You are on page 1of 18

37

´ SKI JERZY BARTMIN

Styl potoczny
1. „Pierwszy je ˛zyk” człowieka
˛zyka narodowego je ˛zyk potoczny, nazywany tez Ws ´ród wariantów je ˙ stylem potocznym, ˛cz wyja ˛tkowe. Jest to przede wszystkim pierwszy w kozajmuje miejsce wyróz ˙ nione, wre ˛zyka, ten, którego uczymy sie ˛ w rodzinnym domu jako lejnos ´ci przyswajania wariant je ˛ w codziennych dzieci i który potem długo jeszcze wystarcza nam do porozumienia sie ˛zyk najbardziej prosty, najbardziej konkretny, najbliz sytuacjach z ˙yciowych. Je ˙ szy. Z czasem, gdy w skomplikowanych sytuacjach o złoz ˙onych problemach musimy mówic ´ uz ˙ y˛c uczonej terminologii czy formuł oficjalnych, gdy sie ˛gamy po wyspecjalizowane waja ˛zykowe, ten pierwszy je ˛zyk pomaga nam rozumiec style je ´ i objas ´niac ´ nowe dla nas wyrazy ˛cia, a takz i poje ˙e kontrolowac ´ wyrazy naduz ˙ ywane, wieloznaczne, niejasne. Co to jest spodnium, kanister, poduszkowiec? – „Cos ´ w rodzaju spodni, puszki, samo˛c sie ˛ do obiegowych wyrazów i powszechnie rozumiachodu” – odpowiadamy odwołuja ˛c nych poje ´. ˛ Co znaczy trwoga? Odpowiedz ´: „To, co czujemy wtedy, kiedy czujemy, z ˙ e stanie sie ˛ nie stało” [A. Wierzbicka, Kocha, lubi, szanuje, 1971, nam cos ´ złego i pragniemy, z ˙ eby sie ˛zykiem potocznym. s. 41] – jest formułowana je ˛cy w tym zmitologizowanym słowie Co to jest demokracja? – zapytuje filolog, chca ˛ jego prawdziwego sensu – i stwierdza: „Byłoby to chyba cos doszukac ´ sie ´ bardzo zbliz ˙ o˛puja ˛cej: «taki sposób z nego do tres ´ci naste ˙ ycia zbiorowos ´ci, z ˙e z ˙ adnemu jej członkowi ˛ przemoca ˛ ograniczen iz ˙adnej grupie jej członków nie narzuca sie ´ we wpływaniu na z ˙ ycie ˛c przy tym: „Takie znaczenie zbiorowos ´ci poza wykluczeniem przemocy»” – dodaja wyrazu demokracja sprecyzowałem sobie na podstawie swego p o t o c z n e g o [podkr. ˛zykowego” [A. Bogusławski, Je ˛zyk w słowniku, 1988, s. 73]. JB.] dos ´wiadczenia je ˛zykowej nierzadko domagamy sie ˛ od rozmówcy, by swoja ˛ W sytuacji komunikacji je wypowiedz ´ przełoz ˙ył z polskiego na nasze, opowiedział rzecz swoimi słowami, mówił ˛c takich zwrotów frazeologicznych mamy na mys ludzkim je ˛zykiem; uz ˙ ywaja ´li włas ´nie uz ˙ ycie stylu potocznego do eksplikacji wypowiedzi trudniej zrozumiałych. Wyraz ˙ enia

jakim od najszerszych kre 1989 roku jest „Gazeta Wyborcza”. normalnie – o kaz sie ˙dej sprawie. intencje ˛zyk nazywany zwykle potocznym spełnia kryteria stylu je ˛zykowego. kolokwializm je ˛knej). ludzki wskazuja ˙ e styl potoczny opiera sie ´ci” i przystawalnos ´ci do najbliz ˙szych człowiekowi dos ´wiadczen ´. Wilkon ´ 1987]. pozwalaja ˛ca chronic je ´ ˛zyk przed deformacjami. w sposób naturalny. nr 2321-2323. Je ˛zyk nauk filozoficznych w konfrontacji z potocznym je ˛zyczesnej literatury pie . 39] 2. Szczególnie waz ludzie”. tzn. swoisty obraz s ´wiata. komunikatywne). włas ´ciwos ´ci. zarazem stanowi pote ˙ ny rezerwuar ˛ transformacjom. jakie mu groz ˛ na gruncie działalnos ˛zykowej bardziej je ˙a ´ci je ˛dowej.38 ˛ na to. ” [Krzysztof S ´ ski. Czytelnik [. zintegrowany przez ˛dowe” (do zespół okres ´lonych zasad i wyposaz ˙ony w okres ´lone wartos ´ci „s ´wiatopogla których nalez ˙y wiedza o s ´wiecie. religijnej. zarówno na poziomie wartos ´ci. poddaje sie ˙ ytkownikiem jest szeroka społecznos ´c ´. jak ich je ˛ centralna ˛ w systemie stylów je ˛zykowych. a takz ˛ tła. lecz po prostu papiez ˙. swoje. bez niego nie udaje sie ´ i opisac ´ innych stylów je ˛c własne zasady i wartos ˛z Styl potoczny realizuja ´ci. z ˛ na zasadzie „naturalnos nasze. lecz Komunie ˛s ´wie ˛ta ˛. lud w najszerszym znaczeniu tego słowa – „zbiorowos ´c ´. itd. wych. jest stylem bogatym. naukowej. ˛cym z poje ˛ciem elity – intelektualnej czy innej. politycznej.. Powiemy o nich dalej. Redaktor najpoczytniejszego dziennika. pisza ´ wie ˛ł Przenajs – nie Ojciec S ˛ty. wywiad dla „Przekroju”. z ˙ e pisze ´ liwin ˛ do niego po ludzku. kontrastuja ˙ na dla ˛zyka narodowego jest jego funkcja weryfikacyjna i odnowicielska. urze ˛ na wpływy je ˛zyka potocznego niejednokrotnie odnawiał sie ˛ styl Przez otwarcie sie ˛zyka współartystyczny (por.. 1991. itd. z ˙ e jest to styl przyswajany jako pierwszy w procesie ˛zyka. Dominacja stylu potocznego nad pozostałymi polega nie tylko na tym. stwierdził w wywiadzie: „Pragniemy do religii i Ko˛c zwykłym codziennym je ˛zykiem s ´cioła podchodzic ´ powaz ˙nie. przez najwie ˙niejszych sytuacjach z ˙ yciowych. Styl potoczny pełni role ˛ od potocznego. s. 1989. wyspecjalizowanej – artystycznej. z ˛s ˛ksza ˛ liczbe ˛ osób. w najróz akwizycji je ˙e jest on uz ˙ ywany najcze ´ciej. okres ´lona racjonalnos ´c ´. adresowanej do Do takiego sposobu pisania zmierza je ˛gów czytelniczych. ale przede wszystkim na tym. jak artystyczny. z ˙ e zawiera on zasób podstawowych form i sensów i z ˙e utrwala elementarne struktury mys ´lenia i percepcji ˛zane z elementarnymi potrzebami człowieka w elementarnej sytuacji egzys ´wiata zwia ˛ bazy derywacyjnej dla pozostałych stylów je ˛zykostencjalnej. ˛zyk prasy wysokonakładowej. w stosunku do takich Styl ten zajmuje pozycje ˛dowy czy naukowy (by wymienic stylów. urze ´ tylko najwaz ˙ niejsze) [Furdal 1973. Je wykazuje charakterystyczne (co niekoniecznie znaczy – nie znane innym stylom) cechy ˛zykowych eksponentów. nie z ˙ e premier przyja ´wie ˛tsza ˛ Eucharystie ˛. Bartmin ´ ski 1981. wszystkie pozostałe w jakis ´ sposób pochodza ˙ e role ˛ style wyspecjalizowane i wobec którego okres ˛ swoiste dla siebie na którym funkcjonuja ´laja ˛ wyodre ˛bnic ˛zykowych. Jego uz róz ˙ norakich moz ˙ liwos ´ci.] powinien odnosic ´ wraz ˙ enie. Styl potoczny – centrum systemu stylowego je ˛zyka ˛dkowany inwentarz s Styl to pewien rozpoznawalny i uporza ´rodków. przełom antyklasycystyczny Mickiewicza.

s. 26] ˛ szeroka ˛ game ˛ wypowiedzi zarówno W rzeczywistos ´ci styl potoczny obejmuje cała ˛trznym zróz u s t n y c h – z ich wewne ˙nicowaniem gatunkowym (rozmowy przy stole. a potem – na gruncie oficjalnej retoryki politycznej – wprowadzanie ˛dowego. Niezabitowska to Urban. ale „oni”. 60] nie jest ograniczony wyła ˛zyka. zmiany w rza ˛dzie . Nie ulega oczywis ˛tpliprzekazu jest w tej odmianie szczególnie dobrze rozwinie ´cie wa ˛ polszczyzna ˛ sa ˛ prowadzone kolez ˛ wos ´ci.drakon ´ ska. 234. tak stoja ˛. no i to takie nudne jest potwornie! [Pisarkowa 1974.] Sala wypełniona po brzegi robotnikami. kiedy zarysowała sie ˛zykiem propagandy. z kraju ucieka kapitał. gruba kreska . patrza ˛ na siebie. mówionej odmiany je ´ ze wzgle ´c ´ ustnego sposobu ˛ty. wiesz. poobserwowac ´ przejawy antytotalitarnej „samoobrony je ˛zyka urze ˛dowego i nadawania im konotocznego ogrywania i os ´mieszania elementów je tacji negatywnej..). in.za małe.. wiesz. powitania i poz ulicy. spada produkcja. 376. polityka Balcerowicza . opowiadania wspomnieniowe. obowia ˛zuja ˛ przestarzałe przepisy.za gruba. Wilkon ´ 1987. władza skoncentrowana w re ˛kach wa ˛skiej elity. no truja ˛. zdrowym rozsa ˛dkiem ujawniał nieraz swoje słabos kiem i nieodła ´ci ˛ce bodz i zarazem znajdował inspiruja ´ ce. wiesz. w urze ˙ egnania. relacje ze zdarzen ´ . pusza ˛ te ogony. ale po prostu z ˙eby toto przyszło jakos ´ bliz ˙ej człowieka. Styl potoczny w ustnej i pisanej odmianie je ˛zyka Styl potoczny wbrew wypowiadanym niekiedy opiniom [Klemensiewicz 1953/1982. Skorupka 1961. Spod monstrualnych rozmiarów napisu „Solidarnos ´c ´” padały cie ˛z ˙kie zarzuty wobec rza ˛du: nomenklatura ma sie ˛ dobrze.. a je ˛zykiem – oficjalnym (je i mys ´leniem potocznym z drugiej. utrwala sie ˛ komunistyczny porza ˛dek.) Bo nawet nie to. Do potocznej polszczyzny jako je ˛zyka „ezgystencjalnego” sie ˛gna ˛ł je ˛c je ˛zyk duszpasterski po II Soborze Watykan Kos ´ciół odnawiaja ´ skim. polecenia i z ˙ yczenia. pija ˛ te ˛ kawe ˛. taki fragment rozmowy telefonicznej: (. ˛cznie do Kurkowska. osławiona ˛ „nowomowa ˛”) z jednej strony. w mediach nagonka na Lecha. pros ´by i skargi. i nie najwaz ˙ niejszy typ polszczyzny potocznej. dyskusje w kolejkach. s. gratulacje i kondolencje. z ˙ e reprezentuje ja np. z intencja ˛ uwiarygodnienia mówcy i zwie ˛elementów potocznych do stylu urze kszenia siły perswazyjnej jego wypowiedzi. groz ´by i kłótnie. Wódz. moglis ´my najpierw na gruncie codziennej praktyki ˛zykowej” [Wierzbicka 1990]. najwyrazistszy moz Je ˙ e. na ˛dach i sklepach. choc ˛du na prymarnos ustnej. Warszawa 1991.39 ˛cznym od niego tzw. z ˙ e potoczna ˙ en ´ skie rozmowy.. 49] ˛zyk kolokwialny to jednak tylko jeden. Ale łazic ´ tak? Tak patrze ˛ na tych bubków. ” [Jarosław Kurski. [. kawały itd. 3. jak tez ˙ wypowiedzi p i s a n y c h [Fur- .. Inny jej typ reprezentuja np. flirty. ale bynajmniej nie ˛ jedynie moz ˙ liwy. które owocowały m. precz z „popiwkiem” (podatkowa gilotyna wynagrodzen ´ ). rolnictwo lez ˙y.. powstaniem „filozofii ˛zyka potocznego”. co tak tan ´ cza ˛. teksty reportaz ˙ owe: Atmosfera lipcowego spotkania była bardzo ge ˛sta. katastrofa w górnictwie. tak wiesz jak głuszce. Wreszcie na naszych ˛ ostra antynomia mie ˛dzy cenzurowanym je ˛zykiem urze ˛dowo oczach. rza ˛d to juz ˙ nie „my”.

