37

´ SKI JERZY BARTMIN

Styl potoczny
1. „Pierwszy je ˛zyk” człowieka
˛zyka narodowego je ˛zyk potoczny, nazywany tez Ws ´ród wariantów je ˙ stylem potocznym, ˛cz wyja ˛tkowe. Jest to przede wszystkim pierwszy w kozajmuje miejsce wyróz ˙ nione, wre ˛zyka, ten, którego uczymy sie ˛ w rodzinnym domu jako lejnos ´ci przyswajania wariant je ˛ w codziennych dzieci i który potem długo jeszcze wystarcza nam do porozumienia sie ˛zyk najbardziej prosty, najbardziej konkretny, najbliz sytuacjach z ˙yciowych. Je ˙ szy. Z czasem, gdy w skomplikowanych sytuacjach o złoz ˙onych problemach musimy mówic ´ uz ˙ y˛c uczonej terminologii czy formuł oficjalnych, gdy sie ˛gamy po wyspecjalizowane waja ˛zykowe, ten pierwszy je ˛zyk pomaga nam rozumiec style je ´ i objas ´niac ´ nowe dla nas wyrazy ˛cia, a takz i poje ˙e kontrolowac ´ wyrazy naduz ˙ ywane, wieloznaczne, niejasne. Co to jest spodnium, kanister, poduszkowiec? – „Cos ´ w rodzaju spodni, puszki, samo˛c sie ˛ do obiegowych wyrazów i powszechnie rozumiachodu” – odpowiadamy odwołuja ˛c nych poje ´. ˛ Co znaczy trwoga? Odpowiedz ´: „To, co czujemy wtedy, kiedy czujemy, z ˙ e stanie sie ˛ nie stało” [A. Wierzbicka, Kocha, lubi, szanuje, 1971, nam cos ´ złego i pragniemy, z ˙ eby sie ˛zykiem potocznym. s. 41] – jest formułowana je ˛cy w tym zmitologizowanym słowie Co to jest demokracja? – zapytuje filolog, chca ˛ jego prawdziwego sensu – i stwierdza: „Byłoby to chyba cos doszukac ´ sie ´ bardzo zbliz ˙ o˛puja ˛cej: «taki sposób z nego do tres ´ci naste ˙ ycia zbiorowos ´ci, z ˙e z ˙ adnemu jej członkowi ˛ przemoca ˛ ograniczen iz ˙adnej grupie jej członków nie narzuca sie ´ we wpływaniu na z ˙ ycie ˛c przy tym: „Takie znaczenie zbiorowos ´ci poza wykluczeniem przemocy»” – dodaja wyrazu demokracja sprecyzowałem sobie na podstawie swego p o t o c z n e g o [podkr. ˛zykowego” [A. Bogusławski, Je ˛zyk w słowniku, 1988, s. 73]. JB.] dos ´wiadczenia je ˛zykowej nierzadko domagamy sie ˛ od rozmówcy, by swoja ˛ W sytuacji komunikacji je wypowiedz ´ przełoz ˙ył z polskiego na nasze, opowiedział rzecz swoimi słowami, mówił ˛c takich zwrotów frazeologicznych mamy na mys ludzkim je ˛zykiem; uz ˙ ywaja ´li włas ´nie uz ˙ ycie stylu potocznego do eksplikacji wypowiedzi trudniej zrozumiałych. Wyraz ˙ enia

Redaktor najpoczytniejszego dziennika. jak artystyczny. urze ´ tylko najwaz ˙ niejsze) [Furdal 1973. adresowanej do Do takiego sposobu pisania zmierza je ˛gów czytelniczych. nie z ˙ e premier przyja ´wie ˛tsza ˛ Eucharystie ˛. przełom antyklasycystyczny Mickiewicza. ” [Krzysztof S ´ ski. kolokwializm je ˛knej). w sposób naturalny. 1989. Je ˛zyk nauk filozoficznych w konfrontacji z potocznym je ˛zyczesnej literatury pie . s. z ˛ na zasadzie „naturalnos nasze. poddaje sie ˙ ytkownikiem jest szeroka społecznos ´c ´. zarazem stanowi pote ˙ ny rezerwuar ˛ transformacjom. pozwalaja ˛ca chronic je ´ ˛zyk przed deformacjami. itd.. Powiemy o nich dalej. z ˙ e jest to styl przyswajany jako pierwszy w procesie ˛zyka. jakie mu groz ˛ na gruncie działalnos ˛zykowej bardziej je ˙a ´ci je ˛dowej. swoje. w najróz akwizycji je ˙e jest on uz ˙ ywany najcze ´ciej. religijnej. w stosunku do takich Styl ten zajmuje pozycje ˛dowy czy naukowy (by wymienic stylów. jakim od najszerszych kre 1989 roku jest „Gazeta Wyborcza”. wych. 1991. Dominacja stylu potocznego nad pozostałymi polega nie tylko na tym. ˛zyk prasy wysokonakładowej. jest stylem bogatym. urze ˛ na wpływy je ˛zyka potocznego niejednokrotnie odnawiał sie ˛ styl Przez otwarcie sie ˛zyka współartystyczny (por. komunikatywne). Wilkon ´ 1987]. Jego uz róz ˙ norakich moz ˙ liwos ´ci. Szczególnie waz ludzie”. Bartmin ´ ski 1981. swoisty obraz s ´wiata. intencje ˛zyk nazywany zwykle potocznym spełnia kryteria stylu je ˛zykowego. 39] 2. wyspecjalizowanej – artystycznej. Styl potoczny – centrum systemu stylowego je ˛zyka ˛dkowany inwentarz s Styl to pewien rozpoznawalny i uporza ´rodków. ludzki wskazuja ˙ e styl potoczny opiera sie ´ci” i przystawalnos ´ci do najbliz ˙szych człowiekowi dos ´wiadczen ´. a takz ˛ tła. nr 2321-2323. wywiad dla „Przekroju”. politycznej. bez niego nie udaje sie ´ i opisac ´ innych stylów je ˛c własne zasady i wartos ˛z Styl potoczny realizuja ´ci. włas ´ciwos ´ci. Czytelnik [. normalnie – o kaz sie ˙dej sprawie. ˛cym z poje ˛ciem elity – intelektualnej czy innej. z ˛s ˛ksza ˛ liczbe ˛ osób. stwierdził w wywiadzie: „Pragniemy do religii i Ko˛c zwykłym codziennym je ˛zykiem s ´cioła podchodzic ´ powaz ˙nie. przez najwie ˙niejszych sytuacjach z ˙ yciowych. tzn. z ˙ e pisze ´ liwin ˛ do niego po ludzku. kontrastuja ˙ na dla ˛zyka narodowego jest jego funkcja weryfikacyjna i odnowicielska. lecz Komunie ˛s ´wie ˛ta ˛. Je wykazuje charakterystyczne (co niekoniecznie znaczy – nie znane innym stylom) cechy ˛zykowych eksponentów. wszystkie pozostałe w jakis ´ sposób pochodza ˙ e role ˛ style wyspecjalizowane i wobec którego okres ˛ swoiste dla siebie na którym funkcjonuja ´laja ˛ wyodre ˛bnic ˛zykowych. zarówno na poziomie wartos ´ci. lud w najszerszym znaczeniu tego słowa – „zbiorowos ´c ´.38 ˛ na to. naukowej.. Styl potoczny pełni role ˛ od potocznego. pisza ´ wie ˛ł Przenajs – nie Ojciec S ˛ty. ale przede wszystkim na tym. jak ich je ˛ centralna ˛ w systemie stylów je ˛zykowych. okres ´lona racjonalnos ´c ´. zintegrowany przez ˛dowe” (do zespół okres ´lonych zasad i wyposaz ˙ony w okres ´lone wartos ´ci „s ´wiatopogla których nalez ˙y wiedza o s ´wiecie. lecz po prostu papiez ˙. itd. z ˙ e zawiera on zasób podstawowych form i sensów i z ˙e utrwala elementarne struktury mys ´lenia i percepcji ˛zane z elementarnymi potrzebami człowieka w elementarnej sytuacji egzys ´wiata zwia ˛ bazy derywacyjnej dla pozostałych stylów je ˛zykostencjalnej.] powinien odnosic ´ wraz ˙ enie.

