37

´ SKI JERZY BARTMIN

Styl potoczny
1. „Pierwszy je ˛zyk” człowieka
˛zyka narodowego je ˛zyk potoczny, nazywany tez Ws ´ród wariantów je ˙ stylem potocznym, ˛cz wyja ˛tkowe. Jest to przede wszystkim pierwszy w kozajmuje miejsce wyróz ˙ nione, wre ˛zyka, ten, którego uczymy sie ˛ w rodzinnym domu jako lejnos ´ci przyswajania wariant je ˛ w codziennych dzieci i który potem długo jeszcze wystarcza nam do porozumienia sie ˛zyk najbardziej prosty, najbardziej konkretny, najbliz sytuacjach z ˙yciowych. Je ˙ szy. Z czasem, gdy w skomplikowanych sytuacjach o złoz ˙onych problemach musimy mówic ´ uz ˙ y˛c uczonej terminologii czy formuł oficjalnych, gdy sie ˛gamy po wyspecjalizowane waja ˛zykowe, ten pierwszy je ˛zyk pomaga nam rozumiec style je ´ i objas ´niac ´ nowe dla nas wyrazy ˛cia, a takz i poje ˙e kontrolowac ´ wyrazy naduz ˙ ywane, wieloznaczne, niejasne. Co to jest spodnium, kanister, poduszkowiec? – „Cos ´ w rodzaju spodni, puszki, samo˛c sie ˛ do obiegowych wyrazów i powszechnie rozumiachodu” – odpowiadamy odwołuja ˛c nych poje ´. ˛ Co znaczy trwoga? Odpowiedz ´: „To, co czujemy wtedy, kiedy czujemy, z ˙ e stanie sie ˛ nie stało” [A. Wierzbicka, Kocha, lubi, szanuje, 1971, nam cos ´ złego i pragniemy, z ˙ eby sie ˛zykiem potocznym. s. 41] – jest formułowana je ˛cy w tym zmitologizowanym słowie Co to jest demokracja? – zapytuje filolog, chca ˛ jego prawdziwego sensu – i stwierdza: „Byłoby to chyba cos doszukac ´ sie ´ bardzo zbliz ˙ o˛puja ˛cej: «taki sposób z nego do tres ´ci naste ˙ ycia zbiorowos ´ci, z ˙e z ˙ adnemu jej członkowi ˛ przemoca ˛ ograniczen iz ˙adnej grupie jej członków nie narzuca sie ´ we wpływaniu na z ˙ ycie ˛c przy tym: „Takie znaczenie zbiorowos ´ci poza wykluczeniem przemocy»” – dodaja wyrazu demokracja sprecyzowałem sobie na podstawie swego p o t o c z n e g o [podkr. ˛zykowego” [A. Bogusławski, Je ˛zyk w słowniku, 1988, s. 73]. JB.] dos ´wiadczenia je ˛zykowej nierzadko domagamy sie ˛ od rozmówcy, by swoja ˛ W sytuacji komunikacji je wypowiedz ´ przełoz ˙ył z polskiego na nasze, opowiedział rzecz swoimi słowami, mówił ˛c takich zwrotów frazeologicznych mamy na mys ludzkim je ˛zykiem; uz ˙ ywaja ´li włas ´nie uz ˙ ycie stylu potocznego do eksplikacji wypowiedzi trudniej zrozumiałych. Wyraz ˙ enia

z ˙ e jest to styl przyswajany jako pierwszy w procesie ˛zyka. bez niego nie udaje sie ´ i opisac ´ innych stylów je ˛c własne zasady i wartos ˛z Styl potoczny realizuja ´ci. 1989. Powiemy o nich dalej. poddaje sie ˙ ytkownikiem jest szeroka społecznos ´c ´. w najróz akwizycji je ˙e jest on uz ˙ ywany najcze ´ciej.. tzn. ˛zyk prasy wysokonakładowej. zarazem stanowi pote ˙ ny rezerwuar ˛ transformacjom. Je wykazuje charakterystyczne (co niekoniecznie znaczy – nie znane innym stylom) cechy ˛zykowych eksponentów. lud w najszerszym znaczeniu tego słowa – „zbiorowos ´c ´. kontrastuja ˙ na dla ˛zyka narodowego jest jego funkcja weryfikacyjna i odnowicielska. włas ´ciwos ´ci. naukowej. z ˙ e zawiera on zasób podstawowych form i sensów i z ˙e utrwala elementarne struktury mys ´lenia i percepcji ˛zane z elementarnymi potrzebami człowieka w elementarnej sytuacji egzys ´wiata zwia ˛ bazy derywacyjnej dla pozostałych stylów je ˛zykostencjalnej. Je ˛zyk nauk filozoficznych w konfrontacji z potocznym je ˛zyczesnej literatury pie . urze ˛ na wpływy je ˛zyka potocznego niejednokrotnie odnawiał sie ˛ styl Przez otwarcie sie ˛zyka współartystyczny (por. politycznej. Czytelnik [. Szczególnie waz ludzie”. ” [Krzysztof S ´ ski. itd. jakim od najszerszych kre 1989 roku jest „Gazeta Wyborcza”. kolokwializm je ˛knej). jest stylem bogatym. stwierdził w wywiadzie: „Pragniemy do religii i Ko˛c zwykłym codziennym je ˛zykiem s ´cioła podchodzic ´ powaz ˙nie. wyspecjalizowanej – artystycznej. z ˛s ˛ksza ˛ liczbe ˛ osób. jakie mu groz ˛ na gruncie działalnos ˛zykowej bardziej je ˙a ´ci je ˛dowej. zarówno na poziomie wartos ´ci. zintegrowany przez ˛dowe” (do zespół okres ´lonych zasad i wyposaz ˙ony w okres ´lone wartos ´ci „s ´wiatopogla których nalez ˙y wiedza o s ´wiecie. w stosunku do takich Styl ten zajmuje pozycje ˛dowy czy naukowy (by wymienic stylów. wszystkie pozostałe w jakis ´ sposób pochodza ˙ e role ˛ style wyspecjalizowane i wobec którego okres ˛ swoiste dla siebie na którym funkcjonuja ´laja ˛ wyodre ˛bnic ˛zykowych. pozwalaja ˛ca chronic je ´ ˛zyk przed deformacjami. jak ich je ˛ centralna ˛ w systemie stylów je ˛zykowych. ale przede wszystkim na tym. nr 2321-2323. Dominacja stylu potocznego nad pozostałymi polega nie tylko na tym. przełom antyklasycystyczny Mickiewicza. Styl potoczny pełni role ˛ od potocznego. Bartmin ´ ski 1981. Jego uz róz ˙ norakich moz ˙ liwos ´ci.. lecz Komunie ˛s ´wie ˛ta ˛. Redaktor najpoczytniejszego dziennika. w sposób naturalny. nie z ˙ e premier przyja ´wie ˛tsza ˛ Eucharystie ˛. przez najwie ˙niejszych sytuacjach z ˙ yciowych. ˛cym z poje ˛ciem elity – intelektualnej czy innej. intencje ˛zyk nazywany zwykle potocznym spełnia kryteria stylu je ˛zykowego. komunikatywne). swoje. adresowanej do Do takiego sposobu pisania zmierza je ˛gów czytelniczych. Styl potoczny – centrum systemu stylowego je ˛zyka ˛dkowany inwentarz s Styl to pewien rozpoznawalny i uporza ´rodków. Wilkon ´ 1987]. lecz po prostu papiez ˙. okres ´lona racjonalnos ´c ´. wywiad dla „Przekroju”. pisza ´ wie ˛ł Przenajs – nie Ojciec S ˛ty. z ˛ na zasadzie „naturalnos nasze. 39] 2. wych. urze ´ tylko najwaz ˙ niejsze) [Furdal 1973. normalnie – o kaz sie ˙dej sprawie. ludzki wskazuja ˙ e styl potoczny opiera sie ´ci” i przystawalnos ´ci do najbliz ˙szych człowiekowi dos ´wiadczen ´. jak artystyczny.38 ˛ na to. z ˙ e pisze ´ liwin ˛ do niego po ludzku. itd. a takz ˛ tła. s.] powinien odnosic ´ wraz ˙ enie. swoisty obraz s ´wiata. religijnej. 1991.

w mediach nagonka na Lecha.. polityka Balcerowicza . a potem – na gruncie oficjalnej retoryki politycznej – wprowadzanie ˛dowego. patrza ˛ na siebie. Spod monstrualnych rozmiarów napisu „Solidarnos ´c ´” padały cie ˛z ˙kie zarzuty wobec rza ˛du: nomenklatura ma sie ˛ dobrze. rza ˛d to juz ˙ nie „my”.za małe. władza skoncentrowana w re ˛kach wa ˛skiej elity. groz ´by i kłótnie. Skorupka 1961. 234. Warszawa 1991. polecenia i z ˙ yczenia. rolnictwo lez ˙y. ale bynajmniej nie ˛ jedynie moz ˙ liwy. tak stoja ˛. ˛cznie do Kurkowska.za gruba. i nie najwaz ˙ niejszy typ polszczyzny potocznej. ” [Jarosław Kurski. Wreszcie na naszych ˛ ostra antynomia mie ˛dzy cenzurowanym je ˛zykiem urze ˛dowo oczach. 49] ˛zyk kolokwialny to jednak tylko jeden. teksty reportaz ˙ owe: Atmosfera lipcowego spotkania była bardzo ge ˛sta. z ˙ e potoczna ˙ en ´ skie rozmowy. gruba kreska . Inny jej typ reprezentuja np. z intencja ˛ uwiarygodnienia mówcy i zwie ˛elementów potocznych do stylu urze kszenia siły perswazyjnej jego wypowiedzi. z kraju ucieka kapitał. najwyrazistszy moz Je ˙ e. jak tez ˙ wypowiedzi p i s a n y c h [Fur- . no truja ˛..). wiesz. osławiona ˛ „nowomowa ˛”) z jednej strony. precz z „popiwkiem” (podatkowa gilotyna wynagrodzen ´ ). pros ´by i skargi. ale „oni”.. 3. dyskusje w kolejkach. tak wiesz jak głuszce. spada produkcja. Wódz. kiedy zarysowała sie ˛zykiem propagandy.drakon ´ ska. s. Styl potoczny w ustnej i pisanej odmianie je ˛zyka Styl potoczny wbrew wypowiadanym niekiedy opiniom [Klemensiewicz 1953/1982. powstaniem „filozofii ˛zyka potocznego”. mówionej odmiany je ´ ze wzgle ´c ´ ustnego sposobu ˛ty. wiesz. utrwala sie ˛ komunistyczny porza ˛dek. Wilkon ´ 1987. 26] ˛ szeroka ˛ game ˛ wypowiedzi zarówno W rzeczywistos ´ci styl potoczny obejmuje cała ˛trznym zróz u s t n y c h – z ich wewne ˙nicowaniem gatunkowym (rozmowy przy stole.. na ˛dach i sklepach. 60] nie jest ograniczony wyła ˛zyka.. które owocowały m. a je ˛zykiem – oficjalnym (je i mys ´leniem potocznym z drugiej. powitania i poz ulicy. Ale łazic ´ tak? Tak patrze ˛ na tych bubków. ale po prostu z ˙eby toto przyszło jakos ´ bliz ˙ej człowieka. in. poobserwowac ´ przejawy antytotalitarnej „samoobrony je ˛zyka urze ˛dowego i nadawania im konotocznego ogrywania i os ´mieszania elementów je tacji negatywnej. gratulacje i kondolencje. pusza ˛ te ogony. opowiadania wspomnieniowe. relacje ze zdarzen ´ .39 ˛cznym od niego tzw. moglis ´my najpierw na gruncie codziennej praktyki ˛zykowej” [Wierzbicka 1990]. pija ˛ te ˛ kawe ˛. wiesz. Nie ulega oczywis ˛tpliprzekazu jest w tej odmianie szczególnie dobrze rozwinie ´cie wa ˛ polszczyzna ˛ sa ˛ prowadzone kolez ˛ wos ´ci. katastrofa w górnictwie.. choc ˛du na prymarnos ustnej. w urze ˙ egnania. co tak tan ´ cza ˛. 376. Niezabitowska to Urban.] Sala wypełniona po brzegi robotnikami. Do potocznej polszczyzny jako je ˛zyka „ezgystencjalnego” sie ˛gna ˛ł je ˛c je ˛zyk duszpasterski po II Soborze Watykan Kos ´ciół odnawiaja ´ skim. zdrowym rozsa ˛dkiem ujawniał nieraz swoje słabos kiem i nieodła ´ci ˛ce bodz i zarazem znajdował inspiruja ´ ce. z ˙ e reprezentuje ja np. flirty.) Bo nawet nie to. taki fragment rozmowy telefonicznej: (. s. [. no i to takie nudne jest potwornie! [Pisarkowa 1974. zmiany w rza ˛dzie . kawały itd. obowia ˛zuja ˛ przestarzałe przepisy.