jednak w strone Przymiotnik potoczny. synonimami sa ˛ ani t. liczy ˛ interesuja ˛ w wersji minimalnej około 1500 – 2000 słów. odpowiada postawie zdroworozsa wyraz zarówno w strukturze słownictwa i jego organizacji semantycznej. odz ˙ ywianie sie ´c ´ . artykuły i komentarze w prasie wyso˛z ˛ce konakładowej itd. tego. w sferze znaczen lecz tkwi w głe ´ i w sposobie postrzegania rzeczy˛ga sfery zachowan wistos ´ci. 79-80]. mleko. ˛bszej warstwie je ˛zyka. ani gdzie i w jakiej dziedzinie jest uz ˙ ywany odnos ´ny je ˛ zamkna ˛c Styl potoczny nie daje sie ´ w granicach jednej (np. bez których nie moz ˛ obyc semantyczna ˙ emy sie ´ w okres ´lonych sytuacjach z ˙ yciowych oraz przy definiowaniu innych wyrazów. 50 według Markowskiego 1990). buty. cze ˛s Sa ´ci ciała człowieka (oko. potrawy (jes rozwój i funkcjonowanie (byc ´ . 4000 – 5000 słów [Buttler. głowa). to je 4. Styl potoczny – jak kaz ˙ dy styl – przekazuje i utrwala pewien obraz s ´wiata. na co dzien „stale sie ´ . kolokwialnej) sfery uz ˙ycia i jednego (np. jak tez ˙ w zespole kategorii gramatycznych. mówionej) formy przekazu. Jest ˛zyk obiegowy. re ˛kaw). Taki słownik ja ´c ´ stylu potocznego. 6). a jego ˛ przymiotniki codzienny. Definicja słownikowa potocznos ´ci. syn). 205] i w opisach badaczy polszczyzny obejmuje kilkadziesia tematycznych (38 według Zgółkowej 1987. odziez obiad). sie ˛t grup Miodunka 1989. Analiza semantyczna tego słów. powszechne w najróz ˙ niejszych tekstach je ´ metoda ˛. biec. jednej (np. jaka ˛ nauczyciele je ˛zyków obcych. To drugie kryterium potocznos ´ci jest ˛drowy. wóz). łóz ˙ko). powszechnie uz ˙ywany „ – i tylko tyle. cia ˙a ˛ stylu urze ˛dowego). z drugiej zas ˛ce sie ˛ do elementarnych statystyczna ´ – wyrazy odnosza ˛tnego człowieka i powia ˛zane z soba ˛ wewne ˛trzna ˛ wie ˛zia ˛ dziedzin zainteresowan ´ przecie ˛. z ˙ona. w pewnym stopniu takz ˙ e tzw. 185. regułach derywacji. Jego pełny opis mógłby wypełnic ˛ ksia ˛z ˛. frazeologizmach i przysłowiach. Zgółkowa 1987). pospolity i zwyczajny (SJP Doroszewskiego. zas ´ w wersji standardowej. rosna ˛c ´ . ubieranie sie ˙ (ubierac ´ sie ˛. sa ˛tsłownictwa pozwala zakres ´lic ´ horyzont poznawczy i granice mentalnego s ´wiata przecie ˛ z jednej strony wyrazy najcze ˛s nego człowieka. umrzec ´). kluczowy dla rozumienia terminu styl potoczny. sie ´ człowieka [Anusiewicz 1989. Markowski 1988. drobne wiadomos ´ci prasowe. jego ˛. znaczy tyle co ˛ zdarzaja ˛cy. pic ´ . s. by o nich powiedziec ´ najpierw kilka ˛ niejako zinwentaryzowane w potocznym słownictwie. nie dotyczy tylko form wyrazu. ˛. wzorcach ˛zyku i doste ˛pny budowy zdan ´ . por. okno.. s. dzienniki dal 1973. Jest to obraz dany w je ˛zyk. emocjonalnego) typu postawy. Składniki potocznego obrazu s ´wiata Potocznos ´c ´ nie jest tylko zjawiskiem powierzchniowym. poprzez je ´ cała ˙ ke ˛zykowego obrazu s Składniki potocznego je ´wiata. a znajduje swój widzenia „prostego człowieka”. ruch i s ´rodki lokomocji (is ´c ´ . Markowski 1989]. dom i jego wyposaz ˙ enie (pokój. stanowia ˛cy integralna ˛ cze ˛s waz ˙ niejsze. nazywany zwykle obrazem „naiwnym” [Apresjan 1980. rodzina (matka. 14-17]. wyrazy. Do potocznego inwentarza nalez ˙a ´ciej ˛zyka (daja ˛ce sie ˛ wyznaczyc ˛ uz ˙ywane. dbałos ´c ´ . kto jest uz ˙ ytkownikiem. Obraz ten jest budowany z punktu ˛dkowej. powszechny.40 ˛tniki. cze ˛sto. 1964. a takz ˙ e wyraz ˙ enia równoznaczne nie us ´cis ´laja ˛zyk. s. sposobach budowania tekstów. ˛ to zatem wyrazy nazywaja ˛ce m. reportaz ˙e. s. serce. in. równiez ˙ zróz ˙nicowanych gatunkowo (listy i pamie prywatne. porady z ˙yciowe. poradniki.

wrócimy do domu) czy zdania wyspecjalizowane jako warunkowe (jes ´li zrobi sie wrócimy) lub czasowe (kiedy zrobi sie ˛ jasno. powagi. słownictwo potoczne stanowi zra ´. oceny (kochac ´. słuz ˙ba. s. pamie ´. ˛tników – najbardziej typowych gatunków potocznych. czasów wspólnoty prasłowian ´ skiej i nawet praindoeuropejskiej. wiara i religia (chrzest. ˛ga sie ˛ dalej tez ˛dzyludzkie. spójniki) słuz ˙a ˙ aniu najprostszych relacji osobowych. bardziej wyspecjalizowane. Podobnie jak w słownictwie takz ˙e w sferze konstrukcji gramatycznych moz ˙ emy wydzielic ´ jednostki najbardziej elementarne i wtórne. uczyc ´. na zachowanie i poste ´ . a zarazem bazowy dla . wina). walka). 1 Badania kawałów. sprawia. przyimki. wole ´. upór. krzywda. lubic ´). cierpliwy). choroba. z ˙e moz ˙e ono pełnic ´ ˛ eksplikacyjna ˛ w stosunku do bardziej złoz role ˙onych i bardziej wyspecjalizowanych wy˛dowych czy artystycznych). sa ˛siedzkie i słuz rozcia ˙ na stosunki mie ˙ bowe (spotkac ´. 132]. obejmuje tez ˙ sfery takie. dyskusji. neutralne. którym pos ˛cano tradycyjnie wiele uwagi. sa ˛dzic ´. zdania złoz ˛dnie ła ˛czne (Zapukał i wszedł) czy zdania wszych nalez ˙a ˙ one współrze ˛ zrobi jasno. ciekawy. ˛ (czuc wyobraz ´nie ´ . znac ´. jak moralnos ´c ´ (dobry. z historycznoje ˙ e podstawowe słownictwo potoczne jest zarazem bardzo ˛ga odległej przeszłos stare. do drugich np. listów. przestrzennych. Podane wyz ˙ ej przykłady wyraz ˙ en ´ nalez ˙a neutralnego. ma ˛dry. sa ˛ zróz S ´wie ˙ nicowane odpowiednio do wielos ´ci funkcji tego stylu i róz ˙ nych jego uz ˙ yc ´ sytuacyjnych. rozma˛powanie (patrzec wiac ´. emocjonalnos ´ci itd. a nie emocjonal˛b tekstów rozmów.41 o ciało (myc ´ sie ˛. charakter człowieka (us ´miech. opowiadan ne. wrócimy do domu). do pier˛ np. sztuka i obyczaje (s ´piewac ´. Todorov 1984. grzech. odwaga. wrócimy) itp. konkretnos ´ci. grac ´. poza nazwami czynnos ´ci. Poza nazwami przedmiotów i ich cech. dialogów. zdania czasowo-warunkowe (Jak sie z rzeczownikami odsłownymi w funkcji okoliczników (po zapukaniu wszedł. 5. do podstawowych przedmiotów i zjawisk. dotyczy nastawienia na obiektywne przedstawianie ba ´ subiektywne war˛ do rejestru tos ´ciowanie przedmiotu mowy. który jest podstawowy w samym stylu potocznym. Najwaz ˙niejszy podział. zły. o s ´wicie ˛ jasno. Moz ˙ na w nim wydzielic ´ swoiste sytuacyjne r e j e s t r y form czyli ich typy „nacechowane styli˛z ˛du na stopien stycznie w najwe ˙ szym sensie” [Bogusławski 1973. rozumiec ´. pytac ´). duch). obraz). familiarnos ´ci. lez ˙ec ´ ) itd. Bóg. [por. wyrazisty zwłaszcza w potocznym ˛dz słownictwie. emocje. uciec. sie ´ci. ze wzgle ´ oficjalnos ´ci. na ˛ (chciec ˛c uczucia. bac ´ sie ˛. z ˛raz ˙ en ´ oraz całych tekstów (naukowych. s. Włas ´nie odniesienie słownictwa potocznego do elementarnych sytuacji egzystencjalnych człowieka. pamie ˛zykowe pokazały. urze ˙ e moz ˙ e wyste powac ´ w funkcji definiensów w definicjach słownikowych. rozum. Włas ´nie takie. stanów ˛ takz i procesów do tego elementarnego słownika potocznego nalez ˙a ˙ e podstawowe wyrazy ˛ce wyraz gramatyczne (zaimki. To podstawowe słownictwo potoczne ogarnia swoim ˛giem znacznie wie ˛cej niz zasie ˙ tylko najbliz ˙sze otoczenie i sprawy bytowe człowieka. pamie ˛tac ´). czasowych i logicznych. Pierwsze zróz ˙nicowanie stylu potocznego: rejestry neutralny i emocjonalny ´ rodki stylu potocznego. 32-42]. wolec ´). figuratywnos ´ci.