patrza ˛ na siebie. najwyrazistszy moz Je ˙ e.. w mediach nagonka na Lecha. co tak tan ´ cza ˛. Inny jej typ reprezentuja np. flirty. Nie ulega oczywis ˛tpliprzekazu jest w tej odmianie szczególnie dobrze rozwinie ´cie wa ˛ polszczyzna ˛ sa ˛ prowadzone kolez ˛ wos ´ci. zmiany w rza ˛dzie . Spod monstrualnych rozmiarów napisu „Solidarnos ´c ´” padały cie ˛z ˙kie zarzuty wobec rza ˛du: nomenklatura ma sie ˛ dobrze. teksty reportaz ˙ owe: Atmosfera lipcowego spotkania była bardzo ge ˛sta. z ˙ e reprezentuje ja np. 3. spada produkcja. 234. gratulacje i kondolencje. Niezabitowska to Urban. opowiadania wspomnieniowe. obowia ˛zuja ˛ przestarzałe przepisy. s. kawały itd. Wreszcie na naszych ˛ ostra antynomia mie ˛dzy cenzurowanym je ˛zykiem urze ˛dowo oczach. polityka Balcerowicza ... no i to takie nudne jest potwornie! [Pisarkowa 1974. powstaniem „filozofii ˛zyka potocznego”. 26] ˛ szeroka ˛ game ˛ wypowiedzi zarówno W rzeczywistos ´ci styl potoczny obejmuje cała ˛trznym zróz u s t n y c h – z ich wewne ˙nicowaniem gatunkowym (rozmowy przy stole. moglis ´my najpierw na gruncie codziennej praktyki ˛zykowej” [Wierzbicka 1990]. taki fragment rozmowy telefonicznej: (. Do potocznej polszczyzny jako je ˛zyka „ezgystencjalnego” sie ˛gna ˛ł je ˛c je ˛zyk duszpasterski po II Soborze Watykan Kos ´ciół odnawiaja ´ skim. poobserwowac ´ przejawy antytotalitarnej „samoobrony je ˛zyka urze ˛dowego i nadawania im konotocznego ogrywania i os ´mieszania elementów je tacji negatywnej. rza ˛d to juz ˙ nie „my”. wiesz.).drakon ´ ska. Styl potoczny w ustnej i pisanej odmianie je ˛zyka Styl potoczny wbrew wypowiadanym niekiedy opiniom [Klemensiewicz 1953/1982. rolnictwo lez ˙y. groz ´by i kłótnie. a potem – na gruncie oficjalnej retoryki politycznej – wprowadzanie ˛dowego. jak tez ˙ wypowiedzi p i s a n y c h [Fur- . ale po prostu z ˙eby toto przyszło jakos ´ bliz ˙ej człowieka. Skorupka 1961.za małe. pusza ˛ te ogony. kiedy zarysowała sie ˛zykiem propagandy.) Bo nawet nie to. Wódz. władza skoncentrowana w re ˛kach wa ˛skiej elity. gruba kreska . polecenia i z ˙ yczenia. choc ˛du na prymarnos ustnej.. w urze ˙ egnania.] Sala wypełniona po brzegi robotnikami. wiesz. osławiona ˛ „nowomowa ˛”) z jednej strony. na ˛dach i sklepach. 49] ˛zyk kolokwialny to jednak tylko jeden. s. [. z kraju ucieka kapitał.39 ˛cznym od niego tzw. pros ´by i skargi. katastrofa w górnictwie. relacje ze zdarzen ´ . które owocowały m.za gruba. tak stoja ˛. tak wiesz jak głuszce. zdrowym rozsa ˛dkiem ujawniał nieraz swoje słabos kiem i nieodła ´ci ˛ce bodz i zarazem znajdował inspiruja ´ ce. in. utrwala sie ˛ komunistyczny porza ˛dek. ale bynajmniej nie ˛ jedynie moz ˙ liwy. 376. z ˙ e potoczna ˙ en ´ skie rozmowy. ” [Jarosław Kurski. dyskusje w kolejkach.. pija ˛ te ˛ kawe ˛. ale „oni”. Warszawa 1991. powitania i poz ulicy. Wilkon ´ 1987. wiesz. i nie najwaz ˙ niejszy typ polszczyzny potocznej. 60] nie jest ograniczony wyła ˛zyka. mówionej odmiany je ´ ze wzgle ´c ´ ustnego sposobu ˛ty. a je ˛zykiem – oficjalnym (je i mys ´leniem potocznym z drugiej. z intencja ˛ uwiarygodnienia mówcy i zwie ˛elementów potocznych do stylu urze kszenia siły perswazyjnej jego wypowiedzi. ˛cznie do Kurkowska. Ale łazic ´ tak? Tak patrze ˛ na tych bubków.. no truja ˛. precz z „popiwkiem” (podatkowa gilotyna wynagrodzen ´ ).

by o nich powiedziec ´ najpierw kilka ˛ niejako zinwentaryzowane w potocznym słownictwie. drobne wiadomos ´ci prasowe. głowa). to je 4. buty. a jego ˛ przymiotniki codzienny. jednej (np. tego. Markowski 1989]. sa ˛tsłownictwa pozwala zakres ´lic ´ horyzont poznawczy i granice mentalnego s ´wiata przecie ˛ z jednej strony wyrazy najcze ˛s nego człowieka. umrzec ´). Definicja słownikowa potocznos ´ci. ˛. nazywany zwykle obrazem „naiwnym” [Apresjan 1980. reportaz ˙e. dbałos ´c ´ . porady z ˙yciowe. jednak w strone Przymiotnik potoczny. biec. poprzez je ´ cała ˙ ke ˛zykowego obrazu s Składniki potocznego je ´wiata. powszechny. dom i jego wyposaz ˙ enie (pokój. pospolity i zwyczajny (SJP Doroszewskiego. pic ´ . 79-80]. równiez ˙ zróz ˙nicowanych gatunkowo (listy i pamie prywatne. 14-17]. Markowski 1988. Jest ˛zyk obiegowy. in. Do potocznego inwentarza nalez ˙a ´ciej ˛zyka (daja ˛ce sie ˛ wyznaczyc ˛ uz ˙ywane. artykuły i komentarze w prasie wyso˛z ˛ce konakładowej itd. s. s. To drugie kryterium potocznos ´ci jest ˛drowy. poradniki. odpowiada postawie zdroworozsa wyraz zarówno w strukturze słownictwa i jego organizacji semantycznej. 205] i w opisach badaczy polszczyzny obejmuje kilkadziesia tematycznych (38 według Zgółkowej 1987. cia ˙a ˛ stylu urze ˛dowego). ruch i s ´rodki lokomocji (is ´c ´ . Styl potoczny – jak kaz ˙ dy styl – przekazuje i utrwala pewien obraz s ´wiata. wzorcach ˛zyku i doste ˛pny budowy zdan ´ . ˛ to zatem wyrazy nazywaja ˛ce m. Składniki potocznego obrazu s ´wiata Potocznos ´c ´ nie jest tylko zjawiskiem powierzchniowym. 4000 – 5000 słów [Buttler. jak tez ˙ w zespole kategorii gramatycznych. stanowia ˛cy integralna ˛ cze ˛s waz ˙ niejsze. ubieranie sie ˙ (ubierac ´ sie ˛. sie ˛t grup Miodunka 1989. jego ˛. w pewnym stopniu takz ˙ e tzw. jaka ˛ nauczyciele je ˛zyków obcych. frazeologizmach i przysłowiach. cze ˛s Sa ´ci ciała człowieka (oko. serce. emocjonalnego) typu postawy. Obraz ten jest budowany z punktu ˛dkowej. ani gdzie i w jakiej dziedzinie jest uz ˙ ywany odnos ´ny je ˛ zamkna ˛c Styl potoczny nie daje sie ´ w granicach jednej (np. wóz). sie ´ człowieka [Anusiewicz 1989. Jego pełny opis mógłby wypełnic ˛ ksia ˛z ˛. 1964. liczy ˛ interesuja ˛ w wersji minimalnej około 1500 – 2000 słów. a takz ˙ e wyraz ˙ enia równoznaczne nie us ´cis ´laja ˛zyk. znaczy tyle co ˛ zdarzaja ˛cy. powszechne w najróz ˙ niejszych tekstach je ´ metoda ˛. Analiza semantyczna tego słów. cze ˛sto. w sferze znaczen lecz tkwi w głe ´ i w sposobie postrzegania rzeczy˛ga sfery zachowan wistos ´ci. 6). 50 według Markowskiego 1990). wyrazy. łóz ˙ko). syn).40 ˛tniki. odz ˙ ywianie sie ´c ´ . rosna ˛c ´ . Zgółkowa 1987). a znajduje swój widzenia „prostego człowieka”. z ˙ona. kolokwialnej) sfery uz ˙ycia i jednego (np. Taki słownik ja ´c ´ stylu potocznego. odziez obiad). kto jest uz ˙ ytkownikiem. na co dzien „stale sie ´ . mleko. z drugiej zas ˛ce sie ˛ do elementarnych statystyczna ´ – wyrazy odnosza ˛tnego człowieka i powia ˛zane z soba ˛ wewne ˛trzna ˛ wie ˛zia ˛ dziedzin zainteresowan ´ przecie ˛. powszechnie uz ˙ywany „ – i tylko tyle. ˛bszej warstwie je ˛zyka. sposobach budowania tekstów. nie dotyczy tylko form wyrazu. regułach derywacji. re ˛kaw). mówionej) formy przekazu.. s. kluczowy dla rozumienia terminu styl potoczny. synonimami sa ˛ ani t. 185. bez których nie moz ˛ obyc semantyczna ˙ emy sie ´ w okres ´lonych sytuacjach z ˙ yciowych oraz przy definiowaniu innych wyrazów. zas ´ w wersji standardowej. potrawy (jes rozwój i funkcjonowanie (byc ´ . Jest to obraz dany w je ˛zyk. dzienniki dal 1973. rodzina (matka. por. s. okno.