ani gdzie i w jakiej dziedzinie jest uz ˙ ywany odnos ´ny je ˛ zamkna ˛c Styl potoczny nie daje sie ´ w granicach jednej (np. artykuły i komentarze w prasie wyso˛z ˛ce konakładowej itd. ˛ to zatem wyrazy nazywaja ˛ce m. cia ˙a ˛ stylu urze ˛dowego). Analiza semantyczna tego słów. jak tez ˙ w zespole kategorii gramatycznych. Obraz ten jest budowany z punktu ˛dkowej. Styl potoczny – jak kaz ˙ dy styl – przekazuje i utrwala pewien obraz s ´wiata. 79-80]. 50 według Markowskiego 1990). jego ˛. pospolity i zwyczajny (SJP Doroszewskiego. Do potocznego inwentarza nalez ˙a ´ciej ˛zyka (daja ˛ce sie ˛ wyznaczyc ˛ uz ˙ywane. ubieranie sie ˙ (ubierac ´ sie ˛. sa ˛tsłownictwa pozwala zakres ´lic ´ horyzont poznawczy i granice mentalnego s ´wiata przecie ˛ z jednej strony wyrazy najcze ˛s nego człowieka. kto jest uz ˙ ytkownikiem. in. to je 4. na co dzien „stale sie ´ . s. liczy ˛ interesuja ˛ w wersji minimalnej około 1500 – 2000 słów. cze ˛s Sa ´ci ciała człowieka (oko. ˛. potrawy (jes rozwój i funkcjonowanie (byc ´ . serce. re ˛kaw). stanowia ˛cy integralna ˛ cze ˛s waz ˙ niejsze. mówionej) formy przekazu. odpowiada postawie zdroworozsa wyraz zarówno w strukturze słownictwa i jego organizacji semantycznej. poprzez je ´ cała ˙ ke ˛zykowego obrazu s Składniki potocznego je ´wiata. odz ˙ ywianie sie ´c ´ . syn).40 ˛tniki. mleko. porady z ˙yciowe. poradniki. by o nich powiedziec ´ najpierw kilka ˛ niejako zinwentaryzowane w potocznym słownictwie. buty. w pewnym stopniu takz ˙ e tzw. a znajduje swój widzenia „prostego człowieka”. jaka ˛ nauczyciele je ˛zyków obcych. s. kolokwialnej) sfery uz ˙ycia i jednego (np. sposobach budowania tekstów. s. jednak w strone Przymiotnik potoczny. Markowski 1989]. dom i jego wyposaz ˙ enie (pokój. synonimami sa ˛ ani t. zas ´ w wersji standardowej. Jest to obraz dany w je ˛zyk. cze ˛sto. 6). jednej (np. a jego ˛ przymiotniki codzienny. a takz ˙ e wyraz ˙ enia równoznaczne nie us ´cis ´laja ˛zyk. Zgółkowa 1987). To drugie kryterium potocznos ´ci jest ˛drowy. dbałos ´c ´ . 14-17]. kluczowy dla rozumienia terminu styl potoczny. z drugiej zas ˛ce sie ˛ do elementarnych statystyczna ´ – wyrazy odnosza ˛tnego człowieka i powia ˛zane z soba ˛ wewne ˛trzna ˛ wie ˛zia ˛ dziedzin zainteresowan ´ przecie ˛. sie ˛t grup Miodunka 1989. łóz ˙ko). Jest ˛zyk obiegowy. powszechne w najróz ˙ niejszych tekstach je ´ metoda ˛. równiez ˙ zróz ˙nicowanych gatunkowo (listy i pamie prywatne. bez których nie moz ˛ obyc semantyczna ˙ emy sie ´ w okres ´lonych sytuacjach z ˙ yciowych oraz przy definiowaniu innych wyrazów. głowa). ruch i s ´rodki lokomocji (is ´c ´ . z ˙ona. umrzec ´). powszechny. 1964. nie dotyczy tylko form wyrazu. rodzina (matka. Składniki potocznego obrazu s ´wiata Potocznos ´c ´ nie jest tylko zjawiskiem powierzchniowym. powszechnie uz ˙ywany „ – i tylko tyle. Markowski 1988. tego. sie ´ człowieka [Anusiewicz 1989. wzorcach ˛zyku i doste ˛pny budowy zdan ´ . dzienniki dal 1973. 4000 – 5000 słów [Buttler. okno.. Taki słownik ja ´c ´ stylu potocznego. s. nazywany zwykle obrazem „naiwnym” [Apresjan 1980. Definicja słownikowa potocznos ´ci. por. Jego pełny opis mógłby wypełnic ˛ ksia ˛z ˛. ˛bszej warstwie je ˛zyka. w sferze znaczen lecz tkwi w głe ´ i w sposobie postrzegania rzeczy˛ga sfery zachowan wistos ´ci. wóz). 205] i w opisach badaczy polszczyzny obejmuje kilkadziesia tematycznych (38 według Zgółkowej 1987. frazeologizmach i przysłowiach. pic ´ . drobne wiadomos ´ci prasowe. regułach derywacji. wyrazy. 185. odziez obiad). reportaz ˙e. biec. rosna ˛c ´ . emocjonalnego) typu postawy. znaczy tyle co ˛ zdarzaja ˛cy.

opowiadan ne. bardziej wyspecjalizowane. sa ˛siedzkie i słuz rozcia ˙ na stosunki mie ˙ bowe (spotkac ´. ma ˛dry. powagi. walka). urze ˙ e moz ˙ e wyste powac ´ w funkcji definiensów w definicjach słownikowych. a nie emocjonal˛b tekstów rozmów. ciekawy. listów. duch). To podstawowe słownictwo potoczne ogarnia swoim ˛giem znacznie wie ˛cej niz zasie ˙ tylko najbliz ˙sze otoczenie i sprawy bytowe człowieka. bac ´ sie ˛. na ˛ (chciec ˛c uczucia. wrócimy do domu). z historycznoje ˙ e podstawowe słownictwo potoczne jest zarazem bardzo ˛ga odległej przeszłos stare. Najwaz ˙niejszy podział. wole ´. obraz). Pierwsze zróz ˙nicowanie stylu potocznego: rejestry neutralny i emocjonalny ´ rodki stylu potocznego. emocje. pamie ´. rozum. lez ˙ec ´ ) itd. do drugich np. wrócimy do domu) czy zdania wyspecjalizowane jako warunkowe (jes ´li zrobi sie wrócimy) lub czasowe (kiedy zrobi sie ˛ jasno. przestrzennych. który jest podstawowy w samym stylu potocznym. oceny (kochac ´. pamie ˛tac ´). do pier˛ np. odwaga. grac ´. sprawia.41 o ciało (myc ´ sie ˛. 32-42]. sie ´ci. wyrazisty zwłaszcza w potocznym ˛dz słownictwie. choroba. sztuka i obyczaje (s ´piewac ´. słuz ˙ba. pytac ´). jak moralnos ´c ´ (dobry. ˛tników – najbardziej typowych gatunków potocznych. stanów ˛ takz i procesów do tego elementarnego słownika potocznego nalez ˙a ˙ e podstawowe wyrazy ˛ce wyraz gramatyczne (zaimki. rozma˛powanie (patrzec wiac ´. którym pos ˛cano tradycyjnie wiele uwagi. obejmuje tez ˙ sfery takie. Włas ´nie odniesienie słownictwa potocznego do elementarnych sytuacji egzystencjalnych człowieka. z ˙e moz ˙e ono pełnic ´ ˛ eksplikacyjna ˛ w stosunku do bardziej złoz role ˙onych i bardziej wyspecjalizowanych wy˛dowych czy artystycznych). konkretnos ´ci. charakter człowieka (us ´miech. pamie ˛zykowe pokazały. do podstawowych przedmiotów i zjawisk. znac ´. s. grzech. 132]. [por. figuratywnos ´ci. Bóg. dotyczy nastawienia na obiektywne przedstawianie ba ´ subiektywne war˛ do rejestru tos ´ciowanie przedmiotu mowy. s. uczyc ´. wrócimy) itp. przyimki. sa ˛dzic ´. Poza nazwami przedmiotów i ich cech. upór. emocjonalnos ´ci itd. słownictwo potoczne stanowi zra ´. 5. lubic ´). Podobnie jak w słownictwie takz ˙e w sferze konstrukcji gramatycznych moz ˙ emy wydzielic ´ jednostki najbardziej elementarne i wtórne. neutralne. Todorov 1984. Podane wyz ˙ ej przykłady wyraz ˙ en ´ nalez ˙a neutralnego. dyskusji. 1 Badania kawałów. Włas ´nie takie. a zarazem bazowy dla . ˛ (czuc wyobraz ´nie ´ . wiara i religia (chrzest. na zachowanie i poste ´ . cierpliwy). familiarnos ´ci. sa ˛ zróz S ´wie ˙ nicowane odpowiednio do wielos ´ci funkcji tego stylu i róz ˙ nych jego uz ˙ yc ´ sytuacyjnych. zdania czasowo-warunkowe (Jak sie z rzeczownikami odsłownymi w funkcji okoliczników (po zapukaniu wszedł. wina). o s ´wicie ˛ jasno. poza nazwami czynnos ´ci. rozumiec ´. zdania złoz ˛dnie ła ˛czne (Zapukał i wszedł) czy zdania wszych nalez ˙a ˙ one współrze ˛ zrobi jasno. ˛ga sie ˛ dalej tez ˛dzyludzkie. czasowych i logicznych. zły. ze wzgle ´ oficjalnos ´ci. uciec. czasów wspólnoty prasłowian ´ skiej i nawet praindoeuropejskiej. Moz ˙ na w nim wydzielic ´ swoiste sytuacyjne r e j e s t r y form czyli ich typy „nacechowane styli˛z ˛du na stopien stycznie w najwe ˙ szym sensie” [Bogusławski 1973. krzywda. z ˛raz ˙ en ´ oraz całych tekstów (naukowych. spójniki) słuz ˙a ˙ aniu najprostszych relacji osobowych. wolec ´). dialogów.

