ROO*). tlenowych) oraz choroby przebiegające z upo-
_______________________________________ śledzonym wchłanianiem tłuszczów w jelitach
mogą być przyczyną niedoboru witaminy E i
:
wystąpienia zaburzeń neurologicznych.
CH3 Witamina E ulega rozkładowi pod wpływem
OH
gotowania lub innych procesów obróbki środ-
CH3 O- ków spożywczych, miedzy innymi zamrażania
4 ^ w bardzo niskiej temperaturze. Dobrymi źród-
)— I? CH3
CH,~^
łami witaminy E są: kiełkujące ziarna pszenicy,
olej z nasion słonecznika, krokosza, kukurydzy
lub soi. Choć oleje uzyskane z wątróbek rybich
są bogate w witaminę A i D, to jednak zawierają
Ryc. 54-10. Produkt oksydacji a-tokoferolu. Po- niewielkie ilości witaminy E.
dana numeracja informuje o położeniu oznaczo-
nych atomów w związku macierzystym.

Witamina E i selen działają WITAMINA K


synergistycznie. Każdy z tych
czynników zmniejsza zapotrzebowanie Witaminy należące do grupy K są poliizop-
ustroju na czynnik drugi renoidowymi pochodnymi naftochinonu (ryc.
Peroksydaza glutationowa, której integral- 54-11). Menachinon (=menadion) będący związ-
nym składnikiem jest selen (p. str. 243), stanowi kiem macierzystym witamin grupy K (ryc. 54-12)
drugą linię obrony przed nadtlenkami zanim
dojdzie do ich propagacji w reakcjach łań-
cuchowych, niszczących błony i inne struktury
komórkowe. Tak więc tokoferol i selen uzupeł-
niają się wzajemnie w reakcjach niszczących
nadtlenki lipidowe, przy czym jeden z nich
zmniejsza zapotrzebowanie na drugi. Ponadto
selen jest niezbędny do prawidłowej czynności
trzustki. Ta ostatnia z kolei jest potrzebna Jednostka
Izopranoldowa
w procesie trawienia i wchłaniania lipidów,
2-Metylo-1.4-n aftoeh ino n
w tym również tokoferolu. Odwrotnie, witami-
na E zmniejsza zapotrzebowanie na selen, zapo- Ryc. 54-11. Pochodna naftochinonu oraz jedno-
biegając utracie tego pierwiastka przez ustrój stka izoprenoidowa. W witaminach grupy K pod-
oraz utrzymując go w postaci aktywnej. stawniki R są poliizoprenoidami.

Niedobór witaminy E może być


przyczyną niedokrwistości u
noworodków nie występuje w przyrodzie. Po jego podaniu in
U ciężarnych lub karmiących matek oraz vivo ulega alkilacji do jednego ze związków
u noworodków może zachodzić potrzeba sup- pochodnych menachinonu (witamina K2). Filo-
lementacji pokarmów witaminą E w celu zapo- chinon (witamina K,) jest główną postacią
biegania niedokrwistości spowodowanej niedo- witaminy K. występującą w roślinach, Menachi-
borem tej witaminy. Niedokrwistość może być non-7 jest jedną z poliizoprenoi ci owych, niena-
syconych pochodnych witaminy K występują-
cych w tkankach zwierzęcych i syntetyzowa-
nych przez bakterie w jelitach.
718 / ROZDZIAŁ 54

Menadion (witamina K,)

CHS CH,

= C-CH I -(CH 3 -CH 1 -CH-CH J ) 3 -H

O
Fllochlnon (witamina K,, filonatfłon, msflton)

O
CH3
CH3
(CH]CH=C-CH1Jn -H

Menaehlnon-n (witamina K^ n = 6,7 lub 9)


Ryc. 54-12. Postacie witaminy K występujące w przyrodzie.

Niezaburzone wchłanianie tłuszczów Witamina K jest kofaktorem


jest warunkiem prawidłowego karboksylazy katalizującej
wchłaniania witaminy K powstawanie reszt y-kar boksy
Upośledzone wchłanianie tłuszczów jest naj- gluta mi niań owych w białkach
częstszą przyczyną niedoboru witaminy K. Wy- prekursorowych
stępujące w przyrodzie pochodne witaminy Powstawanie biologicznie aktywnych czyn-
K ulegają wchłanianiu tylko w obecności kwa- ników krzepnięcia krwi związane jest z potrans-
sów żółciowych i podobnie jak inne lipidy lacyjnym przekształceniem reszt glutaminiano-
dostają sie do krwi krążącej w chylomikronach wych (Glu) białek prekursorowych do reszt y-
za pośrednictwem rt&szyń limfatycznych. Me- karboksyglutaminianowych (Gla) przez swoistą
nachinon (menadion), jako związek rozpusz- karboksylazę zależną od witaminy K (ryc. 54-
czalny w wodzie ulega wchłanianiu nawet przy 13). Protrombma (drugi czynnik krzepnięcia
braku kwasów żółciowych, dostając się bezpo- krwi) zawiera 10 takich reszt, pozwalających na
średnio do żyły wrotnej. Chociaż witamina chelatowanie jonów wapniowych. Proces ten cha-
K jest początkowo magazynowana w wątrobie, rakteryzuje się swoistą interakcją białek, jonów
stężenie jej w tym narządzie szybko obniża się, wapniowych i fosfolipidów, niezbędną dla wy-
bowiem gromadzenie się witaminy K w wąt- stąpienia ich efektu biologicznego (ryc. 54-14).
robie jest ograniczone.

Witamina K jest niezbędna w cocr COn


biosyntezie osoczowych czynników "OOC COO"
CH2
krzepnięcia \/
CH
Udowodniono, że witamina K uczestniczy I
w utrzymywaniu prawidłowych stężeń II, VII, WITAMINA K CH;,
IX i X czynnika krzepnięcia krwi. Wszystkie te — C —CH —N — — C —CH —N —
czynniki są syntetyzowane w wątrobie w postaci II H (I H
nieaktywnych białek prekursorowych (p. rozdz. o O '
58). Ryc. 54-13. Karboksylacja reszty glutominiano-
wej, katalizowanej przez witaminę K.
STRUKTURA I FUNKCJA WITAMIN ROZPUSZCZALNYCH W TŁUSZCZACH / 719

V Glu Gla

CH

-C-CH-N-
I "
I
Ryc. 54-14. Chelatowanie jonów wapnia przez
resztę 7-karboksylog lulamy Iową występującą w
białkowych czynnikach krzepnięcia.
SH SH

W kilku tkankach zidentyfikowano występowa-


nie również innych białek zawierających reszty
Gla zależne od witaminy K. Warfaryna
Dl ku maro I
„Cykl witaminy K" pozwala
regenerować zredukowaną postać
witaminy K Ryc. 54-15. Aktywności me taboliczne wątroby
powiązane z witaminą K. Na rycinie pokazane jest
W reakcji katalizowanej w siateczce śródplaz- miejsce działania anty koagulantów typu dtkumaro-
matycznej przez karboksylazę zależną od wita- lu. Szczegóły niektórych reakcji nie są jeszcze
miny K niezbędna jest obecność tlenu cząstecz- znane. 1 — monooksygenaza, 2 — karboksylaza,
kowego, dwutlenku węgla (a nie HCOy), oraz 3 — reduktaza 2,3-epoksydowa, 4 — reduktaza.
postaci hydrochinomiwej (zredukowanej) wita- (Według: SuttieJ. W. The metabolic roleof vitamin
miny K. W siateczce endoplazmatycznej hepa- K; Fed. Proc. 1980, 39, 2730, modyfikacja, za
tocytów występuje tzw. cykl witaminy K (ryc. zezwoleniem).
54-15), w którym produkt reakcji karboksylacji
— 2,3-epoksyd — ulega najpierw konwersji do
postaci chinonowej witaminy K. Reakcja ta jest
katalizowana przez reduktazę 2,3-epoksydową
działającą w obecności niezidentyfikowanego
jeszcze reduktora ditiolowego. Reakcja ta jest
wrażliwa na hamujące działanie anty koagulan-
tów grupy 4-hydroksydikumarynowej (dikuma-
rolowej) takich jak warfaryna (ryc. 54-16). Ko-
lejna redukcja postaci chżnonowej do hydro- R yc . 5 4- 16 . D iku m a ro l (b is -h yd ro ks yk um aryn o-
-
chinonowej przez NADH zamyka cykl witami- 3,3' - mety leno - bis - hydroksyk umaryna)
ny K. W ten sposób regeneruje się biologicznie
aktywna postać witaminy K.
Ważnym wskazaniem do stosowania witami- Te fakty sprawiają, że u dorosłych nie spotyka
ny K (jako antidotum) jest zatrucie lekami się stanów niedoboru witaminy K. Na wy-
pochodnymi dikumarolu. Postać chinonowa stąpienie niedoboru tej witaminy są jednak
witaminy K, omijając etap działania reduktazy narażone noworodki, ponieważ łożysko nie
epoksydowej, jest potencjalnym źródłem ak- transportuje dostatecznie skutecznie witaminy
tywnej, hydrochinonowej postaci tej witaminy. K z krążenia matki do płodu i przewód pokar-
mowy u płodów jest sterylny bezpośrednio po
Skaza krwotoczna noworodków jest urodzeniu. U zdrowych noworodków stężenie
spowodowana niedoborem witaminy K witaminy K w osoczu krwi spada bezpośrednio
Witamina K występuje w roślinach i tkan- po porodzie, lecz wraca do normy z chwilą
kach zwierzęcych używanych jako pokarm oraz rozpoczęcia wchłaniania pokarmów. W razie
syntetyzowana jest przez mikroflorę jelitową. zbyt dużego spadku stężenia protrombiny może
wystąpić skaza krwotoczna.
720 / ROZDZIAŁ 54

Niedobór witaminy K. może wystąpić w sta- Goodman DS: Vitamin A and retinoids in heatth and
nach wadliwego wchłaniania tłuszczów spowo- disease. N Engl J Med 1984;310:1023. Norman
dowanych upośledzoną czynnością egzokrynną AW, Roth J, Orci L: The vitamin D endoc-
trzustki, zaburzeniami wytwarzania i wydalania rine system. Endocr Rev 1982;3:331. Olson RE et
żółci, atrofią błony śluzowej jelit lub innymi al (editors): Present Knowiedge in Nut-
rition, 5th ed, The Nutrition Foundation, Inc,
chorobami charakteryzującymi się wydalaniem Washington, DC, 1984. Passmore R, Eastwood
stolców tłuszczowych. Ponadto przyczyną nie- MA: Human Nutrition and
doboru witaminy K może być wyjałowienie Dietetics, Churchi!! Ljvingstone, 1986, Scott, ML:
przewodu pokarmowego przez antybiotyki, jeśli Advances in our understanding of vitamin
podaż tej witaminy w pokarmach jest niedo- E. Fed Proc 198O;39:273Ó.
stateczna. Sokol RJ: Vitamin E deficiency and neurologie disea-
se. Annu Rev Nutr 1988;8:351. SpornMB, Roberts
AB: Role of retinoids indifferen-
tiation and carcinogenesis. Cancer Res 1983;
43:3034. SuttieJW: The metabolic role ofvitamin
PIŚMIENNICTWO K. Fed Proc
1980;39:2730. Whitlon DS, et al: Mechanism of
Adams JS, et al: Vitamin-D synthesis and metaboiism coumarin action:
after ultraviolet irradiation of norma! and Significane of vitamin K epoxide reductase in-
vitamin--D-deficient subjects. JV Engl Med hibition. Biochemistry 1978;17:1371.
l982;30ó:722.

-- ■ ■

i
Żywienie
5
5
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE są bardziej powszechne, np. niedobory biał-


kowe (choroba kwashioijkor), witaminowe (xe-
Nauka o żywieniu bada jakościowe i iloś- rophtahnia jako następstwo niedoboru witami-
ciowe zapotrzebowanie na pokarmy niezbędne ny A), składników mineralnych (niedokrwistość
dla podtrzymania dobrego stanu zdrowia. Pra- spowodowana niedoborem żelaza) lub kalory-
ktycznie biorąc znane są wszystkie składniki czne (spowodowane głodzeniem energetycz-
pokarmowe potrzebne do życia, możliwe jest nym). Przyczyną niedoborów żywieniowych mo-
bowiem utrzymywanie przy życiu zarówno że być również wadliwe wchłanianie pokarmów
zwierząt, jak i człowieka podając im pokarmy (malabsorption) np. wadliwe wchłanianie wita-
chemicznie dokładnie określone. Występują na- miny B12 i folianu jest przyczyną niedokrwisto-
tomiast znaczne kontrowersje dotyczące zapo- ści megaloblastycznej. Chociaż otyłość kojarzo-
trzebowania ilościowego na poszczególne skła- no zawsze z przejadaniem się w społeczeństwach
dniki pokarmowe szczególnie w odniesieniu do bardziej rozwiniętych, coraz większą uwagę
wiek~u, pici i stylu życia. Biochemia przemiany zwraca się ostatnio na wpływ nadmiernego
materii, przedstawiona w początkowych roz- pobierania określonego składnika pokarmowe-
działach tego podręcznika, dostarczyła wiele go na rozwój takich chorób jak miażdżyca
danych pomocnych dla zrozumienia nowoczes- i choroba wieńcowa serca, rak piersi i jelita
nych koncepcji żywieniowych. W szczególności grubego, choroby naczyń mózgowych oraz wy-
w poprzednich dwóch rozdziałach opisano role lew krwi do mózgu oraz marskość wątroby.
biochemiczne witamin rozpuszczalnych w wo-
dzie i tłuszczach.
ZAPOTRZEBOWANIA ŻYWIENIOWE
MOŻNA DZISIAJ USTALIĆ
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE
W tabeli 55-1 zestawiono istotne dla życia
Klinicznie jawne niedobory żywieniowe są składniki pokarmowe.
rzadko spotykane w populacjach bardziej zaso-
bnych, chociaż pewien stopień niedoborów ży-
wieniowych może wystąpić wśród ludzi bied- ENERGIA JEST POTRZEBNA
nych lub starych, u osób o szczególnych zapo- PRZY REALIZACJI WSZYSTKICH
trzebowaniach żywieniowych, np. u dzieci CZYNNOŚCI USTROJOWYCH
w okresie wzrostu, kobiet ciężarnych lub kar-
miących, u osób chorych lub będących w okre- Ustrój ssaków potrzebuje dostawy środków
sie rekonwalescencji oraz u alkoholików. Cza- odżywczych w ilościach niezbędnych do po-
sami takie niedobory są wynikiem własnego krycia wydatków energetycznych związanych
wyboru np. u jaroszów lub też są Spowodowane z wytworzeniem związków wysokoenergetycz-
koniecznością stosowania u niektórych chorych nych (głównie ATP) oraz równoważników re-
ograniczonej diety lub żywienia pozajelitowego. dukujących (ZH), uczestniczących we wszyst-
W populacjach biednych niedobory żywieniowe kich funkcjach ustrojowych (p. ryc. 17-1).
4 6 l i i - . ■ ■ ■ . i: : :
722 / ROZDZIAŁ 55

Tabela 55-1. Istotne (egzogenne) składniki pokarmowe

Człowiek Wybrane cechy różniące człowieka od innych


gatunków

Aminokwasy Histydyna*, izoleucyna, leu- Arginina** jest niezbędna dla szczurów w okresie
cyna, metionina (cystei- wzrostu. Glicyna jest niezbędna dla kurcząt, zaś
na"*), fenyloalanina (ty- tauryna dla kotów. U przeżuwaczy większość ami-
rozyna**"), treonina, tryp- nokwasów należy do aminokwasów endogennych.
tofan, walina U innych zwierząt trawożemych z obfitą mikroflorą
w przewodzie pokarmowym zapotrzebowanie na
aminokwasy egzogenne jest mniejsze

Kwasy tłuszczowe Kwas linolowy (kwas ara- U kotów kwas arachidonowy jest kwasem egzogen-
chidonowy""), kwas ot-li- nym
nolenowy**"

Witaminy Większość ssaków potrafi syntetyzować witaminę


Rozpuszczalne Kwas askorbinowy (C), C z wyjątkiem naczelnych, świnek morskich i owo-
w wodzie biotyna, kobalamina (B^), cowego nietoperza indyjskiego; u przeżuwaczy wi-
kwas foliowy, kwas panto- taminy rozpuszczalne w wodzie nie należą do istot-
tenowy, pirydoksyna (B6), nych (egzogennych) składników pokarmowych. Za-
ryboflawina (Bs), tiamina potrzebowanie na te witaminy jest mniejsze u innych
(B.) zwierząt trawożemych wykazujących obfitą koloni-
zację jelit mikroorganizmami

Rozpuszczalne Witamina A, D* E, Większość gatunków potrafi wykorzystać (3-karoten


w tłuszczach K...... jako źródło witaminy A (retinol), natomiast koty
muszą otrzymać retinol

Składniki mineralne
Makromineralne Wapń, chlorki, magnez, fo-
sfor, potas, sód

Śladowe (mikroele- Chrom, miedź, jod, żelazo, Wykazano, że krzem, wanad, nikiel, arsen,
menty) mangan, molibden, selen, fluorki i cyna są składnikami niezbędnymi dla
cynk niektórych gatunków i być może są również
niezbędne dla człowieka; kobalt jest niezbędny do
syntezy kobala-miny przez mikroorganizmy
przeżuwacza

Włókna Niezbędne dla pełnego


zdrowia

Woda Najbardziej krytyczny skła-


dnik pokarmów

Energia Zmienny udział węglowo-


danów, tłuszczów i białek
i
w bilansie energetycznym
' Niezbędny u niemowląt i prawdopodobnie również u dzieci i dorosłych, **
Może być częściowo niezbędna u niemowląt.
*** Cystę i na, tyrozyna i kwas arachidonowy zmniejszają zapotrzebowanie odpowiednio na metioni-nę,
fenyloalaninę i kwas linolowy.
**" Niektórzy badacze uważają, że kwas linoienowy nie należy do niezbędnych składników
pokarmowych.
***** Jest wytwarzana przez mikroorganizmy jelitowe, dlatego trudno ustalić wielkość zapotrzebowa
nia w pokarmach,
".......... Ekspozycja skóry na światło zmniejsza zapotrzebowanie na witaminę D.
ŻYWIENIE / 723

Węglowodany i tłuszcze są głównymi od rodzaju populacji badanej. Spożycie alkoho-


źródłami energetycznymi zawartymi w lu może stanowić znaczną część całodziennego
pokarmach poboru kalorycznego.
Składnikami pokarmowymi dostarczającymi Utrzymywanie się stałej masy ciała w warun-
energię są głównie tłuszcze i węglowodany, zaś kach nie zmieniającego się zapotrzebowarna
w mniejszym stopniu białka. Udział poszczegól- energetycznego dowodzi, że wartość kaloryczna
nych składników pokarmowych w bilansie ene- dostarczonych pokarmów jest wystarczająca
rgetycznym wykazuje znaczne wahania zależne dla bieżących potrzeb.
Wartości kaloryczne głównych składników
pokarmowych podane są w tab. 55-2. Dwa
fakty wynikające z tabeli są godne zanotowania:
Tabela 55-2. Ciepło spalania w bombie kalory- wysoka wartość kaioryczna tłuszczu (w przeli-
metrycznej oraz wartość energetyczna podstawo-
wych składników pokarmowych uzyskana przez czeniu na 1 g) w porównaniu do wartości
utlenianie w ustroju człowieka kalorycznej węglowodanów i białek oraz wyso-
ka wartość kaloryczna alkoholu. Zalecane za-
Wartość energetyczna potrzebowanie energetyczne dla wybranych po-
w kcal/g (kJ/g) pulacji ludzkich zestawiono w tabeli 55-3.
Ciepło Energia Standar-
spalania uzyskana dowe Wiele czynników ma wpływ na
w bombie przez współ- wydatek energetyczny
kaloryme- utlenianie czyn- W warunkach wyrównanego bilansu energety-
trycznej w ustroju niki mno- cznego pobór energetyczny jest równy jego
(H> człowieka żenia * wydatkowi. Wydatek energetyczny może się
Białka 5,4 (22,6) 4,1 (17,2)" 4 (17) znacznie różnić zależnie od wielu czynników.
Tłuszcze 9,3 (38,9) 9,3 (38,9) 9(38) Można go określić umieszczając np. zwierzęta
Węglowo- w izolowanej komorze i mierząc wydatek ener-
dany 4,1 (17,2) 4,1 (17,2) 4(17) getyczny związany z utratą ciepła i określając
Etanol 7,1 (29,7) 7,1 (29,7) 7 (29) wartość energetyczną produktów wydalanych
Zaadaptowane wg Davidson S. i wsp.: Human przez ustrój. Znacznie wygodniejsze jest doko-
Nutrition and Dietetics, Wyd. 7, Churchill Living- nanie pomiaru ilości zużytkowanego tlenu, bo-
stone, 1979. wiem w większości warunków konsumpcja
* Standardowe współczynniki mnożenia uzys- I ] tlenu odpowiada ok. 4;83 kcal (20 kJ).
kano przez zaokrąglenie wartości ciepła spalania Indywidualny wydatek energetyczny poszcze-
w bombie kalorymetrycznej z uwzględnieniem wy-
gólnego człowieka determinują głównie cztery
dajności absorpcji.
'" Wartości dotyczą utleniania białek z uwzględ- czynniki:
nieniem poprawki związanej z utratą grup amino- 1. Podstawowa przemiana materii. Jest to
wych z moczem. ilość energii wydatkowanej na podtrzymywanie

Tabela 55-3. Zalecane normy dla mężczyzn i kobiet dotyczące poboru energii*
Wiek Masa ciała Zapotrzebowanie energetyczne
(lata) (kg) (funty) <kcal) (MJ)
średnie wahania
Mężczyźni 23-50 70 154 2900 2300-3100 12,1
Kobiety 2200
ciężarne 23-50 55 120 +300 1600-2400 9,2
karmiące +500

* Dane wzięte z pracy Recommended DietaryAllowances, wyd. 10, Foodand Nutrition Board, National
Research Councii-National Academy of Sciences, 1989.
724 / ROZDZIAŁ 55

podstawowych czynności fizjologicznych w wa- Aminokwasy niezbędne (egzogenne) są


runkach standardowych (osoba nie powinna aminokwasami jakich ustrój nie potrafi
spać, powinna przebywać w ciepłym pomiesz- syntetyzować. Dlatego też muszą być
czeniu, zaś pomiary wydatku energetycznego dostarczane z pokarmami
należy przeprowadzić 12 godzin po ostatnim Do aminokwasów niezbędnych dla człowieka
posiłku). Podstawowa przemiana materii jest należą: histydyna, izoleucyna, leucyna, lizyna,
proporcjonalna do beztłuszczowej masy ciała metionina, fenyloalanina, treonina, tryptofan
oraz do powierzchni ciała. Jest ona większa i walina (tab. 55-1). Dwa dalsze aminokwasy,
u mężczyzn niż u kobiet, u małych dzieci, u osób cysteina i tyrozyna, mogą powstać z amino-
gorączkujących oraz u chorych z nadczynnością kwasów egzogennych, tj. metioniny (z niej po-
tarczycy. Jest natomiast obniżona w niedoczyn- wstaje cysteina) i fenyloalaniny (z której po-
ności tarczycy oraz w stanach głodzenia kalory- wstaje tyrozyna). Przy niedostatecznej ich po-
cznego. daży, obecność cysteiny i tyrozyny w pokar-
Działanie termogeniczne pokarmów. Okre mach zmniejsza zapotrzebowanie na metioninę
ślane jest również jako specyficzne dynamiczne i fenyl o alaninę.
działanie pokarmów. Stanowi ono 5-10% cał Przy dostatecznej podaży aminokwasów eg-
kowitego wydatku energetycznego. Jest to ilość zogennych, pozostałe aminokwasy (endogen-
energii wydatkowanej na trawienie oraz stymu ne), potrzebne do syntezy białek lub innych
lacje metabolizmu pod wpływem nowych sub- procesów metabolicznych, mogą powstać drogą
stratów. transaminacji i innych procesów (p. str. 348).
Aktywność fizyczna. Jest to największa
zmienna w wydatku energetycznym. Może ona Utrzymanie wyrównanego bilansu
wzrosnąć dziesięciokrotnie przy maksymalnym białkowego wymaga ciągłego
wysiłku u atletów w porównaniu z wydatkiem spożywania białka (p. również rozdz.
energetycznym w spoczynku. 31)
Temperatura otoczenia.Przy niskiej tem Zwierzę znajdujące się w stanie równowagi
peraturze otoczenia wydatek energetyczny metabolicznej wymaga ciągłego pobierania bia-
wzrasta z powodu wzmożonej termogenezy łka celem pokrycia bieżących strat w zakresie
spowodowanej drżeniem z zimna, zaś u zwierząt aminokwasów egzogennych i azotu aminowego
w następstwie aktywacji termogenezy w brunat spowodowanych obrotem metabolicznym.
nej tkance tłuszczowej (p. str. 313). Przy tem Człowiek traci związki azotowe z moczem,
peraturach otoczenia wyższych od temperatury kałem, śliną, ze złuszczającym się naskórkiem,
krwi dodatkowa energia jest wydatkowana na włosami i paznokciami. Zapotrzebowanie na
chłodzenie. białko i aminokwasy egzogenne u człowieka
zestawiono w tab. 55-4. Jeśli zapotrzebowanie
obliczyć na podstawie masy ciała, wówczas
BIAŁKA SA ŹRÓDŁEM SWOISTYCH u niemowląt i dzieci należy uwzględnić dodat-
AMINOKWASÓW I AZOTU kowe ilości białka na wzrost. Zapotrzebowanie
POTRZEBNEGO DO SYNTEZY na białko wzrasta u kobiet ciężarnych lub
PODSTAWOWYCH ZWIĄZKÓW karmiących piersią, u chorych w okresie Tegene-
AZOTOWYCH racji tkanek po doznanym urazie, u chorych
w okresie rekonwalescencji oraz przy wykony-
W warunkach prawidłowych białka pokry- waniu zwiększonego wysiiku fizycznego. W wię-
wają zapotrzebowanie na azot aminokwasowy kszości przypadków spożycie pokarmów, któ-
oraz na same aminokwasy. Białka zawarte rych wartość kaloryczna w 12% pokrywana jest
w pokarmach są trawione do aminokwasów, przez białka, należy uważać za adekwatne.
które dostają się do krwi. Ustrój człowieka
potrzebuje 20 różnych aminokwasów do syn- Stopień wykorzystania białek
tezy swoistych białek i innych, związków azoto- determinuje wielkość zapotrzebowania
wych, takich jak zasady purynowe i pirymidy- na ten składnik pokarmowy
nowe oraz hem. Wielkość zapotrzebowania na białko deter-
minowana jest 3 czynnikami, tj. jakością białka,
wartością kaloryczną spożytych pokarmów oraz
aktywnością fizyczną.
ŻYWIENIE / 725

Tabala 55-4.Szacunkowe zapotrzebowanie na białka i aminokwasy oraz spożycie u ludzi*


Zapotrzebowanie(mg/kg Spożycie
masy ciała/dzien) (g/etobę)

Niemowlęta(4- Dzieci (12- Dorośli Spożycie w


6 miesięcy) 16 lat) (70 kg) USA przez
Dorośli zalecana dorosłych

Białka 1100 1000 800 56


pochodzenia 101
zwierzęcego
71
pochodzenia 30
roślinnego
Aminokwasy (3-4 miesiące)
egzogenne

Histydyna 28 ? 10 0,7*3 ?
Izoleucyna 70 28 10 0,70 5,3
Leucyna 161 42 14 0,98 8,2
Uzyna 103 44 12 0,84 6,7
Metionina (i 58 22 13 0,91 2,1
cysteina)
Fenyloalanina(i 125 22 14 0,98 4,7
tyrozyna)
Treonina 87 28 7 0,49 4,1
Tryptofan 17 3,3 3,5 0,25 1,2
Walina 93 25 10 0,70 5,7

* Dane wzięte z pracy Recommended Dietary ASIowances, wyd, 10,


Food and Nutrion Board.National
Research Council-National Academy of Sciences, 1989.
** Dane wzięte; pracy Munro H. N., Crim M.;
Theproteinsandamino acid.W: Goodhart R. S.r Shils M.
E.: Modern Nutrition in Health and Disease.
Wyd. 6, Lea and Febiger, 1980.

Jakość białka. Jakość białka ocenia się kukurydza jest uboga w tryptofan i lizynę,
porównując zawartość aminokwasów egzogen- pszenica w lizynę, zaś niektóre rodzaje fasoli
nych w spożytych pokarmach z zawartością w metioninę. Przy spożywaniu pokarmów mie-
tych składników w pokarmach gwarantujących szanych niedobór określonego aminokwasu eg-
dobry stan odżywiania. Im bardziej podobne są zogennego w jednym rodzaju białka może być
porównane wartości, tym wyższa jest jakość wyrównywany obfitym występowaniem tego
białka. Jajka i mleko zawierają białka o wyso- aminokwasu w drugim rodzaju białka. Takie
kiej jakości, które są w pełni wykorzystywane białka określa się jako białka komplementarne
przez ustrój. Są białkami referencyjnymi w sto- (uzupełniające się), np. równoczesne spożywa-
sunku do białek innego pochodzenia przy oce- nie białka pszenicy i fasoli zapewnia zadowala-
nie wartości biologicznej tych ostatnich. Białka jącą jakość pobieranych aminokwasów. W ta-
zawarte w mięsie są białkiem o wysokiej jakości. kich sytuacjach łączna ilość spożywanych białek
W odróżnieniu od nich wiele białek zawartych musi być większa by pokryć zapotrzebowanie
w roślinach używanych jako główne artykuły na ten składnik pokarmowy. Aminokwasy, nie
żywnościowe wykazuje względny niedobór wykorzystane do syntezy nowych białek i niepo-
określonych aminokwasów egzogennych, np. trzebne do innych bieżących syntez, nie są
726 / ROZDZIAŁ 55

magazynowane, lecz są rozkładane, zaś azot tem rozpadu triglicerydów) oraz z aminokwa-
wydalany jest z ustroju pod postacią mocznika sów glukogennych (w procesie glukoneogene-
lub innych związków. zy). Choć zaleca się pobieranie 50—100 g węg-
Wartość kaloryczna pokarmów. Ener- lowodanów na dobę, aby uniknąć ketozy i zani-
gia pochodząca z oksydacji tłuszczów i węg- ku musy mięśniowej, zrównoważona dieta po-
lowodanów wpływa na zapotrzebowanie biał- winna zawierać więcej węglowodanów, by
kowe, ponieważ oszczędza białka jako źródła zmniejszyć ilość tłuszczów jako źródła energii.
energii. Aby właściwie i w pełni wykorzystać Główne artykuły żywnościowe zawierające wę-
drogocenne białka wysokiej jakości i maksyma- glowodany opisano w rozdz, 15.
lnie zmniejszyć zapotrzebowanie na nie, trzeba
podawać niebialkowe źródła energii. Wśród
nich powinny się znajdować węglowodany, aby WŁÓKNA SĄ NIEZBĘDNE
oszczędzić białka wykorzystywane w procesie DLA UTRZYMANIA
glukoneogenezy. DOBREGO ZDROWIA
Aktywność fizyczna. Aktywność fizycz-
na wzmaga retencję azotu pochodzącego z roz- Przez włókna zawarte w pokarmach należy
padu białek zawartych w pokarmach. rozumieć składniki błon komórkowych komó-
rek roślinnych, które nie są rozkładane przez
Niedożywienie białkowe i kaloryczne są własne enzymy zwierząt. Do takich składników
przyczyną uwiądu (marazmu) i zalicza się celulozę, hemicelulozę, ligninę, gumy,
kwashiorkoru pektyny i pentozany. U zwierząt trawożernych,
Niedożywienie białkowo-kaloryczne obej- takich jak przeżuwacze, włókna (głównie celu-
muje wiele zaburzeń związanych z głodzeniem loza) są głównym źródłem energii po ich roz-
i nieprawidłowym odżywianiem się. Charak- łożeniu przez mikroorganizmy do octanu, pro-
teryzuje się ono nie tylko niedoborem białek, pionianu i maślanu. Te ostatnie są wchłaniane
lecz i innych składników pokarmowych, takich i dostają się do krążenia wrotnego. Fermentacja
jak witaminy i składniki mineralne. W ciężkiej zachodząca w jelicie grubym może pokryć pew-
postaci występuje ono u dzieci w okresie wzros- ną część zapotrzebowania energetycznego rów-
tu, najczęściej w gospodarczo zacofanych kra- nież u człowieka (ok. 2—7% przy spożywaniu
jach Azji, Afryki i Ameryki Południowej, Wyró- pokarmów o małej zawartości włókien). W tym
żnia się dwie ekstremalne postacie niedożywie- procesie powstają również gazy, takie jak metan
nia białkowo-kaloryczne go: marazm (uwiąd) (CH4.), dwutlenek węgla (CO2) oraz wodór
i kwashiorknr (p. rozdz. 62). W marazmie (H2),
stwierdza się ogólne wycieńczenie spowodowa- U człowieka duża zawartość włókien w poka-
ne niedoborem zarówno kalorycznym, jak i bia- rmach wywiera korzystny wpływ na konsysten-
łkowym. Kwashiofkor charakteryzuje się cję stolca. Włókna, zatrzymując wodę przy
obrzękiem i niedoborem zarówno ilościowym, przechodzeniu treści pokarmowej przez jelita,
jak i jakościowym białek, natomiast pobór ener- zwiększają masę kałową i sprawiają, że ma ona
gii może być wystarczający. Często spotyka się luźniejszą konsystencję. Przy spożywaniu poka-
postacie pośrednie. rmów o dużej zawartości włókien stwierdza się
mniej szą częstość występowania uchyłkowatości
jelit, raka jelita grubego,, chorób serca, naczyń i
ZAPOTRZEBOWANIE NA GLUKOZĘ cukrzycy. Włókna trudniej rozpuszczalne, takie
MOGĄ POKRYWAĆ RÓŻN E POSTACI E jak celuloza i lignina, występujące w otrębach
WĘG LOWODANÓW pszenicy, wykazują korzystny wpływ na
czynność jelita grubego, natomiast bardziej
Liczne tkanki potrzebują glukozy dla swoich rozpuszczalne włókna roślin strączkowych
przemian. Nie musi ona być dostarczana jako i owoców, tj. gumy i pektyny, zmniejszają
taka z pokarmami, ponieważ może powstać stężenie cholesterolu we krwi, najpewniej dzięki
z rozpadu innych węglowodanów pokarmo- wiązaniu kwasów żółciowych i cholesterolu
wych, np. przez trawienie skrobi w przewodzie zawartego w pokarmach. Ponadto włókna roz-
pokarmowym lub przez konwersję fruktozy lub puszczalne zwalniają opróżnianie się żołądka,
galaktozy w wątrobie (p. str. 246). Glukoza opóźniają występowania i zmniejszają nasilenie
powstaje również z gliccrolu (będącego produk- wzrostu glikemii poposiłkowej i, co za tym idzie,
ŻYWIENIE / 727

zmniejszają wydzielanie insuliny. To zjawisko Istnieje pewna zależność miedzy


jest korzystne dla chorych na cukrzycę oraz konsumpcją tłuszczów a
chorych przestrzegających określonej diety, po- występowaniem niektórych chorób
zwala ono bowiem uniknąć gwałtownego spad- W licznych badaniach wykazano występowa-
ku glikemii, pobudzającego apetyt. nie dodatniej korelacji między częstością wy-
stępowania choroby wieńcowej serca a stężeniem
cholesterolu w surowicy krwi oraz ilością spoży-
LIPIDY SĄ NIEZBĘDNE JAKO wanych tłuszczów, w tym szczególnie nasyco-
NOŚNIKI WITAMIN nych kwasów tłuszczowych (p. rozdz. 28). Po-
ROZPUSZCZALNYCH W TŁUSZCZACH nadto stwierdzono związek między dużym spo-
ORAZ ŹRÓDŁO EGZOGENNYCH życiem tłuszczów a występowaniem raka piersi
KWASÓW TŁUSZCZOWYCH i jeiita grubego. Głównymi źródłami nasyco-
nych kwasów tłuszczowych dla człowieka są
Choć lipidy często zapewniają znaczną część mięso przeżuwaczy, przetwory mleczne i utwar-
dobowego zapotrzebowania energetycznego, dzona margaryna. Cholesterol występuje tylko
nie jest to ich istotna funkcja. w pokarmach pochodzenia zwierzęcego, w tym
Oprócz tego, że poprawiają one smak potraw szczególnie w żółtku jaa*.
oraz wywołują uczucie sytości, spełniają one
dwie istotne funkcje w żywieniu ssaków. Są
nośnikiem dla witamin rozpuszczalnych w tłu- WITAMINY SPEŁNIAJĄ
szczach oraz dostarczają egzogennych, wielo- RÓŻNORODNE FUNKCJE
nienasyconyeh kwasów tłuszczowych, których BIOLOGICZNE
ustrój nie potrafi syntetyzować. Trzy wielo-
nienasycowe kwasy tłuszczowe uważa się za Witaminy są organicznymi środkami odżyw-
niezbędne w diecie przynajmniej niektórych czymi, niezbędnymi w niewielkich ilościach
zwierząt. Są to kwas linolowy (OD 6, 18:2), kwas w różnorodnych procesach biochemicznych,
a-linolenowy {© 3, 18:3) i kwas arachidonowy (w Z reguły związki te nie są syntetyzowane przez
6, 20j4), Kwasy te występują w lipidach pokar- człowieka, dlatego muszą być dostarczane z po-
mów pochodzenia roślinnego i zwierzęcego (p. karmami. Zapotrzebowanie dzienne na po-
tab. 16-2). Omówienie przemiany tych kwasów szczególne witaminy u człowieka wyraża się
— p. również rozdz. 25. w miligramach, a nawet mikrogramach. Wita-
U człowieka kwas arachidonowy może po- miny dzieli się na dwie duże grupy, tj. na
wstać z kwasu linolowego, dlatego też przy witaminy rozpuszczanie w wodzie (szczegółowo
dużej podaży tego ostatniego z pokarmami, scharakteryzowane w rozdz. 53) oraz witaminy
kwas arachidonowy nic jest niezbędnym skład- rozpuszczalne w tłuszczach (opisane bardziej
nikiem pokarmowym. Przedmiotem dyskusji szczegółowo w rozdz. 54).
jest, czy kwas a-linolenowy jest rzeczywiście Do witamin rozpuszczalnych w wodzie zalicza
kwasem niezbędnym (egzogennym) u człowieka się kompleks witamin grupy B (tiamina, rybo-
(p. str. 276). Niedobór kwasu linolowego spotyka flawina, niacyna, kwas pantotenowy, witamina
się rzadko. Może on wystąpić u dzieci kar- B6, biotyna, witamina B12 i kwas foliowy) oraz
mionych mlekiem odtłuszczonym oraz u cho- kwas askorbinowy (witamina C). Witaminy
rych, u których stosuje się żywienie dożylne rozpuszczalne w wodzie po wchłonięciu przez
pozbawione tłuszczów. jelita dostają się do krążenia wrotnego. Nad-
Podstawową funkcją niezbędnych (egzogen- miar ich jest wydalany z moczem. Większość
nych) kwasów tłuszczowych jest to, że są pre- witamin tej grupy nie jest magazynowana
kursorami leukotrienów, prostaglandyn i trom- w ustroju w większych ilościach, co sprawia, że
boksanów (p. ryc. 25-6) działających jako „hor- muszą one być ciągle dostarczane z pokarmami.
mony miejscowe". Dieta, w której 1—2% cało- Wyjątkami od reguły są kwas askorbinowy
dobowego zapotrzebowania energetycznego (zapasy ustrojowe wystarczają na ok, 3 miesią-
jest pokrywane egzogennym kwasami tłusz- ce), kwas foliowy (pewne ilości tej witaminy są
czowymi, zapobiega wystąpieniu klinicznych magazynowane w wątrobie) oraz witamina B12
objawów ich niedoboru. (zapasy tej witaminy w wątrobie wystarczają na
pokrycie zapotrzebowania na kilka lat). Nad-
mierna podaż witamin rozpuszczalnych w
728 / ROZDZIAŁ 55

wodzie jest na ogól dobrze tolerowana. Wyjąt- trawione, następnie wchłaniane w jelitach oraz
kami od reguły są niacyna (podana pod postacią wbudowywane do chylomikronów. Te ostatnie,
kwasu nikotynowego), kwas askorbinowy i pi- po dostaniu się do krwi drogami limfatycznymi,
rydoksyna (witamina B6), których nadmiar są częściowo rozkładane przez tkanki obwodo-
może być przyczyną objawów ubocznych. we. Powstałe remnanty cnylomikro nowe są
Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (wita- wychwytywane przez wątrobę. Wątroba jest
mina A, D, E i K) zawarte są w tłuszczach głównym magazynem witamin A, D i K zaś
pochodzenia roślinnego i zwierzęcego. Są one tkanka tłuszczowa głównym magazynem wita-

Tabela 56-5. Zespoły chorobowe podatne na podawanie witamin. Przykłady swoistych defektów
zaburzonego metabolizmu kofaktorów witaminowych ulegających korekcji przy podawaniu zwykle bardzo
dużych dawek witamin"
Witamina Choroba Defekt biochemiczny
Biotyna Kwasica propionowa Karboksylaza propionylo-CoA
Witamina B|: Acyduria metylomalonowa Tworzenie koenzymu kobamidowe-
go
Kwas foliowy Upośledzenie wchłaniania folianu Transport kwasu foliowego

Niacyna Choroba Hartnupów Transport tryptofanu


Pirydoksyna (witamina B
6) Drgawki noworodków Dekarboksylaza kwasu glutamino -
Cystationinuria wego (?) Cystationinaza Syntaza
Homocystynuria cystationi nowa

Tiamina HiperalaninemiaKwasica mlecza Dehydrogenaza pirogronianowa


nowa reaktywna napodanie tiaminy

"Według: Herman R. H., Stifel F. B., Greene H. L: Vitamin-deficient state and other related disease. W:
Disorders of the Gastrointestinal Tract: Disorders of the Liver.
Nutritionai Disorders.Grune and Stratton,
1976.

Tabela 55-6.Charakterystyka „istotnych" (niezbędnych) ma kro minerałów


Nazwa Funkcje Metabolizm* Choroba z nie- Choroba lub Źródła***
doboru lub ob- o b jaw y w y-
jaw y spowo- wołane nad-
dowane nie- miarem**
doborem

1 2 3 4 5 6
Wapń Składnik kościi Wchłanianie wy- U dzieci krzywi- Objawy toksycz- Produkty mle-
zębów; regulacja maga obecności ca. U dorosłych ności spowodo- czne, fasola, ja-
czynności nerw ów białka wiążącego — osteomalacja. wane nadmier- rzyny liściaste
i mięśni wapń. Regulacja Może uczestni- nym wchłania-
przemiany Ca przez czyć w patoge- niem Ca z prze-
paratłionrton, kal- nezie osteoporo- wodu pokarmo-
cytoninę, wita- zy wego spowodo-
minę D itd. wane przedaw-
kowaniem wita-
miny D, nad-
czynnością przy-
tarczyc lub hi-
perkalcemią idio-
patyczną
ŻYWIENIE / 729

ad. tab. 55-6


1 ■
2 3 4 5 6
Fosfor Składnik kości. Nieznana jest U dzieci: krzy- Niski iloraz Ca:P Pokarmy bo-
zębów, ATP, fos- kontrola wchła- wica. U doro- jest przyczyną gate w fosfor.
forylowanych me- niania z przewo- słych: osteo- wtórnej nad- przyprawy
tabolitów pośre- du pokarmowe- malacja czynnoścś przy-
dnich, kwasów go (wit. D?). tarczyc i może
nukleinowych Stężenia w suro- być przyczyną
wicy są regulo- utraty masy kost-

t wane resorpcją
zwrotną w kana-
likach nerko-
nej

wych
Sód Główny kation Regulowany Przy normalnej Nadciśnienie tę- Sól kuchenna.
płynu pozakomór- przez aldosteron diecie brak obja- tnicze (u osób sól dodana do
kowego. Uczest- wów. Różne ob- wrażliwych na pokarmów
niczy w regulacji jawy zależne od sód)
wolemii, równo- przyczyny choro- *•*
wagi kwas owo - bowej lub czyn-
zasadowej, czyn- nika wywołują-
ności nerwów cego niedobór
i mięśni. Składnik
Na+/K+—ATP-
-azy
Potas Główny kation Także regulowa- Niedobór spo- Zatrzymanie Jarzyny, owo-
płynu śród ko- ny przez aldoste- wodowany cho- czynności serca, ce, orzechy
mórkowego. ron robą podstawo- małe owrzodze-
Udział w czyn- wą lub stosowa- nia jelit
ności nerwów. niem leków mo-
mięśni, Na+/K+ czopędnych.
— ATP-azy Objawy: osłabie-
nie lub porażenie
mięśni, splątanie
Chlorki Udział w prze- Podawanie po- Sól kuchenna
mianie wodnej karmów bezsol-
i elektrolitowej. nych niemowlę-
w powstawaniu tom, wymioty,
kwasu solnego podawanie le-
w soku żołądko- ków moczopęd-
wym nych, tubulopa-
tie nerkowe
Magnez Składnik kości, Niedobór wtórny Zanik odruchów Liściaste, zielo-
kof aktor enzy- spowodowany wa- głębokich, de- ne jarzyny (za-
mów {kinaz, itd.) dliwym wchłania- presja oddycha- wierające chlo-
niem, biegunka- nia rofil)
mi, alkoholiz-
mem

* Na ogól wchłanianie składników mineralnych wymaga białek transportowych. Wchłanianie rzadko


jest całkowite. Wpływ mają tu inne składniki pokarmowe (np. szczawiany i fitany chelatują kationy
dwuwartościowe). Transport i magazynowanie składników mineralnych także wymagają swoistych
białek. Wydalane są z kałem (nie wchłonięte składniki pokarmowe), moczem, potem lub żółcią.
** Nadmierny pobór składników pokarmowych wywołuje objawy toksyczne. Jeśli nie są one
specjalnie wymienione w tej rubryce, wówczas charakteryzują się nudnosctami, biegunkami i drazliwością.
*** Zapotrzebowanie na składniki mineralne pokrywane jest przez spożywanie odpowiednich ilości
produktów zbożowych (ziarna zbóż, niepolerowane), warzyw strączkowych, zielonych i liściastych jarzyn,
mięsa oraz produktów mlecznych.
730 / ROZDZIAŁ 55

miny E. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach Składniki mineralne są niezbędne


nie są wydalane z moczem. Przy nadmiernej ich zarówno w czynnościach
podaży mogą wystąpić objawy zatrucia (szcze- fizjologicznych, jak i w procesach
gólnie po nadmiernej podaży witaminy A i D). bioch em iczn ych
W tabeli 55-5 zestawiono choroby spowodo- Składniki mineralne można arbitralnie po-
wane upośledzonym metabolizmem kofakto- dzielić na: I) makrom morały (niezbędne w iloś-
rów witaminowych, podatne na leczenie swois- ciach większych niż 100 mg/d i 2) mikromineraty
tymi witaminami. (pierwiastki śladowe), na które zapotrzebowanie
Zmniejszona dostępność witamin, spowodo- dobowe jest mniejsze niż 100 mg. W tabeli 55-6
wana niedoborami pokarmowymi lub innymi zestawiono właściwości makrominerałów, zaś
czynnikami, np. zaburzeniami wchłaniania jeli- w tab. 56-7 — właściwości elementów ślado-
towego, jest przyczyną swoistych zespołów nie- wych.
doborowych (p. też rozdz. 53 i 54).

Tabala 55-7. Charakterystyka „istotnych" (niezbędnych) mikrominerałów (elementów śladowych)


Nazwa Funkcje Metabolizm* Choroba z niedo- Choroba lub ob- Źródła"
boru lub objawy jawy wywołane
spowodowane nadmiarem"
niedoborem

1 2 3 4 5 6
Chrom Chrom trójwartoś- Jak witaminy B1S Objawy nietoleran- Rzadko spotykane Pokarmy
ciowy, składnik „czyn- Transportowana przez cji glukozy. Niedo- Choroba Wilsona pochodzenia
nika tolerancji glu- albuminy, związana bór spowodowany Nadczynność tar- zwierzęcego
Kobalt kozy" przez cerulopiazmi- żywieniem pozajeli- Sól jodowana,
czycy, wole
Potrzebny tylko ja- nę towym Syderoza, wrodzo- ryby i
ko składnik witami- Magazynowany w Objawy niedoboru na hemochfomato- skorupiaki
Miedź ny B12 tarczycy jako tyreo- witaminy B12 za morskie
Składnik oksydaz, globulina Niedokrwistość nie- Inhalacja par man- Żelazne
Jod
oksydazy cytochro- Transportowane przez dobarwliwa, mikro- ganu wywołuje ob- naczynie do
Żelazo
Mangan mu c, itd. transfaryny, maga- cytam a. Niedobór wy- jawy psychozy i par- gotowania mięsa
Składnik "tyroksyny zynowanie — jako wołany wadliwym ży- ki nson i zm
ferrytyna lub hemo- wieniem. Zespół Men-
i trijodotyroniny
syderyna. Utrata że- kesa
Składnik enzymów
laza jest spowodo- U dzieci: matołect-
hemowych, hemo-
wana krwawieniami wo. U dorosłych:
globiny, cytochro-
i złuszczaniem się wole i niedoczyn-
mów itd.
nabłonków ność tarczycy, obrzęk
Kofaktor hydrolaz, de-
karboksylaz i trans- śluzowaty
feraz. Potrzebny w Niedokrwistość sy-
syntezie glikoprote- deropeniczna, mik-
in i proteoglikanów rocytarna
Nieznaneuczłowie-
ka
ŻYWIENIE / 731

cd. tab. 55-7

Molibden Składnik oksydaz (np. Objawy niedoboru


oksydazy ksantyno- mogą być spowo-
wej) dowane żywieniem
pozajelitowym
Selen Składnik peroksyda- Działa synergistycz- Niewielki niedobór Podawany w mega-
zy glutationowej niez witaminą Eja- powstaje przy ży- dawkach wywołuje
ko antyoksydant wieniu potrawami wypada nie włosów,
wyrosłymi na gle- stany zapalne skóry,
• bach ubogich w se- drazliwość
len. Niedobór jest
najczęściej spowo-
dowany żywieniem
pozajelitowym i wa-
dliwym żywieniem
białkowo-kalorycz-
nym

Cynk Kofaktor licznych Hipogonadyzm, za- Podrażnienie prze-


enzymów (dehydro- burzenia wzrostu, wodu żołądkowo-
genazy mleczano- upośledzone goje- jelitowego, wymio-
wej, fosfatazy zasa- nie się ran, zaburze- ty
dowej, anhydrazy nia czucia smaku i
węglanowej) węchu Niedobór
wywołany żywie-
niem pozajelitowym
lub przez acroder-
małitis enteropathi-
ca

Fluor* Zwiększa twardość Próchnica zębów, Fluoroza zębów Woda pitna


kości i zębów osteopcroza?

" Nadmierny pobór mikroelementów wywołuje objawy toksyczne. Jeśli nie są one specjalnie
wymieniane w tej rubryce, wówczas charakteryzują się nudnościami, biegunkami i drażliwością
" Zapotrzebowanie na mikroelementy pokrywane jest przez spożywanie odpowiedniej ilości produk tów
zbożowych (ziarna zbóż niepolerowane), warzyw strączkowych, zielonych i liściastych jarzyn, mięsa i
produktów mlecznych.
"* Fluor jest niezbędny dla wzrostu u szczurów. Pomimo, ze nie udowodniono jednoznacznie, ze jest
niezbędny również dla człowieka, pierwiastek ten odgrywa określoną rolę w zapobieganiu próchnicy
zębów.

ZALECANE NORMY ŻYWIENIOWE powinna zawierać różnorodne potrawy, zapew-


niające pokrycie zapotrzebowania na dobrze
Komisja Żywienia i Żywności Narodowej znane i mniej dokładnie zdefiniowane składniki
Rady do Spraw Badań Naukowych (Food and pokarmowe. W tabeli 55-8 podane jest dobowe
Nutritional Board of the Natiooal Research zapotrzebowanie na białka, 10 witamin i 6 skła-
Council) opublikowała listę dobowego zapo- dników mineralnych. Mało jest jeszcze danych,
trzebowania na niezbędne składniki pokarmo- by dokładnie sprecyzować zapotrzebowanie na
we jako Zalecane Normy Żywieniowe (Recom- pozostałe witaminy i składniki mineralne. Po-
mended Dietary Allowances) {tab. 55-8). Nor- mimo tego w tab. 55-9 podano zapotrzebowanie
my te dotyczą większości osób określonej popu- na te składniki, które wydaje się być zarówno
lacji żyjących w zwykłych warunkach środowis- bezpieczne, jak i wystarczające.
kowych. Nie dotyczą one zapotrzebowania dla Aby uniknąć stanów niedoborowych, trzeba
osób wymagających uzupełniającego lub spec- pokryć zapotrzebowanie na wszystkie niezbęd-
jalnego żywienia z powodu choroby. Dieta ne składniki pokarmowe. Przyczynami niespeł-
732 / ROZDZIAŁ 55

Tabela 55-8. Zalecane normy żywnościowe (poprawki z r). Zabezpieczają one utrzymame dobrego
198S Wiek Waga Wzrost Białka (0) Witaminy rozpuszczalne w
tłuszczach
(lata)
Wlt. Wit. D Wit. E Wit. K Wrt.C Tiami-
kg ft cm cale A lwV (mg a
-T E )—
da! (mg) na
(mg)
WRE)
0,0-0,5 69 13 BO 71 24 13 ' 375 7,5 3 5 30 0,3
0,5-1.0 20 28 ;A 375 10 4 10 3& 0.4
Dzieci 1-3 4- 13 29 90 35 16 400 10 6 15 40 0,7
6 7-10 20 44 112 44 24 500 10 77 20 45 0,9
28 62 132 52 28 700 10 30 45 1,0
Mężczyźni 11-14 45 99 157 52 45 1000 10 10 10 45 50 1.3
15-18 66 14S 176 69 59 1000 10 10 65 60 1,5
19-24 72 160 177 70 56 1000 10 10 70 60 1,5
25-50 79 174 176 70 63 1000 55 10 80 60 1.5
51 + 77 170 173 68 63 IOOO 80 60 1,2
Kobiety 11-14 46 101 157 B2 46 800 10 B8 45 60 1,1
15-18 56 120 163 64 44 800 10 88 56 60 1,1 1,1
19-24 58 128 164 65 46 800 10 8 60 60 1,1
25-50 63 138 163 64 50 800 55 65 60 1.0
51 + 65 143 160 63 50 800 65 60
Kobiety ciężarne 60 800 10 10 65 70 1.5

Kobiety karmiące piersią 65 1300 10 12 65 35 1,6

* Równoważnik retinolu 1 równoważnik retrnolu- 1 v& retinolu lub 6 fig p-karotenu•' Jako
chnlekalcyferol. 10 lig cholekalcyferolu = 400 IU witaminy D
** Równoważnik ot-tokoferolu. 1 mg a-
tokoferolu = 1 TE■• 1 NE (równoważnik niacyny) jest równy 1 mg niacyny lub 60 mg tryptofanu zawartego
w pokarmach

niania tego warunku są najczęściej ignorancja ja powstawaniu miażdżycy i choroby wieńcowej


lub złe warunki ekonomiczne. Z drugiej strony serca. Również częstość występowania raka pie-
występują pewne choroby społeczne spowodo- rsi, jelita grubego i gruczołu krokowego wykazu-
wane nadmiernym spożywaniem niektórych je dodatnią korelację z ilością spożywanych
składników pokarmowych. I tak otyłość jest tłuszczów. Nadmierne spożywanie soli zwiększa
najczęściej spowodowana nadmiernym poborem częstość występowania wylewów krwi do mózgu i
pokarmów energetycznych. Sprzyja ona powsta- nadciśnienia tętniczego.
waniu cukrzycy insulinoniezależnej. Nadmierne Wiele organizacji na całym świecie zajmowało
spożywanie tłuszczów, a szczególnie tłuszczów się badaniem składu różnorodnych diet i wyda-
zawierających nasycone kwasy tłuszczowe, sprzy- wało zalecenia mające na celu poprawę od-

Tabela 55-9. Dobowe zapotrzebowanie na wybrane witaminy i składniki mineralne.


Podane ilości są zarówno wystarczające, jak i bezpieczne.
wnam ny Pierwiastki śladowe Elektrolity

Wiek Bio- pan- Mied* Mangan Fluorki Chrom Molib- Potas Chlorki
den ę.
(lata) Sód
nowy (n»9) (me) (mg) (mg) d-9) (mg) (mg) (mg)
(mg)
Nitimo- 0-0,5 10 2 0,4-0,6 0,3-0,6 0.1-0,5 0,01-0,04 15-30 115-350 350-925 276-700
wlęta 0.5 1 15 3 0.6-0.7 0,6-1,0 0,2-1,0 0,02-0,06 20-40 250 750 425-1275 400 1200
Dzieci 1-3 20 3 0,7-1.0 1,0-1,5 0,5-1.5 0,02-0,08 25-EO 326 »7S 550-1650
S00 1500
4-6 25 3-4 1,0-1,5 1,5-2,0 1,0-2,5 0,03-0,12 30-75 450-1350 775-2325
700-2100
młodzież 7-10 30 4-6 1,0-2.0 2,0-3.0 1,5 2.5 0,05 0.2 60-150 500 1800 1000-3000
925-2775
> 11 30-100 47 1,5-2,5 2,0-5,0 1,5-2,5 0,05-0,2 75-250 900-2700 1525-4575
1400-
Dorośli 30-100 4-7 1,5-3,0 2,0-5,0 1,5-4,0 0,05-0,2 75-250 1100-3300 1875-6625 4200
1700-
5100
Tir,-3 i 55-9 wzięto z: Recommended DietaryAllowances Wyd.iO.Foodand Nutrition Board, National Research Council-Natianal
Academy of Science, 1989
ŻYWIENIE / 733
stanu odżywienia dla większości zdrowych mieszkańców Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej

Witaminy rozpuszczalna w Składniki mineralne


wodzie

RybO- Niaeyna Wił. B, F o lian Wit.B 1t Wapń Fosfor Magnez Żelazo Cynk Jod Selen
f lawina (mg (mg) <ng) l>9) (mg) (mg) (mg) (m 6) (mg) (|.g> Cug)
(mg) NE)*"*

0.4 5 0,3 25 0,3 400 300 40 6 10 5 40 10


0,5 6 0,6 35 0,5 600 500 60 B 50 15
0.8 S 12 1,0 50 75 0.7 800 800 80 10 10 70 90 20
1,1 13 1,1 • oo 1,0 aoo 800 120 10 10 120 20
1,2 1,4 1.4 800 800 170 10 10 30
1.5 17 1,7/' 150 2,0 1200 1200 270 12 15 150 40
1,8 20 2,02,0 200 2.0 1200 1200 400 12 15 150 50
1.7 19 2,02,0 200 2,0 1200 1200 350 10 15 150 70
1,7 19 200 2.0 800 800 350 10 15 150 70
1,4 1B 200 2,0 800 800 350 10 15 150 70
1,3 1B 1,4 150 2,0 1200 1200 280 15 12 12 150 45
1,3 16 1,5 iao 2.0 1200 1200 300 15 15 12 12 150 50
1,3 15 1,6 180 2,0 1200 1200 280 15 10 (i 12 150 56
1,3 15 1,6 180 2,0 800 800 280 ' 150 55
1.2 13 1,5 180 2,0 800 800 280 150 55
1.6 17 2,2 400 2,2 1200 1200 320 30 16 175 65
i.B 20 2,1 280 2,6 1200 1200 3B6 15 19 200 75

żywiania się człowieka. Zalecenia te można PIŚMIENNICTWO


podsumować w sposób następujący:
1. Przy występowaniu nadwagi należy Cummings JH: Dietary Fibrę. Brit Med Bul!
zmniejszać wartość kaloryczną diety, aby osiąg 1981;37:65. Forbes JM: Metabolic aspects of the
nąć prawidłową masę ciała. regulation of
voluntary food intake and appetite. Nutr Res Rev
Należy stopniowo zmniejszać ilość spożywa 1988;1:145. Kritchevsky D: Dietary Fiber.
nych tłuszczów zastępując je węglowodanami. Annu Rev Nutr
Większość węglowodanów należy spoży 1988;8:3O1. Nestle M: Nutrition in Clinical
wać pod postacią wielocukrów, a nie cukrów Practice. Jones Medi-
prostych. cal Publications, 1985. Nielsen FH: Nutritional
Większość spożywanych tłuszczów po significance of uitratrace
winny stanowić kwasy tłuszczowe wielo- i jed- elements. Nutr Rev !988;46:337. Olson RE et al
(editors): Present Knowłedge in Nutrition. 5th ed.
nonienasycone, natomiast mniejszą część nasy The Nutrition Foundation Inc,
cone kwasy tłuszczowe. Washington, DC, 1984. Passmore R, Eastwood
Należy zmniejszyć spożycie cholesterolu MA: Human Nutrition and
i soli. Dietetics, 8th ed. Churchill Livingstone, 1986,
6, Należy zwiększać zawartość włókien Woo R, Daniets-liush R, Horton, ES: Regulation of
w diecie. energy balance. Annu Rev Nutr 1985;5:411.
5 Trawienie i wchłanianie
6
Peter A. Mayes, PhD, DSc

WPROWADZENIE u dzieci i osteomaiacji u dorosłych. W zespole


wadliwego wchłaniania występują ww. i inne
Większość spożywanych potraw nie może jeszcze zaburzenia. Niedobór laktazy jest przy-
być wchłaniana z przewodu pokarmowego bez czyną nietolerancji mleka, zaś zaburzenia wchła-
uprzedniego trawienia do mniejszych cząste- niania aminokwasów obojętnych — choroby
czek. Proces dezintegracji naturalnych środków Hartnupów.
spożywczych do postaci wchłanialnych w prze-
wodzie pokarmowym nazywa się trawieniem.
Zmiany chemiczne związane z trawieniem PROCES TRAWIENIA ROZPOCZYNA
zachodzą w wyniku działania enzymów hydro- SIĘ W JAMIE USTNEJ
Htycznych zawartych w sokach trawiennych
przewodu pokarmowego, katalizujących hyd- Ślina wydzielana przez ślinianki składa się
rolizę białek do aminokwasów, skrobi do w 99,5% z wody. Sprawia ona, że pokarmy stają
monosacharydów i triacylogliceroli do mo- się lepkie i śliskie, co jest ważne w procesie żucia
noacylogliceroli, glicerolu i kwasów tłuszczo- i połykania. Dodanie wody do suchych pokar-
wych. W przebiegu tych procesów trawiennych mów umożliwia rozpuszczanie niektórych skła-
składniki mineralne i witaminy zawarte w środ- dników pokarmowych i rozpoczęcie trawienia
kach spożywczych stają się bardziej przyswajal- przez hydrolazy. Przez żucie pokarmy ulegają
ne. rozdrobnieniu, dzięki czemu wzrasta ich roz-
Dokładne omówienie struktury i funkcji hor- puszczalność i powierzchnia oraz podatność na
monów żołądkowo-jelitowych przedstawiono działanie enzymów. Ślina jest również płynem,
w rozdz. 52. z którym są wydalane niektóre Jęki (np. etanol
i morfina), nieorganiczne jony, takie jak K+,
Ca2+, HCOj i rodanki (SCN") oraz jod i im-
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE munoglobułiny (IgA).
pH śliny wynosi najczęściej 6,8, chociaż może
Zaburzenia wprocesach trawiennych są przy- być wyższe i niższe od pH obojętnego.
czyną niektórych stanów chorobowych takich
jak owrzodzenie żołądka spowodowane kwa- Ślina zawiera amylazę i lipazę
sem solnym soku żołądkowego albo brak HC] Amylaza zawarta w ślinie wykazuje zdolność
będący przyczyną achlorhydrii. Nieprawidłowe rozkładania skrobi i gŚkogenu do maltozy.
wydzielanie żółci jest przyczyną powstawania Proces ten nie ma jednak większego znaczenia
kamieni żółciowych i może spowodować zabu- dla ustroju, ponieważ pokarmy przebywają
rzenia w trawieniu tłuszczów. Wadliwe wchła- w jamie ustnej krótko, a amylaza śliny ulega
nianie składników pokarmowych, spowodowa- inaktywacjj przy pH 4,0 lub niższym, co ozna-
ne bardzo licznymi defektami, często jest przy- cza, że jest nieczynna w kwaśnej treści żołąd-
czyną niedoborów pokarmowych. I tak np. upo- kowej. U licznych zwierząt amylaza w ogóle nie
śledzone wchłanianie witaminy B12 i folianów występuje w ślinie. Gruczoły Ebnera, położone
jest przyczyną niedokrwistości, wapnia i mag- na grzbiecie języka, wytwarzają lipazę ,Języko-
nezu — tężyczki, witaminy D — krzywicy wą".
TRAWIENIE I WCHŁANIANIE / 735

TRAWIENIE BIAŁEK jącego H+/K+-ATC-azę. Jon HCO^ przenika do


ROZPOCZYNA SIĘ W ŻOŁĄDKU osocza, zaś miejsce jego zajmuje Cl . Wydziela-
nie tego ostatniego do światła żołądka jest sprzę-
Błona śluzowa żołądka wydziela sok żołąd- żone z wydzielaniem H+.
kowy. Jest on płynem przejrzystym o zabar- W następstwie kontaktu z kwasem solnym,
wieniu lekko żółtawym i pH ok. 1,0, zawierają- białka ulegają denaturacji, tj. dochodzi do utraty
cym 0,2—0,5% HC1. Zawartość wody w soku struktury trzeciorzędowej w wyniku rozerwania
żołądkowym wynosi 97—99%. Pozostałe skła- wiązań wodorowych. W wyniku tego procesu
dniki to: mucyna, sole nieorganiczne, enzymy łańcuchy polipeptydowe ulegają „wyprostowa-
trawienne (pepsyna yrennina) i lipaza. niu" stając się bardziej dostępne na działanie
enzymów proteolitycznych (proteaz). Niskie pH
Kwas solny denaturuje białka i zabija treści żołądkowej wywiera ponadto działanie
bakterie bakteriobójcze na mikroorganizmy zawarte
Źródłem kwasu solnego są komórki okładzi- w treści żołądkowej.
nowe błony śluzowej żołądka. Jest on wynikiem
reakcji przedstawionych na ryc. 56-1. Proces ten Pepsyna rozpoczyna trawienie białek
jest podobny do transportu chlorkowego opisa- Trawienie białek jesti^łówną funkcją żołąd-
nego dla krwinek czerwonych. Istnieje również ka. Pepsyna wytwarzana jest przez komórki
pewne podobieństwo do mechanizmu wydziela- główne pod postacią nieczynnego zymogenu--
nia HT przez komórki kanalików nerkowych, pepsynogemi. Ten ostatni ulega aktywacji pod
w którym źródłem jonów H+ jest kwas węglowy wpływem jonów wodorowych. W procesie tym
(H2CO?) powstały z CO2 i H2O w wyniku zostaje odszczepiony protekcyjnie działający
działania anhydrazy węglanowej. Wydalanie za- polipeptyd odsłaniając aktywną pepsynę. Z ko-
sadowego moczu po spożyciu pokarmów jest lei aktywna pepsyna szybko aktywuje dalsze
wynikiem powstawania wodorowęglanu w pro- cząsteczki pepsynogenu (proces ten określa się
cesie wydzielania kwasu solnego. Wydzielanie jako autokatalizę). Pepsyna rozkłada zdenatu-
H+ do światła żołądka jest aktywnym procesem, rowane białko do proteoz, a następnie do
w którym uczestniczy błonowa H+/K+-ATP-- peptonów. które są dużymi polipeptydami. Pep-
aza. Enzym ten, w odróżnieniu od Na+/K.+-- syna jest endopeptydazą rozkładającą wiązanie
ATP-azy jest niewrażliwy na ouabainę. Komórki peptydowe znajdujące się w obrębie głównej
okładzinowe żołądka zawierają liczne mito- struktury polipeptyd owej, a nie wiązania pep-
chondria potrzebne do produkcji ATP napędza- tydu przylegającego do C- lub N-końców. Te

J
Osocze
Komórki okładzinowe światło
żołądka

cr

Ryc. 56-1. Wytwarzanie kwasu solnego w żołądku. ©, H y. K+-ATP-a;a.


736 / ROZDZIAŁ 56

ostatnie wiązania są atakowane przez egzopep- PROCES TRAWIENIA


tydazy. Pepsyna hydrolizuje wiązania peptydo- JEST KONTYNUOWANY W JELITACH
we utworzone przez aminokwasy aromatyczne
(np. przez tyrozynę) lub dikarboksylowe (np. Zawartość żołądka, czyli miazga pokarmowa,
przez glutaminian). przedostaje się małymi porcjami w sposób nie-
ciągły poprzez „zastawkę" odźwiernikową do
Ren ni na (chymozyna) wywołuje światła dwunastnicy. Sekrecja zasadowego soku
koagulację mleka trzustkowego i zasadowej żółci jest przyczyną
Enzym ten jest ważny dia procesów trwa- neutralizacji miazgi żołądkowej i przesunięcia
wiennych u niemowląt, zapobiega on bowiem jej pH w kierunku zasadowym. To przesunięcie
szybkiemu przedostawaniu się mleka z żołądka pH w kierunku zasadowym jest niezbędne dla
do jelit. W obecności wapnia rennina prze- aktywności enzymów soku trzustkowego i jeli-
kształca w sposób nieodwracalny kazeinę do towego. Równocześnie przy takim pH dochodzi
parakazeiny, na którą działa z kolei pepsyna. do zahamowania aktywności pepsyny.
Rennina nie występuje w żołądku osób doros-
łych. Stosuje się ją w produkcji sera. Żółć tworzy zawiesinę, zobojętnia
miazgę żołądkową i jest wydzieliną, za
Lipazy kontynuują trawienie pośrednictwem której zostają
triacylogliceroli wydalone cholesterol i barwniki
Temperatura panująca w żołądku jest istotna żółciowe
dla procesu przekształcania tłuszczów stałych, Oprócz wielu innych funkcji w pośredniej prze-
zawartych w pokarmach do postaci płynnej. mianie materii wątroba jest miejscem produkcji
Temu procesowi towarzyszy powstawanie emu- żółci odgrywającej ważną rolę w procesie trawie-
lsji tłuszczowych. Proces ten wspomagają ruchy nia pokarmów. Pęcherzyk żółciowy magazynuje
perystaltyczne żołądka. Sok żołądkowy zawiera żółć wytwarzaną w okresach między posiłkami.
lipazę „żołądkowa"' katalizującą hydrolizę tria- W czasie trawienia pokarmów pęcherzyk żół-
cylogliceroli złożonych z kwasów tłuszczowych ciowy obkurcza się szybko dostarczając żółć przez
o krótkich lub dłuższych łańcuchach. Ponadto przewód żółciowy wspólny, do światła dwunast-
lipaza ślinowa może kontynuować swoje działa- nicy. Sok trzustkowy zostaje wymieszany z żółcią
nie w żołądku pomimo niskiegio pH treści tuż przed jego dostaniem się do dwunastnicy.
żołądkowej dzięki obecności emulsji tłuszczo-
wych. Ponieważ czas przebywania pokarmów A. Skład żółci. Skład żółci zawartej w prze
w żołądku wynosi 2—4 h, może tu zostać wodach żółciowych śródwątrobowych różni się
strawione aż 30% spożytych triacylogliceroli. od składu żółci w pęcherzyku żółciowym. Jak
Lipaza ślinowa działa silniej na triacyloglicerole widać w tab. 56-1 ta ostatnia jest bardziej
zawierające kwasy tłuszczowe o krótszych łań- zagęszczona.
cuchach i jest bardziej swoista dla wiązania
estrów w pozycji m-3 niż I. Tłuszcze występują- B. Właściwości żółci
ce w mleku zawierają kwasy tłuszczowe o krót- 1. Tworzenie zawiesin. Sole kwasów żó-
kich lub średnio długich łańcuchach, estryfiko- łciowych wykazują zdolność zmniejszania na-
wane przeważnie w pozycji sn-3. Dlatego też pięcia powierzchniowego. Dzięki tej właściwo-
wydaje się, że tłuszcze zawarte w mleku są ści kwasów żółciowych tłuszcze ulegają zawie-
szczególnie dobrym substratem dla lipazy ślino- szeniu (tworzą emulsję)^' zaś kwasy tłuszczowe
wej. Uwolnione pod jej wpływem krótkołań- i nierozpuszczalne w wodzie mydła — rozpusz-
cuchowe kwasy tłuszczowe przedostają się po- czeniu. Obecność żółci w świetle jelit w istotnym
przez ścianę żołądka do żyły wrotnej, podczas stopniu wspomaga zarówno trawienie, jak
gdy długołańcuchowe kwasy tłuszczowe roz- i wchłanianie tłuszczów oraz witamin rozpusz-
puszczają się w kroplach tłuszczowych zawie- czalnych w tłuszczach (witaminy A, D, E i K).
szonych w treści żołądkowej i transportowane W razie upośledzenia trawienia tłuszczów rów-
są do dwunastnicy. nież trawienie innych składników pokarmo-
wych zostaje upośledzone; tłuszcze bowiem,
tworząc warstwę na spożytych pokarmach,
uniemożliwiają trawienie ich przez enzymy.
W tych warunkach drobnoustroje jelito we, ata-
TRAWIENIE I WCHŁANIANIE / 737

Tabela 56-1 Skład żółci wątrobowej i pęcherzy- żółciowych tworząc z nimi micele. Tak więc
kowej duże ilości cholesterolu zawarte w żółci człowie-
Żółć wątrobowa Żółć pęche- ka ulegają solubilizacji dzięki rozpuszczalnym
natywna rzykowa w wodzie micelom i transportowi przez drogi
procentowa procento- procentowa żółciowe do światła jelit. Aktualna rozpuszczal-
zawartość wa zawar- zawartość ność cholesterolu w żółci zależy jednak od stosun-
w całej tość w sto- w ca-lej ku stężenia soli kwasów żółciowych do stężenia
żółci sunku do żółci fosfatydylocholiny i do stężenia cholesterolu.
wszystkich Rozpuszczalność ta zależy również od zawarto-
składników ści wody w żółci. Ten fakt jest szczególnie ważny
stałych
dla rozcieńczonej żółci wątrobowej.
Woda 97,00 — 85,92 Używając układu trójkątnych współrzędnych
Składniki stałe 2,52 — 14,08 (ryc. 56-2) Redinger i Smali byli w stanie
Kwasy żółciowe 1,93 36,9 9,14 określić maksymalną rozpuszczalność choleste-
rolu w żółci pęcherzykowej. W podanym ukła-
Mu cyna i barwi- 0,53 21,3 2,98
dzie każdy punkt (determinowany trzema
ki żółciowe
zmiennymi) znajdujący^ię ponad krzywą ABC
Cholesterol 0,06 2,4 0,26 dotyczy żółci przesyconej cholesterolem lub
Kwasy tłuszczo- 0,14 5,6 0,32 w której dochodzi do wytrącenia tego lipidu.
we estryfikowa- Przyjmuje się, że uchorych z kamicą żółciową
ne i nieestryfiko- w pewnym okresie ich życia wytwarzana jest
wane żółć przesycona cholesterolem. W pewnym mo-
Sole nieorga- 0,84 33,3 0,65 mencie, pod wpływem sprzyjających czynni-
niczne ków, stanowiących jakby jądro krystalizacyjne
Gęstość 1,01 1,04 (np. infekcja bakteryjna) dochodzi do wytrące-
_
nia kryształków cholesterolu. Jeśli tak powstałe
PH 7,1-7,3 — 6,9-7,7
kryształki nie zostają szybko wydzielone z żół-
cią do światła jelita, mogą. one rosnąć, tworząc
kamienie żółciowe. Kiedy oznaczono aktyw-
ność głównych enzymów syntetyzujących kwa-
kując nie strawione pokarmy, są przyczyną sy żółciowe w wątrobie u chorych z kamicą
wystąpienia procesów gnilnych i tworzenia się żółciową, stwierdzono małą ich aktywność,
gazów. natomiast zwiększone wytwarzanie cholestero-
Zobojętnienie treści żołądkowej. lu przez hepatocyty z następczym wzrostem
Oprócz zdolności tworzenia zawiesin, żółć wy stężenia tego lipidu w wątrobie. Wydaje się, że
kazując pH nieco wyższe niż 7,0, neutralizuje spadek aktywności 7a-hydroksylazy jest przy-
kwaśną miazgę żołądkową, przygotowując ją czyną zmniejszenia się pufi kwasów żółciowych
do trawienia w jelicie. w krążeniu jejitowo-wątrobowym, będącego
Wydalanie cholesterolu. Żółć jest dla wątroby sygnałem zapoczątkowującym
ważną wydzieliną, z którą wydaiane są nie tylko wzrost syntezy cholesterolu. Skutkiem wzmożo-
cholesterol i kwasy żółciowe, lecz także liczne nej syntezy cholesterolu przez hepatocyty jest
leki, toksyny, barwniki żółciowe oraz różnorod przesycenie żółci tym steroidem, który nie jest
ne substancje nieorganiczne, takie jak miedz, w stanie rozpuścić się całkowicie w micelach
cynk i rtęć. złożonych z fosfatydylocholiny i soli kwasów
Ograniczona rozpuszczalność cho żółciowych.
lesterolu w żółci jest przyczyną tworze Podane informacje dotyczące rozpuszczalno-
nia się kamieni żółciowych. Wolny chole ści cholesterolu wykorzystano w próbach klini-
sterol jest praktycznie nierozpuszczalny w wo cznych mających na celu zapobieganie powsta-
dzie; dlatego też w żółci występuje w micelach waniu nowych kamieni żółciowych lub rozpusz-
złożonych z fosfatydylocholiny i soli kwasów czanie już wytworzonych. Kwas chenodeoksy-
żółciowych (p. str. 187). W rzeczywistości rów cholowy wydaje się być lekiem przydatnym
nież fosfatydylocholina (główny fosfolipid żó w leczeniu zachowawczym bezobjawowych
łci) jest nierozpuszczalna w żółci, ulega ona i bezcieniowych kamieni żółciowych zlokalizo-
jednak rozpuszczeniu dzięki soi om kwasów wanych w pęcherzyku żółciowym. Ten kwas

47
738 / ROZDZiAŁ 56
60 40

Dwie lub więcej faz


(kryształki cholesterolu
płyn mioelamy)

-Procent soli kwasów ------------------\


Żółciowych

Ryc. 56-2. Metoda prezentacji trzech głównych składników żółci {sole kwasów żółciowych, fos-
fatydylocholina i cholesterol) w układzie współrzędnych trójkątnych Każdy składnik wyrażony jest
w procentach łącznej Ilości soli kwasów żółciowych, fosfatydylocholiny i cholesterolu wyrażonej
w molach. Linia ABC przedstawia maksymalną rozpuszczalność cholesterolu w roztworach o zmiennej
zawartości soli kwasów żółciowych i fosfatydylocholiny. Punkt P oznacza normalny skład żółci, przy
którym zawartość cholesterolu wynosi 5%, fosfatydylocholiny 15% i soli kwasów żółciowych 80%.
Znajduje się on w obrębie strefy pojedynczej fazy płynu micelarnego. Żółć o składzie wyznaczonym
punktami znajdującymi się powyżej linii ABC zawiera nadmiar cholesterolu w postaci roztworu
przesyconego lub wytrąconej (jako kryształki lub płynne kryształki). (Według: Redinger R. N., Smali D. M.:
Bile composition, bile salt metabolism, and gallstones; Arch. intern. Med. 1972, 130, 620. Copyright
© 1972, American Medical Association, za zgodą).

żółciowy wywiera bowiem swoiste działanie Trypsyna, chym otrypsyna i elast aza
hamujące na reduktaze hydroksymetylogluta- są endopeptydazami. Aktywność proteoli-
rylo-CoA, przez co zmniejsza syntezę chole- tyczna soku trzustkowego uwarunkowana jest
sterolu w wątrobie.-vi. obecnością 3 endopeptydaz, tj. trypsyny, chymo-
5. Przemiana barwników żółciowych. trypsyny i elastazy. Działają one na białka
Powstawanie barwników żółciowych z i polipeptydy treści żołądkowej. W wyniku ich
hemoglobiny zostało przedstawione w rozdz. działania powstają polipeptydy i (lub) peptydy.
34. Trypsyna działa swoiście na wiązania peptydo-
we utworzone przez aminokwasy zasadowe, zaś
Sok trzustkowy zawiera enzymy chymotrypsyna na wiązania peptydowe utwo-
atakujące wszystkie główne składniki rzone przez aminokwasj pozbawione ładunku
pokarmowe elektrycznego (np. aminokwasy aromatyczne).
Sok trzustkowy jest wodnistym, nielepkim Wbrew swojej nazwie elastaza działa na wiele
płynem podobnym do śliny pod względem wiązań peptydowych utworzonych przez małe
zawartości wody, zawierającym trochę białka aminokwasy, np, glicynę, alaninę i serynę.
i inne składniki organiczne i nieorganiczne, Wszystkie 3 wymienione enzymy sa, wydzielane
w tym głównie Na + , K+, HCO^" i chlorki oraz pod postacią zymogenów. Konwersja trypsyno-
małe ilości Ca2 + , Zn2 + , HPOJ" i SO*". pH genu do trypsyny katalizowana jest przez enzym
soku trzustkowego jest zdecydowanie zasado- proteolityczny błony śluzowej jelita — enteroki-
we, waha się od 7,5 do 8,0 lub jest nawet wyższe. naze. Ta ostatnia, działając na wiązanie pep-
Sok trzustkowy zawiera liczne enzymy. Nie- tydowe utworzone przez lizynę odszczepia mały
które z nich wydzielane są jako zymogeny. polipeptyd od zymogenu. W wyniku tego dzia-
TRAWIENIE I WCHŁANIANIE / 739

lania cząsteczka trypsyny rozprostowuje się, co hydrolizy triacyloglicerolu powstają glicerol


jest równoznaczne z odsłonięciem jej aktywno- i kwasy tłuszczowe. Należy jednak dodać, że
ści proteolitycznej. Powstała aktywna postać odszczepienie drugiego i trzeciego kwasu tłusz-
trypsyny działa nie tylko na dalsze cząsteczki czowego od cząsteczki triacyloglicerolu jest co-
trypsynogenu, lecz również na inne zymogeny raz trudniejsze. Działanie hydrolityczne lipazy
soku trzustkowego, przekształcając je w aktyw- trzustkowej jest prawie swoiste dla pierwszo-
ne enzymy. I tak pod jej wpływem chymotryp- rzędowych wiązań estrowych, tj. dla wiązania
synogen ulega przekształceniu do chjmotryp- estrowego w pozycji 1 i 3 triacylogliceroli.
syny, proelastaza do elastazy i prokarboksypep- W czasie trawienia tłuszczów faza wodna lub
tydaza do karboksyjpeptydazy. „micelarna" zawiera micele o kształcie dysków
Karboksypeptydaza jest egzopepty- i liposomy złożone z soli kwasów żółciowych
dazą. Powstałe pod wpływem endopeptydaz nasycone produktami hpolizy (p. ryc. 15-34).
polipeptydy ulegają dalszemu rozkładowi hyd- Ze względu na trudności hydrolizy drugorzc-
rolitycznemu przez egzopeptydazę karboksype- dowego wiązania estrowego w cząsteczce triacy-
ptydazę. Enzym ten działa na C-końcowe wiąza- loglicerolu, wydaje się, że dochodzi najpierw do
nia peptydowe uwalniając pojedyncze amino- odszczepienia kwasów tłuszczowych w pozycji
kwasy. 1 i 3 i powstania 2-monoacyl o glicerolu. Ponie-
Amylaza rozkłada skrobię i glikogen. waż kwas tłuszczowy tego ostatniego związku
Aktywność amylolityczna soku trzustkowego związany jest z glicerolem drugorzędowym wią-
uwarunkowana jest obecnością oc-amylazy trzu- zaniem estrowym, musi on ulec, przed ostatecz-
stkowej. Działanie jej jest podobne do amylazy nym odszczepieniem się od glicerolu, izomeracji
ślinowej. Rozkłada ona skrobię i glikogen do z wytworzeniem pier wszo rzędowego wiązania
maltozy, maltotriozy (składającej się z 3 reszt estrowego. Proces izomeracji jest jednak proce-
ot-glukozowych połączonych ze sobą wiązania- sem powolnym. Ten fakt sprawia, że 2-monn-
mi w położeniu 1 -»4), rozgałęzionych a-dekst- glicerole są głównymi produktami końcowymi
ryn (rozgałęzienia uwarunkowane są wiązania- trawienia triacylogliceroli oraz że mniej niż \U
mi między dwoma cząsteczkami glukozy w po- spożytych tłuszczów jest całkowicie rozkładana
łożeniu 1-^6), nierozgałęzionych oligosachary- do glicerolu i kwasów tłuszczowych (ryc. 56-3).
dów4 glukozy. Estry cholesterolowe są rozkładane
Lipaza rozkłada pierwszorzędowe przez swoistą hydrolazę. W warunkach
wiązanie esterowe triacylogliceroli. Li- panujących w świetle jelita estry cholesterolowe
paza trzustkowa działa na granicy fazy wodnej ulegają rozkładowi przez hydrolazę estrów cho-
i tłuszczowej kropelek tłuszczowych, utworzo- lesterolowych (esteraze cholesterolową). Tak
nych w przewodzie pokarmowym przez mecha- więc w jelitach wchłaniany jest wolny (nieest-
niczne wytrząsanie treści pokarmowej w obec- ryfikowany) cholesterol.
ności produktów działania lipazy ślinowej i żo- Rybonukleaza (RNA-za) i deoksyrybo-
łądkowej, soli kwasów żółciowych, kolipazy nukleaza (DNA-za) warunkują trawienie
(jest to białko obecne w soku trzustkowym), kwasów nukleinowych zawartych w pokarmach
fosfolipidów i fosfolipazy A2 {występującej rów- (p. rozdz. 38 i 39).
nież w soku trzustkowym). Zarówno fosfolipa- Fosfolipaza A3 katalizuje hydrolizę
za Aj, jak i kolipaza wydzielane są w postaci drugorzędowego wiązania estrowego
proenzymów (zymogenów). Do ich aktywacji glicerolofosfolipidów zarówno pochodze-
konieczna jest hydroliza swoistego wiązania nia żółciowego, jak i pokarmowego. W wyniku
peptydowego przez trypsynę. Aktywność fos- działania fosfolipazy A2 powstają lizofosfolipi-
folipazy A2 zależna jest od obecności jonów dy.
wapnia. Ograniczona hydroliza wiązania est-
rowego w pozycji 2 fosfolipidu przez fosfolipazę Enzymy soku jelitowego kończą proces
A2 (p. ryc. 25-5) sprawia, że lipaza zostaje trawienia
związana przez substrat na granicy faz oraz że Sok jelitowy, wydzielany przez gruczoły dwu-
zachodzi szybka hydroliza triacyloglicerolu. nastnicze (Brunnera) i jelitowe (Lieberkuhna),
Kolipaza, wiążąc się z fazą graniczną złożoną zawiera enzymy trawienne. Wśród nich należy
z soli kwasów żółciowych, triacyloglicerolu wymienić następujące:
i wody, stanowi jakby kotwicę wysokiego powi- 1. Aminopeptydazę (Jest to egzopeptydaza
nowactwa dla lipazy. W wyniku całkowitej atakująca N-końcowe wiązania peptydowe po-
740 / ROZDZIAŁ 56

ŚWIATŁ
O
JELITA

|-----
Absorpcja z micel;
złożonych z so!i I-----Aeyl
kwasów I-- - -Aeyl
żółciowych Chyiomlkrony

*-Gliceroi

Ryc. 56-3. Trawienie i wchłanianie triacylogliceroli. FA — długołań cuch owe kwasy tłuszczowe,
(Według: Mattson F. H., Volpenheim R. A.: The digestion and absorption of triglycerides; J. Biol. Chem.,
1964, 239, 2772 w modyfikacji autora rozdziału). ____

Hpeptydów i oligopeptydów) i dipeptydazy (wy- sów nukleinowych zawartych w pokarmach


kazują różną swoistogg, niektóre z nich znajdują przez nukleazy),
się w obrębie nabłonka jelitowego rozkładając Polinukleotydazy (rozkładające kwasy nu
dipeptydy do wolnych aminokwasów). kleinowe do nukleotydów).
Swoiste disacharydazy i oligosacharydazy, Nukleozydazy (określane również jako fo-
np. a-glukozydazę zwaną również maltazą (en sforylazy nukleozydowe —■ katalizują fosforoli-
zymy te katalizują odszczepienie pojedynczych zę nukleozydow do wolnych zasad purynowych
reszt cukrowych oligosacharydów i disachary- lub pirymidynowych i pentozofosforanów).
dów wykazujących wiązanie ot (1 -» 4) glikozy- Fosfolipazę (enzym'ten, zawarty w soku
dowe, rozpoczynając to działanie od niereduku- jelitowym, rozkłada foslblipidy do glicerolu,
jącego końca), izotnaltazę czyb' a -dekstrynazę kwasów tłuszczowych, kwasu fosforowego oraz
(hydrolizującą wiązania 1 -» 6 glikozydowe zasady, takiej jak cholina).
a dekstryn), p-galaktozydazę czyli laktazę (od-
szczepia galaktozę od laktozy), sacharazę (hyd- Większość produktów trawienia ulega
rolizującą sacharozę) i trehalazę (hydroliżującą asymilacji
trehaioze). Końcowym skutkiem działania opisanych
Fosfatazę (usuwającą resztę fosforanową wyżej enzymów trawiennych jest rozłożenie
z organicznych związków fosforanowych np. składników pokarmowych zawartych w poży-
heksozofosforanów, glicerofosforanów i nuk- wieniu do postaci, w której mogą być wchłania-
leotydów powstałych w wyniku trawienia kwa- ne i przyswajane. Końcowymi produktami tra-
TRAWIENIE 1 WCHŁANIANIE / 7*1

wiema węglowodanów są monosacharydy (głów- nie są trawione przez enzymy ssaków. Tworzą
nie glukoza), białek ~ aminokwasy, triacylo- one tzw. włókna pokarmowe i stanowią więk-
gliceroli — kwasy tłuszczowe, glicerol i mono- szość nie strawionych resztek pokarmowych.
glicerole, zaś kwasów nukleinowych — zasady Włókna, oprócz tego że tworzą masę kałową,
purynowe i pirymidynowe, nukleozydy i pentozy. spełniają inne ważne funkcje (p. rozdz. 55).
Polisacharydy błon komórkowych komórek W tabeli 56-2 zestawiono ważniejsze procesy
roślinnych oraz ligniny zawarte w pożywieniu trawienne.

Tabela 56-2. Zestawienie procesów trawiennych


Miejsce i bodziec Enzym Sposób Substrat Produkty
wydzielania aktywac ji i działania
optymalne
warunki działania Bfizymu

Siinianki: wydzielają ślinę Arnylaza śli- Konieczna obec- Skrobią, ^gli- Maltoza, 1:6-glu-
w następstwie odruchu wy- nowa ność chlorków, pH kogen kozydy (oligosa-
zwolonego obecnością po- 6,6-6,8 charydy) i malto-
karmu w jamie ustnej trioza
Gruczoły jeżyka Lipaza „języ- pH 2,0-7,5 optymalne Wiązanie est- Kwasy tłuszczo-
kowa" pH 4,0-4,5 rowe pierwszo- we i 2,3-diacylo-
rzedowe w po- glicerole
zycji sn-3, u-
tworzone przez
kwasy tłuszczo-
we krótkofań-
cuchowe

Gruczoły żołądka: komórki Pepsyna A Konwersja pepsyno- Białka Peptydy

gtówne i okładzinowe wy- (dno żołądka) genu do aktywnej pe-


dzielają sok żołądkowy pod Pepsyna B psyny przez kwas sol-
wpływem bodźca odrucho- (część odźwier- ny, pH 1,0-2,0
wego lub gastryny nikowa)
Rennina Do aktywacji potrze- Kazeina mle- Wytrącanie ka-
bne są Ca1+, pH 4,0 ka zeiny

Trzustka: obecność kwaś- Trypsyna Konwersja irypsyno- Białka Potipeptydy

nej treści żołądkowej w świe- genu do aktywnej Peptydy Di peptydy


tle dwunastnicy pobudza: trypsyny przez ente-
1) wydzielanie sekretyny rokinazę jefitową
przez błonę śluzową dwu- przy pH 5,2-6,0. Au-
nastnicy, sekretyna z kolei to kata lityczna akty-
stymuluje wydzielanie soku wacja przy pH 7,9
trzustkowego oraz 2) wy-
dzielanie cholecystokininy
stymulującej sekrecję enzy-
mów trzustkowych
Chymotrypsy- Wydzielana jako chy- Białka Te same jak przy
na motrypsy nogen, Ule- Peptydy irypsynie, silniej
ga konwersji do akty- wytrąca kazeinę
wnej chymotrypsyny mleka
przer trypsynę, pH8,0
742 / ROZDZIAŁ 56

H tab. 56-2
Miejsce i bodziec Enzym Sposób Substrat Produkty
wydzielania aktywacji i działania
optymalne
warunki działania enzymu
Elastaza Wydzielana pod po- Białka Poli peptydy

stacią proelastazy. Peptydy Dipeptydy


ulega aktywacji
przez trypsynę
Karboksypep- Wydzielana jako pro- C-końcowe Niskocząsteczko-
tydaza karboksypeptydaza. po li peptydy we peptydy, wo-
aktywowana przez lne aminokwasy
trypsynę
Amylaza pH 7,1 Skrobia, Maltoza, 1:6-
trzustkowa glikogen -glukozydy (oli-
gosacharydy) i
maltotrioza
Lipaza Aktywo wa n e przez Pierwszorzę- Kwasy tłuszczo-
sole kwasów żółcio- dowe wiąza- we, monoacylo-
wych, fosfolipidy nia estrowe glicerole, diacy-
i kolipazę, pH 8,0 triacyloglice- loglicerole, glice-
roli rol
Rybonuklea- Kwasy rybo- Nukleotydj'
za nukleinowe
Deoksyrybo- Kwasy deok- Nukleotydy
nukleaza syrybonuklei-
nowe
Hydrolaza es- Aktywowana przez Estry chole- Wotny choleste-
trów choles- sole kwasów żółcio- sterolowe rol i kwasy tłusz-
terolowych wych czowe
Fosfolipaza Wydzielana jako Fosfolipidy Kwasy tłuszczo-
Aj proenzym aktywo- we, lizofosfolipi-
wany przez trypsynę dy
iCa 2+
Wątroba i pęcherzyk (Sole kwa- Tłuszcze oraz Koniugaty kwa-
żółciowy. Cholecystoki- sów żółcio- kwaśna mia- sów żółciowych
nina, hormon btony śluzo- wych i zasa- zga pokar- z kwasami tłusz-
wej jelita a prawdopodob- dy) mowa po czowymi, delika-
nie również gastryna i sek- neutralizacji tna zawiesina
rety na, pobudzają pęche- obojętnych mi-
rzyk żółciowy i wydzielanie ce li złożonych
żółci przez wątrobę
i z soli kwasów
żółciowych i tłu-
szczów oraz li-
p osom ów
Jelito cienkie. Sok wy- Aminopepty- N-końcowe Peptydy niskoczą-
twarzany przez gruczoły daza po li peptydy steczkowe. Wolne
Brunnera dwunastnicy aminokwasy
i gruczoły Lieberkiihna
Dipeptydazy Dipeptydy Aminokwasy
Sacharaza pH 5,0-7,0 Sacharoza Fruktoza, gluko -
za
TRAWIENIE I WCHŁANIANIE / 743

cd. tab. 56-2


Miejsce i bodziec Enzym Sposób aktywacji Substrat Produkty
wydzielania i optymalne działania
warunki działania enzymu

Maltaza pH 5,8-6,2 Maltoza Glukoza


Laktaza pH 5,4-6,0 Laktoza Glukoza, galak-
toza

t Trehalaza Trehaloza Glukoza


Fosfataza pH8,6 Fosforany Wolny fosforan
organiczne
Izomaltaza lub 1:6 glukozy- Glukoza
1 ^-glukozy dy
daza
Polirtukleoty- Kwas nuklei- Nukleotydy
daza nowy 4|A-
Nukleozyda- Nukteozydy Zasady puryno-
zy (fosforyla- purynowe i we i pirymidyno-
zy nukleozy- pirymidyno-we we, fosforan pen-
dowe) tozy

WCHŁANIANIE Z PRZEWODU Węglowodany wchłaniane są w postaci


POKARMOWEGO POLEGA NA monosacharyd ów
TRANSPORCIE SKŁADNIKÓW Produkty trawienia węglowodanów wchła-
POKARMOWYCH DO KRĄŻENIA niane są z jelita czczego do krążenia wrotnego
WROTNEGO LUB NACZYŃ w postaci monosacharydów, w tym głównie
LIMFATYCZNYCH heksoz (glukozy, fruktozy, mannozy i galak-
tozy) i pentoz (rybozy). Oligosacharydy (produ-
Wchłanianie pokarmów w żołądku jest nie- kty hydrolizy skrobi, zawierające 3—10 jedno-
wielkie, choć możliwa jest absorpcja znacznych stek monosacharydowych) i disacharydy ulega-
ii ości etanolu. ją dalszej hydrolizie przez odpowiednie enzymy
Jelito cienkie jest głównym narządem tra- rąbka szczoteczkowego błony śluzowej jelita
wiennym i wchłaniającym. W trakcie przecho- cienkiego, w tym również przez amylazę trzust-
dzenia przez nie ok. 90% pokarmów jest wchła- kową adsorbowaną przez śluzówke jelitową.
nianych z wodą. W jelicie grubym wchłanianie W świetle jelita stwierdza się tylko niewielką
wody jest znaczniejsze, co sprawia, że pierwo- aktywność disacharydazową. Większą wykazu-
tnie płynna zawartość jelita cienkiego w okręż- ją małe „węzły71 z rąbkiem szczoteczkowym
nicy nabiera konsystencji stałej. komórek nabłonkowych jelita.
Wyróżnia się dwa szlaki wchłaniania skład- Wchłanianie monosacharydów odbywa się
ników pokarmowych z jelita cienkiego, leden dwoma sposobami — drogą aktywnego trans-
z nich prowadzi do krążenia wrotnego wątroby, portu (w obecności gradientu stężeń) oraz dyfu-
do którego dostają się składniki pokarmowe zji prostej. Wchłanianie niektórych cukrów od-
rozpuszczalne w wodzie, zaś drugi szlak przez bywa się w jeszcze bardziej złożony sposób. Do
naczynia limfatyczne i przewód piersiowy do aktywnego transportu niezbędna jest następują-
krążenia ogólnego. Drugim szlakiem transpor- ca konfiguracja cząsteczki cukru: konfiguracja
towane są składniki pokarmowe rozpuszczalne grupy hydroksylowej przy węglu drugim powin-
w tłuszczach. na być identyczna z występującą w glukozie,
musi być obecny pierścień piranozowy oraz
przy węglu w pozycji piątej musi występować
744 / ROZDZIAŁ 56

grupa metylowa lub pochodna grupy metylowej Białko


(grupa metylowa podstawiona). Wchłanianie prze-
noSnlka
fruktozy jest wolniejsze od glukozy i galaktozy.
i odbywa się na zasadzie dyfuzji prostej zgodnie
z gradientem stężeń. W warunkach fizjologicz-
nych we krwi stwierdza się niewielkie ilości
Glukoza
fruktozy oprócz tej, która jest pochodzenia
pokarmowego.
Rąbek
Pompa sodowa nasila aktywne szczote-
wchłaniania glukozy czkowy
Rąbek szczoteczkowy enterocytów zawiera
kilka układów transportowych. Niektóre z nich
są podobne do układów występujących w rąbku
szczoteczkowym komórek kanalikowych nei-
ronów wyspecjalizowanych w resorpcji zwrot-
nej różnych aminokwasów i cukrów. Przypusz- Nabłonek
jelitowy
cza się, że istnieje przenośnik wiążący w różnych
miejscach glukozę i przenoszący obydwie te
substancje przez błonę plazmatyczną enterocy-
tów. Zarówno glukoza, jak i Na+ mogą być
uwalniane do cytoplazmy, umożliwiając w ten
sposób przenośnikowi ciągłe powtarzanie swej
czynności transportowej. Jony Na+ transpor-
towane są zgodnie z gradientem ich stężeń
umożliwiając równocześnie przenośnikowi
transport glukozy w kierunku przeciwnym do Da naczyń włosowatych
gradientu jej stężeń. Wolna energia potrzebna
do transportu aktywnego pochodzi z rozpadu Ryc. 56-4. Tiansportglukozyprzez nabłonek jel>
hydrolitycznego ATP współdziałającego z pom- towy. Aktywny transport glukozy jest sprzężony
z pompą Na+/K+ (1) lub z układem niezależnym od
pą sodową wyrzucającą jony Na u na zewnątrz jonów Na+ (2). Proces dyfuzji przedstawia szlak
komórki. W miejsce jonów Na+ do komórki (3).
wchodzą jony K+ (p. ryc. 56-4). Aktywny
transport glukozy hamują oiiabaina, będąca
glikozydem nasercowym a równocześnie inhibi-
torem pompy sodowej^oraz floryzyna, będąca Defekty enzymów uczestniczących w
znanym inhibitorem rćsbrpcji zwrotnej glukozy trawieniu węglowodanów są
w kanalikach nerkowych. Stosunek wchłania- przyczyną swoistych zaburzeń
nego sodu do glukozy może się zmienić lecz Niedobór laktazy. Nietolerancja laktozy,
zawsze odpowiada aktywności dwóch przenoś- disacharydu występującego w mleku, może być
ników pracujących równolegle. Dla jednego spowodowana niedoborem laktazy. Zespół nie-
z nich stosunek wchłanianego Na do glukozy doboru laktazy należy odróżnić od zespołu
wynosi 1:1, zaś dla drugiego 3:1. Występuje nietolerancji mleka spowodowanego nadwraż-
również przenośnik glukozy niezależny od Na+. liwością na białka zawarte w mleku, w tym
Proces hydrolizy polisacharydów, oligosa- zwykle na pMaktoglobulinę. Objawy przedmio-
charydów i disacharydów jest procesem szyb- towe i podmiotowe występujące w wymienio-
kim. Dlatego też mechanizmy wchłaniania glu- nych zespołach są takie same. Wśród tych
kozy i fruktozy ulegają szybkiemu nasyceniu. objawów należy wymienić bóle kolkowe brzu-
Rzucającym się w oczy wyjątkiem jest hydroliza cha, biegunki i wzdęcia. Objawy te spowodowa-
laktozy, przebiegająca o połowę wolniej niż ne są z jednej strony obecnością laktozy w świet-
hydroliza sacharozy. Ten fakt tłumaczy, dlacze- le jelita oraz z drugiej zaś strony fermentacją
go hydroliza laktozy nie prowadzi do wysycenia tego dwucukru przez mikroorganizmy jelitowe.
mechanizmów transportowych glukozy i galak- Osmotycznie czynna laktoza, gromadząca się
tozy. w świetle jelita, jest przyczyną biegunek osmoty-
TRAWIENIE I WCHŁANIANIE / 74S

cznych. Ponadto iaktoza nie wchłonięta przez transportowego dla tych cukrów. Ponieważ
jelito staje się substratem dla bakterii jelito- fruktoza nie jest transportowana tym mechaniz-
wych, W wyniku fermentacji bakteryjnej po- mem przenośnikowym, wchłanianie jej jest nor-
wstają gazy oraz metabolity laktozy drażniące malne w tym zespole.
jelito.
Wyróżnia się trzy typy niedoboru laktazy: Produkty trawienia lipidów wchłaniane
Dziedziczny niedobór laktazy. Ten są z miceli utworzonych przez sole
typ występuje względnie rzadko i charakteryzu kwasów żółciowych
je się występowaniem objawów nietolerancji 2-Monoacyloglicerole, kwasy tłuszczowe
laktozy krótko po,, urodzeniu. Po karmieniu i niewielkie ilości 1-monoacylogiiceroli opusz-
dziecka dietą bezlalctozową wszystkie objawy czają fazę olejową zawiesiny tłuszczowej i dy-
nietolerancji znikają. Cechą charakterystyczną funduja do miceli mieszanych i liposomów
tego typu niedoboru jest obecność laktozy złożonych z soli kwasów żółciowych, fosfatydy-
w moczu. Laktozuria spowodowana jest uszko locholiny i cholesterolu pochodzenia żółciowe-
dzeniem nabłonka jelitowego przez laktozę go (ryc. 56-2). Ponieważ micele są rozpuszczalne
i wtórnym przedostaniem się tego disacharydu w wodzie, umożliwiają one dostanie się produk-
przez uszkodzoną błonę śluzową jelita do krwi. tów trawienia tłuszczów do rąbka szczotecz-
Wtórny niedobór laktazy. Spowodo kowego komórek błony śluzowej jelita, a na-
wany jest pierwotną chorobą jelit i wtórnym stępnie do wnętrza enterocytów. Sole kwasów
niedoborem laktazy, przez co dochodzi do żółciowych docierają do jelita biodrowego,
upośledzonego trawienia laktozy. Choroba ob gdzie są wchłaniane i przechodzą do krążenia
jawia się nietolerancją mleka. Jest to typ niedo jelitowo-wątrobowego (p. rozdz. 27). Fosfolipi-
boru laktazy nierzadko występujący w sprue dy pochodzenia pokarmowego i żółciowego
rodzimej i tropikalnej, kwashiorkor, zapaleniu (np. fosfatydylocholina) są rozkładane do kwa-
jelita grubego oraz w zapaleniu żołądka i jelit. sów tłuszczowych i lizofosfolipidów pod wpły-
Może on wystąpić również po operacji wykona wem trzustkowej fosfolipazy A2 i resorbowane
nej z powodu wrzodu trawiennego. przez nabłonek jelitowy. Estry cholesterolowe
Pierwotny niedobór laktazy. Jest to ulegają hydrolizie pod wpływem hydrolazy est-
względnie często występujący zespół, szczegól rów cholesterolowych pochodzenia trzustkowe-
nie wśród populacji kolorowych. Ponieważ ob go. Uwolniony pod jej wpływem wolny chole-
jawy chorobowe tego zespołu występują nie sterol wraz z większością cholesterolu zawar-
w dzieciństwie, lecz dopiero u osób dorosłych, tego w żółci przedostaje się do rąbka szczotecz-
przyjmuje się, że jest on spowodowany po kowego po uprzednim wniknięciu do miceli.
stępującym zanikiem aktywności laktazowej W warunkach fizjologicznych ponad 98% lipi-
u osób do tego predysponowanych. dów zawartych w pokarmach jest wchłanianych
Niedobór sacharazy. Stwierdzono wystę- w jelitach.
powanie dziedzicznego niedoboru zarówno sa- W obrębie ściany jelit 1-monoacyloglicerole
charazy, jak i izomaltazy. Te dwa rodzaje ulegają dalszej hydrolizie do wolnego gticerolu
niedoboru występują równocześnie, ponieważ i kwasu tłuszczowego pod wpływem lipazy
sacharaza i izomaltaza tworzą wspólny kom- różniącej się od Iipa2y trzustkowej. 2-Mono-
pleks enzymatyczny. Objawy niedoboru wymie- acyloglicerole ulegają rekonwersji do triacylo-
nionych disacharydaz występują już we wczes- gliceroli szlakiem monoacyloglicerolowym
nym dzieciństwie i są takie same jak w niedobo- (ryc. 56-3). Proces resyntezy triacylogliceroli
rze laktazy. z kwasów tłuszczowych wymaga „aktywacji"
Disacharyduria. U niektórych chorych tych ostatnich.
z niedoborem disacharydaz można stwierdzić Synteza triacylogliceroli w błonie śluzowej
wzmożone wydalanie disacharydów z moczu. jelita przebiega podobnie jak w innych tkan-
U takich osób oraz u chorych z chorobą jelit kach (p. str. 284). Wchłonięte lizofosfolipidy
(np. sprue) dobowe wydalanie disacharydów oraz większość wchłoniętego cholesterolu jest
z moczem może wynosić 300 mg lub więcej. także reacylowana przez acylo-CoA, w wyniku
Wadliwe wchłanianie monosachary- czego powstają fosfolipidy i estry cholesterolowe.
dów. Znany jest wrodzony zespół w którym Uwolniony w świetle jelita w procesie lipolizy
stwierdza się powolne wchłanianie glukozy i ga- glicerol nie ulega reutylizacji, lecz jest bezpo-
laktozy, spowodowane defektem mechanizmu średnio wchłaniany do krążenia wrotnego. Na-
746 / ROZDZIAŁ 56

tomiast glicerol uwolniony w obrębie komórek Produktami trawienia białek


jelitowych może bye wykorzystany do resyntezy ulegającymi wchłanianiu w jelitach są
triacylogliceroli po uprzedniej aktywacji przez aminokwasy
ATP do glicerolo-3-fosforanu. Tak więc długo- W stanach fizjologicznych białka pokarmo-
łańcuchowe kwasy tłuszczowe wchłonięte przez we zostają prawie całkowicie rozłożone do
komórki błony jelita mogą być użyte do resyntezy aminokwasów. Te ostatnie z kolei są szybko
triacylogliceroli. wchłaniane przez jelito do krążenia wrotnego.
Trtacyloglicerole, powstałe w enterocytach, Możliwa jest jednak hydroliza niektórych pro-
przeważnie nie dostają się do krążenia wrot- duktów trawienia białek, tj. dipeptydów w ob-
nego. Większość wchłoniętych lipidów, w tym rębie ściany jelitowej. Należy dodać, że kar-
również tbsfolipidy, estry cholesterolowe, wol- mienie zwierząt pełnowartościową mieszaniną
ny cholesterol i witaminy rozpuszczalne w tłusz- aminokwasów pozwala na normalne podtrzy-
czach tworzą chylomikrony. Te ostatnie tworzą manie ich życia.
limfę (tj. płyn o wyglądzie mleka), transpor- Izomery (L), lecz nie (D) aminokwasów
towaną naczyniami chłonnymi jamy brzusznej transportowane są aktywnie przez ścianę jelita
do przewodu piersiowego, a następnie dopiero od bieguna luminalnego do surowicówkowego.
do krążenia systemowego (p. również ryc. 26-3). W transporcie tym ma uczestniczyć witamina
Większość wchłoniętych kwasów tłuszczo- B<j (fosforan pirydoksalu). Aktywny transport
wych, złożonych z 10 lub więcej atomów węgla, L-aminokwasów zależny jest od dostawy ener-
niezależnie od tego, w jakiej postaci zostały gii, czego dowodem jest fakt, że 2,4-dinitrofe-
reabsorbowane, występuje jako estry w limfie nol, substancja rozprzęgająca fosforylację ok-
przewodu piersiowego. Kwasy tłuszczowe krót- sydacyjną, hamuje ten transport (p. str. 152).
kołańcuchowe, zawierające mniej niż 10—12 Aminokwasy są transportowane przez rąbek
atomów węgla, transportowane są krwią żyły szczoteczkowy przez liczne przenośniki, z któ-
wrotnej w postaci nieestryfikowanej (jako „wol- rych wiele jest podobnych do przenośnika glu-
ne" kwasy tłuszczowe). kozowego zależnego od Na+ (ryc. 56-4). Wśród
Żaden ze steroli pochodzenia roślinnego (czyli przenośników zależnych od Na+ należy wymie-
fitosteroli) z wyjątkiem aktywowanego crgo- nić przenośnik dla aminokwasów obojętnych,
sterolu (czyli prowitaminy D) nie ulega reabsor- przenośnik dla fenyloalaniny lub metioniny
pcji w jelitach. oraz swoisty przenośnik dla iminokwasów ta-
Chyluria jest stanem chorobowym charak- kich jak prolina i hydroksyproiina. Scharak-
teryzującym się wydalaniem przez chorego teryzowano również przenośniki niezależne od
„mlecznego" moczu. Jest ona spowodowana Na + , transportujące aminokwasy lipofilne
przetoką limfatyczną, tj. połączeniem układu i obojętne (np. leucynę i fenyloalaninę) oraz
naczyń limfatycznych jelit z układem moczo- aminokwasy zasadowe (np. lizynę).
wym. Podobną anomShą jest chylothora* cha- Aspekty kliniczne. Chorzy wykazujący
rakteryzujący się gromadzeniem się limfy w ja- reakcję immunologiczną na niektóre spożyte
mie opłucnowej. Jest on spowodowany nie- białka wchłaniają je bez uprzedniego ich trawie-
prawidłowym połączeniem naczyń limfatycz- nia, strawione białka bowiem nie są immuno-
nych jamy brzusznej z jamą Opłucnową. Dzięki genne. Za możliwością przenikania niestrawio-
.podaniu w pokarmach triacylogliceroli zawiera- nych białek przez błonę śluzową jelit przemawia
jących krótkołaricuchowe kwasy tłuszczowe fakt przedostania się przeciwciał zawartych
(złożone z mniej niż 12 atomów węgla) w miejsce w siarze z przewodu pokamiowego noworodka
kwasów tłuszczowych długołańcuchowych, do krążenia.
można spowodować zniknięcie chylurii. Podob- Istnieje coraz więcej dowodów popierających
ne postępowanie u chorych z chyiothorax jest hipotezę, że sprue rodzima (nietropikalna) spo-
przyczyną przejaśnienia się płynu opłucnowego. wodowana jest defektem umiejscowionym w sa-
Wymienione zmiany chylurii lub płynu w jamie mych komórkach błony śluzowej jelit, W wyni-
opłucnowej spowodowane są wniknięciem krót- ku tego defektu polipeptydy powstałe po tra-
kołańcuchowych kwasów tłuszczowych bezpo- wieniu glutenu (głównego białka zawartego
średnio do krążenia wrotnego, a nie do chylomi- w pszenicy) przez pepsynę i trypsynę wywierają
kronów limfy. nie tylko miejscowo szkodliwy wpływ na błonę
śluzową jelit, lecz po wchłonięciu do krwi są
przyczyną powstawania przeciwciał przeciwglu-
TRAWIENIE I WCHŁANIANIE / 747

Tabela 56-3. Miejsce wchłaniania poszczegól- Tabela 56-4. Objawy lub zespoły chorobowe
nych składników pokarmowych spowodowane wadliwym wchłanianiem poszcze-
gólnych składników pokarmowych
Miejsce wchłaniania Składnik pokarmowy
Objawy lub zespół Wadliwe wchłania-
Jelito czc2e Glukoza i inne monosa-
chorobowy nie składnika pokar-
charydy, niektóre disa-
mowego
charydy
M o n oacy 1 og 1 i c ero le.
kwasy tłuszczowe, gli-
Niedokrwistość Żelazo, witamina B,^
cerol, cholesterol
* Aminokwasy, peptydy
folian
Witaminy, foiian Obrzęki Produkty trawienia bia-
Elektrolity, żelazo. łka
wapń, woda Tężyczka Wapń, magnez, witami-
Jelito kretę Kwasy żółciowe na D
Witamina B-|2 Osteo poroża Wapń, produkty trawie-
Elektrolity nia białek, witamina D
Woda v
Nietolerancja mleka Laktoza
**
Krwawienia, siniaki, ła- Witamina K
ten owych. Udowodniono, że u chorych na mliwość naczyń
rodzimą sprue we krwi krążącej bardzo często
stwierdza się przeciwciała przeciwglutenowe lub Stolce tłuszczowe (ste- Lipidy i witaminy roz-
atorrhea) puszczalne w tłuszczach
skierowane przeciw frakcjom rozpadu tego biał-
ka. Czynnikiem szkodliwym glutenu jest polipe- Chorba Hartnupów (de- Aminokwasy obojętne
ptyd złożony z zaledwie 6 lub 7 aminokwasów. łekt przenośnika jelito-
Sprue rodzima u dorosłych jest niewątpliwie wego dla aminokwa-
sów obojętnych)
analogiem celiakii (choroby trzewnej) występu-
jącej u dzieci. Dowodzi ona możliwości przeni-
kania przez błonę śluzową jelita do krwi frag-
mentów białkowych większych niż aminokwa- propionowy i masłowy. W wyniku rozkładu
sy. Przenikanie takie zachodzi jednak tylko bakteryjnego fosfatydylocholiny mogą powstać
w określonych warunkach chorobowych. cholina oraz spokrewnione z nią aminy toksycz-
W tabeli 56-3 zestawiono miejsce wchłaniania ne (np. neuryna).
niektórych ważniejszych składników pokarmo-
wych w jelitach, zaś w tab. 56-4 objawy lub
zespoły chorobowe spowodowane wadliwym
0 NCH
ich wchłanianiem.
H3C-N-CH,-CH3OH
CHj Neuryn
a
BAKTERIE JELITA GRUBEGO SĄ Cholina
PRZYCZYNĄ PROCESÓW GNILNYCH
I FERMENTACYJNYCH Wiele aminokwasów ulega dekarboksylacji
pod wpływem bakterii jelitowych z wytworze-
Większość spożytych pokarmów jest wchła- niem toksycznych amin (tj, ptomain).
niana w jelicie cienkim. Tutaj też wchłania się
większość wody, co sprawia, że początkowo
DEKAHBOKSYLAZA
półpłynna treść jelitowa przybiera konsystencję BAKTERYJNA
bardziej stałą. W czasie wchłaniania poszczegól- R-C-NHj
nych składników pokarmowych obserwuje sie
H
żywą aktywność flory bakteryjnej jelit. Uczest- COj Jedna z ptomain
niczy ona w procesach gnilnych i fermentacyj-
nych, podczas których powstają m.in. gazy W wyniku takich reakcji dekarboksylacji
(takie jak dwutlenek węgla, metan, wodór, azot powstają: kadaweryna z lizyny, agmatyna z ar-
i siarkowodór) oraz kwas octowy, mlekowy, gininy, tyramina z tyrozyny, putrescyna z or-
nityny i histamina z histydyny. Niektóre z wy-
748 I ROZDZIAŁ 56

mienionych amin wykazują silne działanie wa- z zaawansowaną chorobą miąższu wątrobowe-
zopresyjne. go lub wystąpienie u tych chorych krwawienia
Tryptofan w wyniku szeregu reakcji jest źród- do światła przewodu pokarmowego mogą być
łem indolu i metyloindolu (skatolu), tj. substan- przyczyną zatrucia amoniakiem. Również u ta-
cji odpowiedzialnych za zapach kału. kich chorych podawanie neomycyny ma działa-
nie lecznicze.
Indol Skatol

CH3 Bakterie jelitowe spełniają również


funkcje pożyteczne dla człowieka
Fiora jelitowa może stanowić aż 25% suchej
masy kałowej. U zwierząt trawożernych, u któ-
rych pokarmy składają się głównie z celulozy,
Aminokwasy zawierające siarkę zostają prze- bakterie jelitowe lub występujące w żwaczu
kształcone w merkaptany, takie jak metylo- odgrywają istotną rolę w procesie trawienia,
i etylomerkaptan oraz siarkowodór. rozkładają one bowiem polisacharydy do
wchłanialnych monosacharydów. Ponadto ba-
kterie te, żyjące w symbiozie z gospodarzem,
CH3SH uczestniczą w syntezie aminokwasów egzogen-
CH^SH
nych i witamin. Chociaż rola jelitowej flory
bakteryjnej u człowieka jest znacznie mniejsza
Etylomerkaptan niż u zwierząt trawożernych, niemniej jest ona
Metyiomerkaptan pożyteczna, ponieważ wytwarza pewne witami-
ny, szczególnie witaminę K i Bł2 oraz niektóre
!2H]
inne witaminy grupy B.
CH3SH -~CH,
PIŚMIENNICTWO
Mety!o- Metan 1
merkaptan siarkowodór Bórgstrom B: The miceliar hypothesis of fat absorp-
tion: Must it be revisited? Scand J Gastroenterol
Jelito grube jest źródłem znacznej ilości amo- 1985;20;389.
niaku powstającego w wyniku działania bakterii Gardncr M; Gastromtestinal absorption of intact
proteins. Annu Rev Nurt 1988;8:329.
na substraty azotowe. Powstały amoniak do- Gargouri Y et al: Kinetic assay of human gastric
staje się do krążenia wrotnego i następnie do lipase on short- and long-chain triacyiglycerol
wątroby, gdzie jest szybko usuwany z krwi. W emulsions. Gastroenterology 198ó;91:919.
chorobach wątrobydetoksykacyjna rola tego Foltmann B; Gastric proteinases. Essays Biockem
narządu w stosunku do amoniaku ulega upo- 1981;17:
śledzeniu, co jest przyczyną dostania się NH3 do Nelson GJ, Ackman RG: Absorption and transport
krążenia ogólnego, w którym może osiągnąć of fat in mammals with emphasis on N-3 poiyun-
stężenia toksyczne. Sądzi się, że amoniak uczes- saturated fatty arids. Lipids 1988:23:1005.
Steven BR, Kaunitz JD, Wright EM: Intestinai trans-
tniczy w patogenezie śpiączki wątrobowej u nie- port of amino acids and sugars. Annu Rev Pftysiol
których chorych. Wykazano, że podanie neo- 1984;4fi:4l7.
mycyny, antybiotyku hamującego rozwój jelito- Tso P: Gastrointestinal digesśon and absorption of
wej flory bakteryjnej, znamiennie obniża stęże- lipid. Adv Lipid Res 1985;21:143.
nie we krwi amoniaku pochodzenia jelitowego. Wolfe MM, Soli AH; The physiology of gastric acid
Stosowanie diety wysokobiałkowej u chorych secretion. New Engi J Med 1988;319:1707,
Glikoproteiny i
proteoglikany 5
7
Robert K. Murray, MD, PhD

WPROWADZENIE problem w nowotworach to przerzuty. Powsta-


ją one wskutek odrywwjia się komórek nowo-
Glikoproteiny są białkami, w których łań- tworowych od tkanek, z których pochodzą (np.
cuchy oligosacharydowe (glikanowe) przyłą- płuc) i dostają się z krwią do różnych narządów
czone są kowalencyjnie do rdzenia polipep- i tkanek ustroju (np. mózgu), gdzie w warun-
tydowego, kach niekontrolowanych rozrastają się, wywo-
Glikozoaminoglikany są polisacharydami zło- łując katastrofalne następstwa. Onkolodzy są-
żonymi z powtarzających się jednostek disacha- dzą, że do powstawania przerzutów przyczyniają
rydowych. Jednostka disacharydowa składa się się w znacznej części zmiany w strukturze
z aminocukru (glukozoaminy lub galaktozoa- ghkokoniugatów powierzchni komórek nowo-
miny, która dodatkowo może być siarczanowa) tworowych. Ponadto niektóre choroby (muko-
oraz kwasu uranowego (gJukuronowego lub polisacharydozy) są wynikiem zmniejszonej ak-
idunonowego). W przeszłości glikozoamino- tywności specyficznych enzymów lizosomal-
glikany określano terminem „mukopolisachary- nych, degradujących poszczególne typy gliko-
dy". Obecnie wiadomo, że występują one zwyk- zoaminoglikanów; w wyniku spadku ich aktyw-
le jako kowalencyjnie związane z białkiem i ności dochodzi do gromadzenia się jednego lub
określane są terminem proteoglikanów. Gliko- więcej typów glikozoaminoglikanów, co wywo-
koniugaty lub kompleksy węglowodanowe to łuje różne objawy; przykładem może być zespół
dwa zamienne określenia, używane do opisywa- Hurler.
nia makrocząsteczek zawierających jeden lub
więcej łańcuchów węglowodanowych kowalen-
cyjnie związanych z białkiem lub lipidami. Do POWSZECHNIE WYSTĘPUJĄCYM
tej grupy makrocząsteczek zalicza się: gliko- GLIKOPROTEINOM PRZYPISUJE SIĘ
proteiny, proteoglikany i giikolipidy. LICZNE FUNKCJE
Glikoproteiny występują w większości or-
ganizmów, od bakterii do człowieka. Wchodzą
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE także w skład większości wirusów zwierzęcych.
Nad niektórymi z nich prowadzono intensywne
Białka osocza, z wyjątkiem albumin, są gliko- badania, ponieważ były w części przydatne do
proteinami. Wiele białek błon komórkowych (p. śledzenia procesów biosyntezy.
rozdz. 45) zawiera znaczne ilości węglowoda- Do glikoprotein zaliczanych jest wiele białek
nów. Także niektóre substancje grupowe krwi (p. o odmiennych funkcjach (tab. 57-1); zawartość
rozdz. 60) są glikoproteinami, podczas gdy inne składnika węglowodanowego waha się od 1%
są glikolipidamt. Niektóre hormony (np. gona- do ponad 85% całkowitej ich masy. Mimo
dotropina kosmówkowa) to także glikoprotei- intensywnych badań nad funkcjami glikoprote-
ny. Nowotwory coraz częściej rozpoznawane są in wciąż niejasna jest dokładna rola łańcuchów
jako zaburzenia wynikające z nieprawidłowej oligosacharydowych. Niektóre z nich przed-
regulacji genetycznej (p. rozdz. 61). Główny stawione są w tab. 57-2.
750 / ROZDZIAŁ 57

Tabeła 57-1, Niektóre funkcje białek pełnione Tabela 57-2. Niektóre funkcje łańcuchów oltgo-
przez glikoproteiny sacharydowych glikoprotein*
Modulują własności fizykochemiczne, np. rozpusz-
Białka strukturalne: czalność, lepkość, ładunek i denaturację
Ściany komórkowej Ochraniają przed proteolizą zarówno zewnątrz-, jak
Kolagen, elastyna i śródkomórkową
Fibryny
Białka macierzy kości Wpływają na proteolityczną obróbkę białek prekur-
sorowych do mniejszych cząsteczek Wykazują
Substancje o właściwościach smaru i ochron- aktywność biologiczną, np. hCG
nych: Wpływają na proces wbudowywania do błon, we-
Mucyny Wydzieliny wnątrzkomórkową migrację,
śluzowe
przepuszczalność i wydzielanie
Białka transportujące: Wpływają na rozwój embrionalny i różnicowanie
Witaminy Odpowiedzialne są w dużej części za umiejscowie-
Lipidy nie się przerzutów nowotworowych
Minerały i pierwiastki śladowe
* Zaadaptowano z; Schachter H.: Biosynthetic
Białka o właściwościach immunologicz- controls that determine the branching and hetero-
nych: genity of protein-bound oligosaccharides; Bfo-
Immunoglobuliny Antygeny chem. Celt Bioi 1986, 64, 163.
zgodności tkankowej Składniki
dopełniacza Interferony dów. Konfiguracja przestrzenna cukrów w łań-
Hormony: cuchach oligosacbarydowych zmienia się w za-
Gonadotropina kosmówkowa leżności od rodzaju wiązań i możliwości od-
Tyreotropina (TSH) działywania z innymi makrocząsteczkami, znaj-
dującymi się w sąsiedztwie oligosacharydów.
Enzymy: Przyjmuje się ogólnie, że łańcuchy oligosacha-
Proteazy Nukieazy rydowe kodują znaczną ilość informacji bio-
Glikozydazy logicznej, która zależy od składu cukrowego, ich
Hydrolazy Czynniki sekwencji i konfiguracji przestrzennej. Dowo-
krzepnięcia dem na to są niektóre leki i toksyny, które
Substancje uczestniczące w interakcji ko działają ze specyficznymi łańcuchami oligosa-
mórek lub procesach rozpoznania biologicz charydów glikokoniugatów powierzchni komó-
nego: IJJ, rek {jak np. toksyna cholery oddziałuje z gang-
Komórka — komórka liozydami Gml; p. rozdz. 16). Ponadto, reszty
Komórka — wirus mannozo-6-fosforanu skierowują nowo synte-
Komórka — bakteria tyzowane enzymy lizosomalne do wnętrza lizo-
Receptory hormonów somów (p. poniżej).
Substancje entyzamrożeniowe u ryb antark-
tycznych
DOSTĘPNE SĄ TECHNIKI
Lektyny DO WYKRYWANIA, OCZYSZCZANIA
I STRUKTURALNEJ ANALIZY
GLIKOPROTEIN
ŁAŃCUCHY OLIGOSACHARYDOWE
ZAWIERAJĄ INFORMACJĘ Wykrywanie
BIOLOGICZNĄ Glikoproteiny mogą być wykrywane w róż-
nych złożonych układach (np. błon komór-
Między sach ary darni może być tworzona kowych) metodą elektroforezy żelowej w obec-
ogromna liczba wiązań glikozyd owych. Na ności SDS (SDS-PAGE; p. rozdz. 3) i wybar-
przykład 3 różne heksozy mogą łączyć się ze wiane kwasem nad jodowym i odczynnikiem
sobą, tworząc ponad 1000 różnych trisachary- Schiffa (PAS), bowiem PAS wywołuje reakcję
barwną z grupą aldehydową cukrów. Mogą być
one również wykrywane techniką SPS-PAGE-
GLIKOPROTEINY I PROTEOGLIKANY / 751

-radioautografii, opartej na pomiarze stopnia suje się GLC-MS^ połączoną z wysokorozdziel-


wbudowywania się odpowiedniego radioaktyw- czą spektrometrią NMR, co umożliwia często
nego cukru do komórek. całkowite oznaczanie struktury (tzn. składu
cukrowego, rodzaj wiązań i ich anomerycznej
Oczyszczanie i analiza strukturalna konfiguracji) łańcuchów glikanowych większo-
Przed przystąpieniem do analizy struktural- ści glikokoniugatów. Szczegółowe dane doty-
nej glikoprotein konieczne jest oddzielenie ich czące wiązań między cukrami w glikoprotei-
od innych makrocząsteczek. Można to osiągnąć nach (co wykracza poza zakres tego rozdziału)
stosując konwencjonalne metody oczyszczania są bardzo ważne w oznaczaniu struktury i funk-
białek. Najcenniejszą techniką stosowaną do cji tych makrocząsteczek.
oczyszczania glikoprotein okazała się chroma-
tografia powinowactwa, wykorzystująca lektyny
do specyficznego wiązania się z pewnymi gliko- SIEDEM DOMINUJĄCYCH CUKRÓW
proteinami (p. poniżej). Ich skład węglowoda- W LUDZKICH GLIKOPROTEINACH
nowy oznacza się następnie po hydrolizie kwaś-
nej, stosując chromatografię gazową z detekcją Chociaż znanych jest ok. 200 naturalnie wy-
w postaci spektrometrii masowej (GLC-MS). stępujących monosacharydów, to tylko 7 po-
W przeszłości stosowano różne metody po- wszechnie występuje w'łańcuchach oligosacha-
zwalające określić szczegółową strukturę ich rydowych glikoprotein (tab. 57-3). Większość
łańcuchów oligosacharydowych. Obecnie sto- tych cukrów omówiono w rozdz. 14. Kwas

Tabela 57-3. Najważniejsze cukry występujące w ludzkich glikoproteinach. Struktury większości


wymienionych cukrów są przedstawione w rozdz. 15.
Cukier Typ Używany Uwagi
skrót Alukleotydo-
wy cukier
Ga laktoza Heksoza Gat UDP-Gal Występuje w N-wiązanych glikopro-
teirtach często jako przedostatni cu-
kier wiązany do NeuAc oraz w
rdzeniu trisacharydowym
proteoglikanów
Występuje podczas syntezy N-wiąza-
Glukoza Heksoza Glc UDP-Glc
nych glikoprotein, ale nieobecna
w dojrzałych glikoproteinach
Mannoza Heksoza Man GDP-Man Główny cukier N-wiązanych gliko-
protein
Kwas N-acety- Kwas sjalowy NeuAc CMP-NeuAc Występuje często jako terminalny
foneuramino- cukier w 0- i N-wiązanych
wy glikoproteinach. Znane są także
inne typy kwasów sjalowych, ale w
organizmie ludzkim głównie
występuje NeuAc
Fukoza Deoksyheksoza Fuc GDP-Fuc Występuje na zewnątrz łańcuchów
0- i N-wiązanych glikoprotein, lub
też może być wiązana do reszty
GIcNAc poiączonej N-glikozydowo
z Asn
N-acetylogala- Aminoheksoza GalNAc UDP-GatNAc Obecna w 0- i N-wiązanych gliko-
ktozoamina proteinach
N-acetyloglu- Aminoheksoza GIcNAc UDP-GIcNAc Cukier połączony jest z azotem Asn
kozoamina łańcucha polipeptydowego N-wiąza-
nych glikoprotein ale może również
występować w innych pozycjach
łańcucha oligosacharydowego tych
białek
752 / ROZDZIAŁ 57

N-acetyloneuraminowy (NeuAc) jest terminal- nej cząsteczki odpowiedniego nukleotydu (np.


nym cukrem łańcucha oligosacharydowego UMP, GMP lub CMP), powstałego z cukru
i zwykle przyłączony jest do reszty galaktozy nukleotydowego. Ten mechanizm zapewnia od-
(Gal) lub N-acety!ogaJaktozoaminy. inne powiednie stężenie każdego cukru nukleotydo-
przedstawione w tabeli cukry można znaleźć wego wewnątrz aparatu Golgiego. UMP jest
w bardziej wewnętrznych pozycjach. tworzony z UDP-Gal w poniższej reakcji:

CUKRY NUKLEOTYDOWE DZIAŁAJĄ a ALAKTOZYLO-


TRANSFERAZA
JAKO CUKRY DONOROWE W WIELU
REAKCJACH BIOSYNTEZY UDP-Gal białko -. białko-Gal + UDP

Pierwszym odkrytym cukrem nukleotydo- NUKUEOZYDO-


wym była urydynodifosfoglukoza (UDP-Glc). D1FOSFOFOSFATAZA
Typowe cukry nukieotydowe biorące udział UDP-+UMP+P,
w biosyntezie glikoprotein są wymienione
w tab. 57-3. Nie wiadomo, dlaczego niektóre
pochodzą z UDP, a inne z guanozynotrifos-
foranu (GTP) lub cytydynomonofosforanu
EGZOG LI KOZYDAZY
(CMP).
I EN DOG LI KOZYDAZY
Te nukleotydy są wykorzystywane w wielu,
SĄ UŻYTECZNE W BADANIACH
ale nie we wszystkich reakcjach glikozylacji
GLIKOPROTEIN
zachodzących w procesie biosyntezy glikoprote-
Pewne glikozydazy o określonej specyfice
in. (p. poniżej). Hydrofobowe wiązanie między
okazały się użyteczne w badaniach aspektów
grupami fosforanowymi a cukrami jest typo-
wym wiązaniem wysokoenergetycznym i ma funkcjonalnych i strukturalnych glikoprotein
wysoki potencjał przenoszenia, grup. Zaktywci- (tab. 57-4). Enzymy te działają albo w zewnętrz-
wane cukry mogą być przenoszone do odpowie-
dnich akceptorów pod warunkiem, że dostępne Tabela 57-4. Niektóre glikozydazy używane do
są swoiste transferazy. badań struktury i funkcji glikoprotein. Enzymy róż-
Cukry nukieotydowe są tworzone w cyto- nego pochodzenia są często specyficzne dla pew-
plazmie z odpowiednich nukleotydów trifos- nych typów wiązań gtikozydowych, jak też dla ich
foranowych. Tworzenie u rydynod i fosforanu anomerycznej konfiguracji. Miejsca działania en-
galaktozy przebiega w dwóch następujących doglikozydazy F i H pokazane są na ryc. 57-4.
reakcjach. F działa na wiązanie glikozydowe łańcuchów oli-
gosacharydowych typu zarówno wysokomanno-
zowego, jak i kompleksowego, podczas gdy H dzia-
ła tylko na typ pierwszy.
PIROFOSFORYLAZA Enzymy Typ
u nr-GLUKOZOWA
UTP-f Glukozo-1 -fosforan * UDP-GIC +
+ pirofosforan Neuraminidaza Egzoglikozydaza
Galaktozy da za Egzoglikozydaza
Endogfikozydaza F Endoglikozydaza
EPIMiRAZA Endoglikozydaza H Endoglikozydaza
UDP-Glc

UDP-Glc<->UDP-Gal
Ponieważ większość reakcji glikozylacji za- nej (egzoglikozydazy), albo w wewnętrznej (en-
chodzi wewnątrz aparatu Golgiego, systemy doglikozydazy) pozycji iańcucha oligosachary-
przekaźników (permutaz i systemy transportu) dowego. Przykładami egzoglikozydaz są neura-
transportują cukry nukieotydowe przez błonę minidaza i galaktozydaza; użyte po kolei powo-
aparatu Golgiego. Znane są układy transpor- dują usunięcie końcowej reszty NeuAc oraz
tujące UDP-Gal, GDP-Man i CMP-MeuAc do przedostatniej reszty Gal z większości gliko-
cystern aparatu Golgiego. pziałają one na protein. Endoglikozydazy F i H są przykładami
zasadzie anty portu; tzn. dopływowi jednego drugiej grupy enzymów; enzymy te rozrywają
cukru nukleotydowego towarzyszy odpływ jed- łańcuch oligosacharydowy w określonych miej-
GLIKOPROTEINY i PROTEOGUKANY / 7S3

scach występowania reszt GlcNac, w pobliżu 1. W oczyszczaniu i analizie glikoprotein.


tańcucha^ polipeptydowego (tzn. w wewnętrz- Lektyny, takie jak* konkanawalina A (Con A),
nych pozycjach) i dlatego też są użyteczne mogą wiązać się kowalencyjnie z podłożem
w badaniach strukturalnych dużych łańcuchów obojętnym, takim jak sefaroza. Takie związane
oligosacharydowych. Trawienie glikoprotein je- cząsteczki sefaroza-Con A mogą być użyteczne
dną lub kilkoma z wymienionych glikozydaz do oczyszczania glikoprotein, zawierających
wykorzystuje się do badań pewnych procesów łańcuchy oligosacharydowe, reagujące z Con A,
biologicznych związanych z usunięciem specyfi- Jako narzędzie do badań powierzchni ko
cznych cukrów. mórek. Ponieważ lektyny rozpoznają specyficz
Doświadczenia prowadzone przez Ashwella i ne cukry, wiec mogą być używane do badań
wsp. na początku lat siedemdziesiątych wyka- ogólnych reszt cukrowych znajdujących się na
zały, że odsłonięcie reszt Gal, na skutek działa-' powierzchni komórek. Lektyn używano w licz
nia neuraminidazy, prowadzi do szybkiego za- nych badaniach porównawczych glikoprotein
nikania ceruloplazminy w surowicy. Kolejne powierzchni komórek nowotworowych i prawi
prace wykazały, że na powierzchni komórek dłowych (p. rozdz. 61). Badania te wykazały, że
wątrobowych znajduje się receptor rozpoznają- do spowodowania aglutynacji komórek nowo
cy resztę galaktozylową wieJu desjalizowanych tworowych w porównaniu z normalnymi po
białek osocza (tzn. nie zawierających NeuAc), trzebne są mniejsze ilości pewnych lektyn, co
który zarazem prowadzi do ich endocytozy. Te sugeruje, że organizacja i struktura licznych
prace jasno pokazały, że poszczególne cukry glikoprotein powierzchni komórek nowotworo
mogą odgrywać główną rolę w spełnianiu przy- wych jest inna niż ta, którą można spotkać na
najmniej jednej biologicznej właściwości (deter- powierzchni komórek normalnych.
minują czas przebywania w krwiobiegu) głów- Do wytwarzania mutantów komórkowych
nych glikoprotein. pozbawionych pewnych enzymów, uczestniczą
cych w syntezie oligosacharydów. Okazuje się
bowiem, że jeśh prowadzi się hodowie tkan
LEKTYNY MOGĄ BYĆ UŻYWANE kowe komórek ssaków w odpowiednim stężeniu
DO OCZYSZCZANIA I BADANIA niektórych lektyn (np. Con A), to większość
FUNKCJI GLIKOPROTEIN z nich obumiera, a tylko kilka opornych przeży
wa. Wykryto, że takie komórki często pozba
Lektyny są białkami pochodzenia roślinnego, wione są pewnych enzymów, które uczestniczą
które wiążą jeden lub więcej specyficznych w syntezie oligosacharydów. Przypuszcza się
cukrów. Ich rola w roślinach jest wciąż badana. więc, że komórki są oporne dlatego, że nie
Wiele lektyn zostało oczyszczonych i więcej niż wytwarzają jednej lub więcej powierzchniowych
40 z nich jest dostępna w handlu (tab. 57-5). glikoprotein zdolnych do wiązania się z użytymi
Lektyny znalazły liczne zastosowanie w bada- do tego celu lektynami. Użycie takich mutan
niach biochemicznych, miedzy innymi: tów komórkowych ma istotne znaczenie w wy
jaśnianiu licznych aspektów biosyntezy gliko
protein.
Tabela 67-5.Trzy iektyny i cukry, z którymi one
oddziałują. W większości przypadków lektyny wy-
kazują specyficzność w stosunku do anornerycznej ISTNIEJĄ 4 GŁÓWNE KLASY
konfiguracji wiązania glikozydowego (a i {'•): to nie GLIKOPROTEIN
jest pokazane w tabeli.
Na podstawie rodzaju wiązania między łań-
Lektyna Stosowany Cukier cuchem polipeptydowym a łańcuchem oligo-
skrót sacharydowym glikoproteiny mogą być podzie-
lone na 4 klasy: 1) zawierające wiązanie między
Konkanawali- Con A Man i Glc
na Ser lub Thr a GalNAc (ryc. 57-1), 2) proteo-
Lektyna sojo- — Gal i GalNA glikany zawierające wiązanie między Ser a Xyi,
wa 3) kolagen zawierający wiązanie między hydro-
Agtutynina WGA GIcNAc i NeuAc ksylizyną (Hyl) a Gal i 4) glikoproteiny zawiera-
kiełków psze- jące wiązanie między Asn a GIcNAc.
nicy W klasach 1, 2 i 3 odpowiednie aminokwasy

4S — Biochemia
754 / ROZDZIAŁ 57

CH2OH sekwencja jest glikozylowana i to, czy do niej


dojdzie, zależy od konformacji przestrzennej
białka występującego w siateczce śródplazma-
tycznej.
Występowanie i struktura łańcu-
chów oligosscharydowych 0-wiąza-
nych glikoprotein. Wiele glikoprotein tej
klasy wykryto w mucynach. O-glikozydowe
wiązania występują również w glikoproteinach
krążących lub związanych z błonami. Ponadto
wykazano, że GalNAc jest cukrem najczęściej
bezpośrednio wiązanym do reszt Ser iub Thr
(ryc, 57-1) i zwykle reszta Gal lub NeuAc jest do
niej przyłączona. Struktury dwóch typowych
łańcuchów oHgosacharydowych tej klasy poka-
zano na ryc. 57-2. Poznano również wiele
innych odmian.