dotycza ´ fizycznych. Markowski 1988. Okres ´lenia pozytywne sa ˙ artobliwie okres (encyklopedia ‘erudyta’. makówka. pchac ´ w siebie (= jes ´c ´). kapituła. wrzucic ´ cos ´ na siebie. byczyc ´ sie ˛ (= lez ˙ ec ´ ). zasuwac ´ (= is ´c ´). naiwnos ´c ´ (jelen ´ . odbierane przez innych jako okrutne (potwór. z ˙ artobliwe metafory. robol. wazeliniarz). berbec ´. człowiek. s ´mietniczka. ˛cych tylez a takz ˙ e na ogromnym bogactwie dubletów. ˛ce do neutralnej. maruda. wycia ˛gna ˛c ´ kopyta (= umrzec ´). kiepeła. wsuwac ´ . cech . jego zachowan cze ´c ´. zaprószony). Emocjonalny rejestr – stosowany głównie w sytuacji nieoficjalnego. tra ˛bic ´ (= pic ´ ). Tokarski 1990]. zbyt pewne siebie (hucpiarz) itp. słon ´ . sufit. lecz tylko jego wybrana ˛s ˛ca ˛ człowieka. tra ˛ba. i to wartos ˛cy negatywnie. grzywka. ˛ role ˛ zasobu neutralnego wskazuja ˛ m. słuz ˙ alcze (lizus. przykładowo. Bliz ˙ sza analiza rejestru emocjonalnego wykazała. nalez ˙a podczas gdy pozostałe. łajza. naiwniak). spokrewnionych z soba ´ci i motywacji stylach ˛zyka. pus ´cic ´ ostatnia ˛ pare ˛. który daje sie ˛zykowego wydobyc ˛tnowana i os tywnego) materiału je ´. metaforycznos ´ci. wykidajło). kolonazywaniu rzeczy co ekspresji i zabawie je kwialnej polszczyz ´nie około 120 synonimów: arbuz. od (mizernego) wygla ˛ca wie ˛kszos zdechlak. pietra (= bac ´ sie ˛ tego słownictwa stanowia ˛ ekspresywne okres Połowe ´lenia człowieka od jego wieku (brzda ˛c. nieudolnos ´c ´ i niezaradnos ´c ´ (ofiara. Markowski 1990]. niezguła. bania. chlac ´. nieszczere (szuja. ˛du (wymoczek. I tak pie ´mieszana jest głupota (jełop. kapusta. głowa ma w potocznej. młócic ´ . duda. gamon ´ . kolez ˙en ´ skiego dialogu i okres ´lany mianem „kolokwialnego” – oddaje te same sensy co ˛ o swoistej postawie mówia ˛cego. ekspresywne. je Buttler 1978. tylko 2% [por. Buttler 1978. Z ´lana jest skłonnos ´c ´ do kieliszka (moczyge ˛ba. baran. zawiany. czambuł. mózgownica. cymbał). zmiatac ´ z talerza / z miski. Przewaz ˙ aja ´ci. łepetyna. Buttler. ckm. zawodu (golibroda. kalafior. tuman. od cech umysłowych i psychicznych. ogarna ˛c ´ sie ˛ ˛). babka. wyrko (= łóz (= ubrac ´ sie ˙ko). kobyła). wyniki badan Na podstawowa ´ słownictwa ˛s ˛stszych słów rosyjskiego uz ˙ ywanego najcze ´ciej w potocznych dialogach: na 2380 najcze dialogowych az ˙ 98% stanowiły wyrazy elementarne typu mówic ´. wykitowac ´. czerep.42 ˛zyka etnicznego. cymbał. przede wszystkim jednak zachowania istotne społecznie. z ˙arówka itp. bas ´ka. kret). badylarz. kojfna ˛c ´. „pospolity”. opychac ´ sie ˛. lampa. oferma. fujara. takie wyraz „z ˙ artobliwy”. kapral). która ˛ rejestr neutralny. is ´c ´ itp. gryz ´c ´ ziemie ˛. stosunkowa ˛ niewielka ˛ słownika neutralnego. Przygniataja ´c ´ tych ˛cy. Buttler 1978. Nalez ˙a ˙ enia. in. równoznacznych wyraz ˙en ´ słuz ˙a ˙ ˛zykowej. kafel. gryzipiórek. a nie emocjonalnej warstwy form je ˛zykowych. lawirant). krówka. Zasób ten powtarza sie ˛ – jak morfem główny w rodzinie całego je ˛ wie ˛ziami pochodnos wyrazów – w innych. chuchro). Z tego powodu bywa opisywany jako „słownictwo wspólnoodmianowe” [por. nazbyt przebiegłe i sprytne ˛ wyja ˛tkowe (cwaniak. duz ˙y. pewnego załoz ˙onego ideału człowieka. czapa. mleczak. towarzyskiego. fajtłapa). frygac ´ . micha. ˛bnos Odre ´c ´ potocznego słownictwa z rejestru emocjonalnego (kolokwialno-emocjonalnego) wobec potocznego słownictwa neutralnego polega na znaczniejszym udziale frazeo˛zanej z tym wie ˛kszej obrazowos logizmów w pierwszym z nich i zwia ´ci. itd. ale dodatkowo niesie informacje ˛ kwalifikatorów „rubaszny”. SJP Doroszewskiego precyzuje szczegółowiej za pomoca ˛ tu. czajnik. lez ˙ec ´ plackiem. podlotek. wcinac ´ . urze ˛das. s ´winia. powolnos ´c ´ i niesprawnos ´c ´ (s ´lamazara. z ˙ e nie dubluje on bynajmniej całego ˛. 112].. ciele ˛. z punktu widzenia okres ´len ´ ma charakter wartos ´ciuja ´ciuja ˛ z (negaswoistej potocznej etyki. podstawowego. psychicznych i społecznych. [Lubas ´ ˛ pełne obrazowos 1978. gołowa ˛s). widziec ´. podfruwajka. s. Np. „wulgarny”. miec ´ ˛). mrówa ‘ktos ´ pracowity’). łeb. [por. dobry. jak łepetyna (= głowa). pała. tj. 147].

Gdzie urodził sie jest norma ˛ Mickiewicz? Mickiewicz urodził sie ˛ w Zaosiu koło Nowogródka. słownictwo wypowiedzi (ustnych. brak tez ˙ swoistych nazw poszczególnych posiłków (poza słowem kolaja). widze ˛. Frazematyka). dziewczyna. belfer). itp. Siatka nominatywna tego słow˛co defektywna” [Buttler 1978]. na czym polega drugie istotne zróz ˙ nicowanie s ´rodków stylu potocznego. fonetyke ˛. militaria. Istotne jest to. Sa ˛ tu tez ˛ce zdarzenia umysłu.43 ˛dzyludzkich. orzeczenie podwojone: w z i a ˛ ł zrobił. neutralny i emocjonalno – ˛ najwaz ˛ zwia ˛zane ze sfera ˛ codziennos kolokwialny. konstrukcji składniowych (To były pie ˛kne dni wobec C ó z ˙ t o były z a dni! ). 6. precyzuja ˛cych połoz nazywaja ´liny i zwierze ˙ enie w przestrzeni. widze. Odpowiedz stopniu tez ˙ pisanych). prawie brak wykładników słownych miary (jest tylko kawala ˛tko i kupa). Obu rejestrom przysługuja i konkretnos ´c ´. jabłko. Drugie zróz ˙nicowanie stylu potocznego: rejestry swobodny i staranny Znany dobrze ze szkoły problem odpowiadania „pełnym zdaniem” dobrze pokazuje. Do czego zmierzam. słownictwa (kolega. i d z ´ zobacz. jabko. nauczyciel wobec kumpel. u t e g o. młodszy – starszy. włas ´ciwos ´ci fizyczne przedmiotów. szejset. orzeczenie zaimkowe: Co giczno-składniowych (w wariancie swobodnym pojawia sie ona sie ˛ ume ˛czyła. to nikt nie wie. przyszed). normalka). konstrukcji morfolo˛ np. c h c i a ł n i e c h c i a ł musiał). hucpa. Wzory polszczyzny starannej stanowia ˛ oznaka ˛ w kontaktach partnerów nierównorze ˛dnych: uczen norme ´ – nauczyciel. stosunków mie ˙ wyraz ˙ enia ogólnie okres ´laja dobre lub złe (frajda. przyszedł wobec prosze. relacje czaso˛zane z rolnictwem itp.. a obejmuja ˛ce składnie ˛. ˛czenia wyrazowe o wyspecjalizowanych funkcjach Frazeologia) i konwencjonalne poła tekstotwórczych typu Co słychac ´. nie ma (albo prawie wcale nie ma) własnych jednostek ˛cych ros ˛ta. Gdzie spotkałes ´ Piotra? Na Swie ´ eliptyczna ˛ w swobodnej konwersacji. orzecznie z quasi-przytoczeniem: Pus ´cił karabin ibe ˛ c. u p a d ł. maja ˙ niejsze cechy wspólne: sa ´ci. ˛ podobne cechy: antropocentryzm elementarnego bytowania. szes ´c ´set. ˛ sie ˛ do samego człowieka i jego otoczenia w warunkach dos odnosza ´c ´ tradycyjnego. klops. Do swobodnego rejestru form nalez ˙a ˙ ˛ce na projekcji członu tematycznego (zwykle wzmacmechanizmy tematyzacji polegaja nianego zaimkiem ten) i markowaniu jego miejsca w zdaniu zaimkiem. Odpowiedz ´ ”pełnym zdaniem” jest wyznacznikiem sta˛ w sytuacji szkolnej. babka. np. Zróz ˙ nicowanie form starannych i swobodnych obejmuje poziom wymowy (prosze ˛. wstac ´ lewa ˛ noga ˛ „byc ´ w złym humorze” (zob. z ˙ e oba rejestry potocznego słownictwa. 44-45]. podwładny – przełoz ˙ ony. zawodowej i społecznej. O co ci włas ´ciwie chodzi? Co jest ˛ tez grane? I to by było na tyle (zob. wyrazów nictwa jest jednak „zaskakuja ˛cych aktywnos dotycza ´ci artystycznej. jest tez ˛ rannos ´ci załoz ˙onej przez wzór zachowania sie ˙ ostentacyjna ˛ deklarowanego szacunku dla rozmówcy. ale w duz sytuacje ˙ym ˛tokrzyskiej. zadyma. z a b r a ł s i e ˛ i poszedł. brak w niej np. S e l e k c j a – . Swobodny rejestr form potocznych obfituje w obrazowe frazeologizmy typu miec ´ muchy w nosie a. we. powodowane przez ˛. s. realia zwia [Buttler 1978.