32-42]. duch). słuz ˙ba. wolec ´). wrócimy do domu) czy zdania wyspecjalizowane jako warunkowe (jes ´li zrobi sie wrócimy) lub czasowe (kiedy zrobi sie ˛ jasno. czasów wspólnoty prasłowian ´ skiej i nawet praindoeuropejskiej. choroba. uciec. z ˛raz ˙ en ´ oraz całych tekstów (naukowych. na ˛ (chciec ˛c uczucia. do pier˛ np. krzywda. Podobnie jak w słownictwie takz ˙e w sferze konstrukcji gramatycznych moz ˙ emy wydzielic ´ jednostki najbardziej elementarne i wtórne. Włas ´nie odniesienie słownictwa potocznego do elementarnych sytuacji egzystencjalnych człowieka. charakter człowieka (us ´miech. zły. bac ´ sie ˛. wrócimy) itp. ˛ (czuc wyobraz ´nie ´ . 1 Badania kawałów. oceny (kochac ´. Włas ´nie takie. z historycznoje ˙ e podstawowe słownictwo potoczne jest zarazem bardzo ˛ga odległej przeszłos stare. powagi. który jest podstawowy w samym stylu potocznym. konkretnos ´ci. Moz ˙ na w nim wydzielic ´ swoiste sytuacyjne r e j e s t r y form czyli ich typy „nacechowane styli˛z ˛du na stopien stycznie w najwe ˙ szym sensie” [Bogusławski 1973. s. emocje. ˛ga sie ˛ dalej tez ˛dzyludzkie. Bóg. uczyc ´. s. przyimki. ciekawy. wole ´. lez ˙ec ´ ) itd. walka). słownictwo potoczne stanowi zra ´. grzech. sa ˛siedzkie i słuz rozcia ˙ na stosunki mie ˙ bowe (spotkac ´. 132]. rozumiec ´. czasowych i logicznych. ˛tników – najbardziej typowych gatunków potocznych. którym pos ˛cano tradycyjnie wiele uwagi. dialogów. a zarazem bazowy dla . Najwaz ˙niejszy podział. emocjonalnos ´ci itd. pamie ˛tac ´). jak moralnos ´c ´ (dobry. sie ´ci. ze wzgle ´ oficjalnos ´ci. To podstawowe słownictwo potoczne ogarnia swoim ˛giem znacznie wie ˛cej niz zasie ˙ tylko najbliz ˙sze otoczenie i sprawy bytowe człowieka. wyrazisty zwłaszcza w potocznym ˛dz słownictwie. dotyczy nastawienia na obiektywne przedstawianie ba ´ subiektywne war˛ do rejestru tos ´ciowanie przedmiotu mowy. urze ˙ e moz ˙ e wyste powac ´ w funkcji definiensów w definicjach słownikowych. bardziej wyspecjalizowane. figuratywnos ´ci. do podstawowych przedmiotów i zjawisk. na zachowanie i poste ´ . zdania czasowo-warunkowe (Jak sie z rzeczownikami odsłownymi w funkcji okoliczników (po zapukaniu wszedł. dyskusji. opowiadan ne. Todorov 1984. rozma˛powanie (patrzec wiac ´. z ˙e moz ˙e ono pełnic ´ ˛ eksplikacyjna ˛ w stosunku do bardziej złoz role ˙onych i bardziej wyspecjalizowanych wy˛dowych czy artystycznych). znac ´. cierpliwy). obejmuje tez ˙ sfery takie. pytac ´). sa ˛ zróz S ´wie ˙ nicowane odpowiednio do wielos ´ci funkcji tego stylu i róz ˙ nych jego uz ˙ yc ´ sytuacyjnych. upór. zdania złoz ˛dnie ła ˛czne (Zapukał i wszedł) czy zdania wszych nalez ˙a ˙ one współrze ˛ zrobi jasno. ma ˛dry. wiara i religia (chrzest. odwaga. rozum. sa ˛dzic ´. spójniki) słuz ˙a ˙ aniu najprostszych relacji osobowych. obraz). neutralne. stanów ˛ takz i procesów do tego elementarnego słownika potocznego nalez ˙a ˙ e podstawowe wyrazy ˛ce wyraz gramatyczne (zaimki. wrócimy do domu). 5. pamie ˛zykowe pokazały. Pierwsze zróz ˙nicowanie stylu potocznego: rejestry neutralny i emocjonalny ´ rodki stylu potocznego. a nie emocjonal˛b tekstów rozmów. o s ´wicie ˛ jasno. poza nazwami czynnos ´ci. listów. familiarnos ´ci. sztuka i obyczaje (s ´piewac ´. [por. wina). Podane wyz ˙ ej przykłady wyraz ˙ en ´ nalez ˙a neutralnego. lubic ´). sprawia. do drugich np. Poza nazwami przedmiotów i ich cech.41 o ciało (myc ´ sie ˛. przestrzennych. grac ´. pamie ´.