Ryc. 57-1. Wiązanie N-acetylogalaktozoaminy


do seryny i N-aceiyloglukozoaminy do asparaginy,
NeuAc °2'6 GalNAc ■
Ser(Th
r)

przyłączone są do reszt cukrowych przez wiąza- GalNAc •Ser(Thr)


nie O-glikozydowe (tzn. w wiązaniu bierze NeuAc
udział grupa OH ze strony łańcucha amino-
kwas owego i reszta cukrowa). Natomiast Ryc. 57-2. Struktury dwóch
w czwartej klasie występuje wiązanie N-glikozy- O-wiązanych oligo-
dowe (tzn. w wiązaniu bierze udział N grupy sacharydów występujących
amidowej asparaginy i reszta cukrowa). Klasy w (A) mucynach śli-nianek podszczękowych i (B)
fetuinie oraz sjalo-glikoproteinie bfon ludzkich
2 i 3 występują stosunkowo rzadko, dlatego też erytrocytów. (Według; Lennarż W. J.: The
określenia O-wiązane glikoproteiny często uży- Biochemistry of Glycoproteins and Proteoglycans;
wa się, podobnie jak tutaj, do opisywania Plenum Press, 1980, za zezwoleniem)
glikoprotein klasy l^JCtasa 4 określana jest
terminem N-wiązane "glikoproteiny. Znane są
również inne mniejsze klasy. Liczba łańcuchów Biosynteza O-wiązanych glikoprote-
oligosacharydowych przyłączonych do jednego in. Polipeptydowe łańcuchy tych i innych gliko-
łańcucha polipeptydowego może zmieniać się protein są kodowane przei mRNA; ponieważ
od 1 do 30 lub więcej, a liczba reszt cukrowych większość glikoprotein to integralne białka bło-
tworzących jeden łańcuch oligosacharydowy nowe lub białka sekrecyjne, toteż ogólnie moż-
waha się od 2 lub 3 do bardzo wielu. Ponadto, na powiedzieć, że ulegają one translacji na
niektóre glikoproteiny zawierają łańcuchy oli- polirybosomach związanych z błonami (p.
gosacharydowe zarówno O-, jak i N-wiązane. rozdz. 40). Łańcuchy oligosacharydowe typu
O-glikozydowo wiązanych glikoprotein są wy-
O-wiązane glikoproteiny zawierają twarzane przez stopniowe dodawanie cukrów
tripeptydową sekwencję Asn-Y-Ser pochodzących z cukrów nukleotydowych, takich
(Thr) jak UDP-GalNAc, UDP-Gal i CMP-NeuAc.
Większość połączeń O-glikozydowych wystę- Enzymy katalizujące ten typ reakcji są glikozy-
puje przy wolnych grupach OH reszt Ser i Thr iotransferazami glikoproteinowymi związanymi
polipeptydu z tripeptydową sekwencją Asn-Y--
Ser (Thr), gdzie Y jest dowolnym aminokwa-
sem, innym niż asparaginian. Ta specyficzna
GLIKOPROTEINY I PROTEOGLIKANY / 755

z błonami. Synteza każdego takiego enzymu jest sacharydowe (głównie Asn zamiast Ser), doty-
kontrolowana przez jeden specyficzny gen. czą ich biosyntezy.
Ogólnie można powiedzieć, że synteza jednego Klasy IV-wiązanych glikoprotein i ich
specyficznego typu wiązania wymaga aktywno- struktury. Znane są 3 główne klasy N-wiąza-
ści odpowiednio specyficznej transferazy (tzn. nych glikoprotein: kompleksowe, hybrydowe
obowiązuje założenie „jedno wiązanie — jedna i wysokomannozowe (ryc. 57-3). Częścią wspól-
glikozylotransferaza"). Enzymy katalizujące ną w tej klasie jest pentasacharyd (Man)3
dodawanie wewnętrznych reszt cukrowych zna- (GlcNAc)2, wyróżniony linią przerywaną na
jdują się w siateczce śródplazmatycznej i doda- ryc. 57-3, jak również na ryc. 57-4. Różnią się
wanie pierwszych cukrów następuje podczas one między sobą jedynie zewnętrznymi roz-
translacji (tzn. występuje kotranslacyjna mody- gałęzieniami. Obecność wspólnego pentasacha-
fikacja białka). Natomiast enzymy dodające rydu dowodzi, że wszystkie 3 klasy mają wspól-
końcowy cukier (taki jak NeuAc) znajdują się ny ogólny mechanizm biosyntezy. Glikoprotei-
w aparacie Golgiego. ny typu kompleksowego zwykle zawierają koń-
cową resztę NeuAc oraz charakterystyczne re-
N-wiązane glikoproteiny zawierają szty Gal i GlcNAc, które często są składnikami
wiązanie Asn-GIcNAc laktozoaminy (obecność powtarzającego się fra-
Ta klasa wyróżnia się obecnością wiązania gmentu laktozoaminy (Galp>4GlcNAc P l-3)n
Asn-GIcNAc (ryc. 57-1). Jest ona główną klasą jest charakterystyczna dla czwartej klasy gliko-
glikoprotein, dobrze zbadaną, dzięki łatwej do- protein, tzw. klasy polUaktozoaminowej; klasa
stępności do tkanek, w których występuje (np. ta jest ważna, ponieważ do niej należą substan-
białka osocza). Należą do niej zarówno gliko- cje grupowe krwi I/i.
proteiny, będące integralnymi białkami błono- Większość oligosacharydów typu komplek-
wymi jak też białkami krążącymi (osoczowymi). sowego zawiera 2, 3 lub 4 zewnętrzne roz-
Główne różnice między nimi, jak również po- gałęzienia (ryc. 57-3), chociaż opisano także
przednimi klasami, poza rodzajem aminokwa- struktury zawierające 5 rozgałęzień. Rozgałę-
su, do którego są przyłączone łańcuchy oligo- zienia oligosacharydów są często nazywane

Kwas sjalowy Kwas sjatowy


a2,3 Iub6 O 2,3lub6

±GlcNAc- l
6 Man Man Man
(31, aUl «1,2| aUl
4
GtcŃAc GlcNAc GtcNAc Man Man Man Man Man

±Fuc Man Man Man Man Man Man


.1.3^ ^.6 a1>X *<?* <O3X X^V6
J--------------»-Man Man-« p •-■■■ GicNAc Man
i 01,4 i01,4 101,4
GIcNAe GlcNAc GlcNAc
I 01,4 |01,4 |01,4
■ GlcNAc GlcNAc GlcNAc

L-------!------------1 |-
^ GlcNAc

Asn

Kompleksowe
__-
Asn
Asn Wysoko
Hybrydowe
man nożowe

Ryc. 57-3. Struktury głównych typów asparagino-wiązanych oligosacharydów. Wyróżniony obszar jest
rdzeniem pentasacharydowym, powszechnie występującym we wszystkich N-wiązanych glikoproteinach.
(Według: Kornfeld R., Kornfeld S: Assembly óf asparagine-linked oligosaccharides^mw. Rev. Biochetn.
1985, 54, 631, za zezwoleniem)._________-
__________________________________
\
756 / ROZDZIAŁ 57

Endogllkozydaza F na polirybosomach związanych z błonami. Łań-


cuchy oligosacharydowe typu kompleksowego
' 04 04 * powstają na skutek usunięcia reszt Glc i 6 Man,
Man ------ GIcNAc —j- GIcNAc —*— Asn tworząc rdzeń pentasacharydu (Man)3(GlcNAc)2
Man-a3 (ryc. 57-4). Następnie określone glikozylotrans-
ferazy, zlokalizowane najczęściej w aparacie
Enduglikozydaza H Golgiego, przenoszą charakterystyczne dla łań-
Ryc. 57-4. Schematyczny diagram podstawowe -
cucha kompleksowego cukry (GIcNAc, Gal,
go rdzenia peniasacharydowego wszystkich N- NeuAc) na odpowiedni akceptor. Natomiast
wiązanych oligosacłiarydów, do którego mogą łańcuchy wysokomannozowe powstają przez
być przyłączone różne łańcuchy oligosacharydowe. przyłączanie reszt Gal lub usuwanie pewnych
Wskazane są również miejsca działania endogliko- peryferyjnych reszt Man. Proces, w wyniku
zydaz F i H. którego łańcuchy głikanowe N-wiązanych gli-
koprotein są najpierw częściowo usuwane, a po-
tem przebudowywane, określa się jako proces
antenami i struktury takie określa się jako bi-, przekształcania (obróbki) oUgosacharydów. Po-
tri-, tetra- i pentaantenowe. W typie komplek- czątkowe etapy biosyntezy N- i O-wiązanych
sowym glikoprotein występuje ogromna liczba glikoprotein znacznie różnią się między sobą.
łańcuchów oligosacharydowych, a struktura I tak w biosyntezie N-wiązanych glikoprotein
przedstawiona na ryc. 57-3 jest jedną z wielu. uczestniczy oligosacharyd-P-P-Dol, natomiast
Inne łańcuchy kompleksowe mogą być zakoń- nie uczestniczy on w biosyntezie O-wiązanych
czone Gal lub Fuc. Łańcuchy oligosacharydo- glikoprotein.
we typu wysokoman nożowego zawierają doda- W procesie tym można wyróżnić dwa etapy:
tkowo 2—6 reszt Man przyłączonych do rdze- 1) tworzenie i przeniesienie oligosacharydu-P--
nia pentasacharydowego. Makrocząsteczki ty- P-dolicholu, 2) obróbka łańcuchów oligosa-
pu hybrydowego mają cechy charakterystyczne charydowych.
dla obu tych typów. 1. Tworzenie i przeniesienie związ-
Przegląd procesów związany 2 bio- ków typu oligosacharyd-P-dolichol- -
syntezą N-wiązanych giikoprotein. Le- poliizoprenol występuje zarówno w tkan-
loir i wsp. opisali występowanie oligosacharydu kach eukariotycznych, jak i u bakterii. Ten
związanego z difosibdolicholem (aligosachary- nośnik prekursorowych jednostek oligosacha-
do-P-P-DoI), który pełni główną rolę w biosyn- rydowych bierze udział w syntezie błon komór-
tezie N-wiązanych glikoprotein. Ogólną struk- kowych bakterii, jak również w biosyntezie N-
turę łańcucha oligosacharydowe go tego związ- wiązanych glikoprotein. W tkankach euka-
ku można przedstawić następującym wzorem riotycznych do syntezy wykorzystywany jest
(Glc)3(ManyGJcNAs)rR. gdzie R = P-P-Dol. dolichol, związek należący do rodziny poliizo-
W pierwszym etapie biosyntezy cukry najpierw prenoii. Dolichol, obok gumy, jest najdłuższym
przyłączone są do difosfodolicholu, a później naturalnie występującym węglowodorem: skła-
łańcuchy oligosacharydowe są przenoszone da się on z 17—20 powtarzających się pojedyn-
w całości do odpowiednich reszt Asn, będących czych podjednostek izoprenoidowych (ryc.
akceptorami apoglikoprotein podczas syntezy 57-5).

i
H I HO-CH,-CH,-C- CH, I ■CHi- CH,
CH,- CH=;C-CHj I
I CH,~CH=C-CHj
CH,

Ryc. 57-6. Struktura dolicholu. Fosforan w fosforanie dolicholu połączony jest z grupą alkoholową, po
lewej stronie cząsteczki. Fragment objęty klamrą jest częścią izoprenu (n = 17—20 jednostek izo -
prenoidowych).
GLIKOPROTEINY I PROTEOGLIKANY 757
/

W biosyntezie oligosacharydu-P-P-dolicholu b. Następnie przyłączonych zostaje 5 reszt


bierze udział fosfodolichol (Dol-P), który po- Man, pochodzących z GDP-Man.
wstaje w reakcji dolicliotu z ATP (nośnik fos- c. W końcu przyłączone zostają 4 kolejne
foranu), katalizowanej przez kinazę dolicholo- reszty Man, pochodzące z Dol-P-Man.
wą. DoJ-P-Man powstaje w następującej reakcji:
GkNAc-difosfo-doUchol (GlcNAc-P-P-Dol)
jest głównym lipidem, spełniającym rolę akcep- Dol-P + GDP-Man <-> Dol-P-Man + GDP
tora dla innych cukrów tworzących oligosacha-
ryd-P-P-Dol. Jest on syntetyzowany na błonach d. Biosyntezę oligosacharydu prekursorowe-
szorstkiej siateczki śródpiazmatycznej z Dol-P go kończą 3 reszty glukozy przeniesione z Dol-
i UDP-GlcNAc w następujących reakcjach: -P-Glc. Dol-P-Glc powstaje w reakcji podobnej
do wyżej przedstawionej z lą różnicą, że Dol-P
Dol-P : UDP-GIcNAc GIcNAc-P-P-Dol+UMP i UDP-Glc są substratami.
Należy zwrócić uwagę na to, że pierwsze
Reakcja ta jest pierwszym etapem tworze- 7 cukrów (2 reszty GlcNAc i 5 reszt Man)
nia oligosacharydu-P-P-Dol. Kolejne reakcje pochodzi z cukrów nukleotyd owych, podczas
przedstawione są na ryc. 57-6. gdy 7 ostatnich cukrów W resziy Man i 3 reszty
Dalsze etapy tworzenia się oligosacharydu- Glc) jest przenoszonycn^z cukrów dolicholo-
P--P-dolicholu przebiegają następująco: wych. Rezultatem powyższych reakcji jest zwią-
a. Druga reszta GlcNAc zostaje przeniesiona zek przedstawiony na ryc. 57-7. Jego wzór
na pierwszą, przy czym UDP-GlcNAc jest jej sumaryczny można podać jako (Glc)3(Man)9
nośnikiem. (GlcNAc)2-P-P-Dol.

UDPGIcNAc

Dol-P
■>*---------T u n l k a m y c y n a
-UMP

GlcNAc-P-P-Dol M-M
UDPGtaNAc M

UDP M-M M-tG!cNAc)s~P-P-Doi

GlcNAc- G-G-G-M-M-M
,P-Dol
Gl GDP-M

GDP" M-GIcNAc-GIcNAc-P-P- M- P -D ol iG -P - D ol
{Ml.-(GlcNAc),-P-P-Dol
Dol P-Dol
M M-P-
Dol
M-(GlcNAc)i-P-P-
Dol
(GOP-M), M-M-M

Ryc. 57-8. Szlak biosyntezy dolicholo-P-P-oligosachsrydu. Rodzaje powstałych specyficznych wiązań


sa pokazane na ryc. 57-7. Można zauważyć, że zewnętrzne resay mannozy pochodzą z GDP-mannozy,
podczas gdy większość reszt mannozy i glukozy pochodzi z dolicholo-P-rnannozy i doticholo-P-glukozy.
UDP-urydynod(fosforan;Ool—dolichol; P—fosforan; UMP — urydynomonofosforan,GDP — guanozy-
nomonofosforan; M — mannoza; G — glukoza.
_______________________________________________________________________________
758 / ROZDZIAŁ 57

Bi.2 Man
■ Man

^■Man

Man Ma n j Si SiU Gl c N Ac — *Gl c N Ac - P- P-


Do l l ch ol
1.3
•a1,3
_L2*Ma»^Man£H*Man

Ryc. 57-7. Struktura dolicholo-P-oligosacharydu. {Według: Lennarz W, J.; The Biochemisłry of


Glycoproteins and Proteoglycans; Plenum Press, 1980, za zezwoleniem). _________

Oligosacharydy związane z difosfodolicho- trzymany na tym etapie, lub też mogą dodat-
lem są przenoszone w całości na nowo zsyn- kowo zostać usunięte 4 reszty Man. Natomiast
tetyzowane białko związane z błoną szorstkiej łańcuchy typu kompleksowego tworzone są
siateczki śródplazmatycznej. by wytworzyć N- w dalszych etapach. Mianowicie 4 zewnętrzne
glikozydowe wiązanie z jedną lub kilkoma reszty Man są usuwane w reakcjach 4 i 5 przez
specyficznymi resztami Asn łańcucha polipep- różne mannozydazy. W reakcji 5, katalizowanej
tydowego. Reakcja jest katalizowana przez przez GlcNAc-transferazę I, reszta GlcNAc jest
„transferazę oligosacharydową", która jest en- dodawana do jednej Man. Działanie kolejnego
zymem związanym z błoną wewnętrzną siate- enzymu, mannozydazy (ot-mannozydazy II apa-
czki. Transferaza ta może rozpoznać i przenieść ratu Golgiego) umożliwia przebieg reakcji 7,
każdy lipid o strukturze R-(GlcNAc)2-P-P-Dol. w wyniku której dochodzi do redukcji reszt
Glikozylacja zachodzi na resztach Asn tripep- Man w rdzeniu do 3 reszt (ryc. 57-4).
tydowej sekwencji Asn-X-Ser/Tłir, gdzie X jest Na rycinie 57-8 reakcje I i II przedstawiają
dowolnym aminokwasem, innym niż reszty dodatkowy ważny szlak metaboliczny prze-
proiiny i kwasu asp ara gin owego. Uprzywilejo- kształcania oligosacharydów. Przedstawiona
wanymi miejscami do glikozylacjijest tripeptyd jest tutaj synteza jednostek oligosacharydo-
wykazujący konformację przestrzenną p. Tylko wych enzymów Hzosomalnych, które po uzys-
ok. \'i reszt Asn ulega glikozylacji i białka podat- kaniu specyficznego markera kierowane są do
ne na ten proces można podzielić na dwie grupy: lizosomów. W reakcji I reszta GlcNAc-1-P jest
sekrecyjne i integralne błonowe. Białka cytoplaz- przenoszona na grupę OH przy węglu 6 jednej
my stosunkowo rzadko ulegają glikozylacji. Na lub więcej reszt Man tych enzymów. Reakcja ta,
ryc. 57-8 przedstawiono reakcję przeniesienia oraz przedstawiona niżej, jest katalizowana przez
późniejszy proces gliksj^lacji N-wiązanych gliko- GlcNAc-fosfotransferazę. Nośnikiem GlcNAc
protein, jak również lokalizację tych ostatnich jest UDP-GlcNAc, zaś produktem reakcji
w strukturach subkomórkowycłi. UMP.
Drugim produktem reakcji katalizowanej
przez transferazę oligosacharydową jest doli- | Glc-NAC-FOSFOTRAMSFERAZA |
cholo-P-P, który pod wpływem fosfatazy ulega
UDP-GtellAc+Man-B ialkoiGIcN Ac-i-P-e-Man-Białko+U MP
konwersji do dolicholo-P, Dolicholo-P może
ponownie służyć jako akceptor w syntezie innej W reakcji II reszta GlcNAc jest usuwana pod
czą steczki o I ig osa c h a ry do- P- P-dolich o lu. wpływem fosfodiesterazy, pozostawiając fosfo-
2. Przekształcanie (obróbka) łańcu- rylowane reszty Man w pozycji 6 Man.
chów otigosacharydowych.
a. Wcześniejsza faza. Na rycinie 57-8 j FOSFODIESTEHAZA |
pokazane są różne typy reakcji biorących udział GlcNAc-1-P-6-Man-Białko i P-6-Man-Białko+GlcNAc
w tym procesie. Reakcję 1 katalizuje transferaza
oligosacharydową (p. poniżej), W reakcji Receptor dla Man-6-P zlokalizowany w apara-
2 i 3 kolejno usuwane są: przez glukozydazę cie Golgiego wiąże resztę Man-6-P i kieruje ją
I końcowa reszta Glc oraz przez glukozydazę II potem do lizosomów. Fibroblasty pochodzące
dwie reszty Glc. W przypadku glikoprotein typu od pacjentów, u których stwierdza się chorobę
wysoko ma nnozowego proces ten może być za-
GUKOPROTEINY I PROTEOGLIKANY / 759

SZORSTKIE RETIKULUM S ROD PLAZM ATYCZ NE'

Ryc. 57-8. Schematyczny szlak biosyntezy oligosacharydów. Reakcje są katalizowane przez następujące
enzymy: 1 — oligosacłiarylotransferaza, 2 — a-glukozydaza I, 3 — a-glukozydaza II, 4 — ct1,2-
-mannozydaza, I. N-acetyloglukozoaminylofosfotransferaza, II. N-acetyio-glukozoamino-1-fosfodies-
tero-s-N-acetyloglukozoaminidaza siateczki śródplazmatycznej, 5 — a-mannozydaza I aparatu Golgiego,
6 — N-acetyloglukozoaminylotransferaza I, 7 — %- ma n noży baza II aparatu Golgiego, 8 — N-acetylolo-
glukozoaminylotransferaza II, 9 — fu kozy I otrą n sfer aza, 10 — galaktozylotransferaza, 11 —sjalilotrans-
feraza, ■— N-acetyloglukozoamina, O — mannoza, A — glukoza, A — fukoza, • — gaiaktoza,
♦ — kwas sjalowy. (Według: Kornfeld R.. Kornfeld S.: Assembly of asoaragine-Nnked oligosaccharides;
Annu. Rev. Biochem. 1985, 54, 631, za zezwoleniem). ______ _________________________

wtrętów komórkowych (I-cell disease) (p. poni- 7. W reakcji 8 druga reszta GlcNAc jest doda-
żej) mają receptory dla fosfomannożowych oli- wana do zewnętrznej reszty Man innych roz-
gosacharydów, lecz wykazują duży niedobór gałęzień biantenowej struktury pokazanej na
GlcNAc-fbsfotransferazy. ryc. 57-8: enzymem katalizującym ten etap jest
b. Późniejsza faza. Łańcuchy oligosacha- GlcNAc-transferaza II. Natomiast w reakcjach
rydowe typu kompleksowego tworzą się dzięki 9, 10, i 11 katalizowanych przez fukozylo-,
przyłączaniu dodatkowych cukrów do jedno- gaiaktozylo- i sjalilotransferazy kolejno doda-
stek oligosacharydowych powstałych w reakcji wane są reszty Fuc, Gal i NeuAc.
760 / ROZDZIAŁ 57

S u bk om orko we miejsca. Głównymi miejsca- w tkance, to odpowiednie wiązanie cukrów nie


mi, w których zachodzi proces glikozylacji, są powstaje; 2) niektóre z enzymów mogą działać
siateczka śródplazmatyczna i aparat Golgiego, dopiero po uprzednim działaniu innych en-
co pokazano na ryc. 57-8. Łańcuchy oligo- zymów, np. działanie GlcNAc-transferazy
sacharydowe są przyłączone w szorstkiej siate- I (ryc, 57-8) umożliwia następną reakcję katali-
czce śródplazmatycznej i jest to zjawisko zarów- zowaną przez oc-mannozydazę II aparatu Gol-
no ko-, jak i potranslacyjne. W siateczce śród- giego; 3) aktywności różnych transferaz zmie-
plazmatycznej zachodzi również odcinanie reszt niają się w czasie cyklu życiowego organizmów,
GIc oraz niektórych peryferyjnych reszt Man. co częściowo wyjaśnia fakt tworzenia różnych
Aparat Goigiego składa się ze specyficznych łańcuchów oligosacharydowych podczas kolej-
cystern, mianowicie: cis, środkowych i trans, nych etapów tego cyklu; 4) fakt, że poszczególne
które mogą być rozdzielone za pomocą od- glikozyl o transferazy mają różną wewnątrzko-
powiedniego wirowania. Glikoproteiny po- mórkową lokalizację sprawia, że pełnią one
wstałe w siateczce śródplazmatycznej przeno- ważną rolę w regulacji procesów biosyntezy
szone są potem do cystern cis Golgiego. Wiele glikoprotein, np. jeśli syntetyzujące sie białko
różnych badań potwierdziło, że enzymy uczest- ma być integralnym białkiem błonowym siate-
niczące w procesie syntezy glikoprotein wyka- czki śródplazmatycznej (np. HMG-CoA), to
zują swoistą lokalizację w cysternach Golgiego. nigdy nie jest transportowane w rejonie aparatu
Jak wynika z ryc. 57-8 oc-mannozydaza I apara- Golgiego, gdzie mogłoby napotkać enzymy
tu Golgiego (katalizująca reakcje 5) znajduje się przekształcające białka znajdujące się w tym
głównie w rejonie cis aparatu Golgiego, podczas rejonie; zgodnie z tym nie jest zaskoczeniem, że
gdy GlcNAc-transferaza (katalizująca reakcję reduktaza HMG-CoA jest glikoproteiną wyso-
6) okazała się być obecna w rejonie środkowym komannozową; 5) inny ważny czynnik to kon-
aparatu Golgiego. Natomiast fukozylo-, galak- formacja przestrzenna białka. Badania biosyn-
tozyio- i sjalilotransferazy (katalizujące reakcje tezy glikoprotein przez spokrewnione wirusy
9, 10 i 11) obecne są w rejonie trans aparatu wykazały, że zawierają one różne typy łań-
Golgiego. cuchów oligosacharydowych, kiedy były hodo-
wane w tej samej komórce; ten fakt można by
W regulację procesu glikozylacji najlepiej wytłumaczyć tym, że białka mają róż-
glikoprotein wciągniętych jest wiele ną konformację przestrzenną, która decyduje
enzymów i kolejność działania tych o miejscach glikozylacji; 6) profile enzymów
enzymów uczestniczących w procesie przekształcania jed-
Jest oczywiste, że glikozylacja glikoprotein nostek oligosacharydowych wykazują znaczne
jest procesem złożonym, w którym bierze udział różnice między gatunkowe; jednostki oligosa-
wiele enzymów. Udowodniono, że w tym złożo- charydowe wirusa Sindbis, w zależności od
nym procesie uczestniczy 7 glikozylotransferaz, komórki gospodarza, w której były hodowane,
ale teoretycznie może występować wiele innych. mogą być typem wysokomannozowym lub
Znane są liczne rodzaje innych glikozylotrans- kompleksowym; 7) interesujące są również ba-
feraz (np. sjalilotransferazy). Pierwsze etapy dania aktywności enzymów różnych typów ko-
biosyntezy N-wiązanych glikoprotein (tzn. two- mórek nowotworowych; są dowody, że komórki
rzenie i przenoszenie oligosacharydów) są kont- nowotworowe syntetyzują różne łańcuchy oligo-
rolowane przez następujące czynniki: 1) obec- sacharydowe (np. często mają więcej rozgałę-
ność odpowiednich miejsc akceptorowych na zień) w porównaniu do komórek kontrolnych.
białku, 2) odpowiednie stężenie Dol-P w tkan- Interesująca wydaje się korelacja między aktyw-
kach i 3) aktywność transferazy oligosachary- nością specyficznych enzymów uczestniczących
dowej. w przekształceniach potranslacyjnych a zdol-
Proces przekształcania łańcuchów oligosa- nością nowotworów do tworzenia przerzutów
charydowych również podlega kontroli. Tymi (p. rozdz. 61).
czynnikami kontrolującymi są: 1) aktywność
w komórkach różnych hydrolaz i transferaz Wiele substancji hamuje proces
biorących udział w syntezie różnych typów glikozyiacji
łańcuchów oligosacharydowych (np. typu kom- Znane są liczne związki, które hamują różne
pleksowego czy wysokomannozowego); oczy- etapy przekształcania glikoprotein. Przykłada-
wiście, jeśli swoista transferaza nie występuje mi takich związków mogą być: tunikamycyna,
GUKOPROTEINy I PROTEOGUKANY / 761

Tabela 57-6. Trzy inhibitory enzymów uczest- roblastów pochodzących od pacjentów, u któ-
niczących . w procesie glikozylacji rych rozpoznano wymieniona chorobę, enzy-
glikoprotein i miejsca ich działania mów lizosomalnych otrzymanych od zdrowych
Inhibitor Miejsce działania osobników wykazało, że komórki mają zdol-
Tunikamycyna Inhibitor enzymu katalizującego ność wychwytywania egzogennych enzymów
dodawanie reszty GIcNAc do lizosomalnych, co dowodzi, że posiadają nor-
Dolichol-P w pierwszym etapie malne receptory dla enzymów lizosomalnych.
biosyntezy oligosacharydu-P- Badania te sugerują, że enzymy lizosomalne
P--dolicholu chorych z chorobą wtrętów komórkowych naj-
Deoksynojirimy-
cyoa prawdopodobnej nie mają markera rozpoznają-
Inhibitor glikozydazy i i II cego, a enzymy lizosomalne zdrowych osob-
Swainsomria
ników mają go. Fibroblasty pacjentów z choro-
Inhibitor mannozydazy II bą wtrętów komórkowych, mimo że mają recep-
tory dla fosfomannozowych oligosacharydów,
nie są w stanie umieścić tego markera na
deoksynojirimycytia i swainsonina. W tabeli 57-6 jednostkach wielomannożowych hydrola2 lizo-
przedstawiono działanie tych inhibitorów. somalnych, gdyż nie mają GlcNAc-fosfotrans-
Związki te mogą być używane jako czynniki ferazy uczestniczącej w "f^tn procesie. Te bada-
hamujące różne etapy biosyntezy glikoprotein, nia biochemiczne nie tylko wyjaśniły patogene-
jak również do badania skutków tego hamowa- zę opisywanej choroby, ale również przyczy-
nia. Na przykład, jeśli komórki są hodowane niły się do poszerzenia wiedzy na temat trans-
w obecności tunikamycyny, to proces syntezy portu nowo syntetyzowanych białek do specyfi-
N-wiązanych glikoprotein nie nastąpi. Działa- cznych organelli, w tym przypadku do lizoso-
nie tych inhibitorów w pewnych przypadkach mów.
wzmaga wrażliwość białek na proteolizę. Oka-
zało się, że hamowanie glikozylacji przez różne
inhibitory nie wpływa w sposób stały na sek- PROTEOGLIKANY
wencję normalnie wydzielanych białek. I GLIKOZOAMINOGLIKANY
Glikozoaminogłikany występujące
w proteoglikanach zbudowane są z
CHOROBA WTRĘTÓW powtarzających się jednostek
KOMÓRKOWYCH (I -CELL DISEASE) disacharydowych
JEST WYNIKIEM NIEMOŻNOŚCI Proteoglikany są białkami złożonymi, zawie-
UMIESZCZENIA ENZYMÓW rającymi kowalencyjnie przyłączone glikozoa-
L1Z0S0MALNYCH W LIZOSOMACH minoglikany (GAG). Białka kowalencyjnie wią-
żące GAG nazywane są rdzeniami białkowymi;
Jak to wyjaśniono powyżej, Man-6-P jest wyizolowanie tych makrocząsteczek w formie
chemicznym markerem kierującym enzymy li- nie zdegradowanej sprawia wiele trudności, ale
2osomalne do lizosomów. Badania hodowli wprowadzenie nowoczesnej techniki inżynierii
fibroblastów pochodzących od pacjentów, genetycznej do badań nad proteoglikanami do-
u których rozpoznano chorobę wtrętów komór- starcza coraz to ważniejszych informacji na
kowych (l-cell disease), wykazały istotną rolę temat ich struktury. Ilość składnika cukrowego
tego markera w tym procesie chorobowym. przypadająca na łańcuch polipeptydowy w pro-
Okazało się bowiem, że fibroblasty zmienione teoglikanach jest znacznie większa niż w gliko-
chorobowo mają małe stężenie prawie wszyst- proteinach, sięga aż 95% ich całkowitej masy.
kich enzymów lizosomalnych, a lizosomy gro- Znanych jest 7 rodzajów GAG: kwas hialuro-
madzą duże ilości nie zdegradowanych różnych nowy, siarczan chondroityny, siarczan kerata-
makrocząsteczek. Jednakże w surowicy pacjen- nu I i II, heparyna, siarczan heparanu i siarczan
tów z tym schorzeniem stwierdza się znacznie dermatanu. GAG są nierozgalęzionymi polisa-
zwiększone stężenie tych enzymów, co sugeruje, charydami złożonymi z powtarzających się jedno-
że enzymy lizosomalne są syntetyzowane, ale stek disacharydowych, gdzie jednym ze skład-
nie mogą dostać się do wewnątrzkomórkowych ników jest zawsze aminocukier (stąd nazwa
miejsc przeznaczenia. Dodanie do hodowli fib- GAG), tj. D-glukozoamina lub D-galaktozoa-
762 / ROZDZIAŁ 57

mina, drugim zaś (wyjątkiem jest siarczan kera- Wydłużanie łańcucha. Do syntezy łań-
tanu) kwas uronowy, tj. kwas D-glukuronowy cuchów GAG wykorzystywane są odpowiednie
(GlcUA) lub jego epimer, kwas L-iduronowy cukry nukleotydowe i wysoce specyficzne gliko-
(IdUA). Z wyjątkiem kwasu hialuronowego, zylotransferazy, znajdujące się w aparacie Gol-
wszystkie GAG zawierają grupę siarczanową, giego. Obowiązuje nadal zasada , jedno wiąza-
w postaci albo O-estrowej, albo N-siarczanowej nie—jeden enzym", podobnie jak dla pewnych
(jak w heparynie i siarczanie heparanu). Kwas typów wiązań występujących w glikoprotei-
hialuronowy jest jedynym wyjątkiem, bowiem nach. Enzymy biorące udział w procesie wy-
brak jednoznacznych dowodów na temat kowa- dłużania łańcucha są zdolne do wiernej re-
lencyjnego połączenia tego kwasu z białkiem, co produkcji złożonych GAG.
wynika z powyższej definicji proteoglikanów. Zakończenie (terminacja) łańcucho-
W przeszłości napotykano wiele trudności zwią- wa. Jest ono wynikiem: 1) siarczanowania
zanych z wyodrębnieniem tych złożonych mak- określonych pozycji pewnych cukrów, 2) wy-
rocząsteczek. Jednakże są one ważnymi skład- dłużenia łańcuchów GAG daleko poza błonami,
nikami substancji podstawowej tkanki łącznej, gdzie zachodzi kataliza.
pełniącymi wiele istotnych biologicznych funk- Dalsze modyfikacje. Po utworzeniu łań-
cji, co więcej, w różnych stanach chorobowych, cuchów GAG, zachodzą liczne chemiczne mo-
w których dochodzi do przebudowy tkanki, dyfikacje, polegające na wprowadzeniu grupy
zachodzą równolegle zmiany w proteoglika- siarczanowej do określonej pozycji GalNAc
nach. Nic dziwnego, że związki te są przed- oraz na epimeryzacji reszt GlcUA do IdUA.
miotem wzrastającego zainteresowania. Proces siarczanowania, katalizowany przez od-
powiednie sulfotransferazy, przebiega przy
udziale 3'-fosfoadenozyno-5'-fosfosiarczanu
Biosynteza proteoglikanów obejmuje (PAPS, aktywny siarczan), będącego nośnikiem
przyłączenie glikozoaminoglikanów do grupy siarczanowej. Sulfotransferazy znajdują-
rdzenia białkowego, wydłużenie i ce się w aparacie Golgjego są enzymami wysoce
zakończenie łańcuchów specyficznymi, katalizującymi siarczanowanie
Przyłączenie do rdzenia białkowego. cukrów w różnych pozycjach (np. przy węg\u
Znane są 3 typy wiązania między GAG a rdze- w pozycji 2, 3, 4 i 6). Epimeryzację reszt kwasu
niem białkowym. glukuronowego do iduronowego katalizują epi-
O-gHkozydowe wiązanie między ksylozą merazy.
(Xyl) a seryną (Ser), które występuje tylko
i wyłącznie w proteogtikanach. Powstaje ono Poszczególne rodzaje
przez przeniesienie reszty Xyl z LJDP-ksylozy na glikozoaminoglikanów wykazują
Ser. Następnie dwie reszty Gal są dodawane do subtelne różnice w strukturze oraz
reszty Xyl, tworząc charakterystyczny trisacha- charakterystyczne rozmieszczenie
ryd Gal-Gal-Xyl-Ser: Dalszy wzrost łańcuchów Siedem wymienionych wyżej GAG różni się
GAG zachodzi na końcowej reszcie Gal. między sobą następującymi właściwościami:
O-glikozydowe wiązanie tworzone między składem aminocukrowym, występowaniem
GalNAc a Ser (Thr), występujące w siarczanie kwasu glukuronowego lub iduronowego, typem
keratanu II. Powstaje ono dzięki przeniesieniu wiązania między składnikami jednostek disa-
GalNAc z UDP-GlcNAc na Ser (lub Thr) charydowych, długością jaricucha, występowa-
łańcucha poiipeptydowego. niem lub nie grup siarczanowych, składem
N-glikozydowe wiązanie między GLcNAc aminokwasowym rdzeni białkowych, typem
a azotem amidowym Asn, które jest charak wiązania między rdzeniem białkowym a GAG,
terystyczne dla N-wiązanych glik o protein. rozmieszczeniem w poszczególnych tkankach
W syntezie tego wiązania uczestniczy oligo- i strukturach subkomorkowych oraz funkcjami
sacharyd-P-P-Dol, co zostało opisane powyżej. biologicznymi.
Synteza rdzenia białkowego, jak też powsta- Poniżej omówiono krótko strukturę GAG
wanie niektórych wiązań, zachodzi w siateczce (ryc. 57-9), ich połączenia z rdzeniem biał-
śródplazmatycznej. Natomiast większość póź- kowym lub innymi białkami oraz ich' rozmiesz-
niejszych etapów biosyntezy łańcucha GAG czenie w tkankach. Charakterystyczne właś-'
i ich modyfikacje następują w aparacie Gol- ciwości tych 7 GAG wymienione są w tab. 57-7.
giego.
GL1K0PR0TE1NY I PROTEOGLIKANY / 763

Kwas hialu ronowy

Siarczany
chondroityny ,
G cUA £ * G a lN A ci .G a, £ 1 1G a t Ą X y ( JL. S e r
4- lub 6-Siarczan
Siarczany
keratanu 1 i ii "5-* GlcNAc—-* Asn (Siarczan keratanu I)
GlcN Ac^Gal ^GlcNAc

Heparyna I + 6-Siarczan 6-Siarczan ""GalNAc-^-* Thr ISer)[Siarczan


siarczan
heparan u f | keratanu I!)
Gal-NeuAc
6-Siarczan
I
Siarczan —* WUA — GlcN —• GlcUA -^ GlcNAc -^ GlcUA ^* Gaf -^ Gal -^ X Y I — Ser
ćermatanu 1 I
2-Slarczan SO3- or Ac

—> IdUA —> GalNAc —- GlcUA —- GalNAc — GlcUA —* Gal —' Gal ^ Xy1 — Ser
I I
3-Siarczan 4-Siarczan

Ryc. 57-9. Struktury proteoglikanów i glikozoaminoglikanów. GlcUA — kwas D-glukuronowy; IdUA


— kwas L-iduronowy: GlcN — D-glukozoamina; GaIN — D-galaktozoamina; Ac — acetyl; Gal
— galaktoza; Xyl — ksyloza; Ser — L-seryna; Thr — L-treonina; Asn — asparagina; Man — mannoza;
NeuAc — kwas N-acetyloneuraminowy. Przedstawione wzory tych makrocząsteczek obrazują jedynie
skład jakościowy, nie odzwierciedlając w petni ich struktury. Żadna z wymienionych struktur nie oddaje
wiernie wszystkich możliwości podstawienia dodatkowej grupy, np. w heparynie większość reszt kwasu
iduronowego zawiera w pozycji 2 grupę siarczanową, natomiast w siarczanie dermatanu tylko niektóre
reszty^ tego kwasu są podstawione siarczanem. W siarczanie chondroityny, dermatanu, heparanu
i heparynie pokazano również charakterystyczny obszar wiążący GAG-i z rdzeniem białkowym {-Gal-Gal-
-Xy)-). {Według; Lennarz W. J.: The Biochemistry of Glycoproteins and Proteoglycans, Plenum Press,
1980, zmodyfikowane, za zezwoleniem).

Tabela B7-7. Główne właściwości glikozoaminoglikanów


GAG Cukry Siarczan Wiązanie do białka Występowanie

HA GIcNac, GlcUA — brak dowodów Płyn stawowy, ciałko szkli-


ste, luźna tkanka łączna
CS GalNAc, GlcUA f lub 6' GalNAc Xyl-Ser; łączy się z Chrząstka, kość,
HA przez białka rogówka
KSI GlcNAc, Gal 6' GlcNAc, GIcNAc-Asn Rogówka
6'Gal
KS II GlcNAc, Gal jak w KS 1 GalNAc-Thr Luźna tkanka łączna
Heparyna GlcN, IdUA N GlcN, Ser Mastocyty
6rGlcN,
2'ldUA
Siarczan heparanu GlcN, GlcUA N GlcN, Xyl-Ser Fibroblasty skóry,
6'GlcN ściana aorty
Siarczan dermatanu GalNAc, idUA 4'GalNAc Xyl-Ser Powszechnie występu-
(GlcUa) 2'ldUA jący
764 / ROZDZIAŁ 57

Kwas hialuronowy. Kwas hialuronowy chrząstki. Jednostki disacharydowe siarczanu


jest nierozgałęzionym łańcuchem polisachary- chondroityny i kwasu hialuronowego są bardzo
dowym, złożonym z powtarzających się jedno- podobne, zawierają GlcUA, z tą jednak różnicą,
stek disacharydowych, zawierających GlcUA że siarczan chondroityny zawiera GałNAc za-
i GlcNAc. W przeciwieństwie do innych GAG miast GlcNAc. Ponadto, reszta GalNAc jest
nie tworzy on kowalencyjnego wiązania z biał- podstawiona w pozycji 4 tub 6 siarczanem.
kami. Występuje on w komórkach bakteryj- W przybliżeniu 1 grupa siarczanowa przypada
nych, jak również powszechnie w różnych tkan- na 1 jednostkę disacharydową. Każdy łańcuch
kach zwierzęcych i ludzkich (np. w płynie stawo- tego GAG złożony jest z ok. 40 jednostek
wym, ciałku szklistym oka i w luźnej tkance disacharydowych, a jego masa wynosi 20 000.
łącznej). Wiele takich łańcuchów jest przyłączonych do
Siarczany chondroityny (chondroity- pojedynczego łańcucha polipeptydowego, two-
no-4-siarczan i chondroityno-6-siar- rząc proteoglikany o dużej masie cząsteczkowej
czan). Proteoglikany powstałe w wyniku O- (np. w chrząstce nosa masa cząsteczkowa prote-
glikozydowego wiązania Xyl-Ser-O- z siar- oglikanu w przybliżeniu wynosi 2,5 x 106).
czanem chondroityny są głównymi składnikami Siarczany chondroityny łączą się bardzo sil-
nie z kwasem hialuronowym za pośrednictwem
2 „białek wiążących", które wiążą się hydro-
fobowo zarówno z kwasem hialuronowym, jak
i rdzeniami białkowymi, tworząc w tkance
łącznej bardzo duże makrocząsteczki, nazywa-
ne agregatami (p. ryc. 57-10 i 57-11).

Ryc. 57-11. Schematyczne przedstawienie agre-


gatu proteoglikanu. (Według: Lennarz W J.: The

Kwas
hialuronowy
Siatka wiążące

Siarczan keratanu

rczan
chondroityny

Rdzeń białkowy

Podjednostk!

Ryo. 57-10. Obraz elektronomikroskopowy agre-


gatu proteoglikanu średniej wielkości, w którym
podjednostka (monomer) proteoglikanu i -filamemy
rdzenia są znacznie powiększone. {Według: Rosen- Biochemistry of Glycoproteins and Proteoglycans;
berg L, Hellman W., Klein-Schmidt A, K.: Electron Plenum Press, 1980, za zezwoleniem).
microscopic studies of proteogiycan aggregates
from bovinearticularcartilage; J. Biol. Chem. 1975;
250; 1877, za zezwoleniem).
GLIK0PR0TE1NY I PROTEOGLIKANY / 785

Siarczany keratanu I i II. Jak przed- Siarczan dermatanu. Powszechnie wystę-


stawiono na ryc, 57-9 składają się z powtarzają- puje w tkankach zwierzęcych. Strukturalnie jest
cych jednostek disacharydowych Gal-Gk NAc. podobny do siarczanów chondroityny i siar-
Mogą one zawierać grupę siarczanową w pozy- czanu heparanu. Jego struktura jest podobna
cji 6 GlcNAc lub czasem Gal. Typ 1 tego GAG do siarczanu chondroityny z tą jednak różnicą,
występuje przede wszystkim w rogówce, typ II, że w miejscu GlcUA związanego z GatNAc
obok siarczanu chondroityny i kwasu hialuro- wiązaniem 0-1,3 znajduje się IdUA związany
nowego, w luźnej tkance łącznej. Typ I i II z GlcNAc wiązaniem a-1,3. Synteza IdUa od-
różnią się sposobem wiązania z białkiem (ryc, bywa się podobnie jak w heparynie czy siar-
57-9). czanie heparanu, tj. przez 5-epimeryzację. GlcUA.
Heparyna. Powtarzająca się jednostka disa- Ponieważ proces ten jest regulowany przez
charydowa złożona jest z glukozoaminy (GlcN) stopień siarczanowania, w przypadku niecał-
i kwasu gtukuronowego lub iduronowego (ryc. kowitego siarczanowania siarczan dermatanu
57-12). Większość grup aminowych GlcN jest składa się zarówno z disacharydu: IdUA-Gal-
N-siarczanowana, a nieliczne acetylowane. Po- NAc, jak i GlcUA-GalNAc.
nadto, GlcN w pozycji 6 zawiera cstrowo zwią-
zaną grupę siarczanową. Niedobory enzymów degradujących
W heparynie ok. 90% kwasu uranowego to glikozoaminoglikany glikopyoteiny są
IdUA. W pierwszym etapie biosyntezy GAG przyczyną mukopolisacharydoz i
powstający łańcuch zawiera kwas glukurono- mukołipidoz
wy, aie w wyniku procesu epimeryzacji z udzia- Zarówno egzo-, jak i endoglikozydazy
łem 5-epimerazy 90% reszt GlcUA zostaje prze- degradują GAG. Podobnie jak i inne biomak-
kształconych do reszt IdUA. Cząsteczka białka roezijsteczki, GAG podlegają procesom meta-
proteoglikanu heparyny jest wyjątkowa, składa bolicznym, zarówno syntezy, jak i degradacji.
się bowiem wyłącznie z reszt seryny i glicyny. Ich pótokres przemiany, w tkankach dojrza-
Przeciętnie */a reszt seryny jest połączonych z łych, jest stosunkowo krótki, rzędu kilku dni do
łańcuchem GAG, tworząc proteoglikan o masie paru tygodni.
cząsteczkowej 5000—15 000 lub czasem Poznanie szlaku degradacji glikoprotein, pro-
większy. Heparyna występuje w 2iarnistościach teoglikanów i GAG w znacznym stopniu przy-
komórek tucznych, a także w wątrobie, w płu- czyniło się do wykrycia wrodzonych wad meta-
cach i skórze. bolicznych, wynikających z niedoboru specyfi-
Siarczan heparanu. Występuje jako pro- cznych enzymów. Do tych odkryć znacznie
teoglikan zarówno na powierzchniach komór* przyczyniły się badania dotyczące 2 grup cho-
kowych. jak i pozakomórkowo. Zawiera on rób: mukopolisacłiarydoz i mukołipidoz. Począt-
GlcNAc z mniej licznymi resztami siarczanowy- kowo sądzono, że mukolipidozy są wynikiem
mi niż heparyna i w odróżnieniu od heparyny tylko zaburzeń w metabolizmie mukopolisacha-
głównym kwasem uranowym jest GlcUA. Re- rydów (GAG) lub glikosfingoiipidów, dopóki
szta GlcNAc może być podstawiona kilkoma nie wykazano, że również degradacja łańcu-
grupami siarczanowymi. chów oligosacharydowych glikoprotein może

GlcN
IdUA
GlcN
IdUA
GlcN
GlcUA
GlcNAc

Ryc. 57-12. Struktura heparyny. Fragment polimeru przedstawia charakterystyczne strukturalne cechy
typowej heparyny. Jednakże na tej rycinie została przedstawiona wybrana sekwencja różnie pod
stawionych powtarzających się jednostek disacharydowych. Dodatkowo mogą również występować
w pozycji 3 niesiarczanowane bądź siarczanowane reszty glukozoaminy. (Według: Undahl U. i wsp.:
Structure and biosynthests of heparin like polisaccharides; Ferf. Proc. 1977, 36, 19, za zezwoleniem;
zmodyfikowana).______________________________
766 / ROZDZIAŁ 57

być upośledzona. Wszystkie schorzenia tej gru- enzymu są: gangliozydy, siarczany chondro-
py, z jednym wyjątkiem, wykazują wspólne ityny, kwas hialuronowy, siarczan dermatanu
cechy: tj. niedobór aktywności enzymu degradu- i siarczany keratanu I i II. Znane są dwa
jącego (zwykle zlokalizowanego w lizosomach), izoenzymy p-D -acety lohek sozoaminidazy:
rezultatem czego jest nagromadzenie się sub- A i B. lzoenzym A składa się z 2 różnych
stratu w różnych tkankach. Nagromadzenie się podjednostek cc i P, natomiast izoenzym B tylko
substratu może być przyczyną powiększenia z podjednostki p. Zaburzenia w strukurze tych
narządu, zaburzeń w strukturze kości, skóry, izoenzymów są przyczyną niektórych schorzeń,
upośledzenia umysłowego i innych anomalii np. w chorobie Taya-Sachsa wadliwa jest podjed-
zależnych od nasilenia niedoboru enzymu i roz- nostka a, więc izoenzym A jest nieaktywny.
mieszczenia substratów w tkankach. Wyjątkiem W chorobie Sandhoffa z kolei wadliwa jest
jest choroba wtrętów komórkowych, która pole- podjednostka p, co wywołuje niedobór obu
ga na niemożności umiejscowienia enzymów lizo- izoenzymów A i B. Oba te schorzenia powodują
smnalnych w lizosomach, co opisano wcześniej zwykle zgon niemowlęcia, gdyż dochodzi do
w tym rozdziale. Tabela 57-8 przedstawia bio- znacznego gromadzenia gangliozydów GM2
chemiczne defekty występujące w tych schorze- w mózgu. Wymienione choroby są raczej klasy-
niach i związane z nimi zaburzenia. W większo- fikowane jako sfingolipidozy (p. tab. 25-1), a nie
ści przedstawionych w tabeli mukolipidoz mukopolisacharydozy, gdyż powstają głównie
w moczu stwierdza się wzrost zawartości frakcji w wyniku zaburzeń procesów degradacji gang-
glikoprotein, spowodowany blokiem metaboli- liozydów,
cznym. P-galaktozydaza (egzoglikozydazą) występu-
Endoglikozydazy, egzoglikozydazy i sulfatazy je w kilku postaciach w tkankach zwierzęcych.
uczestniczą w procesie degradacji łańcuchów Siarczan chondroityny i siarczan keratanu za-
polisacharydowych GAG. wierają resztę P-galaktozydową, która może
Hialuronidaza jest szeroko rozpowszechnio- być substratem dla kwaśnej galaktozydazy.
ną endoglikozydazą, rozszczepiającą wiązanie Niedobór kwaśnej galaktozydazy jest przyczy-
heksozoamidynowe. Działając na kwas łualuro- ną gromadzenia się siarczanu keratanu i frag-
nowy generuje ona tetrasacharyd o strukturze mentów glikoprotein, włącznie z gangliozydami
(GlcUA-pi,3-GlcNAc-pi,4)2. Ponadto degra- GM, (p. rozdz. 26).
duje ona również siarczan chondroityny. Do tej oc-L-iduronidaza jest lizosomalną egzogliko-
pory nie została opisana jednostka chorobowa zydazą, usuwającą IdUa z nie redukującego
spowodowana niedoborem tego enzymu. Tet- końca łańcucha polisacharydowego. Niedobór
rasacharyd powstały w wyniku działania hialu- tego enzymu obserwuje się w zespole Hurler.
ronidazy może być dalej degradowany przez p- Sulfataza iduronianowa jest specyficznym en-
glukuronidazę i p-N-acetyloheksozoaminida- zymem katalizującym odszczepianśe grupy siar-
czanowej w pozycji C2 reszty IdUA na nie
P-glukouronidaza jeSt egzoglikozydazą, która redukującym końcu heparyny, siarczanu hepa-
usuwa GlcUA i ldUA z nie redukującego końca ranu i siarczanu dermatanu. Dziedziczny niedo-
tetrasacharydu lub długich polisacharydów. bór tego enzymu stwierdza się w zespole Hun-
Substratami dla niej są: siarczan dermatanu, tera.
siarczan heparanu, siarczan chondroityny Aktywności wymienionych enzymów oraz
i kwas hialuronowy. Wrodzony niedobór tego innych przedstawionych w tab. 57-8 mogą być
enzymu u ludzi jest przyczyną wydzielania oznaczone w fibrobiastaoh skóry, leukocytach,
z moczem pierwszych trzech wymienionych komórkach owodni, a czasem również w suro-
GAG, z wyjątkiem kwasu hialuronowego. Przy- wicy. Badania stwierdzające wzrost ilości GAG
puszcza się, że tetrasacharyd powstały w wyni- w moczu mają również zastosowanie diagnos-
ku trawienia kwasu hialuronowego hialuroni- tyczne.
dazą jest dalej metabolizowany w innym szlaku.
p-D-acetyloheksozoaminida2a jest egzogliko- Proteoglikany spełniają liczne funkcja
zydazą, obecną w większości tkanek ssaków. Ogólne uwagi. Jak wykazano powyżej,
Katalizuje ona reakcję hydrol i tycznego od- proteoglikany w znacznym stopniu są złożony-
szczepienia GlcNAc i GalNAc połączonych mi makrocząsteczkami, występującymi we
wiązaniem p-gh'kozydowym z nie redukującym wszystkich tkankach organizmu, głównie w po-
końcem polisacharydów. Substratami dla tego zakomórkowej macierzy lub w substancji pod-
GLIKOPROTEINY 1 PROTEOGLIKANY / 767
Tabela 57-8. Biochemiczne defekty i diagnostyczne testy stosowane w mukopolisacharydozach
i mukolipidozach oraz związane z nimi zaburzenia *

Nazwa Stosowane Enzymatyczny Wykrywane meta -


skróty defekt bolity w moczu

M u kopo 1 i sachary dozy MPSI Niedobór a-L-iduronidazy DS, HS


Zespól Hurler, Scheiego
Hurler/Scheiego
Zespół Huntera MPS II Niedobór sulfatazy iduronianowej DS, HS
Zespół Sanfilippo A MPS IM A Niedobór N-sulfatazy HS (sul- HS (i)
famidazy)

Zespół Sanfilippo B MPS Ml B Niedobór a-N-acetyloglukozo- HS


aminidazy
Zespół Sanfilippo C MPS III C Niedobór acetyl otrą nsfe razy HS
Zespół Morguio MPS IV Niedobór N-acetylogalaktozb* KS
-6-sulfatazy
Zespół Morquio podobny — Niedobór p-galaktozydazy KS
Zespół Morteaux-Lamy MPS VI Niedobór N-acetylogalaktozo- DS
amino-4-sulfatazy {ary losu Ifata-
zy B)
Zespól niedoboru p-glukuro- MPS VII Niedobór fl-glukuronidazy DS, HS(ż)
ntdazy

Zespoły dotychczasowo bez - MPS VIII Niedobór N-acetylog!ukozoami- HS, KS


imienne no-6-sulfatazy

Mukolipidozy i podobne do nich zaburzenia


Sjalidoza ML ! Niedobór sjalidazy (neuramini- GF
dazy)
Choroba wtrętów komórkowych MLII Niedobór N-acetyloglukozoami- GF
(l-cell disease) nofosfotra nsfe razy (kwaśne hyd-
rolazy wykazują brak reszt fosfo-
mannozowych)
Poltdystrofia pseudohurlerowska ML Hl Jak w ML 1) ale niedobór jest GF
całkowity

Złożony niedobór sulfataz — Niedobór sulfatazy A i innych DS, HS


enzymów

Mannozydaza — Niedobór a-mannozydazy GF

Fukozydaza — Niedobór a-L-fukozydazy GF

MPS — mukopolisacha/ydoza; ML — mukolipidoza; DS — siarczan dermatanu; KS —siarczan keratanu;


HS — siarczan heparanu; GF — fragment glikoprotein.

* Zmodyfikowano za zgodą DiNatale P., Neyfeld E. F.: The biochemicai diagnosis of mucopolisac-
charidoses, mucolipidosisand relateddisorders. W. PerspectivesininheritedMetaboiic diseases. Vol2.Barra
B i wsp. (red,): Editiones Ermes Milan 1979),
Większość ww, enzymów może być oznaczana w fibroblastach, leukocytach, tkankach, w komórkach
płynu owodniowego oraz surowicy.
768 / ROZDZIAŁ 57

stawowej tkanki łącznej. Ponadto, niektóre czy się ona z IX i X czynnikiem krzepnięcia.
z nich mogą łączyć się z innymi składnikami Najistotniejsze jest jednak jej oddziaływanie
macierzy, np. z kolagenem czy elastyną, co jest z osoczową antytrombiną III. Wiązanie się hepa-
istotne dla utrzymania właściwej struktury or- ryny z tym białkiem osoczowym w stosunku 1:1
ganizacji tkanki łącznej. Ponadto niektóre pro- znacznie przyspiesza zdolność antytrombiny III
teoglikany oddziałują z pewnymi białkami ad- do inaktywacji proteaz serynowych, w szczegól-
hezyjnymi, takimi jak fibronek tyna czy laminina ności trombiny. Ponadto, wiązanie się heparyny
(p. rozdz. 59). GAG obecne w proteoglikanach są do reszt lizyny antytrombiny III powoduje
polianionaim. dlatego też wiążą polikationy i ka- zmiany konfonnacyjne, które sprzyjają łączeniu
tiony, takie jak Na* i K+. Dzięki tym ostatnim się z proteazami serynowymi. Heparyna może
dochodzi do hydratacji tkanki łącznej i nadania również wiązać się specyficznie z lipazą lipo-
jej odpowiedniego napięcia. Przy stosunkowo proteinową, obecną w naczyniach włosowatych,
niskich stężeniach GAG wykazują skłonności przyczyniając się do uwalniania tego enzymu do
do żelowania. Ich długie łańcuchy polisachary- krwiobiegu.
dowe oraz właściwości żelujące sprawiają, że Pewne proteoglikany (np. siarczan heparanu)
działają one w poza komórkowej macierzy jak wbudowane są w błonę plazmatyczną komórek,
sito, uniemożliwiając przedostanie się dużych a ich rdzenie białkowe zapewniają tym błonom
makrocząsteczek, natomiast ułatwiają przeni- odpowiednie naprężenie. Ponadto, na powierz-
kanie małym cząsteczkom. Ponadto, dzięki swej chni komórki mogą one działać jak receptory
rozciągniętej strukturze i występowaniu często i uczestniczyć we wzroście komórek i oddziaływa-
w postaci wielkocząsteczkowych agregatów pro- niach komórka-komórka. W hodowlach komór-
teoglikany zajmują względnie dużą objętość kowych siarczan heparanu uczestniczy w proce-
macierzy w stosunku do innych białek. sie łączenia się komórek do substratów. Te
Niektóre funkcje specyficznych GAG proteoglikany znaleziono również w błonach
i (lub) proteoglikanów. Kwas hialuronowy podstawnych kłębuszków nerkowych,, razem
w szczególnie dużym stężeniu występuje w tkan- z kolagenem typu IV i laminina (p. rozdz. 59),
kach embrionalnych. Sądzi się, że pełni on gdzie determinują selektywnośc filtracji kłębu-
ważną rolę w migracji komórek podczas mor- szkowej cząsteczek zależną od ładunku.
fogenezy i w procesach naprawczych. Jego Obecność proteoglikanów stwierdzono rów-
zdolność do zatrzymywania wody w pozako- nież w wewnątrzkomórkowych organellach, jak
mórkowej macierzy sprawia, że ta ostatnia np. w jądrze komórkowym. Ich funkcja w tej
ulega zwiotczeniu, co może mieć znaczenie dla strukturze subkomórkowej nie została jednak
wymienionych procesów. Duże stężenie kwasu wyjaśniona. Ich obecność wykazano również
hialuronowego i siarczanów chondroityny w ziarmstościach. spichrzeniowych łab wydziel-
w chrząstce zapewnia tej tkance utrzymanie niczych, np. w ziarnis teściach chromochlon-
właściwej sprężystości i wytrzymałości. nych komórek rdzenia nadnerczy. Przypusz-
Siarczan chondrcityny występuje w miejs- czano, że proteoglikany odgrywają pewną rolę
cach wapnienia w kościach śródchrzęstnych. w uwalnianiu zawartości tych ziarnistości. Róż-
Obecność jego stwierdza się również w obrębie ne Funkcje GAG zestawiono w tab. 57-9.
neuronów, gdzie może tworzyć śródkomórkowy Udział w patogenezie ważnych cho-
szkielet umożliwiający utrzymanie stałego rób i w procesie starzenia. Kwas hialuro-
kształtu tych komórek. nowy umożliwia migrację komórek nowotworo-
Zarówno siarczan keratanu I, jak i siarczan wych przez macierz pozakomórkową. Komórki
riermatanu występują w rogówce. Umiejscowio- nowotworowe mogą poWdzać fibroblasty do
ne są między włóknami kolagenowymi. Pod- wzmożonej syntezy GAG, co być może jest
stawową ich funkcją jest zapewnienie rogówce powodem ich łatwego rozprzestrzeniania się.
wysokiej przezroczystości. W przypadku uszko- Ponadto, niektóre komórki nowotworowe za-
dzenia powierzchni rogówki stwierdza się zmia- wierają stosunkowo niewielkie ilości siarczanu
ny w składzie proteoglikanów, które zanikają heparanu, który najczęściej występuje w postaci
w przypadku wygojenia się wymienionych związanej z błoną komórkową, co z kolei powo-
uszkodzeń. Siarczan dermatanu obecny w twar- duje zanik zdolności adhezyjnych tych komórek.
dówce odpowiedzialny jest za utrzymanie właś- W skład śródbłottka (intimy) ściany naczyń
ciwego kształtu gałek ocznych. wchodzą: proteogiikany zawierające kwas bia-
Heparyna jest ważnym anty koagulantem. Łą- (uronowy, siarczan chondroityny, siarczan der-
GLIKOPROTEINY I PROTEOGLIKANY / 769

Tabela 57-9. Niektóre funkcje GAG i (lub) proteo- W różnych postaciach zapalenia stawów pro-
glikanów*. teoglikany mogą ' działać jak autoantygeny,
Strukturalne składniki poza komórkowej (EC) ma- uczestnicząc w patogenezie tych schorzeń. Wia-
cierzy domo również, że wraz z wiekiem zmniejsza sie
Specyficzne oddziaływania z kolagenem, elastyną, zawartość w chrząstce siarczanu chondroityny.
fibronektyną, lamininą i innymi białkami macierzy natomiast wzrasta ilość siarczanu keratanu
i kwasu hialuronowego. Zmiany te mogą przy-
Jako polianionowe substancje wiążą polikationy
i kationy
czyniać się do rozwoju zmian zwyrodnienio-
wych u ludzi starych. Wraz z wiekiem obserwuje
Uczestniczą w kształtowaniu charakterystycznego się także zmiany w zawartości niektórych GAG
napięcia różnych tkanek w skórze, co może wyjaśnić jej charakterystycz-
Działają jak sita w EC macierzy ne zmiany starcze.
Ułatwiają migrację komórek (HA)
<
Odgrywają istotną rolę w sprężystości i wytrzyma-
łości chrząstki (HA i CS) PIŚMIENNICTWO
Zapewniają przezroczystość rogówce (KS I i DS)
Buckwalter JA, Rosenber&^C: Electron microscopic
Strukturalna rola w twardówce (DS)
studies of cartilage proteoglycans. J Biol Chem
Antykoagulacyjne właściwości (heparyna) 1982;257;9830. DiNatale P, Neufeld EF: The
Składniki plazmatycznych błon komórkowych, biochemical diagnosis
gdzie mogą działać jak receptory i uczestniczyć of mucopolysaccharidoses, mucolipidosis and rela-
w adhezji komórek i oddziaływaniach komórka-- ted disorders. In; Perspectives in Inkerited Metabo*
lic Diseases.
komórka (np. HS)
Vol 2. Barra B et al (editors). Editiones Ennes
Składniki pęcherzyków synaptycznych i innych (Milaa), 1979. Hóok M et al: Cell-surface
(HS) glycosaminoglycans, Annu
Determinują selektywność filtracji kłębuszkowej Rev Biochem 1984;53:847. Jagues LB: Heparin:
zależną od ładunku (HS) an old drug with a new para-
digm. Saence 1979;206:528. Kornfeld R,
* Stosowane skróty: HA— kwas hialuronowy; Kornfeld Sr Assembly of asparagine-
CS — siarczan chondroityny; KS I — siarczan -linked oligosaccharides. Annu Rey Biochem
keratanu I; DS — siarczan dermatanu; HS — siar- 1985;54:631. Kornfeld S, Sly WS: Lysosomal
czan heparanu. storage defects. Hosp
Prąd (Aug) 1985;20:71. Lennarz WJ: The
mataou i siarczan heparanu. Z wymienionych Biochemistry of Glycoproteins and
proteoglikanów siarczan dermatanu wiąże oso- Proteoglycans. Plenum Press, 1980. Poole AR;
Proteoglycans in health and disease:
bowe lipoproteiny niskiej gęstości. Co więcej, structures and functions. Biockem J 1986;236:1.
jest on głównym GAG syntetyzowanym przez Poole AR et al: Proteogiycans from bovine nasal
miocyty naczyniowe. Ponieważ są to komórki, cartilage: Immunochemical studies of link protein.
które w procesie miażdżycowym bardzo łatwo J. Biol Chem 198O;255:9295. Schachter H:
proliferują, uważa się, że siarczan dermatanu Biosynthetic controls that determine the
może pełnić istotną rolę w rozwoju blaszki branching and heterogeneity of protein-bound oli-
miażdżycowej. gosacchartdes. Biochem Celi Biol 1986;64:163,

49 — Biochemia
5 Białka osocza, immunoglobuliny
i czynniki krzepnięcia
8
Elizabeth J. Harfenist, PhD, Robert K. Murray. MD PhD

WPROWADZENIE lub mózgowych jest główną przyczyną zgonów


w wielu rejonach świata. Racjonalne postępo-
Krew krąży w zamkniętym układzie naczyń wanie w tych stanach patologicznych wymaga
krwionośnych. Zawiera ona elementy morfoty- zrozumienia podstaw krzepnięcia krwi i fib-
czne — czerwone i białe krwinki oraz płytki krwi ry nolizy.
— zawieszone w płynnym środowisku osocza.
Jak zostanie to omówione poniżej, krew
— a w szczególności osocze — spełnia wiele KREW SPEŁNIA WIELE FUNKCJI
funkcji niezwykle istotnych dla zachowania
zdrowia. Funkcje krwi — z wyjątkiem swoistych dla
Faza płynna krwi pozostała po jej skrzep- elementów komórkowych, jak transport tlenu
nięciu nosi nazwę surowicy. Nie ma ona w swym i odporność komórkowo-zależna — spełniane
składzie czynników krzepnięcia, w tym fibryno- są przez osocze i jego składniki. Zostały one
genu, które prawidłowo występują w osoczu, wymienione w tab. 58-1.
lecz zużywają się podczas procesu krzepnięcia.
Surowica zawiera pewne produkty degradacji
Tabela 58-1. Główne funkcje krwi
czynników krzepnięcia, które powstają w tym
procesie, a zwykle nie występują w osoczu. 1 Oddychanie — transport tlenu z płuc do
tkanek, oraz dwutlenku węgla z tkanek do płuc
Odżywianie — transport wchłoniętych sub
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE stancji odżywczych
Wydalanie — transport zbędnych metaboli
Niezwykle istotna rola jaką spełnia krew tów do nerek, płuc, skóry i jelit w celu ich
w utrzymaniu homeostazy oraz łatwość, z jaką usunięcia
może być ona uzyskiwana do analiz sprawiły, że Utrzymywanie prawidłowej równowagi
badania jej składników nabrały szczególnego kwasowo-zasadowej w organizmie
znaczenia w rozwoju biochemii i biochemii
klinicznej. Hemoglobina, albuminy, immuno- Regulacja gospodarki wodnej przez wpływ
krwi na wymianę wodną między płynem tkan
globuliny oraz różne czynniki krzepnięcia są
kowym i jego pulą krążącą
jednymi z najczęściej badanych białek. Zaburze-
nia w stężeniu poszczególnych białek osocza Regulacja temperatury ustrojowej poprzez
występują w wielu chorobach i mogą być moni- dystrybucję energii cieplnej w organizmie
torowane metodami elektroforetycznymi. Obrona przed zakażeniem za pośrednictwem
Zmiany aktywności pewnych enzymów w oso- białych krwinek i krążących przeciwciał
czu mają przydatność diagnostyczną w wielu Transport hormonów i regulacja metabolizmu
stanach patologicznych {p. Dodatek). Zaburze- 9. Transport metabolitów
nia krzepnięcia stanowią poważny problem me-
dyczny, a zakrzepica w naczyniach wieńcowych 10. Krzepnięcie
BIAŁKA OSOCZA, IMMUNOGLOBINY I CZYNNIKI KRZEPNIĘCIA / 771

Osocze składa się z wody, elektrolitów, meta- Rozdziału poszczególnych białek z mieszaniny
bolitów, składników pokarmowych, białek i ho- dokonuje się często za pomocą różnych roz-
rmonów. Zawartość wody i elektrolitów jest puszczalników i (lub) elektrolitów w celu usu-
praktycznie taka sama jak we wszystkich pły- nięcia różnych frakcji białkowych zgodnie z ich
nach pozak om orkowych. Oznaczanie stężenia charakterystyczną rozpuszczalnością. Na zasa-
Na, K, Ca i Cl w surowicy oraz ciśnienia dzie tej bazują tzw. metody wysalania, które
cząstkowego dwutlenku węgla i pH krwi (p. znalazły pewne zastosowanie w oznaczaniu fra-
Dodatek) oddają nieocenione usługi w procesie kcji białkowych w laboratorium klinicznym.
leczenia wielu chorych. Stosując różne stężenia siarczanu sodowego lub
siarczanu amonowego można rozdzielić białka
Osocze zawiera bardzo złożoną osocza na 3 główne grupy — fibrynogen, al-
mieszaninę białek buminy i globuliny.
Stężenie białka całkowitego w osoczu ludzkim Powszechnie używaną metodą analizy białek
wynosi ok. 70—75 g/l {7,0—7,5 g/dl). Stanowią osocza jest elektroforeza. W różnych jej rodza-
one główną część stałych składników osocza, jach stosuje sie odmienne nośniki. W laborato-
BiaJka osocza są bardzo złożoną mieszaniną, riach klinicznych szeroko stosowany jest octan
zawierającą nie tylko białka proste, lecz również celulozy, który pozwala na rozdzielenie białek
złożone, takie jak glikoproteiny i wiele rodzajów osocza na 5 frakcji—albuminy, alfa2, p i y-glo-
lipoprotein. W osoczu krwi człowieka znajduje buliny (ryc. 58-2). Wybarwione paski octanu
się tysiące przeciwciał, chociaż zawartość po- celulozy (lub innego nośnika) określa się jako
szczególnych ich rodzajów w warunkach prawi- elektroforegram. Stężenie każdej spośród 5 fra-
dłowych jest zwykle stosunkowo mała. Względ- kcji można wygodnie określić posługując się
ne rozmiary i masy cząsteczkowe kilku spośród densytometrem.
białek osocza przedstawiono na ryc. 58-1. Tabela 7 Dodatku przedstawia główne białka
Albumina Skaia osocza stwierdzone we frakcjach a,, oc 2 i y.
69,000 Hemoglobina W Dodatku wymieniono także wiele schorzeń,
64,450
w których stężenia albumin, globulin i fib-
rynogenu ulegają zmianie.

10 nm Na+ Cl" Glukoza Stężenie białka w osoczu jest istotne


dla rozmieszczenia płynu między krwią
0,-Globullna ■jr-GlobuNna a tkankami
90,000 156,000
Osocze krwi zgodnie z definicją jest płynem
wewnątrznaczyniowym. W części tętniczej ukła-
du krążenia, wewnątrznaczyniowe ciśnienie hy-
drostatyczne wytwarzane przez serce i duże
naczynia jest o 20—25 mmHg wyższe niż w tka-
o,-Li po protein a
200,000
nkach. Ciśnieniu hydrostatycznemu przeciwsta-
wia się wewnątrznaczyniowe ciśnienie koloido-
/(,-Li po proteina
1,300,000
osmotyczne generowane przez białka osocza.
Przeciwdziała ono nadmiernemu przemieszcza-
niu płynu z wewnątrz do pozanaczyniowej
przestrzeni. Gdy stężenie białka w osoczu zna-
cznie się zmniejsza (np, w ciężkim niedożywie-
niu białkowym), płyn nie jest wciągany z po-
Fibrynoge wrotem do łożyska naczyniowego, lecz groma-
n 340,000 dzi się w przestrzeni pozanaczyniowej, co pro-
wadzi do powstania obrzęków. Spośród wielu
przyczyn tego stanu jedną jest niedobór białka.

Białka osocza badano bardzo dokładnie


Ze względu na dość dużą łatwość uzyskiwa-
nia, białka osocza były szeroko badane zarów-
Ryc. 58-1. Względne wymiary i masy cząstecz- no u ludzi, jak u zwierząt. Istotne informacje
kowe białek krwi (Oncley).
772 / ROZDZIAŁ 58

Ryc. S8-2. Technika elektroforezy strefowej na octanie celulozy: A— matą ilość surowicy lub innego płynu
nanosi się na pasek z octanu celulozy, B — przeprowadzany jest rozdział elektroforetyczny białek zawartych
w próbce w elektrolitowym środowisku buforu, C — po zabarwieniu rozdzielone pasma białkowe
uwidaczniają się w charakterystycznych dla nich miejscach, D — za pomocą pomiarów densytometrycz-
nych rozdział elektroforetyczny na octanie celulozy przekształcany jest do diagramu, na którym odpowied-
nie charakterystyczne „piki" symbolizują; albuminy, a.,-globuliny, 0(2-globuliny, (J-globuliny i y-gfobuliny.
{Według: Stites D. P., Stobo J. D.,Wells J.V.: BasieandC/imca//mmuno/ogy,\/vyd.6rApp\etonand Lange,
1987, za zezwoleniem).

uzyskano na temat biosyntezy, metabolizmu, 2. Białka osocza są syntetyzowane


struktury i funkcji głównych biatek osocza. głównie przez polirybosomy związane
Przedmiotem wielu badań były również zmiany z błonami. Przed wejściem do osocza przecho-
w ich stężeniu i metabolizmie w wielu stanach dzą głównym szlakiem wydzieiniczym komórki,
chorobowych. W ostatnich latach sklonowano obejmującym szorstką i gładką siateczkę śród-
oraz zbadano struktury genów dla wielu białek plazmatyczną, aparat Golgiego oraz błony cy-
osocza. Uzyskanie przeciwciał swoistych dla toplazmatyczne. Większość spośród białek oso-
poszczególnych białek^osocza znacznie ułatwiło cza jest syntetyzowana jako prebiałka mające
ich analizę dzięki możliwościom precypitacji peptydy sygnałowe na N-końcu (p. rozdz. 43).
oraz wyizolowania czystych białek ze złożonej Podlegają one następnie wielu modyfikacjom
mieszaniny występującej w tkankach lub w oso- potranslacyjnym (proteoliza. glikozylacja, fos-
czu. Zastosowanie izotopów promieniotwór- forylacja itd.) podczas transportu przez komór-
czych z kotei pozwoliło poznać ich szlaki bio- kę. Czas przemieszczenia z miejsca syntezy do
syntezy oraz szybkość metabolizmu w osoczu. osocza waha się od 30 min do wielu godzin
Na podstawie badań białek osocza wyłania się w zależności od rodzaju białka.
6 następujących uogólnień: 3. Prawie wszystkie białka osocza są
1. Większość białek osocza syntety- glikoproteinami. Zawierają one łańcuchy
zowana jest w wątrobie. Stwierdzono to oligosacharydowe połączone przez atomy
badając zwierzęta po wykonanej doświadczal- N i (lub) O (p. rozdz. 57). Wyjątkiem jest
nie hepatektomii oraz stosując perfundowane albumina, która nie zawiera reszt cukrowych.
preparaty wyizolowanej wątroby, jej skrawki, Łańcuchy oligosacharydowe pełnią wiele funk
homogenaty iub systemy translacji używając cji (p. tab. 57-2). Usunięcie końcowej reszty
mRNA ekstrahowanego z wątroby. y-Globuli- kwasu sjalowego z pewnych białek osocza (np.
ny syntetyzowane sa przez komórki piazmaty- ceruloplazminy) poprzez działanie neuramini-
czne, a pewne białka osocza jeszcze w innych dazy może znacznie skrócić ich okres potrwa
miejscach, np. w komórkach śródbłonka. nia w osoczu (p. rozdz. 57).
BIAŁKA OSOCZA, IMMUNOGLOBINY I CZYNNIKI KRZEPNIĘCIA / 773

4. Wiele białek osocza wykazuje poli- 6. Stężenie niektórych białek w oso-


morfizm. Polimorfizm jest cechą mendlowską czu wzrasta podczas ostrych stanów
lub monogenowę występującą w populacji w co zapalnych łub wtórnie w następstwie
najmniej dwóch fenotypach, z częstością więk pewnych rodzajów uszkodzeń tkanek.
szą niż 1—2% (Vogel i Motulsky, 1986). Sub Do białek tych, zwanych białkami ostrej fazy
stancje grupowe krwi układu ABO (rozdz. 63) są (lub reaktantami) zalicza się; białko C-reaktyw-
najlepiej znanym przykładem polimorfizmu ne (CRP, zwane tak ze względu na reaktywność
u ludzi. Polimorfizm ludzkich białek osocza z polisacharydem pneumokoków), o^arttytryp-
stwierdza się w przypadku np. o^-antytrypsyny, synę, haptoglobinę, ocrkwaśną glikoproteinę
haptoglobiny, trans|eryny, ceruloplazminy i im- oraz fibrynogen. Wzrost stężenia tych białek
munoglobulin. Forniy polimorficzne tych bia waha się od 50% do ponad 1000-krotnego
łek najczęściej wykrywano po raz pierwszy w przypadku CRP, Ich poziom jest również
metodą elektroforezy na żelu skrobiowym, zazwyczaj podwyższony podczas przewlekłych
gdzie każda postać wykazuje charakterystyczną procesów zapalnych oraz u pacjentów z nowo-
ruchliwość. tworami złośliwymi. Uważa się, że białka te
Analiza polimorfizmu białek osocza jest pełnią rolę w odpowiedzi organizmu na proces
przedmiotem badań genetycznych i antropolo- zapalny. Dla przykładu białko C-reaktywne
gicznych, a w pewnych przypadkach (np. aran- może aktywować drogę\lasyczną dopełniacza,
tytrypsyna, p. niżej) wzbudza także zaintereso- a o^-antytrypsyna zdolna jest do neutralizacji
wanie klinicystów. pewnych proteaz uwalnianych podczas ostrego
5. Każde białko osocza ma charakte stanu zapalnego. Ostatnio wykonane badania
rystyczny okres półtrwania w układzie wskazują, że interleukina 1 (IL-1), polipeptyd
krążenia. Okres półtrwania białek osocza mo uwalniany z jednojądrzastych komórek fagocy-
że być oznaczony przez oznakowanie wyizolo tujących, jest głównym, lecz nie jedynym stymu-
wanego, oczyszczonego białka za pomocą l31I latorem syntezy większości białek ostrej fazy
w warunkach zapobiegających jego denaturacji. przez hepatocyty. Inne cząsteczki, m.in. IL-6, są
Izotop ten łączy się kowalencyjnie z resztami również włączone w ten proces i podobnie jak
tyrozyny w cząsteczce białka. Nie związany (31I IL-1 wydają się działać na poziomie transkryp-
oddziela się następnie od znakowanego białka cji genu. Następne podrozdziały przedstawiają
i określa jego aktywność właściwą (dpm/mg podstawowe informacje dotyczące 6 spośród
białka). Znaną ilość aktywnego białka podaje głównych białek ludzkiego osocza włącznie
się dorosłej osobie, a następnie pobiera się z immunoglobulinami. Lipoproteiny przedsta-
próbki krwi w określonych odstępach czasu wiono w rozdz. 27.
i określa ich radioaktywność. Uzyskane warto
ści wykreśla się jako funkcję czasu i oznacza Albumina jest głównym białkiem
okres półtrwania (czas obniżenia radioaktyw ludzkiego osocza
ności od wartości szczytowej do połowy tej Jest to główne białko ludzkiego osocza (ok.
wartości), po odliczeniu czasu koniecznego do 45 g/1) o masie cząsteczkowej ok. 69000. Stano-
zrównoważenia (wymieszanie się) stężenia po wi ok. 60% wszystkich białek osocza. Około
dawanego białka między krwią a przestrzenią 40% albumin znajduje się w osoczu, pozostałe
pozanaczyniową. Okresy półtrwania uzyskane 60% w przestrzeni poza komórkowej. Wątroba
dla albumin i haptoglobin u zdrowych osób wytwarza ok. 12 g albumin na dobę, co stanowi
dorosłych wynoszą odpowiednio 20 i 5 dni. ok. 25% całkowitej syntezy białek w tym narzą-
W pewnych schorzeniach okres półtrwania bia dzie, a połowę tych, które są wydzielane. Po-
łek może się znacznie zmienić. Dla przykładu, czątkowo albumina syntetyzowana jest jako
w chorobie Crohna {ilettis regionalis) dotyczącej preprobiałko. Peptyd sygnałowy ulega usunię-
układu pokarmowego, 2naczna ilość białek oso ciu podczas przemieszczenia do cystern szorst-
cza, głównie albumin, może być bezpowrotnie kiej siateczki śródplazmatycznej, a następnie
tracona poprzez wydzielanie do światła jelita zostaje odcięty heksapeptyd na N-końcu pod-
przez zmienioną zapalnie błonę śluzową. Pac czas dalszej wędrówki szlakiem wydzielniczym.
jenci dotknięci tym schorzeniem cechują się Synteza albumin zmniejsza się w różnych choro-
gastroenteropałią z utraty białka, a okres pół bach, szczególnie tych, które dotyczą wątroby
trwania podanej dożylnie jodowanej albuminy (p. Dodatek-Białka). Osocze pacjentów z cho-
może obniżyć się do ok. 1 dnia. robami wątroby często cechuje się obniżonym
774 / ROZDZIAŁ 58

ilorazem stężenia albumin do globulin (obniżo- Haptoglobina wiąże pozakrwinkową


ny stosunek A:G). Synteza albumin zmniejsza hemoglobinę, zapobiegając
się stosunkowo wcześnie w warunkach wad- przedostawaniu się wolnej
liwego żywienia białkowego, m.in. w kwashior- hemoglobiny do nerek
kor. Haptoglobina (Hp) jest osoczową glikoprote-
Dojrzała albumina iudzka składa się z 1 łań- iną, która wiąże pozakrwinkową hemoglobinę
cucha polipeptydowego zbudowanego z 585 (Hb) w zwarty niekowalencyjny kompleks
reszt ami no kwasowych i zawiera 17 mostków (Hb-Hp). Hp zawarta w 1 1 może związać
dwusiarczkowych. Stosując proteazy można 400—1 800 mg Hb. Około 10% Hb degradowa-
podzielić albuminę na 3 domeny, spełniające nej każdego dnia uwalniane jest do krążenia,
odmienne funkcje. Albumina ma kształt elip- stąd określana jest jako pozakrwinkową. Pozo-
soidalny, co oznacza, że nie zwiększa lepkości stałe 90% obecne w starych uszkodzonych
osocza w tak znacznym stopniu jak cząsteczki krwinkach czerwonych katabolizowane jest
o wydłużonym kształcie, np. fibrynogen. Ze w komórkach układu histic>cytaniego. Masa
względu na stosunkowo małą masę cząstecz- cząsteczkowa Hb wynosi ok. 65 000, a najprost-
kową (ok. 69 000) i duże stężenie, albumina szej formy polimorficznej Hp (Hp-1-1) u ludzi
wydaje się odpowiadać za ok. 75—80% ciś- — ok. 90000. Powstały kompleks Hb-Hp osią-
nienia onkotycznego ludzkiego osocza. Badania ga masę cząsteczkową 155000. Wolna Hb prze-
elektro foretyczne wykazały, że osocze pewnych chodzi przez kłębuszki nerkowe i wnika do
osób pozbawione jest albuminy, co określa się cewek, gdzie ma skłonność do precypitacji (mo-
terminem analbuminemii. Jedną z przyczyn tego że to nastąpić w następstwie masywnego przeto-
stanu jest mutacja zaburzająca proces przycina- czenia krwi niezgodnej grupowo z przekrocze-
nia i składania („splicing"). Osoby z analbumi- nia pojemności wiążącej Hp względem Hb) (p.
nemią cechują się jedynie umiarkowanego stop- ryc. 58-3). Kompleks Hb-Hp jest zbyt duży, by
nia obrzękami, mimo iż albumina jest głównym przenikać przez kłębuszki nerkowe. Funkcja
czynnikiem decydującym o ciśnieniu onkotycz- Hp wydaje się polegać na zapobieganiu utracie
nym osocza. Uważa się, że wzrost stężenia wolnej Hb przez nerki. Chroni ona cenne atomy
innych białek osocza kompensuje skutki braku żelaza, obecne w Hb, przed utratą z organizmu.
albumin. Ludzka Hp występuje w trzech formach
Inną istotną funkcją albumin jest ich zdol- polimorficznych, znanych jako Hp 1-1, HP 2-1
ność do wiązania różnych ligandów. Należą do i Hp 2-2, Hp 1-1 wędruje w elektroforezie na
nich wolne kwasy tłuszczowe (WKT), wapń, żelu skrobiowym jako pojedyncze pasmo, pod-
pewne hormony steroidowe, bilirubina oraz czas gdy Hp 2-1 i Hp 2-2 wykazują bardziej
część tryptofanu obecnego w osoczu. Ponadto złożony profil pasm. Dwa geny, oznaczane jako
albumina wiąże ok. 10% miedzi występującej Hp-1 i Hp-2, kodują te trzy fenotypy, gdzie Hp
w osoczu, reszta pouczona jest 7 ceruloplaz- 2-1 jest fenotypem heterozygotycznym. Nie
miną(p. niżej). Wiele leków, m.in. sulfonamidy. wykazano istotnych z punktu widzenia funkcji
penicylina G, dikumarol, aspiryna, związanych różnic między wspomnianymi formami Hp.
jest z albuminą; ma to istotne implikacje far- Stężenie Hp w osoczu ludzkim jest zmienne
makologiczne. i ma pewną wartość diagnostyczną. Małe stęże-
Preparaty ludzkiej albuminy stosowane są nia Hp stwierdza się u pacjentów z niednkr wist oś-
w leczeniu wstrząsu krwotocznego oraz oparzeń. ci ami hemolirycznymi. Wyjaśnia to obserwację,

A. Hb -> Nerka ■ Wydalanie w moczu lub precypitacja w kanalikach nerkowych;


(m. cz. 65 000) żelazo jesi tracone z organizmu

Hp Kompleks Hp:Hbx -+>


aO O ) j Nerka [)Ti. ez. 155 000]

B. Hb +
Katabotizowany przez komórki wątroby; żelazo jest zatrzymane
w ustroju i wtórnie wykorzystywane

Byc. 53-3. Różne losy wolnej hemoglobiny i kompleksu hemoglobma-haptoglobina.


BIAŁKA OSOCZA, IMIWJNOGLOBINY I CZYNNIKI KRZEPNIĘCIA / 775

że okres półtrwania Hp wynosi ok. 5 dni, Tabela 58-2. Roz/nieszczenie żelaza w organizmie
podczas gdy w przypadku kompleksu Hb-Hp, dorosłego mężczyzny o masie 70 kg
szybko usuwanego z osocza przez hepatocyty, 3-4 mg
nie przekracza 90 min. Gdy Hp związana jest Transferyna
2500 mg
z Hb, eliminacja z osocza przebiega 80 razy Hb w erytrocytach
szybciej niż zwykle. Zgodnie z tym stężenie Hp 300 mg
Mioglobina i różne enzymy
zmniejsza się szybko w sytuacjach, gdy Hb jest
Żelazo zapasowe (ferrytyna i 1000 mg
stale uwalniana z erytrocytów, co występuje hemosyderyna)
w niedokrwistościach hemolitycznych. Hp nale- 7 mg/d
ży do białek ostrej Ęazy i jej stężenie zwiększa się Wchłanianie
1 mg/d
w wielu stanach zapalnych. Straty
Pewne białka osocza wiążą hem, lecz nie Hb.
Hemopeksyna jest P,-globuliną, która wiąże W przypadku organizmu dorosłej kobiety o zbli-
wolny hem. Albumina łączy się z methemem żonej masie ciała ilości zmagazynowanego żelaza
są ogólnie mniejsze (np.: 100-400 mg), natomiast
(hem żelazowy), tworząc methemalbumine, straty większe (np.; 1,6-2,0 mg/d).
a następnie przekazuje methem hemopeksynie.

Transferyna, przemieszczając żelazo z się z tymi receptorami i ulega internalizacji na


prądem krwi do miejsc, gdzie jest ono zasadzie endocytozy sterowanej receptorem
potrzebne, odgrywa główną rolę w (por. losy LDL, rozdz. 27). W kwaśnym pH
metabolizmie żelaza wewnątrz iizosomów następuje dysocjacja żela-
Transferyna (Tf) jest p,-globuliną o masie za od białka. W przeciwieństwie jednak do
cząsteczkowej ok. 80 000. Jest to glikoproteina białkowej części LDL, apoTf nie ulega de-
syntetyzowana przez wątrobę. Wykazano obec- gradacji w obrębie Iizosomów. Pozostaje ono
ność ponad 20 polimorficznych form tego biał- związane z receptorem, powraca do błony cyto-
ka. Tf odgrywa główną rolę w ustrojowej gos- plazmatycznej, oddziela się od receptora, prze-
podarce żelazem, ponieważ transportuje je (2 nika następnie do osocza, pobiera kolejną po-
mole Fe trójwartościowego na 1 mol Tf) w ukła- rcję żelaza i znów dostarcza je do potrzebują-
dzig krążenia do miejsc, gdzie jest ono potrzeb- cych komórek.
ne, m.in. z jelita do szpiku i innych narządów. Problemy metabolizmu żelaza. Meta-
Żelazo jest niezwykle ważne dla organizmu bolizm żelaza jest szczególnie ważny u kobiet, ze
ludzkiego, ponieważ wchodzi w skład wielu względów wyżej przedstawionych. Również
hemoprotein, takich jak hemoglobina, miog- w ciąży należy uwzględnić zapotrzebowanie
lobina i cytochromy. Żelazo dostarczane jest żelaza wzrastającego płodu. U starszych ludzi
w diecie, a jego wchłanianie jako żelaza dwu- odżywiających się skromnie (herbata, grzanki)
wartościowego jest ściśle kontrolowane na po- może także dojść do niedoboru żelaza. Niedo-
ziomie błony śluzowej jelita, W warunkach krwistość z niedoboru żelaza zależna od niedo-
prawidłowych organizm strzeże zawartości że- statecznego wchłaniania, nieprawidłowego wy-
laza niezwykle gorliwie. Stąd też jego dobowa korzystania lub nadmiernej jego utraty jest
utrata u zdrowego dorosłego mężczyzny wynosi jednym z najczęściej spotykanych stanów cho-
ok. 1 mg i zostaje uzupełniona żelazem pokar- robowych obserwowanych w praktyce lekars-
mowym. Dorosłe kobiety są bardziej podatne kiej.
na niedobór żelaza w związku z możliwością Stężenie Tf wynosi ok. 3,0 g/l (300 mg/dl). Ta
nadmiernej utraty krwi podczas miesiączki. ilość Tf może wiązać ok. 3 mg żelaza/l osocza,
Zawartość żelaza Tf w innych przedziałach co określa się mianem całkowitej zdolności wią-
organizmu przedstawiono w tab. 58-2. zania żelaza przez osocze. Prawidłowo, jedynie
l
Okofo 20 ml krwinek czerwonych jest po- /a transferyny jest wysycana żelazem. W niedo-
ddana procesom katabolicznym, dziennie uwal- krwistości z niedoboru żelaza białko jest w mniej-
niając ok. 25 mg żelaza. Wolne żelazo jest szym stopniu wy sycone żelazem, podczas gdy
toksyczne, lecz w powiązaniu z Tf jego potencjal- w warunkach spichrzania nadmiaru żelaza
na toksyczność zostaje zmniejszona, a ponadto w organizmie (np. hemochromatoza) znacznie
zostaje ono skierowane do miejsc w organizmie, przekracza 1/i.
gdzie jest niezbędne- Na powierzchni wielu ko- Ferrytyna. Ferrytyna jest kolejnym biał-
mórek występują receptory dla Tf. Białko wiąże kiem istotnym z punktu widzenia metabolizmu
776 / ROZDZIAŁ 58

żelaza. W warunkach prawidłowych gromadzi Tabela 58-3. Wartościowe testy laboratoryjne słu-
ono żelazo, skąd może ono być pobierane żące do oceny pacjentów z zaburzeniami metaboli-
w razie potrzeby. W przypadku nadmiaru żela- zmu żelaza
za (np. hemochromatoza) ustrojowe zapasy Liczba erytrocytów i poziom hemogiobiny
żelaza znacznie wzrastają i zdecydowanie więcej Określenie stężenia żelaza w osoczu, całkowitej
ferrytyny stwierdza się w tkankach, głównie zdolności wiązania żelaz3 (TiBC) i odsetka wysy-
w wątrobie i śledzionie. Ferrytyna zawiera ok. cenia transferyny
23% żelaza oraz apoferrytynę (część białkowa
Określenie stężenia ferryiyny w osoczu metodą
nie zawierająca żelaza) i ma masę cząsteczkową radioimmunologicżną
ok. 440 000. Ferrytyna zbudowana jest z 24
podjednostek o masie cząsteczkowej i 8 500, Barwienie wycinków tkankowych za pomocą błę-
które otaczają 3000—4000 atomów żelazo- kitu pruskiego
wych występujących w postaci micelarnej. Pra- Ocena ilości żelaza (|ig/g) w bioptacie tkankowym
widłowo stężenie ferrytyny w osoczu krwi jest
niskie; u chorych z nadmiarem żelaza znacznie
wzrasta; stężenie ferrytyny w osoczu można
w sposób wygodny oznaczyć metodami radio- w stężeniu ok. 300 mg/3 (30 mg/dl). Zs względu
immunologicznymi. Parametr ten może być na zawartość miedzi jej zabarwienie jest niebies-
dobrym wskaźnikiem stanu ustrojowych zapa- kie. Zawiera 90% miedzi zawartej w osoczu.
sów żelaza. Każda cząsteczka ceruloplazminy wiąże 6 ato-
Hemosyderyna. Hemosyderyna jest cząs- mów miedzi w sposób bardzo mocny, co spra-
teczką słabo poznaną; wydaje się, że może to wia, że pierwiastek ten nie jest łatwo wymienial-
być częściowo zdegradowana postać ferrytyny. ny. Albumina przenosi pozostałe 10% miedzi
lecz wciąż zawierająca żelazo. Można ją wykryć osocza. Siła, z jaką albumina wiąże miedź, jest
barwieniami histologicznymi (np, błękitem pru- jednak mniejsza w porównaniu z ceruloplaz-
skim) na obecność żelaza, a jej obecność dowo- miną. W konsekwencji albumina łatwiej oddaje
dzi nadmiernego gromadzenia żelaza. miedź tkankom niż ceruloplazmina i wydaje się
Pierwotna hemochromatoza. Pierwo- być bardziej istotna w procesie transportu mie-
tna hemochromatoza jest chorobą genetyczną dzi w organizmie człowieka. Ceruloplazmina
charakteryzujący się nadmiernym gromadze- wykazuje ponadto aktywność oksydazową, jed-
niem żelaza w tkankach, co prowadzi do ich nak znaczenie tego faktu nie jest jasne.
uszkodzenia. Wydaje się, że przyczyna leży Stężenie ceruloplazminy w osoczu zmniejsza
w nadmiernym wchłanianiu żelaza z błony się w chorobach wątroby. Ceruloplazmina wy-
śluzowej jeiila, chociaż niewiele wiadomo na kazuje szczególny związek z chorobą Wiisona
temat molekularnego podłoża tej nieprawid- (zwyrodnienie wątrobowo-soczewkowe), cho-
łowości. Narządami legającymi uszkodzeniu ciaż wydaje się mało prawdopodobne, aby
są najczęściej: wątroba, skóra i jelita; u chorych pierwotny defekt w tym schorzeniu dotyczył
rozwija się zwykie marskość wątroby, może nieprawidłowości tego białka. Choroba Wii-
ponadto wystąpić nadmierna pigmentacja skó- sona jest wrodzonym stanem, w którym miedź
ry oraz cukrzyca (cukrzyca brązowa). Okreso- nie może być wydalana z żółcią, prawdopodob-
we upusty krwi (flebotomia) pozwalają na nie z powodu defektu lizosomów niezdolnych
utrzymanie kontroli nad schorzeniem. do wydalenia miedzi pochodzącej z rozpadu
Tabela 58-3 przedstawia badania laborato- cerulopiazminy (ryc. 58-^j. W konsekwencji
ryjne przydatne w diagnostyce nieprawidłowo- miedź sukcesywnie gromadzi się w organizmie,
ści w zakresie gospodarki żelazem. Patrz rów- szczególnie w wątrobie, mózgu, nerkach oraz
nież Dodatek — żelazo, surowica, zdolność krwinkach czerwonych. Przyczyny choroby na-
wiązania żelaza. leży upatrywać w niezdolności organizmu do
zachowania zerowego bilansu gospodarki mie-
Ceruloplazmina łączy się z miedzią i dzi, prowadzącej do zatrucia tym pierwiastkiem.
uczestniczy w patogenezie chbroby Wzrost zawartości miedzi w komórkach wątro-
Wiisona, będącej stanem zatrucia by hamuje wiązanie się miedzi z apoceruloptez-
miedzią miną, co prowadzi do zmniejszenia' stężenia
Ceruloplazmina jest a^-globuliną o masie czą- tego białka w osoczu (poniżej 200 mg/I). W. mia-
steczkowej ok. 160 000. występujący w osoczu rę gromadzenia miedzi rozwija się niedoicrwis-
_____________BIAŁKA OSOCZA, IMMUNOGLOBINY I CZYNNIKI KRZEPNIĘCIA / 777

A. Stan prawidłowy: Cu -* Żółć


Cu + Apoceruloplażrnlna -» Osoczowa ceruloplazmlna

6. Choroba Wllsona: i Spadek wydalania miedzi z zótclą


i Gromadzenie miedzi w
wątrobie
i
Zahamowani jej wiązania się
z ap oceniło plaż miną -> Mata stężenie ceruloplazminy w osoczu

Ryc. 58-4. Schematyczne przedstawienie losów miedzi w (a) prawidłowej wątrobie i (b) wątrobie
pacjenta z chorobą ^ilsona. Wydalanie miedzi do żółci jest upośledzone w chorobie Wtlsona na skutek
defektu w wydalaniu przez lizosomy miedzi pochodzącej z katabolizmu ceruloplazminy.

tość hemolityczna, przewlekle schorzenie wąt- mają łamliwe kręcone włosy, cechują się nie-
roby oraz zespól objawów neurologicznych prawidłowym rozwojem fizycznym, opóźnie-
zależny od gromadzenia się miedzi w zwojach niem rozwoju umysłowego i rozległymi tętnia-
podstawy i innych ośrodkach mózgu. Częstym kami. Wykazano, że u podłoża tej patologii leży
objawem klinicznym jest pierścień Kaysera-Flei- nieprawidłowe wchłanianie miedzi w jelicie,
schera, przybierający barwę zieloną lub złotą chociaż biochemiczna natura tego defektu nie
i występujący u podstawy rogówki, jako wyraz została jeszcze poznana. U chorych stwierdza
odkładania się miedzi w błonie Descemeta. się małe stężenie miedzi i ceruloplazminy we
W przypadku podejrzenia choroby Wilsona krwi.
konieczna jest biopsja wątroby; wartość diag-
nostyczną ma zawartość miedzi w wątrobie Niedobór y. -antyproteinazy (o^-
przekraczająca 250 ug/g suchej masy z równo- antytrypsyny) związany jest z
czesnym zmniejszeniem stężenia ceruloplazmi- rozedmą płuc i pewną postacią
ny w osoczu poniżej 200 mg/l. Leczenie polega choroby wątroby
na stosowaniu diety niskomiedziowej i rozważ- G^-Antyproteinaza, zwana dawniej otj-anty-
nym podawaniu D-penicylaminy, która chelatu- trypsyną (ctj-AT) jest białkiem o masie cząstecz-
je miedź i prowadzi do jej wydalenia z moczem, kowej ok. 45 000 stanowiącym główny składnik
a tym samym ustrój pozbawiony jest nadmiaru frakcji a! globulin osocza. Syntetyzowana jest
tego pierwiastka. w wątrobie i pełni funkcje najważniejszego
Miedź jest metalem-kofaktorem wielu waż- inhibitora proteaz (Pi) w osoczu człowieka.
nych enzymów, takich jak oksydaza cytochro- Hamuje aktywność trypsyny, elastazy i pewnych
mowa, tyrozynaza i miedzi o zależna dysmutaza proteaz poprzez tworzenie kompleksów z nimi.
ponadtlenkowa. W ustroju dorosłego człowieka Białko to jest wysoce polimorficzne; rozdział
znajduje się 100—150 mg miedzi, głównie w ko- elektroforetyczny pozwala na wyodrębnienie
ściach, wątrobie i mięśniach. Wchłanianie mie- poszczególnych jej postaci. Głównym genoty-
dzi zachodzi w górnym odcinku jelita cienkiego pem jest MM, odpowiadający fenotypowi PiM.
i wynosi 2—4 mg dziennie. Miedź przenoszona Zainteresowanie kliniczne o^-AT dotyczy
jest do wątroby w połączeniu z albuminą, dwóch aspektów. Niedobór tego białka od-
wychwytywana przez komórki wątrobowe i czę- grywa rolę w pewnych przypadkach rozedmy
ściowo wydalana do żółci. Może również pozos- płac (ok. 5%). Dotyczy to głównie osobników
tać w wątrobie połączona z ceruloplazminą, z genotypem ZZ, wytwarzających PiZ w znacz-
syntetyzowaną w tym narządzie. nie mniejszej ilości w porównaniu z PiM,
Niedobór miedzi. Niedobór miedzi jest W przypadku niedoboru otj-AT, wzrost ilości
stosunkowo rzadki i powoduje niedokrwistość". granulocytów w obrębie pluć (występujący np.
Zespól Menkensa (choroba „kręconych" lub w zapaleniu płuc) i wydzielanych przez nie
„stalowych" włosów) jest innym zaburzeniem enzymów proteolitycznych nie napotyka barie-
w metabolizmie miedzi o charakterze dziedzicz- ry antyproteazowej (otA-AT) prowadząc tym
nym, związanym z chromosomem X. Dotyczy samym do uszkodzenia tkanki płucnej, głównie
dzieci pici męskiej, prowadząc do fatalnych przez takie proteazy, jak elastaza (ryc. 58-5).
następstw. Chłopcy dotknięci tym schorzeniem Szczególne zainteresowanie wzbudza metionina
778 / ROZDZIAŁ 58

A-Aktywnaelasta2a + a -AT -> Kompleks nieaktywne] elastazy ->Brak proteolizy w płucach-* Brak uszkodzenia
z a,-AT tkanek
B. Aktywna elastazał J.iub brak a,-AT->Aktywna elastaza-* Proteollza w płucach-* Uszkodzenie tkanek

Ryc. 58-5. Schemat ilustrujący (a) prawidłową inaktywację elastyny przez 2,-AT i (b) sytuację, gdy ilość
3,-AT jest zmniejszona, co prowadzi do proteolizy wskutek działania elastazy z następczym uszkodzeniem
tkanek.

(reszta aminokwasowa w pozycji 358), uczest- dzialne są za syntezę krążących przeciwciał


nicząca w wiązaniu ctj- AT z proteazami. Palenie zwanych immunoglobulinami. Limfocyty T za-
tytoniu sprawia, że aminokwas ten zostaje utle- angażowane są w liczne reakcje immunologiczne
niony do sulfotlenku metioniny, co inaktywuje typu komórkowego, takie jak odrzucanie prze-
go i tym samym prowadzi do utraty właściwości szczepu, reakcje nadwrażliwości czy obronne
antyproteazowych c^-AT. Szczególne spusto- przed komórkami nowotworowymi i wirusami.
szenie stwierdza się u pacjentów z fenotypem Pi W podrozdziale tym omówiono wyłącznie im-
ZZ, który odznacza się niskim poziomem munoglobuliny osocza, które powstają głównie
e^-AT już w normalnych warunkach. Dalsze w komórkach plazma tycznych, wyspecjalizowa-
zmniejszanie aktywności ot,-AT będące następs- nej linii komórkowej wywodzącej się z lim-
twem palenia tytoniu powoduje wzmożoną de- focytów B, które syntetyzują i wydzielają im-
strukcję proteolityczną tkanki płucnej, przy- munoglobuliny do osocza.
spieszając tym samym rozwój rozedmy płuc.
Dożylne podanie a,-AT może być pomocne Wszystkie immunogłobułinv zawierają
w leczeniu pacjentów z rozedmą płuc zależną od co najmniej 2 łańcuchy lekkie i 2
niedoboru c^-AT. Dzięki technikom inżynierii łańcuchy ciężkie
genetycznej czynione są próby zastąpienia me- Wszystkie cząsteczki immunoglobulin skła-
tioniny 358 przez aminokwas niepodatny na dają się z 2 identycznych łańcuchów lekkich (L)
utlenianie (p. rozdz. 42). Powstałe „mutanty" o masie cząsteczkowej 23 000 i 2 identycznych
o^-AT mogłyby wykazywać ochronne działanie łańcuchów ciężkich (H) o masie cząsteczkowej
przed proteazami przez znacznie dłuższy okres 53 000—75 000 połączonych w tetramer (C2H2)
niż natywna a,-AT. przez mostki dwusiarczkowe (ryc. 58-6). W każ-
Niedobór a,-AT może być również przy- dym z łańcuchów można wyróżnić swoiste
czyną jednego z typów marskości wątroby (cho- domeny, regiony o strukturalnym i funkcjonal-
roba wątroby z niedoboru o^-AT). W tej sytua- nym znaczeniu. Potowa łańcucha lekkiego w kie-
cji cząsteczki a r AT typu ZZ gromadzą się runku końca karboksylowego zwana jest regio-
w cząsteczkach siateczki śródplazmatycznej, nem stałym (CL), podczas gdy połowa N-koń-
prawdopodobnie wsku^ftk niemożności ich wy- cowa określana jest jako region zmienny (VL)
dzielania przez te komórki. Nie wiadomo do- łańcucha lekkiego. Około J ,U łańcucha ciężkiego
tąd, w jaki sposób prowadzi to do powstania fragmentu C-końcowego odpowiada regionowi
marskości wątroby (w następstwie gromadzenia zmiennemu (VH), a pozostałe 75% tego łań-
się dużych ilości kolagenu będącego przyczyną cucha określa się mianem regionów stałych
włóknienia). (CH-1, CH-2, CH-3) łańcucha H. Część cząste-
czki immunoglobuliny, która wiąże swoisty
antygen, utworzona jest* przez fragmenty C-
IMMUNOGLOBULINY OSOCZA końcowe (regiony zmienne) obydwu łańcu-
ODGRYWAJĄ WAŻNA ROLĘ chów (H i L), tj. domeny VH i VL. Domeny
W MECHANIZMACH OBRONNYCH łańcuchów peptydowych nie występują w for-
ORGANIZMU mie liniowej, lecz tworzą regiony-globularne
z odpowiednią strukturą drugo- i trzeciorzędo-
Układ immunologiczny organizmu składa się wą w celu wiązania swoistych antygenów.
z 2 głównych składników, limfocytów B i lim- Jak przedstawiono na ryc. 58-6, trawienie
focytów T. Limfocyty B wywodzą się głównie cząsteczki immunoglobuliny pr2ez papainę pro-
z komórek szpiku kostnego u wyższych zwierząt wadzi do powstania dwóch fragmentów wiążą-
lub z torebki Fabrycjusza u ptaków. Limfocyty cych antygen (Fab) i jednego fragmentu zdol-
te pochodzą z grasicy. Limfocyty B odpowie- nego do krystalizacji (Fc). Miejsce, w którym
BIAŁKA OSOCZA, IMMUNOGLOBINY I CZYNNIKI KRZEPNIĘCIA / 779

Fab Fc

TL CH3
J CH2

Ryc. 58-6. Uproszczony model cząsteczki ludzkiego przeciwciała z klasy IgG, prezentujący czteroiań-
cuchowa, strukturę podstawową i domeny. V — oznacza region zmienny, C — region stały. Strzałka
pionowa — region zawiasowy. Grube linie oznaczają mostki dwusiarczkowe. (Według: Stites D. P., Stobo
J. D„ Wells J. V., (red): Basie and Clinkai immunology, wyd. 6, Appleton and Lange, 1987).
________________________________________________________________________________

paRaina rozszczepia cząsteczkę immunoglobu- globulin: IgG, IgA, IgM, IgD, IgE. Jak przed-
liny, tzn. przestrzeń między domenami CH-1 stawiono w tab. 58-4, w obrębie każdej z klas
i CH-2, nosi nazwę regionu zawiasowego. łańcuchów ciężkich, na podstawie subtelnych
różnic w strukturze regionów CH, można wyró-
Wszystkie łańcuchy (ełckie są typu żnić podklasy.
kappa lub lambda
Na podstawie różnic w strukturze regionów Nie ma dwóch identycznych regionów
CL (tab. 58-4) łańcuchy lekkie dzieli się na typ zmiennych
kappa (x) oraz lambda {X). Cząsteczka im- Regiony zmienne w cząsteczkach immuno-
miinoglobuliny zawiera 2 łańcuchy lekkie tego globulin składają się z domen VL i VH i cechują
samego typu, nigdy ich kombinację. U człowieka się znaczną heterogennością, W rzeczywistości
łańcuch typu x występuje częściej w cząstecz- nie stwierdzono 2 identycznych pod względem
kach immunoglobulin niż X. sekwencji aminokwasowej regionów zmiennych
w cząsteczkach immunoglobulin uzyskanych od
Pięć typów łańcuchów ciężkich określa różnych osób. Zauważa się jednak pewne podo-
przynależność immunoglobuliny do bieństwa w strukturze tych regionów u różnych
określonej klasy osób, wśród których na podstawie stopnia
U człowieka stwierdza się 5 klas łańcuchów homologii sekwencji aminokwasowej można
ciężkich, wyróżniających się odmienną budową wyróżnić 3 główne grupy: grupę VK dla łań-
regionów CH (tab. 58-4). Łańcuchy te, oznacza- cuchów lekkich typux, grupę VL dla łańcuchów
ne jako y, a, |i, 5 i e różnią się masą cząstecz- lekkich typu k i grupę VH dla łańcuchów
kową, która waha się od 50000 do 70000 (tab. ciężkich. Można ponadto wyróżnić podgrupy
58-4). Chociaż zwykle występują 3 domeny CH, w obrębie wymienionych 3 grup.
łańcuchy \v i e mają ich po 4. Rodzaj łańcucha Reasumując, w obrębie regionów zmiennych
ciężkiego określa przynależność immunoglobu- występują miejsca względnie niezmienne w po-
liny do określonej klasy, a przez to rodzaj szczególnych grupach i podgrupach. Porów-
pełnionej funkcji. Rozróżnia się 5 klas immuno- nując regiony zmienne w różnych łańcuchach
780 / ROZDZIAŁ 58

Tabela 58- Właściwości łańcuchów ludzkich immunogiobulin*


4. Skład-
Cecha Łańcuchy H Łańcuchy L nik Łań-
sekre- cuch J
cyjny
Klasy, w 7 IgG a IgM 5 S Y. X SC J IgA,
których dane IgA IgD IgE Wszystkie Wszystkie IgA łgM
łańcuchy klasy klasy
występują
Podklasy lub 1 2, 3 4 1 2 1 2 12 3 4
podtvov
Odmiany al- Gm (1)-{25) NIW
lotypowe
Masa cząste- 5 0 0 0 0 "" 55 000 70 000 62 000 70 000 23 000 23 000 70 000 15 000
czkowa (przy-
bliżona)
Podgrupy re- VHI-VHIV VKI-VKIV
gionów V
Węglowoda- 4 10 15 18 18 0 0 16 8
ny (przecięt-
ny udział pro-
centowy)
Ilość otigosa- 1 2 lub 3 5 7 5 0 0 1 i
charydów
" Według: Stattes D. P., Stobo J. D., Wells J. V. (red.); Basie and Clinical Immunology, wyd 6
Appleton and Lange, 1987. *• Poprzednio lnv(1)-(3). ••* 60 000 dla T3.

Wewnątrz- Obszary
łańcuchawe nadzmienne lekkich tej samej grupy i podgrupy stwierdza się
łańcucha występowanie regionów nadzmiennych poroz-
lekkiego, wiązania rzucanych między względnie niezmiennymi sek-
wencjami (determinującymi przynależność do
Obszary podgrupy (ryc. 58-7). Łańcuchy lekkie mają
nadzmienne 3 regiony nadzmienne (w VL), a łańcuchy ciężkie
łańcucha
ciężkiego
-4(wVH).