wpisza ˛ do z ˙urnala.Cos ´ mi sie ˛ – kurza twarz – zdaje. W literackiej transpozycji Jacka Ciszewskiego potoczny. na który ładowali amunicje ˛. kurdebalans. to spadły z niego jakies ´ skrzynie. I był juz ˙. poleciały z nich na beton granaty i wszyscy padli na mordy. . zabezpieczone. . powoli. których nie ma ani w elementarzach. ale ja nie moge ˛ cytowac ´ bardzo dokładnie. podlegaja ˛bnienia nawet kilku we ˛z ˛ np. uz je ˙ ycie ewokacyjnych za˛pników. ostatni raz. jeszcze sie ˛ dranie nie zadomowiły – odparłem. bracie – mrukna ˛ł Wojtek. . oni tam ostro jez ˙dz ˙a ˛. Ubóstwiał. . prosze ˛ mi wierzyc ´. ale w powrotnej drodze diabli. kurcze blade. Rejestr ten moz ˙ na okres ´lic ´ jako „niski”. – Mys ´my mieli takiego jednego. wiedza ˛. rozumiesz. dosadne rzygac ´. kurdemol. kurza melodia full.Do Nigerii wchodzimy? – me ˛czył Wojtek. ani w podre ˛cznikach poprawnej polszczyzny. jak pokazuja ˛z synonimy neutralnego potocznego słowa wymiotowac ´: ksia ˙ kowe womitowac ´.Piwo lubia ˛ – przytakna ˛ł Czesiek.Tego jeszcze. Albo: A to twoje uwielbienie dla Beatlesów o n o zacze ˛ło sie ˛ kiedy miałes ´ ile lat? ˛ jeszcze dalszemu rozwarstwieOba rejestry. To znaczy powiedział troche ˛ inaczej. [. stał jakis ´ nigeryjski. z ˙e my g o nie zmarnowalis ´my. Albo: A co do t e g o w y p i e p r z a n i a. staranne zwracac ´.Pe ˛dzicie? – Wojtek zaprotestował pytaniem.. s. . co j e potem przygotowujemy. kurza mac ´.] powiedział swym tubalnym głosem: . kurza twarz. z ˙ artobliwe haftowac ´. kurza twarz. ale te granaty były. to powoli. które moz ˙ e prowadzic ´ do wyodre ˙ szych stref. uz ˛ na zasadzie słów – wytrychów (słów do rejestru w u l g a r y z m ó w z nieliczna ˙ywana ˛ nazw genitaliów.] A motorzysta Zbyszek [. .... – Dmuchniesz. kurza twarz. i jak nim zarzuciło. której szczególnym przypadkiem jest eufemizacja. fekaliów i zachowan wszystkiego) grupa ´ seksualnych.Nie. rozpierniczyły sie ˛ na kei. bo uz ˙ywamy w załogowej mesie na ogół słów.Jakie tam festiwale – skrzywił sie ˛ Czesiek. kotku. czego przykład mamy w przytoczonym teks ˛ste ´cie. nie wiemy – wła ˛czyłem sie ˛ do dyskusji. nawet strzały było słychac ´ . Nowy statek. zdrowo kiwac ´.Tam regularna wojna. Taki mechanizm tematyzacji pojawia sie ˙ takz ˙e w starannych ˛dina ˛d rozmowach telewizyjnych: Ten dorobek Filharmonii Warszawskiej – mys ska ´le ˛.A festiwale u was jakies ´ sa ˛? . z ˙e kiedys ´ przy kei. to nie jest sprawa przyjemna. kurza ne ˛dza. z ˙e be ˛dziem sie ˛. ˛zykowej wulgaryzmy cze ˛sto staja ˛ sie ˛ przedmiotem gry W „normalnej” komunikacji je ˛zykowej. jedno piwo za duz ˙o i juz ˙ cie ˛. Koniecznie wypada odnotowac ´ w tym miejscu istnienie ekspansywnego współczes ´nie ˛. to pe ˛dzimy. kolez ˙en ´ ski dialog marynarzy przybiera taki oto kształt: A Wojtek cia ˛gle pytał. Czasem jakis ´ sie ˛ napatoczy.. Warszawa 1972.. 48-54]. to zaciemnienie. i karmilis ´my go codziennie piwem. nie jest t o w tej chwili takie ˛ juz bezpieczne.. swobodny i staranny (wysoki).. gdzie stawał statek.Karakony na statku macie? . niu. – Jak bylis ´my. – W tamta ˛ strone ˛ nie mamy ładunku. a tu zajez ˙dz ˙a jeszcze jeden wóz. .. Do najbardziej znanych zaste . Smak morza. A pilot opowiadał.44 jaka o n a powinna byc ´? Albo: Ta p r a c a – trzeba j a ˛ zacza ˛c ´ ! Albo: T e m o n i t y. [Jacek Ciszewski.. kurdebalans.

dopusz˛ istnienie wewne ˛trznych sprzecznos cza sie ´ci (co niekiedy jest przedmiotem krytyki. ale tez ˙ porza kolektywnos ´ c i i t y p i z a c j i. s do Rygi) obejmuje nazwy chorób. cechuje go fizykalizm i biologizm w widzeniu człowieka i jego zachowan ´. ˛ w praktyce z ˛. z Mie ˙ nicowania zachodzi zwia ˙e ˛czy sie ˛ zwykle ze swobodnym. ˛cych do osia ˛gania załoz Hołówka 1986) i róz ˙ norodnos ´ci s ´rodków. zas rejestr emocjonalny ła ´ neutralny ze starannym. skurczysyn. ˛– Człowiek jest takz ˙ e obecny pos ´rednio. starsza pani). kurza twarz. przeste ´mierci. przy czym na te wymiary nałoz ˙ one jest dalej potoczne. Antropocentryzm ˛pie. Juz ˙ dota stylu potocznego wskazywały na jego wybitny a n t r o p o c e n t r y z m. Na odniesieniu do ciała człowieka opiera sie ˛ przestrzenna ˛ – odróz jes ´li idzie o orientacje ˙ nianie wymiaru pionowego góra–dół i wymiarów poziomych przód–tył oraz prawy–lewy. Wartos ´ci stylu potocznego ˛zyStyl potoczny wykazuje szereg istotnych włas ´ciwos ´ci.45 ˛: kurcze pników nalez ˙a ˛. Jest mianowicie królestwem tów składowych. zarówno w sferze tworzywa je kowego. skupia uwage zmysłowej. które to ˛d wymienione elementy miejsce jest uprzywilejowane. pierwsze i najwaz ˙ niejsze. jak przede wszystkim w płaszczyz ´nie wartos ´ci. 8. skurczybyk. egzystencjalnego dos ´wiadczenia. 7. kurka wodna. a nie poza nia Styl potoczny nie tylko zawiera pewien dos ´c ´ spójny. z lewej strony – odpowiednio do potrzeb i odczuc ´ . Wskaz ˙ emy je najpierw skrótowo. opierniczyc ´. To ˛zyka sprawdza sie ˛ przede wszystkim staroz w tym stylu je ˙ ytna formuła – „człowiek jest ˛ wszechrzeczy”. który ujmuje s pierwszego je ´wiat z punktu widzenia konkretnego człowieka. słuz ˙a ˙ onych celów. Dobre jest to co w górze. ˛ na rzeczach doste ˛pnych obserwacji Styl potoczny jest k o n k r e t n y. jak i neu˛ce sie ˛ do człowieka stanowia ˛ grupe ˛ najbardziej rozbudowana ˛. „codziennego”. miara W słownictwie potocznym (a dotyczy to zarówno rejestru emocjonalnego. ujmuje sie ˛ rzeczywistos Racjonalnos ´c ´ potoczna jest praktyczna i „zdroworozsa ´c ´ ˛tem potrzeb konkretnego człowieka i wedle jego zdolnos pod ka ´ci percepcyjnych. ludzkie wartos ´ciowanie dobry–zły. Sfera głe ˛ce rzeczywistos co przyjmowane załoz ˙enia dotycza ´ci i miejsca w niej człowieka. wkurzyc ´ sie ˛. Przedstawimy je nieco szczegółowiej. Jest to styl. stylowi potocznemu przysługuje walor naturalnos Jak powiedzielis ´my na wste ´ci. z tyłu. ˛dkowa”. skórkowany. por. jego elementarnego. ˛dzy oboma przedstawionymi typami zróz ˛zek taki. ˛boka stylu potocznego obejmuje pewne milcza ˛a potem omówimy nieco szerzej. ˛zyka człowieka. Eufemizacja poza nazwami intymnych ˛s cze ´ci ciała (cztery litery. z przodu i z prawej strony. niezbyt wielki inwentarz elemen˛dkuje go na swój sposób. złe – to co na dole. pieprzyc ´. seksu i pewnych zachowan ´ fizjologicznych (jechac ´ ˛pstw. Sprawdzianu szuka sie ˙ycia. skubany. tralnego) nazwy odnosza Była juz ˙ o tym mowa.