kolez ˙en ´ skiego dialogu i okres ´lany mianem „kolokwialnego” – oddaje te same sensy co ˛ o swoistej postawie mówia ˛cego. łeb. wyrko (= łóz (= ubrac ´ sie ˙ko). głowa ma w potocznej. nieudolnos ´c ´ i niezaradnos ´c ´ (ofiara. wyniki badan Na podstawowa ´ słownictwa ˛s ˛stszych słów rosyjskiego uz ˙ ywanego najcze ´ciej w potocznych dialogach: na 2380 najcze dialogowych az ˙ 98% stanowiły wyrazy elementarne typu mówic ´. ckm. wcinac ´ . baran. powolnos ´c ´ i niesprawnos ´c ´ (s ´lamazara. ciele ˛. kalafior. micha. zaprószony). Buttler. towarzyskiego. SJP Doroszewskiego precyzuje szczegółowiej za pomoca ˛ tu. przede wszystkim jednak zachowania istotne społecznie. Emocjonalny rejestr – stosowany głównie w sytuacji nieoficjalnego. is ´c ´ itp. chuchro). wsuwac ´ . fajtłapa). od (mizernego) wygla ˛ca wie ˛kszos zdechlak. naiwniak). czambuł. ˛ce do neutralnej. wrzucic ´ cos ´ na siebie. in. itd. Przygniataja ´c ´ tych ˛cy. duz ˙y. stosunkowa ˛ niewielka ˛ słownika neutralnego. wykidajło). czapa. Bliz ˙ sza analiza rejestru emocjonalnego wykazała. frygac ´ . pała. ale dodatkowo niesie informacje ˛ kwalifikatorów „rubaszny”. „pospolity”. zawiany. słon ´ . która ˛ rejestr neutralny.42 ˛zyka etnicznego. 147]. [por. „wulgarny”. czajnik. kapusta. zmiatac ´ z talerza / z miski. s ´mietniczka. czerep. lecz tylko jego wybrana ˛s ˛ca ˛ człowieka. kret). podfruwajka. ˛cych tylez a takz ˙ e na ogromnym bogactwie dubletów. łajza.. oferma. grzywka. byczyc ´ sie ˛ (= lez ˙ ec ´ ). mózgownica. je Buttler 1978. kobyła). I tak pie ´mieszana jest głupota (jełop. s ´winia. Buttler 1978. widziec ´. psychicznych i społecznych. kiepeła. Okres ´lenia pozytywne sa ˙ artobliwie okres (encyklopedia ‘erudyta’. który daje sie ˛zykowego wydobyc ˛tnowana i os tywnego) materiału je ´. kolonazywaniu rzeczy co ekspresji i zabawie je kwialnej polszczyz ´nie około 120 synonimów: arbuz. kafel. fujara. zawodu (golibroda. bas ´ka. jak łepetyna (= głowa). gryz ´c ´ ziemie ˛. wazeliniarz). pchac ´ w siebie (= jes ´c ´). odbierane przez innych jako okrutne (potwór. Nalez ˙a ˙ enia. ˛bnos Odre ´c ´ potocznego słownictwa z rejestru emocjonalnego (kolokwialno-emocjonalnego) wobec potocznego słownictwa neutralnego polega na znaczniejszym udziale frazeo˛zanej z tym wie ˛kszej obrazowos logizmów w pierwszym z nich i zwia ´ci. Z tego powodu bywa opisywany jako „słownictwo wspólnoodmianowe” [por. z ˙ e nie dubluje on bynajmniej całego ˛. lawirant). s. wycia ˛gna ˛c ´ kopyta (= umrzec ´). tylko 2% [por. Przewaz ˙ aja ´ci. robol. tra ˛bic ´ (= pic ´ ). makówka. równoznacznych wyraz ˙en ´ słuz ˙a ˙ ˛zykowej. ˛ role ˛ zasobu neutralnego wskazuja ˛ m. niezguła. chlac ´. lez ˙ec ´ plackiem. nieszczere (szuja. cymbał. od cech umysłowych i psychicznych. metaforycznos ´ci. cymbał). cech . nazbyt przebiegłe i sprytne ˛ wyja ˛tkowe (cwaniak. krówka. młócic ´ . kapituła. łepetyna. 112]. opychac ´ sie ˛. tuman. dotycza ´ fizycznych. Tokarski 1990]. a nie emocjonalnej warstwy form je ˛zykowych. berbec ´. pus ´cic ´ ostatnia ˛ pare ˛. i to wartos ˛cy negatywnie. kojfna ˛c ´. takie wyraz „z ˙ artobliwy”. nalez ˙a podczas gdy pozostałe. człowiek. ˛du (wymoczek. Markowski 1988. lampa. mleczak. miec ´ ˛). Z ´lana jest skłonnos ´c ´ do kieliszka (moczyge ˛ba. urze ˛das. duda. mrówa ‘ktos ´ pracowity’). sufit. ogarna ˛c ´ sie ˛ ˛). przykładowo. Zasób ten powtarza sie ˛ – jak morfem główny w rodzinie całego je ˛ wie ˛ziami pochodnos wyrazów – w innych. z ˙ artobliwe metafory. [Lubas ´ ˛ pełne obrazowos 1978. słuz ˙ alcze (lizus. naiwnos ´c ´ (jelen ´ . wykitowac ´. podlotek. spokrewnionych z soba ´ci i motywacji stylach ˛zyka. zbyt pewne siebie (hucpiarz) itp. maruda. gryzipiórek. dobry. pewnego załoz ˙onego ideału człowieka. Buttler 1978. badylarz. Markowski 1990]. tj. pietra (= bac ´ sie ˛ tego słownictwa stanowia ˛ ekspresywne okres Połowe ´lenia człowieka od jego wieku (brzda ˛c. z ˙arówka itp. Np. tra ˛ba. gołowa ˛s). zasuwac ´ (= is ´c ´). bania. jego zachowan cze ´c ´. kapral). z punktu widzenia okres ´len ´ ma charakter wartos ´ciuja ´ciuja ˛ z (negaswoistej potocznej etyki. gamon ´ . ekspresywne. podstawowego. babka.

a obejmuja ˛ce składnie ˛. Istotne jest to. relacje czaso˛zane z rolnictwem itp. O co ci włas ´ciwie chodzi? Co jest ˛ tez grane? I to by było na tyle (zob. Swobodny rejestr form potocznych obfituje w obrazowe frazeologizmy typu miec ´ muchy w nosie a. włas ´ciwos ´ci fizyczne przedmiotów. wstac ´ lewa ˛ noga ˛ „byc ´ w złym humorze” (zob. na czym polega drugie istotne zróz ˙ nicowanie s ´rodków stylu potocznego. prawie brak wykładników słownych miary (jest tylko kawala ˛tko i kupa). Obu rejestrom przysługuja i konkretnos ´c ´. 6. przyszed). Siatka nominatywna tego słow˛co defektywna” [Buttler 1978]. Gdzie urodził sie jest norma ˛ Mickiewicz? Mickiewicz urodził sie ˛ w Zaosiu koło Nowogródka. zadyma. wyrazów nictwa jest jednak „zaskakuja ˛cych aktywnos dotycza ´ci artystycznej. militaria. Do swobodnego rejestru form nalez ˙a ˙ ˛ce na projekcji członu tematycznego (zwykle wzmacmechanizmy tematyzacji polegaja nianego zaimkiem ten) i markowaniu jego miejsca w zdaniu zaimkiem. normalka). fonetyke ˛. stosunków mie ˙ wyraz ˙ enia ogólnie okres ´laja dobre lub złe (frajda. ale w duz sytuacje ˙ym ˛tokrzyskiej. szejset. Frazematyka). precyzuja ˛cych połoz nazywaja ´liny i zwierze ˙ enie w przestrzeni. przyszedł wobec prosze. brak tez ˙ swoistych nazw poszczególnych posiłków (poza słowem kolaja). dziewczyna. podwładny – przełoz ˙ ony. klops. Odpowiedz ´ ”pełnym zdaniem” jest wyznacznikiem sta˛ w sytuacji szkolnej. realia zwia [Buttler 1978. młodszy – starszy. orzeczenie podwojone: w z i a ˛ ł zrobił. konstrukcji morfolo˛ np. widze. hucpa. powodowane przez ˛. ˛ podobne cechy: antropocentryzm elementarnego bytowania.. babka. widze ˛. Do czego zmierzam. to nikt nie wie. słownictwo wypowiedzi (ustnych. ˛czenia wyrazowe o wyspecjalizowanych funkcjach Frazeologia) i konwencjonalne poła tekstotwórczych typu Co słychac ´. i d z ´ zobacz. zawodowej i społecznej. orzecznie z quasi-przytoczeniem: Pus ´cił karabin ibe ˛ c. orzeczenie zaimkowe: Co giczno-składniowych (w wariancie swobodnym pojawia sie ona sie ˛ ume ˛czyła. Odpowiedz stopniu tez ˙ pisanych). Gdzie spotkałes ´ Piotra? Na Swie ´ eliptyczna ˛ w swobodnej konwersacji. itp. belfer). np. szes ´c ´set. ˛ sie ˛ do samego człowieka i jego otoczenia w warunkach dos odnosza ´c ´ tradycyjnego. nauczyciel wobec kumpel. jabłko. Zróz ˙ nicowanie form starannych i swobodnych obejmuje poziom wymowy (prosze ˛. u t e g o. u p a d ł. s.43 ˛dzyludzkich. z ˙ e oba rejestry potocznego słownictwa. 44-45]. we. neutralny i emocjonalno – ˛ najwaz ˛ zwia ˛zane ze sfera ˛ codziennos kolokwialny. maja ˙ niejsze cechy wspólne: sa ´ci. z a b r a ł s i e ˛ i poszedł. nie ma (albo prawie wcale nie ma) własnych jednostek ˛cych ros ˛ta. słownictwa (kolega. brak w niej np. Sa ˛ tu tez ˛ce zdarzenia umysłu. Drugie zróz ˙nicowanie stylu potocznego: rejestry swobodny i staranny Znany dobrze ze szkoły problem odpowiadania „pełnym zdaniem” dobrze pokazuje. konstrukcji składniowych (To były pie ˛kne dni wobec C ó z ˙ t o były z a dni! ). c h c i a ł n i e c h c i a ł musiał). Wzory polszczyzny starannej stanowia ˛ oznaka ˛ w kontaktach partnerów nierównorze ˛dnych: uczen norme ´ – nauczyciel. jabko. jest tez ˛ rannos ´ci załoz ˙onej przez wzór zachowania sie ˙ ostentacyjna ˛ deklarowanego szacunku dla rozmówcy. S e l e k c j a – .