Regiony stałe określają funkcje


dwuslarczkowe efektorowe immunoglobulin swoiste
dla klasy
Regiony stale cząsteczek immunoglobulin,
szczególnie CH_2 i CH_, (oraz CHA w IgM i IgE),
które tworzą fragmenty Fc, odpowiadają za
funkcje efektorowe różnych cząsteczek immu-
noglobulin, swoiste dla poszczególnych klas
Ryc. 58-7. Schematyczny model cząsteczki IgG, (tab. 58-5).
prezentujący prawdopodobne położenie obszarów Niektóre immuno globu liny, jak IgG, wystę-
nadzmiennych w obrębie łańcuchów ciężkich i lek-
kich. (Według: Stites D. P„ Stobo J. D„ Wells J. W pują jedynie w podstawowej strukturze tetrame-
(red): Basie and Clinical immunoiogy, wyd. 6. rycznej, podczas gdy inne, jak IgA czy IgM,
Appleton and Lange, 1987, za zezwoleniem, zmo- mogą występować jako wyższe polimery złożo-
dyfikowana). ne z 2, 3 (IgA) lub 5 (IgM) jednostek tet-
ramerycznych (ryc. 58-8).
BIAŁKA OSOCZA, 1MMUNOGLOBINY 1 CZYNNIKI KRZEPNIĘCIA / 781

Tabela 58-5. Właściwości ludzkich immunoglobulin


IgG IgA IgM IgD IgE
\i
Klasa łańcucha H 7 a 8 s
Podklasa łańcucha H y1,72,73,74 al, a2 H1,H2
Typ łańcucha L xi X xi X V. i A Y. iX

Skład cząsteczkowy Y^ a2L/* lub 5aL,

Stała sedymentacji fS) 6-7 7 19 7-8 8

Masa cząsteczkowa 150 000 160 000" 900 000 180 000 190 000
(przybliżona) 400 000*""

Ruchliwość elektroforetycz- Y Szybka y Szybka 7 Szybka 7 Szybka y


na (przeciętna) do|3 do (3

Wiązanie dopełniacza + 0 ++++ 0 0


(klasyczne)
Stężenie w surowicy 10 000 2000 1200 30 0,5
(przybliżone) mg/i
Penetracja przez łożysko + 0 0 0 0
Aktywność reaginowa ? 0 0 0 ++++
Liza anty bakteryjna + + +++ ? ?
+
Aktywność przeciwwirusowa + ++ + ? ?
* Według Stites D.P., Stobo J.D., Welts J.V. (red.): Basie and Ctinicat tmmunology, wyd. 6.
Appleton i Lange, 1987.
" Dla monornerycznych surowiczych IgA **"
Łańcuch J **" Składnik sekrecyjny SC *****
Dla sekrecyjnej IgA

W limfocycie B lub w komórce plarmatycznej cucha immunoglobuliny z wielu genów struk-


łańcuchy L i H syntetyzowane są jako oddzielne turalnych przedstawiono w rozdz. 38 i 41.
cząsteczki i następnie łączone w cząsteczkę
immunoglobuliny, która wykazuje budowę gli- Różnorodność przeciwciał zależy
koproteiny (tab. 58-4). od rearanżacji genów
Każdy człowiek zdolny jest do wytwarzania
Łańcuchy lekkie i ciężkie są produktami przeciwciał skierowanych przeciwko 1 miliono-
wielu genów wi różnych antygenów. Wydaje się, że powsta-
Każdy łańcuch lekki jest produktem co naj- wanie tak ogromnej liczby różnorodnych prze-
mniej 3 oddzielnych genów strukturalnych: ge- ciwciał zależy od tworzenia kombinacji różnych
nu regionu zmiennego (VL), genu regionu łączą- genów strukturalnych uczestniczących w syn-
cego (J) (nie mającego związku z łańcuchem tezie każdego łańcucha immunoglobuliny oraz
J w IgA lub IgM) oraz genu regionu stałego od dużej częstości mutacji somatycznych w rea-
(CV), Każdy łańcuch ciężki jest produktem co ranżowanych genach VH i VL.
najmniej 4 różnych genów: genu regionu zmien-
nego (VH), genu regionu nadzmiennego („róż- Podczas odpowiedzi immunologicznej
norodności" D), genu regionu łączącego (J) dochodzi do zmiany klasy tworzonych
oraz genu regionu stałego (CH). Nie ma tu przeciwciał („elass switching" —
zastosowania klasyczna koncepcja „jeden gen „przełączenie")
— jedno białko". Mechanizmy molekularne W większości przypadków odpowiedzi im-
odpowiedzialne za tworzenie pojedynczego łań- munologicznej typu humoralnego dochodzi do
782 / ROZDZIAŁ 58
Składnik
sekreoyjny

A. IgA w surowicy

C. l(jM (pan ta mer)

B. Sekrecyjna IgA
(dimer)

Ryc. 58-8. Wysoce schematyczne przedstawienie polimerycznych ludzkich immunoglobulin, Łańcuchy


polipeptydowe są reprezentowane przez grube linie; wiązania dwusiarczkowe łączące różne łańcuchy
polipeptydowe są przedstawione za pomocą cienkich linii (Według: Stites D P., Stobo J D., Weils J. W.
(red): Basie and Clinica! Immunology wyd. 6, Appleton and Lange, 1987, za zezwoleniem).

tworzenia przeciwciał o identycznej swoistości, o identycznej specyficzności wobec antygenu


lecz różniących się przynależnością klasową jak początkowo wytwarzana IgM. Ten sam
i zjawisko to następuje w ścisłym porządku łańcuch lekki może również łączyć się z łań-
chronologicznym w odpowiedzi na podanie cuchem ciężkim a, zawierającym identyczny
immunogenu (immunizującego antygenu). Je- region VH, aby utworzyć cząsteczkę IgA cechu-
den z typów łańcucha lekkiego immunoglobuli- jącą się taką samą swoistością wobec antygenu.
ny może się połączyć z antygenowo swoistym Te 3 klasy (IgM, IgG i IgA) cząsteczek im-
łańcuchem u., tworząc swoistą cząsteczkę IgM. munoglobulin przeciwko temu samemu antyge-
Następnie, ten sam antygenowo swoisty łań- nowi mają identyczną domenę zmienną zarów-
cuch lekki łączy się z łańcuchem y o identycz- no w łańcuchu lekkim, jak i ciężkim. Mówimy
nym regionie V„, tworząc cząsteczkę IgG więc, że mają one wspólny idiotyp. Różne klasy
BIAŁKA OSOCZA, IMMUNOGLQBIWV I CZYNNIKI KRZEPNIĘCIA / 783

izotypów determinowane są przez regiony CH nięcia w tym samym miejscu lub przez ADP
połączone z tym samym swoistym antygenowo uwolniony z innych zaktywowanych już płytek.
regionem VH. Jeden z genetycznych aspektów Podczas aktywacji płytki zmieniają swój kształt
mechanizmów regulatorowych, odpowiedzial- i w obecności flbrynogenu ulegają agregacji z
nych za zmianę genu kodującego CH („swit- utworzeniem czopu płytkowego.
ching") przedstawiono w rozdz. 41. Trzeci etap hemostazy polega na utworze
niu sieci fibryny lub skrzepu, który zatrzymuje
Przyczyną schorzeń może być zarówno w swoim obrębie czop płytkowy (biały skrzep)
nadmierna, jak i niedostateczna i (lub) erytrocyty (czerwony skrzep) formując
synteza tmmunoglobulin ostatecznie bardziej trwałą skrzepline.
Zaburzenia w zakresie immu no globulin obej- W czwartej fazie dochodzi do częściowego
mują wzmożoną syntezę swoistych klas im- lub całkowitego rozpuszczenia skrzepu przez
m u no globu lin lub nawet swoistych cząsteczek plazminę. W warunkach prawidłowej hemosta
immunoglobulin, przy czym to ostatnie zjawis- zy istnieje stabilny, dynamiczny stan równo
ko zachodzi w przypadku klonalnego rozrostu wagi, w którym skrzepliny są stale tworzone
nowotworowego komórek plazma tycznych i rozpuszczane.
określanego mianem szpiczaka. Hipogamma-
globulinemie mogą być ograniczone wyłącznie Istnieją trzy rodzaje skrzepów
do jednej klasy immimoglobulin (np. EgA lub Rozróżnia się następujące rodzaje skrzepów:
IgG) lub mogą dotyczyć niedostatecznego wy- Biały skrzep złożony z płytek i fibryny jest
twarzania wszystkich ich klas (IgA, IgD, IgE, stosunkowo ubogi w erytrocyty. Powstaje on
IgG oraz IgM). Nieprawidłowe stężenia im- w miejscu uszkodzenia lub patologicznej zmia
munoglobulin są prawie bez wyjątku spowodo- ny ściany naczyniowej, szczególnie w miejscach,
wane nieprawidłową szybkością ich syntezy lub gdzie przepływ krwi jest szybki (k-inice).
wydzielania, indukowaną licznymi czynnikami. Drugim rodzajem skrzepu jest czerwony
skrzep, który początkowo składa się z krwinek
czerwonych i fibryny. Czerwony skrzep mor
W HEMOSTAZIE UCZESTNICZĄ fologicznie przypomina skrzepline powstałą
ŚCfANY NACZYŃ. PŁYTKI KRWI w probówce i może formować się in vivo w ob
ORAZ CZYNNIKI OSOCZOWE szarach o zwolnionym przepływie krwi lub z jej
BIORĄCE UDZIAŁ ZARÓWNO W zastojem, ze współistniejącym lub nie uszkodze
KRZEPNIĘCIU KRWI, JAK I W niem naczyniowym, albo też może on być
ROZPUSZCZANIU SKRZEPU formowany w miejscu zranienia lub zmiany
naczyniowej w połączeniu z tworzącym się
Cztery etapy hemostazy pierwotnie czopem płytkowym.
He most a za jest procesem zatrzymywania Trzecim rodzajem skrzepu są rozsiane złogi
krwawienia, które następuje po naruszeniu in- fibryny zlokalizowane w bardzo małych naczy
tegralności ściany naczyniowej. Obejmuje ona niach i kapilarach.
powstawanie skrzepu i polega na współdziałaniu Poszczególne 3 rodzaje skrzepu zawierają
elementów ściany naczyniowej, płytek krwi fibrynę w zmiennych proporcjach.
i białek osocza, które powoduje zarówno krzep- W pierwszej kolejności zostanie przedstawio-
nięcie krwi, jak i liżę powstałego skrzepu. ny proces krzepnięcia prowadzący do powsta-
Istnieją cztery etapy hemostazy: nia fibryny. Następnie opisane zostaną krótko
Pierwszym z nich jest obfcurczanie się pewne aspekty udziału płytek i ściany naczyń
uszkodzonego naczynia, z jednoczesnym zmniej krwionośnych w całościowo ujętym procesie
szeniem się przepływu krwi w odcinku dystal- krzepnięcia. To oddzielenie czynników krzep-
nym w stosunku do miejsca uszkodzenia. nięcia i płytek jest sztuczne, jako że jedne
Na drugą fazę składa się formowanie i drugie pełnią wzajemnie współzależne i bardzo
luźnego, przejściowego czopu płytkowego zbliżone funkcje w procesie krzepnięcia; takie
w miejscu uszkodzenia. Płytki przylegają do postępowanie jednakże ułatwia opis całości
włókien kolagenu w miejscu uszkodzenia ściany toczących się procesów.
naczyniowej i podlegają aktywacji przez trom-
binę (mechanizm aktywacji płytek opisano po
niżej), powstałą w kaskadowej reakcji krzep-
784 / ROZDZIAŁ 58

Wynikiem działania zarówno szlaku Tabela 58-6. Numeryczny system nazewnictwa


wewnątrzpochodnego, jak czynników krzepnięcia krwi. Liczebniki wskazują
i zewnątrzpochodnego jest powstanie kolejność, w jakiej czynniki osoczowe były od-
włóknika krywane i nie mają związku z kolejnością, w jakiej
Dwa szlaki prowadzą do uformowania czopu one działają
fibrynowego; zewnątrzpochodny i wewnątrzpo- Czynnik Nazwa(y) zwyczajowa(e)
chodny. Tworzenie sie czerwonego skrzepu w 1 Fibrynogen \ Czynniki te są zwykle
miejscu o zwolnionym przepływie krwi lub w
odpowiedzi na istnienie patologicznej zmiany w f określane za pomocą
obrębie ściany nitczyniowej bez uszkodzenia / ich nazw zwyczajo-
okolicznych tkanek jest wynikiem aktywacji II Protrombina j wVch
szlaku wewnątrzpochodnego. W powstaniu czo- III Fosfolipidy płytkowej .
Niesazwyk
pu fibrynowego w odpowiedzi na uszkodzenie
tkanki uczestniczy szlak zewnątrz pochodny. 1 le określane
| jako czynniki
Obydwa szlaki zbiegają się we wspólnym, koń-
IV Jony wapnia / krzepnięcia
cowym etapie obejmującym aktywacje pro trom-
biny do trombiny i katalizowane przez powstały V Proakceleryna, czynnik chwiejny, ak-
enzym rozszczepienia fibrynogenu z utworze- celerator (Ac-)-globuliny
niem czopu fibrynowego. Szlaki zewnątrzpo- VII Prokonwertyna, akcelerator konwer-
chodny i wewnątrzpochodny, jak również sji protrombiny (SPCA), kotrombo-
wspólny etap końcowy są skomplikowane i bie- plastyna
rze w nich udział wiele różnych białek {ryc. 58-9,
vm Czynnik antyhemofiiowy A, globulina
tab. 58-6). Ogólnie, jak przedstawiono w tab.
58-7, białka te mogą być zaklasyfikowane do antyhemofiłowa (AHG)
4 grup: l)zymogenów, obejmujących sery nowo IX Czynnik antyhemolitowy B, czynnik
--zależne proteazy, które ulegają aktywacji pod- Christmasa, os oczowy składni ktrom-
czas procesu krzepnięcia; 2) kofaktorów; 3) boplastyny
fibrynogcnu i 4) transglutamina/y, która stabili- X Czynnik Stuarta-Pro we ra
zuje skrzep fibry no wy. XI Czynnik poprzedzający tromboplas-
tynę osoczową (PTA)
Szlak wewnątrzpochodny prowadzi do
XII Czynnik Hagemana
aktywacji czynnika X
Szlak wewnątrzpochodny (ryc. 58-9) obej- XIII Czynnik stabilizujący fibrynę (FSF),
muje czynniki XII, Xl, IX, VIII i X, jak również fibrynoligaza

UJEM&fE NAŁADOWANA
POWIERZCHNIA
Uszka^ "\^_dzenle
f^ tkanki g2|ak
Czynnik tKankowy \ zewnątrz-
pochodny
x

Szlak ■—vii J
wewnątrz-.*
pochodny
Sponlanloznła

2el flbrynowy
Rozpuszczalne monomery flbryny

Końcowy,
wspólny etap
krzepnięcia
u sieciowa rta
Fibfynogen fibry na

Ryc. 58-9. Szlaki krzepnięcia krwi; wewnątrzpochodny i zewnątrzpochodny, prowadzące do powstania


nierozpuszczalnego skrzepu fibryny. HMK — wielkocząsteczkowy kininogen, PL — fosfolipidy. "

* Bfady- Faza
kinlna kontaktu
BIAŁKA OSOCZA, IMMUNOGLOBINY I CZYNNIKI KRZEPNIĘCIA / 7SS

Tabela 58-7. Funkcje osoczowych czynników prekalikreinę, wysokocząsteczkowy kininogen,


krzepnięcia jony wapnia i fosfolipidy płytek krwi. Ostatecz-
nie doprowadza on do powstania czynnika Xa
1. Zymogeny proteaz serynowych (według przyjętej konwencji zaktywowane
Czynnik XII Łączy się z odsłoniętymi cząs- czynniki krzepnięcia oznacza się za pomocą
teczkami kolagenu w miejscu przyrostka „a").
uszkodzenia ściany naczynio- Szlak ten rozpoczyna się „fazą kontaktu", w
wej; aktywowany przez wielko- trakcie której prekalikreina, wysokocząstecz-
cząsteczkowy kininogen i kalik-
retnę f kowy kininogen, czynniki XII i XI są eks-
Czynnik XI Aktywowany jest przez czynnik ponowane na działanie ujemnie naładowanej
Wie powierzchni aktywującej. Prawdopodobnie to
właśnie kolagen, znajdujący się na odsłoniętej
Czynnik IX powierzchni ściany naczynia spełnia in vivo rolę
Aktywowany jest przez czynnik wspomnianej powierzchni aktywującej, pod-
Xla w obecności jonów wapnia
czas gdy szkło lub kaolin w warunkach labora-
Czynnik VII Aktywowany przez trombinę toryjnych in vitro stymulują szlak wewnątrz-
w obecności jonów wapnia pochodny. W chwili, gdy czynniki uczestniczące
w fazie kontaktu zostanl* zgromadzone na po-
Czynnik X Uczynniany na powierzchni za- wierzchni aktywującej, czynnik XII ulega ak-
ktywowanych ptytek przez
kompleks czynników (jony wa- tywacji do czynnika XIIa w reakcji proteolizy
pnia, czynniki VIMa i tXa), jak katalizowanej przez kalikreinę. Powstały pod
również przez czynnik VIla wpływem kalikreiny czynnik XIIa działa na
w obecności czynnika tkanko- prekalikreinę uwalniając kolejne cząsteczki ka-
wego i jonów wapnia likreiny, tworząc tym samym układ wzajemnej,
zwrotnej aktywacji. Utworzony czynnik XIIa
Czynnik Uczynniany na powierzchni za- aktywuje czynnik XI do XIa oraz uwalnia
ktywowanych płytek przez bradykininę (nonapeptyd o działaniu rozszerza-
kompleks protrombtnowy (jony jącym naczynia krwionośne) z wysokocząstecz-
wapnia, czynnik Va i Xa) (czyn- kowego kininogenu. Czynnik XIa w obecności
niki II, VII, IX i X są zymogenami
zawierającymi reszty karboksy- jonów wapnia aktywuje czynnik IX (masa cząs-
glutaminianowe) teczkowa 55 000, będący zymogenem zawierają-
cym zależne od obecności witaminy K reszty y-
2. Kota który karboksyglutaminianowe) do proteazy sery-
Czynnik V!ll Aktywowany przez trombinę, nowej — czynnika IXa. Czynnik ten rozkłada
czynnik Vltla jest kofaktorem wiązanie między arginmą i izoleucyną (Arg-Ile)
w reakcji aktywacji czynnika w cząsteczce czynnika X (masa cząsteczkowa
X przez czynnik iXa 56 000), tworząc dwułańcuchową proteazę sery-
Czynnik V nową — czynnik Xa. Ostatnia reakcja wymaga
Aktywowany przez trombinę; do swego przebiegu udziału zespołu składników
czynnik Va jest kofaktorem określanych łącznie jako kompleks aktywny,
w reakcji aktywacji protrombi- zlokalizowany na powierzchni zaktywowanych
ny przez czynnik Xa płytek i składający się z jonów wapnia, czynników
3, Fibrynogen VHIa, IXa i X, Należy nadmienić, iż we wszyst-
kich reakcjach, w których biorą udział zymoge-
Czynnik I ny zawierające reszty Gla na N-końcach cząs-
Rozszczepiany przez trombinę
z utworzeniem skrzepu fibryno- teczek (c2ynniki II, VII, IX i X) reszty te są
wego miejscami o wysokim powinowactwie dla jonów
wapnia. Przed zgromadzeniem czynników kom-
4. Tiolowo-zależna transglutaminaza pleksu aktywnego na trombocytach, płytki mu-
szą ulec aktywacji, aby mogły wyeksponować
Czynnik XIII Aktywowany przez trombinę
w obecności jonów wapnia kwaśne (anionowe) fosfolipidy, tj. fosfatydylose-
stabilizuje skrzep fibrynowy na rynę i fosfatydyloinozytol, które zwykle znaj-
zasadzie tworzenia krzyżowych dują się na wewnętrznej powierzchni błony
wiązań kowalencyjnych komórkowej nie ^aktywowanego trombocytu.

50 — Biochemia
786 / ROZDZIAŁ 58

Czynnik VIII (masa cząsteczkowa 330000) jest szlaku wewnątrzpochodnego z zewnątrzpochod-


glikoproteiną nie będącą prekursorem protea- nym.
zy, lecz kofaktorem służącym jako receptor dla
czynników IXa i X na powierzchni płytek krwi. Końcowy wspólny etap krzepnięcia
Czynnik. VIII jest aktywowany przez niewielkie obejmuje aktywacje protrombiny do
ilości trombiny, tworząc czynnik VIIIa, pod- trombiny
legający następnie unieczynnieniu na drodze Podczas końcowego, wspólnego etapu krzep-
dalszego rozszczepienia przez trombinę. nięcia, czynnik Xa, powstający zarówno na
szlaku wewnątrzpochodnym, jak i zewnątrz-
Szlak zewnątrzpochodny również pochodnym, aktywuje protrombinę do trombiny
prowadzi do uczynnienia czynnika X, (czynnik Ha), która następnie przekształca fib-
choć w odmienny sposób rynogen w fibrynę (ryc. 58-9).
Czynnik Xa zajmuje w układzie krzepnięcia Aktywacja protrombiny, podobnie jak
miejsce, gdzie zbiegają się oba szlaki; zewnątrz- uczynnienie czynnika X, zachodzi na powierz-
pochodny i wewnątrzpochodny (ryc. 58-9), roz- chni zaktywowanych płytek i wymaga obecności
poczynając wspólny, końcowy etap krzepnięcia kompleksu protrombinazy składającego się z pły-
krwi. Szlak zewnątrzpochodny obejmuje czyn- tkowych, anionowych fosfolipidów, jonów wap-
nik tkankowy, czynnik VII, X i jony wapniowe, nia, czynnika Va, czynnika Xa i protrombiny.
prowadząc do powstania czynnika Xa. Szlak Czynnik V (masa cząsteczkowa 330000), gli-
ten jest aktywowany w miejscu uszkodzenia koproteiną pod wieloma względami zbliżona do
tkanki w chwili uwolnienia czynnika tkankowe- czynnika VIII i ceruloplazminy, jest syntetyzo-
go (obficie występującego w łożysku, tkance wany w wątrobie, śledzionie i nerkach, i obecny
płucnej i mózgu) (ryc. 58-9), który działa jako zarówno w płytkach krwi, jak i osoczu. Działa
kofaktor w katalizowanej przez czynnik VIIa on jako kofaktor w sposób podobny do czyn-
reakcji aktywacji czynnika X. Czynnik VIIa nika VIII w kompleksie aktywnym. PD ak-
rozszczepia to samo wiązanie między argininą tywacji do czynnika Va, zachodzącej pod wpły-
i izoleucyną (Arg-Ile) w cząsteczce czynnika X, wem niewielkich ilości trombiny, wiąże się on ze
które jest rozszczepiane przez kompleks aktyw- specyficznymi receptorami błony komórkowej
nych czynników szlaku wewnątrzpochod- płytek (ryc. 58-10), tworząc kompleks z czyn-
nego. Czynnik VII (masa cząsteczkowa 53 000), nikiem Xa i protrombiną. Następnie czynnik ten
będący glikoproteiną syntetyzowaną w wątro- podlega inaktywacji wskutek dalszego działania
bie, zawiera reszty glutaminianowe i jest zymo- trombiny, tym samym zapewniając ogranicze-
genem o stosunkowo wysokiej endogennej ak- nie konwersji protrombiny do trombiny.
tywności; aktywność ta wzrasta w wyniku kon- Protrombiną (masa cząsteczkowa 72 000, ryc.
wersji do aktywnej proteazy serynowej, tj. czyn- 58-1)) jest jednołańcuchową glikoproteiną syn-
nika VIIa, przez trombinę lub czynnik Xa. tetyzowaną w wątrobie. Region N-koricowy
Aktywacja czynnika X stanowi ważne sprzężenie protrombiny (1 na ryc, 58-11) zawiera 10 reszt

Pretrombina

COO

C32+ Ca2+
Btona
Komórkowa
płytki

Ryc. 58-10. Schematyczne przedstawienie wiązania się czynników Va, Xa, jonów wapnia i protrombiny
z błoną komórkową zaktywowąnej płytki. Miejsca rozszczepienia cząsteczki protrombiny przez czynnik Xa
są zaznaczone przez dwie strzałki. Część cząsteczki protrombiny, z której następnie powstaje trombina, jest
oznaczona jako pretrombina.____________________________________________________
BIAŁKA OSOCZA, IMMUNOGLOBINY I CZYNNIKI KRZEPNIĘCIA / 787

:
Gl
a„
>
- -S-
S I
1 2 A | rI
X.
B

Frełromblna
(przed rozszczepieniem
przez czynnik Xa)
Trombina
j (po rozszczepieniu
i przez czynnik Xa)
Ryc. 58-11. Schematyczne przedstawienie protrombiny fragment N-końcowy znajduje sie po lewej
stronie; obszar 1 zawiera wszystkie 10 reszt y-karboksygIutaminianowych Zaznaczono miejsca, w których
cząsteczka jest rozszczepiana pod wpływem czynnika Xa, jak również produkty jej degradacji. Pozycja
katalitycznie aktywnej seryny oznaczona jest za pomocą trójkącika. Łańcuchy A i B aktywnej trombiny
(zacienione) są wzajemnie połączone za pomocą mostków dwusiarczkowych,
________________________________________________________________________________
F-1-2

y-karboksyglutaminianowych (Gla), zaś sery- glikoproteiną osoczową o długości 47,5 nm,


nowo-zależne miejsce aktywne tej proteazy (za- która składa się z trzech różniących się między
znaczone czarnym trójkątem), umiejscowione jest sobą łańcuchów polipeptydowycłi (A a B p, y)2,
na C-końcu cząsteczki. Po połączeniu z komplek- kowalencyjnie połączonych ze sobą wiązaniami
sem czynników Va i Xa na powierzchni płytki, dwusiarczkowymi. Łańcuchy B p i y zawierają
cząsteczka protrombiny ulega rozszczepieniu przyłączony do asparaginy kompleks oligosa-
w dwóch miejscach przez czynnik Xa, co prowadzi charydowy. Wszystkie 3 łańcuchy są syntetyzo-
do utworzenia aktywnej, dwułańcuchowej cząste- wane w wątrobie; 3 odpowiedzialne za ich
czki trombiny, która jest następnie uwalniana syntezę geny strukturalne są zlokalizowane na
z powierzchni płytki. Łańcuchy A i B trombiny są tym samym chromosomie, a ich ekspresja u lu-
ze sobą połączone wiązaniem dwusiarczkowym. dzi podlega koordynacyjnej regulacji. Regiony
Protrombina może być również uczynniona N-końcowe 6 łańcuchów są utrzymywane w bli-
przez koagulazę gronkowcową na drodze prostej skim wzajemnym sąsiedztwie przez pewną licz-
modyfikacji konformacyjnej, nie obejmującej bę wiązań dwusiarczkowych, podczas gdy re-
rozszczepienia cząsteczki. giony C-końcowe są od siebie znacznie od-
dalone, wskutek czego cząsteczka ma wydłużo-
Przekształcenie fibrynogenu do fibryny ny i asymetryczny kształt (ryc. 58-12). Odcinki
jest katalizowane przez trombinę A i B znajdujące się w regionach N-końcowych
Fibrynogen (czynnik I, masa cząsteczkowa łańcuchów A a i B p1, określane odpowiednio
340000, ryc. 58-9 i tab. 58-7) jest rozpuszczalną jako fibrynopeprydy A (FPA) i fibrynopeptydy

Łańcuch Aa

Łańcuch B/f
Łańcuch y
0
■47.5 nm-

Ryc. 58-12. Schematyczne przedstawienie (bez zachowania proporcji) cząsteczki fibrynogenu, eks
ponujące pary łańcuchów Aa, Bp i y połączonych przez wiązania dwusiarczkowe. FPA—fibrynopeptyd A,
FPB — fibrynopeptyd B.
_______________________________________________________________________________
788 / ROZDZIAŁ 58

B (FFB), mają nadmiar ładunków ujemnych fibryny zatrzymuje w swoim obrębie płytki,
spowodowanych obecnością reszt asparaginia- erytrocyty i inne składniki tworząc białe lub
nowych i glutaminianowych, jak również niety- czerwone skrzepy. Utworzony początkowy
powego O-siarczanu tyrozyny w FPB. Wspo- skrzep fibrynowy jest raczej słaby i utrzymywa-
mniane ładunki ujemne mają swój wpływ na ny w całości jedynie przez niekowalencyjne
rozpuszczalność fibrynogenu w osoczu, jak rów- połączenia monomerów fibryny. Trombina, po-
nież zapobiegają agregacji jego cząsteczek dzięki za konwersją fibrynogenu do fibryny, prze-
elektrostatycznemu odpychaniu. kształca również czynnik XIII do czynnika XIJIa
Trombina (masa cząsteczkowa 34000) jest Czynnik ten jest bardzo swoistą transglutami-
proteaza serynową występującą w osoczu i hyd- nazą, która kowalencyjnie łączy cząsteczki fib-
rolizującą 4 wiązania arginina-glicyna ryny na zasadzie tworzenia wiązań peptydo-
(Arg-Gly) zlokalizowane między fibrynopep- wych między grupami y-karboksylowymi y-ka-
tydami oraz odcinkami a i (! łańcuchów rboksyglutaminianu i e-aminowymi reszt lizyny
AaiB Pfibrynogenu(ryc. 58-13A). Uwolnienie (ryc, 58-13B). W ten sposób powstaje bardziej
fibrynopeptydów przez trombinę wyzwala mo- stabilny skrzep fibrynowy o zwiększonej odpor-
nomery fibryny, mające strukturę podjednost- ności na proteolizę.
kową (a, p, y)2. Ponieważ FPA i FPB zawierają
odpowiednio tylko 16 i 14 reszt aminokwaso- Stężenie krążącej trombiny wymaga
wych, cząsteczka fibryny zachowuje 98% reszt precyzyjnej kontroli wobec możliwości
obecnych w fibrynogenie. Usunięcie fibrynope- powstawania groźnych zakrzepów
ptydów odsłania miejsca wiązce, które umoż- W warunkach fizjologicznej hemostazy stęże-
liwiają cząsteczkom monomerów fibryny spon- nie aktywnej trombiny musi podlegać dokładnej
taniczną agregację w niestabilny kompleks two- kontroli, aby nie tworzyły się groźne zakrzepy.
rzący z kolei nierozpuszczalny skrzep fibryno- Cel ten osiągany jest w dwojaki sposób. Trom-
wy. Uformowany, nierozpuszczalny polimer bina krąży w postaci nieaktywnego preluirsora

Trombina

Arg —*— Gly


Flbrynopeptyd (A lub B)
Łańcuch fibryny (a lub 0)

Fibryna — CH;, — CH;> — CH;. — CHj — NH3 N —C —CH ? —CH;— Fibryna


Reszta lizyny Reszta glutaminy 1

NHJ
J Czynnik Xllia (transglutamlnaza)

O II Fibryna — CH2 — CH2 — CH2 — CH2 — NH — C — CH2 — CHj — Fibryna

Ryc. 58-13. Tworzenie się skrzepu fibrynowego: A — indukowane przez trombtnę rozszczepienie wiązań
Arg-Gly (arginina-glicyna) łańcuchów Aa i Bp fibrynogenu z powstaniem fibfynopeptydów (lewostron-
nie) oraz łańcuchów cc i p monomerów fibryny (prawostronnej). B — usieciowanie cząsteczek fibry fty przez
aktywowany czynnik XIII (czynnik Xll(a).
BIAŁKA OSOCZA, IMMUNOGLOBINY I CZYNNIKI KRZEPNIĘCIA / 789

— protrombiny, która podlega uczynnieniu na z antytrombina IH^Osoby z wrodzonymi niedo-


drodze kaskady reakcji enzymatycznych, pod- borami antyirombiny IIJ wykazują predyspozy-
czas których nieaktywne zymogeny są przekształ- cje do częstego tworzenia rozległych zakrzepów,
cane do aktywnych enzymów, co w konsekwencji co potwierdza fizjologiczne znaczenie antytrom-
prowadzi do konwersji protrombiny w trom- biny III oraz wskazuje na fakt, iż układ krzep-
binę (ryc. 58-9). Na każdym etapie wspomnia- nięcia u ludzi jest w warunkach fizjologicznych
nej kaskady mechanizm ujemnego sprzężenia układem dynamicznym.
zwrotnego zapewnia istnienie precyzyjnej rów- ■

nowagi między aktywacją a hamowaniem. Stę- Anty koagulanty pochodne kumaryny


żenie czynnika XII yv osoczu wynosi ok. 30 hamują zależną od witaminy K
ug/ml, natomiast fibrynogenu — 3 mg/ml, karboksylację czynników II, VII, IX
podczas gdy poziomy innych czynników kolej- oraz X
no działających w kaskadzie wykazują stały Antykoagulanty kumarynowe (np.: dikuma-
wzrost, co jednoznacznie wskazuje na występo- roi) są lekami hamującymi zależną od obecności
wanie mechanizmu zwielokrotnienia w obrębie witaminy K karboksylację reszt glutaminiano-
kaskady. Drugi sposób kontroli aktywności wych do y-karboksyglutaminianowych w regio-
trombiny polega na unieczynnianiu wszelkich nach N-końcowyeh czymjjków II, VII, IX i X.
tworzących się jej cząsteczek przez krążące Czynniki te, powstające w wątrobie, do speł-
inhibitory, z których najważniejsza jest anty- nienia swej roli w procesie krzepnięcia wymaga-
trombina III (p. poniżej). ją obecności jonów wapnia. Te ostatnie zostają
związane przez reszty y-karboksyglutaminiano-
Aktywność antytrombiny III, we, z kolei uzależnione od karboksylacji reszt
ważnego inhibitora trombiny, glutaminianowych wymienionych czynników
zwiększa antykoagulant — heparyna krzepnięcia. Pochodne kumaryny hamują redu-
W warunkach fizjologicznych w osoczu kcję pochodnych chinonowych witaminy K do
istnieją 4 naturalne inhibitory trombiny. Naj- aktywnych jej form hydrochinonowych. W tym
ważniejszym z nich jest antytrombina III, której przypadku podanie witaminy K pozwala omi-
udział w całkowitej aktywności antytrombino- nąć indukowaną kumaryną inhibicję i umoż-
wej wynosi 75%. Antytrombina III może rów- liwia powstanie czynników zawierających reszty
nież hamować aktywność czynników IXa, Xa, Y-karboksyglutaminianowe. Odwrócenie inhi-
Xla i XIIa. a2-Makroglobulina ma największy bicji kumarynowej przez witaminę K trwa
udział w pozostałej aktywności antytrombino- 12—14 h, podczas gdy wyeliminowanie efektów
wej osocza, wraz z kotaktoran heparyny II działania heparyny przez pro taminę jest prawie
i 01,-antytrypsyną (oCj-antyproteinazą) wykazu- natychmiastowe.
jącymi mniejsza aktywność hamującą w warun-
kach fizjologicznych. Endogenna aktywność Hemofilia A jest spowodowana
antytrombiny III znacznie zwiększa się w obec- genetycznie uwarunkowanym
ności kwaśnych proteoglikanów, takich jak niedoborem czynnika VIII
heparyna (p. rozdz. 57). Wiążą się one ze U ludzi spotyka się wiele wrodzonych niedo-
swoistymi miejscami kationowymi w obrębie borów w obrębie układu krzepnięcia. Najbar-
cząsteczki antytrombiny III, indukując zmianę dziej rozpowszechniony jest niedobór czynnika
jej konformacji, ułatwiając tym samym jej wią- VIII wywołujący hemofilię A. Choroba ta, dzie-
zanie się z trombiną i innymi substratami. dzicząca się z chromosomem X, miała duże
Mechanizm ten leży u podstaw stosowania znaczenie w historii rodów królewskich w Euro-
heparyny w medycynie klinicznej w celu zaha- pie. Hemofilia B jest spowodowana niedoborem
mowania krzepnięcia. Ponadto heparyna stoso- czynnika IX i wykazuje niemalże identyczny
wana w małych dawkach ma zdolność wy- obraz kliniczny jak hemofilia A. Obydwa stany
ścielania śródbłonka naczyń krwionośnych, chorobowe można jednak zróżnicować za po-
przez co prawdopodobnie zmniejsza aktywację mocą swoistych testów laboratoryjnych.
szlaku wewnatrzpochodnego. Antykoagulacyj- Gen ludzkiego czynnika VIII, poddany klo-
ne działanie heparyny może zostać zniesione nowaniu, okazał się być jednym z największych
przez działające przeciwstawnie silnie kationo- do tej pory poznanych, zawiera bowiem 186 kb
we polipeptydy, jak pro tam i na, która mocno i 26 eksonów. Wykryto wiele rozmaitych typów
wiążąc się z z heparyną osłabia jej łączenie się uszkodzeń, przejawiających się zmniejszoną ak-
790 / ROZDZIAŁ 58

tywnością czynnika VIII. Obejmują one częś- Aktywatory plaż PLAZMINOGEN


mtn □ gen u
ciowe delecje i punktowe mutacje prowadzące I-Val -
do przedwczesnego zakończenia tworzenia łań- —i rtiy—vai r
coo
cucha polipeptydowego. Obecnie możliwa jest \----s-S—'
NH:
diagnostyka prenatalna polegająca na ocenie -pArg
DNA z pobranych komórek kosmówki. W ostat- I- -S -
nich latach leczenie pacjentów z hemofilią PLAZMINA
A obejmowało podawanie krioprecypitatów
(wzbogaconych w czynnik VIII) otrzymywa- Ryc. 58-14. Aktywacja plazminogenu coo
nych od indywidualnych dawców lub liofilizo- To samo wiązanie Arg-Val (arginina-
wanych koncentratów czynnika VIII przygoto- walina) jest rozszczepiane przez wszystkie
wywanych z puli osocza pochodzącego nawet aktywatory plazminogenu, z utworzeniem
dwulańcuchowej cząsteczki plazminy. Trójkącik
od 5000 dawców. W niedalekiej przyszłości oznacza resztę serynowa miejsca aktywnego. Dwa
czynnik VIII będzie wytwarzany techniką re- łańcuchy plazminy są połączone ze sobą za
kombinacji DNA. Być może metoda ta pokryje pomocą mostka dwusiarczkowego.
zapotrzebowanie wszystkich pacjentów z hemo-
filią A. Problem ten nabrał znaczenia z chwilą
pojawienia się u wielu pacjentów z hemofilią
AIDS jako konsekwencji terapii substytucyjnej dzenia tkanki lub stresu, a następnie, jeśli nie
z wykorzystaniem koncentratów liofilizowane- zwiąże się z fibryną, podlega katalitycznej inak
go czynnika VIII, przygotowanych z wielu tywacji. Po połączeniu z fibryną TPA rozszczepia
próbek osocza; czynnik VIII otrzymany metodą plazminogen w obrębie skrzepu z wytworzeniem
rekombinacji DNA jest całkowicie bezpieczny plazminy, która z kolei rozkłada fibrynę z uwal
w zastosowaniu klinicznym. nianiem rozpuszczalnych produktów jej degra
dacji, co ostatecznie prowadzi do rozpuszczenia
Skrzepy fibrynowe są rozpuszczane skrzepu. Zarówno plazmina, jak i aktywator
przez plazminę plazminogenu, nie mogąc pozostać związane
Jak stwierdzono powyżej, układ krzepnięcia z produktami degradacji fibryny, są uwalniane
prawidłowo jest w stanie dynamicznej równo- do osocza, gdzie podlegają unieczynnieniu przez
wagi, w której skrzepy fibryny są stale tworzone ich naturalne inhibitory. Prourokinaza jest pre
i jednocześnie rozpuszczane. Plazmina— prote- kursorem kolejnego aktywatora piazminogenu
aza serynowa, odpowiedzialna w głównej mie- — urokinitzy, która nie ma tak dużej swoistości
rze za degradację fibryny i fibrynogenu, krąży dla fibryny jak poprzedni aktywator. Urokinaza
w osoczu w formie nieaktywnego zymogenu jest wydzielana przez pewne komórki nabłon
— plazminogenu (masa cząsteczkowa 90 000). kowe wyścielające przewody wydzielnicze (np.
Jeśli nawet niewielki*Uości plazminy powstają kanaliki nerkowe) i prawdopodobnie bierze
we krwi krążącej, w warunkach fizjologicznych udział w rozpuszczaniu fibryny odkładającej się
podlegają one natychmiastowej inaktywacji w tych przewodach. ,
przez szybko działający inhibitor plazminy —
atj-antyplazminę. Plazminogen łączy się zarów- TPA otrzymany techniką rekombinacji
no z fibrynogenem, jak i fibryną, i w ten sposób DNA badany jest pod kątem jego
zostaje włączony w skfad skrzepu w trakcie jego przydatności w leczeniu zakrzepów
tworzenia się. Plazmina powstająca w czasie jej wieńcowych
związania z fibryną jest chroniona przed działa- W chwili obecnej inny aktywator plazminoge-
niem a2-an ty plazminy i pozostaje aktywna. Róż- nu streptokinaza —-jest wykorzystywany w lecz-
nego rodzaju aktywatory plazminogenu wystę- nictwie jako czynnik fibrynolityczny. Jednakże
pują w większości tkanek organizmu, rozszcze- jest on mniej wybiórczy niż TPA, .ponieważ
piając to samo wiązanie w cząsteczce plazmino- aktywuje zarówno plazminogen w osoczu (gdzie
genu — między argininą i waliną (Arg-Val) może on następnie degradować krążący tlbryno-
i tworząc tym samym dwułańcuchową proteazę gen), jak również plazminogen związany ze
serynowa — plazminę (ryc. 58-14)
Tkankowy aktywator plazminogenu (TPA) jest
proteazą serynowa uwalnianą ze śródbłonka
naczyniowego do krążenia w warunkach uszko-
BIAŁKA OSOCZA, iMMUNOGLOBINY I CZYNNIKI KRZEPNIĘCIA / 791

skrzepem fibrynowym. Ilość plazminy powstałej więc oderwaniu sięiplytek od ścian naczyń pod
pod wpływem dawek terapeutycznych streptoki- wpływem sił „strzygących" prądu krwi.
nazy może przekroczyć zdolność neutralizacji Aktywacja płytek. Prawidłowe płytki
przez krążącą a 2 -antyplazminę, powodując znajdują się w stanie nie pobudzonym. Podczas
w konsekwencji degradację zarówno fibrynoge- krzepnięcia zaangażowane w ten proces trom-
nu, jak i fibryny, z następczymi krwawieniami bocyty podlegają aktywacji. Aktywacja jest zło-
często obserwowanymi w trakcie terapii fi- żonym zjawiskiem, które obejmuje zmiany
bry nolitycznej. Istnieje znaczne zainteresowanie kształtu płytek, zwiększoną ich ruchliwość, uwal-
wykorzystaniem terapeutycznym TPA otrzyma- nianie zawartości ich ziarnistości oraz agregację.
nego metodą rekombinacji DNA z racji jego Trombina, utworzona w wyniku kaskady krzep-
swoistości dla degradowanej fibryny i możliwości nięcia, inicjuje aktywację płytek in vivo na
przywracania drożności tętnicom wieńcowym, drodze interakcji ze swoim receptorem na po-
objętym uprzednio zakrzepem. Pod warunkiem wierzchni błony cytoplazmatycznej trombocy-
odpowiednio wczesnego podania (przed wystą- tów (ryc. 58-15). Kolejne zjawiska prowadzące
pieniem nieodwracalnych uszkodzeń mięśnia ser- do aktywacji płytek są przykładem sygnalizacji
cowego), TPA może znacznie obniżyć współ- przez Mono w ej, w trakcie której chemiczny syg-
czynnik umieralności z powodu uszkodzenia nał zawarty w przestrzeni poza komórkowej
mięśnia sercowego, będącego konsekwencją za- powoduje powstanie cząsteczek efektorowych
krzepicy wieńcowej. Dotychczas, w wielu pró- we wnętrzu komórki. Na przykład trombina
bach klinicznych, TPA wywoływał czasem działa jako pozakomórkowy przekaźnik chemi-
krwawienia, tak więc pozostaje nadal pytanie, czny (stymulant lub agonista). Oddziaływanie
czy okaże się on korzystniejszym lekiem w tera- trombiny z iej receptorem wzmaga aktywność
pii ostrej zakrzepicy wieńcowej od o wiele fosfolipazy C błony komórkowej. Enzym ten
tańszej s trep toki nazy. hy drolizuj e fosfaty dy loinozy tolo-4,5-bisfosforan
Istnieje kilka stanów patologicznych, między (PIPj jest polifosfoinozytydem), prowadząc do
innymi choroba nowotworowa i wstrząs, w któ- powstania 2 wewnątrzkomórkowych cząste-
rych obserwuje się wzrost poziomu aktywato- czek efektorowych — diacyloglicerolu (DAG)
rów plazminogenu. Ponadto aktywność anty- oraz inozytolo-tri fosforanu (IPj). Hydroliza
plazminy, na którą składają się arantytrypsyna PIP2 uczestniczy również w mechanizmie dzia-
i otj-antyplazmma może być zaburzona w pew- łania wielu hormonów (p. rozdz. 45) i leków.
nych stanach chorobowych, jak chociażby DAG pobudza kinazę białek C, która z kolei
w marskości wątroby. Ponieważ pewne sub- fosforyluje białko płytkowe o masie cząstecz-
stancje pochodzenia bakteryjnego, jak na przy- kowej 47 000. Fosforylacja tego białka powodu-
kład streptokinaza, mają zdolność aktywowa- je uwolnienie zawartości różnego typu ziarnisto-
nia plazminogenu, mogą one być odpowiedzial- ści płytkowych (lizosomy, ziarnistości gęste
ne za powstawanie rozległej skazy krwotocznej i ziarnistości ot). ADP uwolniony z ziarnistości
obserwowanej czasami u pacjentów z uogól- gęstych może również aktywować płytki, co
nionymi infekcjami bakteryjnymi. przejawia się uczynnieniem dodatkowych krwi-
nek płytkowych w otoczeniu. Ponadto ADP ma
Aktywacja płytek związana jest ze zdolność modyfikacji powierzchni płytki, co
stymulacją metabolizmu poi pozwala cząsteczkom fibrynogenu (utworzo-
ifosf oi nozytydów nym w kaskadzie krzepnięcia) na przyczepienie
Płytki podlegają kolejno 3 procesom, zapew- się do kompleksu glikoprotein (GPIIb oraz
niającym ciągłość hemostazy: 1) adhezji do GPIIIa) na powierzchni trombocytu. Następnie
odsłoniętych włókien kolagenu w ścianie naczy- cząsteczki fibry nogenu łączą ze sobą sąsiadujące
niowej, 2) uwolnieniu zawartości ich ziarnistości płytki tworząc agregat płytkowy. 1P3 powoduje
oraz 3) agregacji. napływ jonów wapniowych do cytoplazmy
Adhezja płytek do kolagenu odbywa się i współdziałając z kalmoduliną oraz kinazą
z udziałem czynnika von Willebranda, gliko- lekkich łańcuchów miozyny prowadzi do fos-
proteiny wydzielanej przez komórki śródbłonka forylacji lekkich łańcuchów miozyny. Łańcuchy
do osocza. Białko to działa jak „most bez- te następnie współdziałając z aktyną powodują
pieczeństwa" rozpięty między glikoproteiną po- przesunięcie i zmiany kształtu płytki.
wierzchni płytek a włóknami kolagenu w ścianie Aktywacja płytkowej fosfolipazy A2 przez
naczyń krwionośnych. Czynnik ten zapobiega zwiększone stężenie jonów wapnia jest przy-
792 / ROZDZIAŁ 58

TxAa Trombina ADP Agregacja

0
+ ©+ ©
I r^
Bfona
komórkowa

Fosforylacja Watka
o m. ra. 47 000
\

Uwolnienie zawartości
ziarnistości płytki
Fosfarylacja (lizosomalnych. gęstych i
lekkiego łaficucha łącznie z ADP
Aktyna

Prostacyklina
^I --'
Aktynomiozyna
\ Przesunięcie, zmiana kształtu

Ryc. 58-15. Schematyczne przedstawienie aktywacji płytki. Środowisko zewnątrz kom orkowe* biona
komórkowa i środowisko wewnątrzkomórkowe są przedstawione kolejno od góry do dołu. GP — gliko-
proteina, R\ R3, R3, R* — różne receptory, AC — cykłaza adenylanowa, PLA S — fosfolipaza A2, PL —
fosfolipidy, PLC - fosfolipaza C, PtPs — fosfatydyloinozytofo-4,5 bisfosforan, cAMP — cykliczny
adenozynomonofosforan, PKC — kinaza białek C, TxA; — tromboksan A^, IP3 — inozytolo-trifosforan,
DAG — diacyloglicerol.

czyną uwolnienia kwasu arachidonowego z płyt- ści cyklazy adenylanowej na powierzchni błon
kowych fosfolipidów i powstania tromboksanu płytek. Pojawiające się w następstwie tego zwię-
Aj (rozdz. 25), który z kolei ma zdolność dal- kszenie stężenia wewnątrzpłytkowego cAMP
szej aktywacji fosfoti^azy C, ułatwiając płyt- przeciwdziała stymulowanemu przez IP3 wzros-
kową agregację. Uczynnione płytki, poza for- towi stężenia wewnątrzkomórkowych jonów
mowaniem c/opu płytkowego, są niezbędne, wapnia, i tym samym hamuje aktywację płytek
dzięki swoim fosfolipidom, do aktywacji (ryc. 58-15). Komórki śródbłonka spełniają też
czynników X i II w kaskadzie krzepnięcia inne funkcje w regulacji powstawania skrzepu.
(ryc. 58-9), Na przykład metabolizują ADP, znosząc jego
działanie agregujące płytki. Ponadto, wytwarza-
Ściany naczyń krwionośnych ją one również siarczan Iieparanu. który wiąże
syntetyzują prostacyklinę oraz inne niektóre czynniki krzepnięcia, a także produku-
substancje wpływające na krzepnięcie ją aktywatory plazminogenu, które mogą wspo-
krwi i tworzenie zakrzepów magać rozpuszczanie skrzepów. Analiza me-
Komórki śródbłonka ścian naczyń krwionoś- chanizmów inkorporacji aterogennych lipopro-
nych wnoszą istotny wkład do ogólnej regulacji tein, jak LDL, przez monocyty, komórki śród-
krzepnięcia i powstawania zakrzepów. Jak opi- błonka i mięśniówki gładkiej tętnic, wraz z pre-
sano w rozdz. 25, komórki te wytwarzają pro- cyzyjną oceną mechanizmów powstawania
stacykliny (PGI2), które są silnymi inhibitorami uszkodzeń wywoływanych przez lipoproteiny
płytkowej agregacji, antagonizując działanie w obrębie tych komórek, są przedmiotem inten-
tromboksanów. Prostacykliny działają praw- sywnych badań w celu wyjaśnienia mechaniz-
dopodobnie na zasadzie pobudzania aktywno- mów powstawania miażdżycy (rozdz. 28).
BIAŁKA OSOCZA, IMMUNOGLOBINY I CZYNNIKI KRZEPNIĘCIA / 793

Tabela 58-8. Główne cechy hemostazy i krzep- LABORATORYJNE TESTY OCENY


nięcia KRZEPNIĘCIA KRWI
Naczynia krwionośne, płytki i czynniki osoczowe
krzepnięcia są łącznie zaangażowane w całości Obecnie dostępnych jest wiele różnorodnych
procesu testów laboratoryjnych służących do oceny
4 etapów hemostazy opisanych powyżej. Obej-
Wewnątrzpochodny układ krzepnięcia jest aktywo-
wany przez odsłonięty kolagen na powierzchni mują one oznaczanie liczby płytek, czasu krwa-
naczyń krwionośnych wienia, czasu częściowej tromboplastyny
(PTT), czasu protrombinowego (PT), czasu
Układ zewnątrz pochodny jest aktywowany przez trombinowego, stężenia fibrynogenu, trwałości
czynnik tkankowy uwotniony w trakcie uszkodze-
nia tkanki skrzepu fibrynowego oraz ilości produktów
rozpadu fibryny. Szersze informacje na temat
Układ zewnątrzpochodny i wewnątrzpochodny wymienionych badań znajdzie Czytelnik w pod-
prowadzą do powstania czynnika Xa, natomiast
finalizują swoje działanie w końcowej, wspólnej
ręcznikach fizjologii lub hematologii. Podsta-
fazie krzepnięcia, w której powstaje fibryna z fi- wowe dane dotyczące hemostazy i krzepnięcia
brynogenu pod działaniem trombiny zebrano w tab. 58-8.
Wiele czynników krzepnięcia istnieje w postaci
zymogenów proteaz serynowych; zymogeny te
podlegają aktywacji na drodze proteotizy. PIŚMIENNICTWO
Istnieją genetycznie uwarunkowane niedobory lub Bloorn AL,Thomas DP (edkors): Haemostasis and
zmiany struktury czynników krzepnięcia, manifes- Thrombosis, 2nd ed. ChurchiU Livingstone, 1987,
tujące się wieloma chorobami krwotocznymi, jak Colman RW, Hirsh J, Marder VJ, Salzman EW
chociażby hemofilia A (editors): Hemostasis and Thrombosis, 2nd ed. JB
W osoczu występują inhibitory czynników krzep- Lippincott Co, 1987.
nięcia (np. antytrombina III), które biorą udział Dugaiczyk A, Law SW, Dennison OE: Nuclcotide
w regulacji krzepnięcia seąuenee and the encoded amjno acids of human
serum albumin raRNA. Proc Natl Acad Sci USA
Wiele kluczowych reakcji w układzie krzepnięcia 1982; 79:71.
odbywa się na powierzchni płytek; płytki podlegają
aktywacji wskutek działania trombiny, kolagenu Gitschier J et al: Characterization of the human factor
i ADP, a ich agregacja jest zależna od interakcji VIII gene. Namre (London) 1984; 312:326.
z fibrynogenem Handin RI. Chapter 54, Bleeding and thrombosis,
p 266, in: Harrison's Principks of Interna! Medicine
Całość procesów krzepnięcia stanowi kaskadę, 11 th ed. Braunwald, E, Isselbachcr, KJ, Petersdorf
w ramach której następuje znaczne zwielokrotnie- RG et al (editors). McGraw-Hill, 1987.
nie działania Mariani G (editor): Pathophysiology ofPlasma Prote-
Dla aktywacji czynników II, Vii, IX i X konieczna jest in Metabolizm, Plenum Press, 1984.
zależna od obecności witaminy K karboksylacja McK.ee PA: Hemostasis and disorders of blood
pewnych reszt glutaminianowych z utworzeniem coagulation, in; The Metabolic Basis of Inherited
reszt gamma-karboksyglutaminianowych (Gla); Disease, 5th ed. Stanbury JB et al (editors).
reszty te wiążą jony wapnia, będące ważnymi McGraw-Hill, 1983.
uczestnikami procesu krzepnięcia Reed RG, Peters T Jr. Chapter 14, Plasma proteins,
pp 435-464, in: Clinicat Biochemistry Reviews, Vol
Ściany naczyń krwionośnych wytwarzają prostacy- 3. Goldberg DM (editor). John Wiley & Sons, 1982.
klinę, która hamuje aktywację i agregację płytek; Ruffner DE, and Dugaiczyk A: Splicing mutation in
w ścianie naczyń krwionośnych odbywa się także human hereditary analbuminemia. Proc Natl Acad
synteza innych związków, które biorą udział w re- Sci USA 1988; 85:2125.
gulacji krzepnięcia Stamatoyannopoulos G, Nienhuis AW. Leder P,
Skrzepy powstają z fibryny, wzmacnianej przez Majerus PW (editors): The Mo/ecular Basis of
formowanie wiązań krzyżowych, katalizowane Blood Diseases. WB Saunders, 1987,
przez transglutaminazę, skrzepy fibrynowe są roz- Stites DP, Stobo JD, Wells JV: Basie & Clinkal
puszczane przez plazminę powstającą z plazmino- Immunology, 6th ed. Appleton & Lange, 1987,
genu Vogel F, Motulsky AG. Human Genetics, 2nd ed.
Springer-Verlag, 1986.
5 Białka kurczliwe
i strukturalne
9
Victor W. Rodwell, PhD, Robert K. Murray, MD, PhD,
Frederick W. Keetey, PhD

WPROWADZENIE proliny i hydroksylizyny. Takimi właśnie zabu-


rzeniami można tłumaczyć objawy kliniczne
Cząsteczki białek mogą pełnić funkcję nie pod postacią osłabienia tkanki łącznej typowe
tylko katalizatorów. W poprzednich rozdzia- dla klasycznego szkorbutu (gnilca).
łach opisano funkcje regulacyjne, przekazywa-
nia sygnałów i funkcje rozpoznawcze cząsteczek
białkowych. Spełniają one również ważne funk- MIĘSIEŃ PRZETWARZA ENERGIĘ
cje przetworników i elementów strukturalnych. CHEMICZNĄ W MECHANICZNĄ
W tym rozdziale dokonano przeglądu niektó-
rych z tych ostatnich funkcji zależnych od Mięśnie należą do głównych przetworników
włóknistej struktury cząsteczek białkowych. biochemicznych (maszyn), które przetwarzają
energię potencjalną (chemiczną) w kinetyczną
(mechaniczną). Mięśnie, najobfitsza tkanka cia-
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE ła ludzkiego, stanowią mniej niż 25% masy ciała
przy urodzeniu, więcej niż 40% u młodych
Rozwój naszej wiedzy o molekularnych pod- dorosłych i mniej niż 30% w starości.
stawach głównych chorób genetycznych białek Efektywny przetwornik chemiezno-mecha-
strukturalnych nabrał nowego rozpędu w 1986 r. niczny musi spełniać kilka warunków: 1. Musi
wraz z pomyślnym klonowaniem genu dystrofii mieć zapewniony stały dopływ energii. W mięś-
mięśniowej typu Diu-fcuinc'a. Było to osiągnięcie niach kręgowców energia chemiczna dostar-
wielce obiecujące dla dokładnego rozpoznawa- czana jest w postaci ATP i fosfokreatyny. 2.
nia i ewentualnie leczenia tej choroby (p. przy- W przypadku mięśnia musi być zapewniony
padek nr 6, rozdz. 62). Podczas gdy wiele sposób regulacji aktywności mechanicznej — tj.
molekularnych schorzeń białek powstaje na szybkości, czasu trwania i siły skurczu. 3. Ma-
skutek mutacji w genach, w których dane białko szyna musi być podłączona do operatora, które-
jest zakodowane (np. hemoglobina), białka go rolę spełnia w układach biologicznych sys-
poddane modyfikacji potranslacyjnej dostar- tem nerwowy. 4. Musiiyć zapewniona moż-
czają dodatkowych możliwości powstawania liwość powrotu maszyny do jej pierwotnego
chorób z defektu genetycznego. Na przykład stanu.
wie\e chorób u ludzi wynika z genetycznych Mięsień jest maszyną ciągnącą, a nie pchają-
defektów w przetwarzaniu prekursorów kolagenu cą. Dlatego mięsień musi mieć antagonistę
(osteogenesis imperfecta, zespół Ehlersa-Dan- w postaci grupy innych mięśni lub innych sił, jak
losa i Marfana). Defekty kolagenu mogą po- grawitacja lub napięcie elementów sprężystych.
wstawać również na skutek zahamowania po- U kręgowców powyższe warunki spełniane są
translacyjnej modyfikacji przez brak kofaktora, przez 3 rodzaje mięśni: mięśnie szkieletowe,
takiego jak kwas askorbinowy (witamina C), mięsień sercowy i mięśnie gładkie. Zarówno
niezbędnego dla hydroksylacji związanych z biał- mięśnie szkieletowe, jak i mięsień sercowy wyka-
kiem reszt prolilowych i lizylowych do hydroksy- zują w obrazie mikroskopowym poprzeczne praż-
BIAŁKA KURCZLIWE I STRUKTURALNE / 795

kowanie; mięśnie gładkie prążkowania nie mają. Oglądając miofibryje pod mikroskopem można
Podczas gdy mięśnie szkieletowe są sterowane zaobserwować naprzemiennie występujące ciem-
(kontrolowane) w sposób świadomy, regulacja ne i jasne prążki (prążki A i prążki I). Środek
czynności mięśnia sercowego i mięśni gładkich prążka A (strefa H) jest jaśniejszy niż jego
odbywa się niezależnie od naszej woli. reszta. Prążek I przedzielony jest w środku linią
Z (ryc. 59-2).
Sarkoplazma komórek mięśniowych Prążkowanie mięśni dowolnych (szkieleto-
zawiera ATP, fosfokreatynę i enzymy wych) i mięśnia sercowego spowodowane jest
glikolityczne wysokim stopniem organizacji ich struktury.
Mięsień poprzecznie prążkowany sktada się Większość komórek ułożonych jest tak, że
z wielojądrzastych komórek (włókien) otoczo- ich sarkomery tworzą równoległe szeregi (ryc.
nych pobudliwą na bodźce elektryczne btoną 59-1).
sarkolemmą. Pojedyncze włókno (komórka)
mięśniowe, które może rozciągać się na całą
długość mięśnia, zawiera pęczki złożone z wielu Białkiem grubych filamentów
równolegle ułożonych miofibryli, zanurzonych jest miozyna
w wewnątrzkomórkowym płynie, sarkoplazmie. Badanie poprzecznych przekrojów miofibryli
Płyn ten zawiera glikogen, związki wysokoener- za pomocą mikroskopu elektronowego wyka-
getyczne ATP i fosfokreatynę oraz enzymy zuje, że każda z nich zbudowana jest z 2 typów
glikolityczne. podłużnych filamentów. Jeden z tych typów
(grube filamenty) ograniczony do prążka A,
Sarkomer jest czynnościową jednostką zawiera głównie białko miozynę. Filamenty te
mięśnia mają średnice ok. 16 nm i na przekrojach
Sarkomer wielokrotnie powtarza się wzdłuż poprzecznych tworzą układ heksagonalny (ryc.
długiej osi fibrylico 1500 — 2300 nm(ryc. 59-1). 59-2).

Mięsień

Prążek Linia Prąiek Prążek


H Z A

Miofjbryla

Z- Sarkomer-Z

Ryc. 59-1. Struktura mięśnia szkieletowego. (Rycina wykonana przez Sylwię Colard Keene, według
Bloom W., Fawcett D. W,: A Textbook of Histology, Saunders, 1975, za zezwoleniem).
796 / ROZDZIAŁ 59

A. Rozkurczony Strefa H
___A
______ Linia Z
Prążek I Prążek
A

' yy*r*„ * ,• ,-a.,-./-. ,/.,/, ,• —a^ \'.,Sf>'.*4*S...S«*.-S:«, *.*/'/ «W*/ '//

VA&x&AyZ&ttZZffl%&%&Z69%Pfl££&S!g%6i

- 2300 nm

a-Aktynina
Filament m lozyny
o średnicy 16 nm

Filamenty aktyny;
średnic a 6 nm

Przekroje poprzeczne

B. Sk urczony

Filament • Średnica 6 nm
cienki

Filamenł Średnica 16 nm
gruby L——--------1500 nm---------------'

Ryc. 59-2. Ułożenie filamentów w mięśniu poprzecznie prążkowanym A — wrozkurczu, B — w skurczu.

Cienkie f ilamenty zawierają aktynę, odcinkiem o długości 150 nm (prążek M) wol-


tropomiozynę i troponinę nym od poprzecznych mostków.
Filamenty drugiego typu (cienkie) leżą w prą-
żku I, ale rozciągają się również na prążek A, Zachodzące na siebie f i lamenty ślizgają
z wyjątkiem jego strefy H (ryc, 59-2). Cienkie się po sobie w czasie skurczu mięśnia
filamenty zawierają białka aktynę, tropomiozy- W czasie skurczu mięśnia długość grubych
nę i troponine. W obrębie prążka A cienkie i cienkich filamentów nie-imienia się, natomiast
filameniy ułożone są wokół fiiamentów gru- strefa H i prążek I się skracają. Tak więc układy
bych tworząc wtórny układ heksagonalny. Każ- zachodzących na siebie filamentów muszą przesu-
dy z cienkich filamentów leży symetrycznie wać się w stosunku do siebie (ślizgać się po sobie)
między 3 grubymi, a każdy z grubych filamen- w czasie skurczu mięśnia. Mostki poprzeczne
tów otoczony jest przez 6 cienkich (ryc. 59-2). generują i podtrzymują napięcie. Napięcie gene-
Grube i cienkie filamenty współdziałają przez rowane w czasie skurczu mięśnia jest proporcjo-
poprzeczne mostki, które co 14 nm wystają nalne do stopnia zachodzenia na siebie grubych
z filamentów grubych. Jak to pokazano na ryc. i cienkich filamentów, a więc do ilości tworzo-
59-2, mostki poprzeczne l,ub „groty strzał" nych mostków poprzecznych. Każdy mostek
leżące na 2 końcach filamentów skierowane są poprzeczny połączony jest z grubym filaraentem
przeciwnie. Bieguny filamentu oddzielone są nitkowatym odcinkiem, który może odginać się
BIAŁKA KURCZLIWE i STRUKTURALNE / 797

od grubego filamentu dostosowując ułożenie powtarzającą sięcojtażde 35,5 nm. Ani aktyna
mostka do wielkości przestrzeni miedzy fila- G, ani F nie maja żadnej aktywności katalitycz-
mentami. nej.

Głównymi białkami mięśnia są aktyna Ważne funkcje pełnią (stery


i miozyna dodatkowe białka
Masa świeżego mięśnia składa się w 70% W mięśniu poprzecznie prążkowanym znaj-
z wody i w ponad 20% z białek. Aktyna dują się 4 inne białka mające mały udział w jego
i miozyna są dwoma głównymi białkami mięś- masie, ale pełniące ważne funkcje. Tropomiosy-
nia. Globularny mononjcr aktyny (G-aktyna) ma na jest nitkowatą cząsteczką składającą się
masę cząsteczkową 43^000 i stanowi 25% masy z 2 łańcuchów cc i p, przyłączoną do aktyny
białek mięśnia. W fizjologicznym zakresie siły F w rowku między dwoma polimerami (ryc.
jonowej i w obecności magnezu aktyna G poli- 59-3). Troponuozyna występuje we wszystkich
meryzuje niekowalencyjnie tworząc nierozpusz- mięśniach i strukturach podobnych do mięśni.
czalny, podwójnie spiralny (podwójny heliks) Układ trnponiny występuje tylko w mięśniach
filament zwany aktyna F (ryc. 59-3). Nitka poprzecznie prążkowanych i składa się z 3 osob-
aktyny F ma średnicę 6—7 nm i strukturę nych białek. Troponina ^fTpT) łączy się z tro-

o
Aktyna G

O C
D
Aktyna F

Tropom bzy na Troponina

35.5 nm Uformowany cienki filament

Ryc. 69-3. Schematyczna prezentacja cienkiego filamentu pokazująca przestrzenną konfigurację 3 głów
nych składników biatkowych: aktyny, tropomiozyny i troponiny.______________________________
798 / ROZDZIAŁ 59

OD) 0.
, 0
PAPA! NA

| HMM HMM S-2


TRYPSYNA

LMM

85 nm

Ryc. 59-4. Diagram cząsteczki miozyny pokazujący 2 zwmięte ze sobą heliksy (część nitkowata), główkę
(G), lekkie łaricuchy (L) i efekt trawienia przez trypsynę i papainę. HMM — ciężka meromiozyna; LMM
— lekka meromiozyna; S-1 — podjęcinostka 1; S-2 — podjednostka 2,

pomiozyną oraz z dwoma pozostałymi skład- (ryc. 59-4). Heksamer składa się z jednej pary
nikami troponiny (ryc. 59-3). Troponina I (Tpl) łańcuchów ciężkich (m.cz. 200 000) oraz z 2 par
hamuje interakcję między aktyną F i miozyną, łańcuchów lekkich (m.cz. 15 000—27 000). Mio-
a także łączy się z' pozostałymi składnikami zyna mięśnia szkieletowego hydrolizuje ATP
troponiny. Troponina C (TpC) jest białkiem (wykazuje aktywność ATP-azową) i łączy się
wiążącym wapń o pierwszo- i drugorzędowej z nierozpuszczalną cząsteczką aktyny F.
strukturze i funkcji analogicznej do szeroko
w przyrodzie występującego białka, kalninduli- Wiele nauczyliśmy się dokonując
ny. Oba te białka mają masę cząsteczkową częściowego trawienia miozyny
17 000 i wiążą po 4 jony wapnia na cząsteczkę. Trawienie miozyny fcrypsyną powoduje jej
Cienki filamcnt mięśnia poprzecznie prążkowa- rozpad na 2 fragmenty (meromiozyny). Lekka
nego składa się z aktyny F, tropomiozyny meromiozyna (LMM) składa się z zagregowa-
i 3 składników troponiny: TpC, Tpl oraz TpT nych, nierozpuszczalnych nitek tworzących he-
(ryc. 59-3). Układ trop o mi ozyna-troponina po- liks ot (ryc. 59-14). LMM nie wykazuje aktywno-
wtarza się co 38,5 nm. ści ATP-azowej i nie wiąże się z aktyną F.
Miozyna stanowi 55% masy białek mięśnia Ciężka meromiozyna (HMM) jest białkiem
i tworzy grube filamenty. Jest ona asymetrycz- rozpuszczalnym o masie cząsteczkowej 340 000,
nym heksaniercm o masie cząsteczkowej posiadającym zarówno fragment włókienkowy,
450 000. Miozyna ma część nitkowatą, składają- jak i globularny (ryc. 54-14). HMM wykazuje
cą się z 2 zwiniętych ze sobą heliksów, z których aktywność ATP-azową i wiąże się z aktyną F.
każdy na jednym końcu ma globularną główkę W wyniku trawienia HMM papainą powstają
BIAŁKA KURCZLIWE I STRUKTURALNE / 799

Ryc. 59-5, „Dekorowanie" filamentów aktyny podjednostkami S-miozyny tworzącymi „groty strzał"
(dzięki uprzejmości Profesor James Spudich, Uniwersytet Stanford)._________|**_
____________________________________________________________

2 fragmenty określane jako S-l i S-2. Fragment wek miozyny z aktyną F. Biochemiczny cykl
S-2 ma charakter włókienkowy. Nie wykazuje skurczu mięśnia składa się z 5 etapów (ryc.
on aktywności ATP-azowej, ani też nie wiąże się 59-16): 1) główka miozyny może sama hydro-
z aktyną F. lizować ATP do ADP + P ;, ale nie może
S-l o masie cząsteczkowej 115000 wykazuje odłączyć produktów hydrolizy. W ten sposób
aktywność ATP-azową. a przy braku ATP wiąże sama hydroliza ATP przez główkę miozyny ma
się z aktyną F i „dekoruje" ją „grotami strzał" charakter raczej stechiometryczny niż katality-
(ryc. 59-5). Aczkolwiek zarówno S-l, jak czny; 2) główka miozyny zawierająca ADP i P:
i HMM wykazują aktywność ATP-azową, do- może swobodnie obracać się pod dużym kątem,
danie do nich aktyny F /większa ją 100 do 200 co umożliwia jej odnalezienie aktyny F i związa-
razy. Jak to będzie omówione poniżej, aktyną nie się z nią pod kątem ok. 90 stopni w stosunku
F bardzo zwiększa szybkość, z jaką produkty do długiej osi grubego filamentu; 3) interakcja
ATP-azy, ADP i Pi; są od niej odłączane. W ten ułatwia odszczepienie ADP i P: od kompleksu
sposób, chociaż aktyną F nie wpływa bezpo- aktyna-miozyna; ponieważ ustawienie wiązań
średnio na etap samej hydrolizy, dzięki zdolności aktomiozyny pod kątem 45 stopni jest konfor-
do ułatwiania odłączania produktów ATP-azy macją o najwyższej energii, miozyna zmienia
znacznie zwiększa ona całkowitą szybkość ka- swój kąt z 90 stopni do ok. 45 stopni przez
talizy. pociąganie aktyny (o 10—15 nm) w kierunku
ct-Aktynina jest białkiem linii Z, do którego środka sarkomeru; 4) nowa cząsteczka ATP
przyłączone są końce cząsteczek aktyny F cien- wiąże się z kompleksem miozyna-aktyną F.
kich filamentów (ryc. 59-2). Miozyna-ATP ma małe powinowactwo do ak-
tyny, wobec czego główka miozyny (ATP)
Energii do skurczu dostarcza zależna od 5) oddziela się od niej. Ten ostatni etap decyduje
ATP dysocjacja główek miozyny od rozkurczu, procesie, który w oczywisty sposób
cienkich filamentów zależy od wiązania ATP z kompleksem aktyna-
W jaki sposób hydroliza ATP powoduje po- -miozyna. ATP jest ponownie hydrolizowany
wstanie makroskopowego ruchu? Skurcz mięśnia przez główkę miozyny, bez odszczepienia ADP
polega na cyklicznym przyłączaniu do i odłącza- P, i w ten sposób cykl się powtarza.
niu główek miozyny od filamentów aktyny F. Jasne jest, że ATP powoduje odszczepienie
Przyłączenie powoduje zmianę interakcji ak- główki miozyny od cienkiego filamentu i dostar-
tyna-miozyna tak, że fiłamenty aktyny i miozy- cza energii skurczu. Wydajność energetyczna
ny przesuwają się w stosunku do siebie. Pośred- tego skurczu wynosi ok. 50%; dla porównania
nim źródłem energii jest hydroliza ATP. Jest — wydajność silnika spalinowego wynosi mniej
ona bardzo przyspieszana przez związanie głó- niż 20%.
800 / ROZDZIAŁ 59

Caz+ odgrywa główną rotę w regulacji ATP-miozyna


skurczu mięśni Aktyna H,0
Powyżej został opisany ogólny mechanizm
skurczu mięśni pochodzących z różnych źródeł.
Mięśnie pochodzące z różnych organizmów,
a w danym organizmie z różnych narządów,

f
mogą mieć różne mechanizmy molekularne ADP-P.-miozyna
odpowiedzialne za regulację ich skurczu i roz- Aktyna
kurczu. We wszystkich układach rolę głównego
regulatora odgrywa Ca2+. Istnieją 2 główne
mechanizmy skurczu mięśni: oparty na aktynie
i oparty na miozynie. Aktyn a—m iozyn a
AOP-P,
W mięśniach poprzecznie
prążkowanych występuje regulacja
Ryc. 59-6. Hydroliza ATP jest źródłem napędu
oparta na aktynie cyklicznego fączenia i rozłączania aktyny i miozyny
U kręgowców oparta na aktynie regulacja w 5 reakcjach opisanych w tekście. (Według: Stryer
występuje w mięśniach szkieletowych i w mięśniu L Biochemistry, wyd. 2, Freeman, 1981, za ze-
sercowym, z których oba są poprzecznie prąż- zwoleniem, zmodyfikowana).
kowane. W opisanym powyżej ogólnym mecha-
nizmie jedynym czynnikiem ograniczającym magazynowany w siateczce sarkoplazmatycz-
w cyklu skurczu mięśnia może być ATP. Układ nej, sieci drobnych błoniastych pęcherzyków,
kurczliwy mięśnia szkieletowego pozostaje za- przez aktywny układ transportujący wspoma-
hamowany w spoczynku mięśnia, a jego roz- gany przez wiążące Ca2+ białko, kalsekwest-
hamowanie powoduje aktywację skurczu. In- ryne. Komórka mięśniowa jest otoczona -pobud-
hibitorem w mięśniu poprzecznie prążkowanym liwą błoną, która ma poprzeczne kanaliki (T),
jest układ troponiny związanej z tropomiozyną pozostające w ścisłej łączności z siateczką sar-
i aktyną F cienkiego filamentu (ryc. 59-3). koplazmatyczną. Gdy błona komórkowa zo-
W mięśniu poprzecznie prążkowanym regulacja staje pobudzona np. przez depolaryzację Wony
skurczu (lub ATP-azy jako biochemicznego post synaptycznej płytki motorycznej, Ca2 + jest
wskaźnika skurczu) może się odbywać pod gwałtownie uwalniany z siateczki sarkoplaz-
warunkiem obecności, wraz z filamentami nk- matycznej do sarkoplazmy. Stężenie Ca2 + w sa-
tyny i miozyny, układu tropomiozyną-tropo- rkoplazmie gwałtownie rośnie do 10 "5 mol/l.
nina. Jak to opisano powyżej, tropomiozyną Miejsca wiązania Ca2* na TpC cienkich fila-
leży w rowku aktyny F, a z kompleksem aktyna mentów zostają przez niego szybko zajęte.
F-tropomiozyna związane są 3 składniki tropo- TpC--4Ca2+ reaguje z Tpl oraz TpT zmieniając
niny — TpT, Tpl brąz TpC. Tpl zapobiega ich interakcję z tropomiozyną. W wyniku tego
przyłączaniu główek miozyny do ich miejsc tropomiozyną po prostu usuwa się z drogi
wiązania na aktynie F aibo przez zmianę kon- główek miozyny lub zmienia konformację ak-
formacji aktyny F, albo przez przesunięcie tyny F tak, że główki miozyny zawierające ADP
tropomiozyny do pozycji, w której blokuje ona i P| mogą z nią reagować rozpoczynając tym
bezpośrednio miejsca wiązania główek miozyny samym cykl skurczu.
na aktynie F. Oba mechanizmy zapobiegają Rozkurcz zachodzi gtly: 1) stężenie Ca 2 +
aktywacji ATP-azy, która zależy od wiązania w sarkoplazmie spada poniżej 10~7 mol/l na
główek miozyny z aktyną F. Stąd system Tpl skutek ponownego wyłapywania go przez ener-
blokuje drugi etap cyklu skurczu przedstawio- gozależną pompę Ca2+ siateczki sarkoplazma-
nego na ryc. 59-6. Tłumaczy to stan hamowania tycznej;2) TpC-4Ca2+traci swójCa2+;3) tro-
układów kurczliwych w mięśniu znajdującym ponina hamuje dalszą interakcję główek miozy-
się w stanie spoczynku. ny z aktyną F oraz 4) główka miozyny odłącza
się od aktyny F, co zapoczątkowuje rozkurcz.
Ca2* pośredniczy w aktywacji skurczu W ten sposób Ca2+ kontroluje (reguluje) skurcz
mięśnia mięśnia poprzez aliosteryczny mechanizm, w
Stężenie Ca2 + w sarkoplazmie mięśnia wynosi którym uczestniczą TpC, Tpl, TpT, tropo-
w spoczynku J0"7— 10"8 mol/l. Wapń jest miozyną i aktyna F.
BIAŁKA KURCZLIWE I STRUKTURALNE / 801

Wapń pochodzi z płynu metralnie od sytuacji w mięśniach poprzecznie


pozakomórkowego prążkowanych, gdzie aktomiozyna ma dużą
W mięśniu sercowym pozakomórkowy jest aktywność ATP-azową. Miozyna mięśnia gład-
niezbędny dla aktywacji skurczu. Podczas gdy kiego zawiera lekki łańcuch (lekki łańcuch P),
usunięcie Ca2 + z płynu pozakomórkowego który zapobiega wiązaniu główek miozyny z ak-
powoduje natychmiastowe ustanie skurczów tyną F, Fosforylowany lekki łańcuch pozwala
izolowanych komórek mięśnia sercowego, na aktywację ATP-azy miozyny. Fosforylacja
mięsień szkieletowy może się kurczyć bez obec- łańcucha P zapoczątkowuje skurczowy cykl przy-
ności pozakomórkowego Ca2+ w ciągu wielu łączania i odłączania (główek miozyny).
godzin.
Utrata ATP z sarjtoplazmy pociąga za sobą Lekki łańcuch P miozyny jest
2 zasadnicze skutki: 1) pompa wapniowa siate- fosforylowany przez swoją kinazę
czki sarkoplazraatyczncj nie może utrzymywać aktywowaną przez 4Ca 2ł
-kalmodułinę
ruskiego stężenia Ca2* w sarkoplazmie, wobec Sarkoplazma mięśni gładkich zawiera zależną
tego ułatwiona jest interakcja główek miozyny od wapnia kinazę lekkiego łańcucha. Aktywacja
z aktyną F; 2) nie może zachodzić zależne od kinazy lekkiego łańcucha zachodzi przez wiąza-
ATP odszczepianie główek miozyny od aktyny nie 4Ca2+-kahnoduliny z podjednostką kinazy
F, wobec czego występuje sztywność pośmiert- o masie cząsteczkowej ffl5 000 (ryc. 59-7). Ak-
na {„rigor mortis"). tywowana przez 4Ca3+-kalmoduline kinaza fos-
Skurcz mięśnia, podlegający precyzyjnej re- foryluje lekki łańcuch P, co znosi hamowanie
gulacji przez układ nerwowy, polega na delikat- interakcji miozyna-aktyną F. Rozpoczyna to
nej dynamicznej równowadze między przyłącze- cykl skurczu.
niem główek miozyny do aktyny F i odłącza-
niem ich od niej. Mięsień gładki rozkurcza się, gdy
stężenie Ca a+ spada poniżej 10'"* mol/l
Ca* 1 reguluje skurcz również w Rozkurcz mięśnia gładkiego zachodzi, gdy:
mięśniach gładkich 1) stężenie Ca3+ w sarkoplazmie spada poniżej
Podczas gdy wszystkie rodzaje mięśni zawie- 10~7 mol/l; wapń dysocjuje od kahnoduliny,
rają aktynę, miozynę i tropomiozyne, tylko która z kolei dysocjuje od kinazy lekkiego
poprzecznie prążkowane mięśnie kręgowców za- łańcucha miozyny; 2) co powoduje jej inaktywa-
wierają układ troponiny. Tak więc mechanizmy cję; 3) żadne nowe fosforany nie są przyłączane
regulujące skurcz w różnych układach kurcz- do lekkiego łańcucha P, a te, które już były
liwych muszą być różne. przyłączone, są odłączane przez stale aktywną,
Mięśnie gładkie mają strukturę molekularną niezależną od wapnia fosfatazę lekkiego łań-
podobną do mięśni poprzecznie prążkowanych, cucha; 4) defosforylowany lekki łańcuch miozy-
jednakże ich sarkomery nie są uporządkowane ny ponownie blokuje wiązanie główek miozyny
w sposób tworzący poprzeczne prążki. Podob- z aktyną F oraz aktywność ATP-azową;
nie jak mięśnie szkieletowe, mięśnie gładkie 5) główka miozyny oddziela się od aktyny
zawierają cząsteczki a-aktyniny i tropomiozy- F w obecności ATP, ale nie może się do niego
ny. Nie zawierają one układu troponiny, a ich przyłączyć w obecności defosforylowanego lek-
lekkie łańcuchy miozyny różnią się od lekkich kiego łańcucha P; wobec tego zachodzi roz-
łańcuchów w mięśniach poprzecznie prążkowa- kurcz.
nych. Jednakże, podobnie jak w mięśniach po- Tabela 59-1 podsumowuje i porównuje regu-
przecznie prążkowanych, ich skurcz jest regulo- lację interakcji aktyną-miozyna (aktywacja
wany przez Ca2+, ATP-azy miozyny) w mięśniach poprzecznie
prążkowanych i gładkich.
Skurcz mięśni gładkich inicjowany jest Kinaza lekkiego łańcucha miozyny nie jest
przez fosforylację lekkiego łańcucha P bezpośrednio aktywowana przez cAMP. Jed-
miozyny nakże kinaza białek aktywowana przez cAMP
Gdy miozyna mięśnia gładkiego wiąże się (p. rozdz. 45) może fosforylować kinazę lek-
z aktyną F przy nieobecności innych białek kiego łańcucha miozyny (ale nie sam lekki
mięśniowych, takich jak tropomiozyna, aktyw- łańcuch). Fosforylowana kinaza lekkiego łań-
ność ATP-azowa jest nie wy kry walna. Ta nieo- cucha miozyny wykazuje znacząco niższe powi-
becność aktywności ATP-azowej różni się dia- nowactwo do Ca2+-kalmoduliny, wobec czego
31 Biochemia
802 / ROZDZIAŁ 59

Kinaza miozynowa
(nieaktywna)

Kalmodulina
T0~ ; mol/l Ca 1 * ,
Ca2+ • Kalmodulina
10~7 mol/l CaI+

ATP
Ca1*' KALMODULiNA — KIMAZA
MIOZYNOWA (AKTYWNA)

pb-Mlozyna
(hamuje Interakcje ADP
miozyna—aktyna)

H2POf — pL — rniozyna
(nie hamuje interakcji
miozyn a — aklyna)

Ryc. 59-7. Regulacja skurczu mięśnia gładkiego przez Ca21. (Według: Adelsiein R. S.; Regulation and
kinetics of actin-myosin interaction; Annu. Rev. Biochem 1980, 49, 921).

jest mniej wrażliwa na aktywację. W wyniku wynika z hamujących właściwości „regulatoro-


tego zwiększenie stężenia cAMP tłumi odpo- wego" lekkiego łańcucha miozyny tego gatun-
wiedź skurczową mięśnia gładkiego na dany ku. Usunięcie hamowania interakcji aktyna--
wzrost stężenia Ca2+ w sarkoplazmie. Ten miozyna przegrzebka zachodzi, gdy Ca2+ wiąże
molekularny mechanizm może tłumaczyć roz- się bezpośrednio ze specyficznym miejscem na
kurczający wptyw pobudzenia P-receptorów na cząsteczce miozyny. Zależność tej regulacji od
mięsień gładki. Ca2+ nie wymaga kowalencyjnej modyfikacji
miozyny ani obecności osobnych białek, jak
Fenotiazyny wiążą kalmodulinę i kalmodulina lub TpC. ,'
rozkurczają mięśnie gładkie
Fenotiazyny, będące szeroko używanymi le- Fosforylacja odgrywa główną rolę
kami antypsychotycznymi, wiążą się z kalmo- w skurczu mięśnia gładkiego
dulina i zapobiegają jej wiązaniu z enzymami Jak to opisano powyżej, fosforylacja lekkiego
zależnymi od wapnia. Rozkurczają one również łańcucha miozyny mięśnia gładkiego usuwa
mięśnie gładkie. jego hamujący wpływ na interakcję miozyny
Mięśnie porzecznie prążkowane mięczaków, z aktyną F, a tym samym zapoczątkowuje
takich jak przegrzebek, wykazują regulację sku- skurcz. Fosforan przyłączony do lekkiego łań-
rczu opartą na miozynie. Podobnie jak miozyna cucha miozyny może chelatować z Ca2+ zwią-
i aktyna F mięśni gładkich,'te białka przegrzeb- zanym z kompleksem tropomiozyna-TpC-ak-
ka nie wykazują aktywności ATP-azowej, co tyna, co może prowadzić do zwiększenia szyb-
BIAŁKA KURCZLIWE I STRUKTURALNE / 803

Tabela 59-1. Interakcje między aktyną a miozyną w mięśniu poprzecznie prążkowanym i gładkim*

Mięsień prążkowany Mięsień gładki i komórki


inne niż mięśniowe
Białka filamentów mięśnia Aktyną Aktyną
Miozyna (heksamer) Miozyna (heksamer)1
Tropomiozyna Tropomiozyna
Troponina (Tpl, TpT, TpC)
Spontaniczna interakcja aktyny F i sa- Tak Nie
mej miozyny {spontaniczna aktywa-
cja ATP-azy miozyr^y przez aktynę
F)
Inhibitor interakcji aktyny F 2 miozyną Układ troponiny (Tpl) Niefosforylowany łańcuch lekki
(inhibitor zależnej od aktyny F ak- P miozyny
tywacji ATP-azy)
Skurcz aktywowany przez Caa+ Ca2+
Bezpośredni efekt Caa+ i+
4Ca związane z TpC 4 Ca2 "^iwiązane z kalmodułiną
=+
Efekt Ca związanego z białkiem TpC-4Ca2+ znosi hamowanie Kalmodulina-4Caa+ aktywuje ki-
interakcji aktyny F z miozyną nazę lekkiego łańcucha fosfory-
(pozwala na aktywację ATP-azy lująca lekki łańcuch P miozyny.
przez aktynę F) Fosforylowany łańcuch P prze-
staje hamować interakcję aktyny
F z miozyną (umożliwia aktywa-
cję ATP-azy przez aktynę F)

* Łańcuchy lekkie miozyny mięśni poprzecznie prążkowanych różnią się od łańcuchów lekkich miozyny
mięśni gładkich.

kości tworzenia poprzecznych mostków miedzy szkieletowym szybko się wyczerpują i są w sta-
główkami miozyny i aktyną. nie dostarczyć energię prawdopodobnie na
Fosforylacja ciężkich łańcuchów miozyny mniej niż 1 s skurczu. W powolnych komórkach
jest prawdopodobnie warunkiem ich układania mięśni szkieletowych obfitujących w zapasy O:
się w grube diamenty w mięśniach szkieleto- w mioglobinie, oksydacyjna fosforylacja jest
wych, mięśniach gładkich i w komórkach nie- głównym źródłem regeneracji ATP. „Szybkie"
mięśniowych. komórki mięśni szkieletowych regenerują ATP
Tpl i peptydowy składnik pompy wapniowej głównie na drodze glikolizy.
siateczki sarkopiazmatycznej mogą być fosfory-
lowane przez kinazę białek zależną od cAMP.
Istnieje pewna korelacja między fosforylacja Fosforan kreatyny stanowi główną
Tpl a zwiększoną siłą skurczu wywołaną w mię- rezerwę energii
śniu sercowym przez katecholaminy. Jednakże Fosfagen (fosforan kreatyny) zapobiega gwał-
mechanizm dodatniego efektu inotropowego townemu wyczerpaniu ATP dostarczając łatwo
katecholamin polega przede wszystkim na zwię- dostępnego, bogatego energetycznie fosforanu,
kszonej aktywacji kanałów wapniowych. który jest potrzebny do tworzenia ATP z ADP.
Fosfokreatyna jest tworzona z ATP i kreatyny
Zapasy ATP w mięśniu odnawiane są w czasie rozkurczu mięśnia, kiedy zapotrzebo-
przez wiele mechanizmów wanie na ATP nie jest tak duże. Fosforylacja
ATP. który jest stałym źródłem energii dla kreatyny następuje przez fosfokinazę kreatyno-
cyklu skurczowego mięśnia, może być genero- wą (CK), enzym specyficzny dla mięśni. W kli-
wany w toku glikolizy, fosforylacji oksydacyj- nice jej oznaczanie jest wykorzystywane dla
nej, przez fosfokreatynę lub tworzony z 2 cząs- rozpoznawania ostrych i przewlekłych schorzeń
teczek ADP (ryc. 59-8). Zapasy ATP w mięśniu mięśni.
804 / ROZDZIAŁ 59
Glikogen mięśnia. Fosfok reatyna

\ FOSFOKINA2A ,^-ADP
KREATYNOWA
FOSFORYLAZA iy Kreaiyna -"^
MIĘŚNIOWA
Glukoza "*~ ~~"\

J GUKOLIZA |\
TP ^_ Skurcz
«H^ mięśnia

FOSFOflYLACJA MIO2YNY
OKSYDACYJNA
ADP + Pj
AMP-^—^ V /
"^ADP

Kl >JAZA ADENY-
LA MOWA
MIĘŚNIA
Ryc. 59-8. Źródła ATP w
sercu
Mięsień szkieletowy zawiera duże Tabela 59-2. Właściwości szybkich i powolnych
zapasy glikogen u mięśni szkieletowych
Sarkoplazma mięśnia szkieletowego zawiera,
Mięśnie Mięśnie
duże zapasy glikogenu zawartego w granulkach
znajdujących się blisko prążka I. Oddzielanie szybkie powolne
glukozy od glikogenu zależy od specyficznej Aktywność ATP-azy Duża Mała
mięśniowej fosforylazy glikogenu (p. rozdz. 20). miozyny
Aby powstał podlegający glikolizie glukozo-6-- Zużycie energii Duże Małe
fosforan, fosforylaza b glikogenu w mięśniu Kolor Biały Czerwony
szkieletowym musi być przekształcona w ak- Mioglobina Brak Obecna
tywną fosforylazę a na drodze fosforylacji przez Szybkość skurczu Duża Mata
kinazę fosforylazową b (p. rozdz. 20). Ca2 + Czas trwania skur- Krótki Długi
ułatwia aktywację kinaąy fosforylazowej b, ró- czu
wnież na drodze fosforylacji. Tak więc Ca2+ nie
tylko aktywuje skurcz mięśnia, ale również toruje
drogę produkcji potrzebnej energii. Fosforylaza Miokinaza przekształca adenino-,
b nie występuje w mięśniach w chorobie McAr- mono-, di- i trifosforany
dla (chorobie spichrzania glikogenu). Enzym miokinaza katalizuje tworzenie jednej
cząsteczki ATP i jednej cząsteczki AMP
Mięsień generuje ATP na drodze z dwóch cząsteczek ADP. Reakcja ta (ryc. 59-8)
fosforyłacji oksydacyjnej jest związana z hydrolizą*ATP przez ATP-azę
Synteza ATP na drodze fosłbrylacji oksyda- miozyny w czasie skurczu mięśnia.
cyjnej wymaga dostawy tlenu. Mięśnie o dużym
zapotrzebowaniu na tlen w wyniku długo utrzy-
mującego się skurczu (np. dla utrzymania po- Deaminacja adeniny przez pracujący
stawy ciała), magazynują tlen w mioglobinie (p. mięsień prowadzi do uwolnienia
rozdz. 7). Dzięki cząsteczce hemu, z którym tlen amoniaku
się wiąże, mięśnie zawierające mioglobinę są Bezpośrednim źródłem amoniaku w mięśniu
czerwone. W tabeli 59-2 porównano niektóre szkieletowym jest AMP deaminowany do IMP
właściwości szybkich (białych) i powolnych przez deaminazę adenylanowa. IMP może być
(czerwonych) komórek mięśni szkieletowych. z powrotem przekształcany w AMP na-drodze
BIAŁKA KURCZLIWE I STRUKTURALNE / 805

reakcji z użyciem asparaginianu, katalizowa- CYTOSZKIELETY PEŁNIĄ WIELE


nych przez syntazę adenylosukcynylową i ade- FUNKCJI KOMÓRKOWYCH
nylosukcynazę (p. rozdz. 36).
Komórki niemięśniowe wykonują pracę me-
chaniczną, włączając w to samodzielne przemie-
MIĘŚNIE SZKIELETOWE STANOWIĄ szczanie, morfogenezę, dzielenie się, wewnątrz-
GŁÓWNĄ REZERWĘ BIAŁKA komórkowy transport, endocytozę, egzocytoze
USTROJU i zmianę kształtu komórki. Te funkcje komór-
kowe są pełnione przez rozległą sieć nitkowa-
U ludzi białka mięśni szkieletowych stanowią tych struktur stanowiących cytoszkielet. Cyto-
główną nietłuszczo*ą rezerwę zmagazynowanej plazma komórkowa nie jest, jak to kiedyś
energii. Tłumaczy to, szczególnie u dorosłych, myślano, woreczkiem płynu. W zasadzie wszys-
bardzo duże straty masy mięśniowej w wyniku tkie komórki eukariotyczne zawierają 3 typy
długotrwałego kalorycznego niedożywienia. struktur nitkowatych: filamenty aktyny (o śred-
Badanie rozpadu białek tkankowych in vivo nicy 7—9,5 nm), mikrołubule (25 nm) i pośrednie
jest trudne, gdyż aminokwasy pochodzące z we- filamenty (10—12 nm). Każdy z tych typów
wnątrzkomórkowego rozpadu białek mogą być filamentów różni się biochemicznie i w ob-
w znacznym stopniu użyte do budowy innych razach elektro nowo-mikroskopowych.
białek w komórce lub przetransportowane do
innych narządów, gdzie zostają włączone do Komórki niemięśniowe zawierają
reakcji anabolicznych. Jednakże aktyna i mio- aktynę
zyna są po ich zsyntetyzowaniu metylowane z Białko aktyna G izolowane z komórek nie-
utworzeniem peptydyJo-3-metylohistydyny. W mięśniowych ma masę cząsteczkową ok. 43 000
czasie wewnątrzkomórkowego rozpadu aktyny i zawiera reszty N-metylhistydylowe. W obec-
i miozyny 3-metylohistydyna jest wydzielana i ności wapnia i chlorku potasu ta aktyna spon-
wydalana z moczem. Wydalanie metylo- tanicznie polimeryzuje tworząc podwójne helik-
wanego aminokwasu stanowi wiarygodny sy filamentów aktyny F, takie, jakie występują
wskaźnik szybkości rozpadu białek miofibrylar- w mięśniach. W komórkach niemięśniowych
nych u ludzi. występują co najmniej 2 typy aktyny: aktyna
W mięśniach zachodzi aktywna degradacja p i aktyna y. Oba typy mogą współistnieć w tej
pewnych aminokwasów i synteza innych. U ssa- samej komórce, a nawet współpolimeryzować,
ków mięsień okazuje się być głównym miejscem tworząc wspólny filament. Aktyna tworzy W cy-
katabolizmu aminokwasów o rozgałęzionych toplazmie komórkowej 7—9,5 nm mikrofila-
łańcuchach. Mięsień utlenia leucynę do CO 2 i menty, które często występują w pęczkach two-
przekształca węglowe szkielety asparaginianu, rzących sieć. Pęczki mikro filamentów występują
asparaginy, glutaminianu, izoleucyny i waliny wyraźnie tuż pod błoną komórki w stanie
w amfiboliczne produkty pośrednie cyklu kwa- spoczynku i są określane jako włókna napięcio-
sów trik ar boksy lo wy ch. Zdolność mięśnia do we. Te włókna napięciowe są „dekorowane"
rozkładania aminokwasów o rozgałęzionych podjednostkami S-l miozyny, co uwidacznia
łańcuchach wzrasta 3—5-krotnie w czasie gło- ich charakter podwójnego heliksu (ryc. 59-9),
dowania i w cukrzycy. Mięsień syntetyzuje Włókna napięciowe znikają, gdy wzrasta ruch-
również i uwalnia duże ilości alaniny i glutami- liwość komórki lub w czasie złośliwej transfor-
ny. Związki te są syntetyzowane dzięki grupom macji komórki przez związki chemiczne lub pod
aminowym uzyskanym z rozpadu aminokwa- wpływem onkogennych wirusów.
sów o rozgałęzionych łańcuchach, a aminowy
azot jest przenoszony na ct-ketoglu taran lub Mikrowypustki komórkowe zawierają
pirogronian na drodze transami nacji. Glikoliza filamenty aktyny
egzogennej glukozy dostarcza prawie całego Mikro filamenty są również ciasno upakowa-
pirogronianu potrzebnego do syntezy alaniny. ne w postaci gęstej siatki pod prowadzącą
Reakcje te stanowią tzw. cykl glukozowo-alani- krawędzią poruszającej się komórki (ryc. 59--
nowy, w którym alanina z mięśnia jest używana 10), Mikro filamenty aktyny występują we
w glukoneogenezie wątrobowej dostarczając wszystkich mi kro wy pustkach komórkowych,
jednocześnie do wątroby grupy aminowe usu- takich jak filopodia i mikrokosmki. Na przy-
wane następnie jako mocznik. kład mikrokosmki komórek błony śluzowej jelit
806 / ROZDZIAŁ 59

Ryc. 59-9. Replika liofilizowanego cytoszkieietu eksponowanego przed zamrożeniem na podjednostkę


1 (S-1) rniozyny. Prawie wszystkie filamenty w wydłużonych pęczkach i wiele wplecionych między nie
filamentów uległo pogrubieniu i przekształceniu w podobne do łin podwójne heliksy (patrz fragment
w kółku). Jednakże niektóre filamenty poruszające się samodzielnie między pęczkami, a będące
prawdopodobnie filamentami pośrednimi, nie przyłączyły podjednostki S-1 (strzałka). Powiększenie
70000x, w kółku 200 000 x. (Według: Heuser J. E., Kirschner M. W.: Filament organization revealed in
platinum replicas of freeze-dried cytoskeletons; J. Celi Biol. 1980, 86, 212, za zezwoleniem).

(enterocytów) zawierają 20—30 mikrofilamen- ra komórek eukariotycznych, składa się z ak-


tów ułożonych równolegle do ich długiej osi tyny, a-aktyniny i tropomiozyny. a-Aktynina
(ryc. 59-11). W podstawie mikrokosmków znaj- rozciąga się również wzdłuż samych mikro-
dują się filamenty miozyny mogące ściągać filamentów aktyny.
centrycznie filamenty aktyny wystające do mik- Miozyna również może występować między
rokosmka. W procesie skurczu (kosmka) nie włókienkami aktyny, jednakże utworzone przez
zachodzą żadne zmiany długości filamentów nią filamenty są krótsze i cieńsze niż w
aktyny lub miozyny. Musi on być wobec tego mięśniu i wydają się odgrywać jakąś rolę w
powodowany przez przesuwanie się filamentów utrzymywaniu włókienkowatego charakteru
w stosunku do siebie, jak to ma miejsce w mięś- aktyny.
niu. Podobnie jak w mięśniu gładkim, aktywa- Tropomiozyna uczestniczy w formowaniu ge-
cja interakcji aktyna-miozyna, a tym samym odomów otaczających jądra komórkowe. Tro-
skurczu, zachodzi na drodze fosforylacji lek- pomiozyna ułożona wzdłuż mi kro filamentów
kiego łańcucha miozyny. aktyny zdaje się odgrywajp rolę elementu raczej
Zarówno aktyna, jak i miozyna znajdują się strukturalnego niż ruchowego.
między biegunami wrzecionka a chromosoma-
mi oraz wzdłuż rowka podziału w telofazie Poza mieś ni owa aktyna regulowana jest
mitozy. przez wyspecjalizowane białka
Mikrofilamenty aktyny są również związane Regulacja czynności pozamię śni owej aktyny
z innymi białkami komórek niemięśniowych. zależy od wielu wyspecjalizowanych białek.
a-Aktynina znajduje się w tych miejscach błon Profilina zapobiega polimeryzacji aktyny G na-
komórkowych, do których przyczepione są mi- wet w obecności odpowiednich stężeń magnezu
krofilamenty, np. w końcach mikrokosmków. i chlorku potasu. Filamina ułatwia tworzenie
Geodom, rodzaj rusztowania otaczającego jąd- sieci mikro filamentów aktyny. Tropomiozyna
ułatwia tworzenie pęczków aktywnych-włókien
BIAŁKA KURCZLIWE I STRUKTURALNE / 807

Ryc. 59-10. Trzy średnio silnie powiększone


obrazy krawędzi prowadzących lub lameMipo-
diów fibroblastów utrwalonych w całości (A),
ekstrahowanych trytonem przed utrwaleniem
(8) lub ekstrahowanych trytonem po utrwale-
niu (C). W A błona komórkowa jest nienaruszo-
na, a struktury wewnętrzne nie są widoczne.
W B błona komórkowa została usunięta, co
uwidoczniło leżącą pod nią pajęczynę „kędzie-
rzawych" filamentów. W innych doświadcze-
niach te filamenty by)y „dekorowane" podjed-
nostkami S-1, jednakże były one znacznie bar-
dziej zagęszczone i znacznie bardziej intensyw-
nie zachodzify na siebie niż aktyna w innych
rejonach komórki. W C błona komórkowa rów-
nież została usunięta, jednakże dopiero po
utrwaleniu komórki aldehydem. Delikatna siatka
leżących pod nią filamentów wygląda po che-
micznym utrwaleniu mniej subtelnie. A— po-
większenie 140 000 x. B i C — powiększenie
115000x. (Według: Heuser J. E., Kirsch-
ner M. W.: Filament organization revealed in
platinum replicas oi freeze-dried cytoskeletons;
J. Celi Biot. 1980, 86, 212, za zezwoleniem)
SOS / ROZDZIAŁ 59

Linia Z

Filament aktyny

Filament aktyny
Filament miozyny Mikrokosmek Mięsień
Ryc. 59-11. Mikrokosmki są maleńkimi wyrostkami cytoplazmatycznymi wyrastającymi z komórek
nabłonkowych wyściełających jelito cienkie, a ogromnie powiększającymi powierzchnię absorpcji
składników odżywczych. Mikrokosmki zawierają filamenty zarówno aktyny, jak i miozyny. Ponieważ mogą
się one kurczyć, stanowią przekonujący przykład niemięśniowego ruchu powodowanego przez ślizganie
się po sobie filamentów aktyny i miozyny. Jak to pokazano w A, pęczki filamentów aktyny wystają
w każdym mikrokosmku ku górze, a filamenty miozyny zlokalizowane są u jego podstawy. W B ułożenie
filamentów aktyny spowodowane zostało potraktowaniem mikrokosmków izolowanymi główkami
miozyny, zwanymi ciężką meromiozyną. „Główki" zachowują zdolność wiązania się zlilamentami aktyny.
Gdy „główki" występują w komórkach mięśniowych, tworzą one „groty" strzał związane z filamentami
aktyny. Góy gfówki dodano do mikrokosmków, utworzyły one z aktyną kompleksy, w których „groty strzał"
skierowane by(y od koniuszka kosmka ku jego podstawie. Filamenty aktyny kosmków są zatem
analogiczne do układu filamentów aktyny w komórkach mięśniowych. (Według: Lazarides E., Revel J. P.:
The molecular basis of celt movement; Set. Arn. {May) 1979; 240, 100, za zezwoleniem).___________

Ryc. 59-12. Pojedyncze komórki hodowli tkankowej. Delikatna pierzasta struktura na dole po stronie
prawej stanowi krawędź prowadzącą lub lamellipodium komórki. Komórkę poruszającą się RO
podłożu i rozciągającą swoją krawędź „prowadzącą do uformowania nowych połączeń pokazano pod
skośnym kątem. (Według: Lazarides E„ Revei J. P.: The molecular basis of celi movement; Sci. Am. (May)
197,9; 240, 100, za zezwoleniem)
BIAŁKA KURCZLIWE I STRUKTURALNE / 809

napięciowych. oc-Aktynina ułatwia przyczepia- rych utrzymują'one strukturę i uczestniczą


nie mikrofilamentów aktyny do błon, podłoża w aksoplazmatycznym transporcie wzdłuż wy-
i innych organelli komórkowych. Cytochalazy- pustek komórkowych.
na, naturalnie występujący peptyd, rozbija mi- Mikrotubule są cylindrami zbudowanymi
krofilamenty i zapobiega ich polimeryzacji. Ta z 13 podłużnie ułożonych pro to fi lamentów,
reakcja służy jako diagnostyczny test na obec- z których każdy składa sie z drmerów a-tubuliny
ność lub czynność mikrofilamentów. i |ł-tubuliny (ryc. 59-13). a-Tubulina (m.cz.
Aktualny ruch komórki jest kierowany przez 53 000) i p-tubuhna (m.cz. 55 000) są bardzo do
jej krawędź prowadzącą lub lamellipodiwn, która siebie podobnymi cząsteczkami białkowymi.
zawiera palcowate**wyrostki nazywane filopo- Dimery tubuliny układają się w protofilamenty,
diami. Prowadząca krawędź przyczepia się do najpierw płaszczyznowo, a potem w cylindry,
podłoża przez filopodia, a następnie komórka jak to pokazano na ryc. 59-14. Do ułożenia
wydaje się podciągać swoją tylną część. Następ- tubuliny w mikrotubule potrzebne są 2 cząste-
nie krawędź prowadząca odrywa się i odgina czki GTP na jeden dimer. Dwa białka nazywane
z powrotem ponad wierzch komórki, a nowe białkami o dużej masie cząsteczkowej (HMW)
filopodia przyczepiają się do podłoża (ryc. 59- i białka Tau ułatwiają formowanie mikrotubul,
12). ale nie są do tego ^ezbędne. Kalmodulina
i fosforylacje mogą również pełnić jakieś funk-
Mikrotubule zawierają a- i p-tubulinę cje w formowaniu mikrotubul.
Mikrotubule, integralny składnik szkieletu Mikrotuble „rosną" w określonym kierunku
komórkowego, składają się z kanalików cyto- od specyficznych miejsc (centrioJi) komórki. Na
plazmatycznych o średnicy 25 nm i nieokreś- każdej chromatydzie chromosomu (p. rozdz.
lonej długości. Mikrotubule są potrzebne do 37) znajduje się kinetochor służący jako miejsce
tworzenia i funkcji wrzerionka mitotycznego i początku wzrostu mikrotubuli. Wiek nieprawi-
wobec tego są obecne we wszystkich komór- dłowości segregacji chromosomów wynika
kach eukariotycznych, Mikrotubułe pełnią rów- z nieprawidłowej struktury i funkcji kinetocho-
nież dodatkowe funkcje. Są one odpowiedzialne ru. Centrosom, znajdujący się w środku biegu-
za -wewnątrzkomórkowe przesuwanie endo- nów mitozy, również może być ośrodkiem two-
i egzocytotycznych pęcherzyków. Stanowią one rzenia mikrotubuli. Ruch chromosomów w cza-
jeden z głównych komórkowych komponentów sie anafazy mitozy zależy od mikrotubuli, jed-
rzęsek i ilagclii. Są one również głównym skład- nakże jego mechanizm nie został jeszcze okreś-
nikiem białkowym aksonów i dendrylów. w któ- lony.

Ryc. 59-13. Duże powiększenie mikrotubuli, która została rozłamana i głęboko wytrawiona po
gwałtownym zamrożeniu. Lewa cześć pola pokazuje zewnętrzną powierzchnię mikrotubuli, na której
widoczne są podłużne prążki guzków leżących 55 nm od siebie. Mogą one reprezentować protofi lamenty
mikrotubuli. Po stronie prawej rozłamanie spowodowało otwarcie mikrotubuli, co uwidacznia jej
wewnętrzne ściany. Wykazują one charakterystyczne skośne prążki ułożone co 40 nm. Siateczkowanie
otaczające mikrotubule jest uważane za niespolimeryzowaną tubulinę i białka związane z mikrotubulą.
(Według: HeuzerJ. E., Kirschner M. W.: Filament organization revealed in ptatinum replicas of freeze-dried
cytoskeletons; J. Celi BiolA 980, 86, 212, za zezwoleniem).
________________________________________________________________________________
810 / ROZDZIAŁ 59

Hyc. 59-14. W pracowni budowa mikrotubuli rozpoczyna się od 2 globularnych cząsteczek białek, ot-
tubuliny i p-tubuliny (w rzeczywistości są one prawdopodobnie bardziej owalne niż na schemacie).
Tubuliny tworzą dimery albo podwójne cząsteczki. Jeśli stężenie dimerów jest wystarczająco duże, łączą
się one ze sobą tworząc różne struktury pośrednie, jak podwójne pierścienie, spirale i połączone pierścienie;
zależnie od warunków, równowaga sprzyja tworzeniu izolowanych dimerów lub struktur pośrednich.
Następne etapy są dobrze poznane. Wydaje się, że pierścienie lubspirate otwierają się i tworzą nitki liniowo
ułożonych dimerów zwane protof i lamentami. Układają się one bok do boku tworząc płytkę (A); czasami
końce protof i lamentów zakrzywiają sie. Gdy płytka staje się dostatecznie szeroka, tworzy ona rurkę, jak to
pokazano w (B). Rurka jest przedłużana przez dodawanie dimerów głównie do jednego końca (C).
(Według: Dustin P,: Microtubules; Sci. AmA98Q,243, 67, za zezwoteniem).

Wiele alkaloidów blokuje tworzenie połączone giętkim białkiem, neksyoą Ruch


mikrotubul Ą następuje na skutek przesuwania się dubletów
Pewne alkaloidy mog& zapobiegać tworzeniu w stosunku do siebie, co powoduje falowe
mikrotubul. Należą do nich kolchicyna i jej odkształcenie rzęski. Do jednego z dubletów
pochodna demekolcyna (używana jako lek przyłączone jest duże białko, dyneina, mająca
w dnawym zapaleniu stawów), winblastyna (al- ATP-azę konieczną dla ślizgowego ruchu dub-
kaloid Vinca używany jako lek przeciwrakowy) letów mikrotubul.
i gryzeofulwina (czynnik przeciwgrzybiczy).
Filamenty pośrednie różnią się od
Komórkowe flagelle i rzęski mikrof i lamentów fmikrotubul
są mikrotubułami wyspecjalizowanymi W komórkach istnieje włókienkowy układ
w funkcji ruchu filamentów o period yczności osiowej 21 nm
U podstawy flagę!li i rzęsek komórek euka- i średnicy 8—10 nm różniący się od mikro-
riotycznych znajduje się struktura zwana dałem filamentów (o średnicy 6 nm) i mikrotubul (o
podstawowym. Jest ona identyczna z centriolem średnicy 23 nm). Istnieje 6 głównych klas tych
i służy jako ośrodek formowania we flagellach filamentów mających wspólną determinantę
i rzęskach 9-dubletowego układu mikrotubul. antygenową i mających średnice o wielkościach
Te mikrotubularne struktury są wyspecjalizo- pośrednich pomiędzy mikrofilamentami aktyny
wane w funkcji ruchu. Każdy składnik dubletu i mikrotubulami. Każdy filament pośredni skia-
ma wspólną ze swoim partnerem ścianę składa- da się z podjednostek różniących się biochemi-
jącą się z 3 protofilamentów, a dubiety są cznie i immunologicznie. Filamenty pośrednie
BIAŁKA KURCZLIWE I STRUKTURALNE / 811

Tabela 59-3. Klasy filamentów pośrednich i ich rozmieszczenie *


Białka Masa cząsteczkowa Średnica Rozmieszczenie
(tvs.) (nm)
Keratyn a typu 1 i II 40-65 (głównie białka 8 Komórki nabłonkowe (nigdy po-
{tonofilamenty) 10-20) 10 chodzenia mezencfiymalnego)
Desmina Wimentyna 50-55 52 Mięśnie (prążki Z)
10 Komórki mezenchymalne i niemeze-
f 200, 1 50, 70 51 nchymalne, tj. mięśnie, komórki gle-
10
Neurof i lament ju, komórki nabłonkowe
10
Filamenty gleju Neurony Komórki gleju

zdają się stanowić względnie stałe składniki ków zidentyfikowano ponad 10 różnych typów
szkieletu komórkowego rie podlegające szyb- kolagenu. Chociaż mektóre z nich stanowią
kiemu tworzeniu i rozpadowi i nie znikające tylko znikomy procent całości, mogą one od-
w czasie mitozy, jak się to dzieje z aktyną i wielu grywać ważną rolę w kształtowaniu się fizycz-
diamentami mikrotubinarnymi. Tabela 59-3 nych właściwości tkanek.
podsumowuje niektóre właściwości i rozmiesz- Wszystkie typy kolagenu mają strukturę po-
czenie filamentów pośrednich. trójnego heliksu. Każda podjednostka polipep-
Istnieją 2 typy keratyn, I i II, zawierające tydowa lub łańcuch a tworzy lewoskrętny łteliks
10—20 różnych polipeptytlów różniących się od o 3 resztach na jeden skręt fryc. 59-15). Trzy
siebie i od 4 innych klas białek filamentów
pośrednich — desminy, wimentyny, neurofila-
67 nrn
mentu i filamentu gleju. Te ostatnie 4 klasy są
w wysokim stopniu homologiczne. Filament Fibry la
keratyny zawiera co najmniej 2 różne polipep-
tydy keratynowe, podczas gdy 4 pozostałe klasy
filamentów pośrednich są homopolimerami. 300 nm '
Każdy z filamentów pośrednich składa się
z 4 domen o kształcie a-heliksu oddzielonych od
siebie obszarami o strukturze pofałdowanej Cząsteczka
kartki i oflankowanych z obu końców domena-
mi niehelikalnymi. Niehelikalne końcowe do- •
'\
meny są zaangażowane w łączenie koniec do \
końca proto filament ów oraz w interakcję bok 1.4 om
do boku między protofibryłami. Końce mikro- Potrójny
fibrylarnych keratyn mogą być połączone po-
przecznymi mostkami dwusiarczkowymi, co Łańcuch a
powoduje powstanie filamentów nierozpusz-
czalnych, jak np. w wełnie.

KOLAGEN JEST NAJBARDZIEJ Sekwencja


aminokwasó -Gly-X-Y-Gly-X-Y-Gly-X-Y-
ROZPOWSZECHNIONYM W ŚWIECIE w
BIAŁKIEM ZWIERZĘCYM Ryc. 59-15. Właściwości molekularnej struktury
kolagenu od pierwotnej sekwencji do fibrylli. (We-
Kolagen, główny składnik większości tkanek dług: Eyre D. R.: Collagen: Molecular ciiversity in
łącznych, stanowi ok. 25% białka ssaków. Za- the bodys protein scaffold; Sc/ence1980, 207,
pewnia on zewnątrzkomórkowe rusztowanie 1315. Copyright © 1980 American Assoctation of
wszystkich zwierząt metazoalnych i występuje the Advancement of Science, za zezwoleniem,
w praktycznie każdej tkance. W tkankach ssa- nieznacznie zmodyfikowana).
812 / ROZDZIAŁ 59

takie łańcuchy i zostają następnie zwinięte Pewne formy kolagenu nie tworzą włókien
w prawoskrętny superhcliks^itóry tworzy pałe- prążkowanych (tab. 59-4). Te kolageny charak-
czkowatą cząsteczkę o średnicy 1,4 nm i o dłu- teryzuje na poziomie molekularnym przerywa-
gości ok. 30 nm. Uderzającą cechą kolagenu jest nie potrójnego heliksu odcinkami białkowymi
występowanie reszt glicynowych w każdej trze- pozbawionymi sekwencji Gly-X-Y. Odcinki po-
ciej pozycji części helikalnej łańcucha a. Jest to zbawione sekwencji Gly-X-Y powodują po-
potrzebne, ponieważ glicyna jest jedynym ami- wstawanie obszarów o strukturze globularnej,
nokwasem dostatecznie małym, aby mógł się rozmieszczonych w strukturze potrójnego heli-
zmieścić w ograniczonej przestrzeni centralnego ksu. Najlepiej scharakteryzowanym przykła-
rdzenia potrójnego heliksu. Ta powtarzająca się dem kolagenu o przerywanych potrójnych hełi-
struktura określana jako (Gly-X-Y) jest bez- ksach jest kolagen typu IV, stanowiący ważny
względnym warunkiem formowania potrójnego składnik błon podstawowych, w których tworzy
heliksu. Mimo że X i Y mogą być jakimkolwiek on drobną siatkę.
aminokwasem, ok. 100 pozycji X jest zajętych
przez prolinę i ok. 100 pozycji Y przez hydro- Kolagen przechodzi rozległe
ksyproline. Hydroksyprolina jest tworzona potranslacyjne modyfikacje
przez pptraaslacyjną hydroksylach reszt proli- Zanim nowo zsyntetyzowany kolagen stanie
no^^ckzMdazaiuujcii'w.iiperjt.ydzk. a katalizowa- się częścią dojrzałego pozakomórkowego włók-
ną przez enzym hydroksylaze prołilową. które- na kolagenowego, musi on przejść rozległą
go kofaktorami są kwas askorbinowy (witami- modyfikację potransłacyjną (tab. 59-5). Jak
na C) i a-ketoglutaran. Lizynaj^pozycii Y mo- większość białek wydzielanych z komórki, kola-
że być potranslacyjnie zmieniana w hydroksyli- gen jest syntetyzowany na rybosomach w pre-
zyne dzięki działaniu hydroksylazy lizylowej, kursorowej formie preprokolagenu zawierające-
enzymu o podobnych kofaktorach. Niektóre go sekwencję sygnałową lub prowadzącą (lider)
z tych hydroksylizyn mogą być również modyfi- kierującą łańcuch polipeptydowy do pęcherzy-
kowane przez dodanie galaktozy lub galaktozy- kowej części siateczki sarkoplazmatycznej. Po
lo-glukozy z utworzeniem wiązania O-glikozydo- wejściu do siateczki sarkoplazmatycznej ta pro-
wego. Jest to miejsce glikozytecji wyjątkowe dla wadząca sekwencja (lider) jest enzymatycznie
kolagenu. odszczepiana. W tymże miejscu zachodzi hy-
Typy kolagenu tworzące długie, pałeczkowa- droksylacja reszt proliny i lizyny oraz glikozyla-
te włókienka powstają przez boczne połączenie cja hydroksylizyn cząsteczki prokolagenu. Czą-
jednost£k_potrójnego heliksu w taki sposób, że steczka prokolagenu zawiera zarówno na N-,
każda z nich jest przesunięta w stosunku do jak i C-końcu peptydy wydłużające o m.cz.
sąsiadki o nieco mniej niż jedna czwartą swojej 20000—35000. Żadnego z nich nie ma w doj-
długości (ryc. 59-15). To ułożenie jest odpowie- rzałym kolagenie. Oba te peptydy wydłużające
dzialne za prążkowani tych włókien w tkan- zawierają reszty cysteiny. Podczas gdy N-
kach łącznych. Włókna kolagenu są dalej stabi- koń-"cowy propeptyd tworzy jedynie
lizowane przez tworzenie kowalencyjnych most- śródłańcucho-we wiązania dwusiarczkowe,
ków poprzecznych zarówno wewnątrz potrój- propeptydy C-~ko-ńcowe tworzą zarówno śród-,
nych heliksów, jak i między nimi. Te poprzeczne jak i międzyłan-cuchówe wiązania
mostki powstają dzięki działaniu oksyjiazx^t dwusiarczkowe. Tworzenie tych wiązań
lowcj, enzymu zależnego od miedzi, który o- dwusiarczku wy cli pomaga w ułożeniu 3
ksydacyjnie deaminuje grupy e-aminowe nie- cząsteczek kolagenu tak, że tworzą potrójny
których reszt lizynowych i hydroksylizyno- heliks, którego zwijanie* rozpoczyna się od C-
wych. w wyniku czego powstają reaktywne końca. Po uformowaniu potrójnego heliksu
aldehydy. Takie aldehydy mogą tworzyć produ- żadna dalsza hydroksylacja proliny lub lizyny
kty kondensacji z innymi aldehydami pocho- więcej nie zachodzi.
dzącymi z lizyny lub hydroksylizyny lub two- Po wydzieleniu z komórki przez aparat Goi-
rzyć zasady Schiffa z grupami s-aminowymi giego, wydłużające peptydy są usuwane z N-
nieutlenionych lizyn lub hydroksylizyn. W wy- i C-końców prze2 zewnątrzkomórkowe enzymy
niku tych reakcji powstają po dalszych chemicz- zwane a mino proteina/ą i kar boksy protein azą
nych przekształceniach stabilne kowalencyjne prokoiagenową. Oddzielanie tych peptydów"
jnostkXj)ojHZ££zn.e_w*żne dla odporności włó- może zachodzić w kryptach lub załamaniach
kien na rozciąganie. błony komórkowej. Gdy tylko propeptydy zo-
staaą usunięte, potrójne heliksy cząsteczek ko-
BIAŁKA KURCZLIWE I STRUKTURALNE / 813

Tabela 59-4. Niektóre przykłady różnych genetycznie kolagenów kręgowców. U zwierząt wyższych
występuje co najmniej 10 różnych rodzajów cząsteczek zawierających 12 różniących się między sobą
łańcuchów

Typ Wzór Natywn Rozmi eszcze n ie


Wyróżniające cechy
cząsteczki y tkankowe
polimer

IV [od (1)1,0(2 Włókna Skóra, ścięgna, kości, zę- Mata zawartość hydroksylizyny;
bina, powiezie mało miejsc glikozylacji hydro -
ksyl izyny; szerokie włókna
Włókna Chrząstka, jądro galare - Duża zawartość hydroksylizyny;
towate, notochord, ciało obficie glikozylowane; włókna
szkliste zwykle cieńsze niż w typie I
[0(1(111)], Włókna Skóra (głównie płodowa), Duża zawartość hydroksyproli-
macica, naczynia krwio - ny; niska zawartość riydroksyli-
nośne; ogólnie włókna zyny; mało miejsc gltkozylacji
„retikuliny" hydroksylizyny; międzyłartcu-
chowjtg wiązania dwusiarczkowe
między cysteinami
Drobna Kłębuszki nerkowe, tore - Bardzo wysoka zawartość hy -
oraz siatka bka soczewki, błona Des- droksylizyny; prawie całkowicie
cemeta, błony podstawo - glikozylowane; niska zawartość
we wszystkich komórek alaniny; zachowuje przedłużenia
nabionkowych i śród- prokolagenu
błonkowych
łańcuchy Drobne Szeroko rozpowszech - Duża zawartość hydroksylizyny;
włókna nione w: Wonie podstaw- obficie glikozylowane; niska za -
i 0(3(V); zmienna nej naczyń krwionośnych wartość alaniny
stechiometria i komórek mięśni giad-
kich; egzoszkielecie fib-
roblastów i w innych ko -
mórkach mezenchymal-
nych

Zmodyfikowane i reprodukowane za pozwoleniem z; Eyre DR; Collagen: Muscle ditfersity in the body's
protein scaffold; Science, 1980; 207: 1315. Copyright 1980 by the American Association for the
Advancement of Science.

Tabela 59-5. Kolejność i miejsce obróbki prekursora fibrylarnego kolagenu

Obróbka wewnątrzkomórkowa Obróbka zewnątrzkomórkowa


Oddzielenie peptydów sygnalnych Oddzielenie peptydów wydłużających od ter
Hydroksylacja reszt Y-prol iłowych i niektórych minalnych grup aminowych i karboksylowych
reszt hydroksyl i żyłowych Ułożenie włókien kolagenowych z przesunię
Formowanie wewnątrzłańcuchowych i ze- ciem o ',„ długości
w natrzłań cuch owych wiązań S-S w peptydach Oksydacyjna deaminacja grup s-aminowych
wydłużających reszt lizylowych i hydroksylizylowych do al
Formowanie potrójnego heliksu dehydów
Tworzenie wewnątrz- i międzyłańcuchowych
połączeń poprzecznych za pośrednictwem zasa
dy Schiffa i produktów kondensacji aldolowej
814 / ROZDZIAŁ 59

lagenu, zawierające ok. 1000 aminokwasów nakże w miarę poznawania struktury i funkcji
w Jednym łańcuchu, spontanicznie układają się kolagenu stało się jasne, że podobne defekty
we włókna kolagenowe. Są one dalej stabilizo- molekuiarne mogą powodować występowanie
wane przez tworzenie, dzięki działaniu oksyda- różnych zespołów klinicznych i odwrotnie, te
zy lizylowej, zewnątrz- i wewnątrzłańeuchowych same zespoły mogą być wynikiem różnych
mostków poprzecznych. defektów molekularnych. W zasadzie defekty te
Te same komórki, które wydzielają kolagen, dotyczą tworzenia włókien, stabilizacji potrój-
wydzielają, również fibronektynę. wielką gliko- nego heliksu lub tworzenia mostków poprze-
proteinę występującą na powierzchni komórek, cznych kolagenu. Defekty obejmują mutacje
w macierzy zewnątrzkomorkowej oraz we krwi. powodujące niewielką lub brak syntezy łańcu-
Fibronektyna wiążąc się z agregującymi włók- chów prokolagenu, produkcję skróconych włó-
nami prokolagenu zmienia kinetykę formowa- kien prokolagenu, nadmiernie wydłużonych włó-
nia włókien w macierzy okołokomórkowej. Z fi- kien prokolagenu oraz defekty poddających je
bronektyną i prokolagenem tej macierzy zwią- obróbce enzymów (tj. hydroksylazy lizynowej
zane są również proteoglikany, takie jak siar- lub N-proteinazy pro kolagenowej). Dotychczas
czan heparyny i siarczan chondroityny (p. rozpoznano tylko defekty cząsteczek prokolage-
rozdz. 57). Małoczą steczko wy kolagen typu IX, nu typu I i III. W zespole Menkesa występują
pochodzący z chrząstki, zawiera przyłączone do zaburzenia metabolizmu miedzi (p. rozdz. 58),
niego łańcuchy proteoglikanu. Tego rodzaju a tym samym wtórnie zaburzenia funkcji ok-
interakcja może regulować tworzenie włókien sydazy lizynowej i defekty tworzonych przez nią
kolagenowych i określać ich ułożenie w tkan- mostków poprzecznych. W tabeli 59-6 pod-
kach. sumowano główne cechy 4 powyższych zespo-
łów, a ryc. 59-16 pokazuje, jak w trzech z nich
Wiele chorób genetycznych wynika z zmieniona jest struktura prokolagenu typu I.
nieprawidłowego tworzenia włókien,
stabilizacji heliksu lub
nieprawidłowego tworzenia mostków ELASTYNA NADAJE ROZCIĄGLIWOŚĆ
poprzecznych kolagenu I SPRĘŻYSTOŚĆ PŁUCOM,
Choroby wrodzone będące wynikiem zabu- NACZYNIOM KRWIONOŚNYM 1
rzeń kolagenu stanowią wzrastającą ilość od- POWIĘZIOWI
mian co najmniej 4 różnych typów zespołów:
osteogenesis imperfecta, zespół Mariana, zespołu Elastyna jest białkiem tkanki łącznej odpo-
Ehlersa-Danlosa oraz zespołu Menkesa (kręco- wiedzialnym za rozciągliwość i sprężystość tka-
nych włosów). Każdy z tych zespołów ma kilka nek. Chociaż nie jest ona tak szeroko rozpow-
odmian. Początkowo choroby te były definio- szechniona jak kolagen, występuje w dużych
wane na podstawie podobnych fenotypów. Jed- ilościach w niektórych tkankach, w których te

Tabela 59-6. Ogólne cechy 4 dziedzicznych chorób kolagenu

Choroba Objawy kliniczne Przyczyny biochemiczne*

Osteogenesis imperfecta (ró Nadmierna łamliwość kości Różne nieprawidłowości genów ko-
żne typy) dujących prokofagen *1(l)
Zespół Ehlersa-Danlosa (róż Nadmierna ruchliwość stawów, Zmiany genów dla kolagenu ai (III),
ne typy) nienormalności skóry niedobór N-proteinazy
prokolagenu i hydroksylazy
Zespół Marfana Zaburzenia w kośćcu, oczach lizylowej
i układzie sercowo-naczyniowym Mutacja genu dla prokolagenu v 2(1}
powodująca wydłużenie łańcuchów
4. Zespół Menkesa Kręcone włosy, opóźnienia prokolagenu
wzrostu Niedobór oksydazy lizylowej na sku-
tek zaburzeń metabolizmu miedzi
* Podano tylko niektóre najlepiej znane przyczyny tych chorób.
BIAŁKA KURCZLIWE I STRUKTURALNE / 815
(EDS V I I )

i.ManjM
Ryc. 59-16.
Przybliżona
lokalizacja mutacji
w strukturze
prokolagenu typu
I. EDS — zespół
Ehlersa--Danlosa;
MS zespół
Marfana; 01 —
osteogenesis
imperfecta. Pro«lsi
proa2s, skrócone łańcuchy
proa; pro«2x, słabo określone mutacje zmieniające strukturę łańcuchów proa; proa2L, wydłużone łańcuchy
proa; prooc2cx, mutacja zmieniająca strukturę propeptydów C łańcuchów proa. (Według: Prockup D. J.,
Kivirik-ko K. L: Heritable diseases of collagen; N. Engl. J. Med. 1984, 311, 376, za>Zezwoleniem).

fizyczne cechy są szczególnie potrzebne, tj. występuje w wielu odmianach bezładnych zwo-
w płucach, dużych naczyniach tętniczych i nie- jów, które pozwalają tkance na rozciąganie i
których sprężystych powięziach. W mniejszych powrót do wyjściowego kształtu w czasie peł-
ilościach elastyna znajduje się również w skórze, nienia jej funkcji fizjologicznych.
chrząstce ucha i w wielu innych tkankach. W tabeli 59-7 podsumowano główne różnice
W przeciwieństwie do kolagenu, elastyna wyda- miedzy kolagenem i elastyną.
je się występować w jednym tylko typie genetycz- Kolagen Elastyna
nym, choć różnicowa obróbka hnKNA elastyny
powoduje powstawanie jej odmian (p. rozdz. 39). Wiele różnych typów Jeden typ genetyczny
genetycznych
Elastyna jest syntetyzowana jako rozpuszczalny
monomer o m.cz. 70 000, zwany tropoelastyną. Potrójny heliks Nie ma potrójnego heii-
Niektóre z reszt prolinowych tropoelastyny są Tabela 59-7. Główne różnice pomiędzy kolage-
hydroksylowane do hydroksyproliny przez hyd- nem a elastyrtą
roksylazę prolilową. Hydroksylizyna i glikozy- ksu; bezładne zwoje
lowana hydroksylizyna w tropoelastynie nie Powtarzana struktura umożliwiające rozcią-
występują. W przeciwieństwie do kolagenu tro- <Gly-X-Y)n ganie.
poelastyną nie jest wytwarzana w postaci pro-i Obecność hydroksyli Brak struktury
nie zawiera peptydów wydłużających. Ponadto zyny <Gly-X-Y)n
elastyna nie ma powtórzeń sekwencji Gly-X-Y, Zawiera węglowodany Brak hydroksy lizyny
struktury potrójnego heiiksu lub reszt węg-
lowodanowych. Wewnątrz cząsteczko Nie zawiera węglowo-
Po wydzieleniu z komórki pewne reszty lizy- we poprzeczne połą danów
lowe tropoelastyny ulegają oksydacyjnej deami- czenia aldolowe Wewnątrzcząsteczkowe
nacji do aldehydów przez oksydaze lizylową, Obecność peptydów poprzeczne połączenia
enzym zaangażowany w ten proces również wydłużających w czasie desmozynowe
i w kolagenie. Jednakże główne połączenia biosyntezy Nie ma w czasie biosyn-
poprzeczne formowane w elastynie są desmozy- tezy peptydów wydłuża-
nami, które powstają z kondensacji 3 pochodzą- jących
cych z lizyny aldehydów z nie zmodyfikowaną
lizyną. Powstaje wówczas wyjątkowe dla elas-
tyny czterofunkcyjne połączenie poprzeczne.
W swojej zewnątrzkomórkowej, dojrzałej po-
staci elastyna jest wysoce nierozpuszczalna i sta-
bilna i wykazuje bardzo mały obrót. Elastyna
816 / ROZDZIAŁ 59

PIŚMIENNICTWO Kleinman HK, Klebe RJ, Martin GR: Role of


collagenous rnatrices in the adhesion and growth of
Adelstein RS, Eisenberg R: Regulation and kinetics of cells. J Celi Biol m\WA12. Lazarides E:
actino-myosin ATP interaction. Annu Rev Biochem Intermediate filaments: A chemically
1980:49:921. Barany M, Barany K: heterogeneous. dcvelopmentally regulated class of
Phosphorylation of the myofib- proteins. Annu Rev Biochem 1981;51:219.
rillar proteins. Annu Rev Physiol 1980;42:275. Lazarides E, Revel JP: The molecular basis of celi
Caplan A: Cartilage. Sci Am (Oct) 1984;250:84. moveraent. Sci am (May) 1979;240:100. Prockop
Eyre DR el al: Cross-linking in collagen and elastin. DJ, Kivirikko KI: Heritable diseases ot'
Annu Rev Biochem 1984:53:717. Fuchs E, collagen. N Engl J Med 1984;311:376.
Hanukoglu 1: Unraveling the structure of Rosenbloom J: Elastin: relation of protein and gene
intermediate filaments. Celi 1983:34:332. Hcuser structure to disease. Lab Invest 1984;5]:605,
JE, Kirschner MW: Filament organization Sandberg LB, Soskel NT, Leslie JG: Elastin structure,
revealed in platinum replicas of freez-dried cyto- biosynthesis, and relation to disease states, N Engl
skeletons. J Celi Bioł, J980;86:212.