wzniosłe. który to je Znamienna cecha organizacji słownictwa potocznego. podobnie w róz ˙nych znaczeniach uz ˙ywamy antropocentrycznych wyraz ˙ en ´ o mały włos. Sa ˛t. w porównaniu ze słownictwem naukowym. [Pisarkowa 1974. [Pajdzin ´ ska 1991. pójs ´ciu do przodu lub cofaniu sie ˛. odbiorca. miec ´ czegos ´ po uszy / po dziurki w nosie / po pachy to „miec ´ duz ˙ o”. s. je ˛czmien ´ i owies sa ˙a. Do podtrzymywania kontaktu ˛ czy tylko słuchaczem. na róz ˙ne sposoby. które dzieli sie ˛ od chwastów na z ˙yto jare i ozime. uczucia. zamiary czy morale – oceniane pozytywnie – okres ´lamy potocznie słowami górne. oko sieci. Wyobraz ´ sobie. uszko filiz ˙anki itd. listy). 191]. mówic ´ . zmieniaja ˛ s ´rednia. ˛s ˛z Nazwy cze ´ci ciała ludzkiego sa ´ródłem metaforyki: główka kapusty. łóz ˛ce podstawowe a wie ˙ko. dowolnego fragmentu pola leksykalno-semantycznego w je ˛ rozumiane jako zboz ˛ dalej Potocznie z ˙yto. kopac ´. wysokie. do góry nogami. czy ty nie masz innych zmartwien ´ ? Słuchaj. cos ´ grube na palec. co znaczy „miec ´ blisko”. ideały. wywyz ˙szaniu sie ˛ i poniz ˙eniu. Taka ˛zykowi dzieci w wieku przedszkolnym [Zgółkowa struktura słownictwa jest włas ´ciwa je ˛zyk reprezentuje najczystszy typ polszczyzny potocznej. krzyczec ´. który porusza sie ˛ prawa ˛ re ˛ka ˛. ramie ˛ dz ´wigu. styl potoczny wypracował bogaty z drugim człowiekiem. nadrze . stawac ´ na głowie. zas ´ pobudki. dominuja ˛ konkretne. konatywnych (Człowieku. 9. czyny – oceniane negatywnie – jako niskie. naste zanika. spac ´ . wysokie na chłopa. zob. dobrze widoczna np. kochanie. kilka kroków dalej. Bezpoitp. ja jeszcze zadzwonie ˛. rozmówca arsenał specjalnych s ´rodków tzw. ros to nazwy ludzi. jako adresat. szyjka butelki. Rosch). 29]. czasem szczytne. mówimy: miec ´ cos ´ pod re ˛ka ˛ / pod bokiem / pod nosem. Konkretnos ´c ´ ˛ wyrazy W leksyce potocznej.46 ˛ do przodu. 1987. Ciało człowie˛ punktem odniesienia dla miar: łokiec ka. czysty jak łza itp. pszenice ˛ jara ˛ i ozima ˛ i generalnie ostro odróz ˙ nia sie (zielska). w nastawieniu na kontakt z drugim człowiekiem. mleko. ˛zyka polskiego]. Ogólniejsza. w mgnieniu oka. ˛ moz ˛ dobrze uchwycic Jes ´li chodzi o włas ´ciwos ´c ´ pierwsza ˙na ja ´ przez porównanie ˛zyku potocznym i naukowym. zarówno neutralnej jak nacechowanej uczuciowo. Jest to układ trzypoziomowy: zboz ˙e → z ˙yto → z ˙yto jare/ozime. zob. interlokutor. jego wielkos ´c ´ stało sie ´ i stopa. realiów z ˙ ycia codziennego. Frazeologia]. Jest on niezmiennie. noga stołowa. ˛dna uwaz ˙ any przez etnobiologów za podstawowy [Berlin 1978]. wielokrotnie liczniejsze od abstraktów [Buttler. warkocz komety. pszenica. ˛c rzeczowniki typu oko. obecny w potocznym teks ´cie. Dlatego mówimy wartos ˛co o czyichs sie ´ciuja ´ wzlotach i upadkach. zwierza ´lin. jednak relacja ta nie sie ´rodki konatywne (por. chodzi z głowa ˛ do góry i posługuje normalnego człowieka. byłem u niej z wizyta ˛. hasło Odmiana ustna współczesnego je ˛zyka ulega modyfikacji. na oko. najbliz ˙ szych przedmiotów. ale takz ˙ e czasowniki nazywaja czynnos ´ci fizyczne i psychiczne człowieka typu is ´c ´. Markowski 1988. po drugie – na semantycznej dominacji słownictwa konkretnego ze s ´redniego poziomu taksonomicznego (basic level u E. traw i ziół. miec ´ re ˛ce i nogi. W płaszczyz ´ nie wypowiedzi antropocentryzm znajduje wyraz w dialogowos ´ci. polega po pierwsze na małej komplikacji hierarchicznej słownictwa. dialogowa relacja „ja–ty” w odmianie pisanej je ˛ s ˛puje spowolnienie replik.

pszenica. antonówka. kwiat. przeraz ˙ac ´. jabłkom. dobry jak chleb. jest w swej istocie metaforyczny” [Lakoff. produkcja ˛ce spada. okra ˛gły jak jabłuszko. koszula. jej prototyp. kapitał ucieka.47 nazwa ros ´lina jako superkategoria nie jest w potocznym słownictwie polskim zaznaczona ˛tpic ˛ciowej. cieszyc ´. zachwycac ´. dobrze jak w domu itp. ˛ np. chleb. nagonka. ich desygnaty sa ˛ najłatwiej rozpoznawalne. z ˙ e słowa tego poziomu maja ˙ ytkownika najbogatsza ˛. sala wypełniona po brzegi. latanie ptaka – cechy te nie przysługuja ˙ om. takie. Druga włas ´ciwos ´c ´ stylu potocznego – to dominacja słów z podstawowego poziomu ogólnos ´ci (z ˙yto. utrwalonymi róz ˙. lecz – w swoich róz ˛dzi tylko dodatkiem poetyckim i ozdoba ˙ nych typach – rza ˛zykiem i nawet mys ˛c ˛ zwykle posługujemy. z takim sposobem porza ´wiata. zwierze ˛. popiwek. kamie˛ dla uz ˛ nica). pies. owoc. sa ˛ jednak cechami „normalnych” ptakom. budynek) i niz ˙ szego (z ˙yto jare. jabłek i ptaków. owczarek. tj. ˛ od nazw czynnos smucic ´. gruba kreska. dotykania. (Doroszewski w swoim słowniku definiuje z ˙yto „naukowo” . jabłka). jabłko. katastrofa. jak: kochac ´. najbardziej aktywne derywacyjnie. by całym je ´leniem. ˛ tej jego włas ˛ zwykło sie ˛ Konkretnos ´c ´ stylu potocznego daje podstawe ´ciwos ´ci.opisuja . moz ˙na nawet wa ´ w jej istnienie jako osobnej kategorii poje ˛cie o wysokim stopniu ogólnos ˛tpienia Ros ´lina jako wyraz i poje ´ci jest natomiast bez wa ˛ca od lat wiele uwagi i rozbuobecna w stylu naukowym. pszenica jara. typowego (np. poz ˙ywienie. np. ale wykazuje tez ˙ charakterysty˛ w niej traktowane jako rodzaj trawy czne róz ˙nice w układzie poziomym. ruszania. z ˙ e potoczne nazwy uczuc ´. który klasyfikacji ros ´lin pos ´wie ˛ pionowo. dzieci przyswajaja ˛ je tres ´c ´ znaczeniowa ˛ tez najwczes ´niej [Rosch 1977. tj. zapach róz ˙y. w cytowanyn teks Metaforami sa ´cie reportaz ˙u wyraz ˙ enia ge ˛sta atmosfera. chwytania.. uciszania. dos ´wiadczanych zmysłami. dodajmy. ˛ staja ˛ sie ˛ podstawa ˛ tworzenia metafor i wyraz Słowa te z łatwos ´cia ˙en ´ frazeologicznych. dom) nad słowami poziomu wyz ˙ szego (zboz ˙e. ma ˛ca słownictwo konkretne i zwia ˛zane z nim poje ˛cia i wyobMetaforycznos ´c ´ – angaz ˙ uja ˛zyka. na tym. rumiany a. rolnictwo lez ˙y. wzruszac ´ itd. zły jak pies. zas ´ poje ´wiata ros ´lin nie istnieje w ogóle.jako ‘ros ´line ˛cie chwastu w naukowym obrazie s Gramineae. ˛zek z charakterystycznym dla je ˛zyka potocznego Obfitos ´c ´ takich wyraz ˙ en ´ ma zwia ˛dkowania s mys ´leniem w kategoriach typu. ’). ˛ wie ˛c kategorialne w sensie logicznym. zboz ˙a sa ˛ z rodziny traw. Klasyfikacja naukowa ˛cej poziomów niz ros ´lin nie tylko obejmuje wie ˙ potoczna. cie ˛z ˙kie zarzuty. którymi sie mys ´lec ´ i działac ´. zbyt wyraz ´ nie. a która wynika z metaforycznego mówienia o zdarzeniach niewyobraz ˙alnych (psychicznych. róz ˙a. społecznych) w terminach zdarzen ´ wyobraz ˙alnych. raz ˙ enia czyli bicia. sa w społecznej s ´wiadomos ´ci). który zaczyna funkcjonowac ´ jako najlepszy reprezentant całego zespołu. ˛ wszystkim róz kwas ´nos ´c ´ jabłka. ˛ sie ˛ tez ˛ tworzenia wyraz Staja ˙ podstawa ˙ en ´ porównawczych: pachnie jak róz ˙a. owoców) jednego. zwłaszcza dotykiem. który polega na wydobywaniu z zespołu przedmiotów (np. która okres ´lac ´ mianem o b r a z o w o s ´ c i. wzrokiem i słuchem. Johnson 1980/1988. graham. wa ˛ska elita. mie ˛kkie krzesło.. pochodza ´ci i zachowan ´ fizycznych: ˛cenia. a dalej takz ˙ e na definiowaniu prototypu przez zestaw cech utrwalo˛zykowej. mebel. nie sa ˛ cechami typowymi – i zarazem stereotypowymi. Polega ona m. gilotyna wynagrodzen ´ . Etymologowie dawno zauwaz ˙ yli. 25]. 34-35]. krzesło. choc nych w s ´wiadomos ´ci je ´ niekoniecznie „esencjalnych” (np.in. sa ˙ . ubranie. Taksonomia naukowa wyróz dowuje ja ˙ nia ros ´liny → trawy → trawy chlebowate (im odpowiada potoczna nazwa zboz ˙a) → z ˙yto → z ˙yto jare/ozime. Nie jest ona raz ˙ enia – jest niesłychanie istotnym składnikiem naszego codziennego je ˛ retoryczna ˛. najbardziej wyrazistego. „System poje ´ .