Nowy statek. . zabezpieczone. gdzie stawał statek. której szczególnym przypadkiem jest eufemizacja. jeszcze sie ˛ dranie nie zadomowiły – odparłem. Albo: A to twoje uwielbienie dla Beatlesów o n o zacze ˛ło sie ˛ kiedy miałes ´ ile lat? ˛ jeszcze dalszemu rozwarstwieOba rejestry. ale w powrotnej drodze diabli. – Mys ´my mieli takiego jednego.. ostatni raz. swobodny i staranny (wysoki). bo uz ˙ywamy w załogowej mesie na ogół słów. Ubóstwiał... zdrowo kiwac ´. i jak nim zarzuciło. uz ˛ na zasadzie słów – wytrychów (słów do rejestru w u l g a r y z m ó w z nieliczna ˙ywana ˛ nazw genitaliów. fekaliów i zachowan wszystkiego) grupa ´ seksualnych. Taki mechanizm tematyzacji pojawia sie ˙ takz ˙e w starannych ˛dina ˛d rozmowach telewizyjnych: Ten dorobek Filharmonii Warszawskiej – mys ska ´le ˛. z ˙e be ˛dziem sie ˛. jak pokazuja ˛z synonimy neutralnego potocznego słowa wymiotowac ´: ksia ˙ kowe womitowac ´. . powoli. . podlegaja ˛bnienia nawet kilku we ˛z ˛ np.A festiwale u was jakies ´ sa ˛? . 48-54]. [. oni tam ostro jez ˙dz ˙a ˛. czego przykład mamy w przytoczonym teks ˛ste ´cie. ani w podre ˛cznikach poprawnej polszczyzny.] powiedział swym tubalnym głosem: .. rozpierniczyły sie ˛ na kei. jedno piwo za duz ˙o i juz ˙ cie ˛. z ˙e kiedys ´ przy kei..Tego jeszcze. stał jakis ´ nigeryjski. z ˙e my g o nie zmarnowalis ´my.Jakie tam festiwale – skrzywił sie ˛ Czesiek. i karmilis ´my go codziennie piwem. kurza ne ˛dza. Rejestr ten moz ˙ na okres ´lic ´ jako „niski”. na który ładowali amunicje ˛. których nie ma ani w elementarzach. kurdebalans. to pe ˛dzimy.. – W tamta ˛ strone ˛ nie mamy ładunku. nawet strzały było słychac ´ . nie wiemy – wła ˛czyłem sie ˛ do dyskusji. to spadły z niego jakies ´ skrzynie. kurza melodia full. [Jacek Ciszewski. to zaciemnienie. Albo: A co do t e g o w y p i e p r z a n i a.Nie.Piwo lubia ˛ – przytakna ˛ł Czesiek. staranne zwracac ´. . I był juz ˙.44 jaka o n a powinna byc ´? Albo: Ta p r a c a – trzeba j a ˛ zacza ˛c ´ ! Albo: T e m o n i t y.Cos ´ mi sie ˛ – kurza twarz – zdaje. Do najbardziej znanych zaste .. .Pe ˛dzicie? – Wojtek zaprotestował pytaniem. to powoli. bracie – mrukna ˛ł Wojtek. A pilot opowiadał. kurza twarz. poleciały z nich na beton granaty i wszyscy padli na mordy. Czasem jakis ´ sie ˛ napatoczy. niu. rozumiesz. Smak morza. które moz ˙ e prowadzic ´ do wyodre ˙ szych stref. kurza twarz. s. a tu zajez ˙dz ˙a jeszcze jeden wóz.Do Nigerii wchodzimy? – me ˛czył Wojtek..Karakony na statku macie? . wiedza ˛. kurza twarz. kurza mac ´. nie jest t o w tej chwili takie ˛ juz bezpieczne. z ˙ artobliwe haftowac ´..Tam regularna wojna. uz je ˙ ycie ewokacyjnych za˛pników. kurdemol. Warszawa 1972. prosze ˛ mi wierzyc ´.. co j e potem przygotowujemy. kurcze blade. wpisza ˛ do z ˙urnala. To znaczy powiedział troche ˛ inaczej. ale te granaty były. . W literackiej transpozycji Jacka Ciszewskiego potoczny. kolez ˙en ´ ski dialog marynarzy przybiera taki oto kształt: A Wojtek cia ˛gle pytał.] A motorzysta Zbyszek [. to nie jest sprawa przyjemna. – Jak bylis ´my. – Dmuchniesz. kotku. dosadne rzygac ´. kurdebalans. . ale ja nie moge ˛ cytowac ´ bardzo dokładnie. Koniecznie wypada odnotowac ´ w tym miejscu istnienie ekspansywnego współczes ´nie ˛. ˛zykowej wulgaryzmy cze ˛sto staja ˛ sie ˛ przedmiotem gry W „normalnej” komunikacji je ˛zykowej.