--

,
Metabolizm ksenobiotyków

Robert K. Murray, MD. Phb

WPROWADZENIE CZŁOWIEK STYKA SIĘ Z LICZNYMI


KSENOBIOTYKAMI, KTÓRE MUSZĄ
Człowiek jest coraz bardziej narażony na ULEC PRZEMIANt£ZANIM ZOSTANĄ
działanie związków obcych, egzogennych (kse- WYDALONE Z USTROJU
nobiotyków) takich jak leki, środki konser-
wujące pokarmy lub zanieczyszczenia środowi- Ksenobiotyk (greckie słowo xenos oznacza
ska zewnętrznego itd. Ilustruje to najlepiej na- obcy) jest substancją obcą dla człowieka. Wśród
stępujący cytat Rachela Carsona (żył w latach głównych grup ksenobiotyków dających zna-
1907—1964): „Fabryka życia została skonfron- czenie medyczne wymienić należy leki, kan-
towana z atakiem chemicznym podobnym do cerogeny chemiczne i różne związki znajdujące
ataku z użyciem nieznanej dotychczas broni lub się w otaczającym nas środowisku (np. wielo-
przez klub jaskiniowców". Carson był jednym chlorowcowe pochodne bifenylu — PCB, nie-
z pierwszych, którzy dostrzegli niebezpieczeń- które insektycydy itd.)
stwo grożące bytowi człowieka ze strony różno- Większość wymienionych grup związków
rodnych zanieczyszczeń środowiska lub wyni- ulega przemianie (tj. przekształceniom chemicz-
kających z nadużycia bogactw ziemskich. Jest to nym) w ustroju człowieka, w tym giównie
prawdopodobnie najbardziej pilny problem do w wątrobie. Tylko rzadko ksenobiotyk wydala-
rozwiązania przez współczesnego człowieka. ny jest w postaci niezmienionej. Przemianę
Nierozwiązanie tego problemu w sposób solid- ksenobiotyków można podzielić na dwie fazy.
ny i uczciwy grozi zagładą wszelkiej biochemii W fazie pierwszej główną reakcją jest hydro-
na ziemi. Poznanie mechanizmu działania kse- ksylacja katalizowana przez jeden z enzymów
nobiotyków na poziomie komórkowym stano- zaliczanych do monooksygenaz lub cytochro-
wi podstawę prawidłowego przeciwdziałania mów P-450. Innymi rodzajami reakcji zacho-
atakowi chemicznemu. dzących w fazie pierwszej są redukcja i hydro-
liza.
W fazie drugiej związki hydroksyl o wane lub
ZNACZENIE BIOMEDYCZNE zmienione w inny sposób w fazie pierwszej,
ulegają przekształceniu przez swoiste enzymy
Znajomość przemiany ksenobiotyków stano- do różnych metabolitów polarnych poprzez
wi podstawę racjonalnej farmakologii, toksyko- sprzęganie z kwasem glukuronowym, siarko-
logii, badań nad patomechanizmem powstawa- wym lub octowym, glutationem lub pewnymi
nia nowotworów lub uzależnień od łęków. aminokwasami, lub też poprzez merylację.
Cechą wspólną wszystkich wymienionych dzie- Głównym celem obu faz przemiany kseno-
dzin jest podawanie ksenobiotyków lub eks- biotyków jest zwiększenie ich rozpuszczalności
pozycja człowieka na te substancje. w wodzie (czyli zwiększenie ich poiarności),
dzięki czemu ułatwione jest ich wydalanie z ustro-
ju. Bardzo silnie hydrofobowe ksenobiotyki
mogłyby przebywać w tkance tłuszczowej nie-
ograniczenie długo, gdyby nie zostały prze-
kształcone do postaci bardziej polarnych.
52 ffiocberoia
818 / ROZDZIAŁ 60

W określonych przypadkach w wyniku reakcji wiane enzymy jeden atom tlenu wchodzi do
zachodzących w fazie pierwszej, pewne kseno- R—OH, zaś drugi do wody (patrz wyżej reakcja
biotyki ulegają konwersji ze związków biologi- (1)). Dwoisty los tlenu w tej reakcji tłumaczy,
cznie nieaktywnych do aktywnych. W takich dlaczego uczestniczące w niej monooksygenazy
przypadkach pierwotny ksenobiotyk określany określano dawniej jako oksydazy o funkcji mie-
jest jako prekursor lękowy (pro-fck) lub prokan- szanej (mixed function oxidases). Reakcję kata-
cerogen. W innych przypadkach, w dodatko- lizowaną przez cytochrom P-450 można przed-
wych reakcjach zachodzących w fazie pierwszej stawić następującym równaniem:
(np. dalsze hydroksylacje) aktywne związki ule- Postać zredukowana
gają konwersji do postaci mniej aktywnych lub Postać utleniona
cytochromu P-450 cytochromu P-450 (2)
nieaktywnych zanim ulegają procesowi sprzę-
gania. W jeszcze innych przypadkach, w wyniku
t R—OH + HjO
RH + Oj
samego procesu sprzęgania aktywne metabolity
fazy pierwszej ulegają przekształceniu do związ- Głównymi monooksygenazami siateczki
ków mniej aktywnych lub nieaktywnych oraz śródpiazmatycznej są enzymy grupy cytochro-
wydalaniu z moczem lub żółcią. Tylko w bardzo mu P-450. Nazwa cytochrom P-450 jest his-
rzadkich przypadkach w wyniku procesu sprzę- torycznie uzasadniona następującym faktem.
gania aktywność ksenobiotyku może wzrosnąć. Enzym ten odkryto, kiedy preparaty mikro-
Pojęcie „detoksykacja" (odtruwanie) używane somów poddanych chemicznej redukcji, a na-
jest czasem dla określenia licznych reakcji stępnie ekspozycji na działanie tlenku węgla,
uczestniczących w przemianie ksenobiotyków. wykazały szczytową absorpcję światła przy
Jest to termin niewłaściwy, ponieważ, jak to 450 nm. Enzym ten jest niezwykle ważny, wyka-
wykazano wyżej, w reakcjach, którym podda- zano bowiem, że ok. 50% leków zażywanych
wane są ksenobiotyki, mogą powstać związki przez chorych jest metabolizowanych przez en-
biologicznie bardziej aktywne, a nawet toksycz- zymy grupy cytrochromu P-450. Te same en-
ne. zymy działają na kancerogeny i polutanty.

Ważne cechy enzymów grupy


CYTOCHROM P-450 KATALIZUJE cytrochromu P-450
HYDROKSYLACJĘ KSENOBIOTYKÓW Wśród nich wymienić należy następujące:
W PIERWSZEJ FAZIE ICH PRZEMIANY Podobnie jak hemoglobina, enzymy tej
grupy są hemoproteinami.
Hydroksylacja jest główną reakcją zachodzą- Największe stężenia tych enzymów stwier
cą w fazie pierwszej. Jest ona katalizowana dza się w siateczce śródpiazmatycznej (we frakcji
przez enzymy określane jako monooksygenazy mikrosomalnej) wątroby. W błonach tych en
lub enzymy grupy cytaphromu P-450. zymy te stanowią w przybliżeniu 20% ogólnej
Reakcje katalizowaną przez monooksygena- zawartości w nich białka. Enzymy te występują
zę (lub enzymy grupy cytochromu P-450) przed- również w innych tkankach. I tak w nadnerczach
stawia następujące równanie. ich obecność stwierdza się zarówno w mito-
chondriach, jak i w siateczce śródpiazmatycz
H + ^ R—OH + H2O nej. Różnorodne hydrolazy występujące w tym
+ NAOP (1) gruczole odgrywają ważną rolę w biosyntezie
steroidów (p. rozdz, 49). i
RH oznacza szeroki zestaw związków, np. leki, W siateczce śródpiazmatycznej hepatocy-
kancerogeny i polutanty (np. PCB) oraz okreś- tów stwierdza się co najmniej 6 blisko ze sobą
lone związki endogenne, np. steroidy. W wielu spokrewnionych rodzajów cytochromu P-450,
przypadkach nie poznano jeszcze endogennych odznaczających się szeroką i nakładającą się na
substratów dla enzymów grupy cytochromu P- siebie, swoistością substratową. Działają one na
450, wydaje się jednak nieprawdopodobne, by różnorodne leki, kancerogeny i inne ksenobio
enzymy te powstały tylko po to, by reagować ze tyki oprócz endogennych związków (np. okreś
związkami egzogennymi. W rozdziale tym nie lone steroidy). W ostatnich latach wyizolowano
będzie przedstawiony złożony mechanizm dzia- i szczegółowo scharakteryzowano geny kodują
łania enzymów tej grupy. Wspomnieć jednak ce wymienione rodzaje cytochromu P-450.
trzeba, że w reakcji katalizowanej przez oma- W reakcjach katalizowanych przez cyto-
METABOLIZM KSENOBIOTYKÓW / 819

chromy P-450 uczestniczy NADPH, a nie carbon hydroxylase). Enzym ten odgrywa waż-
NADH. "Enzym redukujący cytochrom P-450 ną rolę w przemianie policyklicznych węglowo-
i współdziałający z NADPH określany jest jako dorów aromatycznych oraz w kancerogenezie
reduktaza NADPH: cytochrom P-450. indukowanej przez te związki, np. enzym ten
Składnikami układu cytochromu P-450 są uczestniczy w konwersji nieaktywnych PAH
również lipidy. Preferowanym lipidem jest fos- (prokancerogenów) wdychiwanych w czasie pa-
fatydylochoLina, która jest głównym lipidem lenia papierosów do aktywnych kancerogenów
błon siateczki endoplazmatycznej. (powstających przez hydroksylację prokancero-
Syntezę większości rodzajów cytrochromu genów). Palacze wykazują wyższe stężenia
P-450 można indukować podawaniem okreś AHH w niektórych komórkach niż osoby nie-
lonych związków, i tak podawanie fenobar- palące. W niektórych pracach doniesiono o wy-
bitalu i wielu innych leków przez zaledwie 4—5 stępowaniu wzmożonej aktywności AHH w łoży-
dni powoduje przerost siateczki śródplazmaty- sku kobiet palących. Ten fakt może sprawić, że
cznej gładkiej oraz 3—4-krotny wzrost ilości płody tych kobiet mogą być eksponowane na
cytrochromu P-450. Mechanizm indukcji został działanie zwiększonych ilości PAH (niektóre
dogłębnie przebadany i polega m.in. na wzroś z nich mogą być bardzo szkodliwe).
cie transkrypcji mRNA kodującego cytochrom
P-450.
Możliwość indukcji tego enzymu ma ważne PROCESY SPRZĘGANIA
implikacje kliniczne, ponieważ stanowi jeden PRZYGOTOWUJĄ KSENOBIOTYK1
z mechanizmów interakcji zachodzącej między DO WYDALANIA Z USTROJU
lekami. O interakcji mówimy wówczas, kiedy ODBYWAJĄCEGO SIĘ W DRUGIEJ
efekty działania jednego leku ulegają zmianie FAZIE ICH PRZEMIANY
w wyniku uprzedniego lub równoczesnego sto-
sowania innego leku. Dla przykładu przyjmij- W reakcjach fazy pierwszej ksenobiotyki ule-
my, że chory pobiera dikumarol w celu zmniej- gają zwykle konwersji do związków bardziej
szenia krzepliwości krwi. Lek ten jest metaboli- polarnych w wyniku ich hydroksylacji. W reak-
zowąny przez układ cytochromu P-450. Następ- cjach fazy drugiej hydroksyl owa ne pochodne
nie okazuje się, że chory wymaga stosowania ulegają sprzęganiu z kwasem glukuronowym,
fenobarbitalu z powodu pewnego rodzaju pada- siarczanami lub glutationem. W wyniku tych
czki. Zgodnie z oczekiwaniami po 5 dniach reakcji związki te stają się jeszcze bardziej
stosowania fenobarbitalu stężenie cytochromu rozpuszczalne w wodzie i mogą ewentualnie
P-450 w hepatocytach wzrosło 3-—4-krotnie, co zostać wydalone z moczem lub żółcią.
oznacza, że dikumarol ulega szybciej metaboli-
zacji oraz, że zmniejszyło się jego działanie Istnieje co najmniej pięć rodzajów
przeciwkrzepliwe. Aby więc uzyskać właściwy reakcji zachodzących w drugiej fazie
efekt przeciwkrzepliwy dawkę podawanego di- przemiany ksenobiotyków
kumarolu należy zwiększyć. Dalszy problem Glukuronidacja. Proces ghikuronidacji bi-
powstaje wtedy, kiedy pacjent przestaje zaży- lirubiny został przedstawiony w rozdziale 34.
wać fenobarbital, lecz kontynuuje zażywanie Reakcje glukuronidacji ksenobiotyków są w za-
dikumarolu w zwiększonej dawce. U takiego sadzie podobne do podanych dla bilirubiny.
chorego mogą wystąpić objawy skazy krwoto- Donorem reszty gluktironylowej jest kwas
cznej spowodowanej przedawkowaniem diku- UDP--glukuronowy, zaś enzymami
maroiu i nagłym spadkiem stężenia cytochromu katalizującymi reakcje glukuronidacji —
P-450 (inaktywującego ten lek). transferazy glukurony-lowe występujące
7. Jeden rodzaj cytochromu P-450 wykazuje zarówno w siateczce śródplaz-matycznej, jak i w
maksymalną absorpcję światła nie przy długości cytoplazmie. Wiek związków, takich jak 2-
450 nm, lecz 448 nm. Cytochrom ten określany acetyloaminofluoren (jest to kancerogen),
jest jako cytochrom P-448. Jest on względnie anilina, kwas benzoesowy, mep-robamat, fenol
swoisty dla przemiany policyklicznych aroma i wiele steroidów wydalanych jest pod postacią
tycznych węglowodorów (PAH) i spokrewnio glukuronidów. Reszta gluku-ronidowa może
nych z nimi związków. Z tego powodu enzym ulec związaniu przez tlen, azot lub grupę
ten określany jest jako hydroksylaza węglowodo siarkową danego substratu. Glukuronidacja jest
rów aromatycznych (AHH — aromatic hydro- prawdopodobnie najczęściej spotykaną reakcją
sprzęgania.
820 / ROZDZIAŁ 60

Sprzęganie z siarczanem (sulfatacja). mianie ksenobiotyków. Wśród nich wymienić


Niektóre alkohole, aminy aromatyczne i fenole należy następujące:
ulegają sprzęganiu z siarczanem. Nośnikiem Glutation uczestniczy w rozkładzie poten
reszty siarczanowej jest 3'-fosfoadenozyno-5'-- cjalnie toksycznego nadtlenku wodom. Reakcja
fosfosiarczan (PAPS) (p. rozdz. 26) zwany ta jest katalizowana przez peroksydazę glutatio-
również aktywnym siarczanem. nową (p. rozdz. 21).
Sprzęganie z glutationem. Glutation Glutation jest ważną środkom orkową
(y--glutamylo-cysteinylo-glicyna) jest substancją redukującą, pozwalającą utrzymać
tripeptydem składającym się z kwasu istotne grupy SH enzymów w postaci zreduko
glutaminowego, cys-teiny i glicyny (p. ryc. 4-4). wanej. Kiedy GSH działa jako substancja redu
Powszechnie używanym skrótem dla glutationu kująca, jej grupa SH ulega utlenieniu i tworzy
jest GSH. Reszta sulfhydrylowa SH cysteiny wiązanie dwusiarczkowe z drugą cząsteczką
jest aktywną grupą wymienionego peptydu. glutationu zgodnie z reakcją:
Liczne potencjalnie toksyczne elektrolitowe
kstnobiotyki (jak np. pewne kancerogeny) GSH GSH G -S—G
ulegają sprzęganiu z nukleofi-lowym GSH
zgodnie z reakcją Produkt tej reakcji G—S—S—G jest gluta-
tionem utlenionym. Z kolei G—S—S—G może
R + GSH-* R—S—G ulec redukcji do GSH przez reduktazę glutatio-
nową w reakcji, w której uczestniczy NADPH.
gdzie R oznacza elektrofilowy ksenobiotyk. Przedstawia ją następujące równanie:
Enzymy katalizujące ww. reakcję określone są
jako S-transferazy glutationowe. Występują one G—S—S—G + NADPH + H+-2GSH + NADP
w dużych stężeniach w cytozolu hepatocytów
zaś w mniejszych w innych tkankach. W tkan- Reakcja ta jest szczególnie ważna w "krwin-
kach człowieka stwierdza się różnorodne S- kach czerwonych. Jeżeli stężenie NADPH
transferazy glutationowe. Odznaczają się one w tych komórkach jest niskie, jak to ma miejsce
odmiennymi swotstościami substratowymi przy niedoborze dehydrogenazy G—6—P (p.
i można je rozdzielić metodą elektroforetyczną rozdz. 21), regeneracja zredukowanego GSH
lub innymi technikami. Gdyby potencjalnie jest niedostateczna. W następstwie niskiego
toksyczny ksenobiotyk nie uległ sprzęganiu stężenia GSH w krwinkach czerwonych wzrasta
z GŚH, mógłby się swobodnie połączyć kowa- stężenie nadtlenków. Te ostatnie, działając utle-
tencyjnie z DNA, RNA lub białkami komór- niająco na lipidy błon erytrocytarnych, mogą
kowymi, stając się przyczyną poważnego uszko- spowodować hemolizę krwinek czerwonych.
dzenia komórki. GSH jest więc ważnym og- 3. GSH uczestniczy jako substancja przenoś-
niwem mechanizmu obronnego przed określony- nikowa w przezbłonowym transporcie amino-
mi związkami toksycznymi, np. niektórymi leka- kwasów w nerkach w tzw. cyklu y-glutamylo-
mi lub kancerogenami. Jeżeli stężenie GSH wym. Pierwsza reakcja tego cyklu przedstawia
w takich narządach jak wątroba ulega ob- się następująco:
niżeniu (np. przez podanie szczurom pewnych
związków wiążących GSH), wówczas narząd Aminokwas -GSH - -Glutamylo-pochodna
taki wykazuje zwiększoną wrażliwość na tok- aminokwasu + Cysteiny logi icy na
syczne działanie różnych związków chemicz-
nych normalnie inaktywowanych przez GSH. Reakcja ta jest pomocna w przezbłonowym
Koniugaty glutationowe ulegają jeszcze dal- transporcie pewnych aminokwasów. Z kolei
szym przemianom zanim wydalane są z ustroju. aminokwas ulega odszczepieniu od kompleksu
Dochodzi bowiem do odszczepienia przez swoi- z GSH, po czym zachodzi resyntęza GSH
ste enzymy grup glutamylowej i glicynylowej z cysteinyloglicyny. Enzym, który katalizuje
glutationu oraz połączenia grupy aminowej ww, reakcję nazywa się 7-glutamylotransferazą
pozostającej reszty cysteinyłowej z grupą acety- (GGT). Enzym ten występuje w błonach plaz-
lową (donorem grupy acetylowej jest acetylo-- matycznych komórek kanaiikowych.nefronów
CoA). W wyniku tych reakcji powstaje kwas oraz w siateczce plazmatycznej hepatocytów.
merkapturowy — koniugat Ł-acetylocysteiny. Oznaczanie tego enzymu ma znaczenie diagnos-
Glutation spełnia jeszcze inne ważne funkcje tyczne, ulega on bowiem uwolnieniu z hepato-
w komórkach ludzkich, oprócz udziału w prze-
METABOLIZM KSENOBIOTYKOW / 821

cytów do krwi w różnych chorobach wątroby więc informacja o-zażywaniu przez daną osobę
i dróg żółciowych (patrz Dodatek pod hasłem: związków indukujących syntezę enzymów prze-
y- Gl u tamy 1 o transpep ty daza). miany ksenobiotyków. Informacja ta jest istot-
Inne reakcje. Wśród innych reakcji fazy na dla oceny efektów biochemicznych kseno-
drugiej przemiany ksenobiotyków najważniej- biotyków.
sze są reakcje acetyłacji i metylacji. Reakcje 5. Metabolity niektórych ksenobiotyków mo-
acetyłacji ilustruje równanie: gą hamować aktywność enzymów metabolizują-
cych te związki. Powyższe fakty tłumaczą wy-
X + Acetyf o-Co A -»Acety Io-X+Co A stępowanie znacznych różnic gatunkowych lub
między osobnikami tego samego gatunku w za-
gdzie X oznacza ksenobiotyk. Podobnie jak kresie reakcji na ksenobiotyki (np. na leki
w innych reakcjach acetyłacji donorem aktyw- i substancje toksyczne lub czynniki rakotwór-
nego octanu jest acetylo-CoA. Reakcje te są cze).
katalizowane przez acetylotransferazy występu-
jące w cytoplazmie komórek różnych tkanek,
a szczególnie wątroby. Izottiazyd — lek używa- REAKCJE NA KSENOBIOTYKI MOGĄ
ny w leczeniu gruźlicy — ulega acetyłacji. MIEĆ CHARAKTER
Ponieważ istnieją polimorficzne postacie acety- FARMAKOLOGICZNY, TOKSYCZNY,
lotransferaz, wśród Judzi wyróżnia się osob- IMMUNOLOGICZNY I
ników odznaczających niską lub dużą wydajnoś- RAKOTWÓRCZY
cią procesu acetyłacji. W konsekwencji osobnicy
o niskiej wydajności acetyłacji odznaczają się W ustroju ksenobiotyki ulegają przemianie
małym klirensem leków, takich jak izoniazyd, w reakcjach przedstawionych wyżej. Jeżeli kse-
przez co są bardziej narażeni na toksyczne ich nobiotyk jest lekiem, może on ulec aktywacji
działanie. w wyniku reakcji fazy pierwszej. Jeżeli zaś lek
Mała liczba ksenobiotyków ulega metylacji był farmakologicznie aktywny bez uprzedniej
przez metyl o tran sterazy. Donorem grupy mety- metabolizacji, aktywność jego może ulec zmnie-
lowej w tych reakcjach jest S-adenozylometioni- jszeniu lub całkowitemu zniesieniu w następst-
na(p. ryc. 31-22). wie reakcji fazy pierwszej. Ocena efektów dzia-
łania leków jest przedmiotem badań farmakolo-
gicznych. Na tym miejscu ma być wyekspono-
NA AKTYWNOŚĆ ENZYMÓW wany fakt, że leki działają za pośrednictwem
PRZEMIANY KSENOBIOTYKÓW mechanizmów biochemicznych.
WPŁYW MAJĄ WIEK, PŁEĆ I INNE Niektóre ksenobiotyki są niezwykle toksyczne
CZYNNIKI nawet przy niskich stężeniach w płynach ustro-
jowych (np. cyjanki). Z drugiej strony istnieje
Różne czynniki wpływają na aktywność en- kiłka ksenobiotyków, w tym również leków,
zymów metabolizujących ksenobiotyki. Wśród które nie są toksyczne nawet wtedy, kiedy
nich wymienić należy następujące: podane zostały w dużych ilościach. Efekty tok-
Aktywność tych enzymów różni się istot syczne ksenobiotyków są niezwykle różnorod-
nie u poszczególnych gatunków zwierząt. Ozna ne. Wśród nich omówione zostaną bardzo krót-
cza to, że toksyczność lub kancerogenność ko tylko trzy ogólne rodzaje toksyczności zwią-
określonego ksenobiotyku u jednego gatunku zane z przemianą ksenobiotyków (ryc. 60-1).
wcale nie oznacza, że jest równie toksyczny lub Pierwszy z nich to uszkodzenie komórek przez
rakotwórczy u drugiego gatunku. ksenobiotyki. Może ono być na tyle ciężkie, że
Występują znaczne różnice (genetycznie kończy się śmiercią komórek. Istnieje wiele
uwarunkowane) w zakresie aktywności wymie mechanizmów, za pośrednictwem których kse-
nionych enzymów między osobnikami tego sa nobiotyki uszkadzają komórki. Wśród nich
mego gatunku. wymienić należy kowalencyjne wiązanie się rea-
Aktywność enzymów przemiany ksenobio ktywnych postaci ksenobiotyków, powstałych
tyków zależna jest od wieku i pici. w wyniku ich przemiany, z makrocząsteczkami
Zażywanie różnych ksenobiotyków, takich komórkowymi. Tymi ostatnimi mogą być
jak fenobarbital, PCB lub pewne węglowodory, DNA, RNA i białka. Jeżeli tymi makrocząs-
jest przyczyną indukcji enzymów. Ważna jest teczkami są białka lub enzymy niezwykle ważne
822 / ROZDZIAŁ 60
Transferaza glutationowa

Ksenobiotyk Reaktywne metabolity lub hydrolaza epoksydowe Nietoksyczne metabolity

Kowalencyjne wiązanie
się z
makrocząsteczkami

Uszkodzenie komórak Hapten


.. 1
Mutacja
toksyczne

Wytwarzanie przeciwciał Rak

1
Immunologiczne
uszkodzenie komórek

Ryc. 60-1. Uproszczony schemat przedstawiający, w jaki sposób metabolizm ksenobiotyku prowadzi do
uszkodzenia toksycznego lub immunologicznego komórek, lub też do powstawania raka. W tych
przypadkach konwersję ksenobiotyku do reaktywnego metabolitu katalizują enzymy grupy cytochromu
P-450, zaś przekształcenie reaktywnego metabolitu (np. epoksydu) do metabolitu nieaktywnego —
-S-transferaza glutalionowa aibo hydrolaza epoksydowa.

dla funkcji komórki, decydujących o jej przeży- że są pośrednio działającymi kancerogenami).


ciu, np. enzymy fosforylacji oksydacyjnej lub Aktywność tych monooksygenaz i innych en-
białka regulujące przepuszczalność błony plaz- zymów przemiany ksenobiotyków występują-
matycznej, wówczas łatwo wytłumaczyć szybkie cych w siateczce śródplazmatycznej decydują
wystąpienie objawów toksycznych spowodow- o tym, czy takie związki stają się kancerogenami
nych ksenobiotykiem. czy też ulegają „detoksykacji". Inne związki
Po drugie, reaktywny ksenobiotyk wiążąc się chemiczne (np. substancje alkilujące) mogą bez-
z białkami może zmienić ich strukturę i an- pośrednio reagować z DNA, bez uprzedniej
tygenowość. Mówi się wówczas, że ksenobiotyk aktywacji w obrębie komórki (są to kanceroge-
działa jako hapten. Oznacza to, że sam kseno- ny bezpośrednio działające).
biotyk, jako mała cząsteczka, nie stymuluje Enzym określany jako hydrolaza epoksydowa
powstawania przeciwciał (wiążących ten kseno- jest przedmiotem zainteresowania ze względu
biotyk). Jeżeli jednak wytworzone zostały takie na to, że może mieć działanie ochronne w sto-
przeciwciała (dzięki połączeniu się ksenobioty- sunku do niektórych kancerogenów. Produk-
ku z białkami), wówczas wiążą się one ze swoim tami monooksygenaz działającymi na niektóre
antygenem. W wyniku różnych mechanizmów prokancerogeny są epoksydy. Epoksydy są wy-
immunologicznych zachodzących pomiędzy ty- soce reaktywne i dlatego wykazują działanie
mi przeciwciałami a ksenobiotykiem związa- mutagenne i (lub) kancerogenne. Hydrolaza
nym przez makrocząsteczki komórkowe, do- epoksydowa, podobnie jak cytochrom P-450,
chodzi do poważnych zaburzeń normalnych występuje w błonach siateczki śródplazmatycz-
procesów biochemicznych komórki. nej. Przekształca ona epoksydy do znacznie
Po trzecie, chemiczne kancerogeny po ich mniej reaktywnych dihydrodioli. Reakcję tę
aktywacji mogą połączyć się z DNA. Uważa się, przedstawia następujące równanie:
że taka reakcja może mieć duże znaczenie w kan-
cerogenezie chemicznej (p. rozdz. 61). Niektóre I I
związki chemiczne <np. benzopiren) wymagają I I
—C—C—
aktywacji przez monooksygenazy siateczki + H2O -*
śródplazmatycznej, by stały się substancjami \/
O OH OH
rakotwórczymi (o takich substancjach mówi się,
Epoksyd Dihydrodiol
METABOLIZM KSENOBIOTYKÓW / 823

PIŚMIENNICTWO Nebert DW, Gonzalez FJ: P450 genes: structure,


evolution and regulation. Annu Rev Biochem 1987;
Katzung BG (editor): Basie & Clinica} Pharmacołogy. 56:945.
4th cd. Appleton & Lange, 1989. Nebert DW, Gonzalez FJ:P450 genes and evolutiona-
IClaassen CD, Amdur MO, Doull J (editors): Casoi-etf ry geneties. Hosp Pract (March) 1987; 22:63.
& DouWs Toxicology, 3rd ed, Macmillan, 1986.
6 Rak, onkogeny
i czynniki wzrostowe
1
Robert K. Munay, MD, PhD

WPROWADZENIE ZNACZENIE BIOMEDYCZNE


Komórki nowotoworowe cechują się 3 właś- Nowotwory są drugą z przyczyn zgonów
ciwościami: 1) zmniejszoną lub nie opanowaną w USA, po chorobach serca i naczyń. Rozwijają
kontrolą wzrostu; 2) inwazyjnością wobec tka- się u ludzi bez względu na ich wiek. Chorobą
nek, w których są zlokalizowane oraz 3) roz- może być objętych wiele narządów. Częstość
przestrzenianiem się i zdolnością do wywoływa- pojawiania się nowotworów rośnie z wiekiem
nia przerzutów w innych częściach organizmu. tak, że ludzie żyjący dłużej częściej są. na nie
W tym rozdziale zostaną omówione niektóre narażeni. Niezależnie od indywidualnych cier-
biochemiczne aspekty procesu nowotworowe- pień, ekonomiczne straty ponoszone przez spo-
go. Głównymi kwestiami wymagającymi wyjaś- łeczeństwo są ogromne.
nienia w terminach biochemicznych są niekon-
trolowany wzrost komórek nowotworowych
i ich zdolność do inwazji i tworzenia prze- W LECZENIU CHORYCH Z
rzutów. Prawdopodobnie struktura i właściwo- NOWOTWORAMI
ści regulacyjne genów, kontrolujących wzrost BARDZO WAŻNE SĄ
i interakcje między komórkami, nie są normalne TESTY LABORATORYJNE
w komórkach nowotworowych. Ograniczone są
informacje o tym^w jaki sposób jest kon- Biochemiczne testy laboratoryjne pomagają
trolowany wzrost komórek, zarówno prawid- w leczeniu chorych na nowotwór. Wiele nowo-
łowych, jak i nowotworowych, a wiedza o spe- tworów związanych jest z nieprawidłowym wy-
cyficznych genach uczestniczących w regulacji twarzaniem enzymów, białek i hormonów, któ-
wzrostu jest jeszcze bardzo uboga. Jak dotych- rych stężenie można mierzyć w osoczu lub
czas niewiele wiadomo o biochemicznych pod- surowicy krwi (p. dyskusja nad rozwojem cho-
stawach tworzenia przerzutów, dlatego też te- roby nowotworowej, poniżej). Związki te okreś-
mat ten zostanie przedstawiony skrótowo. la się jako markery nowotworowe. Pomiary
Przynajmniej niektóre typy nowotworów (np. stężeń niektórych markerów nowotworowych
niektóre typy białaczek) mogą być traktowane są dziś integralną częścią leczenia niektórych
jako przykłady nienormalnego różnicowania. typów nowotworów (tab. 61-1). Zastosowanie
Zdumiewająco mato wiadomo o molekularnych markerów nowotworowych w diagnostyce i le-
podstawach różnicowania. Jednak wielu bada- czeniu nowotworów przedstawiono w tab. 61-2.
czy tej dziedziny wiedzy przypuszcza, że dalsze Z badań nad markerami nowotworowymi wy-
badania nad onkogenami i czynnikami wzros- nikają 3 główne wnioski (Mclntire, 1984):
towymi rzucą światło na naturę zaburzonej 1) żaden pojedynczy marker nie jest użyteczny
kontroli wzrostu i różnicowania, a także na w ocenie wszystkich typów nowotworów lub
oddziaływania międzykomórkowe wywołane u wszystkich chorych z danym rodzajem nowo-
przez komórki nowotworowe. Dlatego też oba tworu; dlatego pożyteczne jest też oznaczanie
te tematy będą przedyskutowane w szczegółach. wielu markerów nowotworowych; 2) markery
RAK, ONKOGENY I CZYNNIKI WZROSTOWE / 825

Tabela 61-1. Klinicznie użyteczne markery nowo- PRZYCZYNĄ NOWOTWORÓW MOGĄ


tworowe*. BYĆ CZYNNIKI FIZYCZNE,
Związany z nim CHEMICZNE I BIOLOGICZNE
Marker nowotwór
Okrężnica, płuca, piersi, Czynniki wywołujące nowotwory należą do
Antygen rakowo- trzustka 3 wielkich grup: energia promieniowania, zwią-
płodowy (CEA)
Wątroba, komórki zki chemiczne i wirusy.
Alła-fetoproteina (AFP) płciowe
Trofoblast, komórki
Energia promieniowania może być
Ludzka gonadotropinźr płciowe rakotwórcza
kosmówkowa (hCG)' Promieniowanie ultrafioletowe, promienio-
Kalcytonina (CT) Tarczyca, rak rdzeniasty wanie X i promieniowanie y są mutagenne
i rakotwórcze. Promieniowanie ultrafioletowe
Kwaśna fosfataza gru-
czołu krokowego (PAP) Gruczoł krokowy może wywołać powstawanie dimerów. Leżące
blisko siebie zasady azotowe mogą na drodze
eliminacji być przyczyną powstawania miejsc
* Według Mclntire K.R.: Tumor Markers: How
apurynowych i apiryrnidynowych. Mogą na-
useful arethey? Hosp. Pract. (Dec) 1984; 19,55, za
zezwoleniem. stąpić pęknięcia w pojedynczym lub podwój-
nym łańcuchu, a nawet sieciowanie (crosslin-
king). Uszkodzenia DNA uważa się za główny
Tabela 61-Z. Zastosowanie markerów nowotwo- czynnik w mechanizmie powstawania nowo-
rowych* tworów wywołanych energią promieniowania,
ale szczegóły nie są jeszcze znane. Mechanizmy
Wykrywanie: skrining u osób nie wykazujących
objawów naprawy DNA omówiono w rozdz. 38. Niezale-
żnie od bezpośrednich wpływów na DNA pro-
Diagnostyka: rozróżnianie nowotworów złośli- mieniowanie X i promieniowanie y mogą spo-
wych od łagodnych postaci wodować powstawanie wolnych rodników
Monitorowanie: śledzenie skuteczności leczenia w tkankach. Powstające w wyniku tego od-
i ocena nawrotu nowotworu działywania wolne rodniki *OH, nadtlenki i in-
Klasyfikacja: wybór terapii i przewidywanie reak- ne rodniki mogą oddziaływać z DNA i innymi
cji nowotworu (rokowanie) makromolekularni, prowadząc do uszkodzeń
Stadia: ocena zaawansowania choroby molekularnych i być może w ten sposób uczest-
niczą w kancerogenezie wywołanej energią pro-
Lokalizacja: scyntygrafia po podaniu znakowa- mieniowania.
nych pierwiastkami radioaktywnymi przeciwciał
Leczenie: wprowadzenie cytotoksycznych czyn- Wiele związków chemicznych
ników do komórek zawierających markery jest rakotwórczych
Wiele związków chemicznych ma właściwości
" Według Mclntire K.R.; Tumor Markers: How rakotwórcze (tab. 61-3); strukturę trzech naj-
useful arethey?Wosp. Pract. (Dec) 1984,19,55, za szerzej badanych pokazano na ryc. 61-1. Więk-
zezwoleniem. szość związków ujętych w tab. 61-3 testowano
na gryzoniach i innych zwierzętach. Jednak
wiele substancji chemicznych jest związanych
z powstawaniem nowotworów u człowieka.
są czasami wykrywalne dopiero w zaawansowa- Zakłada się, że niemal 80% nowotworów u lu-
nych stadiach choroby nowotworowej, a rza- dzi wywołanych jest czynnikami środowisko-
dziej w początkowych stadiach jej rozwoju, wymi. Narażenie na te związki może być związa-
gdzie ich użyteczność byłaby większa; 3) ocenia- ne z charakterem pracy zawodowej (np. benzen,
jąc zastosowanie markerów przedstawionych azbest), dietą (np. aflatoksyna Bv która jest
w tab. 61-2 można stwierdzić, że najbardziej wytwarzana przez pleśń Aspergillus fłavus i cza-
użyteczne są one w monitorowaniu skuteczno- sem znajdowana jako zanieczyszczenie orzesz-
ści leczenia i przy wczesnym wykrywaniu na- ków ziemnych lub innych produktów spożyw-
wrotów. czych), stylem życia (np. palenie papierosów)
lub z innymi drogami (np. niektóre substancje
826 / ROZDZIAŁ 61

Tabela 61-3. Wybrane chemiczne kancerogenem, a końcowy związek, który rea-


Klasa kancerogeny guje ze składnikami komórkowymi, np. z DNA,
Związek jest ostatecznym kancerogenem. Sekwencja wy-
Poiicykliczne aro- Benzo[a]piren, dimetylo- darzeń jest następująca:
matyczne węglo- benzo-antracen
wodory Prokaneerogen . Bliski kancerogen
Aromatyczne ami- 2-Acetylami nof I uoren, A■ ■ > Bliski kancerogen B-*Ostateczny
ny (MAB) N-metylo-4-amino- kancerogen
azobsnzen
Prokancerogen sam w sobie nie jest związ-
Nitrozoaminy Dimetylonitrozoamina, kiem reaktywnym chemicznie, podczas gdy ka-
dietylonitrozoamina ncerogen ostateczny jest zwykle bardzo reak-
Różne leki Czynniki slkilujące (np. cy- tywny. Co najmniej 2 reakcje chemiczne są
klofosfamid), dietylostilbe- niezbędne w celu przekształcenia prokanceroge-
strol nu, jakim jest 2-acetylo-amino-fIuoren (2-A-
Naturalnie wystę-
pujące związki Daktynomycyna, AF), w kancerogen ostateczny, jakim jest siar-
aflatoksyna B, czanowy ester N-hydroksy-AAF. Ważnym uo-
Nieorganiczne
Arsen, azbest, beryl, kadm gólnieniem jest, że ostateczny kancerogen jest
związki
chrom zwykle związkiem elektrofilowym (tzn. cząste-
czki są ubogie w elektrony), który łatwo atakuje
nukleofilowe (bogate w elektrony) grupy
lecznicze stosowane w terapii mogą być rako- w DNA, RNA i w białkach.
twórcze). W tym rozdziale zostaną przedstawio- Metabolizm chemicznych kanceroge-
ne tylko niektóre ważne uogólnienia, które nów. Metabolizm pro kancerogen ów i innych
wynikają z badań nad chemiczną kancerogene- ksenobiotyków związany jest z udziałem mono-
zą. oksygenaz i transferaz (p. rozdz. 60). Enzymy
Struktura. Rakotwórcze mogą być zarów- odpowiedzialne za metaboliczną aktywację pro-
no cząsteczki organiczne, jak i nieorganiczne kancerogenów są z reguły określonymi rodzaja-
(tab. 61-3). Rozmaitość tych związków wskazu- mi cytochromu P-450 zlokalizowanymi w siate-
je, że nie mają one jednej wspólnej cechy czce śródplazmatycznej. Są to te same enzymy,
strukturalnej, która odpowiedzialna jest za te które uczestniczą w przemianie innych ksenobio-
ich właściwości. tyków, takich jak leki czy zanieczyszczenia
Działanie. Najdokładniej zostały zbadane środowiska (np. PCB). Poiicykliczne aromaty-
rakotwórcze związki organiczne. Niektóre, ta- czne węglowodory są związkami, które wzbu-
kie jak gaz musztardowy i p-propioJakton, dzają duże zainteresowanie w chemicznej kan-
oddziałują bezpośrednio z molekułą docelową cerogenezie. Specyficzna monooksygenaza
(bezpośrednie kancęn>geny), inne wymagają uczestnicząca w ich metabolizmie nazywa się
uprzedniego metabóhzowania, aby stały się cytochromem P-448 lub hydroksylazą aromaty-
rakotwórcze (prokancerogeny) (p, rozdz. 60). cznych węglowodorów. Aktywność enzymów
Proces, w którym w wyniku jednej lub wielu metabolizujących chemiczne kancerogeny jest
enzymatycznych reakcji prokancerogeny za- uzależniona od wielu czynników, takich jak
mieniają się w kancerogeny, nosi nazwę ak- przynależność gatunkowa, uwarunkowania ge-
tywacji metabolicznej. Każdy związek pośredni netyczne, wiek lub płeć. Zmiany w aktywności
utworzony w wyniku przemian jest bliskim tych enzymów pomagają wyjaśnić występowa-

—\ /=V COCH 3

Benzo[i]piren
2 - Acetam in of I u a ren
N-Metyla-4-am i n oazo Den zen

Ryc. 61-1. Struktura trzech ważnych stosowanych w doświadczeniach kancerogenów


RAK, ONKOGENY I CZYNNIKI WZROSTOWE / 827

nie znacznych czasem różnic w aktywności twórczości związków chemicznych. Wiele z nich
kancerogennej wielu związków chemicznych opiera się na wykazaniu właściwości mutagen-
testowanych u różnych gatunków lub osob- nych chemicznych kancerogenów.Takie bada-
ników tego samego gatunku. Wiele z wyżej nia są znacznie szybsze i mniej kosztowne niż
wymienionych zagadnień jest szczegółowo badania dotyczące wykrywania nowotworów
omówionych w rozdz. 60. u zwierząt. Żaden z tych testów nie jest idealny,
Wiązania kowalencyjne. Gdy chemiczne ponieważ ostatecznym dowodem rakotwórczo-
kancerogeny są podawane zwierzętom lub ści każdego kancerogenu jest wykazanie, że
wprowadzane do kultur komórkowych (co mo- wywołuje on nowotwory u zwierząt. Jedynie
żna wykazać za pomocą radioaktywnych kan- test Amesa, oparty na określaniu mutagenności,
cerogenów), kancerogeny te lub ich pochodne okazał się przydatny w wykrywaniu potencjal-
wiążą się zwykle kowalencyjnie z komórkowy- nych kanoerogenów. W teście tym stosuje się
mi makromolekularni, w tym z DNA, RNA specjalnie skonstruowany szczep Salmonella ty-
i białkami. Chemiczna natura adduktów po- phimurium, który cechuje się obecnością mutacji
wstałych przez interakcję ostatecznych kancero- (His") w genie, który koduje jeden z enzymów
genów z molekułami, z którymi docelowo mają biorących udział w syntezie histydyny. Dzięki
się związać, została już wyjaśniona. Największe temu taki szczep Salmonella nie może syn-
zainteresowania wywołały produkty powstałe tetyzować histydyny, trz%ba ją więc dodawać do
z udziałem DNA. Wykazano, że kancerogeny pożywki, aby komórki mogły rosnąć. Jeżeli
oddziałują z purynami i pirymidynami lub kancerogen wywoła w miejscu odpowiedzial-
z grupami fosfodiestrowymi DNA. Najczęściej nym za mutację His~ kolejną mutację, to może
atakowaną cząsteczką jest guanina, a różne ona odtworzyć właściwą sekwencję zamieniając
kancerogeny są dołączane do atomów N2, N3, to miejsce na His +. Potomstwo takiej bakterii
N7, O6 oraz O8 tej zasady azotowej. z mutacją rewersyjną może teraz syntetyzować
Uszkodzenia DNA. Kowalencyjne od- histydynę i rosnąć na pożywce pozbawionej
działywania bezpośrednich lub pośrednich kan- tego aminokwasu. Takie bakterie można łatwo
cerogenów z DNA mogą być przyczyną wielu wykryć, a ich kolonie policzyć na płytkach
rodzajów uszkodzeń: wiek z nich może być agarowych.
naprawionych, jak opisano to w rozdz. 38. Jednym z problemów stosowania bakterii
Niezależnie od istnienia systemów napraw- w testach wykrywania mutagenności związków
czych określone modyfikacje w DNA spowodo- jest fakt, że nie zawierają one całego spektrum
wane chemicznymi kancero genami istnieją monooksj genaz, które występują u wyższych
przez stosunkowo długi czas. Nie można wy- organizmów. Dlatego też, jeżeli jakiś związek
kluczyć, że te długo trwające nie naprawione chemiczny wymaga aktywowania, aby nabył
uszkodzenia odgrywają szczególną rolę w gene- właściwości mutagennych lub rakotwórczych,
rowaniu mutacji istotnych w procesie kancero- wówczas nie można tego wykazać przy użyciu
genezy. wymienionych bakterii. Ames przezwyciężył te
Mutageny. Większość chemicznych kan- trudność inkubując związki, które miały być
cerogenów jest mutagenami. Wykazano to dzię- testowane w postmitochondrialnym superna-
ki zastosowaniu testu Amesa (p, niżej) i innych tancie komórek wątroby szczura (tj. we frakcji
testów. Na poziomic molekularnym tranzycje, S-9, którą otrzymuje się jako supernatant wirując
transwersje i inne typy mutacji (p. rozdz. 38 i 40) homogenat komórek wątroby przy 9000 g przez
można wywołać przez ekspozycję niektórych określony czas). Frakcja S-9 zawiera większość
bakterii na ostateczne kancerogeny. Założono, różnych monooksygenaz i innych enzymów
że niektóre typy nowotworów spowodowane są potrzebnych do aktywacji potencjalnych muta-
mutacjami zachodzącymi w głównych proce- genów i kancerogenów.
sach regulacyjnych w komórkach somatycz- Za pomocą testu Amesa można zidentyfiko-
nych. Bezpośrednie dowody prawdziwości tego wać ok. 90% znanych kancerogenów. Dziś
twierdzenia są dziś dostępne (p. dyskusja o on- metoda ta należy do rutynowych testów stoso-
kogenach, poniżej). wanych do testowania nowo syntetyzowanych
Badanie właściwości rakotwórczych związ- związków chemicznych, szczególnie gdy przewi-
ków chemicznych z użyciem zwierząt jest czaso- duje się ich handlowe przeznaczenie lub szero-
chłonne i drogie, dlatego też opracowano testy kie zastosowanie w przemyśle. Związki, które
skriningowe do określania potencjalnej rako- dają dodatnią reakcje, powinny być poddane
828 / ROZDZIAŁ 61

dalszym testom, w tym testom na rakotwór- cji. Dlatego benzo[cc]piren nazywany jest czyn-
czość u zwierząt. nikiem inicjującym; 2) drugie stadium kancero-
Inicjacja i promocja. W niektórych narzą- genezy (trwające miesiące lub lata) jest rezul-
dach, takich jak skóra czy wątroba, wykazano, tatem stosowania oleju krotonowego i nazywa-
że kancerogeneza może przebiegać w co naj- ne jest promocją; olej krotonowy jest więc
mniej 2 etapach. Klasycznym przykładem jest czynnikiem promocyjnym lub promotorem.
skóra. Dwie identyczne powierzchnie skóry Promotory nie są zdolne do wywołania inicjacji;
określonej grupy myszy powleka się jednokrot- 3) większość kancerogenów może działać zaró-
nie benzo[s]pirenem. Jeżeli te określone powie- wno jako czynniki inicjujące, jak i promocyjne.
rzchnie skóry nie są dodatkowo poddane dzia- Duża liczba związków chemicznych, włączając
łaniu innych czynników, nowotwory skóry nie fenobarbital i sacharynę, może działać jako
rozwijają się (ryc. 61-2). Jeżeli jednak po za- promotory w różnych narządach. Aktywny
składnik oleju krotonowego jest mieszaniną
estrów forbołu. Najaktywniejszym estrem for-
Nio ma bolu jest octan 12-0-tetradekanoy!oforbolu
B ł1 P P P
nowotworu (TPA), który wywołuje wiele efektów. Najbar-
dziej interesującym odkryciem było wykazanie,
że kinaza białek C może być receptorem dla

C
łP j ł _J_
P P 1
Nowotwór
TPA. Stymulacja aktywności tego enzymu wy-
wołana interakcją z TPA może spowodować
fosforylację wielu białek błonowych, co z kolei
może prowadzić do zmian w transporcie i w in-
ł t JL
Nie ma
nowotworu nych funkcjach komórki. Ta ważna obserwacja
Czas tłumaczy ścisły związek zachodzący między
Ryc. 61-2. Schematyczna prezentacja etapów niektórymi promotorami nowotworowymi
inicjacji i promocji w chemicznej kancerogenezie a procesami transmembranowej sygnalizacji (p.
skóry. A — jednorazowa aplikacja inicjatora (np. dyskusja o czynnikach wzrostowych, poniżej).
benzo[a]pirenu) naniesionego na skórę określonej Wiele promotorów nowotworowych działa
iiczby myszy. B — po naniesieniu inicjatora stosuje przez wywołanie zmian w ekspresji genowej.
się wiele aplikacji promotora {np. oleju krotonowe- Szczegółowy mechanizm wyjaśniający sposób,
go) w okresach np. tygodniowych, C — najpierw w jaki promotory wpływają na transformację
nanosi sie promotor, a potem inicjator. Niezłośliwe komórki będącej w stadium inicjacji w komórkę
nowotwory skóry (brodawczaki) mogą pojawić się
w okresie ok. 100 dni; złośliwe nowotwory (raki) nowotworową, nie został jeszcze wyjaśniony.
wymagają rocznego okresu. Wyżej opisane do-
świadczenie zostało przeprowadzone w wielu in- Główną ma kro molekułą w procesie ka-
nych wariantach, jecłnak wszystkie potwierdziły ncerogenezy jest DNA
zasadniczą tezę inicjacji i promocji. I — inicjator, DNA jest krytyczną makromolekułą docelo-
P — promotor. wą w procesie kancerogenezy. Następujące fakty
potwierdzają ten wniosek: 1) komórki nowo-
tworowe rodzą komórki nowotworowe, tj. za-
stosowaniu benzo[a]pirenu zostanie kilkakrot- sadnicze zmiany odpowiedzialne za cechy no-
nie naniesiony na te powierzchnię olej krotono- wotworowe przekazywane są z komórek mat-
wy, rozwija się stopniowo wiele nowotworów. czynych na komórki pptomne; 2) zarówno
Naniesienie na skórę jedynie oleju krotonowego promieniowanie, jak i chemiczne kancerogeny
(tzn. bez uprzedniego naniesienia benzo[a]pire- są zdolne do wywołania zmian mutacyjnych
nu) nie wywołuje nowotworów skóry. Wykona- w DNA; 3) wiele komórek nowotworowych ma
no wiele innych badań będących wariantami nieprawidłowe chromosomy; 4) doświadczenia
tego doświadczenia i wyciągnięto następujące opisujące transfekcję (p. poniżej), wskazują, że
wnioski: I) stadium kancerogenezy wywołane oczyszczony DNA z komórek nowotworowych
stosowaniem benzo[a]pirenu nazywane jest ini- {onkogeny) może transformować prawidłowe
cjacją; wydaje się, że jest ona osiągana szybko komórki w komórki nowotworowe lub poten-
i jest nieodwracalna; przypuszcza sie, że sta- cjalnie nowotworowe. W kancerogenezie mogą
dium to związane jest z nieodwracalną modyfi- jednak także odgrywać role czynniki epjgenety-
kacją DNA, wywołując jedną lub więcej muta- czne.
RAK, ONKOGENY 1 CZYNNIKI WZROSTOWE / 829

Niektóre DNA i RNA wirusy są Niektóre odmiany adenowirusów są zdolne


rakotwórcze do transformacji określonych komórek zwierzę-
Onkogenne wirusy zawierają DNA lub RNA cych. Duże zainteresowanie wywołał wirus Eps-
jako swój genom (tab. 61-4). Tu zostanie opisa- teina-Barr, gdyż jest on związany z chłoniakiem
nych jedynie kilka najważniejszych cech przed- Burkitta i rakiem jamy nosowo-gardłowej u lu-
stawiciela tych dwóch klas. dzi. Wirus opryszczki (herpes simplex) typu
2 uczestniczy w patogenezie raka szyjki macicy,
Tabela 61 -4. Niektóre ważne wirusy nowotworo -
a wirus zapalenia wątroby (hepatitbi) B może
we być odpowiedzialny za niektóre przypadki raka
wątroby u ludzi.
Klasa * Przedstawiciele Ze względu na fakt, że większa część wiedzy
DNA wirusy o onkogenach w ostatnich latach pochodzi
z badań nad wirusami RNA, w dalszej dyskusji
P a po va wirusy Wirus poty oma
nad onkogenami często będzie o nich mowa.
SV40 wirus
Wirus brodawczaka
Adenowirusy Adenowirusy 72, 18131
W WYNIKU TRANSFORMACJI
Wirusy herpes Wirus Epstein-Barr, NOWOTWOROWEJ ZACHODZĄ
Wirus herpes-simplex łyp 2 ZMIANY ZARÓWNO
Hepadnawirus Wirus hepatitis B MORFOLOGICZNE, JAK I
RNA wirusy BIOCHEMICZNE
Retrowirus typ C Wirusy mięsaka mysiego Gdy hodowle komórek zakażone są pewnymi
i białaczki, wirusy mięsaka onkogennymt wirusami, mogą one ulec trans-
ptasiego i białaczki, wirusy formacji nowotworowej. Najbardziej istotne
ludzkiej białaczki komórekT
zmiany morfologiczne i biochemiczne zachodzą
Retrowirus typ B Wirus nowotworu gruczo- przy transformacji opisanej w tab, 61-5. Zmiany
łu piersiowego myszy te obejmują kształt komórki, ruchliwość, przy-
czepialność do ścianek naczynia hodowlanego,
wzrost i wiele procesów biochemicznych. Są one
Wirus polyoma i wirusy SV40 odegrały ważną interpretowane jako zmiany pierwotne powo-
rolę w kształtowaniu się współczesnych po- dujące przekształcenia ze stanu normalnego do
glądów na temat wirusowej onkogenezy. Oba są stanu nowotworowego lub jako zmiany wtórne
małymi wirusami (zawierają genom ok. 5 kb), indukowane przez te pierwsze. Właściwość zró-
a ich koliste genomy kodują tylko ok. 5—-6 wnania transformacji w przybliżeniu z nabywa-
białek. W określonych warunkach infekcja od- niem cech nowotworowych ma niezwykłą wagę
powiednich komórek tymi wirusami może pro- w badaniach nad nowotworami. Jednak po-
wadzić do transformacji nowotworowej. szukiwanie zmian w komórkach powszechnie
W procesie tym uczestniczą specyficzne białka uznawanych za transformacje niekoniecznie
wirusowe. W przypadku SV40 białka te (często oznacza, że takie komórki będą wykazywały
nazywane antygenami, ponieważ wykryto je takie same biologiczne właściwości jak komórki
metodami immunologicznymi) znane są jako nowotworowe in vivo; muszą one bowiem wy-
T (duże T) oraz t (małe t), a w przypadku wirusa wołać nowotwór, gdy zostaną wprowadzone do
polyoma nazywa się je T, mid-T oraz t. Litera odpowiedniego zwierzęcego organizmu biorcy.
T odnosi się do faktu, że białka te po raz
pierwszy wykryto w nowotworach (tumor).
Sposób, w jaki białka te powodują transforma- ONKOGENY ODGRYWAJĄ ISTOTNĄ
cję nowotworową, jest stale jeszcze badany; ROLĘ W KANCEROGENEZIE
antygeny T wiążą się silnie z DNA i wywołują
zmiany w ekspresji genowej. Białka te wywierają Onkogeny są genami zdolnymi do wywołania
wiele kooperatywnych zjawisk, co sugeruje, że nowotworów. Ich odkrycie wywarto ogromny
zmiany te muszą dotyczyć więcej niż jednej wpływ na badania podstawowych mechaniz-
reakcji lub procesów, aby wywołać transforma- mów związanych z kancerogenezą. Onkogeny
cję. początkowo uznano za specyficzne geny wiru-
830 / ROZDZIAŁ 61

Tabela 61 -5. Niektóre zmiany wykazywane przez dzialna za transformację. Odkrycie to miało
komórki w hodowlach sugerujące transformację fundamentalne znaczenie. PozwoJiło bowiem
nowotworową (np. po infekcji wirusem onkogen- na odkrycie specyficznego mechanizmu bioche-
nym). Najważniejszym testem, dowodzącym ze-
ztośliwienia komórek, jest zdolność komórek do
micznego (tj. nienormalnej fosforylacji szeregu
wywołania nowotworu w warunkach in vivo białek) mogącego wyjaśnić, przynajmniej częś-
ciowo, w jaki sposób wirus nowotworowy może
Zmiany morfologiczne: transformowane komó- spowodować efekty plejotropowe w transfor-
rki mają często znacznie bardziej zaokrąglone kszta- macji. Te krytyczne białka komórkowe, których
łty niż komórki kontrolne
nienormalna fosforylacja prawdopodobnie
Zwiększona gęstość komórek (utrata zdolno- prowadzi do transformacji, są stale jeszcze
ści do hamowania wzrostu przez kontakt komórek): badane. Jednym z nich jest winkulina, białko
transformowane komórki często tworzą wielowars- znalezione w obszarach kontaktu jednej komó-
twy, podczas gdy komórki kontrolne rosną w jednej
warstwie rki z drugą w foci (w skupiskach komórko-
wych). Nienormalna fosforylacja win ku liny
Utrata przyczepia)ności: komórki transformo- w foci pomogła wytłumaczyć zaokrąglanie się
wane mogą rosnąć bez przyczepiania się do powie- komórek i ich mniejszą adhezję do podłoża i do
rzchni naczynia hodowlanego, a często mogą ros-
nąć w agarze siebie samych, co obserwuje się w procesie
transformacji (tab. 61-5). Niektóre enzymy gli-
Utrata zdolności zahamowania ruchu komó- ko liryczne wydają się być białkami docelowymi
rki wywołanego kontaktem z inną komórką: dla src kinazy bialkowo-tyrozynowej; wyjaśnia
transformowane komórki rosną jedna na drugiej,
podczas gdy prawidłowe zatrzymują swój ruch
to, dlaczego transformowane komórki często
w momencie kontaktu między sobą wykazują zwiększoną szybkość glikolizy. Pro-
dukt działania src mógłby również katalizować
Zmiana wielu procesów biochemicznych, fosforylację fosfatydyloinozytolu do fosfatydy-
w tym nasilenie glikolizy, zmiany na powierzchni
komórek (np. zmiany w składzie glikoprotein lub
loinozytolo mono- i di-fosforanu. Gdy fos-
glikosfingolipidów), a także wydzielanie niektórych fatydyloinozytolo-4,5-difosforan jest hydroli-
protęaz zo wany przez fosfolipaze C, wyzwalają się
2 wtórne związki: trifosforan inozytolu i diacy-
Zmiany w strukturach cytoszkieletowych, loglicerol (p, rozdz. 45). Pierwszy z tych związ-
takich jak filamenty aktyny.
ków uczestniczy w uwalnianiu wapnia z we-
Zmniejszone zapotrzebowanie na czynniki wnątrzkomórkowych miejsc jego spichrzania
wzrostowe i często zwiększone wydzielanie pew- (tj. z siateczki śródplazmatycznej). Diacylo-
nych czynników wzrostowych do otaczającego glicerol pobudza aktywność związanej z błoną
środowiska
plazmatyczną kinazy białek C, która z kolei
fosforyluje szereg białek, z których niektóre
sów wywołujących .{\pwotwory odpowiedzial- mogą być składnikami pomp jonowych.
nych za proces transformacji (wirusowe onkoge- W szczególności zaproponowano, że łagodna
«¥). Onkogeny wirusa mięsaka alkalizacja komórki wywołana aktywacją sys-
Rousa. temu antyportowego Na+/H+ (p. rozdz. 42)
Analiza onkogenu wirusa mięsaka Rousa i pro- może odgrywać rolę w stymulowaniu mitozy.
duktu działania tego genu była szczególnie Dlatego też produkt działania src może od-
ważna. Genom tego retrowirusa zawiera 4 geny działywać na dużą liczbę procesów komórko-
o nazwach gag, poi, env i src. Zostało to wych przez jego zdolność do fosfory Iowa nia
pokazane schematycznie poniżej. szeregu białek i enzymów, jak również przez
poi 9*9 stymulowanie przebiegu syntezy poltfosfoino-
env src zytydów.
Gen gag koduje grupę specyficznych antyge- Kinazy btałkowo-tyrozynowe w ko-
nów wirusa, poi jest odpowiedzialny za odwrot- mórce normalnej i transformowanej.
ną transkryptazę charakterystyczną dla retro- Obserwacja, że wirus mięsaka Rousa zawiera
wirusów, zaś env za określone glikoproteiny kinazę białkowo-tyrozynowa wpłynęła znacz-
otoczki wirusa. Wykazano,' że produktem genu nie na badania nad fosforyJacją tyrozyny. Obec-
src jest kina/a białkowo-tyrozynowa odpowie- nie wiadomo, że szereg normalnych komórek
cechuje się aktywnością kinaz białko w o-tyrozy-
nowych. Ilość fosfotyrozyny w większości nor-
RAK, ONKOGENY I CZYNNIKI WZROSTOWE / 831

malnych komórek jest mała, lecz zwykle zwięk- sa ptasiej erytroblastozy jest skróconą postacią
sza się w. komórkach transformowanych wiru- receptora dla naskórkowego czynnika wzros-
sem onkogennym zawierającym kinazę biał- towego, a produkt onkogenu sis wirusa mięsaka
kowo-tyrozyn ową, chociaż jego ilość jest stale małpy (simian sarcoma virus — ssv) jest skróco-
jeszcze względnie mała i wynosi ok. I % cał- nym łańcuchem B czynnika wzrostowego płytek
kowitej ilości fosfoaminokwasów (przede wszy- krwi. Produkt wirusowego onkogenu (fms)
stkim fosfoseryny, fosfotreoniny i fosfotyrozy- wyizolowanego z jednego z wirusów kociego
ny). Niektóre receptory (np. naskórkowego mięsaka jest czynnikiem stymulującym formo-
czynnika wzrostowego, insuliny i czynnika wanie kolonii przez makrofagi. Z drugiej strony
wzrostowego płytek krwi), występujące zarów- produkt onkogenu myc wykryty w wirusach
no w normalnych,, jak i transformowanych białaczki mielocytowej kurcząt jest białkiem
komórkach, wykazują aktywność kinaz biał- wiążącym się z DNA, które może kontrolować
kowo-tyrozyn owych, która jest stymulowana proces mitozy. Produkt onkogenu ras wirusa
po interakcji z jej Ugandami (p. dyskusja o czyn- mięsaka mysiego wiąże GTP, ma aktywność
nikach wzrostowych, poniżej). Dlatego aktyw- GTP-azy i wydaje się być spokrewniony z biał-
ności kinaz białkowo-tyrozyn owych odgrywają kami, które regulują aktywność ważnego en-
tak ważną rolę w normalnych i transformowa- zymu błon plazmatycznych jakim jest cyklaza
nych komórkach. adenylanowa (p. rozdż^S).
Onkogeny innych retro wiru sów. Do Protoonkogeny. Głównym problemem
onkogenów wirusa mięsaka Rousa można do- podnoszonym przy odkryciu wirusowych on-
dać ok. 20 następnych poznanych onkogenów kogenów jest ich pochodzenie. Dzięki technice
innych retrowirusów. Prawie poiowa produk- hybrydyzacji kwasów nukleinowych (p. rozdz,
tów działania tych onkogenów wirusowych to 36) wykazano, że normalne komórki mają sek-
kinazy białek, najczęściej typu tyrozynowego. wencje DNA podobne, jeżeli nie identyczne, do
Niektóre onkogeny wirusowe wymienione są tych jakie występują w wirusowych onkoge-
w tab. 61-6, razem z ich produktami. Podczas nach. Widocznie wirusy wbudowywują geny
gdy niektóre z umieszczonych w wykazie kodują, komórkowe do swoich genomów w czasie prze-
kinazy białek, pozostałe kodują różne inne chodzenia przez komórki. Przechowywanie ta-
białka cechujące się interesującymi właściwoś- kich genów w ich genomach wskazuje, że muszą
ciami biologicznymi. Produkt genu erb-B wiru- one wiązać się z pewnymi korzyściami dla tak

Tabela 61-6. Wybrane onkogeny retrowirusów


Onkogen Retro wirus Pochodzenie Produkt onkogenu Lokalizacja s u
b komo rko wa
abl Wirus białaczki Mysz Kinaza białkowo-- Błona
mysiej AbeJsona tyrozyn owa plazmatyczna
erb-B Wirus ptasiej Kurczę Skrócony receptor Błona
erytroblastozy EGF plazmatyczna
fes Wirus kociego Kot Kinaza biafkowo-- Błona
mięsaka tyrozyn owa plazmatyczna
fos Wirus mięsaka myszy Mysz ? Jądro
myc Wirus 29 białaczki Kurczę Białko wiążące Jądro
mielocytowej DNA
sis Wirus mięsaka małpy Małpa Skrócony PDGF Błony
Oańcuch B) (wydzielanie?)
src Wirus mięsaka Rousa Kurczę Kinaza biafkowo-- Błona
tyrozyn owa plazmatyczna

Tyr-tyrozyna; EGF - naskórkowy czynnik wzrostowy; PDGF - czynnik wzrostowy płytek krwi
Według Franks L.M., Teich N.M. (red.): Introduction to the Cellularand Motacular Biology of Cancer.
Oxford Univ. Press, 1986, za zezwoleniem, zmodyfikowane.
S32 / ROZDZIAŁ 61

ukształtowanego wirusa, prawdopodobnie przypadku regulacja ich ekspresji może nie być
związanymi ze zmienionymi właściwościami prawidłowa w komórkach nowotworowych.
wzrostu transformowanych komórek. Skróty używane do określenia onko-
Fakt stwierdzenia sekwencji homologicznych genów komórkowych i wirusowych.
w licznych rodzajach komórek eukariotycznych Skróty c-onc (cellular oncogene, np. c-raś) uży-
sugeruje, że były one ważnymi składnikami wane są dla zaznaczenia, że onkogen obecny jest
normalnych komórek. Dodatkowo cząsteczki w komórce nowotworowej. Potencjalne onko-
mRNA i białka powstałe z tych normalnych geny, obecne w prawidłowych komórkach, tj.
sekwencji wykryto na różnych etapach ich roz- ich proto-onkogen — mogą w sposób prosty
woju lub ich cyklu życiowego. Takie geny, być nazwane odpowiednio c-onc protoonkoge-
obecne w normalnych komórkach, zostały nami (np. c-ras proto-onkogen). Podobnie wi-
uznane za protoonkogeny, przy czym zakłada rusowe onkogeny oznaczane są jako \-onc (viral
się, że ich produkty odgrywają ważną rolę oncogene, np. v-ras), a ich pro to-onkogeny jako
w normalnym różnicowaniu i w innych proce- v-onc proto-onkogen (np. v-ras proto-onko-
sach komórkowych. gen).
Onkogeny z komórek nowotworo-
wych. Doświadczenia, w których użyto DNA Protoonkogeny są aktywowane do
wyizolowanego z nowotworów, także dostar- onkogenów w różny sposób
czyły dowodów na istnienie onkogenów. Meto- Zostanie tu omówionych 5 mechanizmów,
da użyta do wykrywania takich komórkowych które zmieniają ekspresję lub strukturę proto-
onkogenów nosi nazwę transferu genu lub trans- onkogenów, a tym samym uczestniczą w ich
fekcji DNA. W metodzie tej wykorzystuje się przemianie w onkogeny. Upraszczając, proces,
fakt posiadania przez określone geny obecne w którym transkrypcja jest wzmożona (od zera
w nowotworach zdolności do transformacji lub względnie niewielkiego poziomu), określany
„normalnych" komórek w hodowlach. DNA jest mianem aktywacji. Znajomość mechaniz-
izoluje się z komórek nowotworowych i dodaje mów związanych z aktywacją jest istotna dla
do komórek biorców w hodowli, będących zrozumienia współczesnych poglądów dotyczą-
często linia mysich fibroblastów znanych jako cych kancerogenezy.
komórki linii NIH/3T3. DNA z komórek no- Insercja promotora. Niektóre retrowiru-
wotworowych jest wytrącany fosforanem wap- sy nie mają onkogenów (np. wirus małpiej
nia (w celu ułatwienia endocytozy) i dodany do białaczki), ale zdolne są do wywołania nowo-
komórek N1H/3T3 w hodowli komórkowej. tworu po dłuższym czasie — miesiącach raczej
Komórki obserwuje się pod mikroskopem przez niż dniach—w porównaniu do tych, które mają
okres 1—2 tygodni, tj. czas potrzebny do wy- onkogeny. Podobnie jak przy innych retro-
tworzenia kolonii komórek transformowanych. wirusach, gdy te wirusy zakażają komórki,
Jeżeli transformacja zachodzi, komórki kopia DNA (cDNA) tworzona z ich genomu
NIH/3T3 zmieniają swój kształt — z płaskich RNA syntetyzowana jest dzięki odwrotnej
do zaokrąglonych postaci, które rosną w chara- trans kry ptazie, a cDN A jest wbudowywany do
kterystycznych koloniach. Procedurę tę powta- genomu gospodarza. Ten zintegrowany dwu-
rza się kilkakrotnie, przy czym używa się DNA niciowy cDNA nazywa się prowirusem. Kopie
z komórek transformowanych, co prowadzi do cDNA retrowirusów są oflankowane na obu
zmniejszenia się ilości DNA nie uczestniczącego końcach przez sekwencje nazywane LTR (long
w transformacji, lecz który przeniesiono w wy- terminal repeat), podobnie jak niektóre trans-
niku transfekcji. Onkogenny DNA można iden- pozony („jumping genes") znalezione w bak-
tyfikować (np. metodą southern blotting, uży- teriach i w roślinach (p. rozdz. 39). Sekwencje
wając odpowiedniej sondy dla danego specyfi- LTR okazały się istotne w mechanizmie prowi-
cznego genu — p. rozdz. 36). Tą metodą rusowej intergracji, gdyż mogą one działać jako
zidentyfikowano w przybliżeniu ok, 20 onkoge- promotory transkrypcji (p. rozdz. 40). W na-
nów, z których wiele odnosi się do onkogenu ras stępstwie infekcji limfocytów B kurcząt przez
wirusa miesaka mysiego. Takie komórkowe pewne wirusy białaczki ptasiej prowirusy zo-
onkogeny są albo identyczne z normalnymi stają wbudowane w pobliżu genu myc. Gen myc
genami, albo wykazują bardzo niewielkie róż- jest aktywowany przez przylegającą powyżej
nice strukturalne w stosunku do swoich normal- niego sekwencję LTR działającą jako promotor.
nych odpowiedników (p. niżej). W pierwszym W wyniku tej aktywacji dochodzi zarówno do
RAK, ONKOGENY I CZYNNIKI WZROSTOWE / 833

A
Prowirus LTR i

myc LTR myc

myc mRNA

Ryc. 61-3. Schematyczne przedstawienie, w jaki sposób insercja promotora może aktywować proto-
onkogen. A — normalny chromosom kurczęcia mający nieaktywny gen myc. 8 — wirus białaczki ptasiej
jest integrowany w chromosomie w postaci prowirusowej, przylegającej do genu myc. Znajdująca
stę z jego prawej strony dtuga końcowa powtarzalna sekwencja (LTR — long terminal repeat),
zawierająca silny promotor, leży bezpośrednio powyżej genu myc i aktywuje ten gen, wynikiem czego jest
transkrypcja myc mRNA. Dla uproszczenia, na rycinie jest przedstawiona tylko jedna nić DNA, inne
szczegóły zostały opuszczone.

myc Prcwirus
I
myc LTR i LTR

— myc mRNA

Ryc. 61-4. Schemat pokazujący, w jaki sposób insercja sekwencji wspomagających może aktywować
protoonkogen. A— normalny chromosom kurczęcia zawierający nieaktywny gen myc. B — wirus małpiej
białaczki został zintegrowany w chromosomie w jego prowirusowej postaci, przylegając do genu myc.
Jednak w tym przypadku miejsce integracji jest tuż poniżej genu myc i nie może ono działać jako promotor
(fyc. 61 -6), Zamiast tego, określona prowirusowa sekwencja działa jako czynnik wspomagający
prowadząc do aktywacji położonego wyżej genu myc i do jego transkrypcji. Dla uproszczenia na rycinie
został przedstawiony tylko jeden łańcuch DNA, inne szczegóły zostały pominięte.

transkrypcji, w której powstaje myc mRNA, jak transkrypcje wzmaga i być ustawiona we wiaś-
i do jego translacji z wytworzeniem odpowied- ciwym kierunku 5' do V, Zamiast tego, uczest-
niego produktu (ryc. 61-3). Rezultatem tych niczą w tym procesie sekwencje wzmacniające
procesów jest nowotwór komórek B, chociaż (p. rozdz. 40 i 42) obecne w sekwencjach LTR
dokładna rola produktów genu myc w tym omawianych retro wirusów.
procesie nie jest jasna. Podobne zjawiska za- Opisane powyżej 2 mechanizmy, insercje
chodzą po infekcji różnych komórek innymi promotora i sekwencji wzmacniających trans-
retrowirusami. krypcje, działają wspólnie w procesie wiru-
Insercja sekwencji wzmacniających sowej kancerogenezy. Prawdopodobnie biorą
transkrypcję. W niektórych przypadkach w niej udział także inne protoonkogeny niż
prowirus jest wbudowany poniżej genu myc, lub myc.
też powyżej niego, lecz w postaci odwróconej; Transłokacje chromosomalne. Jak
pomimo tego gen myc zostaje aktywowany (ryc. wspomniano wyżej, wiele komórek nowotworo-
61-4). Taka aktywacja nie może być związana wych cechuje się nieprawidłowościami chromo-
z insercja promotora, gdyż sekwencja promoto- somowymi. Jednym z typów zmian chromo-
ra musi się znajdować powyżej genu, którego somowych w komórkach nowotworowych jest
53 Biochemia
834 / ROZDZIAŁ 61

translokacja. Podstawą translokacji jest fakt, że Chłoniak Burkitta jest szybko rosnącym no-
fragment jednego chromosomu może zostać wotworem rozwijającym się z ludzkich lim-
oderwany i potem przyłączony do drugiego focytów B. W niektórych przypadkach tego
chromosomu. Jeżeli drugi chromosom oddaje nowotworu wykryto wzajemną translokację ge-
materiał pierwszemu, jest to translokacja wzaje- nów (ryc. 61-5). Wyjaśniła ona mechanizmy
mna (reciprocal). Charakterystyczne transloka- aktywacji potencjalnych onkogenów komórko-
cje stwierdza się w wielu komórkach nowo- wych. W procesie tym uczestniczą chromosomy
tworowych. Przykładem klinicznie ważnej 8 i 14. Segment chromosomu 8, który odłamuje
translokacji jest chromosom Philadelphia, który się i przechodzi do chromosomu 14, zawiera gen
stwierdza się w przewlekłej białaczce szpikowej. myc. Jak pokazano na ryc. 61-6, transpozycja
Translokacja obejmuje tu chromosomy 9 i 22. przesuwa uprzednio nieaktywny gen myc pod

-ł-Pęknięcia

14 14

-Pęknięcie -Geny ciężkiego


łańcucha H
■myc

Ryc. 61-5. Schemat obustronnej translokacjj występującej w chloniakach Burkitta, Chromosomami


uczestniczącymi w tym procesie są chromosomy 8 i 14. Segment znajdujący się na końcu ramienia
q chromosomu 8 odłamuje się i przemieszcza do chromosomu 14. Odwrotny proces przemieszcza mały
fragment z ramienia q chromosomu 14 na chromosom 8. Gen myc zawarty jest w małym fragmencie
chromosomu 8, który został przeniesiony do chromosomu 14; jest on umieszczony bezpośrednio przy
genach przepisujących ciężkie iańcuchy immunoglobuiin i sam przez to ulega aktywacji,
_______________________________________________________________________________

Geny ciężkiego Geny ciężkiego


łańcucha H łańcucha H

myc

mRNA mRJMA

Ry c . 6 1 -6 . Sch e ma t p rze d sta w i a , w ja ki sp o só b tra n sl o ka cj a zwi ą za n a z ch l o ni a ki e m B u rki tta mo że


a k ty w o w a ć p ro to o n ko g e n my c. A — m a ł y Ir a g me n t c h r o m o s o m u 1 4 t u ż p r ze d tr a n sl o k a cj a . P o ka za n y
s e g me n t zaw i e ra g e n y ko d u j ą ce re g i o n y ci ę żki ch ł a ń cu ch ów i mmu n o gl o b ul i n . B —w wyn i ku tra n sl o ka cji
u p rze d ni o ni e a ktyw n y g e n fn yc zn al a zł si ę p o d w pł yw e m se kw e n cj i w sp o ma g a ją cych w g e ni e ko d u j ą cym
cię żki e ła ńcuch y i mmun ogl ob ulin i stał się p rzez to a ktyw ny, co p owod uje tran skrypcję . Dla u proszcze nia
n a ryci ni e zo sta ł p rze d sta w i on y tyl ko j e d en z d w ó ch ł ań cu ch ó w D NA , in n e szczeg ó ł y zo sta ł y'p o mi n i ę te .
RAK, ONKOGENY I CZYNNIKI WZROSTOWE / 835

wpływ sekwencji wzmacniających transkrypcję co powoduje zmianę jednego aminokwasu


genów kodujących ciężkie łańcuchy immuno- w pozycji 12 białka p21. Ten intrygujący wynik
globulin. Taka translokacja powoduje aktywa- został potwierdzony analizą c-ras genów innych
cję transkrypcji genu myc. Widocznie synteza ludzkich nowotworów. W każdym przypadku
znacznie zwiększonych ilości białka wiążącego wynik był zgodny; geny izolowane z nowo-
DNA, kodowanego przez gen myc, „napędza" tworów wykazywały tylko jedną mutację punk-
lub „zmusza" komórki do przekształceń w kie- tową w porównaniu do c-ras proto-onkogenów
runku złośliwie ni a, być może wpływając na z prawidłowych komórek. Pozycja mutacji cza-
regulacje mitozy. Mechanizm ten jest podobny sem się zmienia, tak że obserwowano również
do insercji sekwencji wzmacniających transkry- podstawienie innych aminokwasów. Mutacje
pcję z tym wyjątkiem, że raczej chromosomalna w białku p21 wpływają na jego konformację
translokacja niż integracja prowirusa sprawia, i zmniejszają jego aktywność jako GTP-azy.
że protoonkogen (np. myc) dostaje się pod Mniejsza aktywność GTP-azy może być spowo-
wpływem sekwencji wzmacniających transkryp- dowana przewlekłą stymulacją aktywności cyk-
cję. lazy adenylanowej, która normalnie jest niewie-
Amplifikacja genu. Amplifikacja niektó- lka, gdy GDP powstaje z GTP (p. rozdz. 45). To
rych genów (p. rozdz. 39) została wykryta pobudzenie aktywności cyklazy adenylanowej
w wielu nowotworach. Jedną z metod stymula- może spowodować wiefe zmian w metabolizmie
cji amplifikacji genów w nowotworach jest komórki wywołanych zwiększoną ilością cAMP
podanie leku przeciwnowotworowego meto- wpływającego na aktywność wielu zależnych od
treksatu, który jest inhibitorem enzymu reduk- cAMP kinaz białek. Te zjawiska mogą towarzy-
tazy dihydrofolianowej. Komórki nowotworo- szyć przechylaniu się równowagi metabolizmu
we mogą stać się odporne na działanie tego leku. komórkowego w kierunku stanu sprzyjającemu
Podstawą tego zjawiska jest fakt, że gen reduk- transformacji lub jej podtrzymywaniu.
tazy dihydrofolianowej ulega amplifikacji, co Uwagi ogólne o aktywacji onkoge-
powoduje wzrost aktywności tego enzymu (aż nów. Z 5 mechanizmów opisanych powyżej
do 400 razy). Te zwielokrotnione kopie genów, 4 pierwsze (insercja promotora, insercja sek-
których długość dochodzi nawet do 1000 kb lub wencji wzmacniających transkrypcję, translo-
więcej można wykryć jako homogennie barwiące kacja chromosomu i amplifikacja genowa) wy-
się regiony w określonych chromosomach. Al- magają zwiększenia ilości produktu danego
ternatywnie są one wykrywane jako chromo- onkogenu, co związane jest ze zwiększoną trans-
somopodobne twory określane jako chromosomy krypcją, lecz nie jest związane ze zmianami
DM (double-minute), które są minichromoso- w strukturze produktu wytworzonego przez
mami pozbawionymi centromerów. Ta ścisła onkogen. Dlatego też, być może, zwiększona
zależność homogennie barwiących się regionów ilość produktu onkogenu może być wystar-
od obecności chromosomów DM jest stale czająca do pchnięcia komórki w kierunku ze-
jeszcze przedmiotem badań. Istnieją dowody złośliwienia. Piąty mechanizm, mutacja punk-
sugerujące, że zwiększone ilości produktów towa, wymaga zmiany w strukturze produktu
określonych onkogenów (takich jak c-ras) wy- powstałego z onkogenu, lecz niekoniecznie
tworzone przez amplifikację genów mogą od- związany jest ze zmianą ilości tego produktu. Te
grywać rolę w przekształcaniu komórek nowo- fakty wskazują, że obecność strukturalnie nie-
tworowych w komórki bardziej złośliwe (p. normalnego białka pełniącego funkcję głów-
dyskusja o progresji nowotworów, poniżej). nego regulatora w komórce może być wystar-
Mutacje punktowe. Onkogen v-ras został czającą przyczyną przesunięcia równowagi
wykryty w pewnych retro wirusach mysich w kierunku procesu nowotworowego.
i szczurzych. Jego produkt, białko p21 o m.cz. Oceniając rolę onkogenów w patogenezie
21000 jest pokrewne białkom G, które modulu- nowotworów, należy przypomnieć, że onkoge-
ją aktywność cyklazy adenylanowej (p. powyżej ny wyizolowano jedynie z ok. 15% ludzkich
i rozdz. 45) i dlatego odgrywają główną rolę nowotworów. Jest prawdopodobne, że ich ak-
w odpowiedzi komórkowej na wiele hormonów tywacja w co najmniej kilku przypadkach może
i leków. Analiza sekwencji DNA c-ras proto-- być jedynie wtórnym zjawiskiem, związanym
onkogenu z normalnych komórek ludzkich z transformacją, a nie czynnikiem przyczyno-
i z c-ras onkogenu z raka pęcherza ludzkiego wym. Ich udział w chemicznie indukowanych
wykazała, że różnią się one tylko jedną zasadą, nowotworach doświadczalnych jest dziedziną,
836 / ROZDZIAŁ 61

która dopiero się rozwija. Ostatnio wykazano ważnym czynnikiem chemicznej kancerogenezy
jednak, że aktywacja c-ras w raku gruczołu na etapie jej inicjacji. Potwierdzenie prawdopo-
piersiowego szczura wywołanego nitrozomety- dobnego udziału onkogenów w zjawiskach ini-
iomocznikiem jest związana w oczywisty sposób cjacji, promocji, progresji nowotworowej
ze swoistą mutacją G-*A, co wskazuje, że i w powstawaniu przerzutów wymaga jeszcze
onkogeny prawdopodobnie uczestniczą w che- wielu badań.
micznej kancerogenezie. Ponieważ w badaniach Mechanizmy działania onkogenów.
tych użyto jedynie pojedynczej dawki nitrozo- Poniżej opisano 3 mechanizmy, za pośrednict-
metylomocznika (bez żadnego promotora) wy- wem których produkty onkogenów mogą sty-
daje się, że opisana wyżej mutacja może być mulować wzrost (ryc. 61-7): 1) mogą one działać

S1S
Płyn
Czynnik wzrostowy zewn ątrz ko m ń rkowy
Ca1*
erb-B

Błona plazm
styczna

Dyla plaż ma

DNA
Jądro
Białka związane
z DNA

t
myc

Ryc. 61-7. Schemat przedstawia mechanizmy, w wyniku


działania których produkty określonych onkogenów mogą
Prostaglandyny zmienić metabolizm komórkowy i tym samym stymulować
Leukotrieny
wzrost. Cykliczny AM P może wpływać na wieie procesów komórkowych aktywując
zależne od cAMP kinazy białek. Kinaza białkowo-tyrozy nowa i kinaza C białek mogą wpływać na
aktywność wielu białek docelowych. Jony wapnia wywierają wiele elektów komórkowych podobnie jak
prostaglandyny i leukotrieny wytworzone z kwasu arachidonowego. R — receptor, G — białko G, AC —
cyklaza adenylanowa, cAMP — cykliczny AMP. Pl — fosfatydyioinozytol, PKC — kinaza C białek, PTK
— kinaza białkowo-tyrozynowa, IP a — inozytolo--trifosforan, DAG — diacyfoglicerol, ER — siateczka
śródplazmatyczna.
RAK, ONKOGENY I CZYNNIKI WZROSTOWE / 837

na główne wewnątrzkomórkowe szlaki metaboli- POLIPEPTYDpWE CZYNNIKI


czne uczestniczące w kontroli wzrostu, uniezależ- WZROSTOWE SĄ MITOGENNE
niając je od egzogennego czynnika stymulujące-
go. Odpowiednimi przykładami (opisanymi po- Badania naci czynnikami wzrostowymi nale-
wyżej) są: produkt src działający jako kinaza żą do jednej z najszybciej rozwijających się
białko w o-tyrozy nowa, produkt rai- działający dziedzin we współczesnych naukach biomedy-
jako stymulator aktywności cykłazy adenylano- cznych. Wyizolowano i częściowo scharaktery-
wej i produkt myc działający jako białko wiążą- zowano wiele różnych czynników (tab. 61-7).
ce DNA. Każdy z nich może wpływać na kon- Do niedawna tylko niewielkie ilości większości
troJę mitozy, zaś pierwsze dwa przez zjawiska czynników wzrostowych były dostępne dla ba-
związane z fosfory lacją głównych białek regula- dań. Dziś jednak geny dla większości czynników
cyjnych; trzeba przyznać, że wiedza o wzroście wzrostowych zostały sklonowane, potwierdza-
komórki jest niedostateczna, szczególnie w za- jąc ich różnorodność i umożliwiając uzyskiwa-
kresie molekularnych aspektów regulacji mito- nie ich w ilościach praktycznie użytecznych
zy, nawet w komórkach prawidłowych; 2) pro- dzięki technice rekombinacji DNA. Znane dziś
dukty onkogeuów mogą imitować działanie poli- czynniki wzrostowe działają na wiele różnych
peptydowego czynnika wzrostowego lub 3) imito- rodzajów komórek, ną.na komórki krwi, układ
wać swoisty receptor związany z jakimś czyn- nerwowy, tkanki mezehchymalne i nabłonko-
nikiem wzrostowym (p. poniżej). Badane sa we. Wywołują efekt mitogenny w komórkach
także inne mechanizmy pobudzania wzrostu docelowych, chociaż do wykazania takiego
przez onkogeny. działania muszą być spełnione specjalne wa-

Tabela 61-7. Niektóre polipeptydowe czynniki wzrostowe*


Czynnik wzrostowy Pochodzenie Funkcja

Naskórkowy czynnik wzrosto- Slinianki myszy Stymuluje wzrost wielu naskórko-


wy <EGF) wych i nabłonkowych komórek
Erytro poety na Nerka, mocz Reguluje rozwój macierzystych ko-
mórek erytrocytów
Insulinopodobne czynniki Surowica Stymulują wbudowywanie siarczanu
wzrostowe 1 i II (IGF-I i IGF-II) do chrząstki, są mitogenne dla
chondrocytów i wywołują insulino-
podobne efekty w wielu komórkach
lnterleukina-1 (IL-1) Płyn po hodowlany Stymuluje produkcję IL-2
(conditioned media)
lnterleukina-2 (IL-2) Płyn pohodowlany Stymuluje wzrost komórek T
(conditioned media)
Czynnik wzrostowy komórek Mysie slinianki Tropowe efekty na sympatyczne i
nerwowych (NGF) niektóre sensoryczne neurony
Czynnik wzrostowy płytek krwi Płytki krwi Stymuluje wzrost komórek mezyn-
(POGF) chymalnych i glejowych
Transformujący czynnik wzros- Płyn pohodowlany {conditio- Jest podobny do EGF
towy {TGF-<x) ned media) komórek transfor-
mowanych tub nowotworo-
wych
Transformujący czynnik wzros- Nerka, płytki Wywiera zarówno stymulujący, jak i
towy (TGF-J3) hamujący wpływ na niektóre ko-
mórki

* Według: Franks L (W., Teich N. M, {red.): tntroduction to the celtuiarandMolecutarBiology otCancst,


Oxford Univ, Press, 1986, za zezwoleniem, zmodyfikowane.
838 / ROZDZIAŁ 61

nmki, jak np. pozbawienie komórek w hodowli padku czynników wzrostowych posłanie to bę-
surowicy, aby stały się „spokojne" (nierucho- dzie oddziaływało na jeden lub więcej procesów
me) przed eksponowaniem ich na czynnik wzro- związanych z mitozą. Większość czynników
stowy. Czynnik wzrostowy płytek krwi (PDGF) wzrostowych posiada receptory białkowe o wy-
uwolniony z ziarnistości płytek odgrywa praw- sokim powinowactwie w błonach plazmatycz-
dopodobnie rolę w normalnym gojeniu się ran. nych komórek odbierających posianie. Geny
Różne czynniki wzrostowe wydają się odgrywać receptorów naskórkowego czynnika wzrostu
główną rolę w regulacji różnicowania się komó- (EGF) i insuliny zostały sklonowane, opracowa-
rek macierzystych układu krwiotwórczego no także modele ich struktury. Mają one krótkie
w kierunku różnego rodzaju dojrzałych komó- segmenty przezbłonowe oraz zewnętrzne i cyto-
rek tego układu. Istnieją także czynniki hamują- plazmatyczne domeny o różnych długościach.
ce wzrost (np. transformujący czynnik wzros- Ugandy wiążą się do zewnętrznych domen.
towy TGF-P może hamować wzrost określo- Wiele receptorów (np. dla EGF, insuliny czy
nych komórek). Dlatego też przewlekła eks- PDGF) ma aktywność kinaz białkowo-tyrozyno-
pozycja na zwiększające się ilości czynnika wych, przypominających produkt genu-src (p.
wzrostowego lub na malejące ilości czynnika wyżej). Ta aktywność kinazy zlokalizowana
hamującego wzrost może zmienić równowagę w cytoplazmatycznych domenach powoduje
wzrostu komórkowego. autofosforylację białka receptorowego i także
fosforyluje inne białka docelowe. Kompleksy
Czynniki wzrostowe receptor-ligand ulegają endocytozie w opłasz-
działają endokrynnie, czonych pęcherzykach (p. receptor LDL, rozdz.
parakrynnie lub autokrynnie 27); nie wyjaśniono jeszcze, czy receptory te
Czynniki wzrostowe mogą działać 3 ogól- ponownie wracają do powierzchni komórki.
nymi drogami (p. także rozdz. 44): 1) ich efekty Szczegółowa sekwencja wydarzeń związana
mogą być endokrynne, tj. podobne do działania z przezbłonowym przekazywaniem sygnałów
hormonów; mogą one być syntetyzowane gdzie- jest stale jeszcze badana i jest różna dla różnych
kolwiek w organizmie i przemieszczać się drogą czynników. Zostanie ona opisana na przykła-
krążenia do komórek docelowych; 2) mogą one dzie PDGF. Po ekspozycji komórek na PDGF,
być syntetyzowane w określonych komórkach, pobudzana jest fosfolipaza, po czym następuje
po czym są wydzielane i działają na komórki hydroliza fosfatydyloinozytolo-4,5-bisfosfora-
sąsiednie; jednak komórki syntetyzujące takie nu z wytworzeniem inozytolo-trisfosforanu
czynniki wzrostowe nie są przez nie atakowane, i diacyloglicerolu (p, \-src, powyżej i ryc. 44-7).
ponieważ brakuje w nich odpowiednich recep- Te dwa wtórne przekaźniki mogą odpowiednio
torów; ten rodzaj działania nosi nazwę para- spowodować wewnątrzkomórkowe uwolnienie
krynnego; 3) niektóre czynniki wzrostowe mogą jonów wapnia i stymulować aktywność kinazy
działać na te same komórki, które je syntetyzu- białek C przez co oddziałują na wiele reakcji
ją. Ten trzeci rodzaj działania nosi nazwę auto- komórkowych. Kolejna hydroliza diacyloglice-
krynnego. Dla przykładu czynnik wzrostowy rolu przez fosfolipazę A2 uwalniając kwas ara-
jest wydzielany, a potem przyłączany do tej chidonowy może również spowodować produk-
samej komórki, w której powstał, przy założe- cję prostaglandyn i leukotrienów, które same
niu, że posiada ona odpowiednie receptory. Jest przez się mogą wywołać wiele efektów bio-
również możliwe, że pewna ilość takiego czyn- logicznych (p. rozdz. 24). Eksponowanie komó-
nika nie jest w ogóle wydzielana, działając rek na PDGF może wywołać szybką (minuty do
bezpośrednio w obrębie komórki. 1-2 godzin) aktywację niektórych komórko-
wych proto-onkogenów (np. c-myc i c-fos).
Czynniki wzrostowe wpływają na Wydaje się prawdopodobne, że aktywacja ge-
mitozę dzięki przezbłonowej nów, niezależnie od tego, czy są to geny normal-
transdukcji sygnałów ne czy protoonkogeny, uczestniczy w mechani-
Stosunkowo niewiele wiadomo o tym, jak zmie działania większości czynników wzrosto-
czynniki wzrostowe działają na poziomie mole- wych.
kularnym. Podobnie jak hormony polipeptydo-
we (p, rozdz. 45), muszą one przekazać posłanie
poprzez błonę plazmatyczną do wnętrza komó-
rki (przezbłotiowa transdukcja sygnału). W przy-
RAK, ONKOGENY I CZYNNIK) WZROSTOWE / 839

Istnieją różne rodzaje interakcji zarówno pozytywny jak i negatywne czynniki


między czynnikami wzrostowymi a regulujące.
onkogenami
Produkty różnych onkogenów są albo czyn-
nikami wzrostowymi, albo częściami recepto- W PEWNYCH RODZAJACH
rów dla czynników wzrostowych (tab. 61-6). NOWOTWORÓW WAŻNA JEST
Łańcuch B czynnika PDGF zawiera 109 UTRATA GENÓW HAMUJĄCYCH
aminokwasów. Wydaje się prawdopodobne, że WZROST (ANTY-ONKOGENÓW)
łańcuch B jest biologicznie aktywny jako homo-
dimer bez udziału łańcucha A. Odkrycie, że v-sis Ostatnio uznano, że geny inne niż onkogeny
koduje 100 ze 109 aminokwasów łańcucha odgrywają istotną rolę w wywoływaniu co naj-
B czynnika PDGF ujawniało występowanie mniej kilku rodzajów nowotworów. Są to geny
bezpośredniej zależności między onkogenami hamujące wzrost (growth suppresor genes). Ge-
a czynnikami wzrostowymi. To także sugeruje, ny te działają w odmienny sposób niż onkogeny,
że autokrynna stymulacja przez PDGF — sta- gdyż utrata tych genów supresorowych powodu-
nowiąc ciągły bodziec mitogenny — może być je zanik określonych mechanizmów kontroli
ważnym czynnikiem w mechanizmie transfor- wzrostu. Ważnym modelem dla zrozumienia
macji komórek przez v~sis. Rzeczywiście, wiele działania takich genów jest siatkówczak (reti-
komórek nowotworowych hodowanych w kul- noblastoma). Retinoblasty są prekursorami ko-
turach, wykazuje zdolność wydzielania czyn- mórek czopków siatkówki będących fotorecep-
ników wzrostowych do otaczającego je środo- torowymi komórkami siatkówki. Cytologiczne
wiska, a także ma receptory dla tych cząste- analizy chromosomów ludzkiego siatkowczaka
czek. wykazały, że często obserwuje się w nim brak
Analiza sekwencyjna v-erb-B wykazała, że długiego ramienia chromosomu 13. To sugeru-
koduje on skróconą postać receptora dla EGF, je, że doszło do utraty genu o istotnym znacze-
w którym znaczna cześć zewnętrznych domen niu w tej części chromosomu 13. Gen ten
została pominięta, lecz zachowana została ak- nazywano genem Rb. Przypuszcza się, że pro-
tywność kinazy białkowo-tyrozynowej. Sugeruje dukt tego genu wykazuje właściwości hamowa-
to, że nienormalna postać receptora EGF nia wzrostu w normalnych komórkach. Właśnie
kodowana przez \-erb-B może być stale aktyw- tego genu brak w siatkówczaku. Genetyczne
na} jeśli obecna jest w komórkach, symulując badania wykazały, że do tego, aby powstał
obecność receptora związanego ze swoim czyn- nowotwór, muszą zostać inaktywowanc obie ko-
nikiem wzrostowym. Jak w przypadku auto- pie genu Rb.
krynnej stymulacji wywołanej przez czynnik Ostatnio okazało się, że być może istnieje
PDGF, może to stanowić ciągły mitogenny dość znaczna liczba genów, których produkty
sygnał „przeprowadzający" komórkę do stanu działają jako ujemne regulatory wzrostu komó-
transformowanego. rki i obie kopie tych genów muszą być inak-
Transformujący czynnik wzrostowy (TGF-P) tywowane, aby powstał nowotwór. Takie geny
początkowo uważano za pozytywny czynnik hamujące wzrost nazywa się także anty-onkoge-
wzrostowy, gdyż zmuszał on fibroblasty do nami lub genami hamującymi wzrost nowotworu
zachowywania się w taki sposób, jak gdyby (tumor-suppressing genes). Utratę anty-onko-
były one transformowane. Obecnie wiadomo, genów uznano już za istotny czynnik w patoge-
że TGF-P hamuje wzrost większości komórek nezie jednego z rodzajów nowotworów gruczołu
z wyjątkiem fibroblastów. Hamuje on również piersiowego, nowotworu Wilmsa w nerce i raka
wzrost komórek nerki małpiej syntetyzujących drobnokomórkowego płuc. Ostatnio udało się
ten hormon. TGF-fS może aktywować gen sis sklonować normalny gen Rb, dzięki czemu
w fibroblastach. Nie wiadomo jeszcze, w jaki będzie możliwa dokładna analiza produktu
sposób wywołuje on efekt hamujący na inne tego genu. Inne badania sugerują, że produkt
komórki. Jak zaraz się dowiemy, istnieją inne genu Rb zlokalizowany jest w jądrze i że może
dowody na to, że określone geny kodują pro- on działać jako czynnik modulujący ekspresję
dukty, które opóźniają wzrost komórki oraz, genów. Poszukiwanie anty-onkogenów i iden-
że istnieją geny hamujące powstawanie nowo- tyfikacja sposobów ich działania jest wielkim
tworów. Tak więc kontrola wzrostu komórki osiągnięciem współczesnych badań nad rakiem.
jest bardzo złożona. Uczestniczą w niej bowiem Z terapeutycznego punktu widzenia pojawia się
840 / ROZDZIAŁ 61

podniecająca możliwość, że wprowadzenie nor- Tabela 61-8. Zmiany biochemiczne często wy-
malnych chromosomów kodujących czynniki krywane w szybko rosnących komórkach nowo-
hamujące wzrost do określonych komórek no- tworowych
wotworowych mogłoby skorygować ich zmie- Zwiększona aktywność reduktazy nukleotydowej
nioną szybkość wzrostu. Zwiększona synteza RNA i DNA Zmniejszony
katabolizm pirymidyn Nasilona glikoliza tlenowa i
ZŁOSLIWIENIE KOMÓREK anaerobowa
NOWOTWOROWYCH WYDAJE SIĘ Zmiany w profilach izoenzymów, często zbliżone
POSTĘPOWAĆ do profilu płodowego
Synteza białek pfodowych (np. antygen
Jeżeli komórka raz stanie się komórką nowo- rakowo-- płodowy)
tworową, to skład i zachowanie się jej i komórek
z niej powstałych nie jest cechą stałą. Zamiast Utrata zróżnicowanych funkcji biochemicznych
tego nasila sie tendencja do zlośliwienia komó- (np. zmniejszona synteza wyspecjalizowanych
białek)
rek. Przejawia się to wzrostem liczby nienormal-
nych kariotypów, nasileniem szybkości wzros- Nieodpowiednia synteza określonych czynników
tu, wzrastającą inwazyjnością i tworzeniem wzrostowych i hormonów
przerzutów. Zjawisko progresji znajduje swoje
odbicie w niezwykłej niestabilności genomu
komórek nowotworowych. Może ono być zwią- regulacji genów, np. syntetyzują niektóre białka
zane z aktywacją dodatkowych onkogenów. płodowe (niektóre z nich mogą być użyte jako
Komórki ze zwiększoną szybkością wzrostu markery nowotworowe, p. tab. 61-1), czynniki
korzystają ze szczególnych przywilejów. wzrostowe lub hormony. Wydaje się niepraw-
Ważne jest rozróżnienie profilów biochemi- dopodobne, że analizy takich komórelr mogą
cznych komórek, które dopiero co zostały trans- ujawnić pierwotne główne zmiany odpowie-
formowane, od tych, które cechuje szybki dzialne za transformację, częściowo dlatego, że
wzrost, a które są już wysoce złośliwymi komór- są one zamaskowane przez współwystepujące
kami nowotworowymi. Pierwsze mogą wykazy- liczne zmiany wtórne, związane z progresją.
wać kilka różnic w porównaniu z normalnymi Pomimo tego jednak, znajomość biochemicz-
komórkami niezależnie od ich zasadniczych nych profilów takich komórek jest niezwykle
zmian prowadzących do powstania nowotworu użyteczna przy wyborze chemioterapii, gdyż jest
(np. aktywacja jednego lub kilku onkogenów) to dokładnie ten typ komórek, które chcieliby
oraz cechy zwykle związane z transformacją zwalczać onkolodzy.
(tab. 61-5). Analiza takich komórek może ujaw-
nić główne biochemiczne zmiany wywołujące
transformację. Biochemiczne profile wysoce ze- NAJBARDZIEJ NIEBEZPIECZNĄ
złośliwionych komórek mogą być całkowicie CECHĄ KOMÓREK
odmienne od komórek normalnych. Opisano NOWOTWOROWYCH JEST
wiele zmian w profilach enzymatycznych i in- ZDOLNOŚĆ DO TWORZENIA
nych parametrach biochemicznych (tab. 61-8), PRZERZUTÓW
przy czym niektóre z nich są wtórne, 2wiązane
z szybkim wzrostem, inne zaś są prawdopodob- Przerzutami określa cię rozsianie komórek
nie związane z niestabilnością chromosomów. nowotworowych z miejsca ich pierwotnego po-
Szybko rosnące komórki wykazują tendencje wstania do innych tkanek, gdzie mogą one
do maksymalizowania procesów anabo licznych rosnąć jako wtórne nowotwory. Przerzuty są
związanych ze wzrostem (np. synteza DNA największym problemem w chorobie nowotwo-
i RNA) i zmniejszania funkcji kata boi icznych rowej. Analiza powstawania przerzutów u ludzi
(np. katabolizm pirymidyn), a także nie wyka- jest bardzo złożonym procesem, a wiedza o bio-
zują swoistych funkcji cechujących ich normal- chemicznych podstawach tego zjawiska jest
nych przodków. Innymi słowami wszystkie pro- bardzo ograniczona. Ponieważ proces ten jest
cesy toczące się w takich komórkach dotyczą wyrazem upośledzonych interakcji między ko-
prawie wyłącznie wzrostu. Wykazują one także mórkami, wiele uwagi poświęcono badaniu
zmiany biochemiczne, świadczące o zmienionej biochemii powierzchni komórek prawidłowych
RAK, ONKOGENY I CZYNNIKI WZROSTOWE / 841

Tabela 61 -9. Niektóre zmiany wykryte na powierz- następstwem zrriian aktywności określonych
chni komórek nowotworowych* glikozylotransferaz glikoproteinowych) mogą
Zmiany przepuszczalności mieć kliniczne znaczenie w pojawianiu się prze-
rzutów. Wyjaśnienie mechanizmów biochemicz-
Zmiany właściwości transportowych
nych związanych z powstawaniem przerzutów
Zmniejszona adhezja może być podstawą racjonalnego opracowania
Zwiększona zdolność do aglutynacji przez wiele skuteczniejszych form terapii przeciw nowotwo-
lektyn rowej.
Zmiany aktywności yielu enzymów (np. określone
proteazy)
PIŚMIENNICTWO
Zmiany ładunku powierzchniowego
Pojawienie się nowych antygenów Barbacid M: Oncogenes and human cancer: Cause or
Utrata określonych antygenów conseąuence? Carcinogenesis 1986;7:1037. Bishop
JM: The molecular genetics of cancer. Science
Zmiany w otigosacharydowych łańcuchach okreś- 1987; 235:305. Croce CM, Klein G: Chromosme
lonych glikoprotein translocations and
Zmiany w składnikach glikolipidów human cancer. Sci Am (March) 1985; 252:54.
Darnell J, Lodish H, Baltimore D: Molecular Celi
* Według Robbins J.C., Nicolson G.L.: Surfaces Biology. Scientific American Books, 1986.
of normal and adepted calls; w: Cancer: A Comp- Feldman M, Eisenbach L: What makes a tumor celi
rehensive Treatise. Vol 4. Becker Ff (red.). Plenum metastatic? Sci Am (Nov) J988;259:60. Franks
Press, 1975, za zezwoleniem. LM, Teich N: Introduction to the Cellular and
Molecular Biology of Cancer. Oxford Univ Press,
i nowotworowych. Udokumentowano wystę- 1986. Hunter T, Cooper JA: Protein-tyrosine
powanie wielu zmian zachodzących na powierz- kinases. Annu
Rev Biochem 1985;54:897. Massague J: The
chniach komórek nowotworowych (tab. 61-9), transforming growth factors. Trends
chociaż nie wszystkie z nich są bezpośrednio Biochem Sci 1985;10:237. Mclntire KR: Tumor
związane z procesem powstawania przerzutów. markers: How useful are they?
Obecnie prowadzi się wiele prac zmierzających Hosp Prąci (Dec) 1984;19:55. Nicolson GL: Celi
do opracowania odpowiedniego modelu surface molecules and tumor
zwierzęcego, przydatnego do badań nad zjawis- metastasis: Regulation of raetaslatic phenotypic
kiem powstawania przerzutów. Wykonano tak- diversity. Exp Celi Res 1984;150:3. Pitot HC:
Fundamentals of Oncology. 3rd ed, Marcel
że wiele badań, aby wykazać prawdopodobną Dekker, 1986. Sporn MB, Roberts AB:
rolę wielu proteaz (np. kolagenazy typu 4) Autocrine growth factors
i wielu glikoprotein i glikosfingolipidów powierz- and cancer. Naturę 1985;3I3:745. Tannock IF,
chni komórek w procesie powstawania prze- Hill R (editors): The Basie Science of
rzutów. Dla przykładu, istnieje prawdopodo- Oncology. Pergamon Press, 1987. Weinberg, RA:
bieństwo, że zmiany w łańcuchach oligosacha- Finding the anti-oncogene. Sci Am
rydowych glikoprotein komórkowych (będące (Sept) 1988; 259:44.
6 Biochemia a choroby
2
Robert K. Murray, MD, PhD

WPROWADZENIE WYJAŚNIENIE PODSTAW


BIOCHEMICZNYCH STANÓW
W rozdziale 1 wyrażono opinię, że znajomość ZDROWIA I CHOROBOWYCH
biochemii jest ważna nie tylko dla zrozumienia STANOWI PODSTAWĘ
stanu i podtrzymywania zdrowia, ale również dla RACJONALNEJ TERAPII
zrozumienia skutecznego leczenia chorób. Ina-
czej mówiąc, znajomość biochemii oferuje ra- Wyjaśnienie podstaw biochemicznych sta-
cjonalne podejście oparte na podstawach do- nów zdrowia i stanów chorobowych jest prze-
świadczalnych (a nie na dogmatach) do pro- ważnie podstawą racjonalnego leczenia. Z teks-
blemów zdrowia i choroby. W dotychczasowym tu niniejszego rozdziału powinno wynikać, że
tekście niniejszego podręcznika przewijały się utrzymywanie stanu zdrowia zależne jest od
liczne zaburzenia biochemiczne będące przy- dostatecznej podaży wody, kalorii, witamin,
czyną utraty zdrowia i powstawania choroby. pewnych składników mineralnych, aminokwa-
Z konieczności pojawiały się one w sposób sów i kwasów tłuszczowych. Dla przykładu
przypadkowy, a nie uporządkowany. należy przypomnieć, że poznanie fundamental-
Celem niniejszego rozdziału są: nej roli witamin w przemianie materii oraz
Ponowne silne podkreślenie znaczenia po następstw ich niedoboru zapoczątkowało ra-
trzeby precyzyjnego określenia nieprawidłowości cjonalną terapię szkorbutu - witaminą C, krzy-
biochemicznych prowadzących do utraty zdro wicy - witaminą D, zaś choroby beri-beri - tia-
wia lub rozwoju cfeęroby. Tylko znajomość miną. Te przykłady dobitnie ilustrują, że dla
tych zaburzeń może być podstawą racjonalnej racjonalnej i skutecznej terapii chorób niezbędna
terapii. jest znajomość przyczyny i mechanizmów ich
Zwięzłe przedyskutowanie przyczyn cho powstawania. Przyznać jednak trzeba, że do
roby z biochemicznego punktu widzenia oraz dzisiaj nieznane są przyczyny takich chorób, jak
podkreślenie, że przyczyny te uszkadzają struk choroba Alzheimera, miażdżyca i schizofrenia.
turę pewnych biologicznie bardzo ważnych cząs Dlatego też, w tych stanach chorobowych lecze-
teczek (np. DNA) lub też reakcje biochemiczne nie jest zwykle objawowe i empiryczne, a więc nie
i procesy, w których te cząsteczki uczestniczą. mające na celu korekty występującej anomalii
Przedstawienie kilku ważnych zagadnień biochemicznej. Dlatego też leczenie tych chorób
dotyczących biochemicznych aspektów chorób jest przeważnie mało skuteczne. Skutki ekono-
w ogóle, w tym w szczególności chorób genetycz miczne i ludzkie takiej niewiedzy są ogromne.
nie uwarunkowanych. Podkreślić jednak należy, że nawet znajomość
Ilustracja praktycznego zastosowania bio istoty choroby na poziomie molekularnym nie
chemii w medycynie przez przedstawienie wy zawsze pozwala na skuteczne jej leczenie albo z
branych historii chorób dotyczących głównych powodów technicznych, albo też niemożności
kategorii chorób. pełnej korekty występujących anomalii bioche-
Wypełnianie luki dzielącej naukę bioche micznych. Przykładem tego jest niedokrwistośc
mii klasycznej z praktycznym jej wykorzy sierpowata. W chorobie tej nie udało się jeszcze
staniem dla dobra chorych.
BIOCHEMIA A CHOROBY / 843

skorygować występującego defektu genetycz- ROZPATRUJĄC CHOROBĘ Z PUNKTU


nego. Szybki postęp w zakresie terapii genowej WIDZENIA BIOCHEMICZNEGO
zapewne sprawi, że twierdzenie o nieuleczalno- NALEŻY UWZGLĘDNIĆ SZEŚĆ
ści defektu genetycznego warunkującego niedo- ASPEKTÓW
krwistość sierpowatą lub inne choroby genety-
czne już niedługo będzie historią. W tym akapicie przedstawione zostaną ogól-
ne zagadnienia, które są ważne przy rozpa-
trywaniu biochemicznych aspektów chorób.
Wiele chorób jest genetycznie
WSZYSTKIE CHOROBY uwarunkowanych. Zagadnienie to jest tak
ODZNACZAJĄ SIĘ OKREŚLONYMI ważne, że zostanie omówione oddzielnie w dal
ZABURZENIAMI BIOCHEMICZNYMI szej części rozdziału.
W chorobach zaburzona jest struk
W tabeli 1-1 przedstawiono główne przy- tura, funkcja lub też ilość wszystkich
czyny chorób. Jak wiemy, życie na ziemi zależne rodzajów biocząsteczek występują
jest od reakcji biochemicznych. Ustanie tych cych w komórkach, Zagadnienie to jest
reakcji prowadzi do śmierci. Zdrowie zależne krótko przedstawione1** tab. 62-1 na podstawie
jest od regulacji tysięcy reakcji biochemicznych kilku przykładów. Biocząsteczki mogą być do
przebiegających harmonijnie w komórkach tknięte pierwotnie lub wtórnie. W chorobach
i procesów czuwających nad stałością wewnę- genetycznych pierwotny defekt znajduje się
trznego środowiska (w odniesieniu do stężenia w DNA, zaś zmiany struktury, funkcji i ilości
H+, molalności i składu elektrolitowego pły- biocząsteczek są zjawiskami wtórnymi.
nów ustrojowych itd.). Choroba charakteryzuje Zaburzenia biochemiczne będące
się zaburzeniami elementów strukturalnych (np. przyczyną choroby mogą się rozwijać
sekwencji nukleotydów w nici DNA u chorych szybko lub wolno. Niektóre choroby roz
z chorobami uwarunkowanymi genetycznie), wijają się szybko, np. śmierć może wystąpić
ilością pewnych biocząsteczek albo też zaburze- w ciągu minut lub krócej po masywnej za-
niami przebiegu reakcji lub procesów biochemicz- krzepicy naczyń wieńcowych (patrz niżej
nych. Zaburzenia te, o charakterze przejścio- przypadek nr 4). Dowodzi to, że niektóre
wym lub stałym, wywołane są przez czynniki tkanki (szczególnie tkanka mózgowa i mięsień
przyczynowe wymienione w tab. 1-1. Prowadzą sercowy) są bardzo wrażliwe na brak tlenu
one często do poważnych zmian środowiska i substratów energodajnych (np. glukozy dla
wewnętrznego. Zmianom tym mogą przeciw- tkanki mózgowej). Najlepszym przykładem za
działać mechanizmy wyrównawcze, skuteczne leżności człowieka od tlenu jest fakt, że cyjanek
tylko przez określony czas. Opisy przypadków (hamujący oksydazę cytochromową) zabija go
chorobowych podanych w dalszej części roz- w ciągu kilku minut. Masywna utrata wody
działu ilustrują różne aspekty jednej choroby i elektrolitów występująca u chorych zakażo
powstałej pod wpływem jednej z przyczyn wy- nych przecinkowcami cholery (patrz niżej
mienionych w tab. 1-1. przypadek nr 3) zagraża życiu już w kilka
Powyższe spojrzenie na chorobę jest z konie- godzin od wystąpienia choroby. Ogólnie mó
czności znacznym uproszczeniem. Dopatruje się wiąc, nagłe i znaczne zmiany w stężeniach
ono przyczyny choroby w anomaliach struk- i rozmieszczeniu pewnych elektrolitów (np. po
turalnych i czynnościowych komórek, narzą- tasu) są niebezpieczne ze względu na znaczną
dów i układów powstałych w następstwie me- wrażliwość min. mięśnia sercowego na takie
chanizmów biochemicznych. Chory natomiast zmiany. Również znaczne zmiany pH płynów
przeżywa chorobę będącą nie tylko wynikiem ustrojowych tolerowane są przez ustrój tylko
określonych zaburzeń biochemicznych, lecz od- przez krótki okres. Z drugiej strony potrzebne są
biciem zmian jego bycia, czynników kulturowych lata zanim namagazynowane biocząsteczki (nie
i innych. Lekarz musi leczyć całego chorego, rozkładane z powodu braku enzymów łizoso-
uwzględniając czynniki socjalne, psychologicz- malnych) uszkodzą czynność określonych komó
ne, kulturowe, ekonomiczne i inne. Jego po- rek i narządów. Tego przykładem jest względnie
stępowanie powinno być jednak zawsze oparte wolne nagromadzanie się sfingomieliny w ko
na rzetelnej wiedzy biochemicznej, fizjologicz- mórkach wątroby i śledziony występujące w ła
nej i znajomości mechanizmów chorobowych. godnych postaciach choroby Niemanna-Picka.
844 / ROZDZIAŁ 62

Tabela 62-1. Przykłady udziału różnych biocząsteczek w patogenezie chorób


B i ocząsteczka Zmiana dotyczy Choroba Podstawowa przyczyna

DNA Struktury Hemoglobinopatia Mutacja


HbS
RNA Struktury Określone typy ta Mutacja będąca przyczyną
łase mi i wadliwego „splicingu" mRNA
Białko Struktury {czynności} HbS Mutacja
Lipidy {GMJ Ilości (wzrost) Choroba Taya-Sachsa Mutacja będąca przyczyną
nieprawidłowej heksozoami-
nidazy A
Wielocukier Ilości (wzrost) Choroba spichrzenia Mutacja genu kodującego
(glikogen) glikogenu enzym rozkładający glikogen
(fosforylaza)
GAG {siarczan der- Ilości {wzrost) Zespół Hurler Mutacja będąca przyczyną
matanu i heparanu) nieprawidłowej i d u ron i d azy
Chlorki (Cl") Stężenia w pocie Mukowiscydoza Mutacja dotycząca białka bło -
(wzrost) nowego uczestniczącego w tran -
sporcie cr
Woda ilości (spadek) Cholera Infekcja Jelita cienkiego przez
przecinkowiec cholery

Tabela 62-2- Udziat głównych organelli śród kom orkowych w różnych chorobach

Organełlum Choroba(y) Mechanizm

Jądro Większość chorób genetycz - Mutacje DNA


nych
Mitochon- Wiele chorób w tym wrodzona Mutacje mttochondrialne DNA wpływające na strukturę
drium neurooatia nerwu wzrokowe - białek (np. dehydrogenazy NADH) kodowanych przez
go Lebera i miopatie mito- genom mitochondrialny
chondriatne
Siateczka Objawy toksyczne spowodo - Enzymy siateczki śródplazmatycznej, takie jak cytochrom
śródplazmaty- wane związkami chemicznymi P-450, atakują różne substancje chemiczne, przekształ -
czna np. CCI4 cając je w postacie toksyczne
Aparat Gol- „l-cell" disease Brak fosfotransferazy GIcNAc w aparacie Golgiego jest
giego powodem nieprawidłowego transportu enzymów lizoso-
malnych i wydzielania tych enzymów przez dotknięte
komórki
Błona Przerzuty komórek nowotwo - Zmiany w zakresie oligosacharydów glikoprotein błon
plazmatycz- rowych plazmatycznych mają odgrywać ważną rolę w powstawa -
na niu przerzutów
Lizosomy Choroby spichrzeniowe lizo- Obniżona aktywność {spowodowana mutacjami) hydro-
somalne laz lizosomalnych jest przyczyną spichrzenia różnych bio -
cząsteczek
Peroksysomy Zespół Zeilwegera (zespól mó- produkcja peroksysomów i mała aktywność pew -
zgowo-wątrobowo-nerkowy) nych enzymów peroksysomalnych, np. acylotrartsferazy
i inne d i h y d ro ksy a ceto n of o sio ra n o wej
BIOCHEMIA A CHOROBY / 845

Powyższe przykłady uzasadniają kliniczny po- przyczyną jednego lub kilku rodzajów ww.
dział chorób na ostre i przewlekłe. niedoborów pokarmowych.
4. Choroby mogą być spowodowane Prawie każde organellum sutako-
niedoborem lub nadmiarem pewnych mo rk ow e u c ze s t n i cz y w p a to ge n e zi e
biocząsteczek. To twierdzenie można naj- określonej choroby. Twierdzenie to ilust
lepiej zilustrować rozpatrując stany niedoboru ruje tab. 62-2. W tabeli tej podane są organella
i nadmiaru witaminy A (p. rozdz. 54). Niedobór komórkowe uczestniczące w patogenezie po
tej witaminy jest przyczyną kurzej ślepoty (nie- szczególnych chorób.
dowidzenia nocnego). Z drugiej strony nadmiar Różne mechanizmy biochemiczne
witaminy A może^być przyczyną wystąpienia mogą być przyczyną podobnych: 1) zmian
ostrych i przewlekłych objawów toksycznych. chorobowych, 2) objawów klinicznych
Podobnie niedobór witaminy D jest przyczyną oraz 3) zmian wyników badań laborato
krzywicy, zaś jej nadmiar niebezpiecznej hiper- ryjnych. Ustrój dysponuje raczej ograniczoną
kalcemii. Mówiąc o niedoborach pokarmowych liczbą sposobów reakcji na czynniki patogenne
wskazane jest rozróżnienie niedoborów pierwo- podane w tab. 1-1. Te sposoby reakcji określa
tnych (spowodowanych podawaniem diety nie- się ogólnie jako procesy chorobowe (tab. 62-3).
doborowej) od wtórnych. Przyczynami niedobo- Procesy te mogą jedęt^k być wywołane przez
rów wtórnych mogą być: 1) wadliwe wchłania- liczne i różnorodne czynniki chorobotwórcze,
nie pokarmów z przewodu pokarmowego, np. bardzo liczne i różnorodne rodzaje bakterii
2) zwiększone zapotrzebowanie, 3) niedostate- i wirusów mogą być przyczyną ostrych i prze
czne zużytkowanie lub 4) wzmożone wydalanie wlekłych stanów zapalnych. Podobnie powięk
z ustroju pewnych składników pokarmowych. szenie wątroby (hepatomegatia) może być spo
Liczne choroby lub stany chorobowe mogą być wodowane spichrzeniem glukozyloceramidu,

Tabela 62-3. Główne procesy chorobowe będące reakcją ustroju na czynniki chorobotwórcze
Proces chorobowy Przyczyna choroby Przykładowa choroba Przykładowa bioczą-
steczka uczestnicząca w
procesie chorobowym

Zmiany zapalne ostre Infekcje bakteryjne Zapalenie pluć Mediatory zapalenia


ub przewlekłe lub wirusowe (prostaglandyny
leukotrieny)
Zm i a ny z wy rod n ie n i o we Różne czynniki Stłuszc2enie wątroby Etanol
ctiemtczne
Powiększenie określonego Spichrzanie określonego Choroba Gauchera Glukozy loceramid
narządu (np. wątroby) związku
Zmiany zanikowe Niedokrwienie narządu Zanik nerki Niedostateczna podaż
(zmniejszenie wielkości) składników odżywczych
zawartych we krwi
Niedokrwistość Niedobór witamin i Niedokrwistość Żelazo
pierwiastków syderopeniczna
śladowych
Zmiany nowotworowe Naświetlania promie- Różne białaczki Uszkodzenie przez
niami X promienie X DNA
Obumarcie komórek Niedostateczna podaż Zawał mięśnia Brak tlenu
krwi sercowego
Włóknienie Często występuje po Marskość wątroby Gromadzenie się
(„librosis") obumarciu komórek kolagenu
Tworzenie się Duże, miejscowe Tworzenie się kamieni Kwas moczowy
Kamieni stężenie określonego nerkowych u chorych
związku z dną
846 / ROZDZIAŁ 62

lecz znacznie częściej uwarunkowane jest niewy- nienie do roku 2000 molekularnego podłoża
dolnością krążenia lub przerzutami nowotwo- większości chorób genetycznych.
rowymi. Marskość wątroby może być spowodo-
wana nadużyciem etanolu, spichrzeniem miedzi Główne klasy chorób genetycznych to
(choroba Wilsona) lub żelaza (hemochromato- zaburzenia chromosomalne,
za pierwotna lub wtórna) lub też niedoborem jednogenowe i zaburzenia
otj-antytrypsyny. Ponadto różnorodne wrodzo- wieloczynnikowe
ne błędy metaboliczne mogą spowodować nie- Choroby genetycznie uwarunkowane można
dorozwoje umysłowe, zaś wiele czynników może podzielić na 3 klasy, a mianowicie na: 1) choro-
wywołać ketozę. Innym przykładem tego, że by chromosomalne, 2) choroby jednogenowe
różne zaburzenia biochemiczne mogą prowa- (dziedziczące się wg praw Mendla) i 3) wielo-
dzić do podobnego efektu końcowego, jest czynnikowe, w których uczestniczy wiele genów
lokalne wytrącanie się określonych składników (choroby wielogenowe).
po przekroczeniu ich rozpuszczalności w płynach Choroby chromosomalne nie zostaną omó-
ustrojowych. Przekroczenie punktu rozpuszcza- wione szczegółowo. Są one uwarunkowane bra-
lności tych składników może być spowodowane kiem lub nadmiarem chromosomów, delecją
nadmiernym ich wytwarzaniem lub (i) upo- części chromosomu lub translokacją. Najlepiej
śledzonym wydalaniem z ustroju. Końcowym poznaną chorobą chromosomalną jest trisomia
efektem wytrącania się pewnych składników mo- 21 (zespół Downa). Choroby te można rozpoz-
że być np. kamień. Przyczynami kamicy ner- nać przez badanie kariotypu (określenie liczby
kowej mogą być: szczawian wapniowy, fosforan chromosomów) u chorego. Wykazano, że trans-
magnezowo-amonowy, kwas moczowy i cys- lokacje chromosomalne odgrywają ważną rolę
tyna. Powodem wytrącenia się wymienionych w aktywacji onkogenów (rozdz. 61).
związków są jednak odmienne mechanizmy Choroby jednogenowe spowodowane są mu-
biochemiczne. Reasumując należy powiedzieć, tacją jednego genu. Mogą one dziedziczyć się
że różnorodne przyczyny biochemiczne mogą 1) dominujące genem autosomalnym, 2) recesy-
wywołać podobne zmiany chorobowe (np. mar- wnie genem autosomalnym lub też są 3) sprzężo-
skość wątroby), podobne objawy kliniczne (np. ne z chromosomem X. Określenie „dominująco"
upośledzenie umysłowe) lub podobne odchyle- oznacza, że choroba występuje również wów-
nia w zakresie badań laboratoryjnych (np. keto- czas, kiedy z pary chromosomów tylko jeden
zę). Pomimo tego możliwe jest. opierając się na chromosom dotknięty jest mutacją (czyli choro-
wywiadach, wynikach badania fizykalnego ba występuje nawet u heterozygot). Określenie
i wynikach odpowiednich badań laboratoryj- „recesywnie" oznacza, że choroba występuje
nych określenie czynnika wywołującego okreś- tylko u homozygot (obydwa chromosomy jed-
loną chorobę lub objaw chorobowy. nej pary muszą być dotknięte mutacją). Okreś-
lenie „sprzężony z chromosomem X" oznacza, że
mutacja występuje na chromosomie płciowym
WCIĄGU NASTĘPNEJ DEKADY X. Ponieważ kobiety posiadają dwa chromo-
NAJPEWNIEJ ZOSTANIE somy X, mogą one być heterozygotami, albo też
WYJAŚNIONE MOLEKULARNE homozygotami w odniesieniu do zmutowanego
PODŁOŻE WIĘKSZOŚCI CHORÓB genu. Tak więc u kobiet dziedziczenie sprzężone
GENETYCZNYCH z chromosomem X może mieć charakter domi-
nujący lub recesywny. Z cfrugiej strony, mężczy-
Ponad 3000 chorób ma podłoże genetyczne. źni posiadają tylko jeden chromosom X, co
Choroby genetyczne stanowią 10% wszystkich oznacza, że zawsze chorują, jeżeli mutacja doty-
dzieci hospitalizowanych w wielu szpitalach. czy tego właśnie genu. Każda z wymienionych
Również wiele chorób przewlekłych występują- trzech klas chorób genetycznych dziedziczy się
cych u dorosłych (np. cukrzyca i miażdżyca) wg własnego charakterystycznego sposobu
wykazuje istotny udział komponentu genetycz- dziedziczenia. Na tym miejscu należy sięgnąć po
nego. Wprowadzenie techniki rekombinacji ge- podręcznik genetyki lekarskiej, w celu uzys-
netycznej oraz metod sekwencjo no wani a DNA kania szczegółowych danych w tym.zakresie.
zrewolucjonizowały genetykę, w tym genetykę Choroby genetyczne wieloczynnikowe spowo-
lekarską w szczególności. Przewiduje się, że dowane są działaniem kilku genów. Dziedzicze-
dzięki tym technikom możliwe będzie wyjaś- nie tych chorób nie odbywa się wg klasycznych
BIOCHEMIA A CHOROBY / 847