oparte na naturalnym ˛pstwie czasowym lub zwia ˛zkach logicznych (przyczynowo-skutkowych). łóz ˙ko. Proppa „Morfologia bajki” – pokazywała włas ´nie ustabilizowane sekwencje zdarzen ´ w podstawowym fabularnym gatunku literatury. Tworza ´ i opisów [por. Zespoły takie. praca. ˛puja ˛cych tu i teraz i przeznaczonych do czegos miejsca i akcji”. restauracji. Piaget) mianem kompleksów i kolekcji. ła ˛czy i dzieli skategoryzowane rzeczy i fakty. biura. oparta ˛ np. czyli najpro˛dkowanie zjawisk rzeczywistos ˛czenie podobnych elementów stsze porza ´ci poprzez ła ˛ nie w zespoły „naturalne”. odziez ˙. Pierwsza gramatyka tekstu – W. a nie „logiczne”. czapka – to cze ´ci ubrania. na zasadzie waz Kolekcje moga ´ zróz ˙ nicowana ˙ nos ´ci ˛cego [Bartmin elementów dla mówia ´ ski 1990].to rzeczy składaja ˛ce w rozwoju mys z ˙ enie pokoju. egzamin. lecz z ich grup ułoz ˙onych na zasadzie „jednos ´ci czasu. na jakich podstawach inwentarz ten ˛ opiera. jakim jest bajka. spodnie. buty. bliskich kaz ˙ demu człowiekowi. tzn. pomoca Frazeologia). posiłek. krzesło. a takz ˙e zdarzeniach społecznych za ˛ słów nazywaja ˛cych zachowania fizyczne jest reguła ˛ na gruncie frazeologii (zob. takich jak meble. poprzedzaja ´lenia człowieka etap ˛c ˛ jest umieje ˛tnos ˛ strukture ˛ powstania poje ´ logicznych (których istota ´c ´ tworzenia klas) maja ˛ przez psychologów (Wygotski. ulicy. 10. herbata. klasy szkolnej itd. 323-334]. Dla potocznej kategoryzacji s ´wiata charakterystyczna jest kolektywnos ´c ´. ˛ miec ˛ strukture ˛ wewne ˛trzna ˛. talerz. chleb. warzywa. Sa ˛ one okres ´lana ˛ funkcjonowania charakterystycznych dla je ˛zyka potocznego poje ˛c podstawa ´ kolektywnych. kolekcja. Kurcz 1987. pomoca ˛c – to jak sie ˛ potocznie rozumie i interpretuje s najogólniej mówia ´wiat i człowieka. stół. Mówienie o uczuciach i stanach emocjonalnych. dworca. całe scenaste nariusze codziennych zachowan ´ czy scen: wstawanie. wizyta. masło. ˛ci (indywidualnej i zbiorowej) zespołom r z e c z y odpoUstabilizowanym w pamie ˛ pewne podobnie ustabilizowane sekwencje z d a r z e n wiadaja ´ . meble. Naiwny potoczny obraz s ´wiata składa sie z jednostkowych przedmiotów.48 ˛ wielkiego kraju w kategoriach dos sytuacje ´wiadczen ´ zmysłowych. w kolejnos ´ci za ˛ jakich kryteriów porza ˛dkuje sie ˛. Potoczna s ´wiadomos ´c ´ utrwala dalej jeszcze bardziej złoz ˙ one obrazy – domu. z całych zespołów wyste ´: ˛s koszula. . zakupy itp. scenariusz Ciekawsze od samego inwentarza jednostek jest to. Niektóre mechanizmy porza ˛dkuja ˛ce: kompleks. obrus ˛ce sie ˛ na wyposa– to zespół „s ´niadaniowy”. jakie narze ˛dzia słuz ˛ do kategoryzacji zjawiska s sie ˙a ´wiata. ˛ one ramy konstrukcyjne do tworzenia potocznych opowiadan lekcja. szafa . nóz ˙.

powstaja ´niejszych stadiach dyferencjacji ˛zykowo-kulturowej. zawieraja ˛ce nieusystematyzowana ˛ wiedze ˛. oznacza preferencje dla wspólnotowego (”solidarnos ´ciowego”). Typizacja: podstawowy mechanizm potocznej kategoryzacji ˛zyku potocznym opiera sie ˛ na technice porównywania Kategoryzacja zjawisk s ´wiata w je ˛c operuje poje ˛ciem typu (stereotypu – Lippi wskazywania typowego reprezentanta. bardziej operatywne kryteria ˛sto zaste ˛puje sie ˛ je poje ˛ciami metrycznymi. obiektywne. podczas gdy kategoryzacje logiczne sa drodze abstrahowania i ustalania cechy kategorialnej. Mac ´kiewicz. a wie ˛zyk naukowy bazuja ˛ na wiedzy i je ˛zyku potocznym. który nauka wykorzystuje. Kategoryzacja a je ´wiata.. prototypu – Rosch). a nie indywidualistycznego widzenia rzeczywistos ´ci. oparte na wartos ´ciowaniu. cze . wszystkim je ˙nicy mie ˙ yciem i sztuka ˛dzy działaniami praktycznymi i magicznymi [Malinowski 1935/1987.. wieloznaczne.] Zdania je ˛ w nalez ˛cia nieostre. Jest to opozycja najstarsza. „Wiedza potoczna – twierdzi dza i je ˛zyku codziennym.49 11. u k o w e g o i o f i c j a l n e g o (u r z e Opozycja potocznos ´ci i p o e t y c k o s ´ c i to opozycja uniwersalna. chwiejsie ˙ ycie uzasadnione twierdzenia naukowe: poje ˛ na nowo zdefiniowane i zaopatrzone w s ne zostaja ´cis ´lejsze. obecna juz je ˙ w ustnej postaci kultury i nieredukowalna w tym sensie. hasło ˛cej wzorce racjonalistyczne Styl naukowy). wspólnej wszystkim okazom klasy ˛zykowy obraz s ˛zykowy obraz s [J.i XX-wiecznej kultury miejsko-przemysłowej. Jest znamienna zwłaszcza dla kultury realizuja ˛c dla XIX. Trzy główne opozycje potocznos ´ci ˛ mu pozycje ˛ w sysStyl potoczny wchodzi w trzy podstawowe relacje. a w kon ˛czaja ˛c do zespołu krytycznie rozwaz niaja ´ cu zas ´ wła ˙ onych i uznanych twierdzen ´.] Proces przełowanie praw stwierdzaja ´ciowe zalez ˙ nos ´ci mie ˛ nies ˛c ˛sto metryczne poje ˛cia istaczania sie ´cisłych poje ´ potocznych w doskonalsze. ˛zykowe. 372 5-13]. jest zwia tych reguł konceptualizacji rzeczywistos ´ci.]. hasło Stereotypy je Typizacja potoczna angaz ˙ uje zarówno kryteria poznawcze. jak i emocjo˛ stabilnos ˛ wizji s nalne. ˛g ograniczony historycznie i kulOpozycja potocznos ´ci i n a u k o w o s ´ c i ma zasie ˛zana z zaawansowanym stadium kultury. w: Je ´wiata 1990. które pozwalaja ˛ na formustosowalnos ´ci: cze ˛cych ilos ˛dzy zjawiskami. ˛zyka potocznego... 51 i n. ˛ty je ˛zyk dysponuje dwoma stylami. Typizacja owocuje pewna ´cia ´wiata. odmiennych od reguł potocznych (zob. z powstaniem nauki i jej swoisturowo.]. przetwarzaja ˛c. oparta na znanej ˛zykom i kulturom róz ˛dzy z ˛ [Łotman 1970/1984. Zob. Wiei pozytywistyczne. obarczonym róz logik – wyraz ˙ona w zwykłym je ˙ nego rodzaju wadami. które wyznaczaja ˛zyka polskiego: do stylu p o e t y c k i e g o. potocznym z ˙ e nawet najmniej stylistycznie rozwinie i poetyckim (zob. hasło Styl artystyczny). ˛c go i uszlachetstanowi zasób cennego materiału. przeradzaja ˛c [. n atemie wariantów współczesnego je ˛ d o w e g o). a wie ˛ tworzone na mann. Putnam. mie ˛ca w najwczes i nast. 12. [.