˛dzy oboma przedstawionymi typami zróz ˛zek taki. słuz ˙a ˙ onych celów. ˛ w praktyce z ˛. skurczybyk. Dobre jest to co w górze. z tyłu.45 ˛: kurcze pników nalez ˙a ˛. kurza twarz. ˛ na rzeczach doste ˛pnych obserwacji Styl potoczny jest k o n k r e t n y. zas rejestr emocjonalny ła ´ neutralny ze starannym. jak przede wszystkim w płaszczyz ´nie wartos ´ci. wkurzyc ´ sie ˛. Jest mianowicie królestwem tów składowych. z przodu i z prawej strony. przeste ´mierci. skurczysyn. Przedstawimy je nieco szczegółowiej. s do Rygi) obejmuje nazwy chorób. Wartos ´ci stylu potocznego ˛zyStyl potoczny wykazuje szereg istotnych włas ´ciwos ´ci. Sprawdzianu szuka sie ˙ycia. opierniczyc ´. ujmuje sie ˛ rzeczywistos Racjonalnos ´c ´ potoczna jest praktyczna i „zdroworozsa ´c ´ ˛tem potrzeb konkretnego człowieka i wedle jego zdolnos pod ka ´ci percepcyjnych. który ujmuje s pierwszego je ´wiat z punktu widzenia konkretnego człowieka. Juz ˙ dota stylu potocznego wskazywały na jego wybitny a n t r o p o c e n t r y z m. ludzkie wartos ´ciowanie dobry–zły. 8. Sfera głe ˛ce rzeczywistos co przyjmowane załoz ˙enia dotycza ´ci i miejsca w niej człowieka. złe – to co na dole. ale tez ˙ porza kolektywnos ´ c i i t y p i z a c j i. tralnego) nazwy odnosza Była juz ˙ o tym mowa. ˛– Człowiek jest takz ˙ e obecny pos ´rednio. skubany. z lewej strony – odpowiednio do potrzeb i odczuc ´ . cechuje go fizykalizm i biologizm w widzeniu człowieka i jego zachowan ´. 7. które to ˛d wymienione elementy miejsce jest uprzywilejowane. niezbyt wielki inwentarz elemen˛dkuje go na swój sposób. ˛zyka człowieka. pieprzyc ´. starsza pani). Jest to styl. skupia uwage zmysłowej. seksu i pewnych zachowan ´ fizjologicznych (jechac ´ ˛pstw. Antropocentryzm ˛pie. Na odniesieniu do ciała człowieka opiera sie ˛ przestrzenna ˛ – odróz jes ´li idzie o orientacje ˙ nianie wymiaru pionowego góra–dół i wymiarów poziomych przód–tył oraz prawy–lewy. ˛dkowa”. ˛cych do osia ˛gania załoz Hołówka 1986) i róz ˙ norodnos ´ci s ´rodków. Eufemizacja poza nazwami intymnych ˛s cze ´ci ciała (cztery litery. egzystencjalnego dos ´wiadczenia. przy czym na te wymiary nałoz ˙ one jest dalej potoczne. zarówno w sferze tworzywa je kowego. dopusz˛ istnienie wewne ˛trznych sprzecznos cza sie ´ci (co niekiedy jest przedmiotem krytyki. jak i neu˛ce sie ˛ do człowieka stanowia ˛ grupe ˛ najbardziej rozbudowana ˛. kurka wodna. „codziennego”. miara W słownictwie potocznym (a dotyczy to zarówno rejestru emocjonalnego. por. skórkowany. stylowi potocznemu przysługuje walor naturalnos Jak powiedzielis ´my na wste ´ci. pierwsze i najwaz ˙ niejsze. To ˛zyka sprawdza sie ˛ przede wszystkim staroz w tym stylu je ˙ ytna formuła – „człowiek jest ˛ wszechrzeczy”. a nie poza nia Styl potoczny nie tylko zawiera pewien dos ´c ´ spójny. z Mie ˙ nicowania zachodzi zwia ˙e ˛czy sie ˛ zwykle ze swobodnym. Wskaz ˙ emy je najpierw skrótowo. ˛boka stylu potocznego obejmuje pewne milcza ˛a potem omówimy nieco szerzej. jego elementarnego.

dialogowa relacja „ja–ty” w odmianie pisanej je ˛ s ˛puje spowolnienie replik. łóz ˛ce podstawowe a wie ˙ko. 9. dobrze widoczna np. Konkretnos ´c ´ ˛ wyrazy W leksyce potocznej. warkocz komety. [Pajdzin ´ ska 1991. dowolnego fragmentu pola leksykalno-semantycznego w je ˛ rozumiane jako zboz ˛ dalej Potocznie z ˙yto. noga stołowa. W płaszczyz ´ nie wypowiedzi antropocentryzm znajduje wyraz w dialogowos ´ci. oko sieci.46 ˛ do przodu. obecny w potocznym teks ´cie. ˛dna uwaz ˙ any przez etnobiologów za podstawowy [Berlin 1978]. Rosch). krzyczec ´. Wyobraz ´ sobie. byłem u niej z wizyta ˛. Sa ˛t. s. zob. chodzi z głowa ˛ do góry i posługuje normalnego człowieka. pójs ´ciu do przodu lub cofaniu sie ˛. Frazeologia]. wywyz ˙szaniu sie ˛ i poniz ˙eniu. kopac ´. konatywnych (Człowieku. na róz ˙ne sposoby. nadrze . rozmówca arsenał specjalnych s ´rodków tzw. czasem szczytne. wielokrotnie liczniejsze od abstraktów [Buttler. odbiorca. stawac ´ na głowie. zamiary czy morale – oceniane pozytywnie – okres ´lamy potocznie słowami górne. na oko. 29]. listy). jako adresat. miec ´ re ˛ce i nogi. ˛ moz ˛ dobrze uchwycic Jes ´li chodzi o włas ´ciwos ´c ´ pierwsza ˙na ja ´ przez porównanie ˛zyku potocznym i naukowym. w porównaniu ze słownictwem naukowym. czyny – oceniane negatywnie – jako niskie. spac ´ . wzniosłe. realiów z ˙ ycia codziennego. zas ´ pobudki. które dzieli sie ˛ od chwastów na z ˙yto jare i ozime. wysokie. Dlatego mówimy wartos ˛co o czyichs sie ´ciuja ´ wzlotach i upadkach. szyjka butelki. ˛s ˛z Nazwy cze ´ci ciała ludzkiego sa ´ródłem metaforyki: główka kapusty. podobnie w róz ˙nych znaczeniach uz ˙ywamy antropocentrycznych wyraz ˙ en ´ o mały włos. w mgnieniu oka. ramie ˛ dz ´wigu. mówimy: miec ´ cos ´ pod re ˛ka ˛ / pod bokiem / pod nosem. mówic ´ . kilka kroków dalej. do góry nogami. 1987. co znaczy „miec ´ blisko”. polega po pierwsze na małej komplikacji hierarchicznej słownictwa. Markowski 1988. ideały. Ciało człowie˛ punktem odniesienia dla miar: łokiec ka. dominuja ˛ konkretne. w nastawieniu na kontakt z drugim człowiekiem. ˛zyka polskiego]. kochanie. 191]. wysokie na chłopa. [Pisarkowa 1974. Jest on niezmiennie. miec ´ czegos ´ po uszy / po dziurki w nosie / po pachy to „miec ´ duz ˙ o”. zob. mleko. traw i ziół. zwierza ´lin. zmieniaja ˛ s ´rednia. najbliz ˙ szych przedmiotów. Bezpoitp. interlokutor. czy ty nie masz innych zmartwien ´ ? Słuchaj. jego wielkos ´c ´ stało sie ´ i stopa. je ˛czmien ´ i owies sa ˙a. Ogólniejsza. Taka ˛zykowi dzieci w wieku przedszkolnym [Zgółkowa struktura słownictwa jest włas ´ciwa je ˛zyk reprezentuje najczystszy typ polszczyzny potocznej. ˛c rzeczowniki typu oko. po drugie – na semantycznej dominacji słownictwa konkretnego ze s ´redniego poziomu taksonomicznego (basic level u E. naste zanika. uszko filiz ˙anki itd. Do podtrzymywania kontaktu ˛ czy tylko słuchaczem. uczucia. hasło Odmiana ustna współczesnego je ˛zyka ulega modyfikacji. który porusza sie ˛ prawa ˛ re ˛ka ˛. ale takz ˙ e czasowniki nazywaja czynnos ´ci fizyczne i psychiczne człowieka typu is ´c ´. cos ´ grube na palec. zarówno neutralnej jak nacechowanej uczuciowo. styl potoczny wypracował bogaty z drugim człowiekiem. pszenica. pszenice ˛ jara ˛ i ozima ˛ i generalnie ostro odróz ˙ nia sie (zielska). który to je Znamienna cecha organizacji słownictwa potocznego. Jest to układ trzypoziomowy: zboz ˙e → z ˙yto → z ˙yto jare/ozime. ros to nazwy ludzi. czysty jak łza itp. jednak relacja ta nie sie ´rodki konatywne (por. ja jeszcze zadzwonie ˛.