chlac ´. dotycza ´ fizycznych. Przewaz ˙ aja ´ci. krówka. tuman. ˛ role ˛ zasobu neutralnego wskazuja ˛ m. czapa. miec ´ ˛). Bliz ˙ sza analiza rejestru emocjonalnego wykazała. kojfna ˛c ´. berbec ´. gryz ´c ´ ziemie ˛. wazeliniarz). towarzyskiego. makówka. oferma. bas ´ka. grzywka. zmiatac ´ z talerza / z miski.. z punktu widzenia okres ´len ´ ma charakter wartos ´ciuja ´ciuja ˛ z (negaswoistej potocznej etyki. ekspresywne. powolnos ´c ´ i niesprawnos ´c ´ (s ´lamazara. Przygniataja ´c ´ tych ˛cy. badylarz. kalafior. Np. Buttler 1978. która ˛ rejestr neutralny. wycia ˛gna ˛c ´ kopyta (= umrzec ´). łajza.42 ˛zyka etnicznego. duz ˙y. ale dodatkowo niesie informacje ˛ kwalifikatorów „rubaszny”. lampa. is ´c ´ itp. ˛cych tylez a takz ˙ e na ogromnym bogactwie dubletów. byczyc ´ sie ˛ (= lez ˙ ec ´ ). urze ˛das. ˛du (wymoczek. z ˙ artobliwe metafory. młócic ´ . Tokarski 1990]. od cech umysłowych i psychicznych. wsuwac ´ . Z tego powodu bywa opisywany jako „słownictwo wspólnoodmianowe” [por. wyrko (= łóz (= ubrac ´ sie ˙ko). nieszczere (szuja. podstawowego. baran. nalez ˙a podczas gdy pozostałe. pus ´cic ´ ostatnia ˛ pare ˛. przykładowo. cech . który daje sie ˛zykowego wydobyc ˛tnowana i os tywnego) materiału je ´. słon ´ . Markowski 1990]. wrzucic ´ cos ´ na siebie. od (mizernego) wygla ˛ca wie ˛kszos zdechlak. Buttler 1978. zasuwac ´ (= is ´c ´). micha. tj. frygac ´ . ˛ce do neutralnej. kret). ciele ˛. kiepeła. s ´winia. metaforycznos ´ci. maruda. tra ˛ba. nieudolnos ´c ´ i niezaradnos ´c ´ (ofiara. mózgownica. „wulgarny”. takie wyraz „z ˙ artobliwy”. z ˙arówka itp. kafel. jego zachowan cze ´c ´. równoznacznych wyraz ˙en ´ słuz ˙a ˙ ˛zykowej. a nie emocjonalnej warstwy form je ˛zykowych. Z ´lana jest skłonnos ´c ´ do kieliszka (moczyge ˛ba. wykidajło). itd. babka. pietra (= bac ´ sie ˛ tego słownictwa stanowia ˛ ekspresywne okres Połowe ´lenia człowieka od jego wieku (brzda ˛c. cymbał. zbyt pewne siebie (hucpiarz) itp. robol. naiwniak). podfruwajka. nazbyt przebiegłe i sprytne ˛ wyja ˛tkowe (cwaniak. kapral). podlotek. [por. wcinac ´ . gamon ´ . odbierane przez innych jako okrutne (potwór. Buttler. łeb. kapituła. dobry. zawodu (golibroda. psychicznych i społecznych. łepetyna. niezguła. s. przede wszystkim jednak zachowania istotne społecznie. 147]. z ˙ e nie dubluje on bynajmniej całego ˛. gryzipiórek. stosunkowa ˛ niewielka ˛ słownika neutralnego. lawirant). zawiany. lez ˙ec ´ plackiem. fajtłapa). Nalez ˙a ˙ enia. in. naiwnos ´c ´ (jelen ´ . I tak pie ´mieszana jest głupota (jełop. wyniki badan Na podstawowa ´ słownictwa ˛s ˛stszych słów rosyjskiego uz ˙ ywanego najcze ´ciej w potocznych dialogach: na 2380 najcze dialogowych az ˙ 98% stanowiły wyrazy elementarne typu mówic ´. SJP Doroszewskiego precyzuje szczegółowiej za pomoca ˛ tu. tylko 2% [por. ogarna ˛c ´ sie ˛ ˛). duda. pewnego załoz ˙onego ideału człowieka. mrówa ‘ktos ´ pracowity’). czajnik. zaprószony). kolonazywaniu rzeczy co ekspresji i zabawie je kwialnej polszczyz ´nie około 120 synonimów: arbuz. fujara. kolez ˙en ´ skiego dialogu i okres ´lany mianem „kolokwialnego” – oddaje te same sensy co ˛ o swoistej postawie mówia ˛cego. cymbał). ˛bnos Odre ´c ´ potocznego słownictwa z rejestru emocjonalnego (kolokwialno-emocjonalnego) wobec potocznego słownictwa neutralnego polega na znaczniejszym udziale frazeo˛zanej z tym wie ˛kszej obrazowos logizmów w pierwszym z nich i zwia ´ci. kapusta. chuchro). lecz tylko jego wybrana ˛s ˛ca ˛ człowieka. gołowa ˛s). mleczak. [Lubas ´ ˛ pełne obrazowos 1978. czerep. wykitowac ´. ckm. opychac ´ sie ˛. sufit. tra ˛bic ´ (= pic ´ ). 112]. i to wartos ˛cy negatywnie. pała. je Buttler 1978. Emocjonalny rejestr – stosowany głównie w sytuacji nieoficjalnego. spokrewnionych z soba ´ci i motywacji stylach ˛zyka. Okres ´lenia pozytywne sa ˙ artobliwie okres (encyklopedia ‘erudyta’. Markowski 1988. słuz ˙ alcze (lizus. s ´mietniczka. Zasób ten powtarza sie ˛ – jak morfem główny w rodzinie całego je ˛ wie ˛ziami pochodnos wyrazów – w innych. jak łepetyna (= głowa). „pospolity”. widziec ´. człowiek. kobyła). bania. czambuł. głowa ma w potocznej. pchac ´ w siebie (= jes ´c ´).

Siatka nominatywna tego słow˛co defektywna” [Buttler 1978]. włas ´ciwos ´ci fizyczne przedmiotów. zawodowej i społecznej. Do czego zmierzam. orzeczenie zaimkowe: Co giczno-składniowych (w wariancie swobodnym pojawia sie ona sie ˛ ume ˛czyła. normalka). Drugie zróz ˙nicowanie stylu potocznego: rejestry swobodny i staranny Znany dobrze ze szkoły problem odpowiadania „pełnym zdaniem” dobrze pokazuje. przyszed). Odpowiedz stopniu tez ˙ pisanych). S e l e k c j a – . realia zwia [Buttler 1978. babka. brak w niej np. konstrukcji składniowych (To były pie ˛kne dni wobec C ó z ˙ t o były z a dni! ). na czym polega drugie istotne zróz ˙ nicowanie s ´rodków stylu potocznego. neutralny i emocjonalno – ˛ najwaz ˛ zwia ˛zane ze sfera ˛ codziennos kolokwialny. widze. zadyma. fonetyke ˛. ale w duz sytuacje ˙ym ˛tokrzyskiej. ˛ sie ˛ do samego człowieka i jego otoczenia w warunkach dos odnosza ´c ´ tradycyjnego. przyszedł wobec prosze. jabłko. i d z ´ zobacz. dziewczyna. Gdzie urodził sie jest norma ˛ Mickiewicz? Mickiewicz urodził sie ˛ w Zaosiu koło Nowogródka. c h c i a ł n i e c h c i a ł musiał). słownictwo wypowiedzi (ustnych. szejset. stosunków mie ˙ wyraz ˙ enia ogólnie okres ´laja dobre lub złe (frajda. Obu rejestrom przysługuja i konkretnos ´c ´. orzeczenie podwojone: w z i a ˛ ł zrobił. itp. Frazematyka). nauczyciel wobec kumpel. podwładny – przełoz ˙ ony.43 ˛dzyludzkich. Odpowiedz ´ ”pełnym zdaniem” jest wyznacznikiem sta˛ w sytuacji szkolnej. jabko. nie ma (albo prawie wcale nie ma) własnych jednostek ˛cych ros ˛ta. prawie brak wykładników słownych miary (jest tylko kawala ˛tko i kupa). ˛ podobne cechy: antropocentryzm elementarnego bytowania. Swobodny rejestr form potocznych obfituje w obrazowe frazeologizmy typu miec ´ muchy w nosie a. wstac ´ lewa ˛ noga ˛ „byc ´ w złym humorze” (zob. Sa ˛ tu tez ˛ce zdarzenia umysłu. widze ˛. O co ci włas ´ciwie chodzi? Co jest ˛ tez grane? I to by było na tyle (zob. u p a d ł. 6. belfer). we.. Wzory polszczyzny starannej stanowia ˛ oznaka ˛ w kontaktach partnerów nierównorze ˛dnych: uczen norme ´ – nauczyciel. Do swobodnego rejestru form nalez ˙a ˙ ˛ce na projekcji członu tematycznego (zwykle wzmacmechanizmy tematyzacji polegaja nianego zaimkiem ten) i markowaniu jego miejsca w zdaniu zaimkiem. militaria. brak tez ˙ swoistych nazw poszczególnych posiłków (poza słowem kolaja). z a b r a ł s i e ˛ i poszedł. maja ˙ niejsze cechy wspólne: sa ´ci. np. słownictwa (kolega. to nikt nie wie. u t e g o. 44-45]. klops. konstrukcji morfolo˛ np. relacje czaso˛zane z rolnictwem itp. orzecznie z quasi-przytoczeniem: Pus ´cił karabin ibe ˛ c. hucpa. jest tez ˛ rannos ´ci załoz ˙onej przez wzór zachowania sie ˙ ostentacyjna ˛ deklarowanego szacunku dla rozmówcy. a obejmuja ˛ce składnie ˛. ˛czenia wyrazowe o wyspecjalizowanych funkcjach Frazeologia) i konwencjonalne poła tekstotwórczych typu Co słychac ´. Gdzie spotkałes ´ Piotra? Na Swie ´ eliptyczna ˛ w swobodnej konwersacji. z ˙ e oba rejestry potocznego słownictwa. Zróz ˙ nicowanie form starannych i swobodnych obejmuje poziom wymowy (prosze ˛. s. Istotne jest to. precyzuja ˛cych połoz nazywaja ´liny i zwierze ˙ enie w przestrzeni. młodszy – starszy. powodowane przez ˛. wyrazów nictwa jest jednak „zaskakuja ˛cych aktywnos dotycza ´ci artystycznej. szes ´c ´set.