otwieram. a tam druczek. por.27]. jak to. S ˛gnie ˛ciem nowszym. „prawdziwej” przed naporem s ´wiadomos ´ci totalitarnej. ” [Tadeusz Pawłowski 1977. Dlatego „naukowe racjonalnos ´ci nie moga ´ ˛dzonych załoz uznawane za ideał w działaniach rza ˙ eniami z ˙ ycia codziennego” [Garfinkel ˛zyka potocznego z perspektywy je ˛zyka i zasad mys 1960/1984. Tak. tym procesem jest osia Gajda 1990. z ˙eby sie ˛ zgłosic ´. lecz na tym. jak i jako usankcjonowanych ideałów” [Garfinkel 1960/1984. stechnicyzowa˛cym do jej dyspozycji urze ˛dowym. Sprawdzaja ˛. podobnie A. Był to trudny dialog. à la miejsce na kto wie. hasło Styl urze ˛dowy). w utworze Szumy. Ci siak. ˛ z okresu powstawania stylu Opozycja potocznos ´ci i o f i c j a l n o s ´ c i wywodzi sie ˛dowego (zob. 220]. A potem nie tak. w ogóle tak samo. nudna idea. familiarnej. Nabrała szczególnego znaczenia w pan urze ´ stwie zorganizowanym totalitarnie na podstawach ideologicznych. s. ano. a ocenianie je ´lenia naukowego [Hołówka 1986] jest nieporozumieniem. s. o definicje. Nasi eksperci stane ˛li przed zadaniem przekonania do je ˛zyka narodu – je ˛zyka. Zacze ˛ła sie ˛ me ˛cza ˛ca gra o słowa. co. co nie brzmiało jak cytat z klasycznych sformułowan ´ tamtego je ˛zyka. s ´cia ´ wiadectwem obrony je ˛zyka potocznego jako formy s S ´wiadomos ´ci plebejskiej. Wys ´mianie. zas ´ władza wszelkie sformułowania pochodza ˛ce od organizuja ˛cego sie ˛ Zwia ˛zku uparcie porównywała z wzorcem zdeponowanym na Wschodzie.50 ´ wiadoma refleksja metodologiczna nad naukowe zachodził – rzecz jasna – od wieków. tak. Mys ´le ˛ sobie pewno ktos ´z ˙yczenia. Próbowano wcisna ˛c ´ do statutu „Solidarnos ´ci” tamten je ˛zyk. masowej. którym posługiwała sie ˛ „Solidarnos ´c ´” – drugiej strony i pocza ˛tkowo wydawało sie ˛. z ˙e dwie strony posługiwały sie ˛ róz ˙nymi je ˛zykami. I zawsze ci wiedza ˛ jak. moja data urodzenia . oficjalnym je ˛zykiem. Wszystko. ale zobacze ˛ kto. To sie ˛ga wiary. Schutz 1953/1984]. ˛ byc 203. r e z y d u a l n y. Np. Odwołanie. w druku. ˛czył uz ˛zyka z przywołaniem zlepy. ˛puja ˛ jako trwałe cechy i jako usankcjonowane ideały „Racjonalnos ´ci naukowe wyste ˛dzonych przez nastawienie naukowego teoretyzowania. z ˙ e je ´lenie naukowe w stosunku ˛zyka i mys ˛ charakter we ˛z do je ´lenia potocznego maja ˙ szy. 33-34. zasad. Potem odwołanie. było podejrzane i okres ´lane jako „kontrrewolucyjne i antysocjalistyczne”. była w latach nej oraz przed stoja ˛tych zwłaszcza twórczos siedemdziesia ´c ´ Mirona Białoszewskiego. nauki. 23. urza Na moich drzwiach zatknie ˛ty list. „Solidarnos ´c ´” nie chciała i nie mogła juz ˙ nigdy wrócic ´ do skompromitowanego je ˛zyka politycznej propagandy. o je ˛zyk. upomnienie od poradni przeciwgruz ´liczej. a dramat polegał na tym. Neosceptycyzm z neo-czyms ´ à la wiara. W ksia ˛z ˙kach. Swoista ˛ tylko w działaniach rza ˛ działan ˛dzonych przez nastawienie codzienne jest nieobecnos cecha ´ rza ´c ´ tych racjonalnos ´ci zarówno jako stałych cech. A potem chytre wys ´mianie wys ´miania. Potocznos ´c ´ jako kategoria je ˛dkiem”. cia ˛gi (Warszawa 1976) autor poła ˙ ycie potocznego je ˛zykowi widzenia s włas ´ciwego temu je ´wiata i uwydatnieniem kontrastu „ja” – zwykły ˛d ustalaja ˛cy i egzekwuja ˛cy normy: człowiek i „oni” – władza.co. Nie ma sprawdzaczy kompletnych. nie odła ˛cze ˛ sie ˛ juz ˙ od nich. jak Polska okresu władzy ˛zykowo-kulturowa ufundowana na poje ˛ciu komunistycznej. ˛zykowej u progu lat osiemdziesia ˛tych dał przedOstrzej sformułowany opis sytuacji je stawiciel ówczesnego s ´rodowiska robotniczego: Jesien ´ przeszła na cie ˛z ˙kich przetargach z władza ˛. perspektywa ˛ „szarego antropocentrycznos ´ci została – razem ze „zdrowym rozsa człowieka” i społecznym rozumieniem „normalnos ´ci” – ostro skontrastowana z oficjalno˛ fundowana ˛ na poje ˛ciu urze ˛du i ideologii. tak. ˛zykowych w ich płaszczyz ˛ nie Wzajemne relacje obu stylów je ´ nie poznawczej polegaja ˛zyk i mys na wyz ˙ szos ´ci jednego nad drugim. z ˙e to .

91.). Bywa ono uz ˙ywane w sytuacjach nieformalnych (np. dostarcza on mianowicie s ´rodków ekspresji. W nowszym uje ˛da ˛c stylem funkcjonalnym „obsługuje [. społeczen ´ stwo. lud. władza.]. demokracja.. wspólnot ludzkich (naród. ˛cy chce zasygnalizowac z przyjaciółmi). jak poczucie humoru. praworza ˛dnos ´c ´ socjalistyczna.. szkoła.51 be ˛dzie moz ˙liwe. pan ´ stwo.). potoczne mys Je ˙a ´lenie – otrzymywał rozbiez ˙ ne ´ cieraja ˛zykoznawców polskich. agresja. demokracja. a nie semantycznym.. moralnos ´c ´ socjalistyczna. podtrzymac ´ swobodny. skłonnos ´ci gawe ˛zykowa ˛. Markowski 1989. umieje ˛tnos nos ´c ´ je ´c ´ z ˙ ywego.. demokracja ludowa (nb. np. ˛sa. kupiec. we ˙sza. 234-235]. wojsko. Ułatwieniem była ˛bnos stosowana od pewnego czasu praktyka zaznaczenia odre ´ci znaczen ´ oficjalnych w sto˛ przymiotników socjalistyczny lub ludowy: sunku do znaczen ´ potocznych za pomoca ˛dem tautodemokracja socjalistyczna. stylistyczno-sytuacyjna. pragmatycznym. obejmuja ˛c całe duz najgłe ˙ e grupy ˛ce sie ˛ do z słownictwa. tolerancja. gdy mówia ´ swój familiarny stosunek do adresata ˛powany nastrój – ba ˛dz wypowiedzi.) itd.. chłop. Praktyka ta obje wiele wyrazów takz ˙ e z podstawowego zasobu leksykalnego. ale bardzo wyrazistego i obfitego. W koncepcji „warszawskiej” mamy do czynienia z leksykalno-stylistycznym. 25-26]. Ale walka o je ˛zyk okazywała sie ˛ z wolna walka ˛ o całos ´c ´ idei – i tu wyrastał mur. Spór o potocznos ´c ´ w je ˛zyku i w kulturze ˛zyk potoczny – i lez ˛ce u jego podstaw tzw. wyraz ˙ enie obarczone błe ˛ła logicznos ´ci). mieszczan ´ stwo. Droga nadziei. praca. prawo. t.. zwłaszcza odnosza ˙ ycia społecznego. s. 2. nieszablonowego relacjonowania faktów itp. ojczyzna. [Lech Wałe ˛zyków było tym trudniejsze do przezwycie ˛z To zróz ˙ nicowanie je ˙ enia. S ˛ sie ˛ z soba ˛ dwie róz charakterystyki w pracach je ˙ ne kon˛z cepcje potocznos ´ci.] sfere ˛ kontaktów codziennych. władza.). której trzymali sie ˛ od lat. ojczyzna. prezentowali stare partyjne tezy. słownictwa o małej frekwencji. 37. sytuacyjnym. To rozumienie potocznos ´ci sytuuje styl potoczny nisko. rewolucja. z ˙ e zapus ´ciło ˛biej korzenie w sferze semantycznej i aksjologicznej. antropologiczno-kulturo˛” i „opolska ˛”. zostały bowiem najdobitniej wa. „Styl potoczny” w Stylistyce ˛ciem „potoczny” jako kwalifikatorem polskiej Kurkowskiej i Skorupki [1959] operuje poje ˛ jedynie emocjonalno-sytuacyjnym (za akademickim SJP Doroszewskiego) i skupia uwage ˛ciu Danuty Buttler potoczny styl je ˛zyka na warstwie dyferencjalnej stylu. pokój. urza ˛d.. w rozmowach z członkami rodziny. ogólna ˛ sprawdyspozycje psychiczne. i szersza. nazwy ludzi (robotnik. podobnie Buttler 1978.. umownie moz ˙na je nazwac ´ „warszawska sformułowane przez badaczy z tych dwu os ´rodków naukowych. Np. ani tym bardziej gnoseologicznym rozumieniem potocznos ´ci [Markowski 1989]. poza wyja ˛tkami do uczestniczenia w nowym dialogu.. Za tym murem stali ludzie niezdolni. Warszawa 1989. rozdział pt. Anusiewicz 1989. ” [Buttler 1977. poste ˛p. wczes ´niej: Kurkowska. bali sie ˛ oderwac ´ re ˛ke ˛ od bezpiecznej ideologicznej pore ˛czy.. Skorupka 1959. ale stosunkowo be ˛zanych z okres mniej zwia ´lonymi potrzebami bytowymi [. działan ´ . 13. . instytucji (pan ´ stwo. jak rodzina. nie skre ´ ujawnic ´ takie swe ˛dziarskie... uczuc ´ i postaw (praca. W prywatnych rozmowach wydawali sie ˛ sporo rozumiec ´ – w publicznych wysta ˛pieniach nie dawali satysfakcji oczekiwaniom społecznym. partia.