ich desygnaty sa ˛ najłatwiej rozpoznawalne. 25]. chleb. sala wypełniona po brzegi. popiwek. społecznych) w terminach zdarzen ´ wyobraz ˙alnych. przeraz ˙ac ´. chwytania. „System poje ´ . ˛ od nazw czynnos smucic ´. jabłka).. ruszania. mie ˛kkie krzesło. koszula. nagonka. zapach róz ˙y. ’). mebel. 34-35]. pies. z ˙ e słowa tego poziomu maja ˙ ytkownika najbogatsza ˛. najbardziej wyrazistego. którymi sie mys ´lec ´ i działac ´. antonówka. tj. budynek) i niz ˙ szego (z ˙yto jare. z takim sposobem porza ´wiata. zły jak pies. zbyt wyraz ´ nie. lecz – w swoich róz ˛dzi tylko dodatkiem poetyckim i ozdoba ˙ nych typach – rza ˛zykiem i nawet mys ˛c ˛ zwykle posługujemy. jabłkom. najbardziej aktywne derywacyjnie.opisuja .47 nazwa ros ´lina jako superkategoria nie jest w potocznym słownictwie polskim zaznaczona ˛tpic ˛ciowej. na tym. a dalej takz ˙ e na definiowaniu prototypu przez zestaw cech utrwalo˛zykowej. jak: kochac ´. sa ˛ jednak cechami „normalnych” ptakom. sa w społecznej s ´wiadomos ´ci). zwierze ˛. ˛ staja ˛ sie ˛ podstawa ˛ tworzenia metafor i wyraz Słowa te z łatwos ´cia ˙en ´ frazeologicznych. moz ˙na nawet wa ´ w jej istnienie jako osobnej kategorii poje ˛cie o wysokim stopniu ogólnos ˛tpienia Ros ´lina jako wyraz i poje ´ci jest natomiast bez wa ˛ca od lat wiele uwagi i rozbuobecna w stylu naukowym. ma ˛ca słownictwo konkretne i zwia ˛zane z nim poje ˛cia i wyobMetaforycznos ´c ´ – angaz ˙ uja ˛zyka. ˛ wszystkim róz kwas ´nos ´c ´ jabłka. raz ˙ enia czyli bicia. dobrze jak w domu itp. dobry jak chleb. np. w cytowanyn teks Metaforami sa ´cie reportaz ˙u wyraz ˙ enia ge ˛sta atmosfera. ˛zek z charakterystycznym dla je ˛zyka potocznego Obfitos ´c ´ takich wyraz ˙ en ´ ma zwia ˛dkowania s mys ´leniem w kategoriach typu. Johnson 1980/1988. gruba kreska. (Doroszewski w swoim słowniku definiuje z ˙yto „naukowo” . róz ˙a. katastrofa. sa ˙ . dotykania. dom) nad słowami poziomu wyz ˙ szego (zboz ˙e. rolnictwo lez ˙y. pszenica jara. Etymologowie dawno zauwaz ˙ yli. kamie˛ dla uz ˛ nica). dodajmy. z ˙ e potoczne nazwy uczuc ´. cie ˛z ˙kie zarzuty. wzruszac ´ itd. takie. kwiat. Nie jest ona raz ˙ enia – jest niesłychanie istotnym składnikiem naszego codziennego je ˛ retoryczna ˛. jest w swej istocie metaforyczny” [Lakoff. wzrokiem i słuchem. dzieci przyswajaja ˛ je tres ´c ´ znaczeniowa ˛ tez najwczes ´niej [Rosch 1977. choc nych w s ´wiadomos ´ci je ´ niekoniecznie „esencjalnych” (np. zwłaszcza dotykiem. graham. Druga włas ´ciwos ´c ´ stylu potocznego – to dominacja słów z podstawowego poziomu ogólnos ´ci (z ˙yto. rumiany a. ˛ tej jego włas ˛ zwykło sie ˛ Konkretnos ´c ´ stylu potocznego daje podstawe ´ciwos ´ci. Polega ona m. cieszyc ´. ˛ wie ˛c kategorialne w sensie logicznym.jako ‘ros ´line ˛cie chwastu w naukowym obrazie s Gramineae. poz ˙ywienie. gilotyna wynagrodzen ´ . latanie ptaka – cechy te nie przysługuja ˙ om. pochodza ´ci i zachowan ´ fizycznych: ˛cenia. nie sa ˛ cechami typowymi – i zarazem stereotypowymi. pszenica.in. wa ˛ska elita. produkcja ˛ce spada. by całym je ´leniem. zas ´ poje ´wiata ros ´lin nie istnieje w ogóle. owoców) jednego.. który zaczyna funkcjonowac ´ jako najlepszy reprezentant całego zespołu. który polega na wydobywaniu z zespołu przedmiotów (np. typowego (np. okra ˛gły jak jabłuszko. tj. zachwycac ´. ubranie. krzesło. utrwalonymi róz ˙. który klasyfikacji ros ´lin pos ´wie ˛ pionowo. owoc. kapitał ucieka. uciszania. zboz ˙a sa ˛ z rodziny traw. Taksonomia naukowa wyróz dowuje ja ˙ nia ros ´liny → trawy → trawy chlebowate (im odpowiada potoczna nazwa zboz ˙a) → z ˙yto → z ˙yto jare/ozime. ale wykazuje tez ˙ charakterysty˛ w niej traktowane jako rodzaj trawy czne róz ˙nice w układzie poziomym. ˛ np. ˛ sie ˛ tez ˛ tworzenia wyraz Staja ˙ podstawa ˙ en ´ porównawczych: pachnie jak róz ˙a. a która wynika z metaforycznego mówienia o zdarzeniach niewyobraz ˙alnych (psychicznych. jej prototyp. owczarek. Klasyfikacja naukowa ˛cej poziomów niz ros ´lin nie tylko obejmuje wie ˙ potoczna. dos ´wiadczanych zmysłami. która okres ´lac ´ mianem o b r a z o w o s ´ c i. jabłko. jabłek i ptaków.

48 ˛ wielkiego kraju w kategoriach dos sytuacje ´wiadczen ´ zmysłowych. takich jak meble. na zasadzie waz Kolekcje moga ´ zróz ˙ nicowana ˙ nos ´ci ˛cego [Bartmin elementów dla mówia ´ ski 1990]. Naiwny potoczny obraz s ´wiata składa sie z jednostkowych przedmiotów. bliskich kaz ˙ demu człowiekowi. a nie „logiczne”. Tworza ´ i opisów [por. meble. Kurcz 1987. zakupy itp. posiłek. odziez ˙. oparte na naturalnym ˛pstwie czasowym lub zwia ˛zkach logicznych (przyczynowo-skutkowych). tzn. praca. poprzedzaja ´lenia człowieka etap ˛c ˛ jest umieje ˛tnos ˛ strukture ˛ powstania poje ´ logicznych (których istota ´c ´ tworzenia klas) maja ˛ przez psychologów (Wygotski. Pierwsza gramatyka tekstu – W. Potoczna s ´wiadomos ´c ´ utrwala dalej jeszcze bardziej złoz ˙ one obrazy – domu. jakim jest bajka. biura. Piaget) mianem kompleksów i kolekcji. Zespoły takie. dworca. w kolejnos ´ci za ˛ jakich kryteriów porza ˛dkuje sie ˛. Dla potocznej kategoryzacji s ´wiata charakterystyczna jest kolektywnos ´c ´. klasy szkolnej itd. kolekcja. oparta ˛ np. 323-334]. restauracji. stół. czyli najpro˛dkowanie zjawisk rzeczywistos ˛czenie podobnych elementów stsze porza ´ci poprzez ła ˛ nie w zespoły „naturalne”. ˛puja ˛cych tu i teraz i przeznaczonych do czegos miejsca i akcji”.to rzeczy składaja ˛ce w rozwoju mys z ˙ enie pokoju. czapka – to cze ´ci ubrania. . Niektóre mechanizmy porza ˛dkuja ˛ce: kompleks. scenariusz Ciekawsze od samego inwentarza jednostek jest to. lecz z ich grup ułoz ˙onych na zasadzie „jednos ´ci czasu. Proppa „Morfologia bajki” – pokazywała włas ´nie ustabilizowane sekwencje zdarzen ´ w podstawowym fabularnym gatunku literatury. herbata. na jakich podstawach inwentarz ten ˛ opiera. pomoca Frazeologia). warzywa. chleb. szafa . a takz ˙e zdarzeniach społecznych za ˛ słów nazywaja ˛cych zachowania fizyczne jest reguła ˛ na gruncie frazeologii (zob. ulicy. jakie narze ˛dzia słuz ˛ do kategoryzacji zjawiska s sie ˙a ´wiata. spodnie. talerz. całe scenaste nariusze codziennych zachowan ´ czy scen: wstawanie. z całych zespołów wyste ´: ˛s koszula. 10. egzamin. pomoca ˛c – to jak sie ˛ potocznie rozumie i interpretuje s najogólniej mówia ´wiat i człowieka. ˛ one ramy konstrukcyjne do tworzenia potocznych opowiadan lekcja. nóz ˙. ˛ miec ˛ strukture ˛ wewne ˛trzna ˛. masło. Sa ˛ one okres ´lana ˛ funkcjonowania charakterystycznych dla je ˛zyka potocznego poje ˛c podstawa ´ kolektywnych. wizyta. Mówienie o uczuciach i stanach emocjonalnych. buty. krzesło. łóz ˙ko. ˛ci (indywidualnej i zbiorowej) zespołom r z e c z y odpoUstabilizowanym w pamie ˛ pewne podobnie ustabilizowane sekwencje z d a r z e n wiadaja ´ . ła ˛czy i dzieli skategoryzowane rzeczy i fakty. obrus ˛ce sie ˛ na wyposa– to zespół „s ´niadaniowy”.