Tabsla 62-4. Przykłady wszystkich trzech klas chorób genetycznych

Klasa Przykład Uwagi

Wada chromosomalna Trisomia 21 Częstość występowania wśród noworodków w miarę


(zespół Downa) wzrostu wieku matki
Przewlekła białaczka Obecność chromosomu Philadefphta
szpikowa
Wada jednogenowa H i perchoiesterolemiaDziedziczy się genem autosomalnym jako cecha
* rodzinna dominująca, mutacja dotyczy genu kodującego recep-
tor dla LDL
Wada jednogenowa Pląsawica Huntingtona Dziedziczy się genem autosomalnym jako cecha domi-
nująca, rozpoznanie prenatalne wady jest już możliwe
Wada jednogenowa Mukowiscydoza Dziedziczy się genem autosomalnym jako cecha ręce-
sywna, większość chorych wykazuje delecję reszty
fenyloalaninowej w białku błonowym regulującym
transport jonu chlorkowego^
Wada jednogenowa Hemoglobinopatia HbS Dziedziczy się genem autosomalnym jak cecha recesy-
wna. Mutacja dotyczy zamiany Gtu na Val w pozycji
6 łańcucha f) globiny
Wada jednogenowa Fenyloketonuria Dziedziczy się genem autosomalnym jako cecha rece-
sywna. Wada spowodowana jest mutacją genu kodu-
jącego hydroksylazę fenyloalaninową
Wada jednogenowa Dystrolia mięśni typu Dziedziczy się genem X; wada dotyczy syntezy
Duchenne'a dystrofiny
Wada jednogenowa Hemofilia Dziedziczy się genem X. Wada dotyczy syntezy czyn-
nika VIII krzepnięcia (AHG)
Wada wielogenowa Choroba niedokrwien- Podłoże genetyczne choroby jest złożone; badania
na serca polimorfizmu DNA kodującego lipoproteiny zapowia-
dają możliwość wykrywania osobników genetycznie
predysponowanych
Wada wielogenowa Samoistne nadciśnienie Sugerowana jest również teoria dopatrująca się przy-
tętnicze czyny choroby w mutacji jednogenowej

praw Mendla. O tej klasie chorób genetycznych 2) zawiera mało intronów i 3) jego kod genetycz-
wiadomo mniej niż o chorobach innych klas, ny różni się nieco od kodu DNA jądrowego.
chociaż odgrywają one coraz większe znaczenie Ponadto odznacza się dużą częstością występo-
w powstawaniu społecznych chorób wieka do- wania mutacji oraz polimorfizmem. Stwierdzo-
rosłego, do których zalicza się niewydolność no, że mutacje mitochondrialnego DNA uczest-
naczyń wieńcowych oraz nadciśnienie tętnicze. niczą w patogenezie niektórych miopatii mito-
W tabeli 62-4 podano kilka ważnych przy- chondrialnych oraz we wrodzonej neuropatii ner-
kładów chorób genetycznych dla każdej z wy- wu wzrokowego Lebera (LHON). Miopatie mi-
mienionych trzech klas. tochondrialne charakteryzują się osłabieniem
mięśni szkieletowych, zmianami biochemiczny-
Mutacje genomu mitochondHalnego mi mitochondriów oraz obecnością w biopta-
mogą być również przyczyną choroby tach mięśniowych „nierównych" (poszarpa-
Ludzki mitochondrialny DNA liczy w przy- nych) włókien czerwonych („ragged red fi-
bliżeniu 16,5 kilozasad i koduje 13 białek, przy bers"), zaś LHON — szybko postępującą, obu-
czym wszystkie one są składnikami procesu stronną utratą widzenia centralnego, spowodo-
fosforylacji oksydacyjnej. Mitochondrialny waną zwyrodnieniem siatkówki i nerwu wzro-
DNA różni się od DNA jądrowego trzema kowego. W miopatiach mitochondrialnych
cechami: 1) przekazywany jest przez matkę, stwierdzono występowanie różnych delecji
848 / ROZDZIAŁ 62

w mitochondrialnym DNA. Wykazano rów- Wzrost kwasu feny- I op


nież, że przyczyną LHON jest tranzycja G na i rog r o no weg o
A w pozycji 11778 getiomu mitochondrialnego, T E*
w wyniku której dochodzi do zmiany struktury Wzrost fenyloalaniny II—> Spadek syntezy
podjednostki 4 dehydrogenazy NADH. tyrozyny
Z równania tego wynika, że chorzy na PKU
Choroby genetyczne wywołują zmiany syntetyzują mało tyrozyny oraz charakteryzują
wpływające na strukturę DNA, RNA lub się wzrostem stężenia w osoczu krwi i w moczu
białek oraz na czynność komórek fenyloalaniny i kwasu fenylopirogronowego
Mutacja genu strukturalnego może być przy- oraz innych metabolitów fenyloalaniny. Niedo-
czyną zmiany struktury kodowanego przez nie- bór tyrozyny (jest ona prekursorem melaniny)
go białka, niezależnie od tego, czy białkiem tym jest przyczyną jasnej karnacji skóry. Dokładny
jest enzym, czy białko pozbawione działania patomechanizm objawów klinicznych występu-
katalitycznego. Jeżeli białkiem tym jest enzym, jących w PKU nie jest jasny, chociaż przypusz-
występująca mutacja może być przyczyną wro- cza się, że jest spowodowany niedoborem tyro-
dzonej wady metabolicznej. Koncepcję wrodzo- zyny, niezbędnej do syntezy białek i neuro-
nej wady metabolicznej po raz pierwszy za- przekaźników w ośrodkowym układzie nerwo-
proponował angielski klinicysta — Sir Archi- wym, lub też hamującym wpływem wysokich
bald Garrod w pierwszych latach bieżącego stężeń fenyloaiartiny na przezbłonowy trans-
stulecia, opierając się na wynikach badań alkap- port innych aminokwasów w neurocytach. Kry-
tonurii, bielactwa (albinizmu), cystynurii i pen- tycznymi momentami bloku enzymatycznego są:
tozurii. Wrodzona wada metaboliczna jest za- a) zmiana wydajności szlaku metabolicznego
burzeniem genetycznym, w którym dotknięty spowodowana niedostateczną syntezą odpowied-
jest swoisty enzym. Ten ostatni jest przyczyną niego produktu lub (i) b) nagromadzenie się
bloku metabolicznego, który może mieć następ- substratu znajdującego się przed blokiem Lub
stwa chorobowe. Wyjaśnia to następujący przy- niefizjologicznych jego metabolitów oraz c) zmia-
kład. ny regulacji mechanizmu sprzężenia zwrotnego
Poniższe równania odzwierciedlają prawidło- (o ile mutacja dotyczy miejsca allosterycznego
wy przebieg reakcji enzymatycznej oraz sytuację enzymu). Wszystkie wymienione skutki bloku
występującą w bloku metabolicznym: enzymatycznego mogą mieć działanie patogen-
ne.
Ważne jest również zrozumienie, dlaczego
Wzrost X, Y niektóre wrodzone wady metaboliczne są nie-
T E* szkodliwe. Dotyczą one najczęściej końcowych
Sytuacja Wzrost S I)-» Spadek P etapów metabolizmu. W tych wadach ani nie-
normalna *V Blok dobór określonego produktu, ani też nagroma-
dzenie się pewnego substratu (prekursora) reak-
S oznacza substrat, P — produkt reakcji cji katalizowanej przez zmutowany enzym nie
katalizowanej przez enzym prawidłowy, E, E* mają szkodliwego wpływu na czynność komó-
— enzym zmutowany, zaś X i Y — alternatywne rek. Taka sytuacja ma miejsce u chorych z pen-
produkty substratu S. Jak widać, blok enzyma- tozurią. Z drugiej strony właściwie nieznane są
tyczny może być przyczyną: 1) zmniejszonej wrodzone wady cyklu kwasu cytrynowego, od-
produkcji związku P, 2) nagromadzenia się grywającego główną rolęAv metabolizmie ustro-
substratu S znajdującego się przed blokiem oraz jowym. Występowanie takiej wady mogłoby
3) wzmożonego wytwarzania i gromadzenia się mieć zgubny wpływ na komórki i kończyć się
metabolitów alternatywnych X lub Y substratu śmiercią już na bardzo wczesnym etapie roz-
S. Wszystkie wymienione trzy skutki bloku wojowym.
enzymatycznego mogą mieć znaczenie patologi- Jeżeli mutacja dotyczy genu strukturalnego dla
czne. białka meenzymatycznego, wówczas w wielu
W fenyloketonurii (PKU) (p. rozdz. 32) en- przypadkach syntetyzowane jest biatko zmuto-
zymem zmutowanym (Ex) jest hydroksylaza wane. Zamiana nawet jednego aminokwasu
fenyloalaninowa. W wyniku- bloku enzymatycz- w sekwencji ani i no kwasowej (taka sytuacja za-
nego dochodzi do zmian metabolicznych przed- chodzi w hemoglobinopatii HbS) może mieć
stawionych niżej podanym równaniem: zgubne skutki chorobowe (p. rozdz. 7). Zmuto-
BIOCHEMIA A CHOROBY / 849

wane białka mogą wykazywać nieprawidłową cd. tab. 62-5


czynność (np. pewne zmutowane hemoglobiny), Skutki wrodzonych wad meta bo licznych na
mogą ulec agregacji (np. hemoglobina HbS) lub poziomie komórek lub narządów
też mogą przenikać bardzo wolno poprzez komó- Niedobór produkcji reakcji katalizowanej
rki (np, arantytrypsyna). przez zmutowany enzym (niedobór melani-
Tabela 62-5 przedstawia różne poziomy ma- ny w bielactwie)
nifestacji zmian patologicznych występujących Nagromadzenie toksycznych prekursorów
w chorobach genetycznych. Pokazane w tabeli reakcji enzymatycznej katalizowanej przez
poziomy nie wykluczają się nawzajem, wiado- zmutowany enzym (np. fenyloałaniny i keto-
mo bowiem, że wszystkie choroby genetyczne kwasów pochodnych fenyloałaniny u cho-
zależne są od zmian strukturalnych DNA. rych z PKU)
Zaburzona regulacja mechanizmu sprzęże-
nia zwrotnego (wzmożona synteza metabo-
litów szlaku porf irynogenezy u chorych z po-
Tabela 62-6. „Poziomy" manifestacji zmian pato- rfirią ostrą przerywaną)
logicznych w chorobach genetycznych. Wszystkie Zmieniona czynność błon (brak receptorów
choroby genetyczne spowodowane są zmianami LDL w rodzinnejsłsjpercholesierolemii, upo-
DNA. Jest jednak pożyteczne uwzględnienie „po- śledzone wchłanianie zwrotne cysty ny w ka-
ziomu" manifestacji zmian patologicznych tych nalikach nerkowych u chorych na cystynu-
chorób. Jak widać w tabeli, niektóre choroby rię)
przejawiają się na dwóch poziomach i większość Zmienione rozmieszczenie w przedziałach
defektów w zakresie biosyntezy białek nieenzyma- sub kom orkowych (obniżona aktywność fo-
tycznych wpływa na czynność narządów. Leczenie sfotransferazy Glc-NAc jest przyczyną nie-
chorób genetycznych polega na oddziaływaniu na właściwego ukierunkowania sekrecji enzy-
wymienione „poziomy" manifestacji poszczegól- mów lizosomalnych w chorobie „I-celi dise-
nych defektów ase"
DNA Zmiany architektury komórek i tkanek
Zmiany DNA jądrowego (różne rodzaje mutacji). Zmiany kształtu komórek (krwinki czer-
Zmiany DNA mitochondHalnego (różne rodzaje wone kształtu sierpa w hemoglobin opatii
mutacji) HbS)
Zmiany liczby organełli subkomórko-
RNA
wych (spadek biogenezy peroksysomów
Zmieniony „splicing" (pewne przypadki talasemii) w zespole Zeilwegera) Zmieniona ilość
Białka poza kom orkowej matrix (zmieniony
kolagen w chorobach kolagenowych)
a. Zmutowane enzymy: obniżona aktyw
ność enzymatyczna, brak enzymu, wzmo
żona aktywność enzymatyczna (rzadko
spotykana wada)
b. Zmienione biatka nieenzymatyczne; W celu uniknięcia trwałych szkód
Białka uczestniczące w transporcie różnych niezbędne jest wczesne rozpoznanie
związków (anafbuminemia, hemogłobtno- pewnych wrodzonych wad
patia HbS) metabolicznych
Białka o działaniu ochronnym (agamma- Co należy zrobić przy podejrzeniu występo-
globulinemia, afibrynogenemia) wania wrodzonej wady metabolicznej? Odpo-
Białka strukturalne (zmiany strukturalne ko- wiedź na to pytanie jest ważna, gdyż w nie-
lagenu w różnych chorobach tkanki łącznej) których wadach metabolicznych zachodzi ko-
Hormony białkowe (niedobór tyreoglobuli- nieczność natychmiastowego rozpoczęcia lecze-
ny w pewnych postaciach wola rodzinnego) nia w celu uniknięcia trwałych szkód (np.
Białka kurczliwe (niedobór lub brak dys- u chorych na PKU lub galaktozemię). W tabeli
trofiny w dystrofii mięśni typu Duchenne'a- 62-6 podano kilka praktycznych wskazówek
DMD) w tym zakresie.
Białko receptorowe (niedobór lub brak rece-
W tabeli 62-7 zestawiono materiały biologicz-
ptorów LDL w rodzinnej hipercholesterole- ne, jakie należy badać oraz testy, jakie należy
850 / ROZDZIAŁ 62

Tabela 62-6. Praktyczne wskazówki w rozpoz- Tabela 62-7. Główne testy używane w diagnos-
nawaniu wrodzonej wady metabolicznej tyce chorób genetycznych
Zebranie dokładnego wywiadu dotyczącego wy-
stępowania w rodzinie chorób genetycznych Materiały biologiczne poddane badaniom:
Wykonanie testów skriningowych w celu wykrycia Osocze, krwinki czerwone, leukocyty, fibroblasty,
„patologicznych" składników w płynach ustrojo- mocz, bioptaty z dotkniętych narządów, kosmówka
wych (np. oznaczenie kwasu fenylopirogronowego (kosmki), komórki owodni
przy podejrzeniu PKU) Testy ogólne;
Wykluczenie innych przyczyn choroby u noworod- Stężenie glukozy we krwi i w moczu, pH krwi,
ka (stany zapalne, choroby sercowo-naczyniowe) stężenie amoniaku we krwi, stężenie aminokwasów
Stwierdzenie w wywiadach upośledzonego roz- w osoczu i wydalanie tych związków z moczem,
woju fizycznego i umysłowego określenie kwasów organicznych w moczu, testy
barwne na obecność różnych metabolitów we krwi
Stwierdzenie powiększenia niektórych narządów i moczu
(np, hepatomegalii w chorobie Gauchera lub Nie-
manna-Picka) Testy swoiste:
Obecność niezwykłego zapachu powietrza wyde- Oznaczanie produktów (małe stężenie) lub prekur-
chowego lub moczu (np. u chorych z „chorobą sorów (duże stężenie) reakcji enzymatycznej (np,
syropu klonowego") fenyloalaniny lub kwasu fenylopirogronowego
w PKU) katalizowanej przez zmutowany enzym
Stwierdzenie małego stężenia glukozy we krwi (np.
u chorych z glikogenozą) Oznaczanie aktywności zmutowanych enzymów
w erytrocytach, krwinkach białych, lub bioptatach
Obniżone pH krwi (np. spowodowane nagroma- tkankowych
dzeniem się kwasów organicznych u chorych
z „chorobą syropu klonowego") Elektroforetyczne badanie białek (np, dla wykrycia
HbS)
Analiza metodą Southern blotting polimorfizmu
wykonać u osób, a szczególnie płodów podej- długości fragmentów restrykcyjnych (restrietion
fragment iength polymorphism-RFLP) lub innych
rzanych o wrodzoną wadę metaboliczną. Pobie- anomalii struktury łańcuchów DNA wywołujących
ranie kosmków kosmówki oraz wykonanie specyficzne choroby (np, hemoglobinopatta HbS,
amniocentezy dla zbadania komórek owodni pląsawica Huntingtona, dystrofia mięśni typu Du-
odnosi się tylko do płodów. chenne'a itd.) lub sprzężonych z tymi chorobami
Identyfikacja dotychczas nieznanych metabolitów
w moczu i osoczu metodą GLC-MS (gazowa
NIEKTÓRE CHOROBY GENETYCZNE wysokosprawna chromatografia cieczowa—spek-
MOŻNA SKUTECZNIE LECZYĆ trometria masowa)

Ogólnie mówiąc przy leczeniu chorób genety-


cznych wykorzystuje się jedną z następujących i agammaglobulinemii lub usuwanie z ustroju
czterech strategii: 1) próbuje się korygować nadmiaru żełaza u chorych na hemochromatozę
skutki metaboliczne danej wady metabolicznej przez okresowe upusty krwi. Niestety próby
podając brakujący produkt lub ograniczając substytucji brakującego enzymu najczęściej zo-
dostępność substratu reakcji enzymatycznej ka- stały uwieńczone tylko niewielkim sukcesem.
talizowanej przez zmutowany enzym, 2) podej- Powodami takiego stanwrzeczy są: a) trudności
muje się próbę substytucji lub aktywacji niedobo- w uzyskaniu dobrego materiału pochodzenia
rowego enzymu względnie substytucji brakują- ludzkiego, z którego można by wyizolować
cego białka, 3) próbuje się wydalić z ustroju dostateczne ilości brakującego enzymu (w nie-
nagromadzony związek lub 4) korygować wy- których wadach do tego celu używano łożyska).
stępującą anomalię genetyczną. W tabeli 62-8 trudności w dostarczaniu brakującego en
podano przykłady dla każdej z wymienionych zymu do właściwego narządu docelowego oraz
czterech strategii. trudności w utrzymywaniu enzymu w stanie
Niektóre z wymienionych metod są bardzo aktywnym w określonej tkance, jeśli jenzym ten
skuteczne w określonych wadach metabolicz- ulega szybkiej degradacji. Wymienione trudno
nych, np. dietetyczne leczenie fenyloketonurii ści są szczególnie duże, jeżeli narządem docelo
i galaktozemii, leczenie substytucyjne w hemofilii wym dla brakującego enzymu jest mózg. W tych
BIOCHEMIA A CHOROBY / 8S1

Tabela 62-8. Główne metody dostępne w leczeniu chorób genetycznych. Podzielono je na 4 klasy:
1) próby korekcji skutków metabolicznych występującej wady przez podawanie brakującego produktu lub
ograniczenie dostępności substratu dla reakcji katalizowanej przez zmutowany enzym, 2) substytucja lub
aktywacja brakującego enzymu lub substytucja brakującego białka nieenzymatycznego, 3) usuwanie
z ustroju nagromadzonego związku lub 4) korekcja anomalii genetycznej. (Według Stanbury i wsp.:
Matabolic Basis of Inherited Diseases, wyd. 5. McGraw Hill, 1983).
Klasa pos-
Leczenie
tępowania Zasada Choroba lub
leczniczego komentarz
11 Substytucja brakującego Wole rodzinne Podawanie l-
produktu Ograniczenie substratu Fenyloketonuria tyroksyny
22 Dieta uboga w fenylo-
Substytucja zmutowanego białka Choroba Gauchera alaninę
33 Iniekcje p-
Substytucja brakującego białka Hemofilia
glukozydazy
44 Dożylne podawanie
Aktywacja zmutowanego Acyduria
enzymu przez podawanie ilości metyiomalonowa czynnika VII! (AHG)
jego kofaktora Zespól Crigglera-- ^""Podawanie
Aktywacja zmutowanego enzymu Najjara witaminy B12
przez indukcję Galaktozemia* Podawanie
Zastąpienie chorego narządu fenobarbitalu
będącego nosicielem wady przez Wiele możliwych kan- Transplantacja
narząd zdrowy dydatów wątroby
Wprowadzenie enzymu do
komórek somatycznych lub rozrodczych Metoda ma jak
za pośrednictwem terapii genowej (np. dotychczas charakter
używając wektora retrowirusowego) eksperymentalny
* Leczeniem pierwszego rzutu jest podawanie niemowlętom diety ubogiej w laktozę, jeśli rozpoznanie
ustalono wcześnie.

przypadkach enzym musi być podany w postaci wprowadzenie normalnego genu do zmutowa-
pokonującej barierę krew-mózg. Pomimo licz- nej komórki (drogą transfekcji, mikroiniekcji
nych prób dostarczania do narządów docelo- lub za pomocą wektora wirusowego) oraz spo-
wych enzymów, DNA lub innych cząsteczek wodowanie jego ekspresji. Należy jednak zau-
w postaci liposomów jak dotychczas nie zanoto- ważyć, że taka komórka zawiera zarówno gen
wano spektakularnych sukcesów. zmutowany, jak i gen obcy. Ponadto obcy gen
Dzięki ogromnym postępom na polu rekom- wprowadzony w przypadkowe miejsce chromo-
binacji DNA (p. rozdz. 42) strategii czwartej, tj. somu może przerwać (przez mutagenezę inser-
korekcji anomalii genetycznej poświęcono wiele cyjną) ekspresję pewnych genów gospodarza
prac doświadczalnych i zasugerowano nowe i nie podlega normalnym mechanizmom regula-
rozwiązania. Ttrupia genowa mogłaby polegać na: cyjnym. Użyto wiele pomysłowych metod w ce-
1) substytucji genowej, 2) korekcji nieprawidłowego lu umieszczenia genu we właściwym dla niego
genu lub 3) wzmocnieniu nieprawidłowego genu. miejscu w komórce. Wiele uwagi poświęcono
Substytucja genowa (1) polegałaby na usunięciu wektorom retrowirusowym w celu naprawienia
całego zmutowanego genu i wprowadzeniu na wady genetycznej w komórkach szpiku kost-
jego miejsce genu prawidłowego, zaś korekcja nego, tj. w komórkach, z którymi łatwo mani-
genu na naprawie jedynie zmutowanego odcin- pulować zarówno in vivo, jak in vitro. Realna
ka genu. Żadna z wymienionych dwóch metod jest również metoda łransgeniczna, lecz również
nie doczekała się jeszcze praktycznego rozwiąza- w tej metodzie występuje problem precyzji in-
nia. Metoda trzecia polega na wprowadzeniu do sercji materiału genetycznego oraz wiek innych
komórki obcego materiału genetycznego w celu problemów technicznych i etycznych. Pomimo
wyrównania niedoboru produktu spowodowa- tych trudności terapia genowa leży w centrum
nego genem zmutowanym, np. jest już możliwe badań medycznych i rokuje szybki postęp.
852 / ROZDZtAŁ 62

OPIS PRZYPADKÓW Ekspozycja na promienie ultrafioletowe (UV) jeal przyczyną


tworzenia się dlmerćw tymlny w komórkach skóry
(keratynocytach)
Wprowadzenie
W następnych podrozdziałach przedstawiono
opis 8 przypadków, pr2y czym każdy z nich Dimery tyminy nie ulegają , wycięciu" lub nateżylej naprawie
dotyczy jednaj z 8 przyczyn chorób wymienio- z powodu genetycznie uwarunkowanego defeklu (np.
nych w tab. 1-1. Przewodnią ideą tych opisów zmutowanej endonukleazy) w zakresie korekcji uszkodzeń
DNA indukowanych promieniami UV
jest przedstawienie znaczenia znajomości bio-
chemii dla zrozumienia istoty chorób występu-
jących u przedstawionych chorych. Listę przy-
czyn chorób podaną w tab. 1-1 można b\ Utrzymywanie się uszkodzonego DNA; je^o replikacja
prowadzi do syntezy DNA wykazującego mutację
rozszerzyć np. o przyczyny „nowotworowe" lub
„psychologiczne". Z drugiej strony przyczyn}
nowotworów można by omówić w punkcie Zmutowany DNA pośredniczy w karcynogenezle
,.przyczyny fizyczne" (np. nowotwory wywoła- (być może przez aktywację onkogertów)
ne napromieniowaniem promieniami X), „przy-
czyny biologiczne" (uwzględniając rolę wiru-
sów onkogennych w patogenezie niektórych Powslawanle licznych guzów nowotworowych skóry
nowotworów) iub również w punkcie „prz\-
czyny chemiczne" (ok. 80% nowotworów wy- Ryc. 62-1. Zestawienie mechanizmów uczestni-
stępujących u człowieka jest pochodzenia „che- czących w powstawaniu skóry pergaminowej
micznego"). Ponadto w ostatnich latach wyka- barwnikowej.
zano u niektórych chorych genetyczne uwarun-
kowanie schizofrenii i psychozy maniakalnej, co
może mieć znaczenie dla klasyfikacji przyczyn dniejszych zmian skórnych, dermatolog posta-
wymienionych chorób. Większość opisanych wił wstępną diagnozę xeroderma pigmentosum.
przypadków dotyczy chorób często lub względ- Badania laboratoryjne. Badanie histolo-
nie często spotykanych. Tylko dwa z nich giczne wyciętego guza wykazało obecność raka
(przypadek I i 7) dotyczą chorób względnie łuskowatego (jest to często spotykana postać
rzadko występujących. Pomimo tego te ostatnie raka skóry u starszych ludzi, a nie u chłopca
przypadki zostały włączone do niniejszego pod- w tak młodym wieku). Pobrano fragment skóry
rozdziału, ponieważ pięknie ilustrują a) przy- w celu uzyskania fibroblastów. W laboratorium
czynę choroby, do której zostały zaszeregowane naukowym szpitaia specjalizującego się w ra-
oraz b) dwa biologiczne zjawiska, tj. znaczenie diobiologii założono hodowlę fibroblastów
naprawy DNA i przeciwciał jako mechanizmów chorego dziecka oraz osoby zdrowej w celu
ochronnych. Do opisu,każdego przypadku dołą- określenia zawartości dimerów tyminy po na-
czono schematyczny diagram podsumowujący świetlaniu promieniami UV. Zarówno fibro-
mechanizmy biochemiczne uczestniczące w pa- blasty chorego, jak i osoby zdrowej poddano
togenezie przedstawionych chorób. działaniu światła UV pobierając próbki komó-
rek w odstępach 8-godzinnych do 32 godziny po
Przypadek 1. Skóra pergaminowa barw- naświetlaniu. Z pobranych próbek zrobiono
nikowa {xeroderma pigmentosum) (ryc. 62-1). wyciągi DNA oznaczając w nich zawartość
Klasyfikacja. Przyczyna fizyczna, ekspozy- dimerów tyminy. Po 32%odzinach po naświet-
cja na światło ultrafioletowe. laniu w komórkach osoby zdrowej stwierdzono
Wywiady i badanie fizyczne. Do Kliniki zaledwie 24%, zaś w komórkach chorego chłop-
Dermatologicznej został przyjęty 12-letni chło- ca aż 95% dimerów powstałych pod wpływem
piec z powodu guza skóry na prawym policzku. promieni UV. Ten wynik potwierdził słuszność
Chłopiec ten ciągle unikał ekspozycji na promie- rozpoznania xeroderma pigmentosum.
nie słoneczne z powodu tworzenia się pęcherzy Komentarz. Skóra pergaminowa barwni-
na skórze. Na skórze stwierdzono nieregularnie kowa (xeroderma pigmentosum — XP) jest
rozrzucone obszary przebarwienia i lekkiego względnie rzadką chorobą dziedziczącą się rece-
zaniku. Uwzględniając obecność guza skóry sywnie genem autosomalnym. Choroba charak-
w tak młodym wieku, unikanie słońca w wywia- teryzuje się upośledzeniem mechanizmów napra-
dach oraz występowanie ww, pozostałych łago- wy uszkodzeń DNA indukowanych promieniami
BIOCHEMIA A CHOROBY / 853

UV. Główny defekt DNA indukowany promie- 1000-krotnie większe prawdopodobieństwo za-
niami UV polega na powstawaniu dimerów chorowania na raka skóry niż osoby zdrowe.
tyminy. Te ostatnie są wynikiem wiązań kowa- Przypadek 2. Kwashiorkor (ryc.62-2).
lencyjnych miedzy węglami tyminy w pozycji Klasyfikacja. Przyczyna: wadliwe odży-
5 i 5 oraz 6 i 6 dwóch przylegających do siebie wianie, niedobór białka.
łańcuchów DNA. Mogą one ulec likwidacji Wywiady i badania fizyczne. W jednym
przez endonukleazę. Jedną z przyczyn XP wy- z krajów rozwijających się do ambulatorium
daje się być defekt tego enzymu. Szczegółowe przyszpitalnego matka przyniosła swoją 2-letnią
badania wykazały, że występują różne pod- córkę. Matka dziecka miała 4 dzieci, przy czym
grupy XP oraz, że* nie określono dokładnie najmłodsze miało roczek i było karmione
enzymów uczestniczących w naprawie DNA piersią. Rodzina żyła w zrujnowanym szałasie
uszkodzonego przez promienie UV. W razie w odległości kilku mil poza miastem, zaś ojciec
nienaprawienia defektu DNA indukowanego dziecka z wielkim trudem tylko okazyjnie zna-
przez naświetlanie promieniami UV powstają -lazł zatrudnienie. Głównym pożywieniem ro-
mutacje DNA mogące być przyczyną raka dziny była kaszka bogatowęglowodanowa, na-
skóry. U chorych na XP już od młodych lat tomiast ubogobiałkowa. W ciągu ostatnich
stwierdza się różne postacie raka skóry. Rodzi- dwóch lat rodzinę tylkótfcardzo rzadko stać było
ców chłopca pouczono, że dziecko wymagać na kupno mleka i mięsa. Matka podawała, że
będzie monitorowania lekarskiego przez całe w czasie ostatniego miesiąca córka wykazywała
życie z powodu możliwości tworzenia się no- słaby apetyt, miała okresowe biegunki i stała się
wych raków skóry. Ponadto rodzicom radzono, drażliwa i apatyczna.
by dziecko w dalszym ciągu unikało słońca Przy badaniu stwierdzono, że dziecko wyka-
i stosowało na skórę właściwe maści chroniące zuje niedowagę i mały wzrost w stosunku do
przed działaniem promieni słonecznych. Cho- swojego wieku. Było one blade, drażliwe i słabe.
ciaż XP jest rzadką chorobą, istnienie różnych Obwód ramienia (mierzony w połowie kości
mechanizmów naprawy uszkodzeń DNA in- ramieniowej) był znacznie obniżony, co pośred-
dukowanych promieniami UV lub czynnikami nio dowodziło wadliwego żywienia białkowo--
chemicznymi ma wielkie znaczenie ochronne kalorycznego (PEM) dziecka. Skóra była łusz-
dla człowieka (chroni przed powstawaniem no- cząca się, zaś włosy suche i łamliwe. Brzuch był
wotworów skóry). W razie braku takich mecha- wzdęty, wątroba zaś umiarkowanie powiększo-
nizmów życiu na ziemskiej planecie groziłoby na. Ponadto stwierdzono uogólnione obrzęki.
jeszcze więcej niż dotychczas niebezpieczeństw. Lekarz dyżurny postawił rozpoznanie kwas-
Wykazano bowiem, że chorzy na XP mają hiorkor i biegunki.

Dieta ubogobiałkowa, wysokowęglowodanowa

Niedobór aminokwasów Wystarczająca iiość prekursorów


syntezy tłuszczów u chorych
z niedostateczną syntezą białek

Niedostateczna synteza
Hb, tran sfery ny, albumin
Stłuszczenię wątroby

Występująca hlpoalbumlnsmia
uczestniczy w powstawaniu
___________obrzęków__________ Umiarkowana riepatomegalia

Wodobrzusze

Ryc. 62-2. Mechanizmy uczestniczące w powstawaniu kwaahiorkor.


854 / ROZDZIAŁ 62

Badania laboratoryjne. Ze względu na Tabela 62-9. Różnice między kwashiorkor i maraz-


ograniczone możliwości techniczne wykonano mem (wyniszczeniem)
tylko kilka badań laboratoryjnych. Stężenie Hb Kwashiorkor Marazm
wynosiło 60 g/l (wartości prawidłowe 130—150
g/l), zaś stężenie białka ogólnego 44 g/l (warto- Obrzęki Są Nie ma
ści prawidłowe 60—80 g/l) i albumin 20 g/l
Hipoalbuminemia Jest, może być Umiarkowa-
(wartości prawidłowe 35—55 g/l). Po siew stolca znacznego stop- na
ujawnił obecność bez tlenowca Gram- ujem ne- nia
Stłuszczenie wą- Jest Nie ma
Leczenie. W większości przypadków nie troby
zaleca się leczenia w szpitalu chorych z ob-
jawami wadliwego żywienia białko w o-kalory- Stężenie insuliny Duże Małe
cznego (PEM) ze względu na ryzyko zakażenia w osoczu
szpitalną florą bakteryjną. Uwzględniając jed- Stężenie adrena- Prawidłowe lub Wysokie
nak ogólne osłabienie dziecka oraz obecność liny małe
uogólnionych obrzęków, dziecko przyjęto na Zaniki mięśni Nieobecny lub Może być ba-
oddział. Ze względu na biegunki podano od- szkieletowych umiarkowany rdzo znaczny
powiedni antybiotyk o szerokim widmie działa- Zawartość tłusz- Zmniejszona Krańcowo
nia. Równocześnie rozpoczęto karmienie dziec- czów w ustroju niska lub brak
ka małymi, lecz często podawanymi dawkami
roztworu izotonicznego glukozy z chlorkiem
sodowym zawierającego i inne skadniki minera-
jne. Po dwóch dniach dziecku podawano w od- Kwashiorkor jest terminem używanym przez
stępach czterogodzinnych dietę wysokokalory- członków szczepu Ga w Gawie dla okjeślenia
czną opartą na mleku z dodatkiem, w okresie „choroby występującej u starszego rodzeństwa
późniejszym, preparatu wielowitami nowego po urodzeniu kolejnego dziecka". Występuje
i brakujących składników mineralnych. Stan ona u dziecka po odstawieniu go od piersi
dziecka uległ stałej poprawie i po 10 dniach i rozpoczęciu karmienia pokarmami ubogobiał-
zostało wypisane ze szpitala. Matkę poinfor- kowymi i boga to węglowodanowymi. Zmiany
mowano, by raz w tygodniu zgłosiła się wraz włosów i na skórze oraz stłuszczenie wątroby
z dzieckiem do kliniki, gdzie specjalista od występujące u chorych na kwashiorkor spowo-
żywienia udzielał porad, jak poprawić jakość dowane są głównie niedoborem białkowym.
diety. W czasie cotygodniowej wizyty dziecko U chorych tych stwierdza się często niedobory
mierzono i ważono oraz dokonano pomiaru witamin i składników mineralnych. Również
obwodu ramienia. Ponadto w czasie każdej hormony są istotnym ogniwem w patogenezie
wizyty matka otrzymywała bezpłatnie kartony PEM. Dieta wysoko węglowodanów a jest przy-
z mlekiem sproszkowanym. czyną występowania w kwashiorkor podwyższo-
Dyskusja. Zespół PEM jest najczęściej spo- nego stężenia we krwi insuliny, zaś małego stęże-
tykanym zaburzeniem żywieniowym w świecie. nia adrenaliny i kortyzolu. W odróżnieniu od
Oszacowano, że około miliard ludzi w świecie kwashiorkor w marazmie stwierdza się niskie
cierpi na PEM o różnym nasileniu. Kwashiorkor stężenie insuliny i wysokie stężenie kortyzolu.
znajduje się na jednym końcu tego zespołu Takie zmiany hormonalne sprzyjają kataboliz-
chorobowego i charakteryzuje się głównie nie* mowi białek, głównie mięśni i są przyczyną
dożywieniem białkowym. Na drugim końcu znaczniejszych zaników mięśniowych u chorych
znajduje się zespól ogólnego wyniszczenia (ma- z wyniszczeniem niż z kwashiorkor. Ponadto
razm, marasmus) spowodowanego przeważnie dzięki niskim stężeniom adrenaliny w kwashior-
żywieniem ubogo kalorycznym. Granica między kor nie dochodzi do tak dużej mobilizacji
kwashiorkor i wyniszczeniem nie jest ostra, tłuszczów z tkanki tłuszczowej jak w marazmie.
bowiem spotykane są postacie pośrednie okreś- Dieta ubogobiałkowa jest przyczyną spadku
lane jako kwashiorkor wyniszczający. Główne syntezy białek osocza, w tym szczególnie al-
różnice między kwashiorkor i marazmem zo- bumin i transferyny oraz zmniejszonej syntezy
stały wypunktowane w tab. 62-9. Objawami hemoglobiny. W następstwie niedostatecznej
głównymi kwashiorkor są obrzęki, hipoalbumi- syntezy białek w wątrobie oraz podaży węg-
nemia i stłuszczenie wątroby. lowodanów w ilościach wystarczających rów-
BIOCHEMIA A CHOROBY / 855

nież do syntezy lipidów, dochodzi do akumula- Zakażenie przecinkowcem cholery


cji triglicerydów w hepatocytach oraz co za tym
idzie, do stłuszczenia wątroby.
W PEM upośledzona jest również funkcja Uwalnianie enterotoksyny (zawierającej podjednostki A„
układu immunologicznego, szczególnie czynność ^ i B) do światła jelita cienkiego
limfocytów T. Ten defekt jest przyczyną dużej
podatności tych chorych na zakażenia (np.
wywołujące biegunkę). Z kolei infekcje pogar- Wiązanie się enteraloksyny z gangllozydem GM,
szają istniejącą sytuacje metaboliczną, nasilają za pośrednictwem swoich podjednostek
katabolizm ustrojowy (np. wywołując gorącz-
kę).
Rozwojowi kwashiorkor można całkowicie Uwalnianie się podjednoelki A, przechodzącej
przez btony plazmatyozne enterocytów
zapobiec podając dzieciom jakościowo i iloś-
ciowo wyważoną dietę zawierającą dostateczne
ilości białka i egzogennych aminokwasów.
Przypadek 3. Cholera (ryc. 62-3). Podjednostka A, katalizuje ADP-rybozylację białka G,
błony plazmatyczne), pKez co białko to traci
Klasyfikacja. Przyczyna choroby — bio- swoją aktywnoSt GTP-azową
logiczna, bakteryjna.
Wywiady i badanie fizyczne. 21-letnia
studentka, pracująca w jednym z krajów roz- Przewlekła stymulacja cyklazy a de n/1 an owej
wijających się, nagle zaczęła wydalać wodniste
stolce prawie w sposób ciągły. Wkrótce do
biegunek dołączyły się wymioty, co stało się
Wzrosl stężenia cAMP w enterocyiaeh Wony Śluzowej
przyczyną gwałtownego pogorszenia ogólnego
stanu chorej i skierowania jej do miejscowego
szpitala wiejskiego. Przy przyjęciu chora wyka-
zała sinicę oraz obniżoną sprężystość skóry, cAMP aktywują jedną lub więcej cAMP-zależnych
kinaz białek, przez co dochodzi do zmiany funkcji
obniżone ciśnienie tętnicze (70/56 mm Hg, war- systemów Iran sportowych enterocytów przez fosforylację
tość normalna 120/80 mm Hg) oraz przyspie- pewnych białek transportowych
szone i słabo napięte tętno. Lekarz dyżurny
rozpoznał cholerę, pobrał próbkę stolca na
posiew i natychmiast rozpoczął leczenie. Masywna utrata ze stolcem Janów
Na + , Cr, HCO; K + I wody
Leczenie. Polegało na dożylnym poda-
waniu roztworu sporządzonego w szpitalu, a za-
Ryc. 62-3. Mechanizmy uczestniczące w pato-
wierającego 5 g NaCl, 4 g NaHCO 3 i lg KC1 genezie biegunek spowodowanych cholerą.
w jednym litrze apirogennej wody destylowanej.
Roztwór ten podawano początkowo szybko
w ilości 100 ml/kg mc/h do chwili normalizacji kiego. Wywołuje ją przecinkowiec cholery {Vib-
ciśnienia tętniczego i uzyskania dobrze wypeł- rio cholerne), wydzielający enterotoksynę, En-
nionego tętna. Równocześnie chorej podawano terotoksyna składa się z jednej podjednostki
tetracyklinę. Począwszy od drugiego dnia chora A (złożonej z peptydów Ai i A2 połączonych ze
była już zdolna do doustnego pobierania płynu sobą wiązaniem dwusiarczkowym) oraz
zalecanego przez Światową Organizację Zdro- z 5 podjednostek B. Jej masa cząsteczkowa
wia do nawodnienia (ORS — orał rehydration wynosi w przybliżeniu 84 000. W jelicie cienkim
solution). Składa się on z 20 gglukozy, 3,5 g NaCl, enterotoksyna wiąże się za pośrednictwem pod-
2,5 g NaHCOs i ],5 g KG rozpuszczonych jednostek B z gangliozydem GMr (strukturę
w 1 litrze wody pitnej. Począwszy od czwartego GMi przedstawia ryc. 15-20), występującym
dnia do chwili przyjęcia do szpitala chorej w błonie plazmatycznej enterocytów błony ślu-
włączono pokarmy stałe. Chora szybko wracała zowej. Następnie odłącza się podjednostka A,
do zdrowia i została wypisana ze szpitala po czym peptyd A| przenika przez błonę plaz-
w 7 dniu po przyjęciu. matyczną do jej wewnętrznej powierzchni. Pep-
Dyskusja. Cholera jest poważną chorobą tyd ten katalizuje ADP-rybozylację (donorem
zakaźną występującą endemicznie w niektórych jest NAD) białka regulatorowego G51 przez co
krajach Azji i innych częściach globu ziems- hamuje jego aktywność GTP-azową i utrwala
856 / ROZDZIAŁ 62

j e g o p o s t a ć a k t y w n ą . W t e n s p o s ó b c y k t Zmiany a z a rriiaidzycowe w obrębie naczyri wieńcowych


a d e n y l a n o w a u le g a p r z e w l e k ł e j a k ty w a c j i ( p . (najczęściej uwarunkowane wielogenowo)
r o z d z . 4 6 ) . W w y n i k u c i ą g łe j a k t y w a c ji c y k l a z y
ad en y lan o w e j w zrasta śró d k o m ó rk o w e s tęże n ie
Powstanie dużego zakrzepu w obrębie letnicy wieńcowej
c A M P . T e n o s ta tn i z k o le i a k ty w u je k in a z ę
b ia ł e k f o s f o r y l u ją c ą je d n ą lu b w i ę c e j b ia łe k
b ł o n o w y c h u c z e s t n i c z ą c y c h w t r a n s p o -r c i e a k Pozbawienie mienia sercowego napływu krwi
t y w n y m . K o n s e k w e n c j ą w y m i e n i o n e g o- ł a ń c u (niedokrwienie mięśnia sercowego)
c h a z d a r z e ń je s t z a h a m o w a n ie w c h ła n i a n ia N a C l
p r z e z e n te r o c y ty ( z a p o ś r e d n i c t w e m o b o j ę tn e g o
k o s y s t e m u t r a n s p o r t u j ą c e g o N a C l ) o r- a z wPrzesunięciey spadek syntezy
przemian w kierunku glikotizy beztlenowej,
ATP, zubożenie puli nukleotydów
d z ie la n ia jo n ó w C i d o ś w ia tła je li ta c ie n k ie g o .
W y m ie n i o n e z j a w is k a s ą p r z y c z y n ą m a s y w n e g o
w y d z ie la n ia N a i w o d y d o ś w ia tła je lita i - w o d n isWzrost stężenia w kardiocytach MftDH z powodu
ty c h s to lc ó w ch a rak te ry sty c zn y ch d la c h o le ry . braku fnsforylacji oksydatywfiej
S t r u k t u r a h i s t o l o g i c z n a j e l i t a c i e n k i e g o- p o z o s
taje zadz iw iają co n ien aruszo na p om im o strai
n ie t y l k o N a i w o d y . a l e r ó w n i e ż C l , H C O ^ Gromadzenie i K. się kwasu mlekowego i innych metabolitów
U t r a t a t y c h s k ł a d n i k ó w j e s t p r z y c z y n ą - o g rpowodujących
om wzrost molainości ptynu śród kom orkowego
n y c h s t r a t p ł y n ó w u s t r o j o w y c h , h i p o w o l e m oraz i i , zmianę przepuszczalności błon komórkowych
kw asicy nieo dd echo w ej i zu bo żenia u stro ju
w p o tas w y stę p u ją cy w cięż k ich p rz y p adk ach
c h o l e r y . W y m i e n i o n e z m i a n y m o g ą b y- ć p r z y Spadek pH w kardiotitlocytach
c z y n a z g o n u , j e ż e l i w ła ś c iw e l e c z e n ie s-u b s ty tu
cy jn e (o p is an e w y żej) n ie zo s ta ło ro zp o cz ęte
n a ty c h m i a s t . W y k r y c i e i ła tw a d o s tę p n o -ś ć wNarastająca
ła ś nieskuteczność skurczów mięśnia sercowego
c iw yc h p łyn ó w za stęp czy c h (n p. p łyn u O R S )
w b ard z o zn ac zn y m sto p n iu p o p raw iły w yn ik i
le c z e n i a c h o le r y . N a le ż y z a u w a ż y ć , ż e is t o tn y m Zaprzestanie kurczenia SIĘ mięśnia sercowego
s k ła d n i k ie m p ł y n u O R S je s t g l u k o z a . C h o c ia ż
toksyna ch oleryczna ham uje w chłanianie N aC l przez
enterocyty jelitow e, nie m a ona w pływ u na dokom Aktywacja ó r- fosfolipaz błon komórkowych, degradacja
k o w y tra n s p o rt N a u łatw io n y p rz e z g lu k o z ę . białek przez prateazy, napływ Ca + do komórek
P r z y p a d e k 4Z. a w a ł s e r c a ( r y c . 6 2 - 4 ) .
K l a s y f i k a c .j aP r z y c z y n a c h o r o b y — b r a k
tl e n u , ■*"> Śmierć dotkniętych chorobą obszarów mięśnia sercowego
Wywiady i badanie fizyczne. Na Od-
dział Nagłej Pomocy lokalnego szpitala został
przyjęty 46-letni człowiek interesu z powodu Ryc. 62-4. Mechanizmy uczestniczące w po-
wstawaniu ostrego zawału mięśnia sercowego
trwających od dwóch godzin silnych bólów u osób dorosłych. Strzałki poniżej prostokątów nie
zamostk owych. Uprzednio chory ten był już raz zawsze wskazują na występowanie ścisłego przy-
hospitalizowany w celu leczenia „małego" za- czynowego powiązania . zjawisk wymienionych
wału serca (MI). Pomimo tego nie przestał palić w obrębie prostokątów.
papierosów. Jego ciśnienie tętnicze wynosiło
150/90 mm Hg {dla jego grupy wiekowej nor-
malne ciśnienie tętnicze wynosi ! 40/80 mm Hg), Badania laboratoryjne. W pierwszym
zaś jego tętno 60 uderzeń na minutę. Skóra EKG stwierdzono uniesienie odcinka ST w pew-
chorego była zlana potem. U pacjenta nie nych odprowadzeniach oraz inne zmiany wska-
stwierdzono objawów niewydolności serca. Po- zujące na obecność przezściennego zawahi
dejrzewając zawał serca choremu podano mor- przedniej ściany lewej komory serca. Cztery
finę w celu zmniejszenia bólów j stanu lękowe- godziny od wystąpienia bólów, a następnie
go, po czym przeniesiono go na oddział kardio- w regularnych odstępach czasowych pobierano
logiczny, gdzie natychmiast rozpoczęto ciągłe próbki krwi do oznaczenia izozymu MB fos-
monitorowanie EKG. fokinazy kreatynowej (CK). W czwartej godzinie
BIOCHEMIA A CHOROBY / 857

aktywność tego izozymu była lekko podwyż- takie jak nadciśnienie tętnicze, duże stężenie
szona, zaś w 12 godzinie 4-krotnie wyższa niż cholesterolu w surowicy oraz palenie papiero-
normalnie. Stężenie cholesterolu było umiar- sów. Opisany w tym podrozdziale chory wyka-
kowanie podwyższone (6,5 mmol/I), zaś tri- zywał podwyższone stężenie cholesterolu oraz
glicerydów normalne. był nałogowym palaczem. Na początku uszko-
Leczenie. Dyżurujący kardiolog, po uwzglę- dzeniu ulega błona wewnętrzna naczynia (in-
dnieniu wszystkich aspektów choroby, w tym tima), w której gromadzą się makrofagi, lipo-
szczególnie faktu stwierdzenia cech przezścien- proteiny osoczowe, glukoza mi nogi i kany i sole
nego zawału ściany przedniej mięśnia sercowego wapnia tworząc zmiany określane jako pasma
w 4 godziny po wystąpieniu pierwszych ob- tłuszczowe (fatty streaks). Na luminalnej powie-
jawów zadecydował o podawaniu streptokinazy rzchni tych zmian mogą się gromadzić płytki
(SK) za pośrednictwem cewnika do naczyń krwi i fibryna. Do tych zmian błony wewnętrz-
wieńcowych. Po 12 godzinach bóle w klatce nej naczynia wrastają monoklonalne miocyty
piersiowej zaczęły ustępować i chory czuł się naczyniowe przyciągane przez czynniki wzros-
coraz lepiej. Dziesięć dni później pacjent został towe, uwalniane przez makrofagi i trombocyty.
wypisany do domu z zaleceniem dalszego nad- Te ostatnie uwalniają „płytkowy czynnik wzro-
zoru przez lekarza domowego i rozpoczęcia stowy ". Tak tworzy jsię zmiana naczyniowa
leczenia obniżającego stężenie cholesterolu we określana jako blaszka błony wewnętrznej (in-
krwi (poprzez stosowanie diety ubogiej w nasy- timal plaque). Krwotoki do blaszki lub (i)
cone kwasy tłuszczowe i inhibitora reduktazy zmiany zapalne sprawiają, że przerwana zostaje
HMG-CoA) oraz zaprzestania palenia papiero- ciągłość nabłonka pokrywającego blaszkę i od-
sów. słonięciu ulegają jej składowe. Do tych ostat-
Dyskusja. Pelnościenny zawał mięśnia ser- nich przylegają płytki tworząc początek skrzep-
cowego (MI) spowodowany jest najczęściej liny (p. rozdz. 58).
przez skrzep linę zamykającą lub prawie zamy- Jeżeli skrzeplina zamyka światło naczynia
kającą światło naczynia wieńcowego, położoną w 90%, wówczas ustaje krążenie przez do-
w bliskim sąsiedztwie z blaszką miażdżycową. tknięte naczynie i krew włośniczkowa bardzo
Najczęściej rozpoznanie można postawić na szybko zostaje pozbawiona tlenu. Normalna
pods"tawie wywiadów, wyniku badania EKG przemiana mięśnia sercowego ma charakter
oraz seryjnych wyników oznaczenia izozymu tlenowy i większość ATP wytwarzana jest w cza-
MB fosfokinazy kreatynowej (CK) (p. Doda- sie fosforylacji oksydacyjnej. W razie wystąpie-
tek). CeJem leczenia MI jest zapobieganie śmie- nia anoksji spowodowanej niedokrwieniem do-
rci spowodowanej zaburzeniami rytmu przez chodzi do przestawienia się przemiany materii
podawanie odpowiednich leków oraz zmniej- mięśnia sercowego na glikoli* ę beztlenową. Wy-
szenie obszaru objętego zawałem. W opisanym twarza ona zaledwie '/n> ATP powstającego
przypadku podjęto decyzję podawania strep- w procesie fosforylacji oksydacyjnej. W ob-
tokinazy do naczyń wieńcowych w celu ograni- szarze niedokrwionym dochodzi nie tylko do
czenia obszaru zawałowego i rozpuszczenia przestawienia się metabolizmu na glikolizę bez-
skrzepimy (p. rozdz. 58). Enzym ten jest znacz- tlenową, ale również do spadku substratów
nie tańszy od tkankowego aktywatora plaz- energodajnyeh oraz oczyszczania tkanek z koń-
minogenu (TPA) wykazując przy tym prawie cowych produktów przemiany materii. Z kolei
taką samą skuteczność jak TPA. Dla terapii gromadzenie się metabolitów w obrębie komórek
długofalowej przepisano lek obniżający stężenie jest przyczyną wzrostu molalności płynu śród-
cholesterolu w osoczu, mianowicie inhibitor re- komórkowego, co prowadzi do obrzęku komórek
duktazy HMG-CoA. i zmian przepuszczalności błon komórkowych.
W tym miejscu tylko bardzo krótko omówio- Następstwami zawału serca są: utrttta ATP,
ne zostaną przyczyny zmian miażdżycowych nagromadzenie się kwasu mlekowego z następczą
tętnic wieńcowych, które były przyczyną po- ciężką kwasicą metaboliczną oraz znaczna redu-
wstania skrzepliny zamykającej światło naczy- kcja siły skurczowej kardiomiocytów. W takich
nia. Po szczegóły na ten temat należy sięgnąć do warunkach metabolicznych całkowicie ustaje
podręcznika patologii. Rozwojowi miażdżycy synteza makrocząsteczek i nukleotydów. Gro-
sprzyjają wysokie stężenia LDL i małe stężenia madzenie się w komórkach mleczanów i jonów
HDL w surowicy, nieznane jeszcze czynniki H+ hamuje glikolizę na poziomie działania dehy-
genetyczne oraz różnorodne czynniki ryzyka, drogenazy gliceroaldehydofosforanowej i jest
852 / ROZDZIAŁ 62

przyczyną niedoboru utlenionej postaci NAD komórkowego stężenia Cai+ wywołuje spusto-
normalnie regenerowanego w procesie fosfory- szenie i dezorganizację wnętrza komórek poprzez
lacji oksydacyjnej. W miarę obniżenia się stęże- aktywację lub hamowanie różnych enzymów
nia ATP wzrasta przynajmniej na początku w sposób nieuporządkowany. Wiele faktów suge-
stężenie ADP. Z kolei ADP ulega konwersji do ruje, że w powstawaniu szkody reperfuzyjnej
AMP przez mięśniową kinazę adenylanową, po uczestniczą również wolne rodniki, tj. wysoce
czym AMP jest przedmiotem dalszego rozkładu reaktywne, częściowo zredukowane metabolity
do adenozyny przez deaminazę adenozynową. tlenu, takie jak rodniki nadtlenkowe (O2) i hyd-
W końcu adenozyna ulega przekształcaniu do roksylowe (OH). Szczególnie reaktywne są
inozyny i innych produktów katabolizmu pu- rodniki OH. Mogą je wytwarzać komórki
ryn. Wszystkie wymienione reakcje w bardzo mięśnia sercowego lub krążące we krwi leuko-
znacznym stopniu zmniejszają pulę mikleotydów cyty wielojądrzaste (PMNL). Rodniki te uszka-
adeninowych stanowiących główny składnik no- dzają komórki, wywołując peroksydację lipi-
rmalnej przemiany komórkowej. Wykazano, że dów, przerywając łańcuchy DNA i utleniając
po ciężkim niedokrwieniu mięśnia sercowego grupy SH białek. Anion nadtlenkowy powstaje
psa trwającym 40 minut zawartość w nim ATP przez przeniesienie pojedynczego elektronu na
spada do 10% v*artośd prawidłowej. Wyczer- cząsteczkę O2 zgodnie z równaniem:
panie się puli nukleotydów adeninowych od-
bywa się w tym samym czasie, w którym rozwija
O2 + e" —*■ O 2
się nieodwracalne uszkodzenie komórek, co nie-
koniecznie oznacza przyczynowy związek mię- Generacja rodników O2 nie ma miejsca w reak-
dzy tymi zjawiskami. W chwili obecnej nie cjach katalizowanych przez cytochrom P-450,
ustalono jeszcze, które z zaburzeń metabolicz- oksydazę ksantynową oraz oksydazę NADPH,
nych skazuje komórki .na umieranie. Wśród występujące w leukocytach wielojądrzastych.
takich zaburzeń wymienia się wyczerpanie się Enzym—dyzmutaza nadtlenkowa (SOD)—ka-
zasobów ATP, aktywację śródkomórkowych fos- talizuje następującą reakcję:
folipaz (są one przyczyną uszkodzenia błon
komórkowych), aktywację proteaz oraz wzrost O; + O" 2 + 2H + -► H 2 O 2 + O 2
śródkomórkowego stężenia Ca2 + ,
Ogólnie mówiąc, im wcześniej podjęto próby Jak widać enzym ten likwiduje aniony nadtlen-
przywrócenia perfuzji niedokrwionego mięśnia kowe przekształcając je do mniej toksycznego
sercowego, tym lepiej. W 6 godzin po niedo- nadtlenku wodoru (wody utlenionej). Przep-
krwieniu mięśnia sercowego prawdopodobnie rowadzono doświadczenia, które miały odpo-
dochodzi do nieodwracalnego jego uszkodze- wiedzieć na pytanie, czy podawanie dysmutazy
nia. Dodać jednak należy, że już po 1-godzin- ponadtlenkowej podczas reperfuzji chroni mię-
nym całkowitym niedpkrwieniu niektóre komó- sień sercowy przed szkodą reperfuzyjną. Nie-
rki ulegają nieodwracalnemu uszkodzeniu. Z te- stety, wyniki tych badań nie były jednoznaczne.
go wynika, że rozpoczęcie leczenia streptokina- Tak więc do wyjaśnienia pozostaje rola anio-
zą musi być możliwie wczesne. nów ponadtlenkowych w patogenezie szkody
Przedmiotem dużego zainteresowania bio- reperfuzyjnej. Niemniej przedmiotem wielkiego
chemików i klinicytów są również zjawiska zainteresowania jest obecnie rola wolnych rod-
biochemiczne występujące po reperfuzji (spo- ników w licznych rodzajach uszkodzeń komó-
wodowanej np. podaniem streptokinazy) uprze- rek oraz w patogenezie»chorób. Przypadek 5.
dnio medokrwionego obszaru mięśnia sercowego. Ostre zatrucie etanolem (ryc. 62-5).
Reperfuzja może być również przyczyną śmierci Klasyfikacja. Przyczyna choroby—chemicz-
komórek spowodowanej tzw, szkodą reperfti- na.
zyjną (reperfusion injury). Jak o tym już wspo- Wywiady i badanie fizyczne. Na oddział
mniano, niedokrwienie uszkadza błony plazm a- intensywnej opieki lekarskiej przyjęty został
tyczne (będące miejscem działania różnych 52-letni chory w śpiączce. Miesiąc wcześniej
pomp jonowych), przez co dochodzi do głębo- zmarła żona chorego. Po jej śmierci chory stał
kich zmian ich przepuszczalności i potencjału się coraz bardziej depresyjny. Przed śmiercią
błonowego. W następstwie tych zmian w czasie żony należał do umiarkowanych alkoholików.
reperfuzji nasila się napływ różnych związków Konsumpcja alkoholu wzrosła jednak znacznie
do komórek, m.in. jonów Ca2 + . Wzrost śród-
BIOCHEMIA A CHOROBY / 859

Etanol

ADH AOH
MEOS

Wnika do błon Aldehyd octowy Wzrost stosunku NAD H/N AO


komórkowych Wzrost stosunku
mleczan/pirogronian
Spadek g i uKaneogenezy
Spadek spalania w/asów
Zwiększa tłuszczowych
płynność błon Konwersja do kwasu
Tworzy adctukty z octowego Hamowanie dehydrogenazy
glicei-ofosforanowej prowa
białkami i kwasami dzące do wzrostu
nukleinowymi glicerofostoranu__________
Pojawianie się objawów
toksycznego działania,
głównie ze strony mdzgu Konwersja do acelyio-CoA

Wzrost syntezy
kwasów tłuszczowych

Stłu szczenię wątroby

Ryc. 62-5. Mechanizmy uczestniczące w patogenezie toksyczności etanolowej

w ciągu ostatnich kilku tygodni. Ponadto chory kich zatruciach etanolem. W omawianym przy-
odżywia! się siabo. Jego córka, mężatka, wpadła padku stężenie etanolu we krwi szybko spadło
w niedzielę rano do domu ojca, znajdując go i jeszcze tego samego dnia chory odzyskał
nieprzytomnego w saloniku na leżance. Na stole świadomość. Po zakończeniu hemodializy cho-
saloniku znajdowały się dwie puste butelki po remu zastosowano dożylny wlew z 5% roz-
whisky. Przy badaniu chorego nie udało się go tworu glukozy w celu zwalczania występującej
wybudzić, jego oddechy były głębokie i głośne, u niego hipoglikemń. Chory bardzo szybko
zaś w powietrzu wydechowym czuć było al- odzyskał zdrowie. Skierowano go jednak na
kohol. Temperatura ciała wynosiła 35,5°C (nor- konsultację psychiatryczną.
malna ciepłota ciała mierzona w odbytnicy nie Dyskusja. Nadużywanie alkoholu jest du-
przekracza 37,43C). Rozpoznanie przy przyję- żym problemem służby zdrowia w większości
ciu chorego brzmiało: śpiączka spowodowana społeczeństw. Przedstawiony przypadek doty-
nadmiernym spożyciem etanolu. czy ostrych, toksycznych efektów spożycia nad-
Badania laboratoryjne. Wśród ważnych miernej ilości alkoholu. Innym problemem,
wyników badań laboratoryjnych wykonanych związanym z nadużywaniem etanolu, które wy-
we krwi chorego wymienić należy następujące: kazuje wiele aspektów biochemicznych, lecz nie
stężenie etanolu 108,6 mmol/1 (500 mg/dl), będzie przedmiotem dyskusji, jest poalkoholo-
stężenie glukozy 2,7 mmoi/1 (norma 3,6—6,1 wa marskość wątroby. Rozwija się ona u osób
mmol/1), stężenie mleczanów 8,0 mmol/1 (nor- spożywających duże dawki etanolu (tj. 80 g ab-
ma 0,5—2,2 mmol/1), oraz pH — 7,21 (norma solutnego etanolu na dobę) przez więcej niż 10
7,40). Wyniki tych badań potwierdziły rozpoz- lat.
nanie ustalone przy przyjęciu. Zatruciu etano- Z biochemicznego punktu widzenia, głów-
lem towarzyszyła kwasica metaboliczna. nym problemem, jaki pojawił się u opisanego
Leczenie. Ze względu na wysokie stężenie chorego, była odpowiedź na pytanie, w jaki
etanolu we krwi oraz śpiączkę leczenie roz- sposób etanol wywołuje tak różne efekty tok-
poczęto od natychmiastowej hemodializy. Po- syczne, jak kwasica mleczanowa i hipoglikemia
zwala ona na bezpośrednią eliminację etanolu oraz śpiączka? Problemem klinicznym było, jak
z ustroju, chociaż stosowana jest tylko w cięż- optymalnie leczyć chorego.
860 / ROZDZIAŁ 62

Przemiana etanolu przedstawiona została w Delecja części genu strukturalnego ctyslrofiny,


rozdz. 27. Odbywa się ona głównie w wątrobie zlokalizowanego w chromosomie X
dwoma szlakami, W głównym szlaku uczestniczą
dehydrogenaza alkoholowa i dehyd-rogenaza
acetaldehydowa przekształcająca etanol poprzez Obniżona synteza mRNA kodującego dystrofinę
aldehyd octowy w kwas octowy. Z kolei ten
ostatni ulega konwersji do acetylo--CoA. W obu
reakcjach powstaje NADH + i H+. Tak wiec Małe stężenie lub brak dystrofiny w
komórkach mięśniowych
duże spożycie alkoholu może w znacznym
stopniu zmienić śródkomdrkowy iloraz
NADH/NAD. Ten z kolei może wpłynąć na Zmiany skurczu I rozkurczu komórek mięśniowych
wartość K licznych i ważnych reakcji (dokładny mechanizm nie jest znany)
metabolicznych, w których uczestniczą te dwa
kofaktory. Wysokie stężenie NADH sprzyja
powstawaniu mleczanu z pirogronianu, co tłu- Postępujące osłabienie mięśni szkieletowych,
zwykle kończące się zgonem
maczy obecność kwasicy mleczanowej w zatruciu
alkoholowym. Konsekwencją tych reakcji jest Ryc. 62-6. Mechanizmy uczestniczące w po-
spadek stężenia pirogronianu (jest on niezbędny w wstawaniu dystrofii mięśni typu Duchenne'a.
reakcji katalizowanej przez kar-boksylazę
pirogronianową) oraz zahamowanie
glukoneogenezy. W ciężkich zatruciach etanolem,
w których doszło do wyczerpania się zapasów schodach. Dziecko nie miało rodzeństwa, lecz
glikogenu i praktycznie nie zachodzi brat matki zmarł w 19 roku życia z powodu
glikogenoliza, pojawia się hipoglikemia. W drugim dystrofii mięśni. Przy badaniu lekarz stwierdził
szlaku przemiany etanolu uczestniczy mik- osłabienie siły mięśni i obręczy barkowej"i mied-
rosomalny cytochrom 450 (mikrosomalny układ nicznej oraz lekkie powiększenie mięśni łydek.
utleniania etanolu — microsomal ethanol oxidi- Uwzględniając osłabienie siły mięśniowej oraz
zing system — MEOS) również wytwarzający rozmieszczenie dotkniętych mięśni pediatra po-
aldehyd octowy. Aldehyd octowy jest wysoce stawił wstępne rozpoznanie dystrofii mięśni
reaktywnym związkiem tworzącym addukty z typu Duchenne'a (dystrophia musculomm m.
białkami, kwasami nukleinowymi i innymi Duchenne — DMD).
cząsteczkami. Wydaje się prawdopodobne, że Badania laboratoryjne i inne testy
objawy toksyczne etanolu spowodowane są diagnostyczne. Aktywność fosfokinazy kre-
zdolnością wiązania się tego związku z innymi atynowej była znacznie podwyższona. Wynik
cząsteczkami. Etanol wykazuje również zdolność badania etektromiograficznego potwierdził roz-
wnikania do Manjbiologicznych, wywołując ich poznanie dystrofii mięśni, podczas gdy przewod-
ekspansje oraz zwiększając ich „płynność". Jeżeli nictwo nerwowe było prawidłowe. W bioptacie
błony te należą do pobudliwych, etanol zmienia z mięśnia łydkowego stwierdzono ogniskową
ich potencjał czynnościowy, zaburza i martwicę oraz pewne odchylenia wielkości włó-
przezbłonowy transport oraz wpływa na uwal- kien mięśniowych. Używając sondy cDNA dla
nianie neuroprzekaźników. Wszystko to działa dystrofmy wykazano, posługując się metodą
depresyjnie na czynność mózgu. Jeżeli wymienione Southern blotting, brak genu kodującego to
zmiany toksyczne są dostatecznie duże, mogą one białko. Ponadto w bioptacie mięśnia wykazano
spowodować śpiączkę, a nawet śmierć brak dystrofiny używając metody elektroforezy
(uwarunkowaną porażeniem ośrodków dwukierunkowej.
oddechowych). Dyskusja. Wywiad rodzinny, typowa topo-
Przypadek 6. Dystrofia mięśni typu Du- grafia osłabienia mięśni, podwyższona aktyw-
chenne'a (ryc. 62-6). ność fosfokinazy kreatynowej (CK) w surowicy
Klasyfikacja. Przyczyna genetyczna. krwi, wynik badania elektromiograficznego,
Wywiady i badanie fizyczne. Do szpita- obecność w bioptacie nieprawidłowego genu
la dziecięcego przyniesiono 4-letniego chłopca. kodującego dystrofinę — wszystko potwierdzi-
Jego matka była bardzo zmartwiona tym, że ło wstępne rozpoznanie DMD postawione
dziecko poruszało się dziwnie, często przewra- przez pediatre.BMD jest ciężką chorobą zwyro-
cało się i miało trudności przy chodzeniu po dnieniową mięśni związaną z chromosomem X.
BIOCHEMIA A CHOROBY / 861

Częstość jej występowania ocenia się na I przy- DMD. W diagnostyce prenatalnej oznaczanie
padek na 3500 żywo urodzonych chłopców. dystrofiny jest bezcelowe, ekspresja tego białka
Dotyczy ona chłopców w młodym wieku ob- występuje bowiem tylko w komórkach mięś-
jawiając się najpierw utratą siły mięśni pro- niowych, a nie w komórkach owodniowych lub
ksymalnych (dosiebnych), kaczkowatym cho- kosmówkowych. Dostępność cDNA kodującego
dem, trudnościami w stawaniu oraz w końcu dystrofmę ułatwia jednak prenatalną diagnostykę
bardzo znacznym osłabieniem. Liczne badania DMD w bioptatach kosmówki lub komórkach
pozwoliły zlokalizować defekt w środkowym owodni uzyskanych drogą amnio-centezy.
odcinku krótkiego ramienia chromosomu Oznaczenie dystrofiny ułatwi klasyfikację
X oraz zidentyfikować segment DNA, który różnych postaci DMD na takie, w których
ulega delecji u chorych na DMD. dystrofina odgrywa rolę oraz inne,w których nie
Używając metody odwrotnej transkrypcji odgrywa żadnej roli. Udowodnienie udziału
uzyskano za pomocą transkryptu mRNA, liczą- dystrofiny w powstawaniu DMD należy zaliczyć
cego 14 kilozasad, a kodującego dystrofine do jednego z największych osiągnięć bio- ' logii
u zdrowych, osób dorosłych i u płodów, od- molekularnej w patologii ludzkiej.
powiadający mu cDNA. Ten ostatni sklonowa- Leczenie. Do chwili obecnej nie ma skutecz-
no i uzyskano białko — dystrofinę o masie nego leczenia DMD. Stad też terapia tej choro-
cząsteczkowej ok. 400 000, wykazujące kształt by ma charakter objawowy. Dziecko zachęcano
pręcików oraz składające się z 3 685 amino- do wykonywania ćwiczeń i regularnego zgłasza-
kwasów. W bioptatach mięśniowych pochodzą- nia się do specjalistycznej kliniki dla chorych na
cych od chorych na DMD oraz od szczurów dystrofię mięśni celem możliwie szybkiego le-
z dystrofią mięśni sprzężoną z chromosomem czenia powikłań mogących pojawić się u takich
X (mdx), poddanych elektroforezie żelowej, nie chorych. Matce poradzono, by sięgnęła po
stwierdzono obecności dystrofiny. W celu umie- poradę genetyczną. Należy wyrazić nadzieję, że
jscowienia dystrofiny w mięśniach wytworzono postępy w zakresie przyczyn choroby przyczy-
przeciwciała antydystrofinowe. Za ich pomocą nią się do bardziej swoistej i skutecznej terapii
wykazano, że dystrofina występuje w sarkolemie już w najbliższej przyszłości.
(błonie komórkowej miocytów) osób zdrowych, Przypadek 7. Agammaglobulinemia sprzę-
zaś jest nieobecna lub występuje w niewielkiej żona z chromosomem X (ryc. 62-7).
ilości w sarkolemie miocytów chorych na Klasyfikacja. Przyczyna immunologiczna,
DMD. Niedobór dystrofiny wydaje się również genetyczna.
uczestniczyć w etiologii dystrofii mięśni Bec- Wywiady i badanie fizyczne. Do szpita-
kera, będącej inną, łagodniejszą postacią dys- la dziecięcego skierowano 3-letniego chłopca
trofii mięśni, najpewniej odmianą alieliczną z powodu podwyższonej temperatury, bólów
DMD.
Dystrofina wydaje się posiadać 4 domeny,
Dwie z nich są podobne do domen występują- Nie poznana jeszcze zmiana DNA w chromosomie X,
cych w ct-aktyninie i jedna do domeny spekt- będąca przyczyną braku lub znacznego upośledzenia
ryny. Spektryna jest białkiem błonowym cyto- transkrypcji kodu dla łańcuchów H I L
immunoglobutin
szkieletu, ułatwiającym krwinkom czerwonym
zmianę kształtu przy przechodzeniu przez na-
czynia włosowate. Per analogiam spekulowano,
że dystrofina może umożliwiać komórkom mię- Brak lub znacznie zmniejszone stężenie
Irrmunoglobutln w osoczu krążącym
śniowym kurczenie lub rozkurczenie się za
pośrednictwem zmian błonowych, lub też, że
może uczestniczyć w stabilizacji sarkolemy (bło- Zmniejszona odporność na zakażenia pewnymi
ny plazmatycznej miocytów). Dalsze badania rodzajami bakterii
wykazały, że gen kodujący dystrofine jest naj-
większym genem znanym u człowieka. Ten fakt
ułatwia wyjaśnienie obserwacji, że u ok. ' < W wywiadach częste występowania zakażeń bakteryjnych
chorych, DMD spowodowana jest nowymi mu-
tacjami. Podjęto już próby wytwarzania dys- Ryc. 62-7. Mechanizmy uczestniczące w po-
trofiny technologią rekombinacji DNA w celu wstawaniu agammaglobulinemii sprzężonej z chro-
ewentualnego podania tego białka chorym na mosomem X.
862 / ROZDZIAŁ 62

w klatce piersiowej i trudności oddychania. wstałe komórki hybrydowe wydzielają łańcu-


Lekarz domowy rozpoznał prawidłowo zapale- chy ciężkie (H) i lekkie (L) ludzkich immuno-
nie pluć. Ponieważ uprzednio u starszego brata globulin. Dowodzi to obecności w limfocytach
dziecka rozpoznano agammaglobulinemię B genów strukturalnych dla łańcuchów H i L,
sprzężoną z chromosomemX, u lekarza kierują- które z jakichś powodów nie ulegają ekspresji.
cego zrodziła się myśl, że występujące u młod- Przypadek 8. Cukrzyca typu I z kwasicą
szego brata zapalenie płuc mogło być spowodo- ketonową (ryc. 62-8).
wane brakiem syntezy gammaglobulin. Klasyfikacja. Przyczyna choroby — niedo-
Badania laboratoryjne. Badaniem elekt- bór hormonu, brak insuliny.
roforę tycznym białek surowicy wykazano pra- Wywiady i badanie fizyczne. Do szpita-
widłowe stężenia albumin i globulin a i P, la dziecięcego przyjęto 14-letnią dziewczynę
natomiast śladowe ilości y-globulin. Liczba w stanie śpiączki. Matka podawała, że córka
limfocytów B we krwi była niezwykle niska czuła się dobrze jeszcze dwa tygodnie przed
(wynosiła ok. 1% wartości prawidłowej), nato- przyjęciem, kiedy to zachorowała na wrzodzie-
miast limfocytów T — prawidłowa. W bioptacie jące zapalenie gardła i miała umiarkowaną
węzła limfatycznego wykazano brak komórek gorączkę. Od tego czasu córka straciła apetyt
plazmatycznych. Inne wskaźniki układu im- i czuła się ogólnie źle. Kilka dni przed przyję-
munologicznego, np. składniki dopełniacza, by- ciem skarżyła się na nadmierne pragnienie oraz
ły prawidłowe. W plwocinie wykryto obecność potrzebę kilkakrotnego wstawania w nocy, aby
paciorkowca zapalenia płuc (Streptococcus oddać mocz. Lekarz domowy wyjechałz miasta,
pneumoniae). zaś matka ociągała się z kontaktowaniem się
Dyskusja. Zaburzenia układu immunologi- z innym lekarzem. W dniu przyjęcia dziecko
cznego mogą dotyczyć limfocytów B (wytwa- zaczęło wymiotować, było śpiące i trudne do
rzających immunoglobuliny) lub T (warunkują- obudzenia. Ten stan był przyczyną zgłoszenia
cych odporność komórkowozależną). W tym się z dzieckiem na oddział nagłych przypadków
podręczniku dyskutowano jedynie humoralny chorobowych. Przy badaniu stwierdzono, że
układ immunologiczny (rozdz. 58). Przypadek dziecko jest odwodnione, wykazuje zimną skórę
przedstawiony w tym podrozdziale zademon- ora2 pogłębiony oddech (oddech Kmsmaula).
strowano ze względu na dramatyczną utratę Ponadto powietrze wydechowe miało zapach
odporności anty bakteryjnej (przeciwko pneu- owoców. Ciśnienie tętnicze wynosiło 90/60, zaś
mokokom) występującej przy bardzo znacznym tętno 115 uderzeń na minutę. Dziecka nie udało
spadku stężenia immunoglobulin osoczowych. się obudzić. Dyżurujący internista rozpoznał
Fenotypowo była to anomalia immunologicz- cukrzycę insulinozależną (cukrzycę typu I) po-
na, chociaż jej przyczyną był defekt genetyczny. wikłaną kwasicą ketonową ze śpiączką.
Wywiady rodzinne, obecność tylko kilku
krążących limfocytów B, bardzo znaczna redu- Wyniki badań laboratoryjnych zesta-
kcja stężenia krążących immunoglobulin we wiono poniżej:
krwi oraz brak komórek plazmatycznych — to A. Badania osocza krwi
wszystko potwierdziło rozpoznanie wstępne le- Glikemia 35 mmol/l (norma: 3,6-6,1 mmol/i)
karza domowego, że chodzi o agammaglobuli- p-Hydroksymaślan 13 mmol/l (norma:
nemię sprzężoną z chromosomem X. Agam- < 0,25 mmo!/l)
maglobulinemia sprzężona z chromosomem Acetooctan 2,8 mmol/l (norma: < 0,2 mmol/l)
X dotyczy chłopców w młodym wieku (podob- Wodorowęglany 5 mmol/l (norma: 24-28 mmol/l)
nie jak DMD, przypadek 6) i jest raczej bardzo Mocznik 12 mmol/l (norma: 2,9-8,9 mmol/l)
rzadkim schorzeniem, bo stwierdzonym i opisa- Stężenie H+ we krwi tętniczej 89 mmol/l {= pH
7,05),
nym u zaledwie 200 chorych. Dokładny charak- (norma 34,7-45,5 nmol/l = pH 7,45-7,35}
ter defektu nie jest znany, chociaż wiadomo, że Potas 5,8 mmol/l (norma: 3,5-5,0 mmol/l)
jest on sprzężony z chromosomem X. Chociaż Kreatynina 160 jimol/i (norma 60-132 jimol/l).
we krwi krążącej znajdowało się zaledwie kilka 8. Mocz
limfocytów B, w szpiku kostnym liczba prolim- Glukoza + + + +
focytów B (limfoblastów) była normalna. Jest Ciała ketonowe ++ + +
rzeczą interesującą, że po fuzji limfocytów B,
pochodzących od chorych zragammaglobułine- Wyniki badań laboratoryjnych potwierdziły
mią, z komórkami szpiczakowymi myszy, po- więc rozpoznanie wstępne.
BIOCHEMIA A CHOROBY / 863

Genetycznie uwarunkowana podatność na infek^s


wirusowe z następującym auł o immunologicznym
uszkodzeniem komórek 0 wysp trzustki

Zmniejszona synteza Insuliny


przez komórki p trzustki

Liczne następstwa

Przemiana węglowodanowa Przemiana tłuszczowa Przemiana białkowa Przemiana wodna


Spadek poboru glukozy Wzrost lipolizy Wzrost Spadek synlezy białek potasowa i H ł
przez niektóre komórki utleniania kwasów Wzrost katabolizmu Spadek napływu K+
Wzrost glukoneogenezy tłuszczowych białkowego do komórek
Wzrost glikogenolizy Wzrost produkcji Utrata wody s powód owa
związków ketonowych na diurezą osmotyczną
(glikozurią)
Kwasica spowodowana
wzmożoną produkcją
ciał ketonowych

Ryć. 62-8. Mechanizmy uczestniczące w powstawaniu kwasicy ketonowej u chorych na cukrzyce


insulinozależną.

Leczenie. W leczeniu kwasicy ketonowej i limfocyty T. Proces ten jest przyczyną rozległej
u chorych na cukrzycę (DKA) najważniejsze destrukcji komórek p i powstania cukrzycy
znaczenie ma dożylne podawanie insuliny i roz- insulinozależnej. Być może czynnikiem zapo-
twofu fizjologicznego chlorku sodu. Chorej po- czątkowującym cukrzycę u chorej była wiruso-
dawano dożylnie insulinę w ilości 10 IU na wa infekcja przebyta kilka tygodni wcześniej
godzinę wraz z 0,9% roztworem Nad Nie pod postacią wrzodziejącego zapalenia gardła.
podano natomiast glukozy do chwili obniżenia Znaczna hiperglikemia, glikozuria, ketone-
się glikemii poniżej 13,8 mmol/1 (250 mg/dl). mia i ketonuria potwierdziły rozpoznanie
Podawano również bardzo ostrożnie chlorek DKA. Niskie pH krwi świadczyło o ciężkiej
potasu, określając co godzinę kaliemię. Stałe kwasicy spowodowanej wzmożoną produkcją
monitorowanie stężenia potasu w osoczu krwi kwasu acetooctowego i betahydroksymasłowe-
jest niezwykle ważne w leczeniu DKA, zaburze- go. Niskie stężenie wodorowęglanów i niskie
nia bowiem bilansu potasowego są główną ciśnienie cząstkowe dwutlenku węgla (pCO2)
przyczyną zgonu u tych chorych. Podawanie potwierdziły występowanie kwasicy metaboli-
wodorowęglanu nie jest stosowane rutynowo cznej częściowo wyrównanej oddechowo (hiper-
i zarezerwowane tylko dla przypadków bardzo wentylacją). Lekko podwyższone stężenia krea-
ciężkiej kwasicy ketonowej w przebiegu cuk- tyniny i mocznika w surowicy krwi mogły być
rzycy. spowodowane nieco upośledzoną czynnością
Dyskusja. Dotychczas nie wyjaśniono do- nerek (uwarunkowaną hipoperfuzją nerek jako
kładnie przyczyny cukrzycy typu I (insulinoza- następstwo hipowolemii), odwodnieniem oraz
leżnej). Jest ona najprawdopodobniej skutkiem zwiększonym katabolizmem białek. W DKA
następującego łańcucha zjawisk. Chorzy z tym często stwierdza się wzrost stężenia potasu
typem cukrzycy wykazują genetycznie uwarun- w osoczu krwi, spowodowany zmniejszonym
kowaną podatność sprzyjającą infekcjom wiruso- poborem tego elektrolitu przez komórki (uwa-
wym. Infekcja oraz wywołana przez nią reakcja runkowanym brakiem insuliny).
zapalna najpewniej zmieniają antygenowość Tak więc obraz kliniczny DKA jest odzwier-
błon komórek beta wysp trzustkowych inicjując ciedleniem zaburzeń gospodarki węglowodano-
proces autoimmunologiczny, w którym uczest- wej, tipidowej i białkowej spowodowanych gwał-
niczą zarówno przeciwciała cytotoksyczne, jak townym spadkiem stężenia insuliny we krwi.
864 / ROZDZIAŁ 62

Przyczyny zaburzeń przemiany potasowej, wod- issue contains 3 other articles on mitochondrial
nej i jonu H' występujące w DKA zestawione DNA and human diseases.) Jennings RB,
w ryc. 62-8, Wzrost molalności osocza uwarun- Reimer KA: Pathobiology of acute
kowany hiperglikemią również uczestniczy myocardial ischemia. Hosp Praa (Jan) 1989:24:89.
Koenig M, Monaco AP. Kunkel LM: The complete
w powstawaniu śpiączki pojawiającej się w cięż- seąuence of dystrophin predicts a rod-shaped cyto-
kiej DKA. skeletal protein. Celi 1988;53:219. Lieber CS:
Jest jasne, że racjonalne leczenie DKA zależy Biochemical and molecular basis of al-
od dogłębnej znajomości mechanizmów działa- cohol-induced injury io iiver and other tissues. New
nia insuliny.
Robbins SL, Kumar V: Basie Palhotogy, 4th ed. WB
SaundersCo, 1987. Rubin E, Farber, JL (editors):
Pathology, lst ed. JB
Lippincolt Co, 1988. Scriver CR, et at (editor): In:
PIŚMIENNICTWO The Metabotic Basis of
Inherited Disease. 6th cd. McGraw Hill Book Co,
Connor JM, Ferguson-Smith MA: Essential Medical 1989. The Merck Manuał, 15th ed. Merck, Sharp &
Geneńcs, 2nd ed. Blackwell Sci Pubi, 1987. Dohme,
Friedmann, T: Progress toward human gene therapy. 19S7. Toruń B, Viteri FE: In: Modern Mutrition in
Science 1989;244;1275. Halliwell B (editor): Health and Disease. 7th ed, Shils ME, Young VR
Oxygen Radicals and Tissue (editors). Lea & Febiger, 1988. Vogel F,
Injury. Proceedings of an Upjohn Symposium, Motulsky AG: Human Cenetics, 2nd ed.
1988. Harding, AE; The mitochondrial genome— Springer-Verlag, 1986. Weatheralt DJ: The New
breaking Genetics and Clinicał Prac-
ttemagicdrcle.JV£Mg//Medl989;320:L341.(.This tke, 2nd ed. Oxford Unrv Press, 1985.

^
Erytrocyty i leukocyty
6
3
Robert K. Murray, MD, PhD

WPROWADZENIE dominujące ilościowo grupy krwinek białych


obecnych we krwi w warunkach prawidłowych.
Krew składa się z osocza i różnych rodzajów Udział płytek krwi w fefzepnięciu został omó-
komórek. Niektóre białka osocza opisane są wiony w rozdz. 58 i nie będzie przedstawiony
w rozdz. 58. W niniejszym rozdziale omówione w niniejszym rozdziale. Różnicowanie komórek
zostaną głównie biochemiczne cechy krwinek krwi z komórki pnia (macierzystej komórki
czerwonych (ery trocytów) ijednej grupy krwinek multipotencjalnej) jest ważnym zagadnieniem,
białych (leukocytów), a mianowicie granulocy- które jest tylko skrótowo omówione w niniej-
tów oboje, tnochłonnych (neutrofili). Krwinki białe szym rozdziale. Bardziej szczegółowe przedsta-
dzielą się na 3 grupy: granulocyty, monocyty i wienie może Czytelnik znaleźć w podręcznikach
limfocyty. Granulocyty (zwane również leuko- histologii, biologii komórkowej lub hemato-
cytami o wielopostaciowym jądrze, ponieważ logii.
ich jądro jest wieiopłatowe) zawierają liczne
lizosemy i ziarnistości (pęcherzyki wydzielni-
cze) i dzielą się na 3 klasy. Krwinki należące do ZNACZENIE BIOMEDYCZNE
tych klas (granulocyty obojętnochłonne — neu-
trofile, granulocyty zasadochlonne — bazofile Komórki krwi są intensywnie badane, ponie-
i granulocyty kwasochlonne — eozynofile) róż- waż można je łatwo uzyskać, pełnią liczne
nią się między sobą budową i powinowactwem funkcje biologiczne i biorą udział w wielu
ziarnistości do barwników. Granulocyty obojęt- procesach chorobowych. Budowa i czynność
nochionne fagocytują bakterie i odgrywają głó- hemoglobiny (Hb), porfirie, żółtaczka i aspekty
wną rolę w ostrych procesach zapalnych. Gra- gospodarki żelazem zostały omówione w po-
nulocyty zasadocMonne, które przypominają przednich rozdziałach. Zmniejszenie liczby
komórki tuczne (mastocyty), zawierają histami- krwinek czerwonych i zawartej w nich Hb jest
nę i heparynę oraz biorą udział w niektórych przyczyną niedokrwistości (anemii): ważnej i nie-
rodzajach nadwrażliwości. Granulocyty kwaso- jednolitej grupy schorzeń, przy czym niektóre
chłonne uczestniczą w reakcjach alergicznych rodzaje niedokrwistości są często spotykane
i odpowiedzi ustroju na zakażenia pasożytnicze. w praktyce klinicznej. Wiele układów grupo-
Monocyty są prekursorami makrofagów, które wych krwi obecnych w błonie erytrocytów i in-
podobnie jak granulocyty obojętnochłonne biorą nych komórek krwi ma szczególnie istotne
udział w fagocytozie. Limfocyty dzielą się na znaczenie w przetaczaniu krwi i przeszczepianiu
limfocyty B i T. Limfocyty B wytwarzają prze- tkanek. Tabela 63-1 zawiera przyczyny licz-
ciwciała (p. rozdz. 58). Limfocyty T odgrywają nych, ważnych chorób dotyczących krwinek
rolę w różnych formach odporności komór- czerwonych; niektóre z nich są omówione w tym
kowozależnej, takich jak zabijanie komórek rozdziale, a pozostałe przedstawione w innych
zakażonych wirusami t niektórych komórek częściach książki. Zapaleniem może być objęty
nowotworowych. Szczegóły tych zjawisk można każdy narząd organizmu. Granulocyty obojęt-
znaleźć w podręcznikach immunologii. Gra- nochłonne odgrywają główną rolę w ostrym
nulocyty obojętnochłonne i limfocyty stanowią zapaleniu, a inne leukocyty, np. limfocyty od-

55 — Bfodicoiia
866 / ROZDZIAŁ 63

Tabela 63-1. Zestawienie przyczyn wybranych ważnych chorób dotyczących erytrocytów


Choroba Wyłączna tub główna przyczyna

Niedokrwistość z niedoboru żela- Niedostateczna podaż lub nadmierna utrata żelaza


za
Methemoglobinemia Nadmierna podaż utleniaczy (różne związki chemiczne lub leki)
Genetycznie uwarunkowany niedobór układu zależnej od NADH
reduktazy methemoglobiny

Niedokrwistość Zmiana kodonu 6 odpowiedzialnego za syntezę łańcucha p-hemo-


sierpowata globiny, tj. zastąpienie trypletu GAG przez GTG, co powoduje za-
stąpienie reszty waliny resztą kwasu glutaminowego
K-Talasemie Mutacje genów syntezy a-globiny, głównie nierównomierne cros-
sing-over lub duże oderwania, a rzadziej obecność kodu nonsensow-
nego lub mutacje zmiany fazy odczylu
p-Talasemie Rozliczne mutacje genu syntezy (3-globiny, w tym oderwania, kod
nonsensowny, mutacje, zmiany fazy odczytu i inne zmiany budowy
genu (np. miejsce „splicingu", mutacje genu pro motorów eg o)
NiedokrwistOŚci
megaloblastyczne
Niedobór Zmniejszone wchłanianie witaminy B^ wywołane niedoborem czyn-
witaminy B^ nika wewnętrznego wydzielanego przez komórki okładzinowe żołądka
Niedobór kwasu Zmniejszona podaż, upośledzone wchłanianie lub zwiększone-zapo-
foliowego trzebowanie (np. w ciąży) folianów
Dziedziczna Niedobór ilościowy lub zaburzona budowa spektryny
sferocytoza
Niedobór Różnorodne mutacje genu dla G6PD, sprzężonego z chromosomem X;
dehydrogenazy g najczęściej mutacje punktowe
lukozo - 6 -fosforan u
Niedobór kinazy Prawdopodobnie różnorodne mutacje genu odpowiadającego za
pirogronianowej (PK) syntezę izoenzymu erytrocytarnego (R) PK

grywają rolę w zapaleniach przewlekłych. Biała- ERYTROCYT CECHUJE SIĘ


czki, określane jako złośliwe nowotwory tkanek UPROSZCZONĄ BUDOWĄ I FUNKCJĄ
wytwarzających krew, mogą dotyczyć komórek
prckursorowych każdej głównej grupy krwinek Główne czynności erytrocytów są względnie
białych. Najczęściej spotykanymi ich rodzajami proste i obejmują dostarczanie tlenu do tkanek
są ostre i przewlekłe białaczki szpikowe, doty- i pomocy w wydalaniu dwutlenku węgla oraz
czące komórek prekursorowych granulocytów protonów wytwarzanych ix metabolizmie tkan-
obojętnochłonnych oraz ostre i przewlekle bia- kowym. Tak więc ma on znacznie uproszczoną
łaczki iimfatyczne. Złożona chemioterapia opa- strukturę niż większość komórek ludzkiego or-
rta na stosowaniu kombinacji różnych czyn- ganizmu, a zbudowany jest z błony komór-
ników chemioterapeutycznych, z których każdy kowej, która otacza roztwór Hb (białko to
działa na jeden lub wiele biochemicznych punk- stanowi 95% wszystkich białek wewnątrzko-
tów uchwytu, jest znacznie skuteczniejsza w le- mórkowych erytrocytu). Erytrocyt nie ma ta-
czeniu wielu typów białaczek. kich organelli komórkowych, jak mitochondria,
Zrozumienie roli krwinek czerwonych i bia- lizosomy lub aparat Golgiego. Ludzkie krwinki
łych w stanach zdrowia r choroby wymaga czerwone, podobnie jak erytrocyty większości
wiedzy o licznych podstawowych aspektach ich zwierząt, pozbawione są jądra komórkowego.
metabolizmu. Nie są one jednak metaboiieznie obojętne. ATP
ERYTROCYTY I LEUKOCYTY / 867

jest syntetyzowany w procesie glikolizy i stano- krwinek przez wzrpst wydzielania nowych, mło-
wi to ważny proces, który ułatwia krwince dych krwinek do krążenia.
utrzymanie kształtu dwuwklęsłego, a także ułat-
wia regulację transportu jonów (np. przy udzia- Erytropoetyna reguluje wytwarzanie
le Na+/Kł"-ATP-azy i białek wymiany anionów, erytrocytów
p. dalej) oraz ułatwia transport wody z i do Ludzka erytropoetyna (Epo) jest glikoprotei-
komórki. Dwuwklęsly kształt zwiększa stosunek ną zbudowaną z 166 reszt aminokwasowych
powierzchni do objętości krwinki i w ten sposób (masa cząsteczkowa ok. 34000). Jej stężenie
sprzyja wymianie gazów. Krwinka czerwona w osoczu oznacza się metodami radioimmuno-
zawiera składniki cjjfoszkieletu (p. niżej), które logicznymi. Jest ona głównym czynnikiem regu-
odgrywają ważną rolę w utrzymaniu kształtu lującym u człowieka tworzenie krwinek czer-
erytrocytu. wonych. Wyodrębniono cDNA kodujący Epo
i określono jego sekwencje. Epo jest wytwarza-
Około 2 min erytrocytów dostaje się do na głównie przez nerki i uwalniana, w od-
krążenia w każdej sekundzie powiedzi na niedobór tlenu, do strumienia krwi,
Prawidłowa liczba erytrocytów u dorosłych, mę- którym dostaje się do szpiku kostnego. Tam
żczyzn wynosi 4,6—6,2 mln/ul (4,6—6,2 • 10lz/l), dochodzi do oddziaływania Epo z komórkami
a odpowiednia wartość dla kobiet wynosi 4,2 prekursorowymi krwinek czerwonych przez
—5,4 mln/ul (4,2—5,4-1012/0- Całkowita swoisty receptor. Receptor ten jest białkiem
liczba erytrocytów krążących wynosi ok. 2,5 x śródbłonowym zbudowanym z 2 podjednostek
1013. Prawidłowa zawartość Hb we krwi i licznych składników niebiałkowych. Może być
mężczyzn wynosi 14—18 g/dl (8,7—11,2 mmol/1), on kinazą tyrozynową, ale nie zostało to ostate-
a dla kobiet wartość ta wynosi 12—-16 g/dl cznie ustalone. Nie zostały również zidentyfiko-
(7,5—9,5 mmol/1). Wartość hematokrytowa, tj. wane związki biorące udział w dalszym przeka-
względny stosunek objętości krwinek czerwo- zywaniu sygnału receptorowego oraz swoiste
nych do krwi pełnej wynosi dla mężczyzn 42 geny w komórkach docelowych. Epo działa na
—52% (0,42—0,521/1), a dla kobiet 37-^7% komórkę prekursorową krwinek czerwonych
(0,37—0,47 1/1). Czas życia prawidłowego eryt- znaną jako jednostka erytroidalna rozrastająca
rocytu wynosi 120 dni, co oznacza, że codzien- się (burst fonning unit - erythroid; BFU-E)
nie jest wymieniane nieco mniej niż 1% całej powodując jej proliferację i różnicowanie. Do-
liczby krwinek (200 bln dziennie lub 2 min na datkowo, Epo działa na dalszy prekursor eryt-
sekundę). Pojawiające się w krążeniu nowe rocytów znany jako jednostka erytroidalna
erytrocyty zawierają jeszcze rybosomy i skład- tworząca kolonie (colony forming unit - eryth-
niki siateczki śródplazmatycznej. Kwas rybo- roid; CFU-E) także powodując jego proliferację
nukleinowy (RNA) rybosomów można wykryć i różnicowanie się. Do tego działania Epo
za pomocą odpowiedniego barwienia (np. błęki- wymaga współdziałania z innymi czynnikami
tem krezolowym), a komórki te określa się jako (np. interleukina 3 i podobnymi do insuliny
retykulocyty. W warunkach prawidłowych sta- czynnikami wzrostu, p. ryc. 63-1).
nowią one ok. 1% wszystkich erytrocytów. Uzyskanie cDNA dla Epo umożliwiło produ-
Czas życia krwinek czerwonych może ulec dra- kcję znacznych ilości tego hormonu i wykorzys-
matycznemu skróceniu w różnych rodzajach tanie go do badań i celów leczniczych. Uprzednio
niedokrwistośri hemolitycznych. Liczba retyku- wyodrębniono jedynie bardzo małe ilości tego
locytów jest wtedy znacznie zwiększona, ponie- białka z moczu. Głównym zastosowaniem re-
waż szpik próbuje wyrównać szybki rozpad kombinowanej Epo (rEpo) jest leczenie niektó-

Multipotencjalna , DFUC ""* r CrU C *" r r r °^" r ""'°_____■» Dodała krwinka


komórka pnia '
erytrocytu ^^ czerwona

Ryc. 63-1. Znacznie uproszczony schemat różnicowania się komórek pnia do krwinek czerwonych,
BFU-E=burst forming unit - erythroid; CFU-E=colony forming unit - erythroid; Epo=erytropoetyna;
GM-CSF=czynnik pobudzający granulocyty i makrofagi; IL-3=interleukina 3.
868 / ROZDZIAŁ 63

rych rodzajów niedokrwistości, takich jak niedo- ERYTROCYT MA WYJĄTKOWY, ALE


krwistość spowodowana niewydolnością nerek. WZGLĘDNIE PROSTY METABOLIZM
W tabeli 63-2 przedstawiono różne aspekty
WIELE CZYNNIKÓW WZROSTU metabolizmu erytrocytu, a wiele z nich omówio-
REGULUJE WYTWARZANIE no w innych rozdziałach.
LEUKOCYTÓW
Erytrocyt ma w błonie komórkowej
W ostatnich latach wykryto, poza Epo, dużą układ przenoszący glukozę
liczbę hentopoetycznych czynników wzrostu. Ba- Stopień wnikania glukozy do erytrocytów jest
dania te rozszerzyły wiedzę o różnicowaniu się znacznie większy niż wynikałoby to z prostej
komórek krwi, dostarczyły czynników, które dyfuzji. Jest to raczej przykład ułatwionej dyfuzji
mogą być użyteczne w leczeniu i pomagają (p. rozdz. 43). Swoiste białko biorące udział
zrozumieć nieprawidłowy wzrost komórek krwi w tym procesie nazywane jest przenośnikiem
(np. zachodzący w białaczkach). Podobnie jak glukozy lub permeazą glukozową. Niektóre jego
Epo, większość wyodrębnionych czynników jest właściwości zestawiono w tab. 63-3. Szczególnie
glikoproteinami, są one bardzo aktywne in vivo ważny jest proces wnikania glukozy do eryt-
oraz in vitro, oddziałują z komórkami docelo- rocytów, ponieważ stanowi główne źródło ener-
wymi przez swoiste receptory błony komór- gii dla tych komórek. Z tkanek wyodrębniono
kowej oraz układ wewnątrzkomórkowego prze- 5 odmiennych, chociaż zbliżonych do siebie
noszenia sygnału receptorowego zmieniając rodzajów białek przenoszących glukozę.
ekspresje genów. Docelowe działanie na ekspre- W przeciwieństwie do białka z erytrocytów,
sję genową powoduje różnicowanie się komó- niektóre z nich wykazują zależność od insuliny
rek. Wiele z nich uzyskano drogą klonowania, (np. białka obecne w mięśniach i tkane? tłusz-
co pozwoliło na ich produkcję we względnie czowej). Szczególnie te ostatnie budzą duże
dużych ilościach. Dwa z tych czynników są zainteresowanie, ponieważ upośledzenie prze-
szczególnie interesujące; czynnik pobudzający mieszczania tych białek ze skupisk wewnątrz-
tworzenie kolonii granulocytów (granulocyte co- komórkowych do błony komórkowej komórek
lony-stimulating factor. G-CSF) i czynnik pobu- mięśni szkieletowych może tłumaczyć mecha-
dzający tworzenie kolonii grsinuloc ytowo-makro- nizm oporności na insulinę stwierdzany u cho-
fagowych (granulocyte-macrophage colony-sti- rych z cukrzycą niezależną od insuliny (p. rozdz.
mulating factor; GM-CSF). G-CSF jest względ- 52).
nie swoistym czynnikiem działającym na granu-
locyty obojetnochłonne. GM-CSF działa na W retykulocytach zachodzi synteza
różne komórki progenitorowe i pobudza granu- białek
iocyty obojętnochłoBąe, makrofagi i granulocy- Dojrzały erytrocyt nie ma zdolności syntezy
ty kwasochłonne. Zmniejszone wytwarzanie białek. Czynne w tym procesie są natomiast
granulocytów obojętnochłonnych określa się retykulocyty. Po wejściu do krążenia, tracą one
jako neutropcnię. Występuje ona szczególnie organelle wewnątrzkomórkowe (rybosomy, mi-
często u pacjentów leczonych chemioterapeuty- tochondria itp.) i w ciągu 24 h, stając się
kami lub u osób po przeszczepie szpiku. U ta- młodymi erytrocytami, tracą zdolność do syn-
kich pacjentów mogą występować niebezpiecz- tezy białek. Wyciąg z retykulocytów królika
ne zakażenia. G-CSF podaje się takim chorym (uzyskanych przez podanie zwierzęciu fenylo-
w celu stymulacji wytwarzania granulocytow hydrazyny, która powoduje ciężka niedokrwis-
obojętni (chłonnych. Niektóre badania wskazują, tość hcmolityczną, co prowadzi do prawie cał-
że jest on skuteczny. Jednym z czynników kowitego zastąpienia erytrocytów przez retyku-
wymagających rozważenia jest podawanie G- locyty) jest powszechnie używany jako układ
CSF pacjentom, u których wystąpiła neu- syntezy białek in vitro. Endogenny mRNA,
tropenia spowodowana leczeniem białaczki. obecny w retykulocytach, zostaje rozłożony za
Podawany czynnik G-CSF może pobudzać pomocą nukleazy, której aktywność jest później
wzrost komórek białaczkowych. Ostatnie bada- zahamowana przez dodanie jonów wapnio-
nia wskazują, że zjawisko tonie występuje, jeżeli wych. Układ ten następnie jest programowany
dawki G-CSF są małe, mimo to nadzór nad przez dodanie oczyszczonego mRNA lub wy-
chorymi musi być wzmożony.
ERYTROCYTY I LEUKOCYTY / 869

Tabela 63-2. Zestawienie istotnych aspektów metabolizmu erytrocytu .


Erytrocyt pozostaje w silnej zależności od glukozy jako źródła energii; błona komórkowa erytrocytów
zawiera białka transportujące glukozę o wysokim powinowactwie do glukozy
Glikoliza, w wyniku której powstają mleczany, jest źródłem powstawania ATP
ATP nie powstaje w wyniku losforylacji oksydacyjnej, ponieważ erytrocyt nie ma mitochondriów
Erytrocyt ma zespół układów transportujących, co pozwala mu utrzymywać równowagę
wodno-- elektrolitową
Wytwarzanie 2,3-bisfbsfoglicerynianu w reakcjach ściśle związanych z glikoliza jest ważnym czynnikiem
regulującym zdolność Hb do przenoszenia tlenu
W erytrocycie zachodzą przemiany cyklu pentozo-fosforanowego (ok. 5-10% całkowitej ilości wchłonię-
tej glukozy jest w ten sposób metabolizowane), który wytwarza NADPH. Częstą chorobą jest niedokrwis-
tość hemolityczna wywołana niedoborem aktywności dehydrogenazy glukoz o-6-fosforanowej
W metabolizmie erytrocytu istotną rolę odgrywa zredukowany glutation (GSH), częściowo przeciw-
działający aktywności potencjalnie toksycznych nadtlenków. Krwinka czerwona może wytwarzać GSH
przez redukcję utlenionego glutationu (GSSG), a proces ten wymaga NADPH
Żelazo w Hb musi pozostawać w postaci żelazawej; jony żelazowe są redukowane do żelazawych
w wyniku działania zależnego od NAOH układu reduktazy methemoglobiny przy udziale reduktazy
cytochromu t>5 i cytochromu b5
Wytwarzanie glikogenu, kwasów tłuszczowych, białek i kwasów nukleinowych nie zachodzi w krwince
czerwonej, choć niektóre lipidy (np. cholesterol) obecne w błonie komórkowej erytrocytu mogą ulegać
wymianie z analogicznymi lipidami osocza
Erytrocyt zawiera liczne enzymy metabolizmu nukleotydów (np. deaminazę adenozynową, nukleotydazę
pirymidynową i kinazę adenylanową); niedobór tych enzymów może być przyczyną niektórych postaci
niedokrwistości hemolitycznej
Kiedy erytrocyt kończy swoje życie, globina jest rozkładana do aminokwasów, które są powtórnie
zużywane przez organizm, żelazo zostaje uwolnione z hemu i powtórnie zużytkowane, a składowe
czteropirolowe hemu ulegają przekształceniu w bilirubinę, która jest głównie wydalana drogą jelit za
pośrednictwem żółci

Tabela 63-3. Niektóre właściwości biaika transportującego glukozę zawartego w błonie komórkowej
erytrocytów
Stanowi ok. 2% białek błony komórkowej krwinki czerwonej
Cechuje się swoistością w stosunku do glukozy i D-heksoz (L-heksozy nie są przenoszone)
Przy fizjologicznym stężeniu glukozy we krwi {ok. 5mmol/l) białko transportujące pracuje w stanie ok. 75%
jego Vmajt; może ulegać wysyceniu i może być hamowane przez niektóre analogi strukturalne glukozy
Dotychczas wyodrębniono 5 różnych białek transportujących glukozę obecnych w tkankach ssaków,
białko erytrocytów jest jednym z nich
Białko nie jest zależne od insuliny w przeciwieństwie do analogicznych białek transportujących obecnych
w mięśniach lub tkance tłuszczowej
Ustalono pełny skład aminokwasowy (492 reszt aminokwasowych) białka transportującego Białko ma
zdolność przenoszenia glukozy również jeżeli jest umieszczone w sztucznych liposomach Szacuje się,
że zawiera ono 12 przezbłonowych fragmentów o budowie helikalnej
Działanie białka transportującego polega na wytwarzaniu bramkowanych kanałów w błonie komórkowej,
które umożliwiają przemieszczanie się glukozy; kanały zależą konformacyjnie od obecności glukozy i mogą
zmieniać się szybko (ok. 900 razy na sekundę)
870 / ROZDZIAŁ 63

ciągu z całych komórek zawierającego mRNA, obojętnochłonne pobudzone przez kontakt


a radioaktywne białka są syntetyzowane w obe- z bakteriami ulegają eksplozji oddechowe] (patrz
cności 3SS-L-metioniny lub innych aminokwa- niżej) i wytwarzają ponadtlenki w reakcji katali-
sów znakowanych izotopami radioaktywnymi. zowanej przez oksydazę NADPH (reakcja 2).
Wytwarzane w tym układzie białka radioaktyw- Ponadtlenek samoistnie ulega przekształceniu
ne są rozdzielane za pomocą elektroforezy SDS- w H2O2 i O2, a reakcja ta może zostać bardzo
PAGE i wykrywane autoradiograficznie. przyspieszona w wyniku działania enzymu dys-
mutazy nadtlenkowej (reakcja 3), Nadtlenek
Dysmutaza ponadtlenkowa, katalaza i wodoru ulega dalszym przemianom. Enzym
glutation chronią krwinki czerwone katala/a, występujący w wielu rodzajach komó-
przed obciążeniem i uszkodzeniem rek, katalizuje rozpad nadtlenku wodoru do
tlenowym. H2O i O2 (reakcja 4), Granulocyty obojętno-
W trakcie przemian zarówno w komórkach chłonne zawierają wyjątkowy enzym — mielo-
krwi, jak i w większości innych tkanek powstaje peroksydazę, dzięki której z HZO2 i halogenków
wiele si\nych utleniaczy. Należą do nich anion powstają kwasy podhalogenawe (reakcja 5). To
ponadtlenkowy O?, nadtlenek wodoru zagadnienie zostanie omówione poniżej. Zawie-
(H2O3), rodniki nadtlenkowe (ROO") i rodnik rający selen enzym peroksydaza glutationowa (p.
hydroksylowy (OH"). Ostatni z nich jest szcze- rozdz. 22) może f5wn1eż"działać na zredukowa-
gólnie aktywną cząsteczką i może reagować ny glutation (GSH) i H2O2, w wyniku cz£go
z białkami, kwasami nukleinowymi, lipidami po_wstaje utleniony glutation^XGSSG]ULH<>Q
i innymi cząsteczkami, co prowadzi do zmian (reakcja 6). Wspomniany enzym może użyt-
strukturalnych i uszkodzenia tkanek. Reakcje kować także nadtlenki jako substraty. OH'
zestawione w tab. 63-4 odgrywają istotną rolę i OH" mogą powstawać w nieenzymatycznej
w wytwarzaniu i unieczynnianiu utleniaczy. reakcji katalizowanej przez jony Fe2+ (reakcja
Zostaną one po kolei omówione. Fentona, reakcja 7). O2 i H2O2 są substratami w
Ponadtlenki (reakcja 1) są wytwarzane w eryt- katalizowanej przez żelazo reakcji Habera--
rocytach w wyniku autooksydacji Hb do met Hb Weissa (reakcja 8), w wyniku której również
(ok. 3% Hb w ludzkich erytrocytach ulega powstają OH' i OH". Ponadtlenek może uwal-
autooksydacji w ciągu doby). W pozostałych niać jony żelazowe z ferrytyny. Tak więc, pro-
tkankach są one wytwarzane w wyniku działa- dukcja OH" może być jednym z mechanizmów
nia takich enzymów, jak reduktaza cytochromu uszkadzających tkanki w stanach nadmiaru że-
P-450 i oksydaza ksantynowa. Granulocyty laza (np. w hemosyderozie).

Tabela 63-4. ReakcjŚtnajace znaczenie w obciążeniu tlenowym komórek krwi i tkanek


(1) Powstawanie ponadtlenków (jako 02 + B - Cli
produktów różnych reakcji)
+
(2) NADPH-oksydaza 2O2 + NADPH -» 20; + NADP< + H
+
(3) Dysmutaza ponadtlenkowa 0i + 32+2H -» H 2O2 + O 2
(4) Katalaza <2O2
H -* 2H 2 O + O 2
(5) Mieloperoksydaza H2O2 +■ X- + H + -* HOX + H 2 0
(X=CI ", Br, SCIM-)
(6) Peroksydaza glutationowa 2GSH + R-O-OH -» GSSG + H 2 O + ROH
(selenozależna)
(7) Reakcja Fentona Fe2+ -+ H2O -> Fe 3+ + OH- + OH"
(8) Katalizowana przez żelazo reakcja Ha- O2 + ł H 2 O 2 -> O 2 + OH- + OH"
bera-Weissa

0) Dehydrogenaza glukozo-6-fosforano- G6P NADP + -» 6-fosfoglukonian + NADPH + H +

wa (G6PD) +
+
(10) Reduktaza glutationowa GSSG + NADPH + H -> 2GSH + NADP+
ERYTROCYTY I LEUKOCYTY / 871

Związki i reakcje chemiczne mogące uwalniać NADPH,jest, redukowanie GSSG do GSH.


loksyczrie postacie tlenu są określane jako pro- Reakcja katalizowana jest przez reduktazę glu-
utleniacze. Z drugiej strony, związki i reakcje Tationową (reakcja 10). Niedobór aktywności
chemiczne usuwające te postacie tlenu, „zmiata- dehydrogenazy glukozo-6-fosfo ran owej w wy-
jące" je, zmniejszające ich tworzenie lub prze- niku mutacji jest bardzo częsty w niektórych
ciwdziałające ich działaniu określane są jako częściach świata (np. w Afryce równikowej,
przeciwu tleni acze (antyoksydanty). Zalicza się okolicach Morza Śródziemnego, niektórych
do nich takie 2wiązki chemiczne, jak NADPH, częściach Azji, u Murzynów w Ameryce Północ-
GSH, kwas askorbinowy i witaminę E. W pra- nej). Jest on najczęściej spotykaną enzymopatią,
widłowej komórce występuje równowaga mię- czyli chorobą spowodowaną przez zmiany en-
dzy proutleniaczami a przeciwu tleni aczami. zymów. Wykazano ponad 300 genetycznie uwa-
Równowaga ta może być zaburzona na rzecz runkowanych odmian wspomnianego enzymu.
proutleniaczy, kiedy powstawanie toksycznych Obecność nieprawidłowych odmian dehydroge-
postaci tlenu znacznie wzrośnie (np. po wpro- nazy glukozo-6-fosforanowej stwierdza się co
wadzeniu niektórych związków chemicznych najmniej u 100 min ludzi. Powoduje to chorobę
lub leków) lub gdy zawartość aniyoksydantów określaną jako niedokrwistość hemotityczną.
znacznie się zmniejszy (np. po unieczynnieniu Spożywanie bobu (Kica faba) przez osoby
enzytnów biorących udział w usuwaniu toksycz- z niedoborem aktywnego enzymu powoduje
nych postaci tlenu lub w warunkach obniżonej wystąpienie napadów niedokrwistości hemoli-
zawartości wymienionych przedwutleniaczy). tycznej (najprawdopodobniej dlatego, że bób
Stan taki nazywamy obciążeniem (stresem) tle- zawiera silne utleniacze). Ponadto liczne leki
nowym i jeżeli jest on nasilony lub trwa dłużej, (np. przeciwzimniczy lek prymachina — Prima-
może być przyczyną poważnych uszkodzeń ko- quine) (tzw. niedokrwistość hemolityczna uwa-
mórki. runkowana prymachina) lub sulfonamidy oraz
Postacie tlenu są obecnie uważane za ważny inne czynniki chemiczne (np. naftalen) mogą
czynnik powodujący uszkodzenie komórek (np, wywoływać napady, ponieważ ich zażycie po-
w wyniku podawania różnych trujących sub- woduje wytwarzanie H2O2 lub O~^. W warun-
stancji chemicznych lub niedokrwienia) niekie- kach prawidłowych H2O2 jest rozkładany przez
dy prowadzący do śmierci komórki. Pośrednim katalazę i peroksydazę glutationową (tab. 63-4,
dowodem takiego działania tlenu jest ochronne reakcje 4 i 6). Ostatnia z tych reakcji prowadzi
oddziaływanie dysmutazy ponadtlenkowej lub do powstania GSSG. GSH jest regenerowany
katalazy w zapobieganiu uszkodzenia komórek z GSSG w wyniku działania enzymu reduktazy
w stanach wyżej opisanych. glutationowej, której działanie zależy od do-
stępności NADPH (reakcja 10). Krwinki czer-
wone osób, u których występuje niedobór ak-
Niedobór dehydrogenazy glukozo-6- tywności dehydrogenazy glukozo-6-fosforano-
fosforanowej jest częstą w niektórych wej, nie mogą wytwarzać dostatecznych ilości
obszarach i ważną przyczyną NADPH do regeneracji GSH z GSSG. To
niedokrwistości hemolttycznej z kolei upośledza zdolność krwinek do unie-
NADPH, który powstaje w cyklu czynniania H2OZ i rodników tlenowych. Związki
pentozowo--fosforanowym w reakcji te mogą powodować utlenienie krytycznych
katalizowanej przez dehydrogennzę glukozo-6- grup SH w białkach i prawdopodobnie powo-
fosforattową (tab. 63--4, reakcja 9) enzym, dować peroksydację Lipidów błony krwinki czer-
którego synteza dziedziczy się w sprzężeniu z wonej, co prowadzi do lizy krwinek. Utlenienie
chromosomem X, odgrywa główną rolę w niektórych grup SH w Hb powoduje wytrącanie
utrzymaniu równowagi czynników się tego białka wewnątrz erytrocytów i tworze-
redukujących w krwince czerwonej i innych nie się ciałek Heinza, które stwierdza sie po
komórkach, takich jak hepatocyty. Ponieważ wybarwieniu na purpurowo za pomocą fioletu
cykl pentozowo-fosforanowy jest wyłączną krezylowego. Obecność ciałek Heinza wskazu-
drogą powstawania NADPH w erytrocycie, jest je, że krwinki czerwone znajdują się w stanie
ona bardzo podatna na uszkodzenia wywołane obciążenia (stresu) tlenowego. Rycina 63-2 ze-
przez utleniacze, jeżeli dochodzi do upośledze- stawia łańcuch przyczynowy zaburzeń występu-
nia cyklu pentozowo-fosforanowego (np. w wy- jących u chorych na niedokrwistość hemolitycz-
niku niedoboru enzymów). Jedną z funkcji na.
872 / ROZDZIAŁ 63

Mutacje genu kodującego G6PD na spożyciem licznych leków lub związków


chemicznych. Żaden z rodzajów met hemoglobi-
Obniżona aktywność G6PD nemii nie występuje często, ale lekarz powinien
być świadomy możliwości pojawienia się u cho-
rego tego schorzenia. Wrodzona postać met-
Obniżona zawarto&ć NADPH
hemoglobinemii zwykle jest wynikiem niedobo-
ru aktywności reduktazy methemoglobinowej, co
Obniżona regeneracja GSH z GSSG przez reduktazę jest przekazywane jako cecha autosomalna re-
glutationowa (Która wymaga udziatu NADPH)
cesywna. Niektóre rodzaje nieprawidłowych he-
moglobin (HbM) mogą stanowić rzadką przy-
Utlenianie grup SH Hb (tworzenie ciatek Heinza) i biatek czynę methemoglobinemii. W HbM mutacje
błony w wyniku zmniejszonej zawartości GSH i wzrosiu
zawartości wewnątrzkomórkowych utleniaczy (np. 0^, co prowadzą do zmian w składzie reszt amino-
prowadzi do zmiany struktury ttony I wzrosiu kwasowych biorących udział w połączeniu z he-
podatności na strawienie przez makrotagi (możliwe Jest
również uszkodzenie lipidfiw błony przez nadtlenki) mem, co zmienia powinowactwo Hb do tlenu
i ułatwia proces utleniania. Zażycie wielu leków
Hemoliza (np. sulfonamidów) lub substancji chemicznych
(np. aniliny) może stanowić przyczynę nabytej
Rvc. 63-2. Podsumowanie prawdopodobnych methemoglobinemii. Sinica (niebieskosine za-
zjawisk powodujących niedokrwistość hemolitycz- barwienie skóry i błon śluzowych spowodowa-
ną w wyniku niedoboru aktywności dehydrogena- ne wzrostem zawartości nieutlenowanej Hb we
zy glukozo-6-fosforanowej (G6PD), krwi tętniczej lub w omawianym przypadku
wzrostem zawartości metHb we krwi) jest zwyk-
Met hemoglobin a nie bierze udziału w le dominującym objawem, a jest ona wyraźna,
przenoszeniu tlenu jeżeli ponad 10% Hb występuje w postaci
Jony żelazawe z Hb są podatne na utlenienie metHb. Rozpoznanie opiera się na spektro-
przez ponadtlenki i inne utleniacze, w wyniku skopowym badaniu krwi, które uwidacznia
czego powstaje metHb, która nie posiada zdol- typowe widmo absorpcyjne metHb. Dodat-
ności przenoszenia tlenu, W warunkach prawid- kowo, próbki krwi zawierającej metHb nie
łowych tylko bardzo mała ilość metHb znajduje mogą być w pełni utlenowane przez przepusz-
się we krwi, ponieważ krwinka czerwona ma czany przez nie tlen, w przeciwieństwie do
skuteczny układ redukujący jony żelazowe nieutlenowanej prawidłowej krwi. Obecność
Fe3 k do żelazawych Fe^+ (układ reduktazy nieprawidłowej Hb można wykazać za pomocą
NADH-cytochrom b; met hemoglobina) Układ elektroforezy. W leczeniu lekkich postaci met-
ten składa się z NADH (wytwarzanego w proce- hemoglobinemii wywołanych niedoborem en-
sie glikolizy), flawofstpteiny nazwanej reduk- zymu stosuje się błękit metylenowy lub kwas
tazą cytochromu b; (zwanej także reduktazą askorbinowy (czynniki redukujące). Ostra nasi-
metHb) i cytochromu b;. Jony żelazowe Fes + lona methemoglobinemia (wywołana spoży-
metHb są redukowane do żelazawych Fe2 + ciem związków chemicznych) powinna być le-
w wyniku działania zredukowanego cytochro- czona dożylnymi podawaniami błękitu metyle-
mu bj! nowego.