˛dem budowy posiłków. VI. Obejmuje wszystkie cechy ˛c sie ˛ do dyferencjalnych). jakim posługujemy sie ˛ na co dzien ˛c go jako s moz ˙ e. ubrania. wie ˛c takz pozytywne (nie ograniczaja ˙e wyraz ˙ enia i formy ˛zykowe. Jest to je ´ . Buttler 1977. ˛zykoznawców o granice potocznos ˛ range ˛ ma oczywisty zwia ˛Spór je ´ci i jej kulturowa ˛dzy centralistycznym i pluzek z tak istotnym dla polskiej współczesnos ´ci konfliktem mie ˛ ideologia ˛ os ralistycznym (demokratycznym) modelem kultury. figuratywnego i dosłownejego odcieniach) i opisuja go itd. „mie ˛ca kulturowym poje ˛ciem stylu jako wielopoziomoStylistyka antropologiczna. Idzie to w parze – zgodnie podstawowego i głównego wariantu je ˛ koncepcja ˛ stylu – z akceptacja ˛ tzw. Przytoczmy reprezentatywna ´ Anto˛zyka jest je ˛zyk potoczny. ”zdrowego rozsa ˛dku” jako jednej z antropologiczna ˛ wypowiedz z wartos ´ci podstawowych [Gajda 1990]. bez których z ˛zyk istniec choc ´ nie wyła ˙ aden je ´ nie ˛zyk. s. 32-42]. . Ma charakter ˛tnych przedstawicieli sponajbardziej uniwersalny i tak tez ˙ jest odczuwany przez przecie łeczen ´ stwa” [Furdal 1977. Markowski 1990]. głosi przewage ´lenia systemowego. Anusiewicz 1984: Janusz Anusiewicz. w niniejszym tomie. Wilkon centralny i podstawowy dla systemu stylowego je ´ 1987]. Bibliografia Adamiszyn 1989: Zbigniew Adamiszyn. Uwagi o wariantywnos ´ci fonetycznej tekstu potocznego (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). które traktuje sie ˛dzyodmianowe” [Buttler 1977. dojazdów do pracy. „pospolite”. 1977. drugi tkwi korzeniami w dziedzictwie romantyzmu i plebejskos ´ci. [w:] Je ˛zyk. 151. Teoria – dydaktyka. 58-65. operuja ˛ strone ˛ słowwej całos ´ci semiotycznej. ˛czaja ˛c poznawczych i emocjonalnych. Markowski 1988. ˛cznie z elementami okres opisywanych ła ´lanymi jako „kolokwialne”. ˛ wysoko jako styl Tylko przy takim postawieniu sprawy styl potoczny sytuuje sie ˛zyka [Furdal 1973. 1991]. Równoczes ´nie dokonuje wyodre ˙ nych ˛cego. uz ˙ ywaja ´rodka porozu˛c odnosza ˛ce sie ˛ do zaje ˛c mienia na tematy wspólne nam wszystkim. [Todorov 1984.52 Wydzieleniu elementów zwanych „potocznymi” (głównie wyrazów i frazeologizmów. Uwagi o stylu potocznym. „ruba˛bnienie szne”. Bartmin ´ ski 1981. podobne stanowisku Wilkon ´ 1987. s. „wulgarne” – por. rozrywek itd. ˛ potocznos W koncepcji „opolskiej” przyznaje sie ´ci status pełnowartos ´ciowego. Okres niego Furdala: „Podstawowym typem je ´lany tym mianem ˛zyk uz je ˙ ywany jest przez społeczen ´ stwo dla celów przede wszystkim komunikatywnych. Kielce 1984. które wyste ˛puja ˛ w róz ˛ zostac je ˙nych stylach. pogody. rehabili˛dek i dos tuje zdrowy rozsa ´wiadczenie „prostego człowieka”. konkretnego i abstrakcyjnego. 92) towarzyszy wyodre ˛ jako i osobne traktowanie słownictwa neutralnego. a wie ´ domowych. postawy racjonalnej. ˛zykowych [Bartmin jako baza dla formowania innych stylów je ´ ski 1981]. „z ˙artobliwe”. naukowej wizji s ´wiata. standardowego. Cechy dyferencjalne traktuje jako syg˛bnienia rejestrów: emocjonalnego (w róz nały stylu. Pierwszy z ˙ ywi sie ´wiece˛ mys nia i pozytywizmu. a słownikowo niezbyt rozbudowany. Buttler. bada s ´rodki stylu (w tym zwłaszcza semantyczna nictwa) jako eksponenty obrazu s ´wiata i zespołu wartos ´ci. jes ´li tylko moga ´ potraktowane jako wykładniki konstytutywnych wartos ´ci stylowych. t. Pod wzgle gramatycznej jest on dos ´c ´ jednolity. a nawet ˛zyka narodowego.

1986. Chicago]. Warszawa 1978. Miejsce je ˛zyka potocznego ws ´ród odmian współczesnej polszczyzny. S ˛zyk. J. [w:] Kryzys i schizma. [w:] Tekst i je ˛zyk. W sprawie problematyki stylistycznej staropolszczyzny. Dahlgren 1988: Kathleen Dahlgren. 1988 [oryginał Metaphors we live by. Furdal 1977. Bartmin ´ ski 1991: Jerzy Bartmin ´ ski. Opole. Bartmin ´ ski. Praca zbiorowa pod red. Skubalanka. Wrocław 1990. Kolekcja w strukturze tematycznej tekstu ustnego. t. S. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej. „Biuletyn PTJ” XL. [w:] Je ˛zyk a kultura. Eleonora Rosch.. Polskie słownictwo potoczne. nr 3. 1. Stanisław Gajda. Hołówka 1986: Teresa Hołówka. Wrocław 1982. Jerzy Bartmin ´ ski. Semantyka leksykalna. Problemy semantyczne. Anusiewicz. Markowski. Wrocław1980. Teresa Dobrzyn ´ ska. T. red. Racjonalne cechy działalnos ´ci naukowej i potocznej. Lloyd. red. Mayenowa 1962: Maria Renata Mayenowa. Pajdzin ´ ska 1990: Anna Pajdzin ´ ska. „Gdan ´ skie Zeszyty Humanistyczne” R. red. Warszawa. Bogusławski 1988: Andrzej Bogusławski. stylistyka. [w:] Poje ˛cie derywacji w lingwistyce. Je ˛zykowe determinanty wiedzy potocznej i ludzkiego działania. Lakoff. Organizacja tekstu potocznego. t. IV. Lublin 1991. Anna Kałkowska. ˛zykowy” 1977. O róz ˙nych odmianach współczesnej polszczyzny. Pisarkowa 1974: Krystyna Pisarkowa. Mokrzycki. Johnson 1988: George Lakoff. Wprowadzenie do teorii terminu. [w:] Studia nad składnia ˛ polszczyzny mówionej. Harold Garfinkel. Wrocław 1991. Antoni Furdal. Istota potocznos ´ci. Buttler 1978: Danuta Buttler. Potocznos ´c ´ jako sposób dos ´wiadczania s ´wiata i jako postawa wobec s ´wiata (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). Je ˛zyk w słowniku. Kozłowska. [w:] Z zagadnien ´ słownictwa współczesnego je ˛zyka polskiego. Heterogenicznos ´c ´ zdrowego rozsa ˛dku. ed. Kategorie semantyczne leksyki potocznej . Warszawa. Słownictwo wspólnoodmianowe. Buttler 1977: Danuta Buttler. J. [w:] Z zagadnien ´ słownictwa współczesnego je ˛zyka polskiego. Technologie intelektu. Lubas ´ 1986: Władysław Lubas ´. Struktura polskiego słownictwa potocznego. Mys ´lenie potoczne. XXVI. E. Historia je Mazur 1986: Jan Mazur. Warszawa 1953 [Przedruk w:] Zenon Klemensiewicz. Warszawa 1962. red. Lublin 1990. Lublin Bartmin ´ ski 1990: Jerzy Bartmin ´ ski. „Poradnik Je Buttler 1978: Danuta Buttler. Je ˛zyk poetycki ze stanowiska lingwistycznego. Składnia. Opole. . ksia ˛z ˙kowe i potoczne współczesnej polszczyzny.53 Anusiewicz 1989: Janusz Anusiewicz. Maria Renata Mayenowa. Antoni Furdal. Włas ´ciwos ´ci pragmatyczne wyraz ˙en ´ równoznacznych. Derywacja stylu. Wrocław1960. Warszawa 1982. 1. Tomasz P. Metafory w naszym z ˙yciu. Kuryłowicz 1960: Jerzy Kuryłowicz. Barbara B. Berlin 1978: Brent Berlin. Furdal 1973. [w:] Tekst w konteks ´cie. Warszawa 1978. Garfinkel 1960/1984. [w:] Je ˛zyk literacki i jego warianty. Mieczysław Szymczak. 1980. Warszawa. M. red. Lubas ´ 1978: Władysław Lubas ´. Jerzego Bartmin ´ skiego. New Jersey. Ethnobiological classification. Krzeszowski. nr 30. Na przykładzie je ˛zyka polskiego i rosyjskiego. red. Stanisław Skorupka. [w:] Cognition and categorization. Antropocentryzm frazeologii potocznej. Buttler – Markowski 1988: Danuta Buttler. Warszawa. cz. Lublin 1986. Cluwer Academic Publisher. pedagogika je ˛zykowa. Marody 1987: Mirosława Marody. Bartmin ´ ski 1981: Jerzy Bartmin ´ ski. JOS 1990: Je ˛zykowy obraz s ´wiata. Stylistyka polska. 2. Markowski 1989: Andrzej Markowski. Buttler 1982: Danuta Buttler. Je ˛zykoznawstwo otwarte. Tłum. A. O spójnos ´ci tekstu mówionego. red. „Pamie Literacki” 1973. Naive semantics for natural language understanding. Andrzej Markowski. „Etnolingwistyka” III.w niniejszym tomie. Mark Johnson. red. Klasyfikacja odmian współczesnego je ˛zyka polskiego. red. ´ wiat widziany poprzez je Mac ´kiewicz 1988: Jolanta Mac ´kiewicz. [w:] Esquisses linguistiques. red. Przeł. Odrodzenie w Polsce t. Z. Wrocław. Status kategorii potocznos ´ci w je ˛zyku i w opisie je ˛zyka (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). Słownictwo kolokwialne i niekolokwialne. [w:] Synteza w stylistyce słowian ´ skiej. Wrocław. Opole. Ossolineum 1978. Urban ´ czyk. red. Klemensiewicz 1953/1982: Zenon Klemensiewicz. Styl potoczny jako centrum systemu stylowego je ˛zyka.w niniejszym tomie. Kurkowska-Skorupka 1961: Halina Kurkowska. Apresjan 1980: Jurij Apresjan. Szymczak. Hillsdale. [w:] ˛zyka. ˛tnik Bogusławski 1973: Andrzej Bogusławski. Gajda 1990: Stanisław Gajda.

Ilos ´ciowa charakterystyka słownictwa współczesnej polszczyzny. „Teksty Drugie” (4). w druku w „Etnolingwistyka” IV. Semantyka. [w:] „Socjolingwistyka” 4. [w:] Problemy metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa. red. Human categorization. Typologia odmian je ˛zykowych współczesnej polszczyzny. Załoz ˙enia analizy stylistycznej. Wyznaczniki potocznos ´ci – problemy dyskusyjne. Je ˛zykowy obraz s ´wiata w metaforach potocznych. red. Katowice. Barbara B. Poetyka. Schutz 1953/1984: Alfred Schutz. Poznan ´. [w:] Cognition and categorization. I. Katowice 1982. Edmund Mokrzycki. [w:] JOS 1990. Tokarski 1990: Ryszard Tokarski. Wróbel 1982: Henryk Wróbel. Wierzbicka 1989: Anna Wierzbicka. 1991]. Kraków. Skubalanka 1976: Teresa Skubalanka. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej. Je ˛zyk antytotalitarny w Polsce: O pewnych mechanizmach samoobrony je ˛zykowej. Potoczna i naukowa interpretacja ludzkiego działania. . ed. Wilkon ´ 1987: Aleksander Wilkon ´ . Warszawa 1984. Hillsdale. Wybrane zagadnienia. Warszawa. New Jersey. Zgółkowa 1987: Halina Zgółkowa. Eleonora Rosch.54 Rosch 1977: Eleonora Rosch. Henryk Markiewicz i Janusz Sławin ´ ski. [w:] Kryzys i schizma. Todorov 1984: Tzvetan Todorov. Wierzbicka 1990: Anna Wierzbicka. Lloyd. kultura i poznanie. t. [Mps.