kotku. To znaczy powiedział troche ˛ inaczej. bo uz ˙ywamy w załogowej mesie na ogół słów. z ˙e be ˛dziem sie ˛. swobodny i staranny (wysoki). gdzie stawał statek. z ˙e my g o nie zmarnowalis ´my. nie jest t o w tej chwili takie ˛ juz bezpieczne. to nie jest sprawa przyjemna. jedno piwo za duz ˙o i juz ˙ cie ˛. podlegaja ˛bnienia nawet kilku we ˛z ˛ np. I był juz ˙. kurdebalans. Czasem jakis ´ sie ˛ napatoczy. ale w powrotnej drodze diabli. . oni tam ostro jez ˙dz ˙a ˛. kurza mac ´. kurza twarz. powoli. co j e potem przygotowujemy. poleciały z nich na beton granaty i wszyscy padli na mordy. [Jacek Ciszewski. uz ˛ na zasadzie słów – wytrychów (słów do rejestru w u l g a r y z m ó w z nieliczna ˙ywana ˛ nazw genitaliów. Koniecznie wypada odnotowac ´ w tym miejscu istnienie ekspansywnego współczes ´nie ˛. 48-54]. Albo: A to twoje uwielbienie dla Beatlesów o n o zacze ˛ło sie ˛ kiedy miałes ´ ile lat? ˛ jeszcze dalszemu rozwarstwieOba rejestry.Tam regularna wojna. które moz ˙ e prowadzic ´ do wyodre ˙ szych stref.Tego jeszcze. . kurza twarz.Cos ´ mi sie ˛ – kurza twarz – zdaje. to spadły z niego jakies ´ skrzynie. zdrowo kiwac ´. [. bracie – mrukna ˛ł Wojtek. których nie ma ani w elementarzach. ale ja nie moge ˛ cytowac ´ bardzo dokładnie. – W tamta ˛ strone ˛ nie mamy ładunku. nie wiemy – wła ˛czyłem sie ˛ do dyskusji. to pe ˛dzimy.A festiwale u was jakies ´ sa ˛? .. której szczególnym przypadkiem jest eufemizacja. Albo: A co do t e g o w y p i e p r z a n i a.Do Nigerii wchodzimy? – me ˛czył Wojtek. to zaciemnienie...Jakie tam festiwale – skrzywił sie ˛ Czesiek. Nowy statek. ostatni raz. wiedza ˛. uz je ˙ ycie ewokacyjnych za˛pników. jak pokazuja ˛z synonimy neutralnego potocznego słowa wymiotowac ´: ksia ˙ kowe womitowac ´. kurza twarz. .. kurdebalans. ani w podre ˛cznikach poprawnej polszczyzny. stał jakis ´ nigeryjski. a tu zajez ˙dz ˙a jeszcze jeden wóz. kurza ne ˛dza. prosze ˛ mi wierzyc ´. Do najbardziej znanych zaste . s. Taki mechanizm tematyzacji pojawia sie ˙ takz ˙e w starannych ˛dina ˛d rozmowach telewizyjnych: Ten dorobek Filharmonii Warszawskiej – mys ska ´le ˛. kolez ˙en ´ ski dialog marynarzy przybiera taki oto kształt: A Wojtek cia ˛gle pytał. to powoli.44 jaka o n a powinna byc ´? Albo: Ta p r a c a – trzeba j a ˛ zacza ˛c ´ ! Albo: T e m o n i t y. kurza melodia full.] powiedział swym tubalnym głosem: . nawet strzały było słychac ´ .Piwo lubia ˛ – przytakna ˛ł Czesiek. . – Dmuchniesz. .. i jak nim zarzuciło.. staranne zwracac ´. W literackiej transpozycji Jacka Ciszewskiego potoczny. . Rejestr ten moz ˙ na okres ´lic ´ jako „niski”. niu. – Jak bylis ´my. . fekaliów i zachowan wszystkiego) grupa ´ seksualnych.] A motorzysta Zbyszek [.. z ˙e kiedys ´ przy kei. kurdemol.. zabezpieczone.Nie. czego przykład mamy w przytoczonym teks ˛ste ´cie..Karakony na statku macie? . jeszcze sie ˛ dranie nie zadomowiły – odparłem. z ˙ artobliwe haftowac ´. rozpierniczyły sie ˛ na kei. wpisza ˛ do z ˙urnala.Pe ˛dzicie? – Wojtek zaprotestował pytaniem. A pilot opowiadał. – Mys ´my mieli takiego jednego. ˛zykowej wulgaryzmy cze ˛sto staja ˛ sie ˛ przedmiotem gry W „normalnej” komunikacji je ˛zykowej. Ubóstwiał. kurcze blade. Warszawa 1972. Smak morza. ale te granaty były.. dosadne rzygac ´. na który ładowali amunicje ˛. i karmilis ´my go codziennie piwem. rozumiesz.

skubany. złe – to co na dole. wkurzyc ´ sie ˛. opierniczyc ´. Sprawdzianu szuka sie ˙ycia. z lewej strony – odpowiednio do potrzeb i odczuc ´ . ˛– Człowiek jest takz ˙ e obecny pos ´rednio. ale tez ˙ porza kolektywnos ´ c i i t y p i z a c j i. pierwsze i najwaz ˙ niejsze. miara W słownictwie potocznym (a dotyczy to zarówno rejestru emocjonalnego. Wartos ´ci stylu potocznego ˛zyStyl potoczny wykazuje szereg istotnych włas ´ciwos ´ci. egzystencjalnego dos ´wiadczenia. tralnego) nazwy odnosza Była juz ˙ o tym mowa. jak i neu˛ce sie ˛ do człowieka stanowia ˛ grupe ˛ najbardziej rozbudowana ˛. kurza twarz. pieprzyc ´. ˛zyka człowieka. cechuje go fizykalizm i biologizm w widzeniu człowieka i jego zachowan ´. Dobre jest to co w górze. przy czym na te wymiary nałoz ˙ one jest dalej potoczne. Jest to styl. skurczybyk. „codziennego”. ˛dkowa”. dopusz˛ istnienie wewne ˛trznych sprzecznos cza sie ´ci (co niekiedy jest przedmiotem krytyki.45 ˛: kurcze pników nalez ˙a ˛. Wskaz ˙ emy je najpierw skrótowo. ludzkie wartos ´ciowanie dobry–zły. s do Rygi) obejmuje nazwy chorób. skurczysyn. przeste ´mierci. niezbyt wielki inwentarz elemen˛dkuje go na swój sposób. z tyłu. por. z Mie ˙ nicowania zachodzi zwia ˙e ˛czy sie ˛ zwykle ze swobodnym. które to ˛d wymienione elementy miejsce jest uprzywilejowane. który ujmuje s pierwszego je ´wiat z punktu widzenia konkretnego człowieka. Na odniesieniu do ciała człowieka opiera sie ˛ przestrzenna ˛ – odróz jes ´li idzie o orientacje ˙ nianie wymiaru pionowego góra–dół i wymiarów poziomych przód–tył oraz prawy–lewy. Juz ˙ dota stylu potocznego wskazywały na jego wybitny a n t r o p o c e n t r y z m. ˛ na rzeczach doste ˛pnych obserwacji Styl potoczny jest k o n k r e t n y. Przedstawimy je nieco szczegółowiej. skórkowany. jego elementarnego. ˛ w praktyce z ˛. a nie poza nia Styl potoczny nie tylko zawiera pewien dos ´c ´ spójny. zarówno w sferze tworzywa je kowego. To ˛zyka sprawdza sie ˛ przede wszystkim staroz w tym stylu je ˙ ytna formuła – „człowiek jest ˛ wszechrzeczy”. seksu i pewnych zachowan ´ fizjologicznych (jechac ´ ˛pstw. Jest mianowicie królestwem tów składowych. 8. Eufemizacja poza nazwami intymnych ˛s cze ´ci ciała (cztery litery. 7. z przodu i z prawej strony. Sfera głe ˛ce rzeczywistos co przyjmowane załoz ˙enia dotycza ´ci i miejsca w niej człowieka. kurka wodna. ujmuje sie ˛ rzeczywistos Racjonalnos ´c ´ potoczna jest praktyczna i „zdroworozsa ´c ´ ˛tem potrzeb konkretnego człowieka i wedle jego zdolnos pod ka ´ci percepcyjnych. ˛boka stylu potocznego obejmuje pewne milcza ˛a potem omówimy nieco szerzej. stylowi potocznemu przysługuje walor naturalnos Jak powiedzielis ´my na wste ´ci. słuz ˙a ˙ onych celów. starsza pani). ˛dzy oboma przedstawionymi typami zróz ˛zek taki. jak przede wszystkim w płaszczyz ´nie wartos ´ci. zas rejestr emocjonalny ła ´ neutralny ze starannym. Antropocentryzm ˛pie. ˛cych do osia ˛gania załoz Hołówka 1986) i róz ˙ norodnos ´ci s ´rodków. skupia uwage zmysłowej.