Zredukowany cytochrom b; jest następnie rege- O BŁONIE LUDZKICH


nerowany w wyniku działania reduktazy cyto- ERYTROCYTÓW WIADOMO WIĘCEJ
chromu b;: NIŻ O BŁONIE ZEWNĘTRZNEJ
INNYCH KOMÓREK ORGANIZMU
Cyt b, „,, + NADH^Cyt b5 M + NAD+ + H+ CZŁOWIEKA

Methemoglobinemia może być Do badania błony krwinek czerwonych sto-


wrodzona lub nabyta f suje się różne metody biochemiczne (p. rozdz.
Methemoglobinemia może być podzielona na 43). Należy do nich rozdział białek błony za
wrodzoną i nabytą. Ta ostatnia jest spowodowa- pomocą elektroforezy SDS-PAGE z zastosowa-
niem swoistych enzymów (proteinazy, glikozy-
dazy i in.), aby zlokalizować białka i gliko-
ERYTROCYTY I LEUKOCYTY / 873

Tabela 63-5. Zestawienie biochemicznej charakterystyki błony komórkowej krwinek czerwonych

Błona jest dwuwarstwowa i składa się w 50% z lipidów i 50% z białek


Główną grupę lipidów stanowią fosiolipidy i cholesterol; głównymi fosfolipidami są fosfatydylocholina
(PC), etanoloamina (PE) i fosfatydyloseryna (PS) oraz sfingomielina (Sph)
Fosfolipidy zawierające cholinę: PC i Sph przeważają w zewnętrznej warstwie błony, a fosfolipidy
zawierające aminokwasy (PE i PS) w wewnętrznej warstwie błony
Glikosfingolipidy (G^Ls) (obojętne GSLs, gangliozydy i związki złożone, w tym związki grupowe krwi
ABO) stanowią oft. 5-10% wszystkich lipidów
Rozdział za pomocą SDS-PAGE elektroforezy wykazuje, ze błona zawiera ok. 10 głównych białek i ponad
100 białek pomniejszych
J
Główne białka błony (w tym spektryna, ankiryna, białko wymiany anionów, aktyna i białko 4.1) zostały
intensywnie przebadane; ustalono ich rozmieszczenie (integralne lub peryferyjne białko), budowę oraz
funkcję
Wiele z białek błony to glikoproteiny (np. glikoferyny) zawierające łańcuchy o!?(fbsacłiarydowe związane
za pomocą 0- i (lub) IM-wiązania i umieszczone na zewnętrznej powierzchni błony

, i
proteiny w błonach, a także różne techniki Spektryna
badania zawartości i rozmieszczenia poszczegó- Ankiryna .
lnych lipidów. Stosuje się także techniki mor-

d
iH
fologiczne (np. mikroskopia elektronowa, mik-
roskopia elektronowa mrożeniowego przełomu
struktur biologicznych — freeze-fracture elec- Białko wymiany / ,
tron microscopy) oraz inne metody (np. użycie ani onó w!

przeciwciał skierowanych przeciwko określo-
nym składnikom) Rozpad erytrocytów w okre-
ślonych warunkach prowadzi do powstania
cieni krwinek o naturalnym układzie błony
komórkowej. Zmiana warunków Sizy powoduje
AKlyna S
G9PD 6
z Glikoforyny

powstanie cieni krwinek mających cytozolową 7


stron? błony umieszczoną na zewnątrz (od-
wrócone cienie krwinek). Oba rodzaje cieni są
przydatne w analizie rozmieszczenia swoistych
Glob Ina —
białek i lipidów błony komórkowej. W ostat-
nich, latach otrzymano cDNA dla wielu białek
błony, co pozwoliło na określenie ich składu
aminokwasowego i budowy, W sumie znacznie
więcej wiadomo o błonie krwinek czerwonych
niż o jakiejkolwiek błonie innych komórek Barwienie błękitem Barwienie metodą
Coomasste PAS
organizmu człowieka (tab. 63-5),
Ryc. 63-3. Diagram głównych biatek błony ludz
Za pomocą SDS-PAGE rozdziela kich krwinek czerwonych po rozdziale za pomocą
się białka błony erytrocytów SDS-PAGE. Białka wybarwiające się błękitem Co
Zastosowanie elektroforezy SDS-PAGE po- omassie przedstawiają dwa lewe słupki, prawy
słupek przedstawia białka wybarwiające się kwa
zwala na wyodrębnienie ok. 10 głównych białek
sem nadjodowym i odczynnikiem Schiffa. (Wed
obecnych w błonie krwinek czerwonych (ryc. ług: Beck W. S., Tepper R.).: Hemolyticanemiaslll.
63-3). Wiele z nich okazało się być gliko- Membranę disorders; w: Beck W. S. (red.): Hema-
proteinami, co wykazano za pomocą reakcji toiogy. The MIT Press 1991, wyd, 5, za zezwole
PAS (kwas nadjodowy — odczynnik Schiffa) niem). ______________________________
874 / ROZDZIAŁ 63

(p. rozdz. 57). Białka określa się zgodnie z szyb- nych (tab. 63-6). Ustalono również skład ami-
kością migracji elektroforetycznej, a najwolniej nokwasowy i sekwencję wielu białek. Poza tym
przesuwające się (a więc białko o największej ustalono, które z białek są integralnymi, a które
masie cząsteczkowej) nazwane zostało białkiem peryferyjnymi białkami błony komórkowej,
pasma I lub spektryną. Wyodrębniono wszyst- które białka znajdują się na zewnętrznej powie-
kie główne białka, większość z nich została rzchni, a które są umiejscowione na powierz-
zidentyfikowana, a także poczyniono znaczny chni cytoplazmatycznej lub zajmują całą szero-
postęp w zrozumieniu ich czynności biologicz- kość błony (ryc. 63-4). Za pomocą czułych

Tabela 83-6. Główne białka błony komórkowej erytrocytu*


Białko Przybliżona
Numar Białko integralne {1) lub masa
pasma** peryferyjna (P) cząsteczkowa
1 Spektryną (a) P 240 000
2 Spektryną (J3) P 220 000
2.1 Ankiryna P 210 000
2.2 Ankiryna P 195 000
2.3 Ankiryna P 175 000
2.6 Ankiryna P 145 000
3 Białko wymiany anionów 1 100 000
4.1 Nie nazwane P 80 000
5 Aktyna P 43 000
6 Dehydrogenaza P 35 000 .
gliceraldehydo-6-fosforanowa
7 Tropom i ozyna P -29 000
8 Nie nazwane P 23 000
Glikoforyny A, B, C 1 31 000, 23 000,
28 000
* Dane zaadaptowane z pracy: Lux SE, Becker PS: Disorders of the red celi membranę skeleton:
Hereditary spherocytosis and hefeditary elliptocytosis; w. The Metabolic Basis of Inherited Disease, Scriver
CR i in. (red.), wydanie 6, McGraw-Hill, 1989.
"* Numer pasma odnosi się do szybkości migracji w elektroforezie SDS-PAGE (p. ryc. 63-3). Glikoforyny
są wykrywane za pomocą barwienia metodą PAS (kwas nadjodowy — odczynnik Schiffa). Liczne inne
składniki pominięto w tabeli. Natywna spektryną ma budowę x$7

Oddziaływanie OddZfatywsme
spektryny aktyny
z ankiryna i spektryny
l Wątkiem 3 z białkiem 4.1

Zewnętrzna
,Glikoforyna
strona błony
Dwuwarstwowa Wana
--------lip Id owa—
Wewnętrzna
strona btony
Spektryna

Połączenie
cząsteczek
spektryny

Ryc. 63-4. Diagram oddziaływań białek cytoszkieietu międzysobąizinnymi integralnymi białkami błony
krwinki czerwonej. (Według: Beck W. S., Tepper R. i: Hemolytic anemias III: Membranę disorders; w:
Beck W. S. (red): Hematology. The MiT Press 1991, wyd. 5, za zezwoleniem).
ERYTROCYTY I LEUKOCYTY / 875

metod barwienia lub dwukierunkowej elektro- Spektryna, ankiryna i inne peryferyjne


forezy w błonie krwinek czerwonych można białka błony wspomagają utrzymanie
zidentyfikować wiele pomniejszych składni- kształtu i elastyczności erytrocytu
ków. Jednym z tych składników jest opisane Krwinka czerwona musi mieć zdolność do
uprzednio białko przenoszące glukozę. przeciskania się przez wąskie obszary mikro-
krażenia podczas niezliczonych przemieszczeń
Głównymi integralnymi białkami błony w całym ciele; szczególnie istotnym w tym
komórkowej są białka wymiany aspekcie miejscem są naczynia zatokowe śle-
anionów i glikoforyny dziony. Aby krwinka czerwona mogła łatwo
Białko wymiany *anionów (pasmo 3) jest i odwracalnie zmieniać swój kształt, jej błona
przezbłonową glikoproteiną. której C-koniec komórkowa nrasi być płynna i elastyczna; musi
znajduje się na zewnętrznej powierzchni bło- także zachowywać kształt dwuwklęsły, ponie-
ny, a N-koniec na powierzchni cytoplazma- waż to ułatwia wymianę gazową. Lipidy błony
tycznej błony. Jest ono przykładem wielokrotnie komórkowej pozwalają na zachowanie płynno-
p rzeźbiono w ego (multipass) białka, które roz- ści błony. Do wewnętrznej strony błony komór-
ciąga się miedzy powierzchniami błony co kowej krwinki czerwonej przyczepione są liczne
najmniej 10 razy. Występuje ono prawdopo- peryferyjne białka cytfóżkieletu (tab. 63-6), któ-
dobnie w postaci dimeru. który tworzy kanał re odgrywają ważną rolę w utrzymywaniu
pozwalający na przemieszczenia i wymianę kształtu dwu wklęsłego i elastyczności krwinki.
chlorków na wodorowęglany. Dwutlenek węgla Zostaną one poniżej omówione.
wytwarzany w tkankach wnika do krwrnek Spektryna jest głównym białkiem cytoszkiele-
czerwonych w postaci wodorowęglanów, które tu. Składa się ona z 2 polipeptydów: spektryny
ulegają wymianie na chlorki w płucach, gdzie 1 (czyli łańcucha cc) i spektryny 2 (łańcucha fi).
dwutlenek węgla jest wydalany z powietrzem Łańcuchy te, mierzące ok. 100 nm długości, są
wydychanym. N-koniec białka wiąże wiele in- ułożone nierównolegle i luźno ze sobą skręcone,
nych białek, w tym Hb, białka 4.1 i 4.2, ankirynę tworząc dimer. Obydwa łańcuchy zbudowane
i wiele enzymów glikolitycznych. Wykazano, że są z 106 reszt aminokwasowych skręconych
oczyszczone białko pasma 3, dodane do pęche- w postaci ot-heliksu i połączone fragmentami
rzyków lipidowych in vitro spełnia swoją czyn- nieheliksowymi. Dimer spektryny łączy się z in-
ność transportową w tym zrekonstruowanym nym dimerem spektryny tworząc uporządko-
układzie. wany liniowy tetramer. Cały kształt białka
Glikoforyny A, B i C są również białkami umożliwia jego elastyczność, co z kolei udziela
przezbłonowymi, ale rozciągają się między po- się całej błonie krwinki. W spektrynie ziden-
wierzchniami błony tylko raz (białka jednokrot- tyfikowano co najmniej 4 miejsca wiążące: 1)
nie przezbłonowe single-pass). Główną glikofo- dla wzajemnego połączenia, 2) dla ankiryny
ryną jest glikoforyna A; zbudowana jest z 131 (pasmo 2.1 itp.), 3) dla aktyny (pasmo 5) i 4) dla
reszt aminokwasowych i silnie glikozylowana białka 4.1.
(ok. 60% całej masy cząsteczkowej stanowią Ankiryna jest białkiem o kształcie piramidy,
węglowodany). Jej N-koniec zawiera 16 łań- które wiąże spektrynę, z kolei ankiryna ściśle
cuchów oligosacharyd owych (15 z nich to O- łączy się z pasmem 3 zabezpieczając w ten
glikany), które są wystawione na zewnątrz, sposób związanie spektryny z błoną komór-
ponad powierzchnię erytrocytu. W tym białku kową. Ankiryna jest wrażliwa na działanie
zawartych jest ok. 90% kwasów sjalowych błony proteolityczne, co jest powodem powstawania
krwinki czerwonej. Odcinek śródbłonowy biał- pasm 2.2, 2.3 i 2.6, które pochodzą z pasma 2.1.
ka (23 reszty aminokwasowe) ma strukturę Aktyna (pasma 5) występuje w krwinkach
heliksu a. Odcinek C- końcowy sięga cyt o plaz- czerwonych w postaci krótkich, podwójnych
my i wiąże białko 4.1, które z kolei wiąże helikalnych segmentów F-aktyny. Końcowy
spektrynę. Polimorfizm omawianego białka le- odcinek spektryny wiąże się z aktyną. Aktyna
ży u podstaw systemu grup krwi MN (p. dalej). wiąże się także z białkiem 4.1.
Glikoforyna A zawiera miejsca wiążące wirusy Białko 4.1 jest białkiem globularnym ściśle
grypy oraz zarodźce sierpowate (Plasmodium związanym z końcowym odcinkiem spektryny
falciparum), pasożyty wywołujące zimnicę. Co w pobliżu miejsca, w którym spektryna wiąże
ciekawe, brak glikoforyny A nie wydaje się aktynę. Tak więc białko 4.1 jest częścią trzy-
zaburzać czynności erytrocytów. składnikowego zespołu; białko 4.1 — spekt-
876 / ROZDZIAŁ 63

ryna-aktyna. Białko 4.1 wiąże się również z in- Mutacje DNA wpływające na Ilość lub budowę spektryny
tegralnymi białkami: glikoforyną A i C, w ten względnie Innych biatek cytoszkieletu (np. ankiryny)
sposób także włączonymi do wspomnianego
zespołu białek. Co więcej, białko 4.1 może Osiabierife oddziaływań pomiędzy peryferyjnymi I inte-
oddziaływać z niektórymi fosfolipidami błony gralnymi białkami błony komórkowa) krwinki czerwone]
i w ten sposób dochodzi do połączenia dwuwars-
twowe] błony lipidowej z cytoszkieletem.
I
Osfabfenie struktury błony komórkowej krwinki czerwonej
Niektóre inne białka (4.9, addukcyna, tropo-
miozyna) także biorą udział w strukturach
cytoszkieletu. Osiągnięcie przez krwinkę czerwoną ksztatlu kulistego
i niszczenie takich krwinek w śledzionie

Zaburzenia Mości i struktury spektryn


są przyczyną dziedzicznej sferocytozy Miedokrwistość henno! I tycz na
i eliptocytozy Ryc. 63-5. Zestawienie przyczyn wywołujących
Dziedziczna sferocytoza (HS) jest genetycz- dziedziczną sferocytozę.
nie uwarunkowaną chorobą, przenoszoną jako
cecha autosomalna dominująca. Dotyczy ona
ok. I na 5000 mieszkańców Ameryki Północnej.
Choroba charakteryzuje się obecnością we krwi oddziałuje. Prowadzi to do osłabienia błony
obwodowej sferocytów (kulistych krwinek czer- i nadaje kulisty kształt krwinkom. Nieprawid-
wonych, w których stosunek powierzchni do łowości dotyczące innych białek {np. ankiryny)
objętości jest obniżony). Towarzyszy temu nie- biorą udział w niektórych postaciach dziedzicz-
dokrwistość hemolityczna i powiększenie śle- nej sferocytozy.
dziony. Sferocyty nie są tak podatne jak krwinki Dziedziczna eliprocytoza jest genetycznie
prawidłowe na odkształcenia i są niszczone uwarunkowaną chorobą zbliżoną do dziedzicz-
w śledzionie, co znacznie skraca ich czas życia nej sferocytozy, a różnicą jest eliptyczny, zbli-
w krążeniu. Dziedziczna sferocytoza może być żony do dysku kształt krwinek czerwonych,
wyleczona wycięciem śledziony, ponieważ przy który można stwierdzić pod mikroskopem.
braku śledziony sferocyty mogą dłużej pozos- Przyczyną tego schorzenia jest również nie-
tawać w krążeniu. prawidłowość spektryny, a w niektórych przy-
Sferocyty są znacznie bardziej podatne na padkach stwierdza się zaburzenia pasma 4.1.
rozpad w warunkach obniżonego ciśnienia osmo- i glikoforyny C.
tycznego (osmolizę) niż prawidłowe krwinki
czerwone. Jest to wykorzystywane w teście
oporności osmotycznej. w którym krwinki czer- WIELE JEST UKŁADÓW KRWI, W
wone są poddawane iwitro działaniu obniżają- TYM UKŁADY ABO, Rh I MN
cych się stężeń chlorku sodowego. Fizjologicz-
nie stężenie chlorku sodowego wynosi 0,85 g/dl Poznano co najmniej 21 układów grupowych
(0,85%). Kiedy prawidłowe krwinki czerwone krwi. Najlepiej znane z nich są układy ABO, Rh
poddaje się działaniu roztworu chlorku sodowe- (Rhesus) i MN. Określenie grupa krwi oznacza
go o stężeniu 0,50 g/dl (0,50%) tylko mała część system antygenów krwinki czerwonej (substan-
krwinek ulega hemolizie, podczas gdy to samo cji grupowych krwi) określony przez genetyczny
stężenie chlorku sodowego powoduje rozpad locus ze zmienną liczbą alleli (np. antygeny A,
ok. 50% sferocytów. Wyjaśnia się to faktem, że B i 0 w układzie grupowym ABO). Określenie
sferocyty będące komórkami kulistymi nie mają typ krwi (blood type) odnosi się do fenotypu
możliwości zwiększenia swej objętości przy antygenowego zwykle rozpoznawanego przy
wchłonięciu pewnej ilości wody, toteż ulegają użyciu właściwych przeciwciał. Do przetaczania
rozpadowi po poddaniu ich działaniu lekko krwi niezbędne jest poznanie podstaw układów
obniżonego ciśnienia osmotycznego. grupowych ABO i Rh. Zainteresowanie grupami
Przyczyną dziedzicznej sferocytozy (ryc. 63-- krwi dotyczy zagadnień biochemicznych, gene-
5) jest niedobór ilościowy spektryny lub nie- tycznych, immunologicznych, antropologicz-
prawidłowości jej budowy,' co prowadzi do nych, położniczych, patologicznych i medycz-
upośledzenia zdolności wiązania do innych bia- no-sądowych. W niniejszym opracowaniu krót-
łek, z którymi w warunkach prawidłowych ko omówione zostaną główne cechy układu
ABO i wspomniana natura biochemiczna ukła-
ERYTROCYTY I LEUKOCYTY / 877

dów Rh i MN. Z biochemicznego punktu Substancje grupowe są


widzenia istotne jest wyodrębnienie i określenie glikosfingolipidami i glikoproteinami
budowy substancji grupowych ABO, określenie mającymi wspólne łańcuchy
dróg ich biosyntezy i ustalenie charakteru produk- oligosacharydowe
tów genów A, B i 0. Substancje ABO są złożonymi oligosacharyda-
rni obecnymi w większości komórek organizmu
Układ grupowy ABO ma ogromne i występują w wielu wydzielinach. Oligosacha-
znaczenie w przetaczaniu krwi rydy, które determinują swoistą naturę substan-
Układ ABO został opisany po raz pierwszy cji ABO na powierzchni błon krwinek czer-
przez Landsteinera^v 1900 r. podczas badania wonych, występują przede wszystkim w postaci
podstaw zgodności i niezgodności przetaczanej głikosfingolipidów, podczas gdy w płynach
krwi ludzkiej. Błony krwinek czerwonych więk- ustrojowych te same oligosacharydy występują
szości ludzi zawierają substancje układu grup w postaci glikoprotein. Ich obecność w płynach
krwi grupy A, B, AB lub 0. Osoby grupy A mają ustrojowych jest zdeterminowana przez gen
w osoczu krwi przeciwciała skierowane przeciw- oznaczony jako Se (od angielskiego słowa sec-
ko grupie B, tak więc ich osocze aglutynuje retor — wydzielacz), który koduje swoistą
(zlepia) krwinki osób grupy B lub AB. Osoby transferazę fukozylową (Fuc), występującą
grupy krwi B mają przeciwciała skierowane w narządach wydzielniczych, takich jak gruczo-
przeciwko A w osoczu krwi i one aglutynują ły wydzielania zewnętrznego, ale która nie jest
krwinki grupy A i AB. Osoby z grupą krwi AB czynna w krwinkach czerwonych. Osoby o ge-
nie mają w osoczu ani przeciwciał anty-A, ani notypie SeSe lub Scse wydzielają antygen A lub
przeciwciał anty-B i są dlatego określane jako B (względnie obydwa), podczas gdy osoby o ge-
uniwersalni biorcy. Osoby z grupą krwi 0 nie notypie sese nie wydzielają substancji A lub B,
mają w krwinkach czerwonych ani substancji A, ale ich krwinki czerwone mają na swej powierz-
ani B i dlatego są określane jako uniwersalni chni antygeny A i B.
dawcy. Wyjaśnienie tych zjawisk łączy się z fak-
tem, że organizm zwykle nie wytwarza przeciw- Substancja H jest biosyntetycznym
ciał przeciwko własnym składnikom, tak więc prekursorem zarówno substancji A,
osoby z grupą krwi A nie wytwarzają przeciw- jaki B
ciał przeciwko substancji grupowej A, ale wy- Substancje ABO zostały wyodrębnione, okre-
twarzają przeciwciała skierowane przeciwko ślono też ich budowę. Rycina 63-6 przedstawia
obcym substancjom grupowym krwi, tj. sub- uproszczoną wersję (tylko nie dające się zredu-
stancji B prawdopodobnie w wyniku podobień- kować fragmenty końcowe) substancji układu
stwa strukturalnego tej substancji do związków ABO. Należy przede wszystkim zwrócić uwagę
obecnych w niektórych mikroorganizmach, na strukturę substancji H, ponieważ jest ona
z którymi organizm człowieka styka się we prekursorem zarówno substancji A i B, jak
wczesnych okresach życia. Ponieważ osoby i stanowi substancję grupową krwi stwierdzaną
z grupą krwi 0 nie mają w krwinkach ani u osób z grupą krwi 0. Substancja H powstaje
substancji A, ani B, mają w osoczu przeciwciała w wyniku działania transferazy fwkozylowej,
przeciwko obu tym substancjom. Powyższy opis która katalizuje przyłączenie fukozy występują-
jest uproszczony, ponieważ występują dwie cej na końcu łańcucha oligosacharyd owego do
podgrupy w ramach grupy A. tj. AA i A2. reszty galaktozy za pomocą wiązania a 1,2
Geny odpowiedzialne za wytwarzanie sub- w następującej reakcji:
stancji układu ABO są zlokalizowane w długim GDP-Fuc -Gal-cc-R -Fuc-a1F2-Gal-p-R + GDP
ramieniu chromosomu 9. Wyróżniono trzy al-
lele, dwa z nich są równocenne (kodominujące) Prekursor Substancja H
(A i B), a pozostały jest recesywny (0). Daje to Wymienioną transferazę fukozyiową koduje
ostatecznie cztery możliwe fenotypy: A, B. AB gen H. Allel h w locus H koduje nieaktywną
iO. transferazę fukozyiową, tak więc osoby z geno-
typem hh nie mogą wytwarzać substancji H.
Osoby z genotypem hh — mają krwinki czer-
wone grupy 0, mimo że posiadają enzymy nie-
zbędne do wytwarzania substancji A lub B (p.
niżej).
878 / ROZDZIAŁ 63

Fucal -> 2GafB1 -» 2GalNAcra — R


Substancja B
GalNAc
Fucal -»2GalB1 -»3GalNAca —R
Substancja A
Substancja H (lub O)
Ryc. 63-6. Schematyczne
przedstawienie struktury substancji 2GalB! -» 3GalNAca— R
grupowych krwi H, A i B. Substancja H
jest długim łańcuchem oligosacharydowym typu
kompleksowego, przyłączonym do ceramidu, kiedy substancje
grupowe są glikosfingolipidami, lub też do łańcucha polipeptydowego białek poprzez resztę seryny, jeśli
substancje grupowe są glikoproteinami Można zauważyć, ze struktury substancji grupowych krwi są
dwuantenowe; tzn mają 2 rozgałęzienia, które mogą się rozwidlać (czego nie pokazano) w punkcie
połączenia GalNAca-R; na rycinie tej pokazano tylko jedną z możliwości tego rozwidlenia. Każda z substancji
H, A, B zawiera 2 odpowiednio krótkie łańcuchy oiigosacharydowe, pokazane powyżej. Substancja AB
zawiera jeden typ łańcucha A i jeden typ łańcucha B.

GEN A KODUJE TRANSFERAZĘ czony GalNAc, a drugi Gal (ryc. 63-6). Osoby
GalNAc, GEN B — TRANSFERAZĘ Gal z grupą krwi 0 wytwarzają jedynie nieaktywne
A GEN 0— NIECZYNNY PRODUKT białko enzymatyczne, które można wykryć za
pomocą metod immunologicznych. Ich substancją
W porównaniu z substancją H (ryc, 63-6) grupową krwi w układzie ABO jest substancja H.
substancja A zawiera dodatkowo GalNAc, W 1990 r. ustalono za pomocą kodowania i
a substancja B zawiera Gal przyłączoną jak technologii określania sekwencji różnice mię-
pokazano na rycinie. Przeciwciała przeciwko dzy produktami glukozylotransferaz, tj. produ-
A są skierowane przeciwko dodatkowej reszcie ktami genów A, B i 0. Różnica 4 nukleotydów
GalNAc, która znajduje się w substancji A. jest wystarczająca, aby zróżnicować swoistość
Przeciwciała skierowane przeciwko B są skiero- glukozylotransferazy A i B. Z drugiej strony,
wane przeciwko dodatkowej reszcie Gal obecnej allel 0 cechuje się mutacją pojedynczej pary zasad
w substancji B. Reszta cukrowcowa GalNAc jest powodującą zmianę fazy odczytu oraz produkcję
immunodominującym ctfłfcrem (tj. jedynym deter- białka pozbawionego enzymatycznej aktywno-
minującym swoistość przeciwciał skierowanych ści transferazy.
przeciwko substancjom grupowym krwi) dla
grupy A, podczas gdy Gal jest immunodominu- Czynnik Rh (antygen D) jest
jącym cukrem dla substancji B, W świetle tych integralnym białkiem błony
stwierdzeń strukturalnych nie jest zaskakujące, komórkowej krwinek czerwonych i
że substancja A może być syntetyzowana in vitro może powodować poważne problemy
z substancji 0 w reakcji katalizowanej przez transfuzjo logiczne
transferazę GalNAc, dla której dawcą cukru jest Układ grupowy Rh jest złożony i ani jego
UDP-GalNAc, Podobnie substancja grupy krwi genetyczna ani biochemiczna natura nie została
B może być wytworzona z substancji 0 w reakcji w pełni poznana. Jest on zdeterminowany przez
katalizowanej przez transferazę Gal z użyciem 3 powiązane ze sobą geny umiejscowione na
UDP-Gal. Należy więc przyjąć, że gen grupy krwi chromosomie 1. Produkty tych alleli zostały
A koduje syntezę transferazy GalNAc, która określone jako C lub c, E lub e oraz D lub d, ale
przyłącza resztę GalNAc do substancji 0. Podob- biochemicznie produkty te nie zostały ziden-
nie produktem genu grupy krwi B jest transfera/a tyfikowane. Największe znaczenie i zaintereso-
Gal przytaczająca Gal do substancji 0. Osoby wanie budzi antygen D (Rha), który jest nazywa-
mające grupę krwi AB posiadają obydwa enzymy ny czynnikiem Rh. Jest on integralnym białkiem
i dwa łańcuchy oligosacharydowe, jeden zakoń- błony komórkowej krwinek czerwonych o ma-
ERYTROCYTY I LEUKOCYTY / 879

sie cząsteczkowej ok. 30 000. Jego interakcje NIEDOKRWISTOŚCI


z fosfolipidami błony mogą mieć znaczenie dla HEMOLITYCZNE MOGĄ BYĆ
;ego antygenowości. Około 15% osób rasy WYWOŁANE PRZEZ CZYNNIKI
kaukaskiej nie ma tego antygenu i są one WYSTĘPUJĄCE NA ZEWNĄTRZ
określane jako Rh-ujemne. Jeżeli takiej osobie KOMÓRKI, W BŁONIE
zostanie przetoczona krew Rh-dodatnia, będzie KOMÓRKOWEJ I WEWNĄTRZ
wytwarzać przeciwciała skierowane przeciwko ERYTROCYTU
antygenowi D {Rh0). Ważne jest więc, aby
osoby te otrzymywały transfuzje krwi Rh-ujem- Zcwnątrzkomórkowe przyczyny niedokrwis-
nej, a szczególnie *jest to istotne dla kobiet tości hemolitycznych obejmują hipersplenizm,
w wieku prokreacyjnym, które mogą zajść tj. stan, w którym śledziona jest powiększona
w dążę. Jeżeli taka kobieta w wyniku niedopa- z różnych przyczyn i powoduje niszczenie krwi-
trzenia otrzyma krew Rh-dodatnią, w jej krwi nek czerwonych. Przyczyny immunologiczne
obecne będą przeciwciała przeciwko antygeno- (np. reakcje poprzetoczeniowe, obecność w oso-
wi D (Rho). Z kolei jeżeli jej dziecko będzie Rh- czu ciepłych lub zimnych przeciwciał, które
dodatnie przeciwciała te mogą wywołać liżę powodują liżę krwinek czerwonych i nadwraż-
krwinek dziecka, co określane jest jako hemo- liwość na dopełniacz\(pwnież zaliczają się do
lityezna choroba noworodków. Po porodzie lub przyczyn zewnątrzkomorkowych, tak jak truci-
po poronieniu kobieta Rh-ujemna powinna zny uwalniane przez niektóre mikroorganizmy,
rutynowo otrzymać Rho (D) immunogłobuUnę, np. bakterie z rodzaju Ciostridium, Niektóre
która skutecznie przeciwdziała tworzeniu prze- węże posiadają w jadzie substancje powodujące
ciwciał przez matkę skierowanych przeciwko liżę krwinek w wyniku działania na błonę
antygenom Rho (D), na które była narażona. komórkową (np. przez aktywację fosfolipaz lub
proteinaz).
Układ grupowy MNSs dotyczy Przyczyny umiejscowione w błonie komórko-
polimorficznych postaci glikoforyn Ai wej dotyczą nieprawidłowej budowy białek.
B Najważniejszą przyczyną jest dziedziczna sfero-
Układ grupowy MN jest rozpoznawany za cytoza i dziedziczna eliptocytoza, głównie spo-
pomocą przeciwciał skierowanych przeciwko wodowana przez nieprawidłowości spektryny
polimorficznym formom glikoforyny A. Na (p. wyżej).
poziomie genowym obecne są dwa rownocenne Przyczyny niedokrwistości hemolitycznych
allele: M i N z trzema możliwymi genotypami zlokalizowane wewnątrz erytrocytu obejmują
M/M, M/N i N/N. Z koiei możliwe są 3 fenoty- hemoglobinopatie i enzymopatie. Najważniejszą
py: M, MN, N. Chociaż glikoforyna A zawiera hemoglobinopatią jest niedokrwistość sierpo-
znaczną ilość węglowodanów, polimorfizm nie wa ta. Najczęściej występującymi enzym opatia-
dotyczy części oligosacharydowej, a jedynie mi są nieprawidłowości cyklu pentozowo-fos-
reszt aminokwasowych w N-końcu łańcucha foranowego, szczególnie glikolizy. Przeważają-
polipeptydowego. Różnice przedstawiają się cy w populacjach niektórych części świata nie-
następująco: dobór dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej
reszta 1 stanowi przyczynę niedokrwistości hemolitycz-
reszta 5 nej (p. wyżej). Niedobór kjnazy pirogroniatiowej
Ser
Leu Gly nie jest częsty, ale jest drugim co do częstości
Glu występowania niedoborem enzymatycznym po-
wodującym niedokrwistość hemolityczną z po-
Układ Ss jest podklasą układu grupowego wodu upośledzenia glikolizy. Powoduje to
MN i dotyczy polimorfizmu glikoforyny B. zmniejszone tworzenie ATP, co upośledza w ró-
Formy S i s różnią się jedną reszta amino- żny sposób integralność błony krwinek czer-
kwasową. Układ MNSs nie ma dużego znacze- wonych.
nia w transfuzjologii, ale jest przydatny w bada- Badania laboratoryjne pomocne w rozpoz-
niach dziedziczenia jako układ genów ściśle nawaniu niedokrwistości hemolitycznych zesta-
powiązanych na jednym chromosomie. wiono w tab. 63-7.
880 / ROZDZIAŁ 63

Tabeła 63-7. Badania laboratoryjne pomocne forylacja oksydacyjna (z powodu względnie


w rozpoznawaniu niedokrwistości hemolitycznej małej liczby mitochondriów) oraz wysoka za-
Badania ogólne Badania swoiste wartość enzymów lizosomalnych. Wiele z tych
enzymów, zestawionych w tab. 63-4, bierze
Wzrost stężenia we Elektroforeza Hb (np.
krwi nieskoniugowa- wykrycie HbS), udział także w tlenowym metabolizmie granulo-
nej (pośredniej) bili- cytów obojętnochłonnych (p. niżej). Tabela
oznaczanie aktywnoś- 63-9 zestawia czynności biologiczne niektórych
rubiny; ci enzymów krwinki
skrócenie czasu życia czerwonej (np. dehyd- białek, które są względnie swoiste dla granulo-
krwinek czerwonych rogenazy giukozo-6-- cytów obojętnochłonnych.
mierzone jako czas fosforanowej lub ki-
życia podanych do- nazy pirogronianowej); Granuiocyty obojętnochłonne są
żylnie autologicz- głównymi obrońcami organizmu przed
zmniejszona oporność
nych krwinek czer- zakażeniami bakteryjnymi
osmotyczna (np. w
wonych znakowa- Granuiocyty obojętnochłonne są ruchliwymi
dziedzicznej
nych s1Cr;
sferocytozie), odczyn komórkami żernymi, które odgrywają główną
retikulocytoza; Coombsa; zimne rolę w stanach ostrych zapaleń. Wniknięcie
hemoglobinemia; aglutyniny bakterii do tkanek wywołuje zespół zjawisk,
małe stężenie hapto- Bezpośredni odczyn Co- które zbiorczo określa się jako ostra odpowiedź
globiny w osoczu ombsa wykrywa obec- zapalna. Naieżą do nich: 1) wzrost przepuszczal-
ność przeciwciał na ności naczyń, 2) wnikanie uczynnionych (ak-
krwinkach czerwo- tywowanych) granulocytów obojetnochłon-
nych podczas gdy po-
średni odczyn Coomb- nych do tkanek, 3) aktywacja płytek krwi, 4)
sa wykrywa obecność samoistne ustąpienie tych zjawisk, jeżeli wnika-
krążących przeciwciał jące mikroorganizmy zostaną pokonane^
przeciwko antygenom Wiele czynników jest uwalnianych z komórek
krwinek czerwonych i białek osocza podczas ostrego zapalenia,
a czynniki te sumarycznie powodują wzrost
przepuszczalności ściany naczyniowej, którego
GRANULOCYTY OBOJĘTNOCHŁONNE wynikiem jest obrzęk tkanek (tab. 63-10).
ODZNACZAJĄ SIĘ AKTYWNYM W stanach ostrego zapalenia granuiocyty
METABOLIZMEM I ZAWIERAJĄ obojętnochłonne pochodzą z krwi krążącej,
WIELE WYJĄTKOWYCH ENZYMÓW skąd przechodzą do tkanek, aby pomóc w elimi-
I BIAŁEK nowaniu obcych mikroorganizmów. Granuio-
cyty obojętnochłonne są przyciągane do tkanek
Główne cechy biochemiczne granulocytów przez czynniki chemo taktyczne, do których na-
obojętnochłonnych zestawiono w tab. 63-8. leżą fragmenty dopełniacza C5a, małe peptydy
Dominującymi w nich zjawiskami są aktywna pochodzenia bakteryjnego (np. N-formylo-me-
glikoliza tlenowa, aktywne przemiany cyklu tionylo-leucylo-fenyloalanina) i liczne leuko-
pentozowo-fosforanowego, umiarkowana fos- trieny. Aby dotrzeć do tkanek, krążący we krwi
granulocyt obojętnochłonny musi przeniknąć
przez ścianę naczynia włosowatego. W tym celu
granulocyty układają się wzdłuż ścian naczynia
Tabela 63-8. Zestawienie głównych cech bio- (ulegają marginalizacji), a*następnie przylegają
chemicznych granulocytów obojetnochłonnych
do komórek śródbłonka naczyń włosowatych.
Aktywna glikoliza
Aktywny cykl pentozowo-fosforan o wy Integryny pośredniczą w przyleganiu
granulocytów obojetnochłonnych do
Umiarkowana fosforylacja oksydacyjna Liczne komórek śródbłonka
lizosomy bogate w enzymy degradujące Przyleganie granulocytów obojetnochłon-
Obecność licznych unikalnych enzymów (np. mie- nych do komórek śródbłonka wymaga udziału
loperoksydaza i układ NADPH-oksydazy) oraz bia- swoistych białek adhezyjnych (integryn) znaj-
łek dujących się na powierzchni granulocytów oraz
Zawierają CD11/CD18 integryny w błonie cyto- swoistych białek receptorowych na powierzchni
plazmatycznej komórek śródbłonka.
ERYTROCYTY I LEUKOCYTY / 881

Tabela 63-9. Wybrane ważne enzymy i białka granulocytów obojetnochłonnych. Ekspresja tych
cząsteczek jest badana podczas różnych okresów różnicowania się prawidłowych granulocytów obojet-
nochłonnych lub odpowiadających im komórek białaczkowych. W badaniach używane są współczesne
techniki biologii molekularnej (np. pomiar swoistego mRNA). Dla większości enzymów i białek
wyodrębniono cDNA i określono jego sekwencje, a na tej podstawie ustalono sekwencje reszt
aminokwasowych białek, ustalono lokalizację genu w chromosomie, jego budowę i układ
aksonów i intronów. Niektóre ważne proteazy granulocytów obojetnochłonnych zestawiono w tab.
63-12.

Enzym lub białko Reakcja katalizowana lub


Komentarz
czynność biologiczna

Mieloperoksydaza H2O2 + X (halogenek) + H -» HOX Odpowiedzialna za zielony kolor ropy


(MPO) + H2O
NADPH-oksydaza 2O2 + NADPH - 202+ NADP+ + H+ Główny składnik eksplozji oddecho-
wej. Dziedziczny niedobór może by<±
przyczyną nawracających zakażeń
Lizozym Hydrolizuje wiązanie pomiędzy kwa- Występuje w dużych ilościach w mak-
sem N-acetylomuramtdowym i N-ace- rofagach **>
tylo-D-glukozaminą znajdujące się
w ścianie komórkowej bakterii
Defenzyny Zasadowe peptydy antybiotykowe Zabijają bakterie przez uszkadzanie ich
zbudowane z 29-30 reszt aminokwa- ściany komórkowej
sowych
Laktoferyna Białko wiążące żelazo Może hamować wzrost wielu bakterii
przez wiązanie żelaza oraz brać udział
w regulacji proliferacji komórek szpiko-
wych
CD11b/CD,8* Cząsteczki adhezyjne Niedobór przyczyną upośledzonej ad-
(natężą do integryn) hezji leukocytów
Receptory d ■ Fc frag- Wiąże fragmenty Fc immunoglobuliny Wiąże kompleksy antygen-przeciwcia-
mentów lgG;t IgG ło do komórek szpikowych i limfoidal-
nych, nasila fagocytozę i inne formy
reakcji komórkowej

* CD-C(US16T of differentiation (antygen różnicowania). Jest to określenie ujednoliconego systemu


nazewnictwa powierzchniowych markerów leukocytów. Swoiste białka powierzchniowe (markery), które
różnicują poszczególne linie iub stadia zróżnicowania leukocytów i są rozpoznawane za pomocą grupy
przeciwciał mOnoklonalnych są zaliczane do antygenów różnicowania. Układ ten jest szczególnie
pomocny w klasyfikowaniu podtypów limfocytów. Wiele antygenów różnicowania bierze udział w in-
terakcjach komórka-komórka, adhezji i przekazywaniu sygnałów przez błony komórkowe.

Tabela 63-10. Źródła wazoaktywnych cząsteczek biorących udział w ostrym zapaleniu


Komórki tuczne Płytki krwi Granulocyty Białka osocza
obojetnochłonne krwi
Histamina Serotonina Czynnik aktywujący płytki C3a, C4a ł C5a układu
(PAF) dopełniacza
Eikozanoidy (różne prosta- Bradykinina i produkty rozpa-
glandyny i ieukotrieny) du fibryny z układu krzepnięcia

Intcgryny są nadrodziną białek powierzch- substancji pozakomórkowej. Integryny są hete-


niowych obecnych w różnorodnych komór- rodimerami zbudowanymi z połączonych nieko-
kach. Biorą one udział w przyleganiu komórek walencyjnie podjednostek a i p. Podjednostki
do komórek oraz komórek do składników zawierają zewnątrzkomórkowe, śródbłonowe
882 / ROZDZIAŁ 63

i wewnątrzkomórkowe segmenty. Zewnątr/ko- zakażeniami bakteryjnymi i grzybicami. Wśród


mórkowe segmenty wiążą różne iigandy, takie różnych skutków wymienionego niedoboru,
jak białka substancji po żakom orkowej i białka upośledzone jest przyleganie białych krwinek
powierzchni innych komórek. Ligandy te często do komórek śródbłonka, tak więc mniejsza
zawierają sekwencje Arg-Gly-Asp (R-G-D). liczba granulocytów obojętnochłonnych może
Wewnątrzkomórkowe segmenty wiążą się do wnikać do tkanek, aby zwalczać zakażenie.
różnych składników cyt o szkieletu, takich jak Po przeniknięciu przez ścianę małych naczyń,
aktyna lub winkulina. Integryny są białkami, granulocyty obojętnochłonne migrując w kie-
które łączą składniki występujące na zewnątrz runku największego stężenia czynników chemo-
komórek ze składnikami ich wnętrza, a przez to taktycznych, napotykają wnikające bakterie
pomagają integrować odpowiedź komórki na i próbują je zaatakować oraz zniszczyć. Granu-
zmieniające się warunki otaczającego środowis- locyty obojętnochłonne muszą być w stanie
ka. aktywacji, aby uruchomić ciąg procesów meta-
Początkowo wyróżniono 3 podrodziny inte- bolicznych biorących udział w fagocytozie i za-
gryn. Integryny wchodzące w skład poszczegól- bijaniu bakterii.
nych podrodzin różnią się podjednostką y.,
a zawierają wspólną dla każdej podrodziny Aktywacja granulocytów
podjednostkę p\ Z czasem wyróżniono więcej obojętnochłonnych jest podobna do
niż 3 rodzaje podjednostek P, co sprawiło, że aktywacji płytek krwi i wymaga
klasyfikacja integryn stała się bardziej złożona. hydrolizy bisfosforanu f osf atydyloi
Niektóre integryny swoiście związane z czyn- nozytoi u
nością granulocytów obojętnochlonnych są ze- Mechanizmy biorące udział w aktywacji pły-
stawione w tab. 63-11, tek krwi są omówione w rozdz. 58 (p. ryc. 58-9).
Niedobór podjednostki p2 (zwanej także Proces ten obejmuje oddziaływanie bodźca (np.
CD18) w LFA-1 i dwóch pokrewnych inte- trombiny) na receptor, aktywację białek G,
grynach: Mac-] (CDllbCDlS) i pl50.95 pobudzenie aktywności fosfolipazy C i uwal-
(CDllcCD18) stwierdzono w granulocytach nianie trifosforanu inozytolu i diacylglicerydu
obojętnochłonnych i makrofagach; powoduje z bisfosforanu fosfatydyloinozytonu. Związki
to upośledzenie adhezji (przylegania) leukocytów te, biorące udział w przenoszeniu 7/gnału, po-
— chorobę charakteryzującą się nawracającymi wodują wzrost wewnątrzkomórkię 'ego Ca2 +

Tabela 63-11. Przykłady integryn, które odgrywają ważną rolę w czynności granulocytów obojętno-
chłonnych, innych leukocytów oraz płytek krwi
Integryna Komórka Podjednostki Ugand Czelność
VLA-1 Leukocyty, inne «, P, Kolagen, laminina Adhezja komórek do sub-
komórki stancji poza kom orkowej
VLA-5 Leukocyty, inne ae,P, Fibronektyna Adhezja komórek do
komórki substancji poza kom
VUA-6 Leukocyty, inne Laminina orkowej
Adhezja komórek do sub-
komórki stancji poza kom orkowej
LFA-1 Leukocyty «l.Pa ICAM-1, ICAWI-2 Adnezja krwinek białych
(CD11aCD18)
Glikoproteina Płytki krwi %, Ps Fibrynogen.łibronekty- Adhezja i agregacja
Ifb/llla na. czynnik von Wille płytek krwi
branda
LFA-1 — lymphocyte funetion-associated antigen 1 (antygen-1 związany z czynnością limfocytów);
VLA —very late antigen (bardzo późny antygen), CD — ciuster of differentiation (antygen różnicowania);
ICAM — intercellular adhesion molecule (międzykomórkowa cząsteczka przylegania). Niedobór LFA-1
i zbliżonych integryn stwierdzono u chorych z upośledzoną adhezja, leukocytów. Niedobór zespołu
glikoprotein llb/llla wykazano w trombastenii Glanzmanna, chorobie cechującej się krwawieniami,
prawidłową liczbą płytek krwi, ale nieprawidłową kurczliwością skrzepu Obserwacje te wskazują jak
istotne Jest poznanie adhezyjnych białek powierzchni komórek w wyjaśnieniu przyczyn licznych chorób.
ERYTROCYTY I LEUKOCYTY / 833

i aktywację kinazy białek C. Dodatkowo ak- Układ ten jest umiejscowiony w błonach plaż-
tywacja fosfolipazy A2 wytwarza kwas arachi- matycznych granulocytów obojętnochionnych
donowy, który jest produktem wyjściowym dla i innych komórek fagocytujących. NADPH jest
wielu biologicznie czynnych eikozanoidów. wytwarzany w cyklu pentozowo-fosforanowym,
Proces aktywacji granulocytów obojetno- którego aktywność wzrasta znacznie podczas
chłonnych jest wyraźnie podobny. Są one pobu- fagocytozy.
dzone przez bakterie, wiązanie czynników che- W powyżej wymienionej reakcji następuje
motaktycznych lub kompleksy antygen-prze- spontaniczne wytwarzanie (w procesie spontani-
ciwciało za pośrednictwem swoistych recepto- cznej dysmutacji) nadtlenku wodoru z dwóch
rów. Wytworzony w procesie aktywacji wzrost cząsteczek ponadtlenku:
stężenia wewnątrzkomórkowych jonów Ca2+
wpływa na wiele procesów zachodzących w gra- + O 2 ~ + 2H Oz
nulocytach obojetnochłonnych, takich jak łą- J
czenie się mikrotubul oraz układ aktyna-miozy- Jonponadtlenkowyjest wydalany na zewnątrz
na. Procesy te biorą udział, odpowiednio, w wy- komórki lub do fagolizosomów, w których znaj-
dzielaniu zawartości ziarnistości oraz w ruch- dują się wchłonięte bakterie. Zabijanie bakterii
liwości komórek, co pozwala granulocytom w fagolizosomach zależy-od połączonego działa-
obojętnochłonnym odszukiwać mikroorganiz- nia podwyższonego pH, jonu ponadtlenkowego
my, które wtargnęły do ustroju. Aktywowane i dalszych pochodnych tlenowych (H2O2, OH' i
granulocyty obojętnochłonne są w tym stanie HOC1 czyli kwas podchlorawy, p. niżej) oraz
gotowe, aby zniszczyć mikroorganizmy za po- działania wielu bakteriobójczych peptydów (de-
mocą mechanizmów, które obejmują produkcję fensyn) i innych białek (np. katepsyny G i kilku
czynnych postaci tlenu. białek kationowych) obecnych w komórkach
fagocytujących. Każdy ponadtlenek, który do-
Eksplozja oddechowa komórek stanie się do cytozolu komórki fagocytującej
fagocytujących zachodzi przy udziale ulega przekształceniu w H2O2 w wyniku działa-
IMADPH-oksydazy i pomaga zabijać nia dysmutazy ponadtlenkowej, która katalizuje tę
bakterie samą reakcję dysmutacji, jaka zachodzi spon-
Kiedy granulocyty obojętnochłonne lub inne tanicznie, co opisano powyżej. Z kolei H2O2 jest
komórki fagocytujące wchłoną bakterie, wyka- zużywana przez mieloperoksydazę (p. niżej) lub
zują szybki wzrost zużycia tlenu znany jako zużywana w wyniku działania peroksydazy gluta-
eksplozja tlenowa. Zjawisko to odzwierciedla tionowej lub katalazy.
szybkie zużywanie tlenu (następujące po 15 — NADPH-oksydaza występuje w postaci nie-
60 s) i wytwarzanie dużych ilości czynnych czynnej w spoczynkowych komórkach fagocy-
pochodnych tlenowych, takich jak O2 , H2O2, tujących i ulega aktywacji po kontakcie różnych
OH' i OCI ~ (jon podchlorawy). Niektóre z tych ligandów (fragmenty C5a dopełniacza, peptydy
produktów są potencjalnymi czynnikami bak- chemotaktyczne itp.) z receptorami błony plaz-
teriobójczymi. matycznej. Zjawiska wynikłe z aktywacji ukła-
Łańcuch przenoszenia elektronów odpowie- du oksydazy są przedmiotem wielu badań,
dzialny za wybuch tlenowy zawiera wiele skład- chociaż stale nie są w pełni poznane i są zbliżone
ników, w tym flawoproteinę NADPH:O2- do uprzednio opisanego procesu aktywacji gra-
oksydoreduktazę (często zwaną NADPH-oksy- nulocytów obojętnochłonnych, czego można
dazą) i cvtochrom typu b (nazywany cytochromem oczekiwać wobec faktu, że wybuch oddechowy
bssgz powodu charakterystycznej długości spekt- jest integralną częścią procesu aktywacji. W zja-
ralnej w odróżnieniu od cytoghromu bM5, którego wiskach tych biorą udział białka G, aktywacja
potencjał oksydoredukcyjny wynosi 245 mV fosfolipazy C i tworzenie inozytoio-l,4,5-trisfos-
i jest najniższy ze wszystkich cytochromów b, co foranu. Ostatni z wymienionych związków bie-
daje mu zdolność redukowania tlenu do ponad- rze udział w krótkotrwałym wzroście stężenia
tlenków). Ten system katalizuje jednoełektrono- Ca2~, który jest istotnym elementem wywoły-
wą redukcję tlenu do anionu ponadtlenkowego wania eksplozji oddechowej. Wytwarzany jest
(p. tab. 63-4 pod NADPH-oksydaza). Oksydo- również diacyloglycerol, który powoduje prze-
reduktaza jest redukowana przez NADPH, mieszczenie kinazy białek C do błon plazmaty-
a cytochrom b wykonuje jednoelektronową cznych z cytoplazmy. Tam enzym ten katalizuje
redukcję tlenu do postaci ponadtlenkowej. fosforylację różnych białek, które są prawdopo-
884 / R OZDZIAŁ 63

dobnie składnikami układu oksydazy. Powy- Granulocyty obojetnochłonne


ższy obraz jest bardziej złożony na co wskazują zawierają mieloperoksydazę, która
dane o podwójnej drodze aktywacji także obej- katalizuje wytwarzanie utleniaczy
mującej przenoszenie sygnału niezależne od zawierających chlor
Ca2 + . Dodatkowo wykryto dwa polipeprydy Enzym mieloneroksydaza, obecny w dużych
cytoplazmatyczne jako ważne składniki pełnego ilościach w zianiistościach granulocytów oboję-
układu N ADPH-oksydazy. Są one włączone do tnochłonnych i odpowiedzialny za zielony kolor
błon plazmatycznych podczas aktywacji i two- ropy, działa na H2O3 i powoduje powstanie jonu
rzą czynny układ enzymatyczny. podchlorawego:

Mutacje genów składników układu Mieloperoksydaza


NADPH-oksydazy powodują H 2O 2 + X +_H+j-------—----z --. HOX +H a O
przewlekłą chorobę ziarntczą <X = Cl , Br , I lub SCN ; HOCI = kwas
podchlorawy)
Znaczenie układu NADPH-oksydazy jasno
zostało ukazane w obserwacjach upośledzonej H2O; używany jako substrat reakcji jest wy-
eksplozji oddechowej, jaka zachodzi w prze- twarzany przez układ NADPH-oksydazy. Cl"
wlekłej chorobie ziarniczej, rzadkim schorzeniu jest najczęściej wykorzystywanym chlorowcem,
cechującym się nawracającymi zakażeniami ponieważ jest on obecny w stosunkowo dużych
i uogólnionymi ziarniniakami (przewlekłymi stężeniach w osoczu i płynach ustrojowych.
zmianami zapalnymi) skóry, płuc i węzłów HOCI, czyli czynny składnik płynnych środków
chłonnych. Ziarniniaki są formą odgraniczenia wybielających stosowanych w gospodarstwie
bakterii, które nie mogą być zabite z powodu domowym, jest silnym utleniaczem i jest silnie
dziedzicznego niedoboru układu NADPH-ok- bakteriobójczy. Kiedy zostaje podany do nie-
sydazy. Większość chorych to mężczyźni, po- zmienionych tkanek, jego potencjalnie uszka-
nieważ choroba jest dziedziczona w sprzężeniu dzające działanie jest osłabione przede wszyst-
z chromosomem X. Podstawowymi przyczynami kim przez łączenie się z pierwszo rzędowym i
choroby są mutacje genu dla cytochromu b. i drugorzędowymi aminami obecnymi w granu-
U innych pacjentów choroba występuje w po- locytach obojętnochłonnych i tkankach, w wy-
staci autosomalnej recesywnej, a mutacje doty- niku czego powstają różne produkty połączenia
czą genów warunkujących budowę dwóch poli- chlorku z azotem (N-Cl). Należą do nich
peptydów biorących udział w aktywacji granu- chloraminy, które także, chociaż słabiej niż
locytów obojętnochłonnych. Niektórzy pacjen- uprzednio wymienione substancje, działają bak-
ci dobrze reagują na podawanie y-interferonu, teriobójczo (np. są stosowane w odkażaniu ran)
który powoduje wzrost ilości cytochromu nie powodując przy tym uszkodzenia tkanek,
b przez wpływ na transkrypcję właściwych
genów. Prawdo pod o tSrte przyczyny wywołujące Proteinazy granulocytów
przewlekłą chorobę ziarniczą są przedstawione obojętnochłonnych mogą powodować
na ryc. 63-7. poważne uszkodzenia tkanek, jeżeli ich
działanie nie jest kontrolowane
Mutacje genów składników białkowych (tj. cytochromu b,,, Granulocyty obojętnochłonne zawierają licz-
zwanego także bj,,} i dwćcn cytozolowych polipeptydow ne proteazy (tab. 63-12), które mają zdolność do
układu NADPH-oksydary
hydrolizy elastyny, różnych typów kolagenu
i innych białek obecnych w substancji pozako-
Zmniejszone wytwarzanie jonu po nad tlenkowego i mórkowej. Działanie takie, jeżeli nie jest ograni-
innych aktywnych pochodnych tlenowych
czane, może powodować poważne uszkodzenia
tkanek. Większość tych proteaz to enzymy
Zmniejszone zabijanie wybranych bakterii
lizosomalne występujące w prawidłowych gra-
nulocytach obojętnochłonnych głównie w po-
Nawracające zakażenia i tworzenie w tkankach staci nieaktywnej. Małe ilości enzymów są uwal-
ziarniniaków w celu ograniczenia bakterii, które przeżyty
niane do prawidłowych tkanek, ale ilość ta
znacznie wzrasta w stanach zapalnych. Aktyw-
Ryc. 63-7. Uproszczony schemat kolejności zja ność elastazy i innych proteaz jest w stanach
wisk leżących u podstaw przewlekłej choroby ziar prawidłowych ograniczana przez liczne anty-
niczej. ___________ proteazy (także zestawione w tab. 63-12), które
ERYTROCYTY I LEUKOCYTY / 885

Tabela 63-12. Proteazy granulocytów obojętno- chymotrypsyna mogą być hydrolizowane przez
chłonnych oraz antyproteazy osocza krwi i tkanek aktywną elastazę, a ai-antyproteaza może być
Proteazy Antyproteazy hydroiizowana przez aktywną kolagenazę i że-
Elastaza latynazę. W większości przypadków zostaje
OCT -Antyproteaz a tX2-
ustalona właściwa równowaga proteaz i anty-
Kolagenaza Makroglobulina proteaz, chociaż w takich stanach, jak niedobór
Żelatyn a za Wydzielniczy inhibitor leukopro- ot]-antyproteazy lub nagromadzenia znacznej
teaz liczby granulocytów obojetnochłonnych w tka-
Aktywator plaz- o, -^ntyc h ym otry psy n a nkach z powodu niedostatecznego ich odpływu
mmogenu lnhibitor-1 aktywatora plazmi- może dojść do znacznego uszkodzenia tkanek
nogenu w wyniku działania nie ograniczanej aktywno-
Tkankowy inhibitor metalopro- ści proteaz.
teaz i

Tabela zawiera wybrane ważne proteazy granu-


locytów oboje, tnochlonnych i niektóre białka, które TECHNOLOGIA REKOMBINACJI DNA
hamują ich działanie. Większość wymienionych MA WYRAŹNY WPŁYW NA ROZWÓJ
proteaz występuje wewnątrz granulocytów obojet- HEMATOLOGII *♦
nochłonnych w postaci prekursorowej. Aktywator
plazminogenu nie jest proteazą, ale jest wymienio-
ny, ponieważ aktywuje plazmtnę, która jest protea- Technologia rekombinacji DNA wywiera
zą. Wymienione proteazy mogą rozkładać wiele istotny wpływ na wiele aspektów hematologii.
białek substancji poza kom orkowej powodując Podstawy etiologiczne talasemii (p. rozdz. 42)
w ten sposób uszkodzenie tkanek. Sumaryczna i wiele zaburzeń krzepnięcia (p. rozdz. 58) zo-
równowaga proteaz i antyproteaz może zostać stało w znacznym stopniu wyjaśnionych za
zaburzona w wyniku zmienionej aktywacji prekur- pomocą klonowania lub określania sekwencji.
sorów proteaz lub inaktywacji antyproteaz. Ostat- Badania onkogenów i translokacji chromoso-
nie z wymienionych zjawisk może zachodzić na
drodze proteolitycznej degradacji antyproteaz lub malnych posunęły do przodu zrozumienie me-
ich chemicznej modyfikacji, np. palenie tytoniu chanizmów białaczek (p rozdz, 61). Jak wspo-
powoduje utlenianie reszty metioninowej w pozycji mniano powyżej, techniki klonowania dostar-
358 w ai-antyproteazie. czyły leczniczych ilości erytropoetyny i innych
czynników wzrostowych. Niedobór deatninazy
adenozynowej, który szczególnie dotyczy lim-
występują w osoczu krwi i pozakomórkowym focytów, jest pierwszą chorobą leczoną za po-
płynie tkankowym. Każda z antyproteaz może mocą terapii genowej. Podobnie jak inne dzie-
hamować proteazę lub proteazy przez łączenie dziny biologii i medycyny, hematologia ulega
się z enzymem w niekowalencyjny kompleks. i ulegać będzie dalszej rewolucji dzięki tyra
W rozdziale 58 wykazano, że dziedziczny niedo- zadziwiającym technologiom.
bór <Xi-antyproteazy powoduje niekontrolowa-
ną aktywność enzymatyczną elastazy, która
degraduje tkankę płucną i w ten sposób staje sie PODSUMOWANIE
przyczyną rozedmy tego narządu. a2-Makro-
globulina jest wielkocząsteczkowym (masa czą- Erytrocyt ma prostą budowę i funkcje. Skła-
steczkowa ok. 725 000) białkiem osocza krwi, da się przede wszystkim ze stężonego roztworu
które odgrywa istotną rolę w ochronie ustroju hemoglobiny otoczonego przez błonę komór-
przed nadmiarem proteaz. Ma ona zdolność kową. Wytwarzanie erytrocytów jest regulowa-
łączenia się z enzymami i w ten sposób inak- ne przez erytropoetynę, natomiast leukocytów
tywuje wiele proteaz. przez inne czynniki wzrostowe (np. czynniki
Wzrost ilości utleniaczy zawierających chlor, pobudzające tworzenie kolonii granulocytów
wytwarzanych w stanach zapalnych, zaburza oraz makrofagów). Erytrocyt zawiera cały ar-
równowagę proteazy-antyproteazy na korzyść senał enzymów cytoplazmatycznych, takich jak
enzymów. Przykładowo, wiele proteaz wymie- dysmutaza, kataiaza, peroksydaza glutationo-
nionych w tab. 63-12 jest aktywowanych przez wa, aby eliminować silne utleniacze powstające
HOC1, podczas gdy liczne antyproteazy są podczas jego metabolizmu. Genetycznie uwarun-
inaktywowane przez ten związek. Dodatkowo, kowany niedobór aktywności dehydrogenazy
tkankowy inhibitor metaloproteaz i ot ranty- glukozo-6-fosforanowej, która warunkuje pro-
8S6 / ROZDZIAŁ 63

dukcję NADPH, jest ważną przyczyną niedo- PIŚMIENNICTWO


krwistości hemolitycznej. Methemoglobina nie
ma zdolności przenoszenia tlenu. Znane są Baggiolini M, Wymann MP: Turning on the re-
zarówno dziedziczne, jak i nabyte przyczyny tej spiratory burst. Trends Biochem Sci 1990;15:69.
choroby. Istotne informacje uzyskano o biał- Beck WS (editor). Hematołogy, 5th ed. MIT Press,
kach i lipidach budujących błonę komórkową 1991.
erytrocytów. Liczne białka cy to szkieletu, takie Junqueira LC, Carneiro J, Kelley RO: Chapiers 12
and 13 in: Basie Histology, 6th ed. Appleton
jak spektryna, ankiryna i aktyna, oddziałują ze & Lange, 1989.
swoistymi białkami integralnymi błony i poma- Krantz SB: Erythropoietin. Blood 1991;77:419.
gają utrzymać krwince dwuwklesły kształt i po- Lienhard GE et al: How cells absorb glucose. Sci Am
datność na odkształcenia. Niedobór spektryny (Jan) 1991;266:86.
powoduje dziedziczną sferocy toze, jedną z istot- Lubbert M, Herrmann F, Koeffler HP: Expression
nych przyczyn niedokrwistości hemolitycznej. and regulation of myeloid-specific genes in normal
Substancje grupowe układu ABO są złożonymi and leukemie myeloid cells, Blood 1991;77:909.
glikosfingo lipidami występującymi w błonie Lux SE, Becker PS: Disorders of the red celi memb-
ranę skcleton: Hereditary spherocytosis and here-
krwinek; immunodominującym cukrem sub- ditary elliptocytosis. Chapter 95 in: The Metaboiic
stancji A jest N-acetylogaiaktozamina, a sub- Basis of Inherited Disease, 6th ed. Scriver CR et al
stancji B — galaktoza. Antygeny układu Rh są (editors}. McGraw-Hill, 1989.
integralnymi białkami Wony komórkowej, Luzzato L, Mehta A: Glucose-6-phosphate dehyd-
a substancje grupowe układu MN są polimor- rogenasc deficiency. Chapter 91 in: The Metaboiic
ficznymi postaciami glikoforyuy A. Basis of Inherited Disease, 6th ed. Serwer CR et al
Granulocyty obojętnochlonne odgrywają {editors}. McGraw-Hill, 1989.
główną rolę w mechanizmach obronnych ustro- Rapaport ST: Introduction to Hentatohgy, 2nd ed.
Lippincott, 1987.
ju. Integryny obecne na powierzchni komórek Segal AW: The eleetron transport chain *of the
determinują swoiste oddziaływanie różnych ko- microbicidal oxidase of phagocytic cells and its
mórek i składników tkankowych. Leukocyty involvement in the molecularpathology of chronić
ulegają aktywacji w wyniku kontaktu z bak- granulomatous disease. JClin Invest 1989:83:1785.
teriami oraz działania innych bodźców. Smith RM, Curnutte JT: Molecular basis of chronić
NADPH-oksydaza odgrywa główną rolę w pro- granulomatous disease. Blood 1991;77:673.
cesie aktywacji (eksplozja oddechowa). Mutacje Spitznagell JK: Antibiotic protcins of huraan neu-
enzymów i związanych z nimi białek są przy- trophils. J Clin Imest 1990;86:138I.
Weatherall DJ et al: The hemoglobinopathies. Chap-
czyną przewlekłej choroby ziarniczej. Proteazy ter 93 in: The Metaboiic Basis of Inherited Disease.
granulocytów obojętnochłonnych mogą rozkła- 6th ed. Scriver CR et al (editors). McGraw-Hill,
dać wiele białek tkankowych; w warunkach 1989.
prawidłowych są pod kontrolą arsenału anty- Yamamoto F et al: Molecular genetic basis of the
proteaz. Jednak ten nWfchamzm hamujący może histoblood group ABO system. Naturę
być złamany w wielu okolicznościach, co pro- 1990;345:229.
wadzi do rozległych uszkodzeń tkanek. Za-
stosowanie technologii rekombinacji DNA zre-
wolucjonizowało badania w hematologii.
Podłoże biochemiczne
niektórych schorzeń 6
neuropsychiatrycznych
4
Robert K. Murray, MD, PhD

WPROWADZENIE neuropsychiatryczne są^ważne m.in. dlatego, że


są często przewlekłe (np. schizofrenia) i wynisz-
Rozdział ten nie stanowi systematycznego czające (np. udary, choroba Huntingtona, cho-
opisu takich zagadnień, jak mechanizm neuro- roba Alzheimera i schizofrenia), ponieważ mo-
transmisji, cechy neuro transmiter ów, właściwo- gą niszczyć funkcje intelektualne. Badania neu-
ści synaps, ani szczegółów, takich jak kanały robiologiczne nie tylko pozwalają nam na lepsze
jonowe w mózgu. Tematy te są dobrze przed- zrozumienie naszej własnej natury, ale także
stawione w wielu podręcznikach neurofizjolo- dostarczają racjonalnej podstawy skutecznej
gii, biologii molekularnej i neuro farmakologii. terapii wielu schorzeń prowadzących do kom-
Niektóre z nich są wymienione w piśmiennict- pletnego inwalidztwa.
wie na końcu tego rozdziału. Zakładamy, że Według amerykańskiej Narodowej Fundacji
czytelnik ma pewną znajomość podstawowych Badań Mózgu koszta bezpośrednie schorzeń
pojęć neuro fizjologii i neuro anatomii. Zamiast mózgu (choroby psychiatryczne i neurologicz-
tego przedyskutujemy 8 schorzeń {lub grup ne, alkoholizm i narkomanie) wynoszą ponad
schorzeń) neuropsychiatrycznych: miastenię, 401 mld dolarów rocznie. Koszt jednej tylko
chorobę Huntingtona, udary mózgu, choroby choroby, otępienia, czyli demencji (której naj-
spowodowane mutacjami mitochondrialnego ważniejszym przykładem jest choroba Alzhei-
DNA, zespół łamliwego chromosomu X i inne mera), przewyższa koszt leczenia raka i choroby
schorzenia związane z powtórzeniem trypleto- wieńcowej serca. Koszta bezpośrednie w wyso-
wym, chorobę Parkinsona, chorobę Alzheimera kości 401 mld dolarów stanowiły */? całkowi-
i schizofrenię. Współczesne osiągnięcia bioche- tych wydatków służby zdrowia w USA w 1991 r.
miczne, komórkowe i genetyczne rzuciły na te Obliczono też, że koszta pośrednie (np. utrata
schorzenia pewne światło i w niektórych przy- zarobków, system ścigania zbrodni) przewyż-
padkach stwarzają szansę na nowe sposoby szają koszta bezpośrednie. Na każde 100 dola-
leczenia. Jedne z tych schorzeń są bardziej rów wydanych na opiekę nad pacjentem z cho-
pospolite, inne mniej, ale wszystkie dają nam robą Alzheimera Stany Zjednoczone inwesto-
cenny wgląd w biochemię mózgu i otwierają wały tylko 50 centów na badania nad tym
nowe perspektywy. problemem, a w innych krajach nakłady na
badania są z pewnością niższe.

ZNACZENIE BIOMEDYCZNE
ABY ZROZUMIEĆ MIASTENIĘ,
Główne dwa wyzwania, przed którymi staje TRZEBA ZROZUMIEĆ ZJAWISKA
współczesna biologia to określenie mechaniz- ZACHODZĄCE W ZŁĄCZU
mów zaangażowanych w rozwój i różnicowanie NERW0WO-M1ĘŚNI0WYM
i odkrycie działania układu nerwowego. Metody
badawcze, które umożliwiła technologia re- Miastenia (myasthenia gravis) charakteryzuje
kombinowanego DNA, odgrywają ważną rolę się nawracającymi epizodami słabości mięśnio-
w obu tych zagadnieniach. Klinicznie choroby wej, głównie dotyczącej mięśni unerwianych
888 / ROZDZIAŁ 64

przez nerwy czaszkowe. Stan chorego poprawia częścią błony mięśniowej biorącej udział w złą-
podawanie leków, które hamują acetylochoiine- czu. Wyraźnie widać fałdy złącza; zawierają one
sterazo (patrz niżej) i fakt ten jest wykorzystany dużo receptorów cholinergicznych w bezpośre-
w rozpoznaniu i leczeniu. W miastenii z powo- dniej bliskości zakończenia nerwowego.
dów, które nic są jasne, organizm wytwarza Można uważać, że wszystkie zjawiska w złą-
autoprzeci wdała skierowane przeciw receptoro- czu zachodzą w 6 etapach (ryc. 64-1).
wi cholinergicznemu (AChR) w płytce 1. Synteza acetyl och o liny zachodzi w cyto-
nerwowo--mięśniowej; przeciwciała te plazmie zakończenia nerwowego, w którym
powodują zniszczenie receptorów i prowadzą znajduje się enzym acetylotransferaza cho li no
do znacznego zmniejszenia ich liczby. Tak wa, katalizująca reakcję
więc, aby zrozumieć tę chorobę, trzeba
koniecznie poznać podstawowe fakty dotyczące Acetyio - Co A ■:- Chol i na -> Acetylocholina+
przekaźrrictwa ne-rwowo-mięśniowego. + CoA
Schemat złącza nerwowo-mięśniowego i nie-
których zachodzących w nim zjawisk przed- Zsyntetyzowana acetylocholina zostaje
stawia ryc. 64-1, Złącze to składa się z pojedyn- wbudowana do małych, związanych z błoną
czego zakończenia nerwowego oddzielonego od ziarnistości zwanych pęcherzykami synaptycz
obszaru pos[synaptycznego szczeliną synapty- nymi i w nich składowana. Szczegóły tego proce
czną. Płytka motoryczna jest wyspecjalizowaną su nie są dobrze poznane.
Uwalnianie acetylocholiny z tych pęche
rzyków do szczeliny synaptycznej jest następ
nym etapem. Dochodzi do tego w procesie
Zakończenie nerwowe egzocytozy, w którym następuje fuzja pęcherzy
ka z błoną pre&ynaptyczną. W stanie spoczyn
kowym pojedyncze kwanty {ok. 10 000 cząs
teczek neurotransmitera, prawdopodobnie od
powiadające zawartości jednego pęcherzyka sy
naptycznego) są uwamiane spontanicznie,
w wyniku czego powstają niewielkie miniaturo
Bten we potencjały płytki końcowej (MEPP). Kiedy
a zakończenie nerwowe zostaje zdepoiaryzowane
presynaptyezna
w wyniku dotarcia doń impulsu nerwowego,
otwierają się zależne od napięcia kanały wap
niowe, co pozwala na napływ jonów wapnia
z przestrzeni synaptycznej do zakończenia ner
wowego. Te jony wapniowe pełnią zasadniczą
rolę w procesie egzocytozy, w którym acetylo-
choiina (zawartość ok. 200 pęcherzyków) zo
staje uwolniona do przestrzeni synaptycznej.
Uwolniona acetyl och oiina szybko dy fun
duje przez szczelinę synaptyczną do jej recep
torów w fałdach złącza, £iedy dwie cząsteczki
acetylocholiny połączą się z receptorem, ten
ulega zmianie konformacyjnej, otwierając kanał
receptorowy pozwalający na przepływ jonów
Ryc. 64-1- Schematyczne przedstawienie niektó- przez błonę, W wyniku tego dochodzi do na
rych wydarzeń w złączu necwowo-mięśniowym. pływu jonu Na+. co prowadzi do depolaryzacji
Część zakończenia nerwowego ukazano leżącą błony mięśniowej i powstania potencjału płyt
w ścisłym przyłożeniu do mięśniowej płytki koń-
cowej. Cały proces, w którym acetylocholina pobu-
kowego. Potencjał ten depolaryzuje z kolei
dza receptor, może być traktowany jako zachodzą- sąsiednią błonę mięśniową i w ten sposób
cy w sześciu etapach (patrz tekst). AcCoA — acety- powstają i zostają przenoszone wzdłuż włókna
loCoA, ACh — acetyl och ot i na; AChRs — receptory potencjały czynnościowe, powodujące skurcz
acetylocholinowe; Ac — octan mięśni (p. rozdz. 59). Gdy kanał się zamyka,
cząsteczka acetylocholiny oddysocjowuje i zo-
PODŁOŻE BIOCHEMICZNE CHORÓB NEUROPSYChHATRYCZNYCH / 889

staje zhydrolizowana przez acetyiocholinestera- wspomniano, jest on błonową glikoproteiną


zę, która katalizuje reakcję składającą się z 5 podjednostek, z których
2 (podjednostki a) są identyczne. cDNA dla
Acety tocholina HxO-> Octan +- Cholina różnych podjednostek został sklonowany i dla
każdego z tych cDNA wydedukowano struk-
Ten ważny enzym znajduje się w dużych turę aminokwasową podjednostki. Fakt, że a-
ilościach w błonie podstawnej przestrzeni syna- bungarotoksyna wiąże się mocno z tym biał-
ptycznej. kiem został wykorzystany w wielu badaniach,
6. Cholina jest odzyskiwana przez zakończe- takich jak pomiar liczby receptorów w prób-
nie nerwowe dziękiunechanizmowi aktywnego kach normalnego i chorego mięśnia (p. niżej).
transportu, i tam może być ponownie użyta do Rozmieszczenie białek w błonie komórkowej
syntezy acetylocholiny. przedstawia ryc. 64-2. Jak pokazano, wszystkie
5 podjednostek przechodzi przez błonę i bierze
Receptor cholinergiczny złącza udział w tworzeniu kanału jonowego, W nieobe-
nerwowo-mięśniowego jest kanałem cności acetylocholiny kanał jest zamknięty. Kie-
jonowym sterowanym przez dy dwie cząsteczki neurotransmitera wiążą się
neurotransmiter do receptora, każda dpyednej podjednostki a,
Receptor cholinergiczny w złączu nerwowo-- białko ulega zmianie konformacyjnej, która
mięśniowym intensywnie badano ze względu powoduje otwarcie się kanału na czas ok. jednej
na rolę, jaką gra w przekaznictwie nerwowo-- milisekundy. W tym czasie napływa do mięśnia
mięsniowym. Niektóre ważne właściwości tego Na+, a wypływa zeń K+. Jak wspomniano
receptora są wyliczone w tab. 64-1. Jak tam wyżej, to właśnie napływ Na+ powoduje depo-
laryzację błony mięśniowej i generuje potencjał
płytki końcowej. Ponieważ obecność lub nieo-
becność acetylocholiny powoduje otwieranie
Tabela 64-1. Niektóre własności receptora acety- i zamykanie kanału, receptor choiinergiczny
locholinowego złącza nerwowo-mięśniowego" określa się jako kanał jonowy regulowany („bra-
Receptor w złączu: mkowany") neurotransmiterem (w odróżnieniu
od dwóch innych typów kanałów regulowanych
Jest receptorem nikotynowym {tzn, agonistą tego — kanałów zależnych od potencjału [napięcio-
receptora jest nikotyna)
wo-zależnych] oraz regulowanych mechanicz-
Jest błonową glikoproteiną o masie cząsteczkowej nie).
-275 000
Zawiera 5 podjednostek, ma skład W miastenii autoprzeciwciała
Tylko podjednostka a wiąże acety I ochot i nę z du- uszkadzają receptory cholinergiczne i
żym powinowactwem zmniejszają ich liczbę
Badania elektrofizjologiczne (np. elektromio-
Dwie cząsteczki acetylocholiny muszą się związać,
aby otworzyć kanał jonowy, który umożliwia prze- grafia) wskazują, że nienormalność w miastenii
pływ jonów Na+ i K+; receptor jest więc kanałem dotyczy płytki końcowej, a nie błony presynap-
jonowym regulowanym (bramkowanym) przez tycznej. W rzeczy samej, w tej chorobie do-
transmiter chodzi do normalnego uwalniania się acetylo-
Jad węża a-bungarotoksyna wiąże się silnie do choliny. W przeciwieństwie do tego badania, w
podjednostki % i może być użyta do znakowania których używa się znakowanej bungarotoksyny
receptora albo jako ligand o dużym powinowact- dla pomiaru liczby receptorów choliner-
wie do oczyszczania go gicznych w próbkach mięśni, wykazały silny ich
Autoprzeciwciata przeciw receptorowi są podejrza- spadek u pacjentów cierpiących na miastenię.
ne o powodowanie miastenii Wiele danych sugeruje udział zaburzeń układu
immunologicznego w patogenezie miastenii. Ob-
• Według: Kandełl E.R.. Schwarz J.H., Jessel serwuje się np. często hiperpiazję grasicy i tka-
T.M. (red,): Principles of Neural Scisnce. wyd. 3, nek limfoidalnych, nie są też rzadkie guzy
Elsevier, 1991. grasicy. Około 10% pacjentów cierpi na inne
" Przedstawiony skład dotyczy receptora pło- schorzenia autoimmunologkzne. Jest interesują-
dowego U dorosłych pojedyncza podjednostka ce, że niekiedy chorobą może być dotknięty
y jest zastąpiona przez podjednostke s Każdy typ
podjednostki jest kodowany przez osobny gen. płód chorej matki in utero, co sugeruje przenika-
890 / ROZDZIAŁ 64

Acetytocholina nie związana: kanał zamknięty


B, Dwie cząsteczki acetytochollny związane: kanał otwarty

f O Na'

V 7

;. 64-2. Struktura receptora dla acetylocholiny (ACh) w złączu nerwowo-mięśniowym. A — Trój-


wymiarowy model nikotynowego, aktywowanego przez acetylochotinę, kanału jonowego, oparty na f
modelu Karlina i wsp. Kompleks receptor-kanał składa się z wielu podjednostek. Po jednej cząsteczce
acetylocholiny łączy się do każdej podjednostki a. przed otwarciem kanału. Wszystkie podjednostki biorą
udział w tworzeniu pory. B — Kiedy dwie cząsteczki acetylocholiny przyłączą się do części podjednostek a
wystawionych na powierzchni błony, receptor-kanał zmienia konformację otwierając pory w części
receptora zanurzonego w dwuwarstwie lipidowej. Przez otwarty kanał przepływają Na + i K+ zgodnie z ich
własnymi gradientami stężeń. (Według: Kandel E. R., Schwartz J. H,, Jessel T. M. (red.): Principles of
Neural Science, wyd. 3. Elsevier, 1991, za zezwoleniem).

nie przez łożysko jakiegoś czynnika, np. auto- ciwciał skierowanych przeciw receptorowi
przeciwcial. Wiele wyjaśniającym odkryciem i chorobę przypominającą miastenię. Wykaza-
było stwierdzenie, że wstrzykniecie oczyszczone- no następnie, że auto przeciwciała skierowane
go receptora cholinergicznego (otrzymanego z przeciw receptorowi można wykazać także
organu elektrycznego węgorza elektrycznego) u człowieka cierpiącego na miastenię; są one
królikom powoduje wystąpienie we krwi prze- obecne u prawie 100% pacjentów z ciężką
PODŁOŻE BIOCHEMICZNE CHORÓB NEUROPSYCHIATRYCZNYCH / 891

postacią choroby. Auto przeciwciała przycze- czeniu miastenii,- Di izopropyl ofluorofosforan


piają się do receptorów cholinergicznych w złą- (DFP) jest przykładem nieodwracalnego inhibi-
czu nerwowo-mięśniowym i uszkadzają je, co tora cholinesterazy; tworzy on kowalentne wią-
powoduje tzw. liżę ogniskową (p. ryc. 64-3). zanie z resztą serynowa. w aktywnym centrum
Uszkodzone receptory podlegają endocytozie, cholinesterazy (zob. omówienie proteaz seryno-
która przyspiesza ich obrót (tworzenie i ginię- wych w rozdz, 10). DFP jest trującym „gazem
cie) i zmniejsza liczbę. Obecność układu dopeł- nerwowym" i jest też używany jako środek
niacza (p. rozdz. 58) odgrywa istotną rolę w tym owadobójczy.
typie uszkodzeń komórkowych. Nie zostało Lecząc miastenię często trzeba dodatkowo
dotąd dostatecznie jwyjaśnione, co jest pierwo- stłumić nienormalną odpowiedź immunologiczną
tną przyczyną powstawania autoprzeciwciał. powodującą miastenię. Zazwyczaj używa się
w tym celu kortykosteroidów. ale poważniejsze
Tworzenie przeciwciał przeciw receptorom acetylo- przypadki wymagają zastosowania cyt o toksy-
cholinowyrn obecnym w złączu nerwawo-mięśntowyrn cznych leków immunosupresyjnych, takich jak
azatiopryna. Korzystne mogą być skutki usu-
Uszkodzenie receptorów (lokalna liza) przez aulo-
nięcia grasicy. Plazmafereza może przejściowo
przeciwciata, powodujące usieciowanie i endccytozę obniżyć poziom autoptfŁeeiwciął w osoczu.
i
Silne zmniejszenie liczby receptorów
CHOROBA HUNTINGTONA JEST
I PRZENOSZONA DZIEDZICZNIE
Objawy kliniczne, zwłaszcza epizody słabości mięśni
unerwianych przez nerwy czaszkowe Choroba Huntingtona, zwana też pląsawicą
Huntingtona, charakteryzuje się krótkimi, mi-
Ryc. 64-3. Schemat powstawania miastenii. Po- mowolnymi ruchami (pląsawicą) i postępują-
wody początkowego tworzenia przeciwciał skiero- cym pogarszaniem wyższych czynności nerwo-
wanych przeciw receptorom nie są jasne. wych. Zaczyna się zazwyczaj między 35 a 50 rż.,
nieubłaganie się pogłębia, i prowadzi do śmierci
średnio w 15 lat po wystąpieniu pierwszych
objawów. Choroba jest dziedziczona jako cecha
Inhibitory chotinesterazy zwiększają
autosomalna dominująca z całkowitą penetra-
ilość acetylocholiny w złączu
cją; zagrożonych jest 50% dzieci rodziców do-
nerwowo-mięśniowym, pozwalając na
tkniętych tą chorobą. Jest ona wyjątkowo stre-
leczenie miastenii
sująca, ponieważ do niedawna dzieci tych cho-
Leki hamujące acetylocholinesterazę, enzym
rych nie mogły przewidzieć, czy zostaną nią
zaangażowany w niszczenie acetylocholiny, sku-
dotknięte i czy nie przekażą jej swojemu potom-
tecznie zwiększają stężenie tego neurotransmi-
stwu.
tera przy płytce nerw owo-mięśniowej i prze-
Neurony w ciele prążkowanym (jądro ogonia-
dłużają czas jego działania. Leki tego typu są
ste i skorupa) są najbardziej dotknięte przez
podstawą leczenia miastenii. Istnieją 2 typy
chorobę Huntingtona. Wiele z nich ginie i zo-
inhibitorów cholinesterazy: odwracalne i nieod-
staje częściowo zastąpionych przez komórki
wracalne. Zarówno krótko działające, jak i sto-
glejowe (glejoza). Śmierć komórek dotyka jedne
sunkowo długo działające inhibitory są użytecz-
typy neuronów bardziej niż inne; interneurony
ne w miastenii. Te pierwsze znalazły szczególnie
zazwyczaj nie są naruszane. Obserwuje się spa-
zastosowanie w diagnostyce. Diagnozę stawia
dki poziomu pewnych neurotransmiterow (np.
się na podstawie wywiadów, objawów klinicz-
kwasu y-aminomasłowego [GABA] i acetylo-
nych i pewnych testów laboratoryjnych (np.
choliny), niektórych enzymów zaangażowa-
elektromiografii, pomiaru krążących autoprze-
nych w ich syntezę (np. dekarboksylazy gluta-
ciwciał). Test diagnostyczny polega na podaniu
minianowej i acetyl o transfe razy cholinowej),
odpowiedniej ilośri krótko działającego edrofo-
niektórych neuropeptydów (np. substancji P,
niiun (Tensilon). Jeżeli pacjent cierpi na mias-
diolecystokininy i metenkefaliny) i pewnych
tenię, powinno to spowodować szybkie, choć
receptorów (np. dopaminowych, cholinergicz-
krótkotrwałe, zwiększenie siły mięśni. Pirydo-
nych i serotoninowych). Wykazano również
stygmina i neostygmina są skutecznymi, dhiżej
wzr«st stężeń innych przedstawicieli tych 4 klas
działającymi lekami, szeroko używanymi w le-
892 / ROZDZIAŁ 64

molekuł, np. dopaminy i noradrenaliny, soma- genu mukowiscydozy). Tak więc obecnie liczne
tostatyny i neurotensyny. Te rozmaite zmiany laboratoria klonują i sekwencjonują rejon chro-
mają prawdopodobnie charakter wtórny, od- mosomu, w którym przypuszcza się, że tkwi
zwierciedlający uszkodzenia komórek i śmierć poszukiwany gen. Powinien on być zidentyfiko-
komórkową wynikłą z defektów genetycznych, wany w najbliższej przyszłości. Jeżeli uda się też
ale są ważne z tego powodu, że stanowią wydedukowac, jakie białko wytwarza normalny
podstawę biochemiczną objawów, na które cier- gen, powinno to wyjaśnić mechanizm prowa-
pi pacjent. dzący do śmierci neuronalnej w ciele prąż-
kowanym pacjentów z chorobą Huntingtona
Gen choroby Huntingtona został (patrz niżej) i doprowadzić do bardziej racjonal-
zlokalizowany na krótkim ramieniu nych metod jej leczenia.
chromosomu 4, ale dotychczas nie Mimo rozczarowania, że gen choroby Hun-
został wyizolowany tingtona wciąż nie został zidentyfikowany, opi-
W 1983 r. Gusella i współpracownicy opisaii sane wyżej badania umożliwiły, przy użyciu
występowanie RFLP ściśle związanego z genem odpowiednich sond DNA, informowanie człon-
odpowiedzialnym za chorobę Huntingtona. By- ków dotkniętych rodzin — jeżeli zechcą to
ła to jedna z pierwszych prac wykorzystujących wiedzieć — czy rozwinie się u nich choroba
RFLP w badaniach sprzężeń genetycznych i jej Huntingtona (testowanie przedobjawowe) i zao-
sukces dał olbrzymi napęd do tego typu badań. ferować diagnozę prenatalną. Obecnie nie ma
Badane przypadki obejmowały bardzo rozległą żadnej swoistej terapii choroby Huntingtona,
rodzinę (ok. 5000 osób) żyjącą w okolicy jeziora można tylko służyć doradztwem genetycznym,
Maracaibo w Wenezueli. Około 300 członków pomocą psychologiczną i leczeniem objawo-
tej rodziny cierpiało na chorobę Huntingtona, wym.
Użyto baterii 12 świeżo udostępnionych sond
DNA. Przy olbrzymim szczęściu (jeżeli się Ekscytotoksyny mogą wywoływać
uwzględni względnie niewielką liczbę sond i roz- śmierć neuronów w chorobie
miar ludzkiego genomu), stwierdzono, że jedna Huntingtona przez ich działanie na
z tych sond, G8, wykryła dwa pohmorfizmy podtyp NMDA receptora glutamin
(RFLP) bardzo ściśle związane z genami kodu- łanowego
jącymi chorobę Huntingtona (w granicach ok. Choroba Huntingtona charakteryzuje się wy-
3—5 cM). Te dwa polimorfizmy spowodowały mieraniem pewnych neuronów (p. wyżej). Bez
rozpoznanie 4 kombinacji alleli, czyli haploty- wyjaśnienia natury produktu genu zaangażo-
pów (A, B, C i D); haplotyp C dla G8 pojawiał wanego w chorobie Huntingtona (enzymu, re-
się u członków wenezuelskiej rodziny dotknię- ceptora itp.) trudno o pewność, jak proces ten
tych chorobą. G8 pochodził 2 rekombinowane- zachodzi. Jedna z hipotez zakłada, że jest on
go bakteriofaga z biblioteki genomu ludzkiego. powodowany przez pewne substancje chemicz-
Zastosowanie hybrydyzacji komórek somatycz- ne (ekscytotoksyny), które mogą być egzogenne
nych oraz hybrydyzacji in situ wykazało, że lub endogenne (normalne produkty metabolicz-
wykryty locus znajdował się bardzo blisko ne). Aby w pełni zrozumieć tę koncepcję, trzeba
końca krótkiego ramienia chromosomu 4. Nie- coś wiedzieć o receptorach glutaminianowych.
stety, sekwencje DNA blisko telomeru przy Glut;) minian i aspara ginian są pobudzającymi
końcu chromosomu wydają się zawierać po- aminokwasami w mózgu; glutaminian może być
wtórzenia DNA i inne sekwencje trudne do odpowiedzialny za ok. ^75% neurotransmisji
interpretacji. Mimo tego, do końca 1989 r. pobudzającej w mózgu. Przez stosowanie od-
sklonowano koniec chromosomu 4, w którym powiednich agonistów i antagonistów podzieio-
znajduje się locus choroby Huntingtona. Jed- no receptory giutaminianowe na 5 klas: 1)
nakże, dalsze dowody wykazały wówczas, i& NMDA (N-metylo-D-asparaginian); 2) AMPA
locus ten w rzeczywistości znajduje się kilka (kwas a-amino-3-hydroksy-5 -metyl o-4-izoksa-
milionów par zasad bardziej proksymalnie (tzn. zolopropionowy); 3) kainowe (związek izolo-
w kierunku od końca chromosomu) niż pierwo- wany z glonów morskich); 4) L-AP+ (syntetycz-
tnie sądzono. Nie został on nigdy precyzyjnie ny agonista) i 5) metabotropowy. Pierwsze 4
określony w tym sensie, że nie udało się określić receptory są kanałami kationowymi, podczas
regionu ograniczającego, definiującego dystalny gdy receptor metabotropowy jest związany
koniec genu (w przeciwieństwie do przypadku z wewnątrzkomórkowym wytwarzaniem diacy-
PODŁOŻE BIOCHEMICZNE CHORÓB NEUROPSYCHIATRYCZNYCH / 893

loglicerolu i trisfosforanu inozytolu na szlaku we wiążące glicynę, zakżne od potencjału miejs-


polifosfoinozytydowym (p. rozdz. 45). ce wiążące Mg2 +, miejsce wiążące fencyklidynę
Szczególnie interesujące było odkrycie, że oraz miejsce wiążące Zn2+). Kanał otwiera się,
iniekcja kwasu kainowego do prążkowia szczu- kiedy jest związany zagonistą, takim jak gluta-
rów powoduje śmierć neuronów, ale oszczędza minian, a po otwarciu zezwala na napływ Ca2 + i
komórki glejowe i aksony. Kwas kainowy dzia- Na+ do komórki. Jeżeli receptor NMDA jest
ła powodując nadmierne uwalnianie glutami- stymulowany przewlekle (np. w wyniku nad-
nianu. Faktycznie, inkubacja neuronów ze sto- miaru glutaminianu uwalnianego przez neuro-
sunkowo niskimi stężeniami giutaminianu mo- ny w wyniku depolaryzacji ich błony plaz-
że powodować śmiejt neuronów: jest to zależne matycznej), prowadzi to do akumulacji Ca2 + ,
od obecności Ca2+ w środowisku inkubacyj- który w wysokich stężeniach jest toksyczny dla
nym. Iniekcja chinolinianu, metabolitu tryptofa- komórki i może spowodować śmierć komórki
nu, który stymuluje receptor NMDA, również w sposób podobny do opisanego dla zawału
powoduje śmierć neuronów, oszczędzając inter- serca (przypadek 4 w rozdz. 62). Co więcej,
neurony, w podobny sposób jak w chorobie napływowi Ca2 + towarzyszy napływ Nar, po-
Huntingtona. Tak działające związki chemiczne wodujący osmotyczne pęcznienie i uszkodzenie
nazywamy ekscy to toksynami. komórki. Odkrycia te ustają implikacje terapeu-
Chociaż do chwili identyfikacji produktu tyczne, ponieważ dzięki nim można częściowo
wadliwego genu nie można wyznaczyć dokład- blokować receptory NMDA, używając leków
nie łańcucha zdarzeń, szczególnie zaangażowa- takich jak dekstrorfan, zmniejszając w ten spo-
ny w uszkodzenia i śmierć neuronów obser-
sób liczbę ginących komórek.
wowane w chorobie Huntingtona wydaje się
być receptor NMDA. Receptor ten (ryc. 64-4) Receptor NMDA jest interesujący również
jest złożony, ponieważ zawiera co najmniej z innych względów. Sądzi się, że odgrywa on
5 różnych miejsc wiążących (miejsce wiążące istotną rolę w długotrwałym wzmocnieniu, co
transmiter — glutaminian, miejsce regulatoro- powoduje zwiększoną wydajność synaptyczną
w hipokampie i innych obszarach mózgu i może
Błona

Wnętrze

Otoczenie

^pęcpoooo
■ ■ l! ': ■ ■ ' ■ ' ■

ÓOOCC
Ryc. 64-4. Schematyczne przedstawienie receptora NMDA i punktów uchwytu różnych czynników na
receptorze. Receptor NM DA kontrotuje kanai kationowy przepuszczalny dla Ca 2+ i Na+ i jest kontrolowany
przez Mgił w sposób zależny od potencjału. Przed wjonem jest K+. Kana! receptora NMDA jest blokowany
przez PCP i MK801, a cały kompleks jest regulowany w dwóch miejscach regulatorowych przez, glicyne
iZn2+. AP5 jest kompetytywnym antagonistą w miejscu wiązania NMDA. PCP — fencyklidyna (Wediug:
Cooper J B., Bloom F. £., Roth R. H.: The Biochemical Basis of Neuropharmacology, wyd. 6, Oxford
University Press, za zezwo(eniem). ____
894 I ROZDZIAŁ 64

być związane ze zjawiskami pamięci i uczenia. których trwałe uszkodzenie komórek rozwija
Uważa się również, że aktywacja tego receptora się szybko (poniżej godziny). Wyróżniamy trzy
może inicjować drgawki; ponadto powtarzane kolejne etapy w rozwoju uszkodzenia mózgu
drgawki mogą wywołać śmierć neuronów praw- powodowane zakrzepem mózgowym.
dopodobnie związaną z uwalnianiem ekscytoto- Indukcja. Niedotlenienie (ischemia) powo
ksyn. Proponowany schemat niektórych wyda- duje depolaryzację Won neuronalnych, powo
rzeń związanych z wywołaniem choroby Hun- dującą uwalnianie glutaminianu Podobnie jak
tingtona przedstawia ryc. 64-5. w przypadku choroby Huntingtona, powoduje
to nadmierne pobudzenie receptorów NMDA
Mutacja lub rnulacje jednego genu (genu Huntlngtona) w na przylegających neuronach, prowadzące do
krótkim ramieniu chromosomu A nienormalnie wysokiego napływu Ca2+ i Na+
i wynikające stąd uszkodzenie komórki lub jej
Zmiana struktury hipotetycznego produktu białkowego (np, śmierć. Co więcej, glutaminian pobudza recep
enzymu, blatka strukturalnego, receptora) tory AMPA/kainowe (prowadząc do dodat
kowego napływu Na + ) i receptory metabo-
Uwolnienie etecytotoksyn [np. nadmiar glutaminlanu)
tropowe, powodując wewnątrzkomórkowe
powodujące nadmierne pobudzenie receptora NMDĄ tworzenie się trisfosforanu inozytolu i diacylo-
wewnątrzkomórkowe nagromadzenie toksycznych ilości glicerolu.
Ca/ i Śmierć neuronów w prązkowlu i gdzie indzie]
Amplifikacja. Dalsze nagromadzanie się
Caz+ w komórce zachodzi przez następujące
Objawy choroby Huntingtona (pląsawlca, postępujące mechanizmy: a) zwiększone stężenie wewnątrz
pogorszenie stanu neurologicznego) komórkowego Na+ aktywuje transporter
Na+/Ca2+ , b) sterowane potencjałem kanały
Ryc. 64-5. Przypuszczalny schemat niektórych Ca2+ są aktywowane w wyniku depolaryzacji
zjawisk zaangażowanych w wywoływanie choroby i c) trisfosforan inozytolu uwalnia Ca2+ z*siate-
Huntingtona. czki śródplazmatycznej do cytoplazmy. Wszyst
kie te trzy mechanizmy prowadzą do podwyż
szenia wewnątrzkomórkowego poziomu Ca2+,
EKSCYTOCYNY I INNE co powoduje dodatkowe uwalnianie się gluta
MECHANIZMY BIOCHEMICZNE minianu, pobudzającego w dalszym ciągu sąsie
SĄ ZAANGAŻOWANE W dnie neurony.
USZKODZENIA MÓZGU Ekspresja. Duże stężenia wewnątrzkomó
SPOWODOWANE UDAREM rkowego Ca2 + aktywują wapni owo-zależne nu-
kleazy, proteazy i fosfolipazy. Degradacja fos-
Przy udarze mózgu pojawiają się lokalne folipidów może też prowadzić do tworzenia
uszkodzenia wywołans,zmniejszonym przepły- czynnika aktywującego płytki (PAF) i uwal
wem krwi. Skutki tego mogą być zabójcze (np. niania kwasu arachidonowego, którego meta
trwała utrata przytomności, paraliż, ślepota, bolizm prowadzi do tworzenia eikozanoidow;
utrata mowy), w zależności od umiejscowienia oba te typy lipidów mogą wywoływać skurcz
i wielkości dotkniętego udarem obszaru. Udary naczyń, pogarszając efekt zakrzepu. W dodatku
są trzecią główną przyczyną śmierci w USA metabolizm eikozanoidow prowadzi do tworze
i dotykają ok. 500000 Amerykanów rocznie. nia wolnych rodników tlenowych, które powo
Podobnie jak w przypadku choroby Alzheime- dują trwałe nadtlenkowe ^uszkodzenia lipidów
ra, ekonomiczne koszty związane z opieką błon neuronalnych. Ponieważ glutaminian od
medyczną nad pacjentami z udarem są olb- grywa pierwszoplanową rolę w tej sekwencji
rzymie. Aby opracować odpowiednie metody wydarzeń, cały proces nazwano kaskadą gluta-
leczenia udarów, trzeba koniecznie zrozumieć minianową. Wiele innych czynników jest jednak
podstawowe mechanizmy zaangażowane również zaangażowanych w ischemicznym
w uszkodzenia okolic mózgu dotkniętych uda- uszkodzeniu mózgu.
rem. Omówimy tu kilka ważnych punktów. Leczenie udaru ma na celu ograniczenie
Większość udarów jest powodowanych za- uszkodzeń wywołanych zakrzepem. Wprowa-
krzepami w tętnicach mózgowych. Zmniejsza to dzono doświadczalne terapie mające na celu
podaż tlenu i glukozy, substancji podstawo- zminimalizowanie efektów biochemicznych ka-
wych dla przemiany materii w mózgu, bez skady glutaminianowej (tab, 64-2). Podobnie
PODŁOŻE BIOCHEMICZNE CHORÓB NEUROPSYCHIATRYCZNYCH / 895

Tabela 64-2. Niektóre terapie doświadczalne testowane w celu ograniczenia kaskady glutaminianowej
rozwijającej się w czasie udaru mózgu. (Trzy etapy kaskady opisano w tekście).'
Etap kaskady Problem biochemiczny Podejście lecznicze
Indukcja Nadmierne uwalnianie gl u Hamowanie syntezy glutaminianu przez metioninową
-tamirtianu sulfoksyminę.
Obniżenie temperatury ciała, jeżeli pacjent gorączkuje:
obniża to metabolizm mózgu i może zahamować
uwalnianie glutaminianu
Aktywacja receptorów Antagoniści receptorów NMDA, tacy jak dekstrorfan,
NMDA CGS 19755 i MK-801
Ampliftkacj Napływ Ca1+ przez kanały Pochodne dihydropirydyny (np. nimodypina) w celu
CaI+ regulowane potenc- zablokowania tych kanałów
jałem
a Ekspresja Tworzenie wolnych rodni- Leki hamujące wolne rodniki (np. 21 -aminosteroidy)
ków
Według: Zivin J.A., Choi D.W.: Stroke Therapy. Sci. Am. {lipiec) 1991, 26%, 56.

jak w przypadku zakrzepu w tętnicy wieńcowej Tabela 64-3. Niektóre gtówne cechy
(p. rozdz. 58) wczesne leczenie trombolityczne struktury i funkcji ludzkiego mitochondrialnego
może przywrócić przepływ krwi. Prowadzi się DNA*
wiele zakrojonych na dużą skalę prób klinicz- Jest pierścieniowy, dwuniciowy i zawiera łańcuch
nych z tPA. Do leczenia udaru tPA może być ciężki (H) i lekki (L)
odpowiedniejsza niż streptokinaza, ponieważ ta
ostatnia może łatwiej wywoływać krwotoki, Zawiera 16 569 par zasad, ich sekwencja jest w pe-
łni poznana
które mogą być katastrofalne dla mózgu.
Zapobieganie obejmuje również przeciwdzia- Koduje 13 (z ogólnej liczby — 67) podjednostek
łanie czynnikom ryzyka, takim jak nadciśnienie, białkowych łańcucha oddechowego;
cukrzyca, palenie tytoniu i hiperlipidemia. Po- 7 podjednostek dehydrogenazy NADH {kom
pleks I)
dawanie małych dawek aspiryny wydaje się cytochrom b kompleksu III
zmniejszać ryzyko udaru u pacjentów cierpią- 3 podjednostki oksydazy cytochromowej (kom
cych na przejściowe ataki niedotlenienia. pleks IV)
2 podjednostki syntazy ATP
Koduje duży (16s) i mały (12s) mitochondrialny
MUTACJE MITOCHONDRIALNEGO rybosomalny RNA
DNA POWODUJĄ PEWNE MIOPATIE
Koduje 22 molekuły mitochondrialnego tRNA
ł SCHORZENIA NEUROLOGICZNE
Jego kod genetyczny różni się nieco od kodu
Mitochondria ludzkie zawierają 2—10 kopii standardowego:
niewielkich pierścieniowych dwuniciowych mo- UGA (standardowy kodon stopu) jest czytany
jako Trp
lekuł DNA, które składają się na ok. 1% AGA i AGG (standardowe kodony dla Arg) są
całkowitego DNA w komórce (ryc. 64-6 i tab. czytane jako kodony stopu
64-3). Istotną cechą ludzkiego mitochondrial-
Zawiera bardzo niewiele sekwencji nie tłumaczo-
nego (mt) DNA jest to, że jest ono dziedziczone
nych
na drodze matczynej, niemendlowskiej dziedzicz-
ności, ponieważ wszystkie mitochondria są do- Wysoka częstotliwość mutacji (5-10 razy większa
starczane przez jajo w czasie tworzenia zygoty. niż w DNA jądrowym)
Stąd przy chorobach powstałych w wyniku Porównania sekwencji mtDNA dostarczają dowo-
mutacji mtDNA, chora matka teoretycznie po- dów O ewolucyjnym pochodzeniu naczelnych i in-
winna przekazać chorobę wszystkim dzieciom, nych gatunków
ale tylko córki będą dalej przenosiły chorobę. * Według: Harding A.E.: Neurological disease
Jednakże, w niektórych przypadkach (p. niżej) and mitochondrial genes; Trends ^
14:132
896 / ROZDZIAŁ 64

ubytki w mtDNA mogą zachodzić w czasie


oogenezy i nie są dziedziczone po matce.
Wykazano obecnie, że wiele chorób powstaje
w wyniku mutacji mtDNA (tab. 64-4), Jedna ich

Tabela 64-4. Niektóre miopatie mitochondrialne


i choroby spowodowane mutacjami genów mito-
-O ,- CD 75 (U (O
chondrialnych*
Choroba Kosmate Mutacja** (0■— »~O O.
czerwone O 3 *~ -* N E
włókna
M łopat i a oczna Tak Deleeje
5 fe < £> -3; ^r
°-
KSS Tak Delecje, duplikacje W
MERRF Tak Mutacja punktowa w
lizynowym tRNA (po- S ;-<
zycja 8344 ^Z

MELAS Tak Mutacja punktowa w C1


leucyrtowym tRNA
(pozycja 3423}
LHON Nie Mutacja punktowa w
reduktazie NADH--
>■ o — » :-„,
CoE Q (pozycja 11
778) a a n c tT^-
Matczyny RP Nie Mutacja punktowa
(jedna w podjednostce 6
rodzina) hT-ATPazy (po-
zycja 8993)

* Według: Harding A. E.: Neurological disease and


mrtochondrial genes; Tr&nds Neurosci. 1991,14,132.
** W wymienionych chorobach mogą też występo-
wać dalsze mutacje. Występowanie mutacji w róż- < CL'
nych typach tRNA wydaje się korelować z proliferacją -c o
mitochondriów obserwowaną w niektórych z tych
chorób, podczas gdy mutacje w enzymach łańcucha rs, CD

oddechowego nie wykazują takiej korelacji. Miopatia U O. i


oczna charakteryzuje się postępującą zewnętrzną
oftalmoplegią {PEO), ujawniającą się zazwyczaj
w dzieciństwie. KSS—zespół Kearns-Sayre'a, chara-
kteryzuje się PEO, retinopatią pigmentową t zaburze-
niami przewodnictwa sercowego pojawiającymi się
0= « g
w dzieciństwie. MERRF — padaczka miokfonalna &5.238S
z kosmatymi czerwonymi włóknami, charakteryzuje w
się mioklonusem, padaczką i ataksją występującymi
w dzieciństwie lub w okresie dojrzałości. MELAS
encefa I opatia mitochondrialna z kwasicą mlecza-
nową i epizodami udaropodobnymi, charakteryzuje
się okresowymi wymiotami, proksymalną słabością c
kończyn i epizodami przypominającymi udar; wy
U> o
O ■=
stępuje w okresie pokwitania lub później, LHON
dziedziczna wzrokowa neuropatra Lebera, charak
o
teryzuje się ostrą lub podostrą utratą wzroku u męż
czyzn około 20 roku życia. Matczyny RP — matczyne U O Z O "S
pigmentowe zapalenie siatkówki, pojawiło się w jed *Q- CC =

nej rodzinie wraz z otępieniem, drgawkami, ataksją


i słabością mięśniową.
PODŁOŻE BIOCHEMICZNE CHORÓB NEUROPSYCHIATRYCZNYCH / 897

grupa składa się z miopatii mitochondrialnych, Tabela 64-5. Testy laboratoryjne służące do roz-
charakteryzujących się obecnością mitochond- poznawania chorób powodowanych przez mutacje
riów o nienormalnym kształcie i wymiarach mtDNA
w mięśniach szkieletowych. Te nienormalne Obecność czerwonych kosmatych włókien w prób-
mitochondria powodują, że włókna mięśniowe kach pobranych z mięśni (nie w przypadku LHON*)
przybierają postać kosmatych czerwonych włó- Badania różnych enzymów łańcucha oddechowe-
kien (ragged red fibers), które można wykryć go
przy biopsji mięśni barwionych metodą Gomo-
riego lub innymi technikami. Pierwsze 4 jedno- Analiza mtDNA (np. z mięśni i, w niektórych
stki chorobowe, wymienione w tabeli 64-4 są przypadkach, 2 ieukocytów)
przykładami miopatii mitochondrialnych, dziedziczna wzrokowa neuropatia
W miopatii ocznej (ocular miopathy) głównie
dotknięte są mięśnie odpowiedzialne za ruchy Wiele dalszych punktów dotyczących chorób
oczu; powoduje to postępującą zewnętrzną oftal- wynikających z mutacji mtDNA zasługuje na
moplegię (progressive external ophthalmople- skomentowanie. %(
gia, POE), która również występuje, wraz z in- DNA u pacjentów cierpiących na te cho
inymi nieprawidłowościami, w zespole Kearnsa- roby może się składać z mieszaniny zmutowa-
Sayre'a. Padaczka mioklonafna z kosmatymi nego i normalnego DNA (heteroplazmia) lub
'czerwonymi włóknami (myoclonus epilepsy with całkowicie zmutowanego DNA (homo plazm i a)
tfSgged red fibers, MERRF) i encefa I opatia Ilość zmutowanego DNA w zasadzie jest skore
fftitochondrialna z kwasicą mleczanową i epizo- lowana ze stopniem choroby.
dami udaropodobnymi (mitochondrial encepha- Większość polipeptydów mitochondrial
lomyopathy with lactacidosis and stroke-like nych (~54/67) jest kodowanych przez geny
episodes, MELAS) mogą być klasyfikowane jądrowe i wobec tego mutacje tych ostatnich
jako encefalomiopatie mitochondrialne, ponie- *LHO mogą również zaburzać strukturę i
waż w ich przebiegu mózg jest zazwyczaj rów- N Lebera funkcje
nież poważnie dotknięty. Dwa inne schorzenia mitocłiondriów. Przy pewnych
wymienione w tab. 64-4, dziedziczna wzrokowa schorzeniach
neuropatia Lebera (Leber's hereditary optic myo- (np. LHON) oddziaływania między genami
pathy, LHON) i macierzyńskie pigmentowe jądrowymi i mitochondrialnymi mogą być waż
zapalenie siatkówki (maternal retinitis pigmen- ne dla określenia fenotypu.
tosa) są chorobami wynikającymi z mutacji W jaki sposób mutacje mitochondrialne
mtDNA, ale nie są miopatiami mitochondrial- powodują swoiste efekty tkankowe? Na przy
nymi, ponieważ uszkodzenia niekoniecznie do- kład, dlaczego nerw wzrokowy jest tak wybiór
tyczą mięśni. czo dotykany przez LHON? Prawdopodobnie
U wielu pacjentów z POE (łącznie z cier- odpowiedź kryje się w charakterystyce fizjo
piącymi na zespół Kearnsa-Sayre'a) stwierdzo- logicznej zaatakowanej tkanki; można podej
no detecje w mtDNA; u pacjentów z zespołem rzewać, że aktywność reduktazy NADH-koen-
Kearnsa-Sayre'a stwierdzono również duplika- zymu Q (która jest zaburzona w LHON) jest
cje (podwojenia). Stopień delecji często był szczególnie ważna właśnie dla tkanki nerwu
skorelowany z natężeniem POE. Delecje te wzrokowego. Co ciekawe, przewlekłe podawa
wydają się powstawać w czasie oogenezy i stąd nie nie azydku sodowego (który hamuje oksydazę
są dziedziczone po matce. Co więcej, nie muszą cytochromu c u pewnych ssaków wywołuje
one występować we wszystkich komórkach, np. neuropatię podobną do LHON.
może ich nie być w leukocytach. Z drugiej Przypuszczano, że anomalie mtDNA wy
strony, pacjenci z zespołami MERRF, MELAS, stępują u pewnych pacjentów z chorobą Parkin-
LHON i z rodzinnym przenoszonym przez sona i mogą przyczyniać się do starzenia.
matkę pigmentowym zapaleniem siatkówki wy-
kazują specyficzne mutacje punktowe (tab. 64--
4). W odróżnieniu od delecji, takie mutacje
punktowe są zwykle dziedziczone od matki.
Testy laboratoryjne wykorzystywane w rozpo-
znawaniu chorób spowodowanych mutacjami
mtDNA są wymienione w tab. 64-5.
'•i
898 / ROZDZIAŁ 64

ZESPÓŁ ŁAMLIWEGO X, liwym miejscu chromosomu. Umożliwiło to


RDZENIOWO OPUSZKOWA ATROFIA pozycyjne klonowanie genu. Gen został nazwany
MIĘŚNIOWA I DYSTROFIA FMR-1 i zawiera silnie polimorficzne powtórze-
MIOTONICZNA SĄ POWODOWANE nia CGC, będące miejscem zwielokrotnienia
PRZEZ MUTACJĘ POWTÓRZENIA trypletu (>200 powtórzeń u osoby chorej)
TRYPLETOWEGO powodujące łamliwość chromosomu. Uważa
się, że ten gen właśnie jest odpowiedzialny za
Zespól łamliwego X jest recesywną chorobą zespół łamliwego X, ale nie jest to całkiem
związaną z chromosomem X, charakteryzującą pewne, ponieważ do tej pory nie można przewi-
się łagodnym lub umiarkowanym niedorozwo- dzieć jego funkcji z sekwencji aminokwasów.
jem umysłowym oraz wielką głową, uszami Zidentyfikowanie zaangażowanych białek
i jądrami. Występuje on u jednego na 1250 i ustalenie, jak zmiany ich funkcji wpływają na
mężczyzn w Ameryce Północnej i odpowiada charakterystykę fenotypu, byłoby bardzo in-
częściowo za to, że mężczyźni stanowią większy teresujące. Metylacja wyspy CpG blisko odcin-
niż kobiety odsetek pacjentów umieszczonych ka promotorowego (metylacja inaktywuje pew-
w domach opieki dla niedorozwiniętych. Zespól ne geny) może pomóc w wyjaśnieniu, dlaczego
wykazuje pewne niezwykle cechy genetyczne jak u osób chorych obserwuje się niski poziom
na chorobę związaną z chromosomem X, a mia- mRNA dla tego genu. Jak wspomniano wyżej,
nowicie 20—50% mężczyzn dotkniętych tą cho- istnieją pewne dowody na to, że metylacja może
robą nie wykazuje jej objawów. Ci bezobjawowi zachodzić na matczynym chromosomie X,
nosiciele mogą przenieść wadliwy gen na swoje w obszarze łamliwym X, a to może wyjaśnić
córki, które również nie wykazują objawów nienormalne dziedziczenie zespołu. Jeżeli tak
choroby. Jednakże w trzecim pokoleniu zarów- jest w istocie, byłby to przypadek wdrukowania
no męskie, jak i żeńskie potomstwo tych córek genomowego (genomic imprinting), zjawiska
może wykazywać objawy choroby. Sugeruje to, w którym wkład ojca i matki potomstwa jest
że pewne zmiany genu nastąpiły u córek, co zróżnicowany.
umożliwiło wystąpienie choroby u dzieci. Może Dwie inne choroby neurologiczne są powo-
to być związane ze zwiększeniem wymiaru genu dowane przez mutacje powtórzenia trypletowe-
przez mutację powtórzenia trypletu (patrz niżej) go. Są to rdzeniowo-opuszkowa atrofia mięś-
lub przez matczyne wdrukowanie genomowe niowa (spinał bulbar muscular atrophy, SBM A)
(zdefiniowanie poniżej), w którym to procesie i dystrofia miotoniczna (myotonic dystrophy,
zachodzi nadmierne metylowanie, powodujące DM). SBMA jest to zależna od chromosomu
inaktywację pewnych genów w łamliwym od- X choroba recesywną, charakteryzująca się na-
cinku chromosomu X. Po zespole Downa, ze- rastającą słabością mięśniową kończyn górnych
spół łamliwego X jest główną przyczyną niedo- i dolnych. Uszkodzonym genem jest gen recep-
rozwoju umysłowegc?<związanego ze zidentyfi- tora androgenowego (AR), a zwielokrotnianym
kowaną aberracją chromosomową. Cytogenety- trypletem jest CAG. Receptor androgenowy
cznie zespół ten charakteryzuje przewężenie znajduje się w wysokich stężeniach w rdzenio-
blisko końca długiego ramienia chromosomu wych i opuszkowych motoneuronach, które są
X (Xq27), tak że zakończenie długiego ramienia obiektami zaatakowanymi w SBMA. Przypusz-
wygląda jak mały guzik przyczepiony do reszty cza się, że defekt receptora androgenowego jest
chromosomu wąską szypułką. Można induko- przyczyną słabości mięśniowej w tym schorze-
wać pojawienie się miejsca łamliwego w kul- niu. DM jest chorobą dziedziczoną przez auto-
turach leukocytów przez usunięcie z pożywki somalny gen dominujący i charakteryzuje się
kwasu foliowego lub dodanie metotreksatu, ale miotonia (tzn. zmniejszonym rozkurczem mię-
dokładność wykrywania kobiet-nosicielek jest śni po długotrwałym skurczu) i innymi cechami.
poniżej 30%. Łamliwe miejsca występują rów- Zaangażowany w DM gen został nazwany
nież na innych chromosomach, ale nie powodu- MT-PK (miotoninowa kinaza białek) i koduje
ją żadnych widocznych problemów. kinazę białek najprawdopodobniej zaangażo-
Dokładnej lokalizacji genu odpowiedzialne- waną w przekazywanie sygnałów. W komór-
go za zespół łamliwego X na chromosomie kach pacjentów cierpiących na DM obserwo-
X (FMR-1) dokonano za pomocą RFLP i hyb- wano nieprawidłową fosforylację białek. Zwie-
ryd komórek somatycznych, w których induko- lokrotnionym trypletem jest GCT. Niektóre
wano złamanie ludzkiego chromosomu X w łam- cechy molekularne tych 3 schorzeń są pod-
PODŁOŻE BIOCHEMICZNE CHORÓB NEUROPSYCHIATRYCZNYCH / 899

Tabela 64- Niektóre cechy molekularne trzech chorób spowodowanych amplifikacją trypletową
6.
Choroba" Lokalizacja na Gen" Zwielokrot - Liczba try płotów Liczba
chromosomie niany tryplet u osób normal - trypietów
nych związanych z
chorobą
SMBA Xq 11-12 AR CAG 11-31 40-52
Zespół łamli - Xq27 FMR-1 CGG 5-54 5- >200
wego X 19q13.2-13.3
DM MT-PK GCT 30 >100

"Według: Caskey i wsp.: Triplet repeat mutations in human diseases; Science 1992, 256, 784 "SBMA
— rdzeniowo-opuszkowa atrolia mięśniowa; DM — dystrofia miotoniczna; AR — receptor
androgenowy, MT-PK — miotoninowa kinaza białek

sumowane w tab. 64-6. Wszystkie powtórzenia na jest tylko jedną z przyczyn parkinsonizmu
trypletowe występujące w tych schorzeniach są (patrz niżej).
bogate w CG i silnie polimorficzne u osobników Główną cechą patologiczną choroby Parkin-
normalnych. Fenotypowo osobnicy normalni sona jest degeneracja pigmentowanych komórek
będący heterozy go turni pod względem tych cho- w istocie czarnej. W warunkach fizjologicznych
rób wykazują allele premutacyjne, w których komórki te syntetyzują dopaminę i wykorzys-
ilość powtórzeń jest znamiennie większa niż tują ją jako neurotransmiter, i stąd nazywane są
u osób zdrowych, ale mniejsza niż u chorych. komórkami dopaminergicznymi. Neurony do-
Użycie odpowiednich technik biologii mole- paminergiczne znajdują się w różnych obsza-
kularnej (np. Southern blotting, łańcuchowa rach mózgu, w tym w strukturach nigrostriatal-
reakcja polimerazy [PCR], hybrydyzacja i son- nych, mezolimbicznych, mezokortykalnych
dy dla wykrycia zwielokrotnionych sekwencji) i guzowo-przysadkowych.
ułatwia diagnozowanie tych chorób i zastąpi Rycina 64-7 ilustruje całość procesu, w któ-
techniki cytogenetyczne i inne stosowane do- rym dopamina bierze udział jako neurotransmi-
tycficzas. To poprawi diagnostykę prenatalną ter. Podobnie jak w przypadku acetylocholiny
oraz identyfikację bezobjawowych nosicieli, któ- można go wygodnie podzielić na 6 etapów.
rzy mogą przenosić choroby na swoje potom- Podobny proces jest włączony w działanie in-
stwo. nych neurotransmiterów (np. noradrenaliny
Mechanizmy zaangażowane w zwielokratnia- i adrenaliny), chociaż czasami niektóre etapy
nie trypietów są obecnie intensywnie badane. istotnie się różnią.
Poszukiwania komputerowe wykazały, że po- L Synteza dopaminy, rozpoczynająca się od
wtarzania trypletów są całkiem częste w geno- tyrozyny, obejmuje kilka reakcji enzymatycz-
mie ludzkim. Jest więc zupełnie możliwe, że ten nych. Reakcją ograniczającą szybkość syntezy
nowy typ mutacji okaże się przyczyną jeszcze jest reakcja katalizowana przez hydroksylazę
innych chorób. tyrozynową.
2. Magazynowanie dopaminy w pęcherzy
kach synaptycznych jest następnym etapem.
OBJAWY CHOROBY PARKINSONA Wnikanie do nich dopaminy jest napędzane
ODZWIERCIEDLAJĄ DEFICYT przez gradient pH powstały w wyniku obecno
DOPAMINY W ISTOCIE CZARNEJ I ści pewnego białka, występującego w błonie
CIELE PRĄŻKOWANYM pęcherzyka i pompującego protony do jego
wnętrza kosztem energii uzyskiwanej z ATP.
Choroba Parkinsona charakteryzuje się drże- Uwalnianie dopaminy jest związane z eg-
niami, bradykinezją (spowolnieniem i ubogoś- zocytozą. Mechanizm jest podobny do mechaniz
cią ruchów), sztywnością i niestabilnością po- mu opisanego dla acetylocholiny.
stawy. Pojawia się rzadko przed 40 rż. Ocenia Wiązanie dopaminy do receptorów post-
się, że cierpi na nią 1% osób powyżej 50 rż., synaptycznych jest następnym etapem. Amina
a w Stanach Zjednoczonych jest nią dotkniętych dochodzi do receptora dyfundując przez szczeli
ponad milion łudzi. Omówiony zespól objawów nę synaptyczną. Jak opiszemy później w tym
nazywamy parkinsonizmem. choroba Parkinso- rozdziale, istnieje co najmniej 5 klas receptorów
900 / ROZDZIAŁ 64

L-OOPA
\/*
aromatycznych X
aminokwasów

Produkty
utleniania
dopaminy

Antagoniści
receptora
do parni
nowego

Ryc. 64-7. Schematyczny diagram przedstawiający uwalnianie dopaminy z neuronu w istocie czarnej
i pokazujący miejsca działania leków, które łagodzą lub wywołują parkinsonizm. Sześć etapów wymienio-
nych w tekście jest umieszczonych na rycinie, ale nie numerowanych. Pokazano również miejsca działania
leków używanych w leczeniu parkinsonizmu (L-dopa, deprenil, amantadyna i agoniści receptora
dopaminowego, np. bromokryptyna). Ogólnie leki te zwiększają miejscowe stężenie dopaminy, przeciw-
działając skutkom jej małego stężenia w parkinsonizmie. Pokazane są również miejsca działania niektórych
leków, które indukują parkinsonizm, zmniejszając stężenie dopaminy lub rywalizując z nią (rezerpina
i antagoniści receptora dopaminergjcznego, tacy jak liczne neuroleptyki). (Według: Sweeney P.: New
concepts in Parkinson's disease; Hosp, Pract. (April) 1991, 26, 84, za zezwoleniem).

dopaminowych. Powodują one swoje efekty sokiej aktywności, używającego ATP, obecnego
działając pobudzająco lub hamująco na cyklazę w błonie pre synaptycznej. Odzyskana tak dopa-
adenyjanową lub, przynajmniej w jednym wy- mina może być z powrotem inkorporowana do
padku, działając na inny system wtórnych prze- pęcherzyków synaptycznych i ponownie użyta
kaźników (tj. na fbsfolipazę C i cykl polifos- jako neurotransmiter.
foinozytydów). 6. Rozkład dopaminy może zachodzić bądź
5. Wychwyt zwrotny dopaminy (ryc. 64-7) w szczdinie synaptycznej, bądź, po wychwycie
zachodzi w wyniku działania transportera o wy- zwrotnym, wewnątrz zakończenia presynapty-
PODŁOŻE BIOCHEMICZNE CHORÓB NEUROPSYCHIATRYCZNYCH / 901

cznego. Monoaminooksydaza B (MAO-B) znaj- kuracji. Jak pokazano na ryc. 64-7, rezerpina
duje się *na zewnętrznej błonie mitochondriów obniża stężenie dopaminy przez hamowanie
w zakończeniu presynaptycznym, a także magazynowania dopaminy w zakończeniach
w szczelinie synaptycznej. MAO-B i MAO-A presynaptycznych, a wiele neuroleptyków blo-
różnią się od siebie preferencją do różnych kuje receptor dopaminowy. Niezwykła pochod-
substratów oraz wrażliwością na różne inhibito- na aminokwasowa, p-N-inetylaniino-1 .-alanina
ry. Oba enzymy mogą działać na dopaminę (BMAA), obecna w nasionach sagowców, może
tworząc 3,4-dihydroksyfenyIoacetaldehyd powodować parkinsonizm i może być odpowie-
(DOPAC), ten zaś jest dalej konwertowany do dzialna za częste występowanie tej choroby na
kwasu homo w anilinowego (HVA) działaniem wyspie Guam, której wielu mieszkańców używa
katecholo-O-metylotransferazy (COMT) (p. nasion sagowca jako codziennego pożywienia.
ryc. 50-3). Fakt ten ma istotne znaczenie dla BMAA jest więc neurotoksyną. W ostatnich
badań nad schizofrenią, gdyż poziom kwasu latach szczególnie zainteresowano się 1-
homowanilinowego w ptynie mózgowo-- metylo--4-fenylo-1,3,4,6-terrahydropirydyną
rdzeniowym może być wykorzystany do śle- (MPTP) jako przyczyną ostrego
dzenia metabolizmu dopaminy w mózgu. De- parkinsonizmu u narkomanów stosujących
prenil działa jako inhibitor MAO-B, podczas narkotyki dożylnie. Związek ten jest
gdy klorgilina jest swoistym inhibitorem en- produktem ubocznym przy syntezie
zymu typu A. Rycina 64-7 ukazuje również meperydyny („heroiny ulicznej") i skaża
miejsca działania wielu leków używanych w te- preparaty meperydyny syntetyzowane niele-
rapii parkinsonizmu i wielu (patrz niżej) powo- galnie. MPTP jest zmieniana przez monoami-
dujących parkinsonizm jako niepożądany efekt nooksydazę typu B do jonu l-metylo-4-fenylo--
uboczny; każdy z 6 etapów omówionych po- pirydoni o nowego (MPP+), który jest właści-
wyżej może być punktem działania różnych wym czynnikiem neurotoksycznym. MPP+ jest
leków. pobierany przez system wychwytu zwrotnego
Proces degeneracyjny, o którym tu mowa, dopaminy komórek dopaminergicznych istoty
powoduje znaczny spadek syntezy dopaminy czarnej i powoduje ich uszkodzenia. Ze względu
i wynikający stąd spadek jej poziomu w istocie na swoją naturę wolnego rodnika MPP+ może
czarnej i ciele prążkowanym (jądro ogoniaste powodować uszkodzenia oksydacyjne (p. rozdz.
i skorupa). Obniżenie poziomu dopaminy pod- 63). Na dodatek sama dopamina może być też
nosi stosunek acetylocholina/dopamina w ko- utleniana do potencjalnie szkodliwych rodni-
mórkach systemu nigrostriatalnego, ponieważ ków. Wiedza zdobyta w badaniach tych neuro-
poziomy acetyl och oliny nie są tak silnie naru- toksyn skłania do pytania, jak wiele neurotok-
szone. Tak powstała nierównowaga wnosi istot- syn może współuczestniczyć w wywoływaniu
ny wkład w różne zaburzenia motoryczne ob- choroby Parkinsona.
serwowane w chorobie Parkinsona,
Nie jest jasne, dlaczego komórki dopaminer- L-Dopa przechodzi przez barierę krew-
giczne w istocie czarnej ulegają zniszczeniu. Nie mózg i jest przekształcana w mózgu w
ma dowodu na istotny czynnik genetyczny dopaminę; to stanowi podstawę
w chorobie Parkinsona. Po części uszkodzenia terapii substytucyjnej w chorobie
komórek mogą odzwierciedlać proces starzenia, Parkinsona
ponieważ istota czarna traci ok. 13% swoich Kiedy w latach 60 okazało się, że w parkin-
komórek w ciągu każdego dziesięciolecia, po- sonizmie poziomy dopaminy w systemie nigros-
cząwszy od 25 rż. Ocenia się, że objawy choroby triatalnym są obniżone, rozpoczęła się nowa era
Parkinsona pojawiają się wówczas, kiedy po- leczenia choroby Parkinsona. Wyróżnia się
ziom dopaminy w systemie nigrostriatalnym 3 różne sposoby leczenia.
spadnie o 80%. Zakażenia wirusowe mogą Terapia antycholintrgjczna była głównym
powodować parkinsonizm, ale dzisiaj sądzi się, leczeniem zanim nie zdobyto wiedzy dotyczącej
że jest to przyczyna stosunkowo mało ważna. niskiego poziomu dopaminy, a do dziś dnia jest
Mn2+ powodował parkinsonizm u górników stosowana przy leczeniu pewnych pacjentów.
narażonych na wysokie poziomy tego metalu. Podawanie prekursorów dopaminy przy
Leki (np. rezerpina lub neuroleptyki-antypsy- wraca poziom dopaminy do prawie normal
chotyki) są ważnymi przyczynami parkinsoniz- nego. Sama dopamina nie przechodzi przez barie
mu, który może się cofnąć przy zaniechaniu rę krew-mózg i wobec tego nie może być efek
tywnie używana. Lekiem z wyboru jest L-dopa
902 / ROZDZIAŁ 64

(L- 3,4-di hydroksy fenyl o alanina), która prze- mieć działanie neuroprotekcyjne, zmniejszając
chodzi przez barierę krew-mózg i następnie jest zniszczenia komórki spowodowane uszkodze-
przekształcana w dopamine przez enzym dopa-- niem oksydacyjnym. Zgodnie z tym, próby
dekarboksyłazę (zwany także dekarboksylazą kliniczne wykazały, że deprenil opóźnia wy-
aromatycznych aminokwasów; ryc. 64-7). Wię- stępowanie inwalidztwa w przebiegu choroby
kszość podawanej L-dopa jest jednakże Hekar- Parkinsona. Deprenil hamuje MAO-B (ryc.
boksylowana w tkankach obwodowych i tylko 64-7) hamując w ten sposób degradację dopami-
ok. 1% podanej dawki dochodzi do mózgu. Nie ny i zwiększając jej stężenie. Obecnie prowadzi
można stosować wyższych dawek L-dopa, po- się próby kliniczne z zastosowaniem Ćleprenilu
nieważ powodują one ciężkie nudności i wymio- i witaminy E (a-tokoferolu), użytej jako przeciw-
ty. Rozwiązaniem jest podawanie L-dopa wraz utleniaeza.
z karbidopą, związkiem hamującym aktywność Chirurgiczne sposoby leczenia choroby Par-
obwodowej dopadekarboksylazy, ale nie prze- kinsona obejmują podawanie zmielonych auto-
chodzącym przez barierę krew-mózg i wobec przeszczepów nadnerczowych do jądra ogonias-
tego nie hamującym przekształcenia L-dopa tego lub skorupy; rdzeń nadnercza syntetyzuje
w dopamine w mózgu. Dieta wysoko białkowa różne katecholaminy, między nimi i dopaminę.
dostarcza aminokwasów, które współzawodni- Bada się również implantacje tkanek płodowych,
czą z L-dopa o wychwyt przez komórki błony zawierających embrionalne komórki nigralne.
śluzowej jelita; dieta niskobiałkowa osłabia ten Skuteczność tych dwóch sposobów może być
efekt. L-dopa stalą się podstawą leczenia pac- mniejsza niż na to wskazywały początkowe
jentów z chorobą Parkinsona od czasu jej wyniki. Inną metodą jest wstrzykiwanie flbro-
wprowadzenia w latach 60. Obecnie rozpoz- blastów zmodyfikowanych genetycznie tak,
nanie choroby Parkinsona wymaga wykazania że produkują duże ilości hydroksylazy tyro-
korzystnej odpowiedzi na L-dopa, podczas gdy zyno wej, enzymu regulującego szybkość syjitezy
wielu pacjentów z innymi rodzajami parkin- na drodze metabolicznej prowadzącej do dopa-
sonizmu nie bardzo reaguje na ten lek. Jednakże miny.
po upływie ok. 5 lat efekty L-dopa słabną
i konieczna jest terapia alternatywna.
3. Agoniści receptora dop amin owego po po- ODKŁADANIE SIĘ BIAŁKA
daniu naśladują efekty dopaminy (ryc. 64-7). AMYLOIDOWEGO fi JEST ZWIĄZANE
Korzystne efekty uzyskiwano po bromokryp- Z WYSTĘPOWANIEM PEWNYCH
tynie. PRZYPADKÓW CHOROBY
ALZHEIMERA
Inne leki mogą być użyteczne
w leczeniu choroby Parkinsona, jeżeli Choroba Alzheimera jest nieuleczalnym
wpływają na metabolizm dopaminy lub schorzeniem neuropsychiatrycznym, w którym
wywierają działanie ochronne następuje postępujące uszkodzenie funkcji po-
na tkankę nerwową znawczych, czemu zwykle towarzyszą zaburze-
Nasza wiedza o obniżeniu poziomu dopami- nia afektu i zachowania. Około 2 młn ludzi
ny oraz o mechanizmie uszkadzania istoty czar- w USA cierpi na chorobę Alzheimera, a jej
nej przez neurotoksyny umożliwiła wprowadze- częstość występowania zapewne będzie się zwię-
nie dalszych leków do leczenia choroby Parkin- kszać, ponieważ coraz więcej ludzi żyje dłużej.
sona. Lek przeciw wirusowy amantadyna powo- Niektóre przypadki wydają się mieć przyczyny
duje uwalnianie dopaminy z presynaptycznych rodzinne (genetyczne), ale większość jest spora-
zakończeń neuronów dopaminergicznych, dyczna. Choroba Alzheimera jest najczęstszą
zwiększając w ten sposób stężenie neurotrans- przyczyną otępienia (demencji), które można
mitera w szczelinie synaptycznej (ryc. 64-7). zdefiniować jako postępujący spadek sprawno-
Mazindol hamuje wychwyt dopaminy, w ten ści intelektualnej powstały z przyczyn organicz-
sposób również zwiększając stężenie dopaminy nych, który w istotny sposób zaburza aktyw-
przy błonie post synaptycznej. Dużym zaintere- ność osobniczą. Choroba Alzaheimera kładzie
sowaniem cieszy się obecnie deprenil (selegili- się olbrzymim ciężarem na rodzinę chorego i na
na). Jego wcześniejsze podawanie zapobiega system opieki zdrowotnej ponieważ, wcześniej
rozwijaniu się parkinsonizmu u zwierząt po czy później, większość pacjentów nie potrafi
podaniu MPTP, co sugeruje, że deprenil może zadbać o siebie. Koszty ekonomiczne choroby
PODŁOŻE BIOCHEMICZNE CHORÓB NEUROPSYCHIATRYCZNYCH / 903