czy ty nie masz innych zmartwien ´ ? Słuchaj. zarówno neutralnej jak nacechowanej uczuciowo. pójs ´ciu do przodu lub cofaniu sie ˛. Jest on niezmiennie. polega po pierwsze na małej komplikacji hierarchicznej słownictwa. interlokutor. listy). noga stołowa. ale takz ˙ e czasowniki nazywaja czynnos ´ci fizyczne i psychiczne człowieka typu is ´c ´. zwierza ´lin. ˛dna uwaz ˙ any przez etnobiologów za podstawowy [Berlin 1978]. dominuja ˛ konkretne. mleko. mówic ´ . mówimy: miec ´ cos ´ pod re ˛ka ˛ / pod bokiem / pod nosem. zamiary czy morale – oceniane pozytywnie – okres ´lamy potocznie słowami górne. w porównaniu ze słownictwem naukowym. ˛c rzeczowniki typu oko. wywyz ˙szaniu sie ˛ i poniz ˙eniu. który to je Znamienna cecha organizacji słownictwa potocznego. Rosch). który porusza sie ˛ prawa ˛ re ˛ka ˛. miec ´ czegos ´ po uszy / po dziurki w nosie / po pachy to „miec ´ duz ˙ o”. rozmówca arsenał specjalnych s ´rodków tzw. uczucia. co znaczy „miec ´ blisko”. czysty jak łza itp. konatywnych (Człowieku. Konkretnos ´c ´ ˛ wyrazy W leksyce potocznej. łóz ˛ce podstawowe a wie ˙ko. w mgnieniu oka. ˛ moz ˛ dobrze uchwycic Jes ´li chodzi o włas ´ciwos ´c ´ pierwsza ˙na ja ´ przez porównanie ˛zyku potocznym i naukowym. kochanie. Frazeologia]. hasło Odmiana ustna współczesnego je ˛zyka ulega modyfikacji. traw i ziół. Jest to układ trzypoziomowy: zboz ˙e → z ˙yto → z ˙yto jare/ozime. 9. W płaszczyz ´ nie wypowiedzi antropocentryzm znajduje wyraz w dialogowos ´ci. Markowski 1988. wielokrotnie liczniejsze od abstraktów [Buttler. kilka kroków dalej. Bezpoitp. je ˛czmien ´ i owies sa ˙a. zmieniaja ˛ s ´rednia. na oko. 29]. krzyczec ´. dialogowa relacja „ja–ty” w odmianie pisanej je ˛ s ˛puje spowolnienie replik.46 ˛ do przodu. pszenice ˛ jara ˛ i ozima ˛ i generalnie ostro odróz ˙ nia sie (zielska). stawac ´ na głowie. czasem szczytne. dowolnego fragmentu pola leksykalno-semantycznego w je ˛ rozumiane jako zboz ˛ dalej Potocznie z ˙yto. [Pisarkowa 1974. Taka ˛zykowi dzieci w wieku przedszkolnym [Zgółkowa struktura słownictwa jest włas ´ciwa je ˛zyk reprezentuje najczystszy typ polszczyzny potocznej. po drugie – na semantycznej dominacji słownictwa konkretnego ze s ´redniego poziomu taksonomicznego (basic level u E. wysokie. ideały. kopac ´. warkocz komety. Dlatego mówimy wartos ˛co o czyichs sie ´ciuja ´ wzlotach i upadkach. s. podobnie w róz ˙nych znaczeniach uz ˙ywamy antropocentrycznych wyraz ˙ en ´ o mały włos. jednak relacja ta nie sie ´rodki konatywne (por. nadrze . do góry nogami. w nastawieniu na kontakt z drugim człowiekiem. Wyobraz ´ sobie. ja jeszcze zadzwonie ˛. jego wielkos ´c ´ stało sie ´ i stopa. ramie ˛ dz ´wigu. obecny w potocznym teks ´cie. zob. cos ´ grube na palec. pszenica. wysokie na chłopa. najbliz ˙ szych przedmiotów. naste zanika. oko sieci. czyny – oceniane negatywnie – jako niskie. Do podtrzymywania kontaktu ˛ czy tylko słuchaczem. Ogólniejsza. szyjka butelki. na róz ˙ne sposoby. realiów z ˙ ycia codziennego. Ciało człowie˛ punktem odniesienia dla miar: łokiec ka. wzniosłe. 191]. Sa ˛t. jako adresat. ˛s ˛z Nazwy cze ´ci ciała ludzkiego sa ´ródłem metaforyki: główka kapusty. styl potoczny wypracował bogaty z drugim człowiekiem. dobrze widoczna np. byłem u niej z wizyta ˛. które dzieli sie ˛ od chwastów na z ˙yto jare i ozime. zob. 1987. [Pajdzin ´ ska 1991. chodzi z głowa ˛ do góry i posługuje normalnego człowieka. miec ´ re ˛ce i nogi. ros to nazwy ludzi. odbiorca. spac ´ . ˛zyka polskiego]. zas ´ pobudki. uszko filiz ˙anki itd.

społecznych) w terminach zdarzen ´ wyobraz ˙alnych. najbardziej wyrazistego. ˛ np. zwierze ˛. wzrokiem i słuchem. ˛zek z charakterystycznym dla je ˛zyka potocznego Obfitos ´c ´ takich wyraz ˙ en ´ ma zwia ˛dkowania s mys ´leniem w kategoriach typu. kapitał ucieka.in. katastrofa. ˛ tej jego włas ˛ zwykło sie ˛ Konkretnos ´c ´ stylu potocznego daje podstawe ´ciwos ´ci. cieszyc ´. Taksonomia naukowa wyróz dowuje ja ˙ nia ros ´liny → trawy → trawy chlebowate (im odpowiada potoczna nazwa zboz ˙a) → z ˙yto → z ˙yto jare/ozime. produkcja ˛ce spada. zły jak pies. zapach róz ˙y. okra ˛gły jak jabłuszko. ruszania. 34-35]. antonówka. ’). róz ˙a.opisuja . lecz – w swoich róz ˛dzi tylko dodatkiem poetyckim i ozdoba ˙ nych typach – rza ˛zykiem i nawet mys ˛c ˛ zwykle posługujemy. jabłko. dodajmy. „System poje ´ . ale wykazuje tez ˙ charakterysty˛ w niej traktowane jako rodzaj trawy czne róz ˙nice w układzie poziomym. z takim sposobem porza ´wiata. sa ˛ jednak cechami „normalnych” ptakom. poz ˙ywienie. mebel. budynek) i niz ˙ szego (z ˙yto jare. pszenica jara. ˛ sie ˛ tez ˛ tworzenia wyraz Staja ˙ podstawa ˙ en ´ porównawczych: pachnie jak róz ˙a. by całym je ´leniem. mie ˛kkie krzesło. Johnson 1980/1988. który zaczyna funkcjonowac ´ jako najlepszy reprezentant całego zespołu. cie ˛z ˙kie zarzuty. nagonka. dzieci przyswajaja ˛ je tres ´c ´ znaczeniowa ˛ tez najwczes ´niej [Rosch 1977. rumiany a. zbyt wyraz ´ nie. ˛ wszystkim róz kwas ´nos ´c ´ jabłka. chleb. Polega ona m. kamie˛ dla uz ˛ nica). którymi sie mys ´lec ´ i działac ´. sa ˙ . a dalej takz ˙ e na definiowaniu prototypu przez zestaw cech utrwalo˛zykowej. ma ˛ca słownictwo konkretne i zwia ˛zane z nim poje ˛cia i wyobMetaforycznos ´c ´ – angaz ˙ uja ˛zyka. uciszania. jak: kochac ´. dobry jak chleb. owoc. krzesło. z ˙ e słowa tego poziomu maja ˙ ytkownika najbogatsza ˛. takie. w cytowanyn teks Metaforami sa ´cie reportaz ˙u wyraz ˙ enia ge ˛sta atmosfera. 25]. pszenica.. dos ´wiadczanych zmysłami. owoców) jednego. (Doroszewski w swoim słowniku definiuje z ˙yto „naukowo” . choc nych w s ´wiadomos ´ci je ´ niekoniecznie „esencjalnych” (np. gilotyna wynagrodzen ´ . na tym. nie sa ˛ cechami typowymi – i zarazem stereotypowymi. koszula. a która wynika z metaforycznego mówienia o zdarzeniach niewyobraz ˙alnych (psychicznych. kwiat. dotykania. ˛ od nazw czynnos smucic ´. która okres ´lac ´ mianem o b r a z o w o s ´ c i. pies. utrwalonymi róz ˙. jej prototyp. moz ˙na nawet wa ´ w jej istnienie jako osobnej kategorii poje ˛cie o wysokim stopniu ogólnos ˛tpienia Ros ´lina jako wyraz i poje ´ci jest natomiast bez wa ˛ca od lat wiele uwagi i rozbuobecna w stylu naukowym. rolnictwo lez ˙y. wa ˛ska elita. Klasyfikacja naukowa ˛cej poziomów niz ros ´lin nie tylko obejmuje wie ˙ potoczna. sa w społecznej s ´wiadomos ´ci). jabłkom. popiwek. ˛ staja ˛ sie ˛ podstawa ˛ tworzenia metafor i wyraz Słowa te z łatwos ´cia ˙en ´ frazeologicznych. sala wypełniona po brzegi. pochodza ´ci i zachowan ´ fizycznych: ˛cenia. ich desygnaty sa ˛ najłatwiej rozpoznawalne.jako ‘ros ´line ˛cie chwastu w naukowym obrazie s Gramineae. Etymologowie dawno zauwaz ˙ yli. gruba kreska. przeraz ˙ac ´. chwytania. dom) nad słowami poziomu wyz ˙ szego (zboz ˙e. typowego (np. wzruszac ´ itd. tj. zachwycac ´. graham. raz ˙ enia czyli bicia. jest w swej istocie metaforyczny” [Lakoff. owczarek. który polega na wydobywaniu z zespołu przedmiotów (np. z ˙ e potoczne nazwy uczuc ´. Druga włas ´ciwos ´c ´ stylu potocznego – to dominacja słów z podstawowego poziomu ogólnos ´ci (z ˙yto. zboz ˙a sa ˛ z rodziny traw. zas ´ poje ´wiata ros ´lin nie istnieje w ogóle. tj. ˛ wie ˛c kategorialne w sensie logicznym. najbardziej aktywne derywacyjnie.47 nazwa ros ´lina jako superkategoria nie jest w potocznym słownictwie polskim zaznaczona ˛tpic ˛ciowej. ubranie. który klasyfikacji ros ´lin pos ´wie ˛ pionowo. jabłka). zwłaszcza dotykiem. np. jabłek i ptaków.. Nie jest ona raz ˙ enia – jest niesłychanie istotnym składnikiem naszego codziennego je ˛ retoryczna ˛. dobrze jak w domu itp. latanie ptaka – cechy te nie przysługuja ˙ om.

pomoca Frazeologia). a takz ˙e zdarzeniach społecznych za ˛ słów nazywaja ˛cych zachowania fizyczne jest reguła ˛ na gruncie frazeologii (zob. odziez ˙. Potoczna s ´wiadomos ´c ´ utrwala dalej jeszcze bardziej złoz ˙ one obrazy – domu. ˛ one ramy konstrukcyjne do tworzenia potocznych opowiadan lekcja. restauracji. stół. klasy szkolnej itd. a nie „logiczne”. masło. Naiwny potoczny obraz s ´wiata składa sie z jednostkowych przedmiotów. nóz ˙. ˛ miec ˛ strukture ˛ wewne ˛trzna ˛. ˛puja ˛cych tu i teraz i przeznaczonych do czegos miejsca i akcji”. praca. łóz ˙ko. buty. jakim jest bajka.48 ˛ wielkiego kraju w kategoriach dos sytuacje ´wiadczen ´ zmysłowych. takich jak meble. czapka – to cze ´ci ubrania. lecz z ich grup ułoz ˙onych na zasadzie „jednos ´ci czasu. kolekcja. z całych zespołów wyste ´: ˛s koszula. krzesło. Niektóre mechanizmy porza ˛dkuja ˛ce: kompleks. pomoca ˛c – to jak sie ˛ potocznie rozumie i interpretuje s najogólniej mówia ´wiat i człowieka. czyli najpro˛dkowanie zjawisk rzeczywistos ˛czenie podobnych elementów stsze porza ´ci poprzez ła ˛ nie w zespoły „naturalne”. oparte na naturalnym ˛pstwie czasowym lub zwia ˛zkach logicznych (przyczynowo-skutkowych). 10. herbata. Mówienie o uczuciach i stanach emocjonalnych. całe scenaste nariusze codziennych zachowan ´ czy scen: wstawanie. jakie narze ˛dzia słuz ˛ do kategoryzacji zjawiska s sie ˙a ´wiata.to rzeczy składaja ˛ce w rozwoju mys z ˙ enie pokoju. obrus ˛ce sie ˛ na wyposa– to zespół „s ´niadaniowy”. . Tworza ´ i opisów [por. bliskich kaz ˙ demu człowiekowi. zakupy itp. na zasadzie waz Kolekcje moga ´ zróz ˙ nicowana ˙ nos ´ci ˛cego [Bartmin elementów dla mówia ´ ski 1990]. ˛ci (indywidualnej i zbiorowej) zespołom r z e c z y odpoUstabilizowanym w pamie ˛ pewne podobnie ustabilizowane sekwencje z d a r z e n wiadaja ´ . posiłek. 323-334]. wizyta. dworca. chleb. ulicy. egzamin. Sa ˛ one okres ´lana ˛ funkcjonowania charakterystycznych dla je ˛zyka potocznego poje ˛c podstawa ´ kolektywnych. na jakich podstawach inwentarz ten ˛ opiera. szafa . Zespoły takie. ła ˛czy i dzieli skategoryzowane rzeczy i fakty. tzn. Proppa „Morfologia bajki” – pokazywała włas ´nie ustabilizowane sekwencje zdarzen ´ w podstawowym fabularnym gatunku literatury. w kolejnos ´ci za ˛ jakich kryteriów porza ˛dkuje sie ˛. scenariusz Ciekawsze od samego inwentarza jednostek jest to. Kurcz 1987. biura. warzywa. Piaget) mianem kompleksów i kolekcji. talerz. meble. poprzedzaja ´lenia człowieka etap ˛c ˛ jest umieje ˛tnos ˛ strukture ˛ powstania poje ´ logicznych (których istota ´c ´ tworzenia klas) maja ˛ przez psychologów (Wygotski. spodnie. Pierwsza gramatyka tekstu – W. oparta ˛ np. Dla potocznej kategoryzacji s ´wiata charakterystyczna jest kolektywnos ´c ´.

Jest to opozycja najstarsza.] Proces przełowanie praw stwierdzaja ´ciowe zalez ˙ nos ´ci mie ˛ nies ˛c ˛sto metryczne poje ˛cia istaczania sie ´cisłych poje ´ potocznych w doskonalsze. zawieraja ˛ce nieusystematyzowana ˛ wiedze ˛. prototypu – Rosch).]. oznacza preferencje dla wspólnotowego (”solidarnos ´ciowego”).49 11.. odmiennych od reguł potocznych (zob. Wiei pozytywistyczne. a wie ˛zyk naukowy bazuja ˛ na wiedzy i je ˛zyku potocznym.i XX-wiecznej kultury miejsko-przemysłowej.. który nauka wykorzystuje. chwiejsie ˙ ycie uzasadnione twierdzenia naukowe: poje ˛ na nowo zdefiniowane i zaopatrzone w s ne zostaja ´cis ´lejsze. przetwarzaja ˛c. podczas gdy kategoryzacje logiczne sa drodze abstrahowania i ustalania cechy kategorialnej. ˛g ograniczony historycznie i kulOpozycja potocznos ´ci i n a u k o w o s ´ c i ma zasie ˛zana z zaawansowanym stadium kultury. mie ˛ca w najwczes i nast. ˛ty je ˛zyk dysponuje dwoma stylami. hasło Stereotypy je Typizacja potoczna angaz ˙ uje zarówno kryteria poznawcze. 12. Typizacja: podstawowy mechanizm potocznej kategoryzacji ˛zyku potocznym opiera sie ˛ na technice porównywania Kategoryzacja zjawisk s ´wiata w je ˛c operuje poje ˛ciem typu (stereotypu – Lippi wskazywania typowego reprezentanta. obiektywne. a w kon ˛czaja ˛c do zespołu krytycznie rozwaz niaja ´ cu zas ´ wła ˙ onych i uznanych twierdzen ´. ˛zykowe. hasło Styl artystyczny). w: Je ´wiata 1990. Typizacja owocuje pewna ´cia ´wiata... obecna juz je ˙ w ustnej postaci kultury i nieredukowalna w tym sensie. wieloznaczne. oparte na wartos ´ciowaniu. powstaja ´niejszych stadiach dyferencjacji ˛zykowo-kulturowej. bardziej operatywne kryteria ˛sto zaste ˛puje sie ˛ je poje ˛ciami metrycznymi. jest zwia tych reguł konceptualizacji rzeczywistos ´ci. cze .] Zdania je ˛ w nalez ˛cia nieostre. Putnam. ˛zyka potocznego. 51 i n. oparta na znanej ˛zykom i kulturom róz ˛dzy z ˛ [Łotman 1970/1984. Zob. wszystkim je ˙nicy mie ˙ yciem i sztuka ˛dzy działaniami praktycznymi i magicznymi [Malinowski 1935/1987. Jest znamienna zwłaszcza dla kultury realizuja ˛c dla XIX. n atemie wariantów współczesnego je ˛ d o w e g o). a nie indywidualistycznego widzenia rzeczywistos ´ci. które wyznaczaja ˛zyka polskiego: do stylu p o e t y c k i e g o. z powstaniem nauki i jej swoisturowo. a wie ˛ tworzone na mann. wspólnej wszystkim okazom klasy ˛zykowy obraz s ˛zykowy obraz s [J. u k o w e g o i o f i c j a l n e g o (u r z e Opozycja potocznos ´ci i p o e t y c k o s ´ c i to opozycja uniwersalna.]. hasło ˛cej wzorce racjonalistyczne Styl naukowy). które pozwalaja ˛ na formustosowalnos ´ci: cze ˛cych ilos ˛dzy zjawiskami. „Wiedza potoczna – twierdzi dza i je ˛zyku codziennym. Trzy główne opozycje potocznos ´ci ˛ mu pozycje ˛ w sysStyl potoczny wchodzi w trzy podstawowe relacje. 372 5-13]. obarczonym róz logik – wyraz ˙ona w zwykłym je ˙ nego rodzaju wadami. Kategoryzacja a je ´wiata. przeradzaja ˛c [. potocznym z ˙ e nawet najmniej stylistycznie rozwinie i poetyckim (zob. [. Mac ´kiewicz. ˛c go i uszlachetstanowi zasób cennego materiału. jak i emocjo˛ stabilnos ˛ wizji s nalne.