Ałzheimera w USA ocenia się na ok. 40 mld 693


dolarów rocznie. Zazwyczaj choroba pojawia APP
się powyżej 65 rż., aie może też pojawić się
nawet niedługo po czterdziestce. Czas przeżycia
waha się od 2 do 20 lat. Pierwszym objawem jest
często utrata pamięci. Choroba z reguły posuwa
się nieubłaganie, w stanach końcowych pacjenci
są całkowicie niedołężni.
Zasadniczy obraz patologiczny wskazuje na
proces degeneracyjńy charakteryzujący się utra-
tą komórek w pewnych obszarach mózgu (np.
w korze i hipokampie). Na poziomie mikro-
skopowym probierzem choroby Alzheimera są
tarczki amytoidowe otoczone przez komórki
nerwowe zawierające splątki neuroflbrylarne
(podwójne helikalne filamenty utworzone z hi-
perufo sforylowanych form białek tau, związa-
nych z mikrotubulami).
Obecnie prowadzi się intensywne badania,
aby ustalić przyczynę choroby Alzheimera.
W ostatnich czasach, jak się wydaje, dokonano
znacznego postępu. Zainteresowanie zognisko- Ryc. 64-8. Diagram hipotezy kaskady amyloido-
wało się zwłaszcza na białku amyloidowym wej. Prekursorowe białko amyloidu (APP) może
P (ApP), głównym składniku tarczek obser- być przekształcone dwoma różnymi sposobami.
wowanych w chorobie Alzheimera. Określenie W pierwszym bierze udział sekretaza, która wy-
amylnid odnosi się do różnorodnej grupy poza- twarza peptydy nie zawierające całej cząsteczki
komórkowych złogów białkowych, spotyka- ApP, rozpuszczalne i nie wytrącające się, a więc nie
produkujące amyloidu. W drugiej drodze uczest-
nych w rozmaitych chorobach. Białka amylo- niczy endosomalna-lizosomatna proteaza (protea-
idowe barwią się zazwyczaj jodem na niebiesko, zy?} i zostaje wytworzone białko amyloidowe
jak skrobia, skąd pochodzi ich nazwa (amylo- fj {ApP) lub peptydy je zawierające. Wytrącają się
idowy = skrobiopodobny). Jedna z hipotez one tworząc amyloid Przypuszcza się, że prowadzi
(hipoteza kaskady amyloidowej) zakłada, że od- to do tworzenia się splątków neurofibrylarnych
kładanie się ApP jest powodem zmian patologi- i śmierci komórki. W modelu tym precypitacja
cznych obserwowanych w mózgach ofiar choro- amyloidu wyprzedza tworzenie się splątków i pro-
by Alzheimera i że inne zmiany, takie jak splątki wadzi do ich powstawania. (Według: Hardy J. A.,
neuroflbrylarne i zmiany naczyniowe, mają Higgins G. A.,; Alzheimer's disease: The amyloid
charakter wtórny. cascade hypothesis; Ścierce 1992, 256, 184. Co-
pyright © American Association for the Advan-
ApP pochodzi z większego białka prekur- cement Science, 1992, za zezwoleniem).
sorowego, nazwanego prekursorowym białkiem
amytoidowym (APP), którego gen jest zlokalizo-
wany na chromosomie 21, niedaleko miejsca, rający tylko część ApP (ryc. 64-8). Druga,
które jest dotknięte przy zespole Downa (triso- proteaza lizozomalna, tworzy fragment zawiera-
mia 21). Te osoby z zespołem Downa, które jący pełną sekwencję ApP. Przypuszcza się, że
dożywają 50 lat, często cierpią na chorobę ten właśnie fragment strąca się poza komórką
Alzheimera. i prowadzi do powstania splątków neurofib-
APP jest białkiem przezbłonowym składają- rylarnych i innych histopatologicznych obja-
cym się z ok. 770 aminokwasów, ApP jest wów choroby Alzheimera.
peptydem złożonym z 39—42 aminokwasów, Mutacje zakończenia węglowego APP wy-
powstałym z hydrolitycznego rozcięcia przy kryto u niektórych chorych na chorobę Alz-
końcu węglowym APP. Tworzy ono nieroz- heimera (np. w kodonie 693 u pacjentów z dzie-
puszczalne złogi pozakomórkowe. Wydaje się, dziczną, wcześnie występującą formą choroby
że APP może być rozcięte przez co najmniej i w kodonie 717 u pacjentów z rodzinną chorobą
2 różne proteazy. Pierwsza, nazwana sekre- Alzheimera). Sądzi się, że te mutacje powodują
tazą, generuje rozpuszczalny fragment zawie-
904/ ROZDZIAŁ 64

tworzenie się fragmentów zawierających względu na rozpowszechnienie i katastrofalne


Obecnie bada się ich znaczenie; mogą one np. konsekwencje choroby Alzheimera, hipoteza
chronić fragmenty zawierające ApP przed nisz- amyloidowa będzie poddana intensywnemu
czeniem proteolitycznym, w ten sposób zwięk- sprawdzaniu doświadczalnemu. Głównym pun-
szając odkładanie APP. ktem, który wciąż pozostaje do ustalenia, jest
Druga cześć hipotezy kaskady amyloidowej pytanie, czy odkładanie się ApP jest czynnikiem
dotyczącej przyczyn choroby Alzheimera za- pierwotnym w chorobie Alzheimera, czy jest to
kłada, że ApP lub fragmenty zawierające APP zjawisko pochodne w stosunku do innych, na
są pośrednio lub bezpośrednio neurotoksyczne. razie nie znanych procesów?
Istnieją dowody, że wystawienie neuronów na Istnieją i inne hipotezy na temat przyczyn
działanie APP może podnieść ich wewnątrz- choroby Alzheimera. Proponowano na przy-
komórkowe stężenie Ca2+. Niektóre kinazy kład, że jest ona powodowana przez zakażenie
białek, łącznie z tymi, które powodują fos- powolnie działającym wirusem, chociaż żadnego
forylację białek tau, są regulowane przez po- takiego wirusa nie wyizolowano w sposób po-
ziom Ca2 + . Stąd wzrost poziomu Ca2+ może wtarzalny. Inny kierunek badań wytyczyło od-
prowadzić do hiperfosforylacji białek tau i two- krycie, że tarczki u pacjentów cierpiących na
rzenia sparowanych helikalnych diamentów chorobę Alzheimera często wykazują zwięk-
obecnych w splątkach neurofibrylarnych. Ryci- szone stężenie glinu. Proponowano wobec tego,
na 64-9 przedstawia przypuszczalny schemat że jedną z przyczyn choroby Alzheimera może
możliwej sekwencji zdarzeń w pewnych przypad- być spożywanie zwiększonych ilości glinu w die-
kach choroby Alzheimera. cie. Tu znów pojawia się pytanie, czy zwięk-
Wartością dobrej hipotezy często nie jest to, szony wychwyt glinu do tarczek jest zjawiskiem
czy jest ona prawdziwa czy nie, ale czy pobudza pierwotnym czy wtórnym, to znaczy czy pod-
do dalszych badań. Wydaje się pewne, że ze niesiony poziom glinu może wywoływać choro-
bę Alzheimera u pewnych osobników, czy też
Mutacja (w pewnych przypadkach) genu kodującego zwiększone ilości głinu w tarczkach odzwier-
APP, zło kalkowanego na chromosomie 21 ciedlają jego zwiększone pobieranie przez ko-
mórki uszkodzone przez jakiś inny proces?
Odpowiedź na to pytanie nie jest jasna. Mózgi
Proteoiiza APP. prowadząca do powstania
nieprawidłowych fraomentow zawierających A/(P pacjentów zmarłych na chorobę Alzheimera
często wykazują obniżenie aktywności acetylo-
transferazy cholinowej i poziomu ace ty locho liny
Odkładanie się AjSP lub fragmentów zawierających AfiP,
prowadząca do zwiększenia zawartości wewnątrz
Poziomy innych neurotransmiterów są też często
-komórkowego Ca141 w neuronie obniżone. Zmiany te wydają się być wtórne,
powodowane uszkodzeniami komórek, a nie
pierwotnymi zdarzeniami inicjującymi rozwój
Zwiększone stężenie Ca!+ powoduje aktywacje klnaz białek
fosforylujących białko tau związane z mikratubułami, co choroby Alzheimera.
powoduje tworzenie sparowanych helikalnych włókien Istnieją wielkie nadzieje, że badania nad
występujących w splątkach neufofibrylarnyoh
mechanizmami zaangażowanymi w powstawa-
nie choroby Alzheimera doprowadzą do opra-
Ryc. 64-9. Przypuszczalny schemat możliwej se- cowania lepszych testów diagnostycznych i sku-
kwencji zdarzeń związanych z powstawaniem pew- tecznej terapii. Na przykład związki, które
nych przypadków choroby Alzheimera. Mutacje mogą hamować tworzenie A0P lub utrzymywać
w genie kodującym APP stwierdzono tylko w nie- je w formie rozpuszczalnej mogą mieć znaczenie
wielkiej liczbie przypadków. Schemat jest zarysem terapeutyczne. Obecnie ostateczne, pewne roz-
jednego z obecnych kierunków badań i ulegnie
zmianom w miarę napływania dalszych wyników.
poznanie choroby Alzheimera jest możliwe czę-
Również inne mechanizmy prawdopodobnie są sto jedynie na sekcji, po znalezieniu charak-
odpowiedzialne za wiele przypadków. Jednakże terystycznych tarczek w preparatach z mózgu.
wiarygodne teorie muszą wyjaśniać tworzenie tar- Jeden z testów, obecnie w fazie opracowywania,
czek i splątków neurofibrylarnych. APP — prekur- opiera się na pomiarze ilości APP w płynie
sorowe białko amyloidu, ApT — białko amyloido- ntózgowo-rdzeniowym (CSF) przy użyciu swois-
we p. (Według: Hardy J. A., Higgjns G. A.: Alz- tych przeciwciał monoklonalnych. Donoszono
heimer's diseaae: The amyloid cascade hypothesis; bowiem, że poziomy APP są znacznie niższe
Science 1992, 256, 184, za zezwoleniem).
(około trzykrotnie) w CSF pacjentów z chorobą
PODŁOŻE BIOCHEMICZNE CHORÓB NEUROPSYCHIATRYCZNYCH / 9OB

Alzheimera niż u osób zdrowych. Obecnie nie Badania sprzężenia genetycznego w


istnieje żadna swoista terapia choroby Alzhei- schizofrenii są trudne z powodu braku
mera, chociaż w końcu możliwa może się oka- powtarzalności wyników
zać farmakologiczna modyfikacja odkładania Różnorodne podejścia (np, wywiady rodzin-
App w tkankach. Wykazano, że w niektórych ne, analiza pokrewieństwa, badania nad adop-
obszarach mózgu pacjentów z chorobą Alz- towanymi oraz nad bliźniętami mono- i dizygo-
heimera występuje niedobór mózgowego czyn- tycznymt) wskazują na istotny czynnik genety-
nika wzrostu nerwów. Obecnie bada się, czy nie czny w schizofrenii. Na przykład u dzieci,
wywiera on korzystnego wpływu u zwierząt których oboje rodzice byli schizofrenikami,
z degeneracjami peuronalnymi wywołanymi istnieje 39% prawdopodobieństwa zapadnięcia
chirurgicznie. Obecnie opieka nad chorymi na na tę chorobę. Zgodność miedzy bliźniętami
chorobę Alzheimera koncentruje się nad lecze- homozygotycznymi wynosi 47%. Jednakże ba-
niem możliwych komplikacji zdrowotnych dania te nie odpowiedziały na pytanie, czy
i prawidłowym odżywianiu. Ważną rolę od- schizofrenia jest chorobą monogeniczną, poli-
grywa poradnictwo rodzinne, ale pacjenci naj- geniczną czy wieloczynnikową. Jeżeli prawdzi-
częściej znajdują najlepsze warunki w domach wa jest jedna z dwóch ostatnich możliwości,
opieki. szukanie genetycznych podstaw schizofrenii bę-
dzie oczywiście bardziej złożone.
PRZYCZYNY SCHIZOFRENII MOGĄ Wysiłki zmierzające do określenia sprzężenia
BYĆ ZWIĄZANE Z CZYNNIKAMI genów prawdopodobnie zaangażowanych
GENETYCZNYMI, ROZWOJOWYMI I w schizofrenii z określonym chromosomem
DOPAMINERGICZNYMI doprowadziły do sprzecznych wyników. Donie-
sienie o obecności „miejsca podatności" na
Schorzenia schizofreniczne są zaburzeniami schizofrenię nie zastało potwierdzone w innych
umysłowymi, zazwyczaj charakteryzującymi się badaniach. Sprzeczne wyniki przyniosły także
objawami psychotycznymi, odzwierciedlającymi badania sprzężeń genetycznych innych ważnych
zaburzenia myślenia, uczuć i zachowania. Istot- schorzeń psychicznych (np. choroba afektywna
ne jest (p. niżej) rozróżnienie miedzy „objawami jedno- i dwubiegunowa). Niektóre możliwe wy-
pozytywnymi" (np. halucynacje, omamy, za- jaśnienia tego stanu rzeczy podaje tab. 64-7.
chowania dziwaczne) a „negatywnymi" (izola-
cja społeczna, stępienie emocji ttp.). Istnieje
wiele podtypów schizofrenii, np. zdezorganizo- Tabela 64-7. Niektóre powody trudności w lokali-
wana (hebefreniczna), katatoniczna i paranoi- zacji genów odpowiedzialnych za schizofrenię
dalna. Dla prostoty będziemy używać terminu (większość' punktów odnosi się również do innych
schizofrenia mówiąc o całej grupie schorzeń. schorzeń psychiatrycznych, takich jak choroba afe-
Schizofrenia występuje na całym świecie i doty- ktywna jedno- i dwubiegunowa)*
ka ok. 1% populacji północnoamerykańskiej. Schizofrenia może mieć kilka przyczyn genetycz-
Rozpoczyna się zazwyczaj ok. 45 rż., ale często nych (heterogenność genetyczna)
występuje u nastolatków i ma tendencję do Dla zwiększenia efektywności analizy sprzężeń po-
przebiegu przewlekłego. Stanowi ona poważny trzebne są duże, wielopokoleniowe rodziny
problem medyczny, często z niszczącymi kon-
Rozmycie kryteriów diagnostycznych w różnych
sekwencjami dla ofiar i ich rodzin; nawet obec- krajach powoduje, m.in., fałszywe diagnozowanie
nie, kiedy istnieją względnie skuteczne metody krewnych
terapii farmakologicznej, schizofrenicy zajmują
ok. 20% wszystkich łóżek szpitalnych. Stosowanie nieodpowiedniej metodyki statystycz-
nej (np. niewłaściwe stosowanie punktów Lod)
Przyczyna lub przyczyny schizofrenii są nie-
znane. Postulowano różne czynniki psychologi- Używanie do analizy biochemicznej {np, na dopa-
czne, społeczne, rozwojowe, środowiskowe, minę) próbek pobieranych pośmiertnie, zachowa-
anatomiczne, genetyczne, biochemiczne i inne. nych w różnym stopniu
Rozważymy tutaj, dlaczego tak trudno jest okreś- Wcześniejsze leczenia (np. neuroleptykami) może
lić podstawy genetyczne schizofrenii, wskażemy zmienić profil biochemiczny analizowanych próbek
na strukturalne anomalie mózgu schizofreni- mózgu
ków, które trzeba brać pod uwagę, i prze- * Według: Barnes D.M.: Troubles encountered
dyskutujemy teorię dopaminową schizofrenii. in gene linkage land; Science 1989, 243, 313
906 / ROZDZIAŁ 64

Fakt, że choroba pojawia się w rodzinie, nie wczesnych latach 50. do leczenia różnych psy-
musi koniecznie oznaczać, że ma ona podłoże choz, w tym schizofrenii. Zaobserwowano wó-
genetyczne. Na przykład zła interakcja psycho- wczas, że wielu schizofreników leczonych neu-
logiczna między członkami rodziny może do- roleptykami zapada na parkinsonizm. To suge-
prowadzić do wytworzenia anormalnych wzor- rowało, że neuroleptyki działają obniżając po-
ców zachowania. Najlepszym rozwiązaniem ziom dopaminy (p. omówienie choroby Parkin-
tych problemów przez analizę sprzężeniową jest sona). Obserwację tę i inne odkrycia potwier-
znalezienie i dogłębne przeanalizowanie dużych dzające udział dopaminy w schizofrenii pod-
rodzin wielopokoleniowych, u których występuje sumowuje tab. 64-8. Oryginalna hipoteza do-
wspólny defekt genetyczny i podobne objawy. W
przypadku schizofrenii, dopóki nie ustali się
jasnych sprzężeń, prawdopodobnie wybierze się Tabela 64-8. Obserwacje popierające dopamino-
do badań i przeanalizuje wiele genów-kandyda- wą hipotezę schizofrenii*
tów (np. kodujących receptory dopaminowe Leki neuroieptyczne (antypsychotyki) często wy-
i enzymy uczestniczące w metabolizmie kate- wołują parkinsonizm, co sugeruje, że obniżają po-
cholamin), w poszukiwaniu mutacji mogących ziom dopaminy
odgrywać rolę w tej chorobie. Pierwotnym działaniem neuroleptyków zdaje się
być obniżenie aktywności dopaminowej w mezo-
W mózgu schizofreników można limbicznych neuronach dopaminowych
wykazać anomalie strukturalne Liczne inne leki {np. L-dopa, amfetamina) wpływa-
prawdopodobnie o naturze rozwojowej jące na metaboli2im dopaminy (dopaminomimety-
Anomalie strukturalne w środkowym płacie ki) wywołują oznaki i objawy schizofrenii
czołowym (zawój przyhipokampalny, hipo- Przewlekłe podawanie neuroleptyków prowadzi do
kamp i ciało migdałowate) zaobserwowano spadku poziomu kwasu homowanilinowegow pły-
w mózgach wielu schizofreników. Obszary te są nie mózgowo-rdzeniowym, co ogólnie jest skorelo-
zaangażowane w scalanie i obróbkę informacji wane z pozytywną odpowiedzią na leczenie
płynących z kory asocjacyjnej. Tak na przykład Siła działania antypsychotycznego większości neu-
występowanie zmienionej orientacji komórek roleptyków jest skorelowana z siłą ich wiązania do
piramidalnych hipokampa może odzwiercied- receptorów D2
lać wadliwy wzorzec migracji neuronów. Praw- Analiza próbek pobranych pośmiertnie i użycie
dopodobnie obserwowane zjawisko jest wyni- przyżyciowe tomografii komputerowej wskazuje,
kiem anomalii genetycznej, która dotyczy cząs- że gęstość receptorów D2 w mózgu schizofreników
teczek biorących udział w migracji lub adhezji jest podniesiona
komórek. Z kolei zmieniona orientacja komó-
Objawy negatywne schizofrenii mogą być żwiąza-
rek może, jako efekt wtórny, zaburzać różne ne z niską aktywnością dopaminowa w korze
parametry neurochemięgne. Przypuszczenie, że przedczotowej
mózgi wielu schizofreników wykazują anomalie
strukturalne podkreśla fakt częstego występo- * Według: Seeman P.; Dopamine receptors and
wania powiększenia komór, chociaż stopień tego the dopamine hypothests of schizophrenia; Synap-
sę 19877, 1:133 i Davis K.L i wsp.: Dopamine in
powiększenia często nie jest na tyle znaczny, aby schizophrenia: A review and reconceptualization;
stanowił cechę diagnostyczną. Am. J. Psychiatr. 1991, 148:144

Hipoteza dopaminowa schizofrenii


została zmodyfikowana na podstawie paminowa schizofrenii postulowała, że schizof-
nowych obserwacji renia jest objawem hiperdopamtnergii, gdy,
Na brak biochemicznych teorii schizofrenii przez porównanie, choroba Parkinsona jest
nie można się uskarżać. W różnych okresach za objawem hipodopaminergii. Obserwacje bio-
związki zaangażowane w etiologii schizofrenii chemiczne dotyczące roli dopaminy w schizo-
uważano acetylocholinę, kwas y-aminomasło- frenii można ogólnie podzielić na trzy kategorie.
wy (GABA), noradrenalinę, opioidy, peptydy Pomiary ilości dopaminy w próbkach móz
i inne molekuły. Jednakże w ciągu ostatnich 30 gu. Wielu badaczy doniosło o wzrostach, ale
lat najwięcej uwagi poświęcono dopaminie. By- obserwowano znaczny rozrzut wyników.
ło to uwarunkowane sukcesem wprowadzenia Pomiary metabolitów dopaminy w mózgu
leków neuroleptycznych (antypsychotyków) we i płynach ustrojowych. Szczególną uwagę zwra-
PODŁOŻE BIOCHEMICZNE CHORÓB NEUROPSYCHIATRYCZNYCH / 907

cano na kwas homowanilinowy, główny metabo- Tabela 64-9. Niektóre właściwości receptorów
lit dopaminy u człowieka. Zwiększenie stężenia dopaminowych. Często donosi się o nowych rece-
tego metabolitu obserwowano w płynie móz- ptorach, izolowanych z użyciem odpowiednich
gowo-rdzeniowym pacjentów cierpiących na sond i bibliotek genomowych lub cDNA*
schizofrenię, a jego ilość zmniejszała się gdy Istnieje co najmniej 5 różnych większych klas (D1-
pacjent reagował na terapię lekami. Tu jednak D5),z pod typami tworzonymi przez alternatywne
również obserwowano znaczny rozrzut wyni- rozcięcia
ków. Są to białka błonowe; przynajmniej niektóre z nich
3. Pomiary receptorów dopaminowych (D). są glikozyiowane
Najbardziej stałym wynikiem była obserwacja, Większość ma 7 domen przezbłonowych i pętle
że ilość receptorów D2 (p. niżej) wydaje się być w cytoplazmie
zwiększona w mózgu schizofreników, zwłaszcza
Większość jest sprzężonych z białkami G
u tych, którzy jeszcze nie byli traktowani leka-
mi. Co więcej, badania wykazały, że siła działa- Niektóre są pozytywnie sprzężone z cyklaza. adeny-
nia antjpsychotycznego większości głównych lanową (np. Dl), co najmniej jeden (D2) jest
sprzężony negatywnie
neuroleptyków jest skorelowana z ich zdolnoś-
cią do rywalizacji z dopaminą in vitro o receptory Co najmniej jeden podtyp. (wywodzący się z recep-
D2. Powodami rozrzutów omówionych wyżej tora Dl) jest sprzężony Fiosfolipazą C
wyników może po części być używanie tkanek Przynajmniej niektóre podtypy są regulowane
pobranych pośmiertnie oraz fakt, że większość w drodze fosforylacji
schizofreników jest leczonych neuroleptykami, Dla wielu neuroleptyków siła ich powinowactwa
które same przez się (tzn. niezależnie od schizo- do receptora D2 odpowiada ich sile w leczeniu
frenii) mogą zmieniać poziom różnych recep- schizofrenii
torów j enzymów w mózgu. Różne receptory wykazują odmienne rozmieszcze-
Wyniki uzyskane z receptorami D2 zognis- nie anatomiczne
kowały zainteresowanie na receptorach dopami-
Receptor D4 wiąże nietypowy neuroleptyk kiozapi-
nowych. Głównie dzięki klonowaniu genów
nę z powinowactwem 10 razy większym niz recep-
wyróżniono do dziś 5 klas tych receptorów {tab. tor D2
64-9). Wszystkie one są białkami przezbłono-
wymi, co najmniej niektóre są glikoproteinami Odkryto 5 różnych podtypów receptora D4. Jest to
i większość z nich jest związana z białkami G. pierwszy przedstawiciel rodziny receptorów kate-
cholaminowych wykazujący zmienność polimor-
Receptory D2, D3 i D4 wydają się być wzajem- ficzną w populacji ludzkiej
nie podobne. Poza znaczeniem receptora D2
omówionym powyżej, najciekawszym odkry- * Według: Strange P.G.: Interesting times for
ciem było, że receptor D4 wykazuje 5 polimor- dopaminereceptors; TrendsNeurosci. 1991,14:
ficznych wariantów. Jest to pierwszy z rodziny 43 i iversen L: Which D4 do you have? Naturę
receptorów katecholaminowych, który wykazał 1992, 358, 109
zmienność polimorficzną w populacji ludzkiej.
Głównym pytaniem jest, czy może istnieć kore- a w innych niska. Pogląd ten podtrzymują
lacja między jednym z tych wariantów a podat- obserwacje, że w korze przedczołowej schizo-
nością na schizofrenię lub na działanie leków? freników można obserwować obniżoną aktyw-
Już obecnie wiadomo, że nietypowy neurolep- ność dopaminergiczną, prawdopodobnie skore-
tyk klozapina (która nie powoduje parkinsoniz- lowaną z negatywnymi objawami tego schorze-
mu ani późnych dyskinez, poważnych niepożą- nia. Inne badania wykazują, że jeśli neurony
danych elektów ubocznych większości neuro- dopaminowe kory przedczołowej w warunkach
leptyków) wykazuje dziesięciokrotnie większe fizjologicznych normalnie hamują aktywność
powinowactwo do receptora D4 niż do D2. podkorowych neuronów dopaminowych, ob-
Ze względu na pewne niespójności wyników niżenie poziomu dopaminy w korze przedczoło-
omówionych powyżej, oryginalna hipoteza do- wej może doprowadzić do zwiększenia aktyw-
paminowa została przeformułowana tak, że ności podkorowych neuronów dopaminowych.
postuluje ona nieprawidłową, choć niekoniecz- Należy również pamiętać, że inne neurotrans-
nie nadmierną aktywność dopaminergiczną w mitery mogą także odgrywać rolę w schizofrenii,
schizofrenii. W niektórych obszarach mózgu albo same przez się, albo przez interakcję z sys-
aktywność dopaminergiczna może być wysoka, temem dopaminergicznym.
908 / ROZDZIAŁ 64

Powyższa dyskusja ilustruje fakt, że bioche- PODSUMOWANIE


mia schizofrenii jest złożona. Wykazanie ewi-
dentnych mutacji grających rolę przyczynową Receptory acetylocholinowe w złączu mięś-
w schizofrenii — jeżeli takie istnieją — pomo- niowo-nerwowym są kanałami jonowymi regu-
głoby wyjaśnić role swoistych białek (np, recep- lowanymi (bramkowanymi) przez neurotrans-
torów, enzymów) w powstaniu i przebiegu tej miter. W miastenii tworzą się autoprzeciwciała
choroby. przeciw tym receptorom i niszczą wieie z nich.
Objawia się to epizodycznymi napadami słabo-
ści mięśniowej. Leki hamujące esterazę cholino-
ZNANE SĄ JUŻ TECHNIKI, wą są skuteczne, ale często trzeba zahamować
ZA POMOCĄ KTÓRYCH MOŻNA nieprawidłową aktywność immunologiczną
WYJAŚNIĆ PODSTAWY stosując odpowiednie środki.
MOLEKULARNE WIELU SCHORZEŃ Gen choroby Huntingtona jest umieszczony
NEUROPSYCHIATRYCZNYCH na krótkim ramieniu chromosomu 4, ale natura
kodowanego przezeń produktu nie została jesz-
Zastosowanie technologii rekombinowanego cze wyjaśniona. Jednakże, używając odpowied-
DNA umożliwiło ustalenie podłoża molekular- nich sond, można przewidzieć, u których człon-
nego każdej choroby o podłożu genetycznym. ków rodzin, w których występuje ta przypad-
Badania nad mukowiscydozą wykazały, że można łość, rozwinie się pląsawica.
z powodzeniem przeszukiwać stosunkowo wiel- Badania mechanizmu uszkodzeń i śmierci
kie obszary DNA, by znaleźć nieprawidłowe komórkowej w chorobie Huntingtona i udarze
geny. Prawdopodobnie w tym dziesięcioleciu mózgu wykazały, że jednym z głównych czyn-
uda sie określić podstawę molekularną większo- ników jest pobudzenie receptorów glutaminia-
ści schorzeń neuropsychiatrycznych pochodze- nowych typu NMDA. Wyjaśnienie tego i in-
nia genetycznego. Już obecnie poczyniono zna- nych mechanizmów uszkodzenia komórek mó-
czne postępy co do chorób nie dyskutowanych zgowych powinno doprowadzić do postępu
w tym rozdziale. Wykazano na przykład, że w leczeniu tych schorzeń neuropsychiatrycz-
mutacje genu kodującego rodopsynę są przy- nych, których cechą są uszkodzenia komór-
czyną barwnikowego zapalenia siatkówki (reti- kowe.
nitis pigmemosa), stosunkowo częstej choroby Poznano już sekwencję ludzkiego mtDNA
powodującej ślepotę, a bada się obecnie wiele i wiadomo, że jest on odpowiedzialny za ko-
innych genów podejrzewanych o wywoływanie dowanie mitochondrialnych rybosomalnych
chorób okulistycznych (np. gen kodujący biał- RNA, mitochondrialnych transferowych RNA
ko wiążące GTP, transducynę, gen kodujący i za kodowanie 13 peptydów łańcucha oddecho-
fosfodiesterazę cGMP oraz peryferynę — białko wego. Opisano różne delecje, multiplikacje
uważane za konieczne^dja zachowania kształtu i mutacje punktowe mtDNA i wykazano, że
zewnętrznego segmentu błon tarczowych pręci- powodują one różne mi opatie i choroby neuro-
ków i czopków). logiczne. Choroby mitochondrialne są dziedzi-
Rozpoczyna się terapia genetyczna chorób czone po matce.
neurologicznych. W przypadku guzów mózgu Nowe mutacje, polegające na powtórzeniach
proponuje się wstrzykiwanie do nieoperowal- obejmujących trypiety bogate w CG, są przy-
nych guzów, przy użyciu aparatów stereotak- czyną zespołu łamliwego chromosomu X, at-
tycznych pod kontrolą MRI (obrazowania przy rofii rdzeniowo -opuszkowej i dystrofii mio-
użyciu rezonansu magnetycznego), fibroblas- tonicznej. Użycie technik wykrywających takie
tów mysich zawierających wektor retrowirusa mutacje ułatwi rozpoznawanie tych i pokrew-
zawierający gen kodujący kinazę tytnidynową nych schorzeń.
z wirusa opryszczki. Ten retrowirus miałby Choroba Parkinsona jest powodowana przez
zaatakować komórki sąsiadujące z guzem, degenerację komórek istoty czarnej, co powo-
wprowadzić do nich gen kinazy tymidynowej duje niedobór dopaminy w układzie nigro-
i w ten sposób uczynić te komórki guzowe striatalnym. Skutecznym lekiem jest L-dopa.
wrażliwymi na lek przeciwwirusowy, gancyk- Korzystnymi wydają się również leki takie, jak
lowir, który nie wpływa na komórki zdrowe. deprenil, które mają działanie neuroprotekeyj-
Tego rodzaju podejście zostało nazwane „chiru- ne.
rgią molekularną". Tarczki amyloidowe i splątki neuro fibry larne
PODŁOŻE BIOCHEMICZNE CHORÓB NEUROPSYCHIATRYCZNYCH / 909

są zasadniczymi cechami choroby Alzheimera. the pathogenesis of schizophrenia. Fed Am Soc Exp
Hipoteza kaskady amyloidowej zakłada, źe BiolJ 1992;6:24f3. Gusella JF: Huntington's disease.
odkładanie białka amyloidowego % pochodzą- Chapter 3 in: Advances
cego z białka prekursorowego amyloidu, jest in Human Genetks, Vol 20. Harris H, Hirschhorn
K (edttors). Plenum Press, 1991. Hardy JA, Higgjns
procesem zapoczątkowującym chorobę, i że GA: Alzheimer's disease: The amylo-
białko amyloidowe |ł lub jego fragmenty mają id cascade hypotheśs. Science 1992; 25&184.
właściwości neurotoksyczne, prowadzące do Hoffinan M: Unraveliing the genetics of fragHe X syn-
powstawania splątków neurofilamentów i in- drome. Science J991;252:100. Horn JP: The heroic age
nych objawów. U niektórych pacjentów z cho- of neurophysiology. Hosp Pract
robą Alzheimera wykryto mutacje genów kodu- (My) 1992;27:65. [Pierwszy z serii 6 artykułów na
jących białko prekursorowe amyloidu. Potrzeb- temat podstaw fizjologicznych zaburzeń przekaznict-
wa nerwowo-mięśniowego.] Humphries P, Kenna P,
ne są jednak dalsze dowody, aby ocenić po-
Farear GJ: On the molecular
prawność tej hipotezy. genetics of retinitis pigmeniosa. Science 1992:256:804,
Wprowadzenie leków neuroleptycznych do Iversen L; Which D4 do you have? Naturę 1992;3Sa-!09.
Jęczenia psychoz doprowadziło do zdobycia Kandel ER, Schwartz JH, Jessell TM: Prmcipłes ofNeural
dowodów wskazujących na rolę dopaminy Science, 3rd ed. Elsevier, 1991. Kapłan HI, Sadock
w powodowaniu schizofrenii. Liczne informacje BJ ^editors): Comprehensive Text-
popierają ten pogląd, ale dopaminowa hipoteza book of Psychiatry. 5thM. Vol 1. Wiltiams & Wilkins,
schizofrenii pozostaje na razie nie dowiedziona. 1989. Levitan IB, Kaczmarek LK: The Neuron:
Celt and
Klonowanie receptorów dopaminowych do- Mokcular Biohgy. Oxford Univ Press, 1991. Marun
prowadziło do wykrycia 5 klas receptorów, JB: Molecular genetic studies in the neuro-
wśród których podtyp EW ma wiele odmian psychiatric disorders. Trends Neurosci 1989;1Ł13O.
polimorficznych. Marx J: Alzheimer's debatę boils over. Science
1992;257:1336. Peariman AL, Collins RC:
Neurobiołogy of Disease.
PIŚMIENNICTWO Oxford Univ Press, 1990. Roberts L: Huntington's
gene: So near, yet so far. Science
1990;247:ó24. Seeman P: Dopamine receptors
Barnes DM: Troubles encountered in gene linkage land.
and the dopamine
Science 1989;243:313. [Dyskusja problemu trudności
hypolhesis of schizophienia. Synapsę 1987;1:133.
powtórzenia danych uzyskanych w pracach na temat
Stone R: Molecular „surgery" for brain tumors. Science
sprzężenia genetycznego 4 różnych chorób psychicz-
1992^56:1513. Strauge PG: Interesting times for
nych.]
dopamine receptors.
Cooper JR, Bioom FE, Roth RH. The Biochemkal Basis
Trends Neurosci 1991; 14:43. Sweeney PJ: New
of Neuropharrwcołogy, 6th ed. Oxford Univ Press,
concepts in Parkinson's disease. Hosp
1991.
Pract (Aprit) 1991:26:84. Van Tol HM et al:
Culver KW et ai: In vivo gene transfer wiih retroviral--
Multiple dopamine D4 receptor
producer oells for treatment of experimental brain
variants in the human population. Naturę
tumors. Science 1992; 256:1550.
1992^58:149. Wallace DC: Mitochoudrial DNA
Davis KL et al: Dopamine in schizophrenia: A review and
mutations and neuio-
reconceptualizauon. Am J Psychiatr 1991;]4ffcl474,
muscular disease. Trends Genet 1989;5S. Wright AF:
Ganong WF: Review of Medkai Physiology, 15th ed.
New insighfs into genetic cye disease. Trends
Apleton & Lange, 199J.
Genet 1992;&85. Zivin JA, Choi DW: Stroke
Goldman HH (editor): Reviev of Generał Psychiatry, 3rd
therapy. Sci Am (My)
ed. Appleton & Lange, 1992.
1991:265:56.
Goldstein M, Deutch AY: Dopaminergjc mechanisms in
1
Dodatek

SKŁADNIKI CHEMICZNE KRWI I wynosić: wartość średnia ± 0,1293 mmol/l


PŁYNÓW USTROJOWYCH (± 5 mg/dl). 95% granice ufności wynoszą + 2
SD lub ± 0,2586 mmol/l (10 mg/dl). Tak więc
Znaczenie wartości liczbowych dla każdą wartość należy uważać za „dokładną",
wyrażenia wyników badań jeśii wahanie nie przekracza 0,5172 mmol/l
laboratoryjnych ( = 20 mg/dl). Jeżeli wynik oznaczenia stężenia
Wynik wydany przez laboratorium kliniczne, cholesterolu brzmi 5,17 mmol/l ( = 200 mg/dl),
po oznaczeniu stężenia lub ilości substancji to wartość prawdziwa leży między 4,91 mmol/l
w określonym materiale, jest wartością najlep- ( = 190 mg/dl) a 5,43 mmol/l (=210 mg/dl). Przy
szą, możliwą do uzyskania przy użyciu okreś- oznaczaniu stężenia potasu w surowicy z wa-
lonej metody oraz określonych odczynników riancją 1 SD wynoszącą 0,1 mmol/l, wyniki
i przyrządów, przez personel techniczny obe- oznaczeń uzyskane dla tej samej próbki mogą
znany z obróbką materiahi biologicznego. się różnić o ± 0,2 mmol/l. Jeżeli średnie stężenie
Dokładność określa stopień zgodności wyni potasu w danej próbce wynosiło 5,5 mmol/l,
ku otrzymanego z wartością prawdziwą (z wia wartości mogą się wahać od 5,3 mmoJ/1 do
domym stężeniem w próbce kontrolnej). Precy 5,7 mmol/l. Oznacza to, że jeśli wynik wynosi
zja określa powtarzalność wyniku analitycz 5,3 mmol/l lub 5,7 mmol/l, to mieści się jeszcze
nego i wyraża się rozrzutem wielu wyników w granicach precyzji metody.
pomiarów otrzymanych w tej samej próbce (w Laboratorium powinno dostarczyć lekarzowi
tym samym materiale i tą samą metodą). Wiary wartości zmienności dla określonego oznacze-
godność jest miarą zgodności dokładności i pre nia. Pozwalają one określić, czy wynik podany
cyzji. ^ różni się znamiennie od drugiego wyniku uzys-
Precyzja nie ma charakteru absolutnego, lecz kanego u tego samego chorego.
podlega wahaniom, uwarunkowanym złożono-
ścią użytej metody analitycznej, stabilnością Interpretacja testów laboratoryjnych
odczynników, dokładnością sporządzania pier- Jako wartości prawidłowe określa się takie,
wotnego wzorca, złożonością aparatury oraz które mieszczą się w granicach dwóch odchyleń
wprawą personelu technicznego. Każde labora- standardowych od wartości średniej ustalonej
torium powinno zbierać dane dotyczące precy- dla „normalnej" populacji. Ten zakres normy
zji (powtarzalności), nadające się do opracowa- obejmuje 95% populacji. Wartość „prawidło-
nia statystycznego, tj, do obliczania odchylenia wa" zależy od wielu czynników. Oznacza to, że
standardowego (SD) od średniej, uzyskanej wiele czynników może być przyczyną różnych
przy powtarzanym oznaczaniu tego samego zakresów „normy". Ten fakt sprawia, że warto-
parametru w tej samej próbce materiału i tą ści mieszczące się w granicach normy w danych
samą metodą, np. precyzja oznaczania stężenia warunkach, mogą znajdować się poza granica-
cholesterolu w dobrym laboratorium powinna mi ufności 95%, określonymi w innych warun-
kach. Wśród tych czynników wymienić należy:
* Reprodukcja z: Krupp M.A., Schroeder S.A., wiek, rasę, środowisko zewnętrzne, pozycje ciała,
Ticrney L.M. Jr: Current Medical Diagnosis and rytmy dzienno-nocne lub inne zmiany cykliczne,
Treatment. Appieton and latige, 1987. czas jaki upłynął po ostatnim posiłku (stan na
DODATEK / 911

czczo lub po posiłku), rodzaj spożytych pokar- śniadaniu (w porównaniu z wynikami uzys-
mów, leki oraz nasilenie wykonanego wysiłku kanymi na czczo*). Jeżeli krew pobrano 3—-4
fizycznego. godziny po obiedzie, wzrasta prawdopodobień-
Wartości „normalne" lub „referencyjne" za- stwo uzyskania wyników odbiegających od
leżne są od metody oznaczania danego parame- tych, jakie otrzymano w próbkach pobranych
tru, pracowni. wykonującej badanie oraz od na czczo, np. aktywność AspAT może być
warunków pobierania i przechowywania mate- wyższa o 31%, zaś dehydrogenazy mkczanowej
riahi biologicznego przeznaczonego do badań. mniejsza o 5%; mniejsze odchylenia dotyczą
Zakresy wartości prawidłowych powinny być innych składników krwi. Celem otrzymania
jasno podane przez poszczególne laboratoria. wartościowych wyników oznaczenia triglicery-
Jest to niezbędne dfa prawidłowej interpretacji dów w surowicy zachodzi konieczność wstrzy-
wyników badań laboratoryjnych. mania się od pokarmów przez 10—14 godzin
Interpretację wyniku należy zawsze prze- przed pobraniem krwi do badań.
prowadzić w kontekście ze stanem chorego, np. Pozycja ciała. U osoby przebywającej
małe stężenie może być spowodowane niedobo- w pozycji leżącej przez kilka godzin objętość
rem danej substancji, lub też jej rozcieńczeniem krążącego osocza jest o 12—15% wyższa niż
(np. małe stężenie sodu). Nieprawidłowe stęże- u osoby chodzącej lub stojącej przez około
nie określonej substancji we krwi może być godzinę. Z faktu tego^wynika, że wyniki ozna-
spowodowane chorobą lub podaniem leku. czeń biochemicznych wykonanych we krwi po-
I tak np. podwyższone stężenie kwasu moczo- branej u osób leżących przez około godzinę są
wego w surowicy może być spowodowane dną, około 10% niższe niż u osób chodzących.
lecz może być również wynikiem stosowania Pośrednie wyniki uzyskuje się, jeśli krew po-
hydrochlorotiazydu, lub leków przeciwnowo- brano od osób siedzących.
tworowych. Poleca się czytelnikowi zaznajo-
mienie się z listą leków wpływających na wynik Ważność testów laboratoryjnych*
testów chemicznych. Wartość kliniczna testu biochemicznego zale-
Na wynik testu chemicznego ma wpływ spo- ży od jego swoistości i czułości oraz od częstości
sób pobierania materiału biologicznego. Wśród występowania choroby w populacji, w której
przyczyn błędnych wyników wymienić należy: jest ten test wykonywany.
niedokładne zbieranie dobowego moczu, zmia- Czułość określa częstość występowania dodat-
ny stężenia określonej substancji w przypad- nich wyników danego testu u wszystkich osób
kowo zebranych próbkach moczu, hemolizę chorujących na tę samą chorobę. Test na fenylo-
krwi, dodanie do krwi niewłaściwego anty koa- ketonurię jest wysoce czuły, ponieważ wypada
gulantu lub użycie brudnego szkła lub zanieczy- on dodatnio u wszystkich chorych dotkniętych
szczonej aparatury. tym defektem (100% czułość). W odróżnieniu
Uwaga. W razie otrzymania nieprawidłowe- od testu na fenyloketonurię oznaczanie antyge-
go wyniku, najpierw należy wykluczyć wszyst- nu rakowo-płodowego (CEA) wykazuje małą
kie możliwe źródła błędu mogące warunkować czułość, wypada ono bowiem dodatnio tylko
taki wynik, a dopiero potem przystąpić do u 72% chorych z zaawansowanym rakiem jelita
leczenia opartego na prawidłowej interpretacji grubego, zaś zaledwie u 20% chorych z rakiem
danej aberracji biochemicznej. Medycyna labo- okrężnicy we wczesnym stadium. Czułość tes-
ratoryjna jest oddzielną specjalnością. Należy tów we wczesnych stadiach różnych chorób jest
zasięgnąć porady specjalistów tej dziedziny, jeśli na ogół mniejsza niż w stadiach, kiedy choroba
wynik badania biochemicznego jest albo nie- jest już w pełni rozwinięta.
zwykły albo wątpliwy.

Wpływ posiłków i pozycji ciała na * Ten akapit jest skróconą wersją artykułu napisa-
stężenia składników krwi. nego przez Krieg A.F., Gambino R., Galen R.S.: Why
Posiłki. Większość wartości „normalnych" are dinical laboratory tests perfonned? When are they
ustalono dla próbek pobranych na czczo, tj. valid. JAMA 1975, 233, 76. Przedruk z Journal of the
American Medical Association. Copyright 1975.
8—12 godzin po ostatnim posiłku. Zezwala się American Medical Association. Patrz również: Galen
jednak na picie wody z kilkoma wyjątkami. R.S., Gambino S.R.: Beyond Normality: The Predic-
Wyniki kilku testów chemicznych ulegają tive Value and Efficiency of Medical Diagnosis,
zmianie, jeśli krew pobrano 3—4 godziny po Wiley, 1975.
912 / DODATEK

Swoistość oznacza odsetek ujemnych wyni- „informacja użyteczna" należy rozumieć, że


ków określonego testu wśród populacji nie wynik testu ma wpływ na rozpoznanie, rokowa-
cierpiącej na określoną chorobę. I tak np. test na nie lub leczenie, przyczynia się do lepszego
fenyloketonurię jest wysoce swoisty, bowiem aż zrozumienia procesu chorobowego oraz chory
99,9% zdrowych osób wykazuje wynik ujemny. odnosi inną korzyść z wykonania takiego testu.
W odróżnieniu od tego testu test na CEA (w
celu wykrycia raka okrężnicy) wykazuje zmien- Jednostki Sl
ną swoistość, mianowicie 3% osób niepalących {układ międzynarodowych jednostek
wykazuje fałszywie dodatni wynik (swoistość — Systeme International d'Unites)
testu wynosi 97%), podczas gdy aż u 20% Międzynarodowa organizacja, określona ja*
palaczy stwierdza się fałszywie dodatni test ko „Ogólna Konferencja Wag i Miar" (Generał
(swoistość testu wynosi więc tylko 80%). Innym Conference of Weights and Measures) opraco-
przykładem zmiany swoistości testu indukowa- wała swoisty system miar. Adaptację tego ukła-
nej lekami lub ciążą jest występowanie podwyż- du zaleciła, tytułem próby, „Komisja Ilości
szonego stężenia tyroksyny całkowitej w suro- i Jednostek" (Commission on Quantities and
wicy (podobnego do występującego w nadczyn- Units), będąca Sekcją Chemii Klinicznej Mię-
ności tarczycy) u kobiet ciężarnych lub zażywa- dzynarodowej Unii Chemii Teoretycznej i Sto-
jących doustne leki antykoncepcyjne, pomimo sowanej (Section on Clinical Chemistry, Inter-
obecności eutyreozy. U takich chorych swois- national Union of Pure and Applied Chemist-
tość tego testu jest bardzo niska, w porównaniu ry). Jednostki SI używane są w kilku krajach
do swoistości tego samego testu dla populacji Europy i należy się liczyć z całkowitym przecho-
kobiet nieciężarnych lub nie zażywających dou- dzeniem na ten układ, jeśli okaże się, że jest
stnych leków antykoncepcyjnych. użyteczny w rozumieniu mechanizmów fizjo-
Wartość przepowiadająca dodatniego testu logicznych.
określa odsetek prawdziwie dodatnich wyni- Dla użytku klinicznego wybrano 8 miereal-
ków w stosunku do sumy prawdziwie dodatnich nych własności materii. Są nimi:
wyników i fałszywie dodatnich wyników (ina- długość — jednostką długości jest metr (m),
czej mówiąc wartość ta określa prawdopodo- masa — jednostką masy jest kilogram (kg),
bieństwo występowania choroby, jeśli test wy- ilość substancji —jednostką ilości substancji
pada dodatnio) — patrz niżej wzór. Wartość ta jest mol (mol),
jest ściśle związana z częstością występowania czas — jednostką czasu jest sekunda (s),
choroby. W grupie chorych przebywających na temperatura — jednostką temperatury jest
oddziale urologicznym częstość występowania Kelvin (K), natężenie prądu
choroby nerek jest większa niż w ogólnej popu- elektrycznego — jednostką
lacji, przez co stężenie kreatyniny w surowicy jest amper (A),
będzie miało większą wartość przepowiadającą natężenie światła — jednostką światła jest
dla wymienionej grupy chorych niż dla ogólnej kandela (cd),
populacji. aktywność enzymatyczna —jednostką ak-
Definicje wyrażono wzorami: tywności jest katal (kat) (w nawiasach
W y n i k i p r a w d z iw i e d o d a t n i e podano autoryzowane skróty dla
podanych jednostek).
'W y n i k i f a ł s z y w i e u j e m n e
Pochodnymi wymieni o nych* własności są:
e + W y n ik i f a ł s z y w ie d o d a t n ie
stężenie masy: kilogram/1 (kg/l),
W a r to ś ć p r z e p o w ia d a ją c a - ułamek (frakcja) masy: kilogram/kilogram
W y n ik i p r a w d z iw ie d o d a t n ie (kg/kg),
W y n i k i p r a w d z iw i e d o d a t n ie ł W y n i k i f a ł s z y w i a d o dułamek
a t n i e (frakcja) objętości: litr/litr (1/1),
objętość: metr sześcienny (m3), dla potrzeb
Przed zleceniem wykonania testu należy się klinicznych jednostką objętości jest litr (1),
zastanowić, czy jego czułość, swoistość oraz stężenie substancji: mol/litr (mol/l),
wartość przepowiadająca są wystarczające, by molalność: mol/kilogram (mol/kg), ułamek
dostarczyć użytecznej informacji. Pod pojęciem (frakcja) mola: mol/mol (mol/mol),
ciśnienie: paskal (Pa) = niuton/m2
DODATEK / 913

Nazwy i symbole dla wielokrotności liczby 10: Aminotransferazy


(aktywnodć w surowicy)
Nazwa
Liczba Symbol Normalna aktywność zależna jest od użytej
tera 10" T metody i wynosi dla AspAT (AST,
giga109 G SGOT/6—25 IU/1 (przy oznaczeniu w temp.
mega I O6 Vi 30°C), 10—40 IU/1 (przy użyciu SMA i w tem-
kilo IO3 k peraturze 37°C) oraz 0—41 IU/1 (przy użyciu
hektoIO2 h SMAC i w temp. 37°C). Dla A1AT (ALT,
deka10' da SGPT) normalna aktywność wynosi 3—26 IU/1
decyio-1 d (przy oznaczeniu w temp. 30°C) oraz od 0—45
centy10" 2 c IU/1 (przy użyciu SMAC i w temp. 37°C).
mili10" 3 m A. Informacja patofizjologiczna. Ami-
mikro
io-6 u notransferaza asparaginianowa (AspAT, AST,
nanoio-» n SGOT) i alaninowa (A1AT, ALT, SGPT) oraz i
piko P dehydrogenaza mleczanowa są enzymami śród-
femto f komórkowymi uczestniczącymi w przemianie
atto10" a aminokwasów i węglowodanów. Duże stężenia
tych enzymów wystcpuj|"w mięśniach szkieleto
Określenie „na", na przykład „na sekundę", wych, wątrobie i mózgu. Wzrost aktywności
pisze się często używając ujemnego wykładnika. tych enzymów w surowicy krwi wskazuje na
Tak wiec zamiast „na sekundę" pisze się ■ 8 1, martwicę lub uszkodzenie wymienionych narzą
zamiast „na metr kwadratowy" —■ • mr1, dów.
zamiast „na kilogram" — ■ kg"1. Przykład: B. Interpretacja
cm/s = cm • s~1; g/m2 = g ■ m~2 itd. 1. Aktywność dużą stwierdza się w zawa
Przewidując, że układ SI zostanie zaakcep- le mięśnia sercowego (głównie Asp AT), ostrym
towany w USA w następnych kilku latach, zakaźnym (wirusowym) zapaleniu wątroby
w dalszej części niniejszego rozdziału wartości (głównie A1AT), w marskości wątroby (wzrost
prawidłowe dla poszczególnych parametrów AspAT jest zwykle wyższy niż AJAT) oraz
podSno zarówno w jednostkach układu SI, jak w pierwotnym lub przerzutowym nowotworze
i tradycyjnych (w nawiasach). wątroby. Wysoką aktywność stwierdza się rów
nież w wysiękach jam surowiczych o etiologii
Wartości normalne dla rutynowo nowotworowej. Wzrost aktywności AspAT
oznaczonych parametrów stwierdza się również w dystrofiach mięśni,
biochemicznych* w zapaleniu skóry i mięśni (dermatomyositis)
Czytelnik powinien zasięgnąć konsultacji oraz w mioglobimirii napadowej.
szpitalnego laboratorium biochemicznego, ce- 2. Małą aktywność aminotransferaz
lem uzyskania informacji dotyczących zaleceń stwierdza się w niedoborze witaminy B6 (spowo
jakie należy realizować przy pobieraniu próbek dowanym powtarzanymi hemodializami),
krwi !ub zbieraniu moczu przeznaczonych do w niewydolności nerek i w ciąży.
badań biochemicznych (należy dowiedzieć się,
czy do badań potrzebna jest krew całkowita, Amoniak (stężenie
osocze, surowica lub jakiego antykoagulantu we krwi)
należy używać itd.). Wartości prawidłowe (określone metodą Co-
nwaya) dla krwi całkowitej: 5,9—65 umol/1
Albuminy (10—UOug/dl).
Patrz Białka A. Informacja patofizjologiczna. Amo -
niak obecny we krwi pochodzi z dwóch głów-
nych źródeł: 1) w jelicie grubym w następstwie
działania gnilnego bakterii na podłoża azotowe
uwolnione zostają znaczne ilości amoniaku; 2)
* Wartości podane w tym podrozdziale wzięto w procesie przemiany białkowej uwalnia się
z wielu źródeł. Mogą one ulec zmianie w zależności od amoniak. Amoniak dostający się do krążenia
użytej metody analitycznej i pracowni wykonującej wrotnego lub systemowego ulega szybkiej kon-
dane oznaczenie. wersji do mocznika w wątrobie. W niewydolno-
Biochemia
914 / DODATEK

ści wątroby stężenie amoniaku we krwi może Azot mocznikowy i mocznik, stężenie
być wysokie, szczególnie wtedy, kiedy spożycie we krwi, osoczu lub surowicy
białka jest wysokie lub doszło do krwawienia do Wartości prawidłowe: azot mocznikowy we
światła przewodu pokarmowego. krwi 2,9—8,9 mmol/I (8—25 mg/dl), mocznik
B. Interpretacja. Stężenie amoniaku we we krwi 3,5—9 mmoi/l (21 -53 mg/dl).
krwi jest wysokie u chorych z niewydolnością A. Informacja patofizjologiczna. Mo
wątroby ktb z zespoleniem portokawalnym, cznik, jako produkt końcowy przemiany biał
szczególnie wtedy, kiedy spożycie białka jest kowej, jest wydalany przez nerki. Stężenie mo
wysokie lub doszło do krwawienia do światła cznika w przesączu kłębuszkowym jest takie
przewodu pokarmowego. samo jak w osoczu krwi. Wchłanianie zwrotne
mocznika w kanalikach nerkowych jest odwrot
Amylaza nie proporcjonalne do ilości wypływającego
(aktywność w surowicy) moczu. Ten fakt sprawia, że mocznik jest mniej
Wartości prawidłowe mogą się wahać w zale- użytecznym wskaźnikiem przesączania kłębusz-
żności od metody oznaczania enzymu. Wahają kowego od kreatyniny, która nie ulega reabsor-
się od 0,8 do 3,2 IU/1 (80—180 jednostek pcji w kanalikach nerkowych. Stężenie azotu
Somogyi/dl). Jedna jednostka Somogyi odpo- mocznikowego we krwi jest proporcjonalne do
wiada ilości enzymu, pod wpływem której po- ilości spożytego białka i odwrotnie proporcjo
wstaje 1 mg cukru redukującego z rozpadu nalne do jego wydalania z moczem.
skrobi przy pH 7,2. B. Interpretacja
A. Informacja patofizjologiczna. W wa 1. Wzrost stężenia azotu mocznikowego
runkach fizjologicznych w surowicy krwi obec stwierdza się:
ne są tylko niewielkie ilości amylazy ślinowej a. w niewydolności nerek spowodowanej
i trzustkowej o masie cząsteczkowej ok. 50000. ostrym lub przewlekłym stanem zapalnym,
W stanach zapalnych trzustki lub przy zamknię ostrą niezapalną niewydolnością (martwica ka
ciu światła dróg trzustkowych znaczne ilości nalików nerkowych) lub obstrukcją dróg mo
enzymu dostają się do krwi, skąd wydalane są czowych.
przez nerki, b. w stanach wzmożonej przemiany azoto
B. Interpretacja wej, której towarzyszy spadek ukrwienia i nie
Podwyższoną aktywność amylazy wydolność wydalnicza nerek (stany odwodnie
stwierdza się w ostrym zapaleniu i w cystach nia, krwawienia do światła przewodu pokar
rzekomych trzustki, przy zamknięciu przewo mowego — w tym ostatnim przypadku mamy
dów trzustkowych przez nowotwór, kamień, do czynienia ze wzrostem wchłaniania amino
zwężenie lub skurcz zwieracza (wywołany poda kwasów pochodzących ze strawionych białek
niem morfiny) oraz w śwince. Sporadycznie krwi oraz z hipoperfuzją nerek).
aktywność amylazy może być podwyższona c. w stanach chorobowych przebiegających
w niewydolności nert!łf? kwasicy cukrzycowej ze spadkiem ukrwienia nerek (wstrząs, niewy
i w stanie zapalnym trzustki wywołanym drążą dolność nadnerczy i czasami niewydolność za-
cym wrzodem trawiennym żołądka. Bardzo stoinowa serca).
rzadko połączenie się amylazy z immunoglobu- 2. Małe stężenia azotu mocznikowego
liną tworzy kompleks o masie cząsteczkowej stwierdza się w niewydolności wątroby, ner-
przynajmniej 160 000 nie ulegający przesączeniu czycy niepowikłanej niewydolnością nerek oraz
w kłębuszkach nerkowych. Jest on powodem w wyniszczeniu (kacheksji).
wzrostu aktywności amylazy we krwi (makro- i

amylazemia). Białka (stężenie w surowicy lub


Małą aktywność amylazy w surowicy osoczu) w tym również fibrynogen
stwierdza się w ostrym i przewlekłym zapaleniu Wartości prawidłowe: p. niżej — Interpreta-
wątroby w niewydolności trzustki i sporadycz cja.
nie w ciąży. A. Informacja patofizjologiczna. Stęże-
Amylazę można również określić w moczu. nie białka determinuje ciśnienie koloidowo-o-
Jej aktywność w moczu wzrasta w tych samych smotyczne (onkotyczne) osocza. Stężenie białka
stanach chorobowych, w których stwierdza się w osoczu zależne jest od stanu odżywiania,
wzrost aktywności tego enzymu w surowicy czynności wątroby i nerek, występowania cho-
krwi. rób, takich jak szpiczak lub wady metaboliczne.
DODATEK / 915

Zmiany stężenia poszczególnych frakcji biał- Tabela 3. Niektóre białka występujące w poszcze -
kowych mogą być swoiste dla określonych gólnych frakcjach elektroforeiycznych globulin
chorób. Frakcja Białka zawarte w danej frakcji
B. Interpretacja globulin
1. Całkowite stężenie białka w suro- «1 Globuliny wiążące tyroksyne,
wicy. Wartości normalne 60—80 g/l (6—8 transkortyna, glikoproteina, li-
g/dl). Stężenie frakcji albumin i globulinowych
a2 P poproteina, antytrypsyna
- patrz niżej i tab. 1. Haptoglobina, glikoproteina,
makroglobulina, ceruloplazmina
Transferyna, lipoproteina, giiko-
'■!

Tabela 1. Frakcje elelftroloretyczne białek surowi -


cy krwi proteina

yG, yD, yM, yE, yA
Stężanie wyrażone w %
ra °' a całkowitego stężenia białka
Albuminy 52-68
a,-Globuliny 2,4-4,4 idozie, w ostrych i przewlekłych chorobach
ctj-Gtobuliny 6,1-10,1 zakaźnych, szczególnie w ziarnicy wenerycznej
P-Globuliny 8,5-14,5 pachwin, tyfusie, leiszni^niozie, schistosomato-
y-Globuliny 10-21 zie i malarii.
b. Obniżone stężenie globulin stwierdza
się w stanach wadliwego odżywiania, w agam-
2. Stężenie albumin w surowicy lub maglobulinemii wrodzonej, hipogammaglobu-
osoczu .Wartości prawidłowe: 33—55 g/l linemii nabytej i w białaczce limfatycznej.
(3,3—5,5 g/dl). 4. Stężenie f ibrynogenu w osoczu. War-
a. Wzrost stężenia albumin stwierdza się tości normalne: 2—6 g/l (= 0,2—0,6 g/dl).
w stanach odwodnienia, we wstrząsie, w sta a. Wzmożone stężenia fibrynogenu wy
nach przebiegających z zagęszczeniem krwi oraz stępuj ą w zapaleniu kłebuszków nerek, nerczycy
po dożylnym podaniu stężonych roztworów (czasami) oraz chorobach zakaźnych.
albumin. b. Obniżone stężenia fibrynogenu stwier
b. Obniżone stężenie albumin występuje dza sie w rozlanym wykrzepianiu śródnaczynio-
w stanach wadliwego żywienia, w zespole wad wym—DIC (może wystąpić przy odklejeniu się
liwego wchłaniania, w ostrym lub przewlekłym łożyska, w zatorach spowodowanych płynem
zapaleniu kłebuszków nerkowych, w zespole owodniowym, w przerzutach rakowych gruczo
nerczycowym, w ostrej lub przewlekłej niewy łu krokowego lub innych narządów, w białacz
dolności wątroby, w chorobach nowotworo ce), w ostrej i przewlekłej niewydolności wątro
wych i białaczkach. by oraz we wrodzonej fibrynogenopenii.
3. Stężenie globulin w surowicy lub
osoczu krwi. Wartości prawidłowe 20—36 Bilirubina (stężenie w surowicy)
g/l {2—3,6 g/dl) — p. tab. 2, 3. Wartości prawidłowe: bilirubina całkowita
a. Stężenia podwyższone stwierdza się 3,5—20,4 umol/1 (0,2—1,2 mg/dl). Bilirubina
w chorobach wątroby (wirusowe zapalenie wąt- sprzężona (glukuronidy bilirubiny) 1,7—6,8
roby, marskość zanikowa lub żółciowa wątro- umol/1 (0,1—-0,4 mg/dl), bilirubina wolna (nie
by, hemochromatoza), toczniu trzewnym, szpi- sprzężona z kwasem glukuronowym 3,4—11,9
czaku, chorobach limfoproliferacyjnych, sarko- umol/1 (0,2—0,7 mg/dl).
A. Informacja patofizjologiczna. Bili-
Tabela 2. Stężenie immunoglobulin oznaczone rubina, powstająca z rozkładu hemoglobiny,
metodą immunoelektroforezy ulega w wątrobie sprzężeniu z kwasem glukuro-
IgA 0,9-4,5 g/l (90-450 mg/dl)
nowym tworząc diglukuronid. Ten ostatni ule-
ga wydalaniu z żółcią. Stężenie bilirubiny w su-
IgG 7,0-15 g/l (700-1500 mg/dl) rowicy wzrasta w niewydolności wątroby, przy
IgM 0,4-2,5 g/1 (40-250 mg/dl) obstrukcji dróg żółciowych oraz w razie wy-
IgD 0,003-0,4 g/l (0,3-40 mg/dl) stąpienia znacznej hemolizy krwinek czerwo-
nych. Tylko rzadko przyczyną hiperbilirubine-
IgE 0,00006-0,0016 g/l (0,006-0,16 mg/dl) mii są anomalie enzymów uczestniczących
916 / DODATEK

w przemianie bilirubiny (np. transferaza gluku- Chlorki (stężenie w surowicy lub


ronylowa). osoczu)
B. Interpretacja Wartości prawidłowe: 96—106 mmol/l.
1. Stężenie bilirubiny bezpośredniej (sprzężo A. Informacja patofizjologiczna. Cl
nej) i pośredniej (wolnej, niesprzężonej) wzrasta jest głównym nieorganicznym anionem płynu
w ostrym i przewlekłym zapaleniu wątroby, pozakomórkowego. Odgrywa ważną rolę
w razie zamknięcia światła dróg żółciowych w utrzymywaniu równowagi kwasowo-zasado-
(przewodzików żółciowych, przewodu wątro wej, chociaż nie wykazuje własności buforują-
bowego lub żółciowego wspólnego), w następst cych. Przy utracie chlorków pod postacią HC1
wie reakcji toksycznych spowodowanych leka lub NH4C1 rozwija się zasadowica, natomiast
mi, chemikaliami lub toksynami oraz w ze przy zatrzymywaniu Cl" w ustroju lub jego
społach Dubina-Johnsona i Rotora. podaniu powstaje kwasica. Chlorki (wraz z so-
2. Stężenie bilirubiny pośredniej wzrasta dem) odgrywają ważną roJę w regulacji osmola-
w niedokrwistościacb bemolitycznych lub w na iności (molalności) płynów ustrojowych.
stępstwie reakcji hemol i tycznych, przy braku B. Interpretacja
lub niedoborze transferazy glukuronylowej wy Hiperchloremię stwierdza się w niewy
stępującej w chorobie Gilberta lub w zespole dolności nerek (jeżeli spożywanie Cl przekracza
Criglera-Najjara. jego wydalanie), w nerczycy (czasami), kwasicy
3. Stężenie zarówno bilirubiny bezpośredniej, kanalikowej, w nadczynności przytarczyc (cza
jak i całkowitej może znacznie wzrosnąć u osób sami), zespoleniu moczowodowo-esiczym (do
zdrowych i chorych na żółtaczkę w następstwie chodzi do wchłaniania przez jelito chlorków
głodzenia przez 24—48 godzin (czasami nawet zawartych w moczu), odwodnieniu (w niedobo
tylko przez 12 godzin) lub długotrwałego gło rze wody) oraz nadmiernym podawaniu roz
dzenia kalorycznego. tworu soli Fizjologicznej,
Hipochloremia występuje przy utracie
Ceruloplazmina i miedź soku żołądkowego i jelitowego (wymioty, bie
(w surowicy krwi) gunki, odsysanie soku żołądkowego lub jelito
Wartości prawidłowe: ceruloplazmina 1,7 wego), w niewydolności nerek (utrata Cl ~ przez
—2,9 umol/1 f25—43 mg/dl); miedź 16—31 nerki), przy nadmiernym stosowaniu diurety-
umol/1 (100—200 ng/dl). ków, w przewlekłej kwasicy oddechowej (spo
A. Informacja patofizjologiczna. Oko wodowanej rozedmą płuc), kwasicy cukrzyco
ło 5% miedzi występującej w surowicy związane wej, przy nadmiernym poceniu się, w niewydol
jest luźno z albuminami, zaś 95% z ceruloplaz- ności nadnerczy (dochodzi do utraty NaCl
miną. Ta ostatnia jest oksydazą o zabarwieniu przez nerki), nadczynności kory nadnerczy (wy
niebieskim, występującą w frakcji a2-globulin. wołującej przewlekłą utratę K"*) oraz w zasado-
W chorobie Wilsona stężenie miedzi i aktyw wicy metabolicznej (spowodowanej zażywa
ność ceruloplazminy^w surowicy są małe, niem NaHCOj lub niedoborem K+).
natomiast wydalanie miedzi z moczem wyso
kie. Cholesterol (stężenie w surowicy lub
B. Interpretacja osoczu)
1. Wzrost aktywności ceruioplazminy i Wartości prawidłowe: 3,9—7,2 mmol/l ( =
stężenia miedzi w surowicy krwi stwierdza się 150—280 mg/dl), p. tab. 4.
w ciąży, nadczynności tarczycy, infekcjach, nie- A. Informacja patofizjologiczna. Stę
dokrwistości aplastycznej, ostrej białaczce, cho- żenie cholesterolu w surowicy krwi zależy od
robie Hodgkina, marskości wątroby oraz u ko- wielu procesów metabolicznych, zależnych od
biet zażywających doustne leki antykoncepcyj- czynników genetycznych, żywienia, czynności
ne. narządów wewnątrzwydzielniczych oraz integ
2- Obniżenie aktywności ceruloplazmi- ralności czynnościowej życiowo ważnych narzą
ny i stężenia miedzi w surowicy stwierdza się dów takich jak wątroba i nerki. Przemiana
w chorobie Wilsona (towarzyszy jej wzmożone cholesterolu jest ściśle związana z przemianą
wydalanie miedzi z moczem), w zespole wad- iipidów.
liwego wchłaniania i w nerczycy oraz w niedo- B. Interpretacja
borze miedzi, spowodowanyTm całkowitym od- 1. Wzrost stężania cholesterolu w suro-
żywianiem pozajelitowym. wicy krwi stwierdza się w hipercholesterolemii
DODATEK / 917

Tabela 4. Stężenie w surowicy krwi cholesterolu całkowitego (C), tri gliceryd ów (TG), cholesterolu frakcji
LDL (lipoproteiny o niskiej gęstości (LDL-C) i HDL (lipoproteiny o wysokiej gęstości) (HDL-C)
w populacji USA*
Wiek C mmol/l TG LDL-C HDL-C
(mg/dl) g/i mmol/l (mg/dl) mmol/l (mg/dl)
(mg/dl) górna granica kobiety mężczyźni
wartości
prawidłowych

<29 3,1,0-6,20 0,1-1,4 4,40 1,16+0,31 1,42+0,31


(120-240) (10-140) (170) (45 + 12) (55±12)
30-39 3,62-6,98 0,1-1,4 4.91
(140-270) (10-150) (190)
40-49 3,88-8,01 0,1-1,6 4,91
(150-310) (10-160) (190)
>49 4,13-8,53 0,1-16 5,43
(160-330) (10-190) (210) vi,
Według Krupp i wsp.: Physician's Handbook. Wyd. 21, Lange, 1985, za zezwoleniem

rodzinnej (xanthomatosis), niedoczynności tar- (w obecności NAD+) i odwrotnie pirogronianu


czycy, słabo wyrównanej cukrzycy, zespole ner- do mleczanu (w obecności NADH). Jest en-
czycowym, przewlekłym zapaleniu wątroby, zymem występującym we wszystkich komór-
marskości żółciowej wątroby, żółtaczce zastoi- kach i płynach ustrojowych.
nowej, hipoproteinemii (samoistnej, lub spowo- B. Interpretacja
dowanej zespołem nerczycowym względnie Aktywność LDH wzrasta we wszystkich sta-
przewlekłym zapaleniem wątroby) i w biper- nach chorobowych przebiegających z martwicą
lipidemii (samoistnej; rodzinnej). tkanek, w tym szczególnie w ostrym uszkodze-
2. Spadek stężenia cholesterolu w suro- niu mięśnia sercowego, krwinek czerwonych,
wicy krwi stwierdza się w ostrym zapaleniu nerek, mięśni szkieletowych, wątroby, płuc
wątroby i w chorobie Gauchera, Może również i skóry. Znaczne wzrosty aktywności LDH
występowaów nadczynności tarczycy, w ostrych obserwuje się w niedokrwistościach hemolitycz-
infekcjach, niedokrwistości, wadliwym odży- nych, w niedokrwistościach spowodowanych
wianiu się oraz w niedoborze apolipoproteiny. niedoborem witaminy B: 2 lub kwasu foliowego
oraz w policytemii prawdziwej. Wzrost aktyw-
Dehydrogenaza mleczanowa (LDH) w ności LDH w pierwszych 3—4 dniach z następ-
surowicy, w płynach surowiczych, czym spadkiem w kolejnych 5—7 dniach choro-
płynie mózgowo-rdzeniowym lub by może być dowodem potwierdzającym roz-
moczu poznanie zawaha serca po uprzednim wyklucze-
Wartości prawidłowe mogą być różne zależ- niu zawału płuc, choroby nowotworowej i nie-
nie od metod oznaczania. Surowica; 55—140 dokrwistości megalobiastycznej. Chociaż akty-
IU/1 (aktywność oznaczona w temp. 3Q!1C), wność LDH jest podwyższona w ostrej fazie
100—225 IU/1 (aktywność oznaczona przy uży- zakaźnego (wirusowego) zapalenia wątroby,
ciu SMA w temp. 3TC) lub 60—200 IU/J w zapaleniu przewlekrym tego narządu jest
(aktywność oznaczona przy użyciu SMAC tylko rzadko duża.
w temp, 37°C). Płyn z jam surowiczych: aktyw-
ność jest mniejsza niż w surowicy. Płyn móz- Dehydrogenaza mleczanowa (LDH) —
gowo-rdzeniowy; 15—73 jednostek (wg Wrób- izoenzymy (aktywność w surowicy)
lewskiego) lub 6,3—30 IU/1. Mocz: aktywność Wartości prawidłowe: p. tab. 5
jest mniejsza niż 8300 jednostek/8 godzin (Wró- A. Informacja patofizjologiczna. LDH
blewski). surowicy składa się z 5 izoenzymów będących
A. Informacja patofizjologiczna. LDH tetramerami złożonymi z dwóch rodzajów pod-
katalizuje konwersję mleczanu do pirogronianu jednostek - H i M. Poszczególne izoenzymy
918 / DODATEK

Tabela 5. Izoenzymydehydrogenazy mleczanowej stężeniach w gruczole krokowym, krwinkach


(LDH). Rozdział elektroforetyczny czerwonych, płytkach krwi, w komórkach siate-
Izoenzym Udział procentowy w czko wo-śród błonko wy ch, wątrobie, śledzionie
ogólnej aktywności i nerkach. Wiele izoenzymów FK stwierdzono
LDH surowicy (w na- w wymienionych narządach, komórkach i w su-
wiasach podano rowicy, wykazujących różną, aktywność wobec
zakres wahań) różnych sub strato w.
Najszybcie 28 (15-30) B. Interpretacja. U chorych z rakiem ster-
j czą aktywność frakcji sterczowej fosfatazy kwa-
wędrujący 2(a2) 36 (22-55) śnej w surowicy może być podwyższona, szcze-
gólnie wtedy, kiedy nowotwór sięga poza toreb-
3(P) 23 (15-30) kę gruczołu lub występują przerzuty. Obmacy-
4(Ti) 6 (0-15) wanie sterczą może być również przyczyną
Najwolniej 5(TI) 6 (0-15) wzrostu (chociaż przejściowego) aktywności
wędrujący FK w surowicy. Wzrost całkowitej aktywności
FK w surowicy stwierdza sie w chorobie Gau-
chera, w guzach złośliwych kości, w chorobach
różnią się między sobą kinetyką enzymatyczną, nerek, miąższu wątrobowego i dróg żółciowych,
ruchliwością elektroforetyczną, chromatografi- układu siateczkowo-śródbłonkowego oraz
cznie i immunologicznie. Przy rozdziale elektro- w chorobach zakrzepowo-zatorowych. Gorącz-
foretycznym ww. izoenzymy wykazują ruch- ka może być przyczyną rzekomego wzrostu FK.
liwość globulin a]S a2, |3, y1 i y2. Izoenzymy
LDH oznacza się zwykle liczbami 1 fizoenzym Fosfataza zasadowa (FZ) (aktywność
0 największej ruchliwości elektroforetycznej) 2, w surowicy)
3, 4 i 5 (izoenzym o najmniejszej ruchliwości Wartości prawidłowe zaieżne są od metody
elektroforę ty cznej). Izoenzym LDH-1 występu użytej do oznaczania tego enzymu. Przy użyciu
je w dużym stężeniu w mięśniu sercowym (jest to metody Besseya-Lowryłego u dzieci wartości
tetramer HHHH), w krwinkach czerwonych prawidłowe wynoszą 2,8—6,7 jednostek, nato-
1 korze nerek, zaś izoenzym LDH-5 w miast u dorosłych 0,8—2,3 jednostek. Przy
mięśniach użyciu metody Kinga-Armstronga prawidłowa
szkieletowych (jest to tetramer MMMM) i wąt aktywność FZ oznaczona w temp. 30°C wynosi
robie. 24—71 IU/1 (5—13 jednostek tradycyjnych,
B. Interpretacja. W zawale serca izoen- przy użyciu SMA i przy temp. 37°C — 30-85
zymy wędrujące z globulinami a są podwyż- IU/1, zaś przy użyciu SMAC i przy temp. 37°C
szone, szczególnie izoenzym LDH-1, co spra- — 30—115 IU/1.
wia, że iloraz LDH-l/LDH-2 jest wyższy od A. Informacja patofizjólogiczna. FZ
jedności. Podobny wzrost tego izoenzymu ob- obecna jest w dużych stężeniach w kościach,
serwuje się w zawale kory nerek oraz w niedo- żółci i łożysku. Występująca we krwi FZ jest
krwistościach hemolitycznych. mieszaniną izoenzymów, dotychczas bliżej nie
Względny wzrost aktywności izoenzymów poznanych. Można je rozdzielić elektroforety-
LDH-5 i LDH-4 stwierdza się w ostrym zapale- cznie. Izoenzym wątrobowy FZ wędruje szyb
niu wątroby, w ostrym uszkodzeniu mięśni ciej niż izoenzym kostny i łożyskowy. Te dwa
szkieletowych, w zapaleniu skóry i mięśni (der- ostatnie wykazują taką samą ruchliwość ele-
matomyositis) oraz w dystrofiach mięśniowych. ktroforetyczną.
B. Interpretacja
Fibrynogen Podwyższoną aktywność FZ stwierdza
Patrz Białka się:
a. U dzieci (w okresie wzrostu kości),
Fosfataza kwaśna (FK) b. W chorobach kości przebiegających ze
Wartości prawidłowe mogą się różnić w zale- wzmożoną aktywnością osteoblastów (nad-
żności od metody oznaczania enzymu. Normal- czynność przytarczyc, krzywica u dzieci i osteo-
na aktywność wynosi 36—175 nmol/s/1 lub malacja u dorosłych, nowotworowe choroby
0,1—0,63 jednostek Sigma. kości, takie jak: pierwotny mięsak kości lub
A. Informacja patofizjólogiczna. Fos- przerzuty nowotworowe do kości, choroba Pa-
fatazy aktywne przy pH 4,9 występują w dużych
DODATEK / 919

geta, sarkoidoza Boecka i zwapnienia pozakost- Tabeta 6. Izoenzymy kinazy fosfokreatynowej (o-
ne występujące np. w myositis ossificans). kreślone e lekt rof o rety cz n i e)
c. W obturacji dróg żółciowych spowodowa Izoenzym Normalna aktywność
nej kamicą, zwężeniem lub nowotworem. wyrażona jako % ak-
d. W polekowym uszkodzeniu wątroby wy tywności ogólnej CPK
wołanym chloropromazyną Jub metylotesto- (CK) w surowicy
steronem oraz Frakcja najszybciej
e. W ciąży. 0 0-3
wędrująca Frakcja
2. Obniżoną aktywność FZ w surowicy 1,BB 97-100
obserwuje się w niedpczynności tarczycy oraz Frakcja 2,MB
u dzieci z opóźnionym wzrostem. Najwolniej wędrująca
frakcja Frakcja 3,MM
Fosfokinaza krsatynowa (CPK, CK)
(aktywność w surowicy)
Wartości prawidłowe zależne są od metody
oznaczania CPK i wahają się od 10 do 50 IU/1 ści izoenzymu CPK-MB obserwuje się w 2—4
(przy oznaczaniu enzymu w temp. 37°C). godzin po wystąpieniu zawału mięśnia sercowe-
B. Informacja patofizjologiczna. CPK go. Wzrost taki utrzymuje się do 72 godzin
katalizuje rozpad fosfokreatyny w obecności i może się wydłużyć w razie rozszerzenia się
ADP. Produktami tej reakcji są kreatyna i ATP. strefy martwiczej mięśnia sercowego. Wzrost
Mięśnie szkieletowe i mięsień sercowy oraz aktywności tego izoenzymu stwierdza się też
mózg są bogate w CPK. w rozległej rabdomiolizie lub po urazach mięśni
B. Interpretacja szkieletowych, w ciężkich chorobach mięśni,
Wzmożoną aktywność enzymu stwier w zespole Reye'a i gorączce gór skalistych.
dza się w uszkodzeniach mięśni, np. w zawale Aktywność izoenzymu CPK-BB jest czasami
serca, w urazach mięśni, w dystrofiach mięśni, podwyższona we wstrząsie, w niektórych rodza-
w zapaleniu wielomięśniowym jach raków (szczególnie w raku owsianokomór-
{połymyositiś) kowym, raku jajników, piersi i gruczołu kroko-
i po ciężkich ćwiczeniach fizycznych (jogging), wego) oraz w zarośnięciu dróg żółciowych.
w niedoczynności tarczycy i zawale mózgu. Po
wystąpieniu zawału serca obserwuje się szybki Fosfor nieorganiczny (stężenia w
wzrost aktywności CPK (3—5 godzin od po surowicy krwi)
czątku zawału) utrzymujący się przez okres Wartości prawidłowe: u dzieci 1,3—2,3
krótszy (2—3 dni) niż wzrost AspAT lub LDH. mmol/1 (4,7 mg/dl), u dorosłych 1—1,5 mmol/1
Niepodwyższoną aktywność CPK (3—4,5 mg/dl).
stwierdza się w zawale płuc i chorobach miąższu A. Informacja patofizjologiczna. Na
wątrobowego. stężenie fosforu nieorganicznego w surowicy
krwi wpływ mają: paraihormon, witamina
Fosfokinaza kreatynowa — izoenzymy (a- D i jej aktywne metabolity, wchłanianie fos-
ktywność w surowicy) Patrz tab. 6. foranów w jelitach, czynność wydainicza nerek,
A. Informacja patofizjologiczna. Obec przemiana kostna i żywienie.
na w surowicy krwi CPK składa się z trzech B. Interpretacja
izoenzymów dających się rozdzielić elektrofore- Wzrost stężenia fosforu nieorganicz
tycznie. Mięśnie szkieletowe charakteryzują się nego stwierdza się w niewydolności nerek, nie
izoenzymem MM, mięsień sercowy — izoen- doczynności przytarczyc i hiperwitaminozie D.
zymem MB, zaś mózg izoenzymem BB. Małe stężenie fosforanów nieorganicz
B. Interpretacja. Wzrost aktywności izo- nych w surowicy stwierdza się w nadczynności
enzymu CPK-MM stwierdza się w urazach przytarczyc, hipowitaminózie D (krzywica, os-
mięśni szkieletowych przy uszkodzeniu mięśnia teomalacja) i w zespole wadliwego wchłaniania
sercowego lub mózgu, w chorobach mięśni (biegunki), przy zażywaniu związków wiążą
(dystrofia mięśni, niedoczynność tarczycy, za cych fosforany w przewodzie pokarmowym
palenie skóry i mięśni, zapalenie wielomięś- (wodorotlenek glinu), przy głodzeniu, w krań
niowe) oraz w rabdomiolizie lub po ciężkich cowym wyniszczeniu, w przewlekłym alkoholiz
ćwiczeniach gimnastycznych. Wzrost aktywno- mie (szczególnie przebiegającym z uszkodzę-
920 / DODATEK

niem miąższu wątrobowego), w hiperalimen- przysadki mózgowej w zakresie sekrecji ACTH


tacji z użyciem płynów bez- lub ubogofosfora- i hormonu wzrostu i w nadczynności glukokor-
nowych, przy dożylnym podawaniu dużych tykoidowej. Mniej regularnie wzrost stężenia
ilości węglowodanów, w tubulopatiach nerko- glukozy we krwi obserwuje się w guzie chromo-
wych, przy stosowaniu diuretyków tiazydo- chłonnym, w nadczynności mineralokortykot-
wych, w zaburzeniach gospodarki kwasowo-- dowej i w chorobach wątroby,
zasadowej {w kwasicy cukrzycowej ketonowej 2. Hipoglikemia występuje w hiperinsuli-
szczególnie w okresie jej cofania się) oraz w hi- nizmie, niewydolności nadnerczy i przysadki
pofosfatemii genetycznie uwarunkowanej. Cza- gruczołowej oraz w niewydolności miąższu wąt-
sami hipofosfatemię stwierdza się w ciąży robowego (w ostrym żółtym zaniku wątroby).
i w niedoczynności tarczycy. Może ona mieć również charakter czynnoś-
ciowy (reaktywny) lub być spowodowana leka-
Globulina wiążąca tyroksynę (TBG) mi o działaniu hipoglikemicznym.
(stężenie w surowicy)
Wartości prawidłowe (określone metodą ra- Immunoglobuliny
dio immunologiczną): 0,02—0,048 g/l (2—4.8 Patrz Białka
mg/di).
A. Informacja patofizjologiczna. TBG Kreatyna (dobowe wydalanie z
jest głównym białkiem transportowym T4 i T3 moczem)
w osoczu krwi. Zmianom stężenia TBG towa- Wartości prawidłowe: p. tab. 7.
rzyszą równolegle zmiany stężenia wolnej tyro- A. Informacja patof izjologiczna. Kre
ksyny, tak że stężenia tej ostatniej są odpowied- atyna jest ważnym składnikiem mięśni, mózgu
nie do stanu fizjologicznego ustroju, co zapew- i krwi. Jej pochodna fosforanowa — fosfo-
nia stan eutyreozy. Wrodzone anomalie w za- kreatyna — stanowi związek fosforanowy o wy
kresie TBG dziedziczą się najpewniej genem sokiej energii. W warunkach fizjologicznych
na chromosomie X. ilość wydaJonej z moczem kreatyny jest niewiel
B. Interpretacja ka, wzrasta ona natomiast w stanach wzmożo
Duże stężenie TBG występuje w ciąży, nego katabolizmu ustrojowego oraz w dystro-
w zakaźnym (wirusowym) zapaleniu wątroby fiach mięśni.
i we wrodzonym wzroście stężenia tego białka. B. Interpretacja
Obniżone stężenie TBG stwierdza się Wzrost wydalania kreatyny z moczem
w stanach chorobowych przebiegających z nis stwierdza się w dystrofiach mięśni (np. w po
kim stężeniem białek (globulin) w surowicy stępującej dystrofii mięśni, miotonii zanikowej,
(zespół nerczycowy, marskość wątroby), w ak w ciężkiej miastenii), w zanikach mięśniowych
tywnej akromegalii, w niedoborze estrogenów (spowodowanych np. chorobą Heinego i Medi-
oraz we wrodzonym<wjedoborze TBG. na, występujących w stwardnieniu zanikowym
bocznym lub zapaleniu mięśni), w głodzeniu
Glukoza (stężenie w surowicy lub i stanach wyniszczenia, w nadczynności tar
osoczu krwi) czycy i chorobach przebiegających z gorączką.
Wartości prawidłowe oznaczone na czczo: Zmniejszone wydalanie kreatyny
3,6—6,1 mmol/1 (65—111 mg/dl). Wartości te z moczem obserwuje się w niedoczynności tar
dotyczą glukozy „prawdziwej1" oznaczonej swo- czycy, amiotonii wrodzonej i niewydolności
istą metodą enzymatyczną. nerek. >
A. Informacja patof izjologiczna. W wa
runkach prawidłowych stężenie glukozy w su Kreatynina (stężenie w surowicy lub
rowicy jest dokładnie regulowane tak, by była osoczu krwi)
ona dostępna tkankom jako źródło energii Wartości prawidłowe: 62—132 umol/1
oraz by nie uległa wydalaniu z moczem. Zarów (0,7—1,5 mg/dl).
no hiper-, jak i hipoglikemia są nieswoistymi A. Informacja patof izjologiczna. Krea-
objawami zaburzonej przemiany węglowoda tynina po przesączaniu w klębuszkach nerko-
nowej. wych i wydzielaniu przez kanaliki, nerkowe
B. Interpretacja wydalana jest z moczem. Jej klirens nerkowy
1. Hiperglikemie stwierdza się w cukrzy- jest o ok. 20% wyższy od klirensu inuiiny.
cy, nad czynności tarczycy, w nadczynności Klirens kreatyniny jest większy od klirensu
DODATEK / 921

Tabela 7. Dobowe wydalanie z moczem kreatyny i kreatyniny. Wartości'prawidłowe


Kreatyna Kreatynina
Noworodek 0,034 mmol/kg 0,088 mmol/kg
(4,5 mg/kg) (10 mg/kg)
Niemowlęta 1-7 0,061 mmol/kg 0,111 mmol/kg
miesięcy (8.1 mg/kg) 12,8 mg/kg
Dziecko w wieku 0,060 mmol/kg 0,107 mmot/kg
2-3 lat (7,9 mg/kg) (12,1 mg/kg)
4-4Vs lat 0,034 mmol/kg 0,129 mmol/kg
(4,5 mg/kg) (14,6 mg/kg)
9-9% lat 0,019 mmol/kg 0,160 mmol/kg
(2,5 mg/kg) (18,1 mg/kg)
11-14 lat 0,020 mmol/kg 0,178 mmol/kg
(2,7 mg/kg) (20,1 mg/kg)
Dorosły mężczyzna 0-0,382 mmol T£221 mmot/kg (25
(0-50 mg) mg/kg)
Dorosła kobieta 0-0,763 mmol 0,186 mmol/kg
(0-100 mg) (21 mg/kg)

inulinowego z powodu wydzielania tego meta- cja Jaffego) stając się przyczyną fałszywie zawy-
bolitu przez kanaliki nerkowe. Należy wyjaśnić, żonych stężeń kreatyniny. Stężenia kreatyniny
że reakcji Jaffego (jest ona najczęściej używana niższe niż 62 umol/1 (0,7 mg/dl) nie mają
do oznaczania kreatyniny) oznacza się oprócz żadnego znaczenia.
kreatyniny również chromogeny nie będące kre-
atyniną. Te ostatnie nie są jednak wydaJane Kreatynina (wydalanie z moczem)
z moczem, co sprawia, że ilość kreatyniny wyda- Patrz tab. 7.
lanej z moczeni jest przypadkowo o ok. 20%
mniejsza od sumy nieswoistych chromogenów Kwas moczowy (stężenie w surowicy
i kreatyniny docierających do nerek. W ten i w osoczu)
sposób kJirens nerkowy kreatyniny i inuiiny są Wartości prawidłowe: mężczyźni —180—539
wielkościami porównywalnymi. Dla celów klini- umol/1 (3—9 mg/dl), kobiety — 150-450
cznych khrens nerkowy kreatyniny można przy- nmoi/1 (2,5—7,5 mg/dl).
jąć za miarę wielkości przesączania kłębuszko- A. Informacja patoftzjofogiczna. Kwas
wego, z wyjątkiem przypadków, w których stwie- moczowy, jako produkt końcowy przemiany
rdza się zaawansowaną niewydolność nerek. purynowej, wydalany jest przez nerki. Dna jest
W tym ostatnim przypadku kJirens kreatyniny defektem metabolicznym uwarunkowanym ge
jest wyższy od kJirensu inuliny w następstwie netycznie, charakteryzującym się podwyższo
wydzielania jej przez kanaliki nerkowe, lnulina nym stężeniem kwasu moczowego w surowicy
jest wydalana przez nerki tylko drogą przesącza- lub osoczu krwi, wzrostem ogólnej puli kwasu
nia kłębuszkowego nawet u chorych z mocznicą. moczowego w ustroju oraz odkładaniem się
B. Interpretacja. Wzrost kreatyninemii tego metabolitu w tkankach. Wzrost stężenia
stwierdza się w ostrej i przewlekłej niewydolno- kwasu moczowego w surowicy może być rów
ści nerek, przy obstrukcji dróg moczowych lub nież spowodowany zwiększonym kataboliz-
w uszkodzeniach nerek spowodowanych nie- mem purynowym (dyskrazje krwi, terapia far
którymi lekami. Niektóre substancje (aceto- makologiczna białaczek), stosowaniem diurety-
octan, aceton, {J-hydroksymaślan, a-ketogluta- ków ttazydowych lub niewydolnością nerek.
ran, pirogronian, glukoza, bilirubina, hemo- B. Interpretacja
globina, mocznik i kwas moczowy) mogą reago- 1. Hiperurykemię stwierdza się w skazie
wać z zasadowym roztworem pikrynianu (reak- dnawej, w stanach przedrzucawkowych i rzu-
922 / DODATEK

cawkowych, w białaczkach, policytemii, po che- metabolicznych przebiegających z kwasicą mle-


mioterapii lub stosowaniu innych metod lecze- czanową lub [J-hydroksymaślanową. Również
nia białaczek, w niewydolności nerek, w gliko- podawanie salicylanów w dawkach mniejszych
genozie typu I, w zespole Lescha-Nyhana (jest niż 2—3 g/d może być przyczyną zatrzymywa-
spowodowany niedoborem fos fory boży lotrans- nia kwasu moczowego w ustroju.
ferazy hipoksantynoguaninowej) oraz w zespo-
le Downa. Częstość występowania hiperuryke- Lipaza (aktywność w surowicy krwi)
mii jest większa u Filipińczyków niż u białych. Wartości prawidłowe: 0,2—1,5 jednostek.
2. Hipourykemię stwierdza się sporadycz- A. Informacja patofizjologiczna. We
nie w ostrym zapaleniu wątroby, po stosowaniu krwi krążącej stwierdza sie tyiko małą aktyw-
alopurynolu lub probenecydu. ność enzymów lipolitycznych. Aktywność lipa-
Oznaczanie wydalania kwasu moczowego zy trzustkowej wzrasta w ostrym zapaleniu
z moczem ma również wartość diagnostyczną trzustiki, przy czym wzrost ten utrzymuje się
w niektórych stanach chorobowych, np. u cho- dłużej niż amylazy.
rych z dną. B. Interpretacja. Aktywność lipazy w su
rowicy wzrasta w ostrym lub przewlekłym,
Kwas moczowy zaostrzonym zapaleniu trzustki oraz przy za
(wydalanie z moczem) mknięciu światła przewodu trzustkowego przez
Wartości prawidłowe: 2,1—3,6 mmol/24 go- kamień lub nowotwór.
dziny (350—600 mg/dobe) u osób przebywają-
cych na diecie bezpurynowej. Prawidłowy iloraz Lipidy
U„/Ukiim (U, — dobowe wydalanie kwasu mo- Patrz Cholesterol i Triglicerydy
czowego z moczem, UŁrełi — dobowe wydalanie
kreatyniny z moczem wyrażone w mmol) wyno- Magnez (stężenie w surowicy krwi)
si dla dorosłych 0,21—0,59, maksymalnie 0,75 Wartości prawidłowe: 0,75—1,25 mmol/1
(u osób będących na diecie bezpurynowej). (1,8—3 mg/dl).
A. Uwaga. Zarówno przed, jak i w czasie A. Informacja patofizjologiczna. Ma
zbierania dobowego moczu przeznaczonego do gnez jest elektrolitem głównie śródkomórko-
oznaczania kwasu moczowego dieta nie powin wym. Jego stężenie w płynie pozakomórkowym
na zawierać pokarmów bogato pury nowych. wpływa na pobudliwość i reakcję nerwowo-
Wykonanie dużego wysiłku fizycznego może -mięśniową, Ogólnoustrojowy niedobór mag
zwiększyć urykozurię. nezu może przebiegać z prawidłowym lub nie
B. I nf ormacja patof i zjo logiczna. wiele zmienionym stężeniem Mg w płynie poza
Zmiany wydalania kwasu moczowego z mo komórkowym. Małym stężeniom magnezu
czem mogą być uwarunkowane jego nadprodu w surowicy krwi mogą towarzyszyć: tężyczka,
kcją (wówczas stwierdza się hiperurykozurię) ogólne osłabienie, zaburzenia orientacji i sen
lub upośledzonym jego wydalaniem z moczem ność.
(wówczas stwierdza się hipourykozurię). B. Interpretacja
C. Interpretacja Hipermagnezemię stwierdza się w nie
Hiperurykozurię stwierdza się u ok. wydolności nerek oraz po nadmiernym poda
25—30% chorych na dnę uwarunkowaną nad waniu (pozajelitowym) soli magnezowych.
produkcją puryn. Wzmożoną syntezę zasad Hipomagnezemia występuje u chorych
pury nowych i zwiększone wydalanie kwasu z przewlekłymi biegunkami, w głodzeniu,
moczowego z moczem stwierdza się w zespołach w przewlekłym alkoholizmie, niewydolności
mieloproliferacyjnych. Hiperurykozuria wystę wątroby, przy nadmiernym wydalaniu Mg
puje również w zespole Lesha-Nyhana (spowo przez nerki uwarunkowanym podawaniem fe-
dowanego niedoborem f osfory boży łotr ansfera- ków moczopędnych oraz przy niedostatecznej
zy hipoksantyno-guaninowej) oraz w niektó podaży Mg chorym żywionym pozajelitowo.
rych przypadkach glikogenozy (choroba spich- Stężenie Mg może być obniżone u chorych
rzeniowa glikogenu). z hipokalcemią. W ostatnim przypadku hipo
Zmniejszone wydalanie kwasu magnezemia może być przyczyną oporności
moczowego z moczem stwierdza się w niewy hipokalcemii na leczenie dużymi dawkami wita
dolności nerek, w niektórych przypadkach gli miny D i soli wapniowych u chorych z niedo-
kogenozy typu I oraz we wszystkich defektach czynnością przytarczyc.
DODATEK / 923

Miedź aktywnych substancji osocza, decydujących


Patrz Ceruloplazmina 0 ruchu wody pomiędzy przestrzenią poza-
1śródkomórkową. Utrata sodu przez ustrój lub
Mocznik jego wnikanie z przestrzeni wodnej pozakomór-
Patrz Azot mocznikowy kowej do śródkomórkowej są przyczyną zmnie
jszenia objętości płynu pozakom orkowego, co
Potas (stężenie w surowicy lub osoczu z kolei wpływa na czynność układu krążenia,
krwi) nerek i układu nerwowego.
Wartości prawidłowe: 3,5—5,0 mmol/1 B. Interpretacja
A. Informacja patofizjologiczna. Stę Hipernatremia występuje przy niedo
żenie potasu w osoczu jest determinatorem borze wody, tj. w stanach odwodnienia, w ura
pobudliwości nerwowo-mięśniowej i mięśnio zach lub chorobach ośrodkowego układu ner
wej. Zarówno duże, jak i małe stężenia K w su wowego, w stanach przebiegających z nadmier
rowicy upośledzają kurczliwość mięśni. ną sekrecją aldosteronu lub kortykosteronu,
B. Interpretacja Hiponatremię stwierdza się w niewydo
Hiperkalemię stwierdza się w niewydol lności nadnerczy, niewydolności nerek, szcze
ności nerek (szczególnie u chorych z hiper- gólnie przy niedostatecznej podaży sodu,
katabolizmem białkowym), niewydolności nad w kwasicy kanalikowej, urazach lub oparze
nerczy (szczególnie w hipoaldosteronizmie), hi- niach (dochodzi do przemieszczenia sodu do
poaldosteronizmie hiporeninowym, u chorych komórek), przy dużych utratach sodu przez
zażywających spironolaktony lub leczonych przewód pokarmowy (ostre i przewlekłe bie
szybkim dożylnym wlewem soli potasowych, gunki, przetoki jelitowe, niedrożność jelit) oraz
triamterenem lub fenoforminą. przy obfitych potach (jeżeli wyrównanie strat
Hipokalemię stwierdza się: było niedostateczne). U niektórych chorych
a. Przy niedostatecznym poborze potasu z obrzękami sercowo- lub nerkowopochodnymi
(np. w głodzeniu). stężenie sodu w osoczu jest niskie, pomimo
b. W upośledzonym wchłanianiu K w prze- prawidłowej ilości o gó Ino u strój owego Na. Ta
wodzje pokarmowym (biegunki, wymioty, ze paradoksalna sytuacja może być uwarunkowa
spół wadliwego wchłaniania, zażywanie żywicy na zwiększoną retencją wody (spowodowaną
polistyrenowej). zwiększoną sekrecją wazopresyny) lub (i) prze
c. Przy nadmiernej utracie potasu przez nerki mieszczeniem sodu pozakomórkowego do prze
(pierwotny lub wtórny hiperaldosteronizm, po strzeni śródkomórkowej. Hiperglikemia spora
dawanie mineralokortykoidów, zasad o wica dycznie może być przyczyną przechodzenia
metaboliczna, podawanie diuretyków tiazydo- wody śródkomórkowej do przestrzeni pozako-
wych, tiazydopodobnych i rtęciowych, defekty mórkowej wywołując hiponatremię z rozcień
kanalikowe nerek takie jak zespól de Toni- czenia.
-Debre-Fanconiego i kwasica kanalikowa, tera W końcu hiponatremia może być artefaktem
pia antybiotykami wydalanymi przez nerki jako (wówczas mówimy o hiponatremii rzekomej)
aniony np. karbenicylina i tikarcylina, leczenie spowodowanej hiperlipemią lub hiperproteine-
fenotiazynami, amfoterycyną B i lekami zawie mią. W tych przypadkach miejsce części wody
rającymi dużo sodu, stosowanie tetracyklin zajmują lipidy lub białka, przez co dochodzi do
rozłożonych. „rozcieńczenia" sodu zawartego w wodzie oso-
d. W nieprawidłowej redystrybucji potasu czowej o wartość wynikającą ze wzrostu lipemii
między przestrzenią wodną śród- i pozakomór- czy proteinemii. W tych przypadkach stężenie
kową. (porażenie okresowe rodzinne, podawa sodu przeliczone na 1000 ml wody jest „prawid-
nie testosteronu). łowe". Przy oznaczaniu sodu jonoselektywną
elektrodą stężenie Na w surowicach hiperlipe-
Sód (stężenie w surowicy micznych lub hiperproteinemicznych jest prawi-
lub osoczu krwi) dłowe, podczas gdy jest obniżone przy użyciu
Wartości prawidłowe: 136—145 mmol/1. A. metody fotometrii płomieniowej.
Informacja patofizjologiczna. Na Przy wzroście glikemii o każde 5,6 mmol/1
155 mEq kationów występujących w osoczu 140 (100 mg/dl) powyżej 11,1 mmol/1 (200 mg/dl)
stanowią j ony Na+. Sód wraz z towarzyszącymi dochodzi do obniżenia się natremii o 1,6
mu anionami tworzą większość osmotycznie mmol/1. Efekt ten jest następstwem przemiesz-
924 / DODATEK

czenia wody śródkomórkowej do przestrzeni


pozakomórk owej. Transferyną
Patrz TIBC
TBG
Patrz Globulina wiążąca tyroksynę Transpeptydaza tub transferaza
-glutamylowa (y-GT) (aktywność
TIBC — całkowita zdolność białek w surowicy krwi)
surowicy do wiązania żelaza — (total Wartości prawidłowe (przy oznaczaniu en-
iron binding capacity) i stopień zymu w temp. 30°C): mężczyźni <30 mli/ml,
wysycenia transferyny kobiety <25 mU/ml, młodzież <50 mU/ml.
Wartości prawidłowe: 45—73 (imol/l A. Informacja patof Izjologiczna. y-GT
(250—410 ng/dl). Saturacja transferyny żela- jest niezwykle czułym wskaźnikiem choroby
zem: 20—55%. wątroby. Aktywność tego enzymu jest często
A. Informacja patofizjologiczna. W su- podwyższona u osób wykazujących prawidłową
rowicy krwi żelazo przenoszone jest białkiem aktywność aminotransferaz i fosfatazy zasado-
zwanym transferyną (lub syderofiliną). W wa- wej. Enzym ten uważa się za bardziej swoisty od
runkach prawidłowych zaledwie 30—40% cał- wymienionych dwóch enzymów w celu wykry-
kowitej pojemności transferyny do wiązania wania poalkoholowego uszkodzenia wątroby.
żelaza jest wykorzystane (stąd mówimy o pro- y-GT występuje w wątrobie, nerkach i trzustce.
cencie wysycenia transferyny żelazem). Procent Katalizuje ona przemieszczenie N-końcowe-go
saturacji transferyny oblicza się wg wzoru kwasu glutaminowego z jednego peptydu na
TIBC xl00.
drugi peptyd lub na L-aminokwasy. Ulega on
B. Interpretacja wyników indukcji pod wpływem etanolu.
oznaczeń B. Interpretacja. Aktywność tego enzymu
TIBC jest podwyższona w ostrym zakaźnym (wiruso
wym) lub toksycznym uszkodzeniu wątroby,
Wzrost TIBC stwierdza się w niedo- w przewlekłym lub podostrym zapaleniu wątro
krwistości syderopenicznej, u kobiet zażywają by, marskości wątroby, w zastoju żółci uwarun
cych doustne leki antykoncepcyjne, w późnej kowanym przeszkodą śród- lub pozawątrobo-
ciąży i u niemowląt oraz sporadycznie również wą dróg żółciowych, w nowotworach pierwo
w zapaleniu wątroby. tnych lub wtórnych wątroby oraz w alkoholo
N iskie T IB C o b s e r w u j e s i ę w s t a n a c h wym uszkodzeniu wątroby. Sporadyczny
c h o r o b o w y c h p r z e b i e g a j ą cz yhci hp o p r o t e i n e - wzrost aktywności y-GT stwierdza się w za-
m i ą ( n e r c z y c a , g ł o d z e n i e , n o w o t w o r y ) , w pstoinowej
rze niewydolności krążenia i rzadko,
w l e k ł y c h s t a n a c h z a p a l n y c h i w h e m o c h r o mwa po ł o - nekrotycznej fazie zawału mięśnia ser
z i e ( i n d u k o w a n e j l i c z n y m i t r a n s f u z j a m i cowego,
krw i w zapaleniu i w raku trzustki.
lu b ta lasem ią). **<■
C. Interpretacja wyników ozaczeń Triglicerydy (stężenie w surowicy
odsetka saturacji transferyny żelazem. krwi)
Zwiększoną saturację stwierdza się Wartości prawidłowe: 1,65 g/l (165 mg/dl), p.
w stanach chorobowych przebiegających z nad również tab. 4.
miarem żelaza w ustroju (zatrucie żelazem, A. Informacja patofizjologiczna. Trig-
niedokrwistości hemolityczne, talasemią, he- licerydy zawarte w pokarmach ulegają hydro-
mochromatoza, niedobór pirydoksyny, zespół lizie w świetle jeiita cienkiego, następnie wchła-
nerczycowy i sporadycznie zapalenie miąższu nianiu i resyntezie przez enterocyty błony śluzo-
wątrobowego). wej, a w końcu wydzieianiu do naczyń iim-
Obniżoną saturację transferyny żela fatycznych pod postacią chylomikronów. Trig-
zem obserwuje się w stanach chorobowych licerydy zawarte w chylomi kro pach krwi ulega-
przebiegających z niedoborem żelaza, w prze ją klirensowaniu przez lipaze lipoproteinową
wlekłych infekcjach, w nowotworach i później tkanek (głównie tkanki tłuszczowej). Powstałe
ciąży. pod jej wpływem produkty rozpadu ulegają
wchłanianiu przez komórki i magazynowaniu.
Transaminazy -r Wolne kwasy tłuszczowe pochodzące głównie
Patrz Aminotransferazy z tkanki tłuszczowej są prekursorami endogen-
nych trigHcerydów wytwarzanych przez wąt-
DODATEK / 925

robę. W surowicy krwi endogenne triglicerydy surowiczych określany jest dalej jako „iloraz
transportowane są z frakcją p-lipoprotein, two- RT3U". Normaine wartości dla tego ilorazu
rząc tzw, lipoproteiny o bardzo niskiej gęstości wahają się od 0,85 do 1,15.
(VLDL). Do oznaczenia stężenia triglicerydów A. Informacja patofizjologiczna.
we krwi należy używać próbki krwi pobranej U chorych na nadc2ynność tarczycy typu T4
10—12 godzin po spożyciu ostatniego posiłku. liczba miejsc TBG zablokowanych przez en-
B. Interpretacja. Interpretacje stężenia tri- dogenną T4 jest większa niż u osób zdrowych.
glicerydów, cholesterolu, cholesterolu frakcji W niedoczynności tarczycy zachodzi sytuacja
lipoproteinowych (frakcji VLDL, LDL i HDL) odwrotna, tj. liczba miejsc TBG zablokowa-
należy przeprowadzić^łącznie. Zaburzenia w re- nych przez ten hormon jest mniejsza niż u ludzi
lacjach zachodzących między wymienionymi zdrowych. Trijodotyronina znakowana USI,
lipidami mogą mieć charakter pierwotny lub dodana do zawiesiny złożonej z surowicy bada-
wtórny. nej i żywicy jonowowymiennej {względnie węgla
1. Wzrost stężenia triglicerydów stwier aktywnego lub talku) w pierwszej kolejności
dza stę w: wysyca wolne jeszcze miejsca wiązania na TBG
a. Hiperlipoproteinemiach pierwotnych tj. surowicy badanej, zaś pozostałe cząsteczki mI-T3
w hiperlipoproteinemii typu I, hiper- beta -lipo- (nie związane przez TBj^f) ulegają związaniu
proteinemii typu Ilb, hiperiipoproteinemii typu przez żywicę lub inna substancję wiążącą. Po
III (jest to wzrost VLDL o ruchliwości elektro rozdzieleniu substancji wiążącej (żywica, talk,
forę ty cznej beta-lipoprotein), hiperlipoprotei węgiel aktywny) od surowicy, oznacza się radio-
nemii typu IV (hiperlipemia endogenna) oraz aktywność tej pierwszej wyrażając ją w % ogól-
w hiperlipoproteinemii typu V (hiperlipoprotei- nej radioaktywności dodanej do surowicy bada-
nemia mieszana). nej (jest to tzw. wartość RT3U). Ponieważ
b. Hiperlipoproteinemiach wtórnych wystę żywica (lub węgiel, talk itd.) wiąże U!I-Tj nie
pujących w niedoczynności tarczycy, cukrzycy, wiązaną z TBG, aktywność tej żywicy jest tym
zespole nerczycowym, przewlekłym alkoholiz większa, im bardziej wysycona jest TBG en-
mie przebiegającym ze sthiszczeniem wątroby, dogennym hormonem tarczycy (taka sytuacja
żółtaczce zastoinowej, u kobiet zażywających zachodzi w nadczynności tarczycy) i odwrotnie,
doustne leki antykoncepcyjne oraz po zadziała radioaktywność związku wiążącego ' 25I-T3 jest
niu stresu. tym mniejsza, im słabiej wysycona jest TBG
2. Małe stężenie triglicerydów stwierdza hormonami tarczycy.
się w hipolipoproteinemiach; B. Interpretacja
a. Pierwotnych (choroba wyspy Tanger wy 1. Wzrost wartości RT,U ora2 ilorazu
wołana niedoborem a-lipoprotein, abetalipo- RT3 U stwierdza się przy dużym wysyceniu
proteinemia oraz kilka rzadkich i słabo po TBG hormonem tarczycy, tj. w nadczynności
znanych zespołów) oraz tarczycy, akromegalii, zespole nerczycowym,
b. Wtórnych (spowodowanych wadliwym w ciężkiej marskości wątroby oraz we wrodzo
odżywianiem się, wadliwym wchłanianiem po nym niedoborze TBG.
karmów w jeiitach lub sporadycznie chorobą 2. Zmniejszenie wartości RT^U i ilorazu
miąższu wątrobowego). RT3 U stwierdza się przy małym wysyceniu
TBG endogennymi hormonami tarczycy, tj.
Trijodotyronina (T 3) wychwyt przez w niedoczynności tarczycy, w ciąży, u noworod
białka surowicy. Określenie wychwytu ków, w zakaźnym (wirusowym) zapaleniu wąt
T3 przez żywicę jonowymienną (RT3U), roby oraz we wrodzonej nadprodukcji TBG.
określenie globuliny wiążącej tyroksy-
nę — TBG Tyroksyna (T4) całkowita (TT4)
Prawidłowe wartości RT3U, wyrażające wy- (stężenie w surowicy krwi)
chwyt 12S J-T3 przez żywicę jonowo wymienną, Stężenie prawidłowe oznaczone metodą ra-
wahają się od 25 do 36%. Przez oznaczanie dioimmu no logiczną wynoszą; 65—156 nrnol/1
RT3U dla surowicy badanej oraz dla zlewek (5—12 ng/dl), zaś metodą radiokompetycyjną
surowiczych pochodzących od osób zdrowych 51—142 nmol/1 (4—11 ug/dl).
możliwe jest oznaczenie TBG metodą pośred- A. Informacja patofizjologiczna. Cał-
nią. Iloraz złożony z wartości RT3U oznaczonej kowite stężenie tyroksyny w surowicy krwi
dla surowicy badanej do wartości RT3U zlewek niekoniecznie odzwierciedla efekt biologiczny
926 / DODATEK

tego hormonu. Stężenia tyroksyny mogą się zależna od czynników żołądkowo-jelitowych


zmieniać zależnie od zmian stężenia białek i żywieniowych. Ponieważ znaczna część wap-
transportujących tyroksyny (globuliny wiążącej nia w surowicy krwi związana jest z białkami,
T4 i prealbumin), stanów fizjologicznych (ciąży) a szczególnie albuminami, dokładne określenie
i chorobowych oraz pod wpływem niektórych znaczenia klinicznego wyniku kalcemii ogólnej
leków. Prawidłowa interpretacja ogólnego stę- nie jest możliwe przed oznaczeniem proteinemii
żenia T4 zależna jest od znajomości stężenia lub albuminemii. B. Interpretacja
białek transportujących ten hormon, lub też Hiperkalcemię stwierdza się; w nad
wychwytu trijodotyroniny (T3) przez erytrocyty czynności przytarczyc, w nowotworach złoś
lub żywicę wymienną (p. niżej). Tylko stężenia liwych wydzielających PTH-podobną substan
wolnej T4 i T3 są determinantami efektu bio- cję, przy zatruciu witaminą D, w „milk-alkali
logicznego tych hormonów. B. syndrome", w rozległej osteolizie spowodowa
Interpretacja nej szpiczakiem lub przerzutami nowotworowy
Wzrost TT4 stwierdza się w nadczynno mi do kości, w chorobie Pageta, w sarkoidozie
ści tarczycy, w stanach chorobowych przebiega Boecka, po dłuższej immobilizacji ciała oraz
jących ze wzrostem stężenia białek transpor w hipokalcjurii rodzinnej. Sporadycznie hiper
tujących dla tego hormonu (TBG) oraz czasami kalcemię stwierdza się w nadczynności tarczycy
w fazie aktywnej zapalenia tarczycy i akromega- lub po stosowaniu leków tiazydowych.
lii. Hipokalcemię obserwuje się w niedo-
Stężenie TT^ jest obniżone w niedoczyn- czynności przytarczyc, w niedoborze witaminy
ności tarczycy (pierwotnej lub wtórnej) oraz D (u dzieci z krzywicą oraz u dorosłych z osteo-
w stanach chorobowych przebiegających i cha malacją), w niewydolności nerek, w hipoprotei-
rakteryzujących się niskimi stężeniami białek nemii, w zespole wadliwego wchłaniania (sprue,
wiążących T4. zapalenie jelita krętego, celiakia, niewydolność
trzustki), w ciężkim zapaleniu trzustki przebie
Tyroksyna wolna (fT 4 ) (stężenie w gającym z martwicą oraz w rzekomej niedo-
surowicy krwi) czynności przytarczyc.
Wartości prawidłowe: 0,01—0,03 nmol/1 Diagnostyczną wartość ma również oznacza-
(0,8—2,4 ng/dl). Stężenie tyroksyny wolnej mo- nie kalcjurii przynajmniej w niektórych choro-
żna określić, znając stężenie całkowite tyrok- bach, np. w nadczynności przytarczyc.
syny oraz wychwyt T3 przez żywicę.
A. Informacja patofizjologiczna. Ak Wodorowęglany (stężenie w surowicy
tywność metaboliczna T4 zależna jest od stęże lub osoczu krwi)
nia wolnej tyroksyny. Większość T4 ulega kon Wartości prawidłowe: 24—28 mmol/1.
wersji do T 3 w tkankach obwodowych (T 3 A. Informacja patofizjologiczna. Wo-
wydzielana jest równiaj przez tarczycę). Zarów dorowęglanowy układ buforowy jest jednym
no T 4 , jak i T 3 są biologicznie aktywnymi z najważniejszych układów buforowych ustroju
hormonami. czuwających nad normalnym pH płynów ustro-
B. Interpretacja jowych. Określenie stężenia wodorowęglanów
Podwyższone stężenie fT 4 stwierdza i pH we krwi tętniczej stanowi podstawę oceny
się w nadczynności tarczycy oraz w aktywnej stanu równowagi kwasowo-zasadowej.
fazie zapalenia tego gruczołu. B. Interpretacja t
Małe stężenia fT4 obserwuje się w nie 1. Wzrost stężenia HCO~ stwierdza się:
ci oczy nn ości tarczycy. a. W zasadowicy metabolicznej (pH krwi jest
podwyższone) spowodowanej zażywaniem du
Wapń (stężenie w surowicy) żych ilości wodorowęglanu sodowego, długo
Wartości prawidłowe dla stężenia wapnia trwałymi wymiotami lub niedoborem potasu
całkowitego: 2,1—2,6mmol/l (8,4—10,4mg/dl), w ustroju.
dla stężenia wapnia zjonizowanego: 1,05—1,3 b. W kwasicy oddechowej (pH krwi jest
mmol/ł (4,2—5,2 mg/dl). obniżona) uwarunkowanej niedostatecznym
A. Informacja patofizjologiczna. Pra- wydalaniem przez płuca dwutlenku węgla, czyli
widłowe stężenie wapnia w ..surowicy krwi i in- wzrostem pCO2 krwi (rozedma płuc, uszkodze
nych płynych ustrojowych jest wynikiem precy- nie warstwy surfaktantu pęcherzyków płuc-
zyjnej regulacji endokrynnej i nerkowej oraz
DODATEK / 927

nych, niewydolność krążenia przebiegająca PRAWIDŁOWE.WARTOŚCI BADAŃ


z zastojem w phacach, zaburzenia wentylacji LABORATORYJNYCH
płuc o różnej etiologii np. po podaniu nadmier-
nej ilości leków uspokajających lub narkotycz- Skróty: /B/ — krew, /P/ — osocze, /S/
nych) lub niedostatecznym oddychaniu sztucz- — surowica, /U/ — mocz
nym.
2. Obniżenie stężenia HCO~ stwierdza
sie: GŁÓWNE SKŁADNIKI CHEMICZNE
a. W kwasicy metabolicznej (pH krwi tęt KRWI, OSOCZA LUB SUROWICY
niczej jest obniżonej spowodowanej kwasicą
ketonową u chorych na cukrzyce, kwasicę nile-
Aceton i acetooctan: (S) 3-20 mg/l.
czanową, głodzeniem, uporczywymi biegunka Adrenalina — p. Epinefryna. Albuminy:
mi, niewydolnością nerek, zażywaniem nadmie (S) 35-55 g/l. Aminotransferazy:
rnych ilości substancji zakwaszających, zatru Amin otrą nsferaza asparaginianowa (AspAT,
ciem metanolem lub salicylanami. AST, SGOT). Wartości prawidłowe zależą od
b. W zasadowicy oddechowej (pH krwi tęt metody oznaczania. ($J 6 — 25 IU/1 w temp.
niczej jest podwyższone) spowodowanej hiper- 3CTC; SMA, 10-40 IU/1 w temp. 37°C; SMAC
wentylacją (pCO2 jest obniżone). 0-41 IU/I w temp. 37X.
Amin otrą nsferaza alaninowa (AIAT, ALT,
SGPT). Wartości prawidłowe zależą od metody
Wychwyt trijodotyroniny oznaczania. (S) 3-26 tU/l w temp. 30°C; SMAC
Patrz Trijodotyronina 0-45 IU/I w temp. 37°C. Amoniak:
(B)<65^moi/I (<110ng/dl) (metoda
Żelazo (stężenie w surowicy krwi) dyfuzyjna). Amylaza: (S) 80-180
Wartości prawidłowe: 9—31,3 u.mol/1. jednostek/dl (Somogyi).
A. Informacja patofizjologiczna. Stęże Wartości zależne od metody oznaczania. j-
nie żelaza w surowicy podlega wahaniom dzien- Antytrypsyna: (S)>1,80 g/l Azot mocznika:
no-nocnym, przy czym największe stężenie (S lub P) 2,9-8,9 mmol/l
(8-25 mg/di)
stwierdza się w godzinach rannych. Dlatego też Białka całkowite: (S) 60-80 g/l (6-8 g/dl)
oznaczanie syderemii należy wykonać w prób Bilirubina: (S) całkowita 3,5-20,4 umol/l
kach krwi pobranych rano na czczo. Wiele (0,2-1,2 mg/dl), estryfikowana < 7 u.mol/1
czynników wpływa na stężenie żelaza w surowi (0,4 mg/dl), wolna<12 umol/l (0,7 mg/dl).
cy. Wśród nich wymienić należy: stopień wchła Ceruloplazmina: (S) 1,7-2,9 umol/l (25-43
niania Fe przez nabłonek jelitowy, 2apasy żela mg/dl). Ciśnienie cząsteczkowe
za w jelitach, wątrobie, śledzionie i szpiku dwutlenku węgla
kostnym, nasilenie rozpadu lub utraty hemo we krwi tętniczej: 4,7-6 kPa {35-45 mm
globiny oraz synteza hemoglobiny de novo. Hg)
Ciśnienie cząstkowe tlenu — p. Tlen.
B. Interpretacja Chlorki: (S lub P) 96-106 mmol/l.
Hipersyderemię stwierdza się w hemo- Cholesterol — całkowity: (S lub P) 3,9-6,85
chromatozie, hemosyderozie (spowodowanej li mmol/l (150-265 mg/dl)(p. Lipidy — frakcje).
cznymi transfuzjami krwi lub podawaniem du Wartości zależne od wieku Cholestarol-estry:
żych ilości żelaza), w chorobach przebiegają (S) 65-75% cholesterolu
cych ze wzmożoną hemolizą, w niedokrwistośd całkowitego.
złośliwej i w niedokrwistościach hipoplastycz- COa całkowity: (S lub P) 24-29 mmol/l.
nych. Często stężenie żelaza w surowicy jest Cynk: (S) 7,65-22,95 u.mol/1 (50-150 ug/dt).
Cyjanokobalamina: (S) 148 pmol/l (200
podwyższone w wirusowym zapaleniu wątroby. pg/ml).
Rzekomą hipersyderemię stwierdza się u cho Dwutlensk węgla całkowity — p. C0 2 cał-
rych u których podawano żelazo dożylnie 2—3 kowity, Epinefryna (adrenalina): (P) <550
miesiące przed pobraniem krwi do oznaczania pmol/l
Fe. (<100 pg/ml) w pozycji leżącej. Ferrytyna:
Htposyderemię stwierdza się w niedo (S) dorosłe kobiety 20-120 \ig/\;
borze żelaza, w infekcjach, nerczycy, przewle mężczyźni 30-300 |j.g/l, dzieci do lat 15,
kłej niewydolności nerek oraz w okresach 7-140 ng/l. Fibrynogen: (P) 2-6 g/l
(0,2-0,6 g/dl).
wzmożonej hematopoezy (np. po podaniu ery-
tropoetyny).
928 / DODATEK

Fosfataza kwaśna: (S) 1 - 5 jednostek Kinga-- Saturacja krwi tlenem - p. Tlen.


Armstronga = 0,1-0,63 jednostek Besseya-- Sód: (S lub P) 136-145 mmol/l.
Lowry'ego. TIBC{S—całko wita zdolność surowicy dowiąza-
Fosfataza zasadowa: (S) Dorośli 5-13 jedno- nia Fe) 44,7-73,4 nmol/l (250-410 ng,/dl).
stek Kinga-Armstronga, 0,8-2,3 jednostek Bes- Tlen: całkowita pojemność krwi do wiązania tlenu
sę ya-Lowry'ego; SMA 30-85 IU/I w temp. (B) 16-24 vot.%.
37eC; SMAC 30-115 IU/I w temp. 37CC. Wartość zależna jest od stężenia hemoglobiny.
Fosfokinaza kreatynowa (CPK, CK): (5) 10- Zawartość we krwi tętniczej 15-23 vol.% (war-
50 IU/I w temp. 37°C. tość jest zależna od stężenia hemoglobiny).
Fosfokinaza kreatynowa-izoenzymy — p. lab. Wysycenie hemoglobiny tlenem w krwi tętniczej,
6. 94-100% całkowitej pojemności. Ciśnienie
Fosfor nieorganiczny: (S, na czczo) 1-1.5 cząstkowe tlenu w krwi tętniczej
mmol/l (3-4,5 mg/dl). Pa0s10,67-13,33 kPa (80-100 mm Hg) na
Gęstość względna: (B) 1,056 (wartość zależna poziomie morza. Wartość zależna od wieku.
od stężenia hemoglobiny i białek osocza krwi). Transferyna: (S) 23-45 umol/1 (200-400
(S) 1,0254-1,0288 {wartość zależna od stęże- mg/dl).
nia białka w surowicy). Transferyna (S): % wysycenia żelazem, 20-55%.
Globuliny: (S) 20-36 g/l (2-3,6 g/dl). Trfglicerydy: {S) <1,9 mmol/l (<165 mg/dl).
Glukoza: (S lub P) 3,6-6,1 mmol/l (65-110 Wapń: (S) 2,1-2,6 mmol/l (8,5-10,3 mg/dl).
mg/dl). Wartość zależna od stężenia albumin w surowi-
Haptoglobiny: (S) 0,4-1,1 g/l, cy.
[3-Karoten: {S na czczo) 0,9-5,58 umol/l Wapń zjonizowany: (S) 1,05-1,3 mmol/l
{50-300 ug/dl). {4,25-5,25 mg/dl).
Kortyzol: (P) 138-650 nmol/l (5-25 ug/dl) Witamina A: (S) 0,53-2,1 j^mol/t (15-60
o godzinie ósmej rano, <275 nmol/l (<10 ug/dl).
Ug/dl) o godzinie ósmej wieczorem. Witamina Bia: (S): >148pmol/t (> 200 pg/ml).
Kwas askorbinowy: (P) 23-85 umol/l Witamina C — p. Kwas askorbinowy.
(0,4-1,5 mg/dl). Witamina D: (S):
Kwas foliowy: (S) 4,5-45 nmol/l (2-20 cholekalcyferol (wit. D3) 1,3-47 nmol/l
mg/ml), w krwinkach czerwonych: > 318 nmol/l (0,5-18 ng/ml),
(>140ng/ml). 25-hydroksycholekalcyferol 19,4-137 nmol/i
Kwas moczowy: (S lub P) mężczyźni 180-540 {8-55 ng/ml),
umol/l (3-9 mg/dl), kobiety 150-450 umof/l 1,25-dihydroksycholekalcyferol62~155pmol/l
(2,5-7,5 mg/dl). (26-66 pg/ml),
Lipaza: (S) <150 U/l. 24,25-dihydroksycholekalcyferol 2,4-12 nmol/l
Lipidy całkowite: (S) 4,5-10 g/l (450-1000 (1-5 ng/ml).
mg/dl). Wodorowęglany: (S) 24-28 mmol/l.
Lipidy, frakcje: (S lub P), pożądane stężenia Zdolność wiązania żelaza przez surowicę
cholesterol frakcji HDL; >1,04 mmol/l(>40 — p. TIBC. Żelazo: (S) 9-31,3 umol/l (50-
mg/dl). •** 175 ug/dl).
cholesterol frakcji LDL: <4,68 mmol/l
(<180 mg/dl) Hormony w surowicy lub osoczu krwi
cholesterol frakcji VLDL <1,04 mmol/l W określonych stanach klinicznych zachodzi
(<40 mg/di), potrzeba oznaczania niżej podanych hormo-
w celu przekształcenia stężenia wyrażonego nów. W sprawie wartości prawidłowych dla
w mg/dl na mmol/l, należy wartość pierwszą tych hormonów należy zasięgnąć konsultacji
pomnożyć przez 0,026. laboratorium szpital neg«. Przysadka
Miedź: (S lub P) 16-37 umol/i (100-200jig/6l). mózgowa Hormon wzrostu (GH) Hormon
Mocznik: p. Azot mocznika. tyreotropowy (TSH) Folitropina (hormon
Norepinef ryna (noradrenalina): (P, pozycja le- pobudzający pęcherzyki Gra-
żąca) <3 nmol/l ( <500 pg/ml). afa) (FSH)
Osmolalność (molalnosć): (S) 280-296 Lutropina (hormon luteotfopowy) (LH)
mmol/kg H20 (280-296 mosm/kg H2O).
Kortykotroptna (ACTH) Pro I aktyn a
P„C03 {B, krew tętnicza) — p. Ciśnienie cząstkowe
dwutlenku węgla we krwi tętniczej. Somatomedyna C {wytwarzana jest przez wątrobę
PBOa — p. Hen. i inne tkanki pod wpływem GH) Hormon
pH: (B, krew tętnicza) 7,35-7,45 (45-35 nmol antydiuretyczny (ADH, wazopresyna)
H+/I).
Pirogronian: (B) 70-114 umol/t (0,6-1 mg/dt).
Potas (S lub P) 3,5-5,0 mmol/l.
DODATEK / 929

Nadnercza: W sprawie zakresu wartości prawidłowych dla


Aldosterori (wartości prawidłowe 56-250pmol/l), tych związków należy zwrócić się do laborato-
stężenie wzrasta w pozycji pionowej. rium szpitalnego. Hormony nadnerczy i ich
Kortyzol Deoksykortyzol Dopamina metabolity
Epinefryna (adrenalina) Norepinefryna Katechoiaminy
(noradrenalina) Patrz również; Inne testy 11,17- Hydroksykortykoidy
laboratoryjne Tarczyca: 17-Ketosteroidy
Tyroksyna wolna (fTJ _ Tyroksyna Metanefryna
całkowita (TT,) Globulina wiążąca tyroksyne Kwas wanilinomigdałowy (VMA)
{TBG} Trijodotyronina (T3) Odwrotna Zawartość tłuszczów w kale Ołów
trijodotyronina (rT3) Wychwyt trijodotyronin
przez żywicę (RT3U) Kalcytonina Porfiryny
Przytarczyce: Kwas delta-amino-lewulinowy
Wartości prawidłowe zależne są od rodzaju prze- Ko pro porfiryny
ciwciał anty-PTH użyte do oznaczania. Stężenie Uroporfiryny
PTH w surowicy wykazuje korelację ze stężeniem Porfobilinogen
wapnia w surowicy. Wyspy Langerhansa Urobilinogen
trzustki: Insulina Peptyd C Glukagon Żołądek: Urobilinogen w kale
G astry na Nerki:
Aktywność reninowa
Erytropoetyna
Gonady:
Testosteron wolny (nie związany z białkami trans-
portowymi) Testosteron całkowity Estradiol (Ej)
Progesteron Łożysko: Estriol (E3) Gonadotropina PIŚMIENNICTWO
łożyskowa
Friedman RB et al: Effects of diseases on dinical
laboratory tests. Clin Chem 1980;26(Suppl 4):1D.
INNE TESTY LABORATORYJNE HanstenPD, Lybecker LA: Drug effects on laborato-
ry tests. In: Basie & Clinicat Pharmacology, 2nd ed.
Katzung BG (editor). Lange, 19S4. Lippert H,
W odpowiednich stanach klinicznych zachodzi Lehmann HP: SI Units in Medicine: An
potrzeba oznaczania niżej podanych związków. Introduction to the International System of Units
WitkConversion TablesandNormal Ranges. Urban
& Schwarzenberg, 1978. Lundberg GD, Iverson
C, Radulescu G (editors):
New read this: The SI units are here. (Editorial).
JAMA 1986;255:2329. Powsner EK: SI ąuantities
and units for American
medicine. JAMA 1984;252;1737. Scully RE et al:
Nonnal reference laboratory values:
Case records of the Massachusetts Generał Hos-
pital. N Engt J Med 1986;314:39. Sonnenwirth
AC, Jarett L: Gradwohfs Laboratory
Metkods and Diagnosis, 8th ed. Vols 1 and 2.
Mosby, 1980.

— Biochemia
Skróty spotykane w biochemii

A (A) jednostka(i) Angstroma (10~ 10 m, 0,1 nm)


AA aminokwas
a-AA a-aminokwas
ACTH hormon a dren o korty kot rop owy, adrenokortykotropina, kortykotr opina
Acyl-CoA pochodna acylowa koenzymu A (np. butyrylo-CoA)
ADH dehydrogenaza alkoholowa
ADH hormon antydiuretyczny (wazopresyna)
AHG globulina antyhemofilowa (przeciwhemofilowa)
Ala alanina
AMP adenozynomonofosforan
Arg arginina
Asn asparagina
Asp kwas asparaginowy
ATP adenozyn ot r i f osf ora n
BAL dimerkaptopropanol (British anti-lewisite)
CAMP cykliczny 3',5'-adenozynomonofosforan, cykliczny AMP
CB6 globulina wiążąca kortykosteroidy
CBZ karbobenzoksy
CCCP m-chlorokarbonylocyjanofenylohydrazon
CCK (PZ) cholecystokinina (pankreozymina)
Cer ceramid
cGMP cykliczny 3',5'-guanozynomonofosforan, cykliczny GMP
Cl iniojącja łańcucha
CMP cytydynomonofosforan, 5'-fosforybozylocytozyna
CoA-SH wolny koenzym A. Nukleotyd zawierający kwas pantotenowy i uczestniczący
0 w przemianie kwasów tłuszczowych, związków ketonowych, octanu i aminokwasów

II acetylo-CoA, aktywny octan. Postać, w jakiej octan jest aktywowany, by mógł

uczestniczyć w różnych reakcjach


CPK (CK) fosfokinaza kreatynowa ^
CRH (CRF) kortykoliberyna
CRP białko C-reaktywne
CTP cytydynotrifosforan
Cys cysiei na
D prawoskretny
Da( witamina) ergokalcyferol
D3( witamina) cholekalcyferol
1,25/OH/a-D3 1,25-dihydroksycholekalcyferoi
dA deoksyadenozyna
dC deoksycytgzyna
dG deoksygua nożyna
DNA kwas deoksyrybonukleinowy
DNP dinitrofenol
SKRÓTY SPOTYKANE W BIOCHEMII / 931

Dopa 3,4-dihydroksyfenyloalanina *
DPG difosfoglicerynian (nazwa bardziej prawidłowa — bisfosfoglicerynian)
DPN nukleotyd difosfopirydynowy (skrót najczęściej używany NAD)
dT deoksytymidyna
dTMP d eo ksy ty m id y n o mo n of osf of o ra n
dUMP deoksyurydynomonofosforan
E enzym (lub Enz)
E.C. układ numeracji enzymów ustalony przez IUB
EDTA kwas etylenodiaminotetraoctowy. Odczynnik używany do chelatowania metali dwu-
wartościowych
Enz Eq enzym (również używany skrót E)
eu FAD równoważnik
FADHa jednostka enzymatyczna
FDA dinukleotyd flawinoadeninowy (postać utleniona)
FFA dinukteotyd flawinoadeninowy (postać zredukowana)
Figlu Food and Drug Administration
FMN wolne kwasy tłuszczowe
FP kwas formiminoglutaminowy
FSF mononukleotyd flawinowy
FSH flawoproteina
FSHRH czynnik stabilizujący fibrynę
(FSHRF) folitropina
g foliliberyna, hormon uwainiający FSH
g gram (y)
Gal przyspieszenie ziemskie (grawitacja)
GalNAc ga laktoza
GDP N-acetylogalaktozamina
GFR guanozynodifosforan
GH przesączanie kłębuszkowe
GKRH(GHRF) hormon wzrostu
GHRIH somatoliberyna
GLC somatostatyna, hormon hamujący uwalnianie hormonu wzrostu
Glc chromatografia gazowo-cieczowa
GIcNAc glukoza
GlcUA N-acetyloglukozoamina
Gin kwas glukuronowy
Olu glutamina
Gly kwas glutaminowy
GMP glicyna
GnRH
guanozynomo nofosf o ra n
GTP
gortadoliberyna
Hb
g u a noży n ot ri f osf o ra n
hCG
hCS hemoglobina
HDL ludzka gonadotropina kosmówkowa
H2folate ludzka somatomammotropina kosmówkowa
H^folate lipoproteiny o wysokiej gęstości
His dihydrofolian
HMG-CoA tetrahydrofolian
htstydyna
fi-hydroksy-p-metyloglutarylo-CoA
ICD hydroksylizyna
IDL hydroksyprolina
IDP dehydrogenaza izocytrynianowa
IF lipoproteiny o pośredniej gęstości
Ile inozynodifosforan
IMP czynnik inicjacji (w syntezie białek)
INH izoteucyna
ITP inozynomonofosłoran, rybonukleotyd hipoksantyny
hydrazyd kwasu i zo ni koty nowego (izoniazyd)
inozynotrifosforan

W) — Iłincłiemia
932 / SKRÓTY SPOTYKANE W BIOCHEMII

ITyr monojodotyrozyna
dijodotyrozyna
IU jednostka (i) międzynarodowa (e)
IUB Międzynarodowa Unia Biochemii
ct-KA a-ketokwas
kcal kilokaioria
ex- a-ketoglutaran
KG kilodzul
kJ Km stężenie substratu, przy którym reakcja chemiczna wykazuje połowę
maksymalnej
L szybkości (stała Michaeiisa)
LCAT lewoskrętny
LDH acylotransferaza lecytyna-cholesterol
LDL dehydrogenaza mleczanowa
Leu lipoproteiny o niskiej gęstości
LH leucyna
LHRA (LHRF) lutropina, hormon luteinizujący
LLF luliberyna, hormon uwalniający lutropinę
LTH czynnik Laki-Lorand
Lys hormon luteotropowy
M lizyna
MAO molarny
NICH oksydaza monoaminowa
MCHC średnia zawartość hemoglobiny w krwince czerwonej
W 1CV średnie stężenie hemoglobiny w krwince czerwonej
Met średnia objętość krwinki czerwonej
mol metionina
MRF mol (e)
MRH czynnik uwalniający melanotropinę
MRIH hormon uwalniający melanotropinę
mRNA hormon hamujący uwalnianie melanotropiny
MSH informacyjny RNA
MW hormon melanotropowy, melanotropina
(MAD masa cząsteczkowa
IUADH dinukleotyd nikotynamidoacfeninowy— postać utleniona
NADP+ dinukleotyd nikotynamidoadeninowy — postać zredukowana
NADPH fosforan dinukleotydu nikotynamidoadeninowego — postać utleniona
NDP fosforan dinukleotydu nikotynamidoadeninowego — postać zredukowana
NeuAc jakikolwiek difosforan nukleozydu
NTP kwas N-acetyloneuraminowy
OA jakikorWiek trifosforan nukleozydu
OD kwas szczawiowooctowy
P; gęstość optyczna
PCV fosforan nieorganiczny (orto-fosforan)
Pho wartość hematokrytowa
PIH (PIF) fenyloalanina
PL prolaktostatyna, hormon hamujący uwalnianie prolaktyny
PLP pirydoksal ,
PPi fosforan pirydoksalu
PRH (PRF) nieorganiczny pirofosforan
PRIH (PRIF) prolaktoliberyna, hormon uwalniający proiaktynę
PRL prolaktostatyna, hormon hamujący uwalnianie prolaktyny
Pro prolaktyna
PRPP prolina
PTA 5-fosforybozylo-i -pirofosforan
PTC czynnik krzepnięcia XI, czynnik przeciwhemofilowy C
RBC czynnik krzepnięcia IX, czynnik przeciwhemofilowy B
RDA krwinka czerwona
RE zalecane normy żywieniowe
RNA równoważniki retinotu
kwas rybonukleinowy
SKRÓTY SPOTYKANE W BIOCHEMII / 933

RQ współczynnik oddechowy -t
rRNA ■ rybosomalny RNA
S(Sf)units jednostki flotacji Svedberga
SDA działanie swoisto dynamiczne
SDS sól sodowa siarczanu dodecylu
S«r ( seryna
SGOT aminotransferaza glutaminowo-szczawiowooctowa
SGPT aminotransferaza gl utamin owo-pirogronia nowa
SH grupa s u (f hydry I owa
SLR Streptococcus actis R
SPCA czynnik krzepnięcia VII
SRIH (SRIF) somatostatyna, czynnik hamujący uwalnianie hormonu wzrostu
sRIMA rozpuszczalny RNA, bardziej używany termin to tRIMA
STP temperatura standardowa (273 K) i ciśnienie standardowe {760 mm Hg)
T3 trijodotyronina
T4 tetrajodotyronina, tyroksyna
TEBG globulina wiążąca hormony płciowe (testosteron i estrogeny)
TG triacyloglicerole (dawniej określane jako triglicerydy)
Thr treonina J^,
TLC chromatografia cienkowarstwowa
TmCa maksymalne wchłanianie wapnia przez kanaliki nerkowe
TmG maksymalne wchłanianie glukozy przez kanaliki nerkowe
TPN nukleotyd trifosfopirydyny (obecnie określany jako NADP)
TRH (TRF) tyreoliberyna, hormon uwalniający tyreotropine
Tris Tris/hydroksymetylo/aminometan, substancja często używana jako bufor
tRIMA transferowy RNA (patrz sRNA)
Trp tryptofan
TSH tyreotropina
Tvr tyrozyna
UDP difosforan urydyny
UDPGal urydynodifosfoga laktoza
UDPGIc urydynodifosfoglukoza
UDPGIcUA kwas urydynodifosfoglukuronowy
UDPGIuc kwas urydynodifosfogiukuronowy
UMP monofosforan urydyny, urydyno-5'-fosforan, kwas urydylowy
UTP urydynotrifosforan
Vma , maksymalna szybkość
Val walina
VHDL lipoproteiny o bardzo wysokiej gęstości
VMA kwas wanilinomigdatowy
Vol% % objętościowy
SKOROWIDZ / 935

Skorowidz

Abetalipoproteinemia 301, 326 Adenozynodifosforan (ADP) 135, 151 Amantadyna 902


Acanthosis nigricans 582 — a kontrola oddychania 152 Amenorrhoea 605
Acetoacylokoenzym A 299 Adenozynomonofosforan (AMP) 135 Amid kwasu nikotynowego 696
Aceton 266 Adenozynomonofosforan cykliczny Amidoimidazoloka rboksyamidorybozy-
— stężenie we krwi 927 (cAMP) 197,220,421 lo-5-fosforan 429
Acetooctan 266, 269, 368 AdenozynotTifosforan (ATP) 133, 134, Aminoacydurie 35
stężenie we krwi 927 151 wytwarzanie 203 Aminocukry 171
— synteza 270 — źródła w sercu 804 — metabolizm 249
2-Aoetylaminofluoren 826 Adenylobursztynian 430 - synteza 250
Acetylo-(acylo)-tnalonyloenzym 252 ADH patrz: Wazopresyna Aminoi midazolobursztynylokarboksya-
Acetylo-CoA patrz: Acetylokoenzym A ADP patrz: Adenozynodi fosforan midprybozylo-5-fosforan 427
Acelylocholina 585, 589 Adrenalina 220, 231, 237, 259, 397 Aminoitnfcazolokarboksyaraidorybozy-
Acctylocholinesteraza 888 biosynteza 395 lo-5-fosforan 427 Amin
N-Acetylogalaktozamitia 171,751 stężenie we krwi 927 oimidazolokarboksylo-rybozy-
N-Acetylogłukc-zamina 171, 751 Aflatoksyna B, 826 lo-5-fosfbran 427
N-Acetyloglukozoamina 751 Aglikon 166 Aminoimidazolorybozylo-5-fosforan
Acctyloheksozaminy 171 Aglutynina kiełków pszenicy 753 427 Aminokwasy) 13, 189, 190,
p-iJ-Acetyloheksozoaminidaza 766 AHG 784 193, 234
Acetylokoenzym A (Acetylo-CoA) 189, AHH 819 — biosynteza 338
190. 194. 198, 199, 204, 205, 213, Akcelerator konwersji protrombiny 784 - częściowo niezbędne w pożywieniu
255, 256 ds-Akonitan 199-201 343
— powstawanie z aminokwasów 368 Akonitaza 200, 201 degradacja 344, 345
Acetylotransferaza dihydrol ipon i a no- Akromegalia 604 dysocjacja 37
wa 213, 214 Aktyna 797, 805, 875 egzogenne 35, 191, 331, 337
karnitynowa 261 s-Aktynina 806 endogenne 191, 204
niedobór 767 Aktywator plazminogenu tkankowy 790 glukogenne 358
Achlorhydria 734 Aktywność optyczna cząsteczki 163 glukoneogeniczny 352
ACP 698 Alanina 39, 204 - grupa, a-aminowa 37
ACTH patrz: Kortykotropina biosynteza 339 -----e-aminowa 37
Acydemia, izowalerianowa 381, 384 transaminacja 363 -----fenolowa 37
propiomanowa 384 a-Alanina 386 -----funkcyjne 36
Acyduria 851 p-Alanina 43 -----guanidynowa 37
argininobursztynianowa 356 - biosynteza 386 -----imidazolowa 37
di kar boksy Iowa 265 Albmizm oczno-skómy, -----a-karboksylowa 37
metylom a I on owa 227, 384, 728 tyrozynazo--dodatni 395 -----nie ct-karboksylowa 37
orotowa 441 tyrozynazo-ujemny 393, 395 -----słabokwaśne 37
Acyloglicerol(e) 189, 284 Albinoidyzm otzno-skórny 395 — sulfhydrylowa 37
kalabolizm 284 Albumma(y) 261, 298, 408, 773 katabolizm 347
Acylotransferaza, 1 -acyloglicerolo-3-fos- stężenie we krwi 915 -----szkieletów węglowych 357
foranowa 286 Albuminemia 774 ketogenne 358
acylo-CoA: cholesterol 319 Aldehyd(y), glicerynowy 161 konfiguracja bezwzględna 36
- diacyloglicerolowa 286 izomery 162 ładunek całkowity 37
glicerolo-3-fosforanowa 286, 310 D-gliterynowy 165 metabolizm 121, 190, 191
— lecytyna: cholesterol (LCAT) 289, malonowy 184 nie a ważne dla metabolizmu ssaków
303, 319, 322 tłuszczowe 178 43
— niedobór rodzinny 328 Aldolaza 209. 210 niepolame 39
Adenina 416, 419 Adenowirusy B247 niezbędne 35, 191, 345, 724, 725
829 Adenozy]o-5r-monofo5foran treoninowa 367 oznaczanie ilościowe 44
430 5-Adenozylometionina 387, Aldosteron 632, 633 podstawowe 35
421 Adenozyna 418, 419 transport w osoczu 635 polarne 39
konformacje 419 Aldosteronizm pierwotny 644 punkt izoelektryczny 37
pochodne 420 Ałdozy 161 rozdzielanie 44
Adenozyno-5'-di fosforan 421 Aifa-fetoproteina 825 rozgałęzione, katabolizm 378, 380
Adenozyno-3r-fosfo-5'-fosfosiarczan421 Alkaptonuria 370 oksydacyjna dekarboksylacja
Adenozyno-3'-monofosforan 420 Alkohole 178 378
Adenozyno- 5 '-monofosforan 421 Alkoholizm przewlekły 308 ------zaburzenia metabolizmu 383
Adenozyno-5'-trifosforan 421 Allopurynol 424, 436 rozpuszczalność 38
równowagi protonowe 36
936 / SKOROWIDZ

Aminokwasy), sekwencja a struktura Anhy draża węglanowa 735 Azatiopryna 424


Haka 66 Ankiryna 874, 875 Anoksja 5-Azaurydyna 423
synteza 191 199, 200 Anomery 163 6-Azaurydyna 441
temperatura topnienia 38 Anseryna 3Sfi, 387 Azot, aminokwasowy, katabolizm 347
właściwości a struktura 43 Antybiotyki 167 bilans, dodatni 344
wymiana między narządowa 351 polipeptydowe 51 ujemny 344
po posiłku 353 Antychymoirypsyna at- 885 katabolizm 353
-----w stanie poresorpcyjnym 352 Antygen, D 878 metabolizm 349
— z łańcuchem bocznym, alifatycznym rakowo-płodowy 825 mocznikowy 914
39 Anty koagulanty kumarynowe 789 — stężenie we krwi 927
— z atomem siarki 40 Antymycyna A 152 Antyoksydanty — produkty końcowe przemiany 346
- zgrupą.kwaśnąlubjcgoamid40 713, 716 ttj-Antyplazmina 790 3,-
--------hydroksylową 40 Antyproteaza 885 Antyproteaza(y)
--------zasadową 40 885 ctj-Antyproteinaza, niedobór 777 Bakterie jelitowe 748
— zawierające, pierścień aromatyczny Antytrombina III 789 3,- Bakteriofag(i) 464, 547
41 Antytrypsyna, niedobór 777 — lambda 513
-----siarkę, wady metabolizmu 365 — stężenie we krwi 927 Barbiturany 152
znaczenie biomedyczne 35 Aparat stop-flow 110 Barwniki żółciowe, krążenie
zjonizowany 36 Apoenzym 83 jelitowo--wątrobowe410
a-Aminokwasy 347, 348 Apolipoproteinemia C-II 302 w moczu 412
— nie występujące w biaikach ale istot Apolipoproteiny 295 Benzo-a-piren 826
ne w metabolizmie 41 C303 Białaczka(i) 845, 885
L-a-Aminokwasy 36 E3O3 szpikowa, przewlekła 847
Aminolipidy 173 Apomioglobina 72 Bialko(a) 189, 194
y-Aminomaślan, metabolizm 396, 397 Apoproteiny 295 4.1 875
Aminopeptydaza(y) 345, 739, 742 APP 903 a mikrofotografia elektronowa 68
Aminoproteinaza 812 Arabinoza 171, 424 D- adhezyjne 880
Aminotransferaza(y) 158, 204, 347, 396 Arabinoza 165 amyliodowe p 902
aktywność w surowicy 913, 927 Arabinozylocytozyna 424 błon komórkowych 749
glutamylo-PRPP, regulacja aktyw Arginaza 361 — erytrocytów 873
ności 432 Argimna 40, 204, 343, 355, 361, 397, ero 525
tyrozyna: a-ketoglu taran 368 metabolizm 388 degradacja 344
Aminy 35 L-Arginina, kalabolizm 360 - szlaki 346
aromatyczne 826 Argininobursztynaza 355 ------szybkość 345
Amobarbital 147 brak aktywności 356 denaturacja 62, 66
Amoniak 344, 346, 349, 748 Argininobursztynian 355 funkcje 60
cząsteczka, dipolama 27 Arsenin 201 G883
tetraedryczna 27 Askorbinian 244 globuiarne 59
przemiana w wątrobie 351 Asparagina 40, 350 grupy modyfikowane 67
stężenie we krwi 913, 927 deaminacja 359 — hemowe 70
tworzenie w nerkach 350 Asparaginaza 350 - jakość 345, 725
wydalanie 350 L-Asparaginaza 351 katabolizm 344, 345
zatrucie 349 Asparaginian 204, 355 klasyfikacja 59
Amoniako-liaza histydynowa 117, 121 biosynteza 339 kompleksy wielkocząsteczkowe 66
AMP patrz: Adenozynomoiiofosforan transaminacja 359 monomery 66
Amylaza 734, 739 L-Asparaginian 125 niehemowe zawierające żelazo 117
AspAT 913, 927 okres połowicznego rozpadu 345
aktywność w surowicy 914, 927
Aspiryna 895 oligomery 65
trzustkowa 742
AST 013, 927 osocza 193, 749
Amylo-(l-4)-(l-6)-transglukozydaza 219 Astma 583
Amylo-(l-6)-glukozydaza 220 Amyloid całkowite 771
ctj-AT patrz: dj-Antyproteinaza oznaczanie masy, cząsteczkowej 68
903 Ataxia teleangiectasia 475
Amylopektyna 169 pasma I 874
ATP patrz: Adenozynotrifosforan podjednostki 66
Amylopektynoza 225 Atraktylozyd 152, 159
Amyloza 169 Anabolizm pokarmów 190
Atrotla mięśniowa rdzeń i owo-
132 Anaerobioza 199 polimorficzne 773
-opuszkowa 898
Androgeny 585, 588, 630 protomery 66
Autoantygeny 769
biosynteza, schemat 655 Autooksydacja lipidów 184 przemiana, a insulina 681
mechanizm działania 657 Autoprzeciwciała 890 — przenoszące, acyl 252
przemiana i wydalanie 636 Autoradiografia 547 -----estry cholesterolu 303, 322
rola fizjologiczna 657 Awidyna 703 Azacytydyna 5- -----skwalen i sterole 318
synteza 634 423 Azaguanina 8-423 rozpuszczalność 59
Androstendion 630, 632, 656, 660 Azaseryna 430 sekwencja aminokwasów 65
Androsteron, a stężenie potasu 638 a struktura drugo- i trzeciorzę
— mechanizm działania 642 dowa 66
Angiotensydaza 637 stężenie we krwi 914, 927
Angiotensyna II 585, 589, 636 struktura, p 64, 65
czwartorzędowa 65, 69
SKOROWIDZ / 937

Biaiko(a), struktura, czynniki stabilizu - Blona(y), struktura 43 Choroba(y), Addisona 609, 643
jące 61,'62 systemy transportowe 565 Alzheimera 902
---------badanie 68 sztuczne 556 przyczyny 904
-----drugorzędowa 65 Błonica 507 Andersena 225
—■--------badanie 67 Błonnik 170 autoimmunologiczne 889
-----globularna 65 BMAA 901 beri-beri 694
— — helikalna 62 Bradykimna 51, 881 chromosomalne 846
heliks a 65 Brak miesiączki 605 Cori 225
- — łańcucha pofałdowanego 64 Bromocyjan 55 Crohna 773
pierwszorzędowa 60, 65 Buforowanie 32 Farbera292
—---------oznaczanie 67 Bufory 31 Forbesa 225
-----trójwymiarowa 60? a- Bungarotoksyna 889 Gauchera 292,845, 851
-----trzeciorzędowa 65 Bursztynian 107, 199, 201 genetyczne, 848
—---------badanie 67 -----diagnostyka 92
-----zakręty (3 65 -----leczenie 850
—----zwoju przypadkowego 65 -----testy 850
synteza, elongacja 502, 503 cAMP patrz: Adenozynomonofosforan — von Gierkego 225, 440
inicjacja 500 cykliczny - Gravesa-Basedowa 582, 618
- terminacja 502, 504 CAP 511 — Hartnupów 377, 387, 698, 728, 734,
tkankowe 190 CBG 629 747
wartość energetyczna 723 CCK patrz: Cholecystokinina CDP — - hemSStyczna
wiązania elektrostatyczne 62 patrz: CyIydynodifosforan CDP- noworodków 879
wiążące, kwasy tłuszczowe 261, 299 Diacyloglicero lo- iransferaza ino- Hersa 225
właściwości fizyczne 60 zytolowa 286 CEA Humingtona 892
■ - włókienkowe 60 825 Celiakia 747 jednogenowe 846
wymiana 344 Celobioza 168 - Krabbego 292
anionów 874, 875 Celuloza 170 miąższu wątrobowego 32S
- zapotrzebowanie 725, 732 Centromer 460 „moczu o zapachu syropu klonowe
znaczenie biomedyczne 59 Ceramid 181, 293 - go" 383
żelazosiarkowe 148, 149 biosynteza 290 niedokrwienna serca 325, 727, 847
Biblioteka genomowa 536, 547 Cerebrozydy 290 Niemanna-Picka 292
Bielactwo oczne 395 w błonach 551 Parkinsona 897, 899
Bilans azotowy, dodatni 344 Ceruloplazmina 776
Pompego 225
ujemny 344 stężenie we krwi 916, 927
receptorowe 583
Bilirubina 407 cGMF patrz: Guanozyno-3',5'-mono-
Refsuma 265
bezpośrednia 409. 411 fosforan
Sandhoffa 292, 766
— ■ pośrednia 411 Chimera 547
- spichrzania cystyny 366
Chityna 170, 171
sprzężona 409, 411
Chlorki 729
-----glikolipidów 284
stężenie we krwi 915, 927
— stężenie we krwi 916, 927
-----lipidów 293
transport 409 szerokiego pasma p 327
wolna 411 Chlorofil 398
Tarui'ego 225
wychwytywanie przez wątrobę 408 Chioniak(i), Burkttta 834
Tay-Sachsa 292, 766, 844
— wydzielanie 409 Cholecystokinina 585, 691
Cholekalcyferol synteza 714 trzewna 747
Biliwerdyna IX-« 407 - upośledzonego usuwania remnan-
Bioenergetyka, znaczenie biomedyczne Cholera 590, 844, 855
Cholestaza 328 tów 327
131 wieńcowa 325, 727, 847
Biofosfatydyloglicerol 179 Cholesterol 182,183.189,190,191,294,
631, 632,634, 660 Wilsona 388, 776, 846
Biomolekuly, analiza metabolizmu 22 Wolmana 327
izolowanie 20 biosynteza 314, 317
regulacja 318, 319 wtrętów komórkowych 761, 767,
metody, określania struktury 21 844
-----rozdziału 21 równowaga, w komórce 320
— w tkankach 319 wymiotna jamajska 265
Biopolimery, główne 16, 17 wyspy Tangier 326
Biotyna 227, 251,702 stężenie we krwi 916, 927
a dieta 325 ziarnicza przewlekła 884
1,3- Bisfosfogljcerynian 210, 211, 212 Chrom 730
2,3- Bisfosfoglicerynian 78 Blotling — a leki hipolipemizujace 326
--------a styl życia 326 zapotrzebowanie 732
537 Blona(y), komórkowe, budowa Chromatografia 21, 44, 52
172 — transport 320
— odwrócony 322 bibułowa 44
lipidowe 186, 187 -----dwuwymiarowa 46
mitochondrialne 179 w błonach 552
wydalanie 322 cieczowa, wysokociśnieniowa w fa
przenośniki 157 zie odwróconej 52
— równowaga, elektryczna 158 Cholesterologeneza 190
Cholestyramina 326 cienkowarstwowa 46, 185, 186
osmotyczna 158 gazowa 751
-----transport, anionów 159 Cholina 179, 181, 307, 889
Chondroityno-4-siarczan 764 — - gazowo-cieczowa 185
-------kationów i 60 hydrofobowa 88
—- — układy transportujące 159 Choriocarcinoma 669
Choroba(y), a biochemia 843 jonowymienna 46, 87
— przewodzenie bodźców nerwowych podziałowa 45
568 powinowactwa 88, 751
z barwnikiem jako ligandem 88
938 / SKOROWIDZ

Chromatydy 460 Chromatyna Cyklaza, adenylanowa 220, 311, 421, Czynnik(i), rho 479
456 Chromosom(y), PhiJadelphia 589, 595, 792 stabilizujący, fibrynę 784
834 -------w błonach 554 —- Stuarta-Prowera 784
— politeniczne 459 guanylanowa 595 układu dopełniacza 881
Chrząstka 764 guanylowa 422 von WiUebranda 791, 882
Chylomikrony 193, 295, 299 Cykloheksymid 506 wewnętrzny 704
— katabolizm 301 Cyklooksygenaza 279, 280 brak 704
resztkowe 302 Cynk, rola, niedobór 731 wzrostowe hemopoetyczne 868
Chyluria 746 stężenie we krwi 927 fibroblastyczny 585
Chymotrypsyna 738 zapotrzebowanie 733 — insulinopodobne 585, 837
działanie, etapy reakcji 111 Cystationina 377 —■ — polipeptydowe 837
mechanizm U0 Cysteina 40, 204, 369, 388 -----komórek nerwowych 585, 599,
system przekazywania ładunku 112 biosynteza 340 837
Ciałko(a) Heiza 871 transami nacja wstępna 365 ------naskórkowy 585, 837, 838
Ciało(a) ketonowe 190, 191, 194, 260, zapotrzebowanie 725 — nerwowy 585, 837
266—268, 331 L-Cysleina. katabolizm 364 -----pochodzenia płytkowego 585,
utlenianie 334 Cystyna 40, 41, 363 838
Ciąża 664 Cystyno-lizynuria 365 -----transformujący 837
stężenie, hormonów prawidłowe 665 Cystynoza 366 nerwów 585, 599, 837
Ciśnienie cząsteczkowe dwutlenku wę Cystynuria 365
gla we krwi 927 Cytarabina 424
CK. patrz: Fosfokinaza kreatynowa Cytochrom(y) 148, 199, 399 DAG patrz: Diacyloglicerol
CLIP 607 aa3 140 Daktynomycyna 826
Clomid 668 b-245 883 DBH645
CMP patrz: Cytydynomonofosforan — b, 144 Deaminacja 190, 191, 193, 203
CoA patrz: Koenzym A b-558 883 — oksydacyjna 348
COMT 645 P-448 819, 826 Deaminaza. adenozyn owa, niedobór
CoQ patrz: Koenzym Q P-450 139,144,631, 818 440, 542, 885
CPK patrz: Fosfokinaza kieatynowa jako dehydrogenazy 142 Defenzyny 881,883
CRBP 712 Cytopiazma 194 Degradacja, Edmana 54
CRH patrz: Hormon uwalniający kor- Cytoszkielet 805 — enzymu 119
tykotropinę Crossing-over 463 CS Cytozol 194 Dehydrataza, serynowa 121
patrz: Somatomammotropina fcos- Cytozyna416, 419,449 7-Dehydrochoiesterol 714
mówkowa — pochodne 423 Dehydroepiandrosteron (DHEA) 629,
CT patrz: Kalcytonina CTP patrz: Cytrulina 42, 355 630, 632, 666
Cytydynotrifosforan Cukrzyca 237, Cytrulinemia 356 Dehydrogenaza(y), acylo-CoA 142,
260, 267, 268, 298, 335, Cytrynian 159, 194, 198, 199,200,201, 262, 695
678, 726, 734 204, 205, 258 a koenzymy nikotyn oamidowe 141
a zaćma 247 klomifenn 668 aldehydowa 140, 695
niewyrównana 307 translokacja 256 alkoholowa 117, 308
typu I z kwasicą ketonową 862 Cytydyna 418, 419 bursztynianowa 107, 142,201,202,
typu II 583 Cytydynodifosforan (CDP) 286 216
Cyjanki 147, 152 ^ Cytydynomonofosforan (CMP) 286 dihydrolipoilowa 696
Cyjankobalamina, stężenie we krwi Cytydynotrifosforan (CTP) 137, 286 dihydroorotanowa 434, 435
927 Cząsteczka©, aktywność optyczna 163 6-fosfoglukonianowa 241
Cykl(e), adenozynotrifosforan/adeno- amoniaku, dipolarna 27 gliceraldehyd o- 3- fosforanów a 1 57.
zynodi fosforan 135, 136 tetraedryczna 27 209,210, 212, 216
alaninowo-glukozowy 235 biegunowa 27 glicerolo-a-fosforanowa 121, 157,
Cori 234 asocjacja 28 209, 210, 212, 216
glukoza-alanina 234, 352 dipolarna 27 glicerolo-3-fosforanowa 157, 229,
glukoza-kwasy tłuszczowe 333 dysocjacja 28 595
hydroksylacyjny 144 jonizowanie 28 — glukozo-6-fosforanowa 121, 241
koenzymu Q 155 -----tetraedryczna 27 niedobór 866, 871
kwasu cytrynowego 135, 148, 189, Czółenko fosfokreatynowe 136 glutaminianowa 338
191, 194, 198, 199, 200, 20i, 205, Czynnik(i), aktywujący płytki krwi L-glutaminianowa 349
216, 226, 271 (PAF)284, 287, 881,894 glutaranowa 216
-----a glikoliza 213 ------biosynteza 288 L{ + )-3-hydroksyacylo-CoA 264
— rola w metabolizmie 203 antyhemofilowy, A 784 3-hydroksymaślanowa 157
------wytwarzanie ATP 203 B 784 15-hydroksyprostaglandynowa 281
kwasu mlekowego 235 chemotaktyczne 880 3p-hydroksysteroidowa 653
miesiączkowy 663 Christmasa 784 17-fMiydroksysteroidowa 654
mocznikowy 353, 355 Hagematia 784 1MP 429, 430
- krzepnięcia krwi 784, 785 -----regulacja aktywności 432
nukleotydów purynowych 422
— lipotropowy 307 — izocytrynianowa 200, 201, 216, 255
pentozofosforanowy 189. 191, 87i,
poprzedzający tromboplastynę oso- jabłczanowa 158, 201, 202, 216
883 czową 784
substratowe 233 dekarboksylująca 255
Rh878 ot-ketoglutarowa 201, 202
SKOROWIDZ / 939

(>eh v d rogenaza(y), mi Eochondrialna Desmolaza, cholesterolowa, niedobór Dppa 42


glicerolo-3-fosforanowa 142 644 Dopa a- 901
— mleczanowa 209, 212, 396, 696 Desmosterol 318 Dopamina 600
- izoenzymy 90, 917 Detoksykacja 818 Dwutlenek węgla 189, 190, 194. 198,
------stężenie we krwi 917 DHEA patrz: Dehydroepiandrosteron 205
— NADH 142. 150, 696 DHT patrz: Dihydrotestosteron Dyfrakcja, promieniami X 21
— pirogromanowa 128, 205, 213, 214, Diacyloglicerol (DAG) 180, 597, 791, Dyfuzja, bierna 563
232, 310, 595,685 883 Diagnostyka prosta 743
- regulacja aktywności 214. 215, prenatalna 545 ułatwiona 565
258 hemofilii 790 Dyneina 810
przenoszenie wodoru 141 w chorobie Huntingtona 892 Dysbetalipoproteinemia rodzinna 327
semialdehydu burszryniauowego Diazonorleucyna 430 Dysgeneza gonad 669
396 Dietylostylbestrol 667 Dyslipoprotcinemie 326 Dysmutaza,
sorbitolowa 247 Difosfohydroksyetylotiamina 214 ponadtlenkowa 145, 146,
sukcynylowa 695 Difosfotiamina 214 870, 883
transport elektronów 141 Diglukuronid, bilirubiny 409 Dysocjacja wody 28 Dystrofia,
utlenianie metabolitu 141 Dihydrodiol 822 mięśniowa typu Duchenne'a
- zależne od, NAD 141 Dihydrofolian 435 794, 847, 860
NAD+, oznaczanie 86 Dihydroksyaceton 161, 164 — miotoniczna 898
NADH 142, 150,696 Di hyd rok syacetono fosforan 157, 210, Dziedziczność 443
NADP 142 286
-----ryboflawiny 142 1,25-Dihydroksycholekalcyferol 715
Dekarboksylacja oksydacyjna 200 24,25-Dihydroksycholekalcyferol 715 Edrofonium 891 Efekt,
Dekarbok sy I aza, S- adenozyl ometion i 3,4-Dihydroksyfenyloalanina 42 Bohra 77, 78
-nowa 390 Dihydroorotaza 122, 434, 435 — buforujący 33
— L-aminokwasów aromatycznych Dihydrotestosteron (DHT) 653, 656, Pasteura 232
388 660 Efektor(y) allosteryczne 123, 125, 196
- DOPA 397 Diizopropylofluorofbsforan 891 ujemny 124
- rola 647 Dijodotyronina (DIT) 3,5- EGF 585
L-gLitaminianowa 396 Dijorozyna 42 Dijodotyrozyna Egzocytoza 571
histydynowa 388 612, 613 Dikumaroi 719, 789 Egzonukleaza 474, 547
a-ketokwasowa 383, 384 Dimerkaptol 152 N6-Ne- Eikozanoidy 174,881, 894
omitynowa 390 Dimetyloadenina 416 Di nitrofenol biosynteza 279, 280
oro łydy la nowa, niedobór 441 i 52 Dinukleotyd, adenin owy 696 Ekscytytotoksyny 892
pirpgronianowa 1 J7 flawinoadcninowy (FAD) 140, 203, Eksony484, 491, 530, 547
— uroporfirygenowa 400, 402, 403, 69i Eksplozja tlenowa 883
404 flawinowy 695 Ekspresja genu 508
Deksametazon 632 Dekstroza nikotynoamidoadeninowy (NAD+) Elastaza 738, 885
164 Dekstrynoza, graniczna 83, 141, 203 Eiastyna8I4
225 Dekstryny 161, 170 Dioksygenaza(y) 144 a kolagen, różnice 815
Demekolcyna 810 homogentyzynowa 144 Elektroforegram 47
Denaturacja, białka 66 3-hydroksyamranilanowa 144 Elektroforeza 21, 771
DNA 447 4-hydroksyfenylopirogronianowa w żelu poliakryloamidowym 53
enzymu 100 368 wysokonapięciowa 47, 52
2-Deoksy-D-rybofuranoza 167 — L-tryptofanowa 144 na sitach molekularnych 53
Deoksyadenozylokobalamirja 704 1,2-Dioksygeneza homogentyzyniano- SDS-PAGE 872
Deoksy adenozyna 419 wa 368, 370 2,3-Dtoksygenaza Elektrolity 26
2' -Deo ksyadenozyno- 5 - monofosforan tryptofknowa 375, Elektrony przenoszenie 141
420 399 przez cytochromy 142
Deoksyadenylan 443 Deoksycukry 167 Dipalmitoiiofosfatydylocholina287 w łańcuchu oddechowym 142
Deoksycytydylan 443 Deofcsycytydyna Dipalmitoilo lecytyna 179 Eliptocytoza dziedziczna 876
419 Deoksyguanozyna 419 Dipeptydaza(y) 742 Emulsje 186, 187
Deoksyguanylan 443 11- aminoacylohistydynowa, niedobór Encefalopatia 147
Deoksykortykostcron 632 11- 387 motochondialna 896
Deoksykortyzol 632 Dipol 27 Wernickego 694
Deoksynojirimycyna 761 Disacharyduria 745 Disacharydy 161, Endocytoza 569
Deoksynukleotydy 443 168, 169 Disulfiduria Endoglikozydaza 752
Deoksyrybonukłeazy 488, 739, 742 merkaplomleczano-cystei- Endonadtlenek 184
Deoksyrybonukleotydy 419 nowa 365 Endonukleaza(y) 488, 531, 547
Deoksyryboza lf>6 Depreml 901, 902 DIT patrz: Dijodotyromna DNA apirymidynowa 474
Depurynacja DNA 473 A*-Desaluraza patrz: Kwas deoksyrybonukko- apurynowa 474
275, 276 Desmina 811 tydowy restrykcyjne 92, 489
Dolichol 184, 318, 756 — Endopeplydazy 345
biosynteza 316 Dolicholo-P- p-Endorfiny 575, 607
oligosacharyd 758 Endorfiny, struktura i funkcja 609
Energia swobodna 131
Enkefaliny 691
940 / SKOROWfDZ

Enolaza 209, 211 Enzymd1}, powinowactwo do substratu Erytruloza 161


Entalpia 132 106 Esteraza cholesterolowa 319
Enteroglukagon 691 procesów syntez 197 Estradiol 632, 653, 656
Entropia 131 przekształcający angiotensynę 637 — rozwój gruczołu sutkowego 666
Etizym(y), aktywność, a jony metali reakcja, zastąpienia 94 17-P-Estradiol 631, 661, 663
115, 116, 117 -----a stężenie substratu 101, 103 Estriol 632, 666
-----a modulatory 109 -----szybkość początkowa 103, 104 Estrogeny 585, 588, 660
-----a oznaczanie ilości 86 — regulacja, aktywności 118 biosynteza 660
-----a pH 100 przez modyfikację kowalencyj funkcja 664
-----a temperatura 100 ną 127, 128 mechanizm działania 668
-----hamowanie, kompetycyjne 108 -----mechanizmy 119 metabolizm 661
---------kooperatywne 135 -----nieprawidłowa w komórkach syntetyczne 667
-----kumulatywne 125 nowotworowych 118 Estron 632, 656
- — przez sprzężenie zwrotne — — przez efektory allosteryczne Estry cholesterolu 294, 295
121 127 123 osocza 322
-----------wielowartokiowe 125 -----przez kationy 123 Estryfikacja 190, 308
—inhibitor, allosteryczny 126 — — przez koenzymy 123 Etanol 307
zwrotny 124 przez metabolity 123 zatrucie 858
-----katalityczna, regulacja 122 -----przez sprzężenie zwrotne 123, Etanolamirta 180
-----regulacja 118 124, 127 Elanoloamina 180
aktywowane przez metale 115 — — przez substraty 123 Etiocholanon 632
allosteryczne 125 -----przez syntezę proenzymu 122 N-Etylomaleimid 159
-----kinetyka wiązania substratu 126 regulatorowe 123, 195 17ct-Etynyloestradiol 667
■ wiązanie substratu, kooperaty restrykcyjne 93 Euchromatyna 459
wne 126, 127 rozgałęziający 219 Eumelaniny 394
analiza ilościowa 86, 87 rozmieszczenie w komórce 89
biosyntezy hemu 404 rozszczepiający cytrynian 122
degradacja 119, 345 równowaga, dynamiczna 121 FAD patrz: Dinukleotyd flawinoadeni-
regulowanie 121 sprawność katalityczna 122 nowy Fagi 534 Faza,
denaturacja 100 stan przejściowy 94, 95 folikularna. 663, 664
działanie mechanizm 84 zmiany wolnej energii 95 lutealna 663, 664
hydrolityczne, miejsca katalityczne struktura czwartorzędowa 69 Fenolaza 140
99 swoistość 85 Fenotiazyny 802
indukcja 118 ■----- optyczna 85 Fenyloalanina 41, 204
inhibitory, kompetycyjne 107 — synteza 119 hydroksylacja 371
-----niekompetycyjne 107 derepresja 120 katabolizm szlaki alternatywne 373
---------nieodwracalne 109 -----induktory, gratisowe 120 zaburzenia 371
----— odwracalne 109 ----- korepresory 112 metabolity 372
— jako katalizatory kwasowo-zasado- -----represja za pomocą, katabolitu — - zapotrzebowanie 725
we 114, 115 120 Fenyloizotiocyjanian 56
— kinetyka nasycenia substratem 106 -----------produktu 120 Fenyloketonuria 13, 542, 847, 848, 851
klasyfikacja 82 szlaku degradacji 197 — klasyczna 371, 372
kobal amidowe 117 wątroby szczura, adaptacja do Feomelaniny 394
kompartmentacja 122 zmian w środowisku 121 Ferrechelataza 400, 401, 403, 404
kompleksy wielkocząsteifcijowe 123 wiązanie substratu 114 Ferryna stężenie we krwi 927
konstytutywne 120 zmiana ładunku 101 Ferrytyna 775
mechanizm działania 110 FGF 585
znaczenie biomedyczne 82, 94
-----a doświadczenia stop-flow 110 Epimeraza 248 Fibronektyna 814, 882
-----a jony metali ! 16. 117 hibryna 787, 790 Fibrynogen
urydynodifosfogalaktozowa 290 784, 785, 787 -- stężenie we
- — miejsca aktywne 97 3-Epimeraza rybulozo- 5-fbsforan owa
------allosteryczne 124, 125 krwi 927 Fibrynoligaza 784
241 Fibrynopeplydy A 787
— ■-----a inhibitory 107 Epimcry 164
-----foslbrylacji 137 Filamenty pośrednie 811 Fi
Epinefryna, stężenie we krwi 927 lani i na 806
- katalityczne 97, 99, 125 Epoksydaza, skwalenowa 317
------a inhibitory 107 Filtracja żelowa 21, 52, 87
Epoksydy 822 Ergokalcyferol 714 Flawina 695
— model, indukowanego dopasowa Ergosterol 183 Ergotioneina 386,
nia się 98 Flawoproteina{y) 140, 148, 199, 202,
388 Erytrocyt(y), białka błony 348
-----zamka i klucza 98 873 — przenosząca elektrony 142, 264
modyfikacja kowaiencyjn a 196,197 budowa i funkcja 866
nazewnictwo 82 Horyzyna 237
metabolizm 869 Fluor 731
obrót metaboliczny 120 sierpowaty 81
oczyszczanie 87, 88 — zapotrzebowanie 732 '
uwalnianie tlenu 213 Fluorescamina 44 l-Fluoro-2,4-di
odgałęziający 220 Erytrokruoryny 399 nitrobenzen 54 Fluorocytrynian
oligomeryczne 90 Erytropoetyna 837, 867, 885 200, 201
osocza, analiza ilościowa 91 i Erytroza 161
-----niefunkcjonalne 91, 92 D-Erytroza 165
-----wykorzystaniediagnostyczne92
9ct-Fluorokortyzol 632 5-Fluorouracyl Fosfor, zapotrzebowanie 733 J3 a laktoza 161. Ti
423, 436 FMN patrz: Mononukleotyd Fosfbran(y). dinukleotydu nikotyno- szlak przemiaay 9BH
flawinowy amid o-adeni nowego (NADP+) — test tolerancji 14*
Folacyna 705 141, 239,240, 241, 255,696 D-Galaktoza 165, 166
Folkropina (FSH) 585, 599, 657, kreatyny 803 a-D-Galakioza 164
784 -- działanie 606 organiczne bogatoenergetyczne Galaktozamina 167. 250
— spermatogeneza 657 133, 134, 199 Galaktozemia(e) 239, 249, Ul
ł'ormamidaza 375 -----energia swobodna hydrolizy 134 Galaktozydaza 752
Fo rmyloglicynoatnid orybozy I o- 5- -----małoenergetyczne 134 p-Ga laktozydaza 766
-fosforan 427 — pirydoksalu 347, 700, 702 Galaktozydy 167
Fosfagen(y) 135, S03 5-Fosforybozulo-l-pirofosforan 427 Galaktozyloceramid 181, 290
Fosfataza(y) 740 Fosforybozylacja wolnej puryny 430 Galaktozylotransferaza 554
- białek 128 Fosforybozylotransferaza, adeninowa Gangliozydoza uogólniona 292
— białek-1 220, 221, 223, 224 430 Gangliozydy 172, 181, 182,
—2,3-bisfo5foglicerynianowa212,213 — hipoksantynowo-guaninowa 430, biosynteza 291
fosfoprotein 594 431,440 w błonach 551
2p-fosfoproteinowa 595 — orotanowa 434, 435, 436 GAP 599, 600
kwaśna, aktywność 918, 928 -----niedobór 441 Gastroenteropatia z utraty białka 773
gruczołu krokowego 825 Fosforylacja, oksydacyjna 135, 147, Gastryna 585, 691
zasadowa aktywność 918, 928 151, 191, 199, 803 Gemfibrozyl 326
Fosfatydan 286 subsLratowa 216 Gen(yj^annplirikacja 835
5-Fosfatydylo-l-pirofosforan(PRPP) wielomiejscowa 225 chimeryczne 523
Fosfatydylocholiny 179 Fosforylaza 685 ekspresja 508
— metabolizm 289 a 197, 225 fuzyjne 523, 588
Fosfalydyloetanoloamina 179 b220 hamujące wzrost nowotworu 839
3-Fosfatydyloetanoloamina 180 glikogenowa 128 homologiczne polimorfizm długości
Fosfatydyloglicerol 179 nukleozydowa puryn niedobór 440 fragmentów restrykcyjnych 93
Fosfatydyloinozytol 180 w mięśniu 222 indukowatny 510
Fosfatydyl o inozy tol o-4.5-bisfosforan Fosfotransferaza 117 insuliny 677
180, 791 Fragmenty Okazaki 468 mapowanie 541
Fosfatydyloseryna 180 Frakcja{e), cytoplazmy 20 MT-PK 898
Fosfodiesterazafy) 220. 422, 593, 685 - jądrowa 20 regulacja ekspresji 516, 518
CAMP421 mikrosomalna 20 metody 518
— cyklicznego, 3', 5'-nukleotydu 311 mitochondrialna 20 Z 512
----- nukleotydu 595 wewnątrzkomórkowe 20 Genom mitochondriaJny mutacje 847
Fosfoenoiopirogronian 194, 204, 211, Frakcjonowanie, subkomórkowe 18 Gęstość względna 928 GH patrz:
212, 226 za pomocą soli 21 Hormon wzrostu GHRH patrz:
Fosfofruktokinaza 209, 210, 212, 246 Fruktokinaza 247 hormon uwalniający hormon wzrostu
Fosfofruktokinaza-1 232 Fruktoza 161, 247 GHRIH patrz: Hormon hamujący
Fosfofruklokinaza-2 232 — metabolizm 245, 246 uwalnianie hormonu wzrostu GIP
Fosfoglicerole biosynteza 286 — nietolerancja wrodzona 247 patrz: Peptyd żołądkowy hamujmy
Fosfoglicerydy 179, 180 2- D-Fruktoza 164, 166 Giraza bakteryjna 447 GIcNAc-
Fosfoglicerynian 211 3- Fruktozo-1,6-bisfosfataza 121, 227, difosfo-dolichol 757 Gliceraldehydo-
Fosfoglicerynian 210, 211, 212 243, 247 3-fosforan 210, 211,
Fosfoglukomutaza 217 niedobór 237 239
Fosfohydrolaza fosfatydanowa 286 Fruktozo- 1,6-bisfosforan 210, 227 Glicerofosfolipidy 173 Glicerofosforan
hosfoinozytydy 594, 596 Fosfokinaza fruktozo- 2,6- bisfosfataza 232, 685 194 Glicerol 194, 227, 234, 334
kreatynowa 803, 919, 928 Fruktozo-2,6-bisfosforan 232, 233 Glicerolo-2,3,-bisfosforan 212
Fosfokreatyna 136 Fosfolipaza(y) 2S7, Fruktozo-6-fosforan 210, 227 6- Glicerolo-3-fosforan 157, 308
289, 740, 742 Fruktozo-2-kinaza 685 Glicerolofosfolipidy degradacja 287
A, 289 Fruktozobisfosfataza 121 Fruktozuria Ghcyna 39, 204, 363, 397, 400
Aj 289, 595, 739 samoistna 239, 247 Fruktozydoza 292 — biosynteza 339
C289 FSH patrz: Folitropina Fukoza 751 katabolizm 362
C597 L-Fukoza 167, 171, 172 Fukozydaza Glicynoami dorybozylo- 5-fosforan427
C791 767 Fumaran 107, 194, 199, 201, 202, Glicynuria 362
C883 204, Glikoforyna(y) 172, 874, 875, 879
D 289 355, 36S Glikogen 161. 169, 170, 189, 191, 194,
Fosfolipidy 173, 179,187, 289, 294, 302 Fumaraza 202, 220 207, 219, 227
glicerolowe biosynteza 287 biosynteza 217, 218
płytkowe 7S4 choroby spichrzania 217, 225
w błonach 551 metabolizm, regulacja 220, 224
4'-Fosfopanteteina 698 CAG patrz: Glikozaminoglikany
— w wątrobie 225
Fosfoproteiny 592 Galactorrhoea 605
Glikogenogeneza 192, 218, 219
Fosfor 729 Galaktocerebtozyd 181
regulacja 220. 224
nieorganiczny stężenie we krwi 919, Galaktokinaza 248
928

-łl- -.1 Jn I.
942 / SKOROWIDZ

Glikogenoliza 192, 218, 219, 234 Glukokortykoidy. regulacja syntezy Głodzenie, parametry metaboliczne
enzymy 230 636 333
pobudzanie 233 synteza 634 Gnilec 709 GnRH patrz: Hormon
regulacja 220, 224 transport w osoczu 635 uwalniający go-
w mięśniu 221 Glukoneogencza 192, 303, 204, 234, nadotropinę
w wątrobie 221 331, 704 Gonad oliberyna 585, 599, 600
Glikogenoza typ I 225 a insulina 680 Gonadotropina(y) 606, 663
typ II 225 enzymy 230 — kosmówkowa (HCG) 575, 585, 589,
typ III 225 pobudzanie 231 575, 585, 589, 599
typ IV 225 regulacja w wątrobie 228, 229, 233 -----działanie 606
typ V 225 — z białek 334 -----funkcja 664
typ VI 225 D-Glukopiranoza stereoizomery 164 -----stężenie w ciąży 665
— typ VII 225 Giukoza 161, 189, 193, 194, 204, 205, Granulocyty 865
- typ VIII 228 227, 308, 403, 751 — obojetnochłonne, cechy biochemi
z niedoboru miofosforylazy 225 a stężenie insuliny 677 czne 880
Glikokaliks 172 Glikokortykoidy a epimeryzacja 164 -----enzymy i białka 881
lipoliza 310 Glikokortykosteroidy izomery 162 GRH 599
237 Glikolipidy 173, 181, 248 metabolizm 191 Gruczolak przytarczyc 624
— choroby spichrzeniowe 284 zwiększony 309 Gruczoi(y), Brunnera 739, 742
Glikoliza 135, 189, 191. 207, 208,216, postać, furanozowa 163 — Ebnera 734
226, 308 pirazonowa 163 języka 741
a cykl kwasu cytrynowego 213 próg nerkowy 237 -- sutkowy 666
enzymy 230 stężenie, fizjologiczne we krwi 217 Grupa{y) 143
etapy 212 ---------we krwi 920, 928 aminowa 36
hamowanie 213, 231 ---------a hormony przedniego piąta —a-aminowa 347
pobudzanie 233 przysadki 236 - karboksylowa 36
regulacja w wątrobie 228, 229, 233 ---------a hormony tarczycy 237 krwi 876
Glikoneoseneza znaczenie biomedycz ---------a insulina 236, 677 Gryzeofulwina 819
ne 226 ---------regulacja 233, 234 Grzebień nerwowy 574
Glikoproteiny 167, 171, 172, 248, 250, tolerancja organizmu 237, 238 Guanaza 433
749 transport 568 Guanina416, 419, 449
degradacja 346 przez błony 744 Guanozyna418, 419
Funkcje 749 utlenianie minimalne 331 pochodne 422
glikozydacja 760 zapotrzebowanie 226 Guanozyno-3', 5r-monofosforan (cGMP)
klasy 753 źródła 234 422
Glikosfmgolipidy 173, 181, 250, 290, D-Glukoza 165, 166 Guanozynotrifosforan 137
291 2-D-Glukoza 164 Guz chromochlonny 651
— w błonach 551 Glukozami na 167
Glikozaminoglikany (GAG) 171, 749, Glukozami nogi i kany 250
761 Glukozany 169 Hamowanie kompetycyjne 108
— właściwości 763 Glukozo fosforany 5 89 Haptoglobina(y) 774
Glikozuria 237 Glukozo-6-fosfataza 227, 554 — stężenie we krwi 928
Glikozydacja giikoprotein 760 Glukozo-1-fosforan 227 HDL patrz: Lipoproteiny o dużej gę-
Glikozydazy 752 "**> Glukozo-6-fosforan 208, 210, 220, 227, stości
Glikozydy 165 239 Heksokinaza 136, 195, 208, 209, 212,
— nasercowe 167 Glukozoamina 250 217,236
Globina 407 Glukozuria 237 oznaczanie 87
Giobulina(y), antyhemofilowa 784 nerkowa 237 Heksozoaminy 249, 250
— stężenie we krwi 928 Glukozydy 166 Heksozy 161, 171
— wiążąca, hormony płciowe 655 Glukozyloceramid 181, 2.90 szlaki przemian 239
-----kortykosteroidy 629, 635 G luk uro niań 244 znaczenie fizjologiczne 166
-----testosteron i estrogeny 655 a-D-Glukuronian 165 Heliks a 62
-----tyroksynę 616 Glukuronidacja 819 Hem 70, 398
---------stężenie we krwi 920 P-Glukuronidaza(y) 410 — biosynteza 385, 400, 401
Glukagon 220. 231, 236, 259, 585. 589, niedobór 767 enzymy 404
671, 672 Glukuronidy 239 -----regulacja 404
— rola 688 sprzęgnięte 244 katabolizm 407
— sekwencja aminokwasowa 689 Glutamina 40, 204, 350, 427 metabolity 404
— synteza 68 biosynteza 339 -----zaburzenia 405
Glukany 169 deaminacja 359 Hematokryt 867
Glukokinaza 208, 209, 212, 217, 234, Glutaminaza 350 Hematyna 403 Hemina
236 Glutaminian !58, 204, 347 407 Hemochromatoza
Glukokortykoidy 585 biosynteza 338 846
efekty biologiczne 638 transaminacja 359 pierwotna 776 »
mechanizm działania 640 Ł-Glutaminian 348 Hemofilia 847,851
przemiana i wydalanie 635 Ghitation 51,870 A 789
Głodzenie 306 B789
SKOROWIDZ / 943

Hemoglobina(y), 70, 407 Hipersyderemia 927 Hprmonfy), pobudzający melanocyty


a transport dwutlenku węgla 77 Hipertriacyloglicerolemia rodzinna 327 patrz: Melanotropina 609
A 74, 79 Hiperurykemia 439, 921 podstawy klasyfikacji 584
A, 74 Hiperurykozuria 922 tfiperwalinemia przedniego ptata przysadki a stęże
F74 383 Hipobetahpoproteinemia rodzinna nie glukozy we krwi 236
funkcje 74 326 Hipoglicyn 265 przekaźniki działania wtórne 2S4
krzywa dysocjacji tlenowej 73 Hipoglikemia 236, 237, 238, 247 rdzenia nadnerczy 645
M 79 Hipogonadyzm 659 receptory 578
mutacje 19 u kobiet, pierwotny 669 — tarczycy 612
płodowa 74, 78, 79 wtórny 669 a lipoliza 310
podobieństwo do mioglobiny 74 u mężczyzn, pierwotny 659 -----a stężenie glukozy we krwi
postać R 75. 76 -----wtórny 659 -----mechanizm działania 617
-----T 75, 76 ' Hipokalcemia 926 — trzustki 671
---------stabilizacja 78 Hipoka letnia 923 tyreotropowy (TRH) p. Hormon
powinowactwo do tlenu 74 Hipoksantyna 416 uwalniający tyreotropinę
S79 — pochodne 422 tyreotropowy patrz: Tyreotropina
-----agregacja 80 Hipoksja 199, 200 uwalniający, gonadotropinę (GnRH)
-----lepkie miejsca 79 Hipolipoproteincraia 326 599
— utlenowanie 74 Hipomagnezemia 922 -----hormon wzrostu (GHRH) 599
-----a zmiany konformacji 75, 76 Hiponatremia 923 -----kortykotropine(CRH)589,599,
właściwości aliostcryczne 74 Hiposyderemia 927 600
zwiększenie powinowactwa do tle Hipourykemia(e) 439, 440, 922 ------tyftotropinę (TRH) 585, 599,
nu 79 Hipuran biosynteza 385, 386 600
Hemoglobitiopatia(e) 79 Histamina 385, 881 — wzrostu (GH) 585, 599, 585, 599
— HbS 847 Histony 456 Histydyna40. budowa 603
Hemoliza 241 41, 204,343 -----działanie 603
Hemopeksyna 775 dekarboksylacja 388 -----efekty prolaktynopodobne 604
Hemoproteiny 117, 398 katabolizm 361 — — niedobór 542
Hemostaza etapy 783 zapotrzebowanie 725 patofizjologia 604
Hemosyderyna 776 Histydynemia 362 -----przemiana, elektrolitów 604
Heparyna 171, 302, a 763, 765, 768 HMM 798 — ■-----lipidów 604
jako anty koagulant 789 Holoenzym 83 ---------węglowodanów 604
Hepatocyt szczura 18 Hepat Homeostaza 94, 118 — struktura genu 602
omega lia 845 fosforanowa rola paratbormonu — synteza 603
Heterocbromatyna 459 623 ---------białka 603
fakultatywna 459 komórkowa 119 ------w karłowatości 604
konstytutywna 459 — wapniowa rola paralhormonu 623 — żołądkowo-jelitowe 671, 690
Hialuronidaza 766 Homocysteina 377, 41 cechy 690
Hiperalaninemia 728 Homocystynuna(e) 366, 728 HVA 901
Hiperalfalipoproteinemia rodzinna 328 Homogentyzynian 368 Hybrydyzacja 541, 547 Hydrataza,
Hiperamonemia(e) 355 Homokarnozyna 386, 387 akonitowa 200. 201
z hiperlizynemią 375 Homoseryna 41, 379 — fumaranowa 202
Hipcrargininemia 356, 361 Hormon(y), adrenokortykotropowy Hydrataza-A7-enoilo-CoA 264
Hiper-p-alanincmia 386 patrz: Kortykotropina Hydrokorlyzon 600
Hiperbilirubinemia niesprzężona 411 — antydiuretyczny (ADH) patrz: Wa- 3-Hydroksyantranilan 375
retencyjna 411 zopresyna p-Hydroksy-p-metyloglutarylo-CoA
sprzężona 411, 412 charakterystyka układów 573 3S0 3-Hydroksy-3-
toksyczna 412 i— działanie 584 metyloglutaryto-CoA
zwrotna 411 gJikoproteinowe 605 268
Hipercholesterolemia 325 gonadalne 652 25-Hydroksycholekalcyferol 715
rodzinna 303, 847 — hamujący uwalnianie, hormonu Hydroksycynamonian 159 p-
— typ II 327 wzrostu (GHR1H) 599 Hydroksyfenylopirogroman 368
Hiperfenyloalaninemie 371, 372 -----proiak-tyny (PRIH) 600 fS-Hydroksyizobutyrylo-CoA 382
Hiperglikemia 678 jajnikowe 659 p-Hydroksyizomaślan 382 3-
Hiperhydroksyprolinemia 367 rola 662 Hydroksykinurenina 375
Hiperkalcemia 926 katecholaminowe 645 Hydroksykobabmina 704
Hiperkalemia 923 kontrola metabolizmu 196 Hydroksylacja, leków 144
Hiperlipoproteinemia(e) 327 konwersja 575 steroidów 144
rodzinna, typ III 327 - kortykotropowy (ACTH) patrz: w mitochondriach 144
----- typ V 327 Kortykotropina Hydroksylaza(y) 144
Hiperlizynemią okresowa, bez hiper- — kory nadnerczy 629 fenylo alanin owa 340, 342
amonem ii 375 laktotropowy patrz: Prolaktyna tyrozynowa 646, 902
— z hiperamonemią 375 luteinizujący patrz: Lutropina — węglowodorów aromatycznych 819,
Hipermagnezemia 922 luteotropowy patrz: Prolaktyna 826
Hipernatremia 923 łożyskowe 664 21-Hydroksylaza 633,634
Hiperoksaluria pierwotna 362
Hiperprolinemie 359 narządy docelowe 576 — niedobór 644
la-Hydroksylaza 626
944 / SKOROWIDZ

7a-Hydroksylaza 323, 324 Insulina, regulacja wydzielania 677 Kalcytonina 585, 589, 825
17a-Hydroksylaza 654 różnice miedzygatunkowe 673 — homeostaza wapniowa 628
11 p-Hydroksylaza 633, 634 struktura 672 Kalcytriol 5S5. 624
niedobór 644 translacja mRNA 685 - biosynteza 626
fi-Hydroksylaza dopaminowa 645 utylizacja glukozy 679 patofizjologia 627
roia 643 wytwarzanie 675 regulacja syntezy i przemiany 626
Hydroksylizyna 342 znaczenie biomedyczne 672 wpływ na błonę śluzową jelita 627
Hydroksyloamina 55 Integryny 880, 882 Kalmodutina 221, 595, 798
D(-)-3-Hydroksymaślan 266, 267 Interleukina I i II 837 Kamica, ksantynowa 440
5-Hydroksymetylocylozyna 416 Introny 462, 484, 530, 547 nerkowa 846
Hydroksymetylotransferaza 341 In uli na 169 Iproniazyd 393 Kamienie, moczowe 418
serynowa 362 Izocytrynian 199, 200, 201 nerkowe 845
17-Hydroksyprogcsteron 663 Izoenzymy 89 żółciowe 314, 734
Hydroksyprolina 204 rozdzielanie 90 Kancerogeneza 828
biosynteza 341 Izoleucyna 39, 204 inicjator i promotor 828
katabolizm 367 katabolizm 377, 378, 380 onkogeny 829
5-Hydroksytryp tarnina 391 reakcje swoiste 382 Kancerogeny 822, 825
Hydrolaza, fumaryloaretooctanowa zapotrzebowanie 725 chemiczne 826
368 Izomaltaza 743 -----metabolizm 826
giukonolaktonowa 241 lzoineraza, 3-cis- 2-trans-enoilo-CoA Karbamoiłoasparaginian 125, 434, 435
Hydroliza, łagodna kwaśna 55 265 Karbatnoilofosforan 125, 355, 433
zasadowa peplydu 54 cis, transmaleiloacetooctanowa 368 — biosynteza 354
fosfoheksozowa 209 Karbamoiłotransferaza, asparaginia-
(bsfotriozowa 209, 210 nowa 122, 125.434,435, 436
I celi disease patrz: Choroba wtrętów ksylozowa 117 — ornitynowa, niedobór 441
komórkowych p- Izomer(y), konstytucyjne 164 Karbid opa 902
L-Iduronian 165 a- optyczny 163 Karboksyklnaza fosFoenolopirogronia-
L-Iduronidaza 766 Izoniazyd 698 nowa 203, 227
niedobór 767 Izopentenylopirofosforan 315 Karboksyłaza acetylo-CoA 128, 251,
IGF 837 I2olopy, ciężkie 24 252, 310,685, 703
I 585, 599, 687, 837 radioaktywne 24 regulacja aktywności 258, 2?9
II 585, 599. 687, 837 trwale 24 fosfoenolopirogronianowa 204
I i II 837 w biochemii 0-metylokrotonylo-CoA 703
— porównanie z insuliną 687 Izozym 89 pirogronianowa 117, 204, 226, 231,
Iloraz irtsulino-glukagonowy 689 232, 595
Iminokwasy 41 — propionylo-CoA 227
Immunoglobiilma(y) 778 Jabłczan 158, 15S, 199, 201, 202 Karboksyna 152
budowa cząsteczki 779 Jajniki 659 Jądra 652 Karboksypeptydazall7, 345, 739, 742
G, model cząsteczki 779 nadwzrokowe 609 Karboksyproteinaza prokola genowa
stężenie w osoczu 915 przykomorowe 609 812 Kardiolipina
właściwości 780 regulacja hormonalna 657 157, 179
IMP patrz: In ozynorn on o fosforan zespół feminizacji 659 biosynteza 287
Informacja genetyczna 443 Jądrzaki 669 Karłowatość, typu 1.armia 604
Inhibitory). 1, 221 Jednostki, enzymatyczne 86 z niedoboru GH 604
allosteryczny 126 t% SI 912 Karnilyna 261, 262
cholinesterazy 891 Jelito, cienkie 741 Karnozyna 386, 387
kompelycyjne 107 czcze 747 p-Karoten 184, 711, 713
niekompetycyjne, nieodwracalne grube, rak 726 stężenie we krwi 928
109 O-Jodobenzen 55 Karotenoidy, działanie przeciwnowo-
i--------odwracalne 109 5-Jodo-2-deoksyurydyna 423 tworowe 713
— zwrotny 124, 125 5-Jododeoksyurydyna 424 Kaskada glutamin i anowa 895
Inozynomonofosforan (IMP) 427 Jodotyrozyny, sprzęganie 616 Katabolizm 132 Katałaza 143,
Inozylolo-l,4,5-tnslbsforan 791, 883 Jodowanie tyrozyny 615 349, 399, 870 Kataliza
Insulina 223. 236, 237, 238, 259, Jod, przemiana w pęcherzyku tarczyco- enzymatyczna 95
310—312, 671 wym 614 — kwasowo-zasadowa 114, 115
czynniki farmakologiczne 677 rola, żródla 730 ogólna 114, 115
czynniki hormonalne 677 utlenianie 615 -----swoista 114, 115
ekspresja genów 685 zagęszczanie w tarczycy 615 mechanizm, działania 110
gen 677 zapotrzebowanie 733 ------jony metali 116, 117
glukoneogeneza 680 Jonofory 160 — wiązanie substratu 114
metabolizm 677 Jon(y). amonowy 349 Katecholaminy, a-adrenergiczne 585
niedobór 678 — karboksylowe 36 P-adrenergiczne 585
- patofizjologia 687 metali regulacja aktywności enzy klasyfikacja 650
podziały komórkowe 682 mów 123 magazynowanie i uwalnianie 648
przemiana, białek 681 * sodowe 26 metabolizacja 648
■ glukozy 680 — synteza 649
- tłuszczowa 680 Katepsyna B i D 622
SKOROWIDZ I 945

Kationy, stężenie a aktywność enzy- Koenzym(y) 83 Krążenie wrotne 743


mów 123 Kefalina 179 Keratyna 811 — A <CoA) 203, 698 Kreatyna 136
Ketogeneza 190, 260, 266, 334 -----działanie 83 biosynteza 3S6, 396, 397
regulacja 270 ----- synteza 699 wydalanie z moczem dobowe 920
w wątrobie 268, 269 klasyfikacja 84 Kreatynina, biosynteza 396
a-Ketoglutaran 159, 194, 199—202, kobamidowe 84 stężenie we krwi 920
204,359, 361, 377 Ketoizomeraza nikotyn amidowe 141 wydalanie 397
rybozo- 5 -fosforanowa -----mechanizm utleniania i redukcji — z moczem 921
241 i-Ketokwasy 347. 142 Kretynizm 618
348 . — Q (CoQ) 149 Krew, funkcje 700
— aminokwasów o rozgałęzionych - pochodne nukleotydów 422, 423 — przetaczanie 876
łańcuchach bocznych 342 Kofeina 311, 417 Kolagen 811, 785 ukiad(y) grupowy(e) 876
Ketonemia 267, 270 choroby 814 -----AB0 877
Ketonuria 267 a elastyna, różnice 815 -----MNSs 879
— łańcuchów rozgałęzionych 383 modyfikacje 812 Krystalografia 21
— nawracająca 384 typy 813 rentgenowska 67
Ketony 161 Kolagcnaza 885 Kryształy moczanowe 438
Ketoza 267 Kolchicyna 810 Krzepnięcie krwi, czynniki 784, 785
bydła 307 Kolestypol 326 szlak, zewnątrzpochodny 786
— w okresie laktacji 335 Kolipaza 739 — wewnątrzpochodny 784
— głodzenie 334 Komórka(i), ciałka żółtego 606 - tes^laboratoryjne 793
Kinaza 128 eukariotyczna 18 Krztusiec 590
adenozynowa 430 komunikowanie się 291 Krzywica 624, 627, 715
— adenylanowa 117, 137, 157, 232 Kupfera 622 — typu 11 oporna na witaminę D 583
niedobór 225 Uydiga 606, 652, 658 Ksantozynomono fosforan 430
— białek 591. 685 nowotworowe, regulacja enzymaty Ksanturenian 375, 377
C 791 czna nieprawidłowa 118 Ksantyna 416, 418
rodzaje 591 Sertolego 606, 653 Ksantynuria 440 Ksantyny
- zależna od, cAMP 197,221,234 Kompleks, dehydrogenazy pirogroma- metylowane 417
— niedobór 225, 311 nowej 213 Ksenobiotyki 817
kalmoduliny 223 enzym-inhibitor 107 elektrofilowe 820
bialkowo-tyrozynowa 830 enzym-substrat 97 toksyczność 821
deoksycytydynowa 430, 435 enzymów wielkocząsteczkowy 123 Ksyloza 171
difosfonukleozydowa 137, 202 hydroksylazy fenyloalaninowej 340 D-Ksyloza 165, 166
dolicholowa 757 reduktazy rybonukleotydowej 4.12 D-Ksyluloza 164
fosfoglicerynianowa 209, 210, 212, syntazy kwasu tłuszczowego 252, L-Ksyluloza 166, 244
216 253, 259 Kwas(y), N-acetyloneuraminowy 171,
-----fosforylazy 220, 595, 685 Konformacja peptydu 51 172,291, 751
-----a 221 Konkanawalina 753 acetylosalicylowy 280
-----b 128 — A 172 p-anfun o benzoesowy 705
gUcerolowa 136. 229, 285, 286, 308 Kontakt międzykomórkowy 291 2-aminoetylosulfonowy 43
kreatynowa 136, 157 Konwersja, genu 465 2-amino-4-hydroksymasłowy 41
miozyny 595 — hormonów 575 p-am i noizo masłowy 43
monofosforanowa swoista 138 Koproporfirynogeny 402 y-aminotnasłowy 43
nukleozydoinonofosforanowa 430 Koproporfiryny 399 4-aminomaslowy 43
pirogronianowa 117, 209, 212, 216, Koprostanoi 183, 322 2-amino-4-merkaptomaslowy 41
231, 595, 685, 703 Koprosterol 183 3-ammopropionowy 43
— niedobór 866, 879 Kora nadnerczy, hormony 629 2-aminoO-sulfinopropionowy 41
pirydoksalowa 700 niewydolność wtórna 643 2-amino-5-ureidoamylowy 42
reduktazy HMG-CoA 128 patofizjologia 643 — arachidonowy 176, 282, 792, 836
-- tymidynowa 435 Kortykoliberyna (CRH, CRF) 585, przemiana 281
urydynowo-cytydynowa 435 589, 599, 600 — arachidowy 175
Kinureninaza 375 ludzka, struktura 600 argminobursztynowy 42
Klatryna 319 Klofibrat owcza, struktura 600 — askorbinowy 239, 708
326 Klomifen 668 Klon Kortykosteron 630, 632 -----niedobór 709
547 Klonowanie DNA Kortykotropina (A.CTH) 599, 629 -----stężenie we krwi 928
534 struktura i funkcja 608 - asparaginowy 40
— wektory 534 Kortyzoi630, 631, 632,656 behenowy 175
Klozapina 907 stężenie we krwi 928 cerebronowy 181
Koagulaza gronkowcowa 787 Kortyzon 632 cerwonowy 176
Kobalamina 703, 704 Kobalt 730 Kosmidy 534, 547 chenodeoksycholówy 323, 737
Kod genetyczny 491 Kosyntaza uroporfirynogenowa 403, cholewy 322
Kodony nonsensowne 492 404 cysteinosulfinowy 41
Kotransport 213 dekanowy 175
Kotromboplastyna 784 deoksyrybonukleinowy (DNA) 456
Krasnoludkowatość 687 budowa 443, 444, 448
-----cząsteczka kolista 447
946 / SKOROWIDZ

Kwasfy), deoksyrybonukleinowy (DNA), Kwasfy), masłowy 175 K.was(y), tłuszczowe, egzogenne, nie-
delecje 544 merkapturowy 820 dobór 278
-----denaturacja 447 3-metoksy-4-hydroksyniigdak>wy ---------a prostagtandyny 280
---------efekt hiperchromiczny 447 649 -----elongacja łańcucha 257
-----depurynacja 473 2-metylo-3-aminopropionowy 43 -----estryfikacja 270
—■ — insercje 544 mikofenolowy 430 -----heksaenowe 176
----- kancerogeneza 828 mirystycowy 175 -----jednonienasycone 174
- — końce, lepkie 532 mocne 29 ---------w diecie 325
---------tępe 532, 547 moczowy 346, 416, 418, 427, 433 -----■ metabolizm 190
-----mitochondrialny 895 stężenie we krwi 921, 928 -----monoenowe 176
— — naprawa 473 — wydalanie z moczem 922 — — nasycone 174, 175
-----pasmo, kodujące 445 -----wytwarzanie 426, 427 -----nienasycone 176, 275
-----■ — matrycowe 445 -----zaburzenia metabolizmu 440 ---------metabolizm 274
monoetenowe 174 — — utlenianie 265, 266
-----postać, K 446 mrówkowy 175 -----p-oksydacja 262—264
-----— B 445 nadjodowy 750 -----pentaenowe 176
---------silnie skręcona 447 nerwonowy 176 ----- synteza 191, 203
-----— Z 446 neuraminowy 171 ----- tettaenowe 176
----- rearanżacje 544 - nikotynowy 326, 696 — trans 278
-----rekombinacja 529 nukleinowe, trawienie 425 — transport 746
-----replikacja 447—449, 469 octowy 175,434,435 we krwi 260
-----rowki 447 — oktanowy 175 — trienowe 176
-----rozwinięty 447 oleinowy 174, 176, 177 -------tworzenie nazw 174
-----sekwencje, powtarzające 462 palmitynowy 175 uruchomienie z tkanki tłuszczo
— —--------często 462 — pal mi to oleinowy 176 wej 270
—----------— długie, końcowe 462 pantotenowy 84, 203, 698 -----utlenianie 264
-----■-------------rozproszone 462 plazmenowy [80 ■-----wadliwe 265
-----------krótkie 463 podchlorawy 884 -----wielonienasycone 13, 173, 174,
--------unikatowe 462 polienowe 174 274, 275, 727
---------wyciszające 530 propionowy 175 ---------biosynteza 276 •
---------wzmacniające 522, 530 retinojowy 712 ---------w diecie 325
-----■ sekwencjonowanie 539 — retinolowy 588, 710 —--------peroksydacja mikfosomalna
— — superzwoje ujemne 447 — rybonukleinowy (RNA) 476 266
synteza 467 -----budowa 448, 449 -----właściwości, fizjologiczne 177
-----temperatura topnienia 447 -----hydroliza 449 --------- fizyczne 177
-----transkrypcja 447, 448 -----■ informacyjny (mRNA) 450, - wolne 174, 260, 331, 294, 298
2,5-diatnivioamylowy 42 451,486,489,491, 530 obrót 299
dihydroorotowy 434, 435 ------jądrowy, drobnocząsteczkowy ---------stężenie zwiększone 305
elaidynowy 176, 177 450 wychwytywanie przez tkan
ertlkowy 176 ---------hetcrogenny 453 ki 310
foliowy 84, 705 -----rybosomalny (rRNA) 450, 454, tymidylowy 420
niedobór 706, 866 487 UDP-gl u kuro nowy 819
- - -stężenie we krwi 928 - splicing 530, 548 uronowe 171, 762
— zapotrzebowanie 733^. ----- synteza 478 urydylowy 420
formitninoglulaminowy 706 -----transkrypcja 480 walerianowy 175
fo&fatydowy 179,286 -----transportujący (tRNA) 450, wanilino migdałowy 645, 649
glutaminowy 40, 705 487 żółciowe 322
hialuronowy 171, 763, 764 -----------budowa 453 — — biosynteza 323, 324
homowanilinowy 901 sjalowy(e) 171, 181, 250, 291, 751 degradacja 323
ikozanowy 175 słabe 29 ■----■ krążenie watro bowo-jelitowe 324
inozynowy 429 solny 735 ■— wtórne 324
kainowy 893 sprzężony z zasadą 31 Kwashiorkor 338, 726, 853
kapronowy 175 stearynowy 175 Kwasica 26 i
kaprylowy 175 timnodonowy 176 ketonowa 260, 267, S63
kaprynowy 175 - tłuszczowe 189, 190, 194, 722 mleczanowa 147, 207, 214, 728
kinurenowy 375 -----aktywacja 261 prioponowa 728
klupanodonowy 176 -----biosynteza 205. 251, 254, 255
ksamurenowy 377 -----Ca 227
laurynowy 175 -----Cn 227
lignocerynowy 175 -----cis 278 Laktacydoza 237
linoletiowy 275, 27S -----dienowe 176 Laktaza 743 —
a-linolenowy 176, 275, 278 ■- - - -długolańcuchowe, transport do niedobór 744
y-linolenowy 176 mitochondrium 262 -----dziedziczny 745
— lino Iowy 176 -----------utlenianie w wątrobie 272 ■- - - -wtórny 745
--niedobór 727 — egzogenne 275, 289 Lakloferyna 881
------przemiana 277 — metabolizm nieprawidłowy Laklogen łożyskowy (CS) patrz: Soma-
— liponowy 214 278 totnammotropina kosmówkowa
SKOROWIDZ / 947

Laktoza 161, 163, 169 Lipidy, pochodne 173 Łaricuch(y), oddechowy, mitochond-
— synteza 248 prekursory 173 rialny, składniki 148
Laminina 882 proste 173 -----medoczynnosc 160
Lanosterol 3J7 stężenie we krwi 928 -----związki rozprzęgajace 152, 156
Lanosterolocyklaza 2,3-oksydoskwa- transport 304 — oligosacharydowe 171
lenowa 317 — w osoczu 294
LCAT patrz: Acylotransferaza lecyty- złożone 173
na: cholesterol znaczenie biomedyczne 173
LDH patrz: Dehydrogenaza rnlec/ano- Lipoamid 214 MAB826
wa | Lipogeneza 190—194, 251, 255, 256 Macierz mitochondrialna 157
LDL patrz: Lipoproteiny o małej gęsto- enzymy 230 Magnez 729
ści odżywianie organizmu 258 — stężenie we krwi 922
Lecytyna 179 pobudzanie 259 - zapotrzebowanie 733
metabolizm 288 regulacja 258 0,-Makroglobulina 789, 885
Leczenie trombolityczne 895 regulacja hormonalna 259 Malonian 108
Lek(i), hipolipemizujące 326 Lipoksygeneza 185 Malonylo-CoA 251, 252, 271
przeciwnowotworowe 425 Lipołiza 190, 193, 308, 309 Maltaza 740, 743 Maltotrioza 161
przeciwtarczycowe 615 hamowanie 259 Maltoa^ćl, 168, 168
Lektyna(y) 172, 753 regulacja 311 Mammotropina p. Prolaktyna
sojowa 753 Lipoprotemy 173, 193, 294 Mangan 730
Leprechaunizm 687 — o bardzo małej gęstości (VLDL) — zapotrzebowanie 732
„Leucine zipper" 526 194, 295, 299, 300 Mannoza 171, 751
Leucyna 39 ----- biosynteza 306 D-Mannoza 165, 166
katabolizm reakcje swoiste 381 -----katabolizm 301 a-D-Mannoza 164
zapotrzebowanie 725 -----a skład pokarmów 305 Mannozamina 167, 250
Leukodystrofia metachromatyczna 292 — o dużej geslości (HDL) 295, 303 Mannozydaza 767
Leukotrien(y) 174, 175, 278, 280, S80 metabolizm 304 MAO-A patrz: Monoaminooksygena-
A4 177 o malej gęstości (LDL) 295, 303, za A MAO-B patrz:
— biosynteza 282, 28.1 769 Monoaminooksygena-
znaczenie 283 ix, niedobór rodzinny 326 zaB
LH patrz: Lutropina osocza 296 — 298. 320, 321 Mapowanie genów 541 Marazm
Liaza 117 blok wytwarzania 307 131, 726 Markery nowotworowe
adenylobursztynianowa 422, 429, zaburzenia pierwotne 326 824 Marskosc wątroby 307, 778,
430 resztkowe 302 845 Matołectwo 618 Mazindol
ATP-cytrynianowa 205, 256 rozdział 295 902
cytrynianowa 128 Liposomy 186, 187, 739 Mechanizm „ping-pong" 566
3-hydroksy-3-melyloglutarylo- Lipotropina (LPH) 585, 589, 599 Melanina, biosynteza 393
-CoA 26S typu mieszanego 394
Ligacja 547 D- — p 51 Melanoproteina 393
Liksoza 166 ----- struktura i funkcja 609 Melanosomy 393
Limfocyty 865 Lizofosfolipidy 180 Melanotropina (MSH) 585, 589. 599
Lipaza 284, 736 Lizolecytyna 180, 289 a 575
aktywność we krwi 922, 92 S Lizosomy 346, 563 £575
działanie 739, 742 Lizozym 881 struktura i funkcja 609
Językowa" 734 miejsce katalityczne 99 Melatomna, biosynteza 392, 393
lipoproteinowa 193, 301, 308, 310, Lizyna 40 metabolizm 392
768 katabolizm 373, 374 Melonian 201
niedobór rodzinny 327 zapotrzebowanie 725 Menachinon 717
„ślinowa" 736 Locus operatora 512 Menandion 717
triacyloglicerolowa 685 Lowastatin 326 Menopauza 667
wątrobowa uwalniana heparyną LPH patrz: Lipotropina Lutropina 3-Merkaptopirogronian 365
302 (LH) 575, 585, 589, 599 6-Merkaptopuryna 423, 430
wrażliwa na hormony 308, 310 działanie 606 Meromiozyna ciężka 798
„żołądkowa" 736 steroidogeneza 657 Mestranol 668
Lipidoza iaktozydoceramidowa 292 Metabolity, przepływ, regulacja 128
Lipidy 193. 727 — w komórce 118, 119
amfipatyczne 186, 187, 295 stężenie, a aktywność enzymów
błon 552 Łańcuch (y), oddechowy 141, 142, 147, 123
choroby spichrzające 293 199—201, 216 — w komórce 119
chromatografia 185 -----hamowanie 152 Metabolizm 132
eterowe biosynteza 288 -----inhibitory 152 aminokwasów 190
— synteza 286 — •— kompleksy lipid owo-bialkowe hamowanie przez sprzężenie zwrot
metabolity, transport 193 150 ne 124
metabolizm 122, 191, 173 magazynowanie energii chemi integracja 329
obojętne 173 cznej 151 kontrola hormonalna 196
osocza 295 — miejsca hamowane przez sub
peroksydacja 184 stancje chemiczne 150
948 / SKOROWIDZ

Metabolizm, kwasów tłuszczowych Mineralokortykoidy, przemiana 636 Mostek, jabiczanowo-asparaginianowy


190 a równowaga elektrolitowa 639 158
nieprawidłowości !18 synteza 634 MolyJma 6>J1
prawidłowy 131 — regulacja 636 Mózg, udar 894
regulacja znaczenie biomedyczne transport jonów 639 MPTP901
118 w osoczu 635 MSH patrz: Melanotropina 3-
umiejscowienie w komórkach 122 wydalanie 636 MSH patrz: Melanotropina a p-
węglowodanów 189 Miofosforylaza niedobór 225 MSH patrz: Melanotropina p
zależności między tkanką tłuszczo Mioglobina 70, 399 Mukolipidozy 765
wą, wątrobą i tkankami pozawa- budowa 71 testy diagnostyczne 767
trobowymi 332 funkcja 71 Mukopolisacharydozy 749, 765
Metaloenzymy 115 krzywa dysocjacji tlenowej 73 testy diagnostyczne 767
Metaloporfiryny 398 podobieństwo do hemoglobiny 74 Mukopolisacharydy 171, 749
Metaloproteiny 368, 375 ullenowanie 7] Mukoproteiny 171
NJ, N'°-Metenylotctrahydrofo[ian427 -----zmiana konformacji 72 Mukowiscydoza 14, 844, 847
Methemoglobina 872 wiązanie tlenu 72 Mutacje 495
Methemoglobinemia 79, 866. 872 wiązanie węgla 72 punktowe 835, 897
Metimazol 615 Miokinaza 137,430,804 sensu 496
Metionma 40. 204, 379, 397 Miopatia(e) 147 -— — akceptowalne 497
— katabolizm 377, 378, 380 mitochondriaine 897 -----częściowo akceptowalne 497
— zapotrzebowanie 725 niemowląt 160 —■ — nie akceptowane 498
Metotreksat 435 - oczna 896 supresorowe 498
P- N - M etylami no- L-a I a u ina 901 ot- Miozyna 795, 798 typu przesunięcia ramki 498
Metyloacetoacetylo-CoA 383 N°- Mitochondnum 147, 194, 261, 354 Mutageny 827
Metyloadenina 416 Metyloakrylilo- budowa błon 155 Mu ta rotacja 163
CoA 382 N-Metylo-4- gromadzenie kationów 158 Mutaza, bisfodlbglicerynianowa 212,
aminoazobenzen 826 5-Mety! rola w metabolizmie 195 213
ocytozyna 416 p-Metyloglutaronylo- układy, hydroksylacyjne 144 — fosfogiicerynianowa 209, 211
CoA 381 f>P-Metytoguanina 416 ot- -----transportujące 156 Myasthenia gravis 583, 887
Metylo-p-hydroksybutyrylo-CoA MIT patrz: Monoj odo tyrozyna
383 Mleczan 189. 194, 204, 207, 208, 212,
Metyloko balami na 704 p- 234 Nabłoniak kosmówkowy 669
Metylokrolonylo-CoA 381 Mlekotok 605 Nadciśnienie tętnicze 847
Metylomalonylo-CoA. zaburzenia ka- Moczan(y) 418 reninozależne 637
tabolizmu 384 Melylopentylozy kryształy 438 Nadczynność, przytarczyc 623
171 Metylotransferaza pula ogólnoustrojowa 438 — wtórna
guanidynooctano- Mocznik 190. 192, 344, 346, 351, 353, tarczycy 618
wa396 N- Metylolransferaza, 355, 427 NAD-kinaza 595
fenyloetano lo- — biosynteza 347, 353, 354 Nadnercza, kora, hormony 629
aminowa 645 - stężenie we krwi 914 niewydolność wtórna 643
— rola 647 — wytwarzanie 353, 354 rdzeń 397
O-Metylotransferaza katecholowa Moczówka prosta nerkowopochodna — hormony 645
0 645 ^ 583 Modulatory, rozrost wrodzony 644
— rola 648 negatywne 109 NAD+ patrz: Dinukleotyd nikotynoa-
Mewalonian. biosynteza 315 pozytywne 109 mido-adeninowy NADP+ patrz:
Mewastatin 326 Miastenia 887 Mola hydatidosa 669 Fosforan dinukleotydu
Miażdżyca 173, 182, 327, 792 Molibden 731 nikotynoamido-adenin owego
naczyń wieńcowych 303 zapotrzebowanie 732 Nadtlenek, redukcja 143
tętnic 13, 173, 325 Monoaminooksygenaza 645 wodoru rozkład 143
Micela(e) 186. 187, 522 A (MAO-A) 901 Naftochinon 717
Miedź 730 B(MAO-B)901 Neksyna 810
niedobór 777 Monocyty 865 Neomycyna 748
— stężenie we krwi 916, 928 Monoetenoidy 174 Neostygmina'891
zapotrzebowanie 732 Monofosforan inozyny (IMP) 429 Nerka(i), dysfunkcja 160
— zatrucie 776 3-Monojodotyrozyna 42 zanik 845
Mieloperoksydaza 870, 881, 884 Monojodotyrozyna (MIT) 612, 613 Neuraminidaza 752
Miesiączka, brak 605 Mieszanina Mononukleotyd, [lawinowy (FMN) Neurofizyny 609
racemiczna 163 Mięśnie, gładkie 140, 695 Neuropatia nerwu wzrokowego wro-
801 nikotyniami 697 dzona Lebera 844, 847, 896
— skurcz 802 - Monooksygenaza(y) 144, 827 Neuroprzekaźniki 385 Neurotensyna
prążkowane 803 monofenolowa 393, 394 691 Neutropenia 868 NGP 585
— szkieletowe 804 3-Monooksygenaza tytorynowa 397 Niacyna 141, 203.696
Mikrosomy 20 Monosacharydy 161 brak 698
Mineralokortykoidy 585, 630 — wchłanianie wadliwe 745 zapotrzebowanie 733
nadmiar 644 Monosjalogangliozyd 182 Niedobór, desmolazy cholesterolowej 644
Mostek, glicerolofosforanowy 157
glicerolofosforanowy 158
SKOROWIDZ / 949

Niedobór. 1 Ip-hydroksylazy 644 Oksydacja kwasów tłuszczowych 262, PABA patrz: Kwas p-aminobenzoeso-
Niedoczyrinosc przyiarczyc 624 263 wy
izekoma 583. 59!, 624 [ł-Oksydaeja 148, 190. 191, 194 Padaczka mioklonalna 896 PAF patrz:
Niedokrwiwosc S45. S65 ^Oksydacja kwasów tłuszczowych 264 Czynnik aktywujący płytki
Faoconiego 475 Oksydaza(y) 140. 143 krwi
Nkdokrwiitość hemolityczna 207. 214, aminokwasowa 348 „Palec cynkowy" 525 Palindrom 547
239. 867. 871 a-aminokwasowa 695 PaJmitoilolransferaza kamitynowa 261,
— badania laboratoryjne 880 2-aminokwasowa 140, 348 271, 272
------pizyczyny 879 aminowa 392, 393 — niedobór 265
megatoblaslyczna 706, 866 -■ cytochromowa 140 Palmitynian 255
z niedoboru miedzi 777 flawoproleiny 140 PAP 825
z niedoboru żelaza 745, 860 glukozowa 141 Papovawirusy 829 Parathormon
u noworodków 717 L-glukonolaktonowa 244 (PTH) 585, 589, 629
sierpowata 70, 544, 866 katecholowa 394 patofizjologia 624
syderopeniczna 845 koproporfirynogenowa 400, 403, regulacja, przemiany 621
złośliwa 704 404 sekrecji 623
Niedorozwój umysłowy 898 ksantynowa 122, 140, 433, 695 -----syntezy 620
Niedotlenienie 207 niedobór 440 — rola w homeostazie, fosforanowej
tkanek 212 — lizylowa 815 623
Niedożywienie 726 monoaminowa 645 - Vspniowej 623
Nietolerancja, fruktozy wrodzona 247 rola 648 rozpad 622
mleka 734. 747 NADPH 870 struktura 620
Nigerycyna 160 protoporfirynogenowa401,403,404 wytwarzanie ektopowe 624
Nikotynamid 84, 375 — zawierające miedź 140 Parkinsonizm 899
Ninhydryna 44 Oksydoreduktaza 140 leczenie 900, 906
Nilrozoaminy 826 Oksygenaza(y) 139, 144 przyczyny 901
NMN 697 hemowa 407, 408 Pasmo Soreta 404
Noradrenalina 31.1 prawdziwe 144 PCR 547
— biosynteza 395 Oksyhemoglobina, uwalnianie tlenu PDGF 585, 838
— stężenie we krwi 928 213 Pelagra 698
Norepinefryna patrz: Noradrenalina Oksytocyna 585 D-Fenicylamina 777
Noretyndron 668 mechanizm działania 610 Pentozuria 239
Normy żywieniowe 731 regulacja sekrecji 610 samoistna 244
Northern błot 537, 547 Oligomery białkowe 65 Peniozy 161, 171
Nukfcazy 488 Oligomycyna 152 znaczenie fizjologiczne 166
Nukleoplazmina 458 Oligonukleotydy 547 Pepsyna 735
Nukieosom 457 Oligosacharydy 161 Peptyd(y), aktywne fizjologicznie 51
Nukleotyd(y), adeninowc 133—135, biosynteza 759 — budowa 49
137 Onkogeny 14, 829, 83! C 676
fławinowe 141 aktywacja 835
pirymidynowe 415 homogenne otrzymywanie 55
z komórek nowotworowych 832 hydroliza zasadowa 54
biosynteza 433, 434 mechanizm działania 836
—- — regulacja 436, 438 insulinopodobne 676
wirusa miesaka Rousa 830 jelitowy wazoaktywny 599. 691
pochodne syntetyczne 423 Operon 510 konformacja 51
— purynowe, biosynteza, w wątrobie lac 511 ładunek elektryczny 50
431 Opioidy 585, 589 przedłużające 812
---------blokada 429 Organełłe wewnątrzkomórkowe 18, 19 rozdzielnie 52
--------regulacja 431 Organizm(y), amonoteliczne 346 sekwencje nakładające sie 57
N uk leotydosacharydy 250 autotrofkzne 133
Nukleozydazy 740,743 — sekwencjonowanie 54
skład chemiczny 16, 17 -----fenyloizotiocyjanian 56
Nukleozydy41S, 425 środowisko wewnętrzne 26 -----peptydów nakładających się 56
ureolityczne 427 — Struktura pierws^orzędowa 50
ureoteliczne 346 a aktywność biologiczna 50
urykoteliczne 346, 427 poznanie składu aminokwasowego
Octan 259 Omityna 42, 355 53
— medroksyprogesteronu 668 metabolizm 388 sygnałowe 560
p-nitrofenylu 110 transami nacja 361 synteza metodami automatycznymi
-----hydroliza, etapy 111 Orolacyduria 441 57
Odczyn Coombsa 880 Orotydynomo no fosforan 434, 435 — znaczenie biomedyczne 49
Odczynnik, Edmana 56 Orotydynuna 441 — żołądkowy hamujący 691
Sangera 54 Osroolalność 928 Peptydaza 345
Schiffa 750 Osocze 386 Peptydylo-3-metylom stydyna 805
Oddychanie, mitochondrialne, kontro Osteogenesis imperfecta 794, 814 Permeaza glukozowa 868
la 151, 153, 205 Osteomalacja 625, 628, 715, 734 Peroksydacja lipidów 184
------teoria chemiosmotyczna 156 Ostcoporoza 747 Peroksydaza 143
— tkankowe 139 Otyłość 173, 583 glutationowa 143, 243, 717. 870
Odżywianie prawidłowe 131 Ouabaina 167
950 / SKOROWIDZ

Peroksydaza, tarczycowa 615 Polimeraza, DNA, RNA-zależna 451 Progesteron 631, 632, 654, 656, 660
Peroksysomy 143, 264 - RNA DNA-zależna 477 a gruczoł sutkowy 666
Pęcherzyk żółciowy 742 klasy III 484 Progestyny 585, 588, 660
Pętla oksydoredukcyjna przemieszcza- — — mianownictwo 480 funkcja 664
jąca protony 154 Polimorfizm, białek 773 mechanizm działania 668
pH, a aktywność enzymu 100 — długości fragmentów restrykcyj metabolizm 662
definicja 29 nych 93 syntetyczne 668
— znaczenie biomedyczne 26 DNA 542 Proinsulina ludzka 674
Pierścień Kaysera-Fłeischera 777 Polinukleotydazy 740 Prokonwertyna 784
Pierycydyna A 152 Polipeptyd(y), z licznymi funkcjami ka Prolaktostatyna 600
Pigmeje 604 talitycznymi 429 Prolaktyna 585, 599
PIH 599 rola 690 laktacja 666
Pinocytoza 570 struktura pierwszorzedowa, ozna owcza 603
absorpcyjna 570 cza nie 54 patofizjologia 605
piynnej fazy 570 trzustkowy 671, 673, 691 rola fizjologiczna 605
Pirofosfataza. nieorganiczna 137, 218, wielkocząsteczkowe, rozszczepianie synteza 605
261 55 Prolina41, 204, 359
-- dimetyloalilu 315 Polipreonidy 183 biosynteza 339, 341
Pirofosforan, farnezylu 315, 318 Polisacharydy 161, 169 katabolizm 359, 360
— geranylu 315 -— złożone 170, 171 metabolizm 388
Pirofosforylaza ury dyn odi fosfog luk o- PO MC patrz: Proopiomelanokorty- Proopiomelanokortyna. 575, 599, 629
zy 218 na Propionian 204, 227. 234
Pirogronian 159, 189, 194. 204, 205, Pompa, protonowa w łańcuchu odde- Propylotiouracyl 615
213, 226, 362, 363 chowym 153 Prostacykliny 174, 281, 792
enzymy ulteniania 230 sodowa 744 Prostaglandyna{y) 174, 279-281, 636
utlenianie 207 Ponad tlenki 870 E2 175
stężenie we krwi 928 Porfiria(e) 398, 405 a kwasy tłuszczowe egzogenne 280
Pirol 70, 398 -- dziedziczenie 405 Prostanoidy 174, 281
Pirydoksal 700 leczenie 407 biosynteza 279
Pirydoksamina 700 — objawy, podstawy biochemiczne Pro tarnina 789
Pirydoksyna 700 406 Proteaza(y) 112,884
Pirydostygmina 891 Porfiryny, asymetria podstawnika 399 lizosomalna 903
Pirymidyny 415 budowa 398 wewnątrzkomórkowe 345
katabolizm 436 fluorescencja 404 V8 55
~ nadmiar produktów 440 z łańcuchami bocznymi 299 Proteoglikany 171, 244, 248
metabolizm 122 - pochodne biosynteza 403 biosynteza 749, 761, 762
— zaburzenia wrodzone 441 spektrofotometria 404 funkcje 766
pochodne 415 widma absorpcji 404 Protoonkogeny 831
■- - - -syntetyczne 423 znaczenie biomedyczne 398 aktywacja 832
postacie tautomeryczne 417 zredukowane 401 Protoporfiryna 400
zapotrzebowanie organizmu 425 Porfobilinogen 402 Protoporfirynogen 400
pI37 biosynteza 401 Protrombina 784, 786
Plasmodium falciparum 875 Poród 665 Prourokinaza 790
Plazmalogeny 287 Potas 729 Provera 668
— biosynteza 288 "^*" sekrecja aldosteronu 638 Pro witamina A 184 Próg nerkowy dla
Plazmidy 534, 547 stężenie we krwi 923, 928 glukozy 237 PRPP patrz: 5-
Plazmina 790 zapotrzebowanie 732 Fosforybozylo-l-pirofosforan
Plazminogen 790 Potencjał, oksydoredukcyjny 139 Prymachina 87!
Plazmogeny 180 przenoszenia grupy 135 Przemiana materii podstawowa 723
Pląsawica Humingtona 542, 546, 847, PP patrz; Polipeptyd trzustkowy Przenośnik(i), energii 133
892 Pl patrz: Prealbumina wiążąca tyroksynę 616 — pirogronianowy 213
Somatomamrnotropma kos- Prednizolon 632 Prednizon 632 Przerzuty 760i 840
mówkowa Płyn, Pregnandiol 632 Pregnantriol 632 Przewody żółciowe, niedrożność 412
pozakomórkowy 26 Pregnenolon 631, 632, 654, 660, 661 Przysadka mózgowa, ptat, przedni 601
— wewnątrzkomórkowy 26 Pre-[J-lipoproteiny 295 PRIH patrz: ---------hormony 236
Płytki aktywacja 791 Hormon hamujący uwalnianie -----tylny 609
PNMT 645 prolaktyny PRL patrz: Prolaktyna Przy tarczyce, gruczolak 624
Poliaminy biosynteza 380, 390 Proakceleryna 784 Probiałka 112 - nadczynność 623
budowa 389 Probucol 326 -------wtórna 624
katabolizm 391 Proces biochemiczny, analiza 23 — niedoczynność 624
prckursory 388 Proenzym(y) 112 -----rzekoma 583, 591, 624
Policytemia 79 — przekształcenie w enzymy 113 — rozrost 624
Profilina 806 Pseudogen 548
Polidystrofia pseudohurlerowska 767
Pseudourydyna 420, 436
Polienoidy 174 Polimeraza, DNA, a PTA 784
469 - p 470 PTH patrz: Para (hormon
SKOROWIDZ / 951

PUFA patrz: Kwasy tłuszczowe wielo- Receptor(y), estrogenowe 668 Ryboza 161, 239,241, 449 —
nienasycoue glikokortykoidowy 640 synteza w tkankach 243
Puromycyna 506 glulamimanowy 892 Rybozofosforan 189
Puryny 416 hepatocytów asjaloglikoproteino- Rybuloza 161 D-Rybuloza
kiitiihohziii. zaburzenia 437 wy 346 164, 166
metabolizm 122 hormonalne 578
-----zaburzenia dziedziczne 439 insulinowy 582, 682
niedobór 440 kalcytriolowy 627
pochodne 415 —LDŁ 319, 683 Sacharaza 742
syntetyczne 423 — — wadliwe 327 — niedobór 745
postacie tauromeryczne 417 progesteronów^ 668 Sacharoza 161, 168, 169
redukcja 433 * swoisty dla apo E 302 Sacharydy powierzchni komórki 181
zapotrzebowanie organizmu 425 dla transferyny 775 Sarkolemma 795
Receptosomy 570 Sarkomer 795 Sarkoplazma 795
Redukiaza, biliwerdynowa 407 Schizofrenia, przyczyny 905 D-
Q„ 100 cystynowa 363, 364 Sedoheptuloza 164 Sekretaza 903
cytochromu bs 872 Sekwencjonowanie, biatka 54
dihydrofolianowa 435 DNA 54
Racemaza metylomalonylo-CoA 227 glutationowa 243 Selen «3, 717
Rak jelita grubego 726 HMG-CoA 122, 128 jako grupa prostetyczna 143
Rakowiak złośliwy 393 methemoglobinowa 772 niedobór 731
Ramka Pribnowa 480 rybonukleotydowa kompleks 432 rola 731
Reakcja(e), anaboiiczne 132 tioredoksynowa 432 zapotrzebowanie 733
chemiczne, bariera energetyczna 96 Reestryfikacja 309 Semiaidehyd, bursztynianu 396, 397
— czynniki przyspieszające 96 Rekombinacja, chromosomalna 463 malonianu 386
-----teona kinetyczna (zderzeń) 96 DNA 529 metylomalonianu 382
-----szybkość początkowa 103, 104 Remnanty 327 Serotonina 881
egzoergiczne 132 chylomikronów 302 biosynteza 391
— endoergiczne 132 Renina 637 a rakoiwak złośliwy 393
-----sprzężenie z reakcjami egzoer- uwalnianie 636 Seryna40, 180, 204, 387
gicznymi 136 Renmas 736 biosynteza 339, 340
— enzymatyczne 97 Replikacja DNA 469 kata boi izm 363
-----hamowanie kompetycyjne 108 Retinal 710 Sferocytoza dziedziczna 866, 876
inhibitory niekompetycyjne od Slingolipidozy 173,292, 293
Retinitis pigmentosa 908
wracalne 109 Sfingolipidy 284
Retinoidy działanie przeciwnowotwo-
-----kinetyka nasycenia enzymu sub- rowe 713 Retinol
Sfmgomielma(y) 180, 181
stratem 106 biosynteza 290
710 Retrowirusy 829,
-----kontrola, allosteryczna 196 831 Retykulocyty 868 w błonach 551
---------hormonalna 196 RNA patrz: Kwas rybonukleinowy
Sfingozyna 180
-----mechanizm 110 Rodnik(i) wolny(e) 184
biosynteza 290
---------doświadczenia stop-flow 110 — ponadilenkowy 145
SGOT 927
---------a jony metali 116, 117 Rodopsyna 712. 908
SGPT 927
-----a pH 100 Rotenon 152 SHBG patrz: Globulina wiążąca hor-
-----poziom energetyczny 95 Rozedma pluć 7?7 mony płciowe Siarczai], choudroityny
-----stała równowagi 102 Roztwór buforowy 32 171, 763, 764
-----stany przejściowe 94, 95 Równanie, Hendersona-Hasselbalcha
dermatanu 763, 765, 768
-----szybkość, maksymalna 106 31
heparanu 763, 765, 792, 844
---------początkowa 103 Hilla 106 keracanu 763, 765, 768, 844
— — — regulacja 119 Michaeiisa-Menten 104 w moczu 388
---------a stężenie substratów 101, Równowaga, azotowa 344 Siarkowodór 152
103 kwasowo-zasadowa 26, 350 Siateczka śród plazma tyczn a 194, 195
— a temperatura 100 wodna 26 Siatkówka, zapalenie barwnikowe 908
—■ — wiązanie substratu 114 Równoważniki redukujące 147, 199, Sinica 872
Fentona 870 200, 255 Rybollawina 84, 140, Sjalidoza 767
Habera-Weissa B70 203, 695 Skaza, krwotoczna 791
kataboliczne 132 zapotrzebowanie 733 -----noworodków 719
- nierównowagi 195 Ryboiiukleaza 488, 739, 742 moczanowa 425, 437, 438
powodująca przepływ 195 miejsce katalityczne 99 Skład chemiczny organizmu 16, 17
zastąpienia 94 Rybonukleoproteiny jądrowe małoczą- Składniki, mineralne 730
Receptor{y), ot, 221 steczkowe 455 pokarmowe interkonwersja 330
acetylooholinowy 582 Rybonukleotyd(y) 419 - — przekształcenia wzajemne 329,
p-adrenergiczny 650 purynowe 415 330
androgenowy 898 uracylu 449 Skóra, pergaminowa barwnikowa 475,
- cholinergiczny 888, 890 Rybonukleozydy 418, 419 852
- dopaminowy 907 Rybosomy 194, 195, 454, 492 — synteza witaminy D hit
-----agoniści 902 D-Ryboza 165. 166
— EGF 683
9S2 / SKOROWIDZ

SkręcaUiość optyczna 163 Substrat(y), wiązanie, kooperatywne Szlak(i). amfiboliczne 188


Skrobia 161, 169 Skrzep 127 anaboliczny 188
883 ----- przez enzym 114 biosyniezy, nukleotydów pirymidy-
fibrynowy 788 Suchość spojówek 710, 713 nowych 434
Sk waleń 315 Sukcynylo-CoA 194, 199—201, 204, — de novo puryn z 5-fosforybozy
biosynteza 315. 316 400 i ATP 428
Sok, trzustkowy 736, 738 Suliagalaktozyloceramid 290 2,3-bisfosfoglicerynianowy 212
żołądkowy 735 Sulfataza, iduronianowa 766 cyklooksygenazy 279, 280
Sole kwasów żółciowych, krążenie jeli- — niedobór 293, 767 dihydroksyacetonofosforanowy 285
towo-wątrobowe 322 Sulfatyd 181 glicerolofosforanowy 285
Somatoliberyna (GHRH) 600 SulfogaJaktozyloceratnid 181 kni.aholii.vnc 188
Somatornarnmotropina kosmówkowa Sulfoglikozyloslingolipiu 181 kelogenezy w wątrobie 269
585, 599 Sulfolipidy 173 kinureninowo-antranilanowy 375
— stężenie w ciąży 665 Sulfonylomocznik, pochodne 677 - kwasu uronowego 244
Somatomedyna patrz: 1GF I Surfaktant płucny 284, 287 — lipooksygenazy 279, 280, 283
Somatostatyna (GHRIH) 585. 589, Swainsonma 761 — metaboliczne 188
599.600, 671, 672,689, 691 Symport 213 analiza 23
a hormon wzrostu 689 Syntaza, ALA 401, 400 -----poziomy organizacji 192
sekwencja aminokwasów 689 — ATP 554 -----przeptyw metabolitów 195
Somatotropina 599 - ATP błonowa 153, 154 -----rozgałęziona regulacja przez
Sonda genetyczna 548 ------transportująca protony 156 sprzężenie zwrotne 124
Sorbitol 247 — cytrynianowa 200, 201 ------umiejscowienie w komórce 194
Sód, stężenie we krwi 923, 928 —■ endoperoksydu prostaglandynyTT? monoacyloglicerolowy 285, 286
— zapotrzebowanie 732 — glikogenowa 128,197,219,595,685 pentozofbsforanowy 239, 240, 255
Spektrofotometria 404 a 221 enzymy 230
Spektrometria masowa 21 -----b 221 -----etap, oksydacyjny 241
Spektroskopia jądrowego rezonansu -----w mięśniu 223 --------- nieoksydacyjny 241
magnetycznego 21 — hemowa 401 -----a szlak glikolizy 242
Spektryna 874, 875 3-hydroksy- 3-metyloglu ta rylo-Co A — poliotowy 247
Sperma to geneza 657 268 - przemiany galaktoiy 248
Spermidyna 389, 390 3-ketoacylowa 252 sorbitolowy 247
Spermina 389, 390 kwasu tłuszczowego 252 syntezy kwasów tłuszczowych 251
Spliceosom 485 Splicing laktozowa 249 wydalanie azotu u ludzi 353
RNA 530 Spruć rodzima porfobilinogenowa 404 Szpiczak 783
746 SPRIN 500 Stała, spermidynowa 390
dysocjacji 29. 31 sperminowa 390
— równowagi reakcji enzymatycznej — - tiroporfirynogenowa 402 Śledziona 876
102 —404 Ślepota kurza 710
— sedymentacji 68 Syntetaza, acylo-CoA 137, 227, 261, Ślina 734 Śliniąnki
Stawy, zapalenie 769 286, 309 741
Steroidogeneza 190. 634 adenylobursztynianowa 422, 429,
Steroidy 182. 190, 191 430
- - cechy strukturalne 630 ------regulacja aktywności 432 Talasemie 70, 80, 542. 866, 885
konfiguracja 183 aminoacylo-tRNA 494 Tarczyca, hormony 237, 612
konformacje 182 argininobursztynianowa, brak ak — nadczynność 618
sekrecja 635 tywności 356 Tautyna 43
- stereoizomery 182 asparaginowa 339 TBG patrz: Globulina wiążąca hormo-
— transport w osoczu 635 glutaminianowa 339 ny tarczycy
Sterole w błonach 552 glutaminowa 350 TBG patrz: Globulina wiążąca tyro-
Stiuszczenie wątroby 305, 845 karbamoilolbsforanowa 354, 433, ksynę
Stolce tłuszczowe 710, 747 434, 436 TBPA patrz: Prealbumina wiążąca ty-
Strącenie wybiórcze 87 kwasów tłuszczowych 122 Toksynę
Streptokina^a 790 PRPP431.436 TEBG patrz: Globulina wiążąca testo-
Streptomycyna 167 sukcynylo-CoA 202 steron i estrogeny
Stres tlenowy 871 Teobromina 417
Stwardnienie rozsiane 292 tymidylanowa 434, 435
Synteza, białka 491 Teofilina 311, 417
Substancja, H 877 ■ - P Teoria chemiosmotyczna 153, 154
585, 691 — elongacja 502, 503
inicjacja 500 Terapia genowa 851
Substrat(y), energetyczne kolejność Termogeneza indukowana przez dietę
utleniania 333 -----terminacja 502, 504
— DNA 467 312, 313
— powinowactwo do enzymu 106 Termogenina 313
stężenie, a aktywność enzymu 123 peptydów metodą automatyczną
57 Test, Amesa 827
-----inhibitory kompetycyjne 107 RNA 478 oporności osmotycznej 876
— kinetyka nasycenia enzymu 106 ' tolerancji galaklozy 248
System cytochromu P-450 139
-----oznaczanie 107 Szczawiobursztynian 200, 201 tolerancji glukozy 238
----a szybkość reakcji 101, 103 Szwawiooctan 158,194,198—202, 204, Testosteron 631,632, 652,654, 656,660
205, 359 metabolity 656
Szkorbut 709, 794
SKOROWIDZ / 953

Testosteron, regulacja spermatogcnczy Transkobalamina II 704 .Tyglilo-CoA 383


657 . Transkrypcja 451, 452 Tymidylan 434, 435, 443
- szlaki metaboliczne 656 — RNA 480, 548 Tymidyna 419
Tetrahydrobiopteryna 341 -----sygnały terminacji 483 Tymina416, 419
Tetrahydrofolian 706 3,5,3',5'- Transkryptaza odwrotna 451, 471, 547 — związana z rybozomonofosforanem
Tetrajodotyronina 42 Translacja 452 Translokacja cytrynianu (TMP) 420
Tetrajodotyronina 599 Tetro2y 256 Translokaza Tyreoglobulina, biosynteza 612
161 TGF 837 Tiamina 84, 203. karnitynoacylokamityno- — hydroliza 613
694 wa261 Tyrcoliberyna. (TRH) patrz: Hormon
brak 694 Transmetylacja 307 Transpeptydaza uwalniający tyreotropinę
zapotrzebowanie 732 aktywność we krwi Tyreotoksykoza 618 TyTeotropina
TIBC 924 924 (TSH) 51, 575, 585, 589,
Tioesteraza 255 Transport aktywny 567 599, 612
6-Tioguanina 423 Transpozycja 465 budowa i funkcja 606
Tiokinaza 261 Transwersja 495 Tyroksyna 42, 599
bursztynianowa 201, 202, 216 Tranzycja 495 Trawienie całkowita stężenie we krwi 925
Tiolaza 264, 268 734 Trehalaza 743 stężenie we krwi 616
Tiomocznik pochodne 615 Trehaloza 168, 169 wolna stężenie we krwi 926
Tioredoksyna 432 Treonina 40, 204, 387 Tyrozyna 40, 41, 204, 371, 395
Tiouracyi 615 Tkanka katabolizm 367 biosynteza 340
tłuszczowa 173 zapotrzebowanie 725 jofeyanie *•"
brunatna 312 D-Treoza 165 katabolizm 369
lipoliza 311 TRH patrz: Hormon uwalniający tyre- transaminacja 368
metabolizm 309 otropinę TriacylogliceroKe) 177, Tyrozynemia 368
Tlenek węgla 147, 152 178, 190, 194, noworodków 370
Tlen, toksyczność 145 294,295
Tłuszcze, mobilizacja 310 biosynteza 285, 286
przemiana 680 chylomi tronów 301 Ubichinon 148, 149, 184,318
— wartość energetyczna 723 katabolizm 284 — biosynteza 316
— właściwe 173 Ubikwityna 346
lipoprotein o bardzo małej gęstości
a-Tokofero! 716 Uchyikowatość jelit 726
301
Tokoferol 716 Udar mózgu 894
magazynowanie 308
Tolerancja glukozy 237, 238 UDP-glukoza 422
transport 299, 300 ŁJDP-glukuronozyloiransferaza 409,
Top,pizomerazy 447 Triamcynolon 632 411,412
TPA 790 Trichochromy 394 UDP-kwas glukuronowy 422
T3 patrz: Trijodotyronina Trifosfoadenozyna 133
T4 patrz: Tyroksyna Ukkd(y), dopełniacza 891
Trifosfonukleozydy 137 oksydoredukcyjne 139
Transacylaza, acelylowa 252 Triglicerydy 178
-- malonylowa 252 reninowo-angiotensynowy 636
stężenie we krwi 917, 924, 928 Ultrawirowanie 21
Transaldolaza 241 3,5,3'-Trijodotyronina 42
Transamidynaza arginino-glicynowa Uracyl386, 416, 419
Trijodotyronina 575, 585. 599, 612 pochodne 422
396 Transaminacja 190, 191, 203, stężenie we krwi 616
204, 347, Urobilinogen 410
wychwyt przez białka surowicy 925 w moczu 413
348 Transami n aza(y) 204, Trikarboksylany 258
347 Urokinaza 790
Trio-kinaza 245 Uroporfirynogen 400
alaninowa 347, 348 Triozofosforan 189, 194
glutaminjanowa 347, 348 dekarboksylacja 402
Triozy 161 Uroporftryny 399
Transferaza, bursztynylo-CoA-acetoace- Trombina 768, 788,791
tylo-CoA 268 Urydylilotransferaza. galaktozo-1-fos-
Tromboksan 174, 175,279—281 foranowa 248, 250
fukozylowa 877 Aj, 177. 792
Gal 878 glukozo-1-fosforanowa 244
Tropomiozyna 784, 797, 806 niedobór 249
GalNAc 878 Troponina 797
gtukanowa a-(l—*4)-a(l—»4) Urydyna418, 419
C798 Urydynodifosfogalakioza 248
219 glukuronylowa I 798
819 Urydynodifosfoglukoza 24S
T797 U rydynod ifosfogiukuronozylotransfe-
— y-glutamylowa aktywność we krwi Trypsyna 55, 738
924 raza 409, 411, 412
Tryptofan4L 204, 391 Urydynodifbsforan 217
terminalna 548
absorpcja promieni nadfioletowych Urydynomonofosforan 434, 435
tlenu 144
43 Urydynotri fosforan 137
Transferyna 775
katabolizm 375, 376 Utlenianie, aminokwasów 147
stężenie we krwi 928
metabolity 393 biologiczne 139
Transglutaminaza tiolowo-zależna 785
— zapotrzebowanie 725 kwasów tłuszczowych 147
Transhydrogenaza 160
Trzustka 741 pozamitochondrialnego NADH 157
Transkarbamoilaza ornitynowa nie
dobór 355 TSH patrz: Tyreotrapina przez dehydrogenazy 141
Transketolaza 241. 244 TS1 612 Tuuikamycyna tkankowe 147
760 węglowodanów 147
954 / SKOROWIDZ

U tlenowa nie, hemoglobiny 74 Wirus(y), grypy 875 Wykres, podwójnych odwrotności


hemoglobiny zmiana konformacji herpcs 829 105
75, 76 mięsaka, kociego 831 -----a hamowanie, kompetycyjne
mioglobiny 71 -----małpy 831 108
miglobiny zmiana konformacji 72 -----myszy 831 niekompetycyjne odwracal-
-----Rousa 830, 831 ne 109
— polyoma 829 Wyniszczenie 338
VIPpairz: Peptyd jelitowy wazuaktyw- - rakotwórcze 829 Wyspy Langerhansa 671
ny SV- 40 829
VLDL patrz: Lipoproleiny o bardzo zapalenie wątroby B 829
malej gęstości Witamina, A 710 Xeroderma pigmentosum 475, 852
VMA patrz: Kwas wanilino migdało- -----metabolizm 712 Xerophtalmia 713
wy - - -niedobór 710
-----stężenie we krwi 928
-----zapotrzebowanie 732 Zaburzenia krzepnięcia 8S5
B 84, 692 Zaćma 250
Wady metaboliczne wrodzone 14 B, 203 cukrzycowa 247
Walina 39, 204 - katabolizm 377, B« 700 Zakrzepicą 770
378, 380 — reakcje swoiste 383 -----niedobór 375, 377, 702 „Zamek leucynowy" 526
zapotrzebowanie 725 -----zapotrzebowanie 733 Zanik nerki 845
Walinomycyna 160 — BIŁ 227, 703 Zapalenie 865
Wapń 728 niedobór 704, 866 płuc 845
przemiana 594 -----niewydolność przemiany do ko siatkówki barwnikowe 908
rola w mięśniu 221, 800 enzymu 384 stawów 769
stężenie we krwi 926, 928 ------zapotrzebowanie 733 -----moczanowe ostre 438
Warfaryna719 — C 239, 708 -----przewlekłe 438
Wazopresyna (ADH). 585,629 -----niedobór 709 Zapotrzebowanie energetyczne 723
funkcja 609 -----stężenie we krwi 928 Zarodźce sierpowate 875 Zasada(y),
mechanizm działania 611 -----zapotrzebowanie 732 mocne 29
patofizjologia 611 — D 183, 624,710, 714 - piryroidynowe 42, 416
regulacja sekrecji 610 -----niedobór 627, 715 purynowe 416, 425
Wątroba 742 -----powstawanie 625 rozpuszczalność 417
marskość 198, 778, 845 -----stężenie we krwi 928 słabe 29
powiększenie 845 -----synteza 714 sprzężona z kwasem 31
stłuszczenie 305, 845 Zasadowica 26
— £716,902
synteza witaminy D 626 niedobór 717 Zaśniad groniasty 669
zapalenie ostre 198 -------zapotrzebowanie 732 Zatrucie, amoniakiem 349
Wchłanianie 734 — K717 ciażowe u owiec 307, 335
Western błot 537, 548 -----niedobór 720 etanolem 858
Węglowodany 190 Zawał serca 845, 856
magazynowanie w organizmie 217
----- rola 718
-----zapotrzebowanie 732 Zespół, Conna 644
metabolity, transport 192 — rozpuszczalne, w wodzie 693, 722, Criglera-Najjara 851
metabolizm 121. 189, 191 727 ----- typ,I 412
wartość energetyczna 72?** ---------normy 733 ---------II 412
Wiązanie(a), amidowe 50 -----w tłuszczach 710, 722, 728 Cushinga 644
cystynowe 61 ---------normy 732 Downa 846, 847
disiarczkowe 61 WKT patr2: Kwasy tłuszczowe wolne Dubina-Johnsona 412
elektrostatyczne 62 Włókna pokarmowe 726, 741 Woda, Ehlersa-Danlosa 794, 814
fosforanowe bogatoenerEetyczne asocjacja cząsteczek 28 ektopowej syntezy hormonów 574
135, 147, 202,216 cząsteczka, dipolarna 27 feminizujących jąder 583, 659
- N-glikozydowe 754 tetraedryczna 27 Gilberta 412
(3-N-glikozydowe 433 dysocjacja 28 Huntera 767
O-glikozydowe 166, 754 jonizowanie 28 Hurler 766, 767, 844
kowalencyjne 61, 96 regulacja równowagi 26 Kearnsa^ayre'a 896
peptydowe 47, 48, 61 struktura wielkocząsteczkowa 27 łamliwego X 898
— wodorowe 28, 61 znaczenie biomedyczne 26 Lescha-Nyhana 425, 440, 542
-----w DNA 444 Wodorowęglany, stężenie we krwi 926, Marfana 814
Wielomocz w cukrzycy 678 928 McArdle'a 225
Wimentyna 811 Winblastyna Wole rodzinne 851 MELAS 160
810 Winkulina 830 Woski 173 Menkesa777, 814
Wirus(y), białaczki, mysiej Abelsona Współczynnik, przenikarności 553 Morquio-podobny 767
831 temperatury 100 Morteaux-Lamy 767
-------mielocylowej 831 Wykres, Lineweavera-Burka 105 mózgowo-wątrobowo-nerkowy 844
— Epsteina-Barr 829 -----a hamowanie, kompetycyjne — nadnerczowo-płciowy 644
— erytroblastozy ptasiej 83! 109 - niedoboru a-glukuronidazy 767
niekompetycyjne odwra policystycznych jajników 669
calne 109 rakowiaka złośliwego 698
SKOROWIDZ / 95S

Zespół, Reye'a 441 Związki, rozprzegającc łańcuch odde- Żelazoporfiryna 375


Richnera-Hanharta 368 chowy 152, 156 Zymogen 112 Żółć 409, 736
Sanfilippo 767 — pęcherzykowa 737
Scheiego 767 - skład 736
Steina-Leventha.la 669 Żelatynaza 885 Żelazo, wątrobowa 737
Turnera 669 funkcja 775 Żółtaczka{i) 398, 411
Zellwegera 265, 844 hemowe 407 analiza biochemiczna 413
Ziarniszczaki 669 metabolizm 730, 775 cholestatyczna 413
„Zinc fmger" 525 zaburzenia 776 fizjologiczna noworodków 411
Złącze nerwowo-mięśmowe S88 nadmiar 870 hemolityczna 413
Związki, glukogenne 234 niedobór 775 mechaniczna 413
— ketonowe (ciała ketonowe) 190, stężenie we krwi 927 niehemolityczna wrodzona 412
191, 194,260,266,287,268,331 zapotrzebowanie 733 samoistna przewlekła 412
-----utlenianie 334 źródła 730 Żywienie 721
— przeciwutleniające 185 normy 731
„Biochemia Harpera" to Jeden z najlepszych i najnowo-
cześniejszych podręczników obejmujący całokształt prze-
mian zachodzących w organizmie człowieka, Obecne, trze-
cie polskie wydanie tej książki jest całkowicie zmienione
w stosunku do poprzednich wydań. Przedstawiony materiał
ujęto w 7 podstawowych częściach, uwzględniając zarówno
chemizm; Jak [ przemiany metaboliczne podstawowych
substancji niezbędnych do życia i funkcjonowania każdego
organizmu. Główny nacisk położono na prawidłowe prze-
miany biochemiczne organizmu, zwracając jednak uwagę
na wszelkie skutki patologiczne wynikające z zaburzeń lub
nieprawidłowości zaistniałych w poszczególnych szlakach
metabolicznych, czyli na biochemiczne podstawy chorób
człowieka.
Książka ta ma podwójną wartość. Jest niezbędna dla
lekarzy oraz studentów w zrozumieniu podstaw zjawisk
patologicznych, ale jest także pasjonującą lekturą dla
wszystkich zainteresowanych zagadnieniami biochemii
w medycynie.

Cena zł 500000,-
zł 50,- tSBN 83-200-1798-X

You might also like