lecz na tym. S ˛gnie ˛ciem nowszym. w utworze Szumy. nauki. ˛ byc 203. Tak. Nie ma sprawdzaczy kompletnych. s. Nasi eksperci stane ˛li przed zadaniem przekonania do je ˛zyka narodu – je ˛zyka.27]. Swoista ˛ tylko w działaniach rza ˛ działan ˛dzonych przez nastawienie codzienne jest nieobecnos cecha ´ rza ´c ´ tych racjonalnos ´ci zarówno jako stałych cech. z ˙ e je ´lenie naukowe w stosunku ˛zyka i mys ˛ charakter we ˛z do je ´lenia potocznego maja ˙ szy. jak to. cia ˛gi (Warszawa 1976) autor poła ˙ ycie potocznego je ˛zykowi widzenia s włas ´ciwego temu je ´wiata i uwydatnieniem kontrastu „ja” – zwykły ˛d ustalaja ˛cy i egzekwuja ˛cy normy: człowiek i „oni” – władza. Próbowano wcisna ˛c ´ do statutu „Solidarnos ´ci” tamten je ˛zyk. otwieram. masowej. Zacze ˛ła sie ˛ me ˛cza ˛ca gra o słowa. Był to trudny dialog. ale zobacze ˛ kto. jak i jako usankcjonowanych ideałów” [Garfinkel 1960/1984. nie odła ˛cze ˛ sie ˛ juz ˙ od nich. hasło Styl urze ˛dowy). „Solidarnos ´c ´” nie chciała i nie mogła juz ˙ nigdy wrócic ´ do skompromitowanego je ˛zyka politycznej propagandy. a dramat polegał na tym. à la miejsce na kto wie. Sprawdzaja ˛. którym posługiwała sie ˛ „Solidarnos ´c ´” – drugiej strony i pocza ˛tkowo wydawało sie ˛. o je ˛zyk. tak. ˛zykowych w ich płaszczyz ˛ nie Wzajemne relacje obu stylów je ´ nie poznawczej polegaja ˛zyk i mys na wyz ˙ szos ´ci jednego nad drugim. Wys ´mianie.50 ´ wiadoma refleksja metodologiczna nad naukowe zachodził – rzecz jasna – od wieków. nudna idea. To sie ˛ga wiary. jak Polska okresu władzy ˛zykowo-kulturowa ufundowana na poje ˛ciu komunistycznej. s. co nie brzmiało jak cytat z klasycznych sformułowan ´ tamtego je ˛zyka. z ˙e dwie strony posługiwały sie ˛ róz ˙nymi je ˛zykami. familiarnej. tym procesem jest osia Gajda 1990. oficjalnym je ˛zykiem. było podejrzane i okres ´lane jako „kontrrewolucyjne i antysocjalistyczne”. r e z y d u a l n y. Schutz 1953/1984]. podobnie A. perspektywa ˛ „szarego antropocentrycznos ´ci została – razem ze „zdrowym rozsa człowieka” i społecznym rozumieniem „normalnos ´ci” – ostro skontrastowana z oficjalno˛ fundowana ˛ na poje ˛ciu urze ˛du i ideologii. Mys ´le ˛ sobie pewno ktos ´z ˙yczenia. o definicje. Potocznos ´c ´ jako kategoria je ˛dkiem”. Np. s ´cia ´ wiadectwem obrony je ˛zyka potocznego jako formy s S ´wiadomos ´ci plebejskiej. 23. z ˙e to . ˛czył uz ˛zyka z przywołaniem zlepy. Wszystko. upomnienie od poradni przeciwgruz ´liczej. z ˙eby sie ˛ zgłosic ´. w druku. Dlatego „naukowe racjonalnos ´ci nie moga ´ ˛dzonych załoz uznawane za ideał w działaniach rza ˙ eniami z ˙ ycia codziennego” [Garfinkel ˛zyka potocznego z perspektywy je ˛zyka i zasad mys 1960/1984. ” [Tadeusz Pawłowski 1977. W ksia ˛z ˙kach. „prawdziwej” przed naporem s ´wiadomos ´ci totalitarnej. ˛zykowej u progu lat osiemdziesia ˛tych dał przedOstrzej sformułowany opis sytuacji je stawiciel ówczesnego s ´rodowiska robotniczego: Jesien ´ przeszła na cie ˛z ˙kich przetargach z władza ˛. Potem odwołanie. ˛ z okresu powstawania stylu Opozycja potocznos ´ci i o f i c j a l n o s ´ c i wywodzi sie ˛dowego (zob. zas ´ władza wszelkie sformułowania pochodza ˛ce od organizuja ˛cego sie ˛ Zwia ˛zku uparcie porównywała z wzorcem zdeponowanym na Wschodzie. urza Na moich drzwiach zatknie ˛ty list. tak. I zawsze ci wiedza ˛ jak. A potem nie tak. moja data urodzenia . 220]. ˛puja ˛ jako trwałe cechy i jako usankcjonowane ideały „Racjonalnos ´ci naukowe wyste ˛dzonych przez nastawienie naukowego teoretyzowania. A potem chytre wys ´mianie wys ´miania. ano. Nabrała szczególnego znaczenia w pan urze ´ stwie zorganizowanym totalitarnie na podstawach ideologicznych. a ocenianie je ´lenia naukowego [Hołówka 1986] jest nieporozumieniem. zasad. stechnicyzowa˛cym do jej dyspozycji urze ˛dowym. co. Odwołanie. Ci siak.co. Neosceptycyzm z neo-czyms ´ à la wiara. 33-34. była w latach nej oraz przed stoja ˛tych zwłaszcza twórczos siedemdziesia ´c ´ Mirona Białoszewskiego. por. w ogóle tak samo. a tam druczek.

” [Buttler 1977. 13. rewolucja. ale bardzo wyrazistego i obfitego. np. nazwy ludzi (robotnik. ˛sa. działan ´ . Warszawa 1989. tolerancja. wyraz ˙ enie obarczone błe ˛ła logicznos ´ci). dostarcza on mianowicie s ´rodków ekspresji. demokracja. W koncepcji „warszawskiej” mamy do czynienia z leksykalno-stylistycznym. społeczen ´ stwo.] sfere ˛ kontaktów codziennych. stylistyczno-sytuacyjna. nieszablonowego relacjonowania faktów itp.). 91. ani tym bardziej gnoseologicznym rozumieniem potocznos ´ci [Markowski 1989]. we ˙sza. poste ˛p. Markowski 1989. której trzymali sie ˛ od lat. [Lech Wałe ˛zyków było tym trudniejsze do przezwycie ˛z To zróz ˙ nicowanie je ˙ enia. sytuacyjnym. słownictwa o małej frekwencji. w rozmowach z członkami rodziny. mieszczan ´ stwo. potoczne mys Je ˙a ´lenie – otrzymywał rozbiez ˙ ne ´ cieraja ˛zykoznawców polskich. zwłaszcza odnosza ˙ ycia społecznego. władza. demokracja.. kupiec. gdy mówia ´ swój familiarny stosunek do adresata ˛powany nastrój – ba ˛dz wypowiedzi. jak poczucie humoru.).. wczes ´niej: Kurkowska. . urza ˛d.. demokracja ludowa (nb. praworza ˛dnos ´c ´ socjalistyczna. Praktyka ta obje wiele wyrazów takz ˙ e z podstawowego zasobu leksykalnego.. umieje ˛tnos nos ´c ´ je ´c ´ z ˙ ywego.). Skorupka 1959. W nowszym uje ˛da ˛c stylem funkcjonalnym „obsługuje [. ale stosunkowo be ˛zanych z okres mniej zwia ´lonymi potrzebami bytowymi [. rozdział pt. praca.. nie skre ´ ujawnic ´ takie swe ˛dziarskie. ogólna ˛ sprawdyspozycje psychiczne. skłonnos ´ci gawe ˛zykowa ˛. władza. podtrzymac ´ swobodny. chłop. ojczyzna. pragmatycznym. ojczyzna. bali sie ˛ oderwac ´ re ˛ke ˛ od bezpiecznej ideologicznej pore ˛czy. z ˙ e zapus ´ciło ˛biej korzenie w sferze semantycznej i aksjologicznej. uczuc ´ i postaw (praca.. 37. pan ´ stwo. umownie moz ˙na je nazwac ´ „warszawska sformułowane przez badaczy z tych dwu os ´rodków naukowych. jak rodzina. obejmuja ˛c całe duz najgłe ˙ e grupy ˛ce sie ˛ do z słownictwa. prezentowali stare partyjne tezy.. Ale walka o je ˛zyk okazywała sie ˛ z wolna walka ˛ o całos ´c ´ idei – i tu wyrastał mur. 234-235]. Bywa ono uz ˙ywane w sytuacjach nieformalnych (np. a nie semantycznym. s. Np. poza wyja ˛tkami do uczestniczenia w nowym dialogu. zostały bowiem najdobitniej wa. moralnos ´c ´ socjalistyczna. To rozumienie potocznos ´ci sytuuje styl potoczny nisko..51 be ˛dzie moz ˙liwe. Droga nadziei. 2.. Spór o potocznos ´c ´ w je ˛zyku i w kulturze ˛zyk potoczny – i lez ˛ce u jego podstaw tzw. partia. lud. Ułatwieniem była ˛bnos stosowana od pewnego czasu praktyka zaznaczenia odre ´ci znaczen ´ oficjalnych w sto˛ przymiotników socjalistyczny lub ludowy: sunku do znaczen ´ potocznych za pomoca ˛dem tautodemokracja socjalistyczna. antropologiczno-kulturo˛” i „opolska ˛”. agresja.. instytucji (pan ´ stwo. Anusiewicz 1989. Za tym murem stali ludzie niezdolni. szkoła.) itd.].. S ˛ sie ˛ z soba ˛ dwie róz charakterystyki w pracach je ˙ ne kon˛z cepcje potocznos ´ci. t.. i szersza. ˛cy chce zasygnalizowac z przyjaciółmi). prawo. wspólnot ludzkich (naród. pokój. wojsko. W prywatnych rozmowach wydawali sie ˛ sporo rozumiec ´ – w publicznych wysta ˛pieniach nie dawali satysfakcji oczekiwaniom społecznym. „Styl potoczny” w Stylistyce ˛ciem „potoczny” jako kwalifikatorem polskiej Kurkowskiej i Skorupki [1959] operuje poje ˛ jedynie emocjonalno-sytuacyjnym (za akademickim SJP Doroszewskiego) i skupia uwage ˛ciu Danuty Buttler potoczny styl je ˛zyka na warstwie dyferencjalnej stylu. 25-26]. podobnie Buttler 1978.

Uwagi o stylu potocznym. [w:] Je ˛zyk. 1991]. Ma charakter ˛tnych przedstawicieli sponajbardziej uniwersalny i tak tez ˙ jest odczuwany przez przecie łeczen ´ stwa” [Furdal 1977. postawy racjonalnej.52 Wydzieleniu elementów zwanych „potocznymi” (głównie wyrazów i frazeologizmów. 32-42]. Wilkon centralny i podstawowy dla systemu stylowego je ´ 1987]. w niniejszym tomie. ubrania. a nawet ˛zyka narodowego. głosi przewage ´lenia systemowego. „wulgarne” – por. Idzie to w parze – zgodnie podstawowego i głównego wariantu je ˛ koncepcja ˛ stylu – z akceptacja ˛ tzw. ˛czaja ˛c poznawczych i emocjonalnych. VI. Jest to je ´ . „z ˙artobliwe”. Teoria – dydaktyka. „pospolite”. t. które wyste ˛puja ˛ w róz ˛ zostac je ˙nych stylach. Buttler. ˛cznie z elementami okres opisywanych ła ´lanymi jako „kolokwialne”. [Todorov 1984. s. dojazdów do pracy. Równoczes ´nie dokonuje wyodre ˙ nych ˛cego. podobne stanowisku Wilkon ´ 1987. naukowej wizji s ´wiata. ˛zykowych [Bartmin jako baza dla formowania innych stylów je ´ ski 1981]. . Bibliografia Adamiszyn 1989: Zbigniew Adamiszyn. drugi tkwi korzeniami w dziedzictwie romantyzmu i plebejskos ´ci. uz ˙ ywaja ´rodka porozu˛c odnosza ˛ce sie ˛ do zaje ˛c mienia na tematy wspólne nam wszystkim. Pod wzgle gramatycznej jest on dos ´c ´ jednolity. Przytoczmy reprezentatywna ´ Anto˛zyka jest je ˛zyk potoczny. operuja ˛ strone ˛ słowwej całos ´ci semiotycznej. 58-65. 92) towarzyszy wyodre ˛ jako i osobne traktowanie słownictwa neutralnego. ˛dem budowy posiłków. Pierwszy z ˙ ywi sie ´wiece˛ mys nia i pozytywizmu. pogody. wie ˛c takz pozytywne (nie ograniczaja ˙e wyraz ˙ enia i formy ˛zykowe. a słownikowo niezbyt rozbudowany. standardowego. bada s ´rodki stylu (w tym zwłaszcza semantyczna nictwa) jako eksponenty obrazu s ´wiata i zespołu wartos ´ci. „mie ˛ca kulturowym poje ˛ciem stylu jako wielopoziomoStylistyka antropologiczna. konkretnego i abstrakcyjnego. Anusiewicz 1984: Janusz Anusiewicz. a wie ´ domowych. Bartmin ´ ski 1981. Kielce 1984. jes ´li tylko moga ´ potraktowane jako wykładniki konstytutywnych wartos ´ci stylowych. które traktuje sie ˛dzyodmianowe” [Buttler 1977. Cechy dyferencjalne traktuje jako syg˛bnienia rejestrów: emocjonalnego (w róz nały stylu. bez których z ˛zyk istniec choc ´ nie wyła ˙ aden je ´ nie ˛zyk. Obejmuje wszystkie cechy ˛c sie ˛ do dyferencjalnych). Uwagi o wariantywnos ´ci fonetycznej tekstu potocznego (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). ˛ wysoko jako styl Tylko przy takim postawieniu sprawy styl potoczny sytuuje sie ˛zyka [Furdal 1973. figuratywnego i dosłownejego odcieniach) i opisuja go itd. rehabili˛dek i dos tuje zdrowy rozsa ´wiadczenie „prostego człowieka”. ”zdrowego rozsa ˛dku” jako jednej z antropologiczna ˛ wypowiedz z wartos ´ci podstawowych [Gajda 1990]. Markowski 1990]. Buttler 1977. ˛zykoznawców o granice potocznos ˛ range ˛ ma oczywisty zwia ˛Spór je ´ci i jej kulturowa ˛dzy centralistycznym i pluzek z tak istotnym dla polskiej współczesnos ´ci konfliktem mie ˛ ideologia ˛ os ralistycznym (demokratycznym) modelem kultury. „ruba˛bnienie szne”. s. Markowski 1988. 1977. jakim posługujemy sie ˛ na co dzien ˛c go jako s moz ˙ e. ˛ potocznos W koncepcji „opolskiej” przyznaje sie ´ci status pełnowartos ´ciowego. rozrywek itd. Okres niego Furdala: „Podstawowym typem je ´lany tym mianem ˛zyk uz je ˙ ywany jest przez społeczen ´ stwo dla celów przede wszystkim komunikatywnych. 151.

Bartmin ´ ski. Barbara B. New Jersey. Eleonora Rosch. Furdal 1973. Antoni Furdal. Wrocław 1991. Praca zbiorowa pod red. J. Markowski 1989: Andrzej Markowski. Anusiewicz. cz. [w:] Z zagadnien ´ słownictwa współczesnego je ˛zyka polskiego. XXVI. stylistyka. 1. t. Mayenowa 1962: Maria Renata Mayenowa. Hillsdale. [w:] Kryzys i schizma. red. [w:] Je ˛zyk literacki i jego warianty. „Poradnik Je Buttler 1978: Danuta Buttler. Lubas ´ 1986: Władysław Lubas ´. [w:] Z zagadnien ´ słownictwa współczesnego je ˛zyka polskiego. Z. „Gdan ´ skie Zeszyty Humanistyczne” R. Słownictwo kolokwialne i niekolokwialne. Przeł. Cluwer Academic Publisher. Bogusławski 1988: Andrzej Bogusławski. Gajda 1990: Stanisław Gajda. ˛tnik Bogusławski 1973: Andrzej Bogusławski. Bartmin ´ ski 1991: Jerzy Bartmin ´ ski. Na przykładzie je ˛zyka polskiego i rosyjskiego. S ˛zyk. Wrocław 1990. 1988 [oryginał Metaphors we live by. Wprowadzenie do teorii terminu. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej. Urban ´ czyk. Lublin 1991. Ossolineum 1978. Dahlgren 1988: Kathleen Dahlgren. Mieczysław Szymczak. Pajdzin ´ ska 1990: Anna Pajdzin ´ ska. Miejsce je ˛zyka potocznego ws ´ród odmian współczesnej polszczyzny. red. „Pamie Literacki” 1973. Markowski. A. Garfinkel 1960/1984. Antoni Furdal. Tomasz P. Problemy semantyczne. t. nr 30. Klemensiewicz 1953/1982: Zenon Klemensiewicz. Kolekcja w strukturze tematycznej tekstu ustnego. ksia ˛z ˙kowe i potoczne współczesnej polszczyzny. Warszawa 1962. Buttler 1982: Danuta Buttler. Istota potocznos ´ci. Klasyfikacja odmian współczesnego je ˛zyka polskiego. Lublin 1990.w niniejszym tomie. Pisarkowa 1974: Krystyna Pisarkowa. [w:] Poje ˛cie derywacji w lingwistyce. Hołówka 1986: Teresa Hołówka. Opole. Opole. Naive semantics for natural language understanding. O spójnos ´ci tekstu mówionego. Stylistyka polska. Mokrzycki. nr 3.w niniejszym tomie. „Biuletyn PTJ” XL. Semantyka leksykalna. Wrocław. Włas ´ciwos ´ci pragmatyczne wyraz ˙en ´ równoznacznych. Chicago]. Antropocentryzm frazeologii potocznej. red. Marody 1987: Mirosława Marody. red. Stanisław Skorupka. Jerzy Bartmin ´ ski. Bartmin ´ ski 1981: Jerzy Bartmin ´ ski. Struktura polskiego słownictwa potocznego. Apresjan 1980: Jurij Apresjan. Odrodzenie w Polsce t. Andrzej Markowski. [w:] ˛zyka. [w:] Tekst i je ˛zyk. 1986. [w:] Esquisses linguistiques. Warszawa 1982. Mys ´lenie potoczne. pedagogika je ˛zykowa. Ethnobiological classification. Styl potoczny jako centrum systemu stylowego je ˛zyka. Stanisław Gajda. Potocznos ´c ´ jako sposób dos ´wiadczania s ´wiata i jako postawa wobec s ´wiata (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). Buttler 1978: Danuta Buttler. Technologie intelektu. Opole. Jerzego Bartmin ´ skiego. Kozłowska. Warszawa. Szymczak. Składnia. Wrocław1980. ´ wiat widziany poprzez je Mac ´kiewicz 1988: Jolanta Mac ´kiewicz. Tłum. Anna Kałkowska. Furdal 1977. Warszawa 1953 [Przedruk w:] Zenon Klemensiewicz. J. Lubas ´ 1978: Władysław Lubas ´. Warszawa 1978. S. E. Mark Johnson. Buttler – Markowski 1988: Danuta Buttler. red. Derywacja stylu. Buttler 1977: Danuta Buttler. Berlin 1978: Brent Berlin. O róz ˙nych odmianach współczesnej polszczyzny. [w:] Cognition and categorization. Je ˛zyk poetycki ze stanowiska lingwistycznego. Heterogenicznos ´c ´ zdrowego rozsa ˛dku. Je ˛zyk w słowniku. red. red. Wrocław 1982. 1980. Warszawa 1978. Je ˛zykowe determinanty wiedzy potocznej i ludzkiego działania. Słownictwo wspólnoodmianowe. ed. T. JOS 1990: Je ˛zykowy obraz s ´wiata. . red. Lakoff. ˛zykowy” 1977. Kategorie semantyczne leksyki potocznej . Teresa Dobrzyn ´ ska. IV. Krzeszowski. Warszawa. Warszawa. Kurkowska-Skorupka 1961: Halina Kurkowska. [w:] Studia nad składnia ˛ polszczyzny mówionej. M. Maria Renata Mayenowa. „Etnolingwistyka” III. Je ˛zykoznawstwo otwarte. Organizacja tekstu potocznego. Metafory w naszym z ˙yciu. [w:] Synteza w stylistyce słowian ´ skiej. W sprawie problematyki stylistycznej staropolszczyzny. Lloyd. [w:] Tekst w konteks ´cie. 1. Historia je Mazur 1986: Jan Mazur. Polskie słownictwo potoczne. red.. Lublin 1986. 2. red. Johnson 1988: George Lakoff. Wrocław1960. Warszawa. Lublin Bartmin ´ ski 1990: Jerzy Bartmin ´ ski.53 Anusiewicz 1989: Janusz Anusiewicz. Status kategorii potocznos ´ci w je ˛zyku i w opisie je ˛zyka (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). Skubalanka. Wrocław. [w:] Je ˛zyk a kultura. Harold Garfinkel. red. Racjonalne cechy działalnos ´ci naukowej i potocznej. Kuryłowicz 1960: Jerzy Kuryłowicz.

Warszawa 1984. Lloyd. [w:] Cognition and categorization. Poznan ´. [w:] Kryzys i schizma. . Hillsdale.54 Rosch 1977: Eleonora Rosch. Schutz 1953/1984: Alfred Schutz. New Jersey. t. red. Todorov 1984: Tzvetan Todorov. Załoz ˙enia analizy stylistycznej. Eleonora Rosch. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej. [w:] „Socjolingwistyka” 4. Warszawa. w druku w „Etnolingwistyka” IV. ed. Katowice 1982. Wierzbicka 1989: Anna Wierzbicka. Wyznaczniki potocznos ´ci – problemy dyskusyjne. [w:] JOS 1990. Wierzbicka 1990: Anna Wierzbicka. Potoczna i naukowa interpretacja ludzkiego działania. Katowice. „Teksty Drugie” (4). Ilos ´ciowa charakterystyka słownictwa współczesnej polszczyzny. Semantyka. Wybrane zagadnienia. Je ˛zyk antytotalitarny w Polsce: O pewnych mechanizmach samoobrony je ˛zykowej. Wróbel 1982: Henryk Wróbel. I. kultura i poznanie. Edmund Mokrzycki. Zgółkowa 1987: Halina Zgółkowa. [w:] Problemy metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa. Barbara B. Tokarski 1990: Ryszard Tokarski. Poetyka. Skubalanka 1976: Teresa Skubalanka. red. 1991]. Henryk Markiewicz i Janusz Sławin ´ ski. Je ˛zykowy obraz s ´wiata w metaforach potocznych. Typologia odmian je ˛zykowych współczesnej polszczyzny. Wilkon ´ 1987: Aleksander Wilkon ´ . [Mps. Human categorization. Kraków.