obarczonym róz logik – wyraz ˙ona w zwykłym je ˙ nego rodzaju wadami. który nauka wykorzystuje. Mac ´kiewicz. wieloznaczne. a wie ˛zyk naukowy bazuja ˛ na wiedzy i je ˛zyku potocznym. z powstaniem nauki i jej swoisturowo. jest zwia tych reguł konceptualizacji rzeczywistos ´ci. u k o w e g o i o f i c j a l n e g o (u r z e Opozycja potocznos ´ci i p o e t y c k o s ´ c i to opozycja uniwersalna. Zob.. Jest to opozycja najstarsza. Putnam. Wiei pozytywistyczne. 372 5-13]. 51 i n.. przeradzaja ˛c [. ˛g ograniczony historycznie i kulOpozycja potocznos ´ci i n a u k o w o s ´ c i ma zasie ˛zana z zaawansowanym stadium kultury. potocznym z ˙ e nawet najmniej stylistycznie rozwinie i poetyckim (zob. obecna juz je ˙ w ustnej postaci kultury i nieredukowalna w tym sensie. a wie ˛ tworzone na mann. ˛zyka potocznego.]. które pozwalaja ˛ na formustosowalnos ´ci: cze ˛cych ilos ˛dzy zjawiskami.. Typizacja owocuje pewna ´cia ´wiata. hasło Stereotypy je Typizacja potoczna angaz ˙ uje zarówno kryteria poznawcze. 12. hasło Styl artystyczny). oparta na znanej ˛zykom i kulturom róz ˛dzy z ˛ [Łotman 1970/1984. przetwarzaja ˛c. ˛zykowe. oznacza preferencje dla wspólnotowego (”solidarnos ´ciowego”). ˛c go i uszlachetstanowi zasób cennego materiału. ˛ty je ˛zyk dysponuje dwoma stylami.i XX-wiecznej kultury miejsko-przemysłowej. [. a nie indywidualistycznego widzenia rzeczywistos ´ci. które wyznaczaja ˛zyka polskiego: do stylu p o e t y c k i e g o. jak i emocjo˛ stabilnos ˛ wizji s nalne. Jest znamienna zwłaszcza dla kultury realizuja ˛c dla XIX.]. prototypu – Rosch). oparte na wartos ´ciowaniu. chwiejsie ˙ ycie uzasadnione twierdzenia naukowe: poje ˛ na nowo zdefiniowane i zaopatrzone w s ne zostaja ´cis ´lejsze. wszystkim je ˙nicy mie ˙ yciem i sztuka ˛dzy działaniami praktycznymi i magicznymi [Malinowski 1935/1987. hasło ˛cej wzorce racjonalistyczne Styl naukowy). w: Je ´wiata 1990. Kategoryzacja a je ´wiata. mie ˛ca w najwczes i nast. Typizacja: podstawowy mechanizm potocznej kategoryzacji ˛zyku potocznym opiera sie ˛ na technice porównywania Kategoryzacja zjawisk s ´wiata w je ˛c operuje poje ˛ciem typu (stereotypu – Lippi wskazywania typowego reprezentanta. wspólnej wszystkim okazom klasy ˛zykowy obraz s ˛zykowy obraz s [J.49 11. „Wiedza potoczna – twierdzi dza i je ˛zyku codziennym. cze .] Proces przełowanie praw stwierdzaja ´ciowe zalez ˙ nos ´ci mie ˛ nies ˛c ˛sto metryczne poje ˛cia istaczania sie ´cisłych poje ´ potocznych w doskonalsze. a w kon ˛czaja ˛c do zespołu krytycznie rozwaz niaja ´ cu zas ´ wła ˙ onych i uznanych twierdzen ´. odmiennych od reguł potocznych (zob. zawieraja ˛ce nieusystematyzowana ˛ wiedze ˛. bardziej operatywne kryteria ˛sto zaste ˛puje sie ˛ je poje ˛ciami metrycznymi.. podczas gdy kategoryzacje logiczne sa drodze abstrahowania i ustalania cechy kategorialnej.] Zdania je ˛ w nalez ˛cia nieostre. powstaja ´niejszych stadiach dyferencjacji ˛zykowo-kulturowej. obiektywne. n atemie wariantów współczesnego je ˛ d o w e g o). Trzy główne opozycje potocznos ´ci ˛ mu pozycje ˛ w sysStyl potoczny wchodzi w trzy podstawowe relacje.

perspektywa ˛ „szarego antropocentrycznos ´ci została – razem ze „zdrowym rozsa człowieka” i społecznym rozumieniem „normalnos ´ci” – ostro skontrastowana z oficjalno˛ fundowana ˛ na poje ˛ciu urze ˛du i ideologii.50 ´ wiadoma refleksja metodologiczna nad naukowe zachodził – rzecz jasna – od wieków. co nie brzmiało jak cytat z klasycznych sformułowan ´ tamtego je ˛zyka. Np. ale zobacze ˛ kto. Mys ´le ˛ sobie pewno ktos ´z ˙yczenia. oficjalnym je ˛zykiem. w ogóle tak samo. a ocenianie je ´lenia naukowego [Hołówka 1986] jest nieporozumieniem. Potem odwołanie. co. Wys ´mianie. ˛ z okresu powstawania stylu Opozycja potocznos ´ci i o f i c j a l n o s ´ c i wywodzi sie ˛dowego (zob. ” [Tadeusz Pawłowski 1977. z ˙eby sie ˛ zgłosic ´. było podejrzane i okres ´lane jako „kontrrewolucyjne i antysocjalistyczne”. ˛puja ˛ jako trwałe cechy i jako usankcjonowane ideały „Racjonalnos ´ci naukowe wyste ˛dzonych przez nastawienie naukowego teoretyzowania. W ksia ˛z ˙kach. „prawdziwej” przed naporem s ´wiadomos ´ci totalitarnej. 220]. familiarnej. Ci siak. z ˙e to . Nabrała szczególnego znaczenia w pan urze ´ stwie zorganizowanym totalitarnie na podstawach ideologicznych. nudna idea. ˛zykowych w ich płaszczyz ˛ nie Wzajemne relacje obu stylów je ´ nie poznawczej polegaja ˛zyk i mys na wyz ˙ szos ´ci jednego nad drugim. I zawsze ci wiedza ˛ jak.27]. z ˙ e je ´lenie naukowe w stosunku ˛zyka i mys ˛ charakter we ˛z do je ´lenia potocznego maja ˙ szy. à la miejsce na kto wie. Nasi eksperci stane ˛li przed zadaniem przekonania do je ˛zyka narodu – je ˛zyka. a dramat polegał na tym. s. s. otwieram. o definicje. Tak. w utworze Szumy. o je ˛zyk. hasło Styl urze ˛dowy). A potem chytre wys ´mianie wys ´miania. a tam druczek. lecz na tym. masowej. upomnienie od poradni przeciwgruz ´liczej. Sprawdzaja ˛. z ˙e dwie strony posługiwały sie ˛ róz ˙nymi je ˛zykami. tym procesem jest osia Gajda 1990. podobnie A. Neosceptycyzm z neo-czyms ´ à la wiara. s ´cia ´ wiadectwem obrony je ˛zyka potocznego jako formy s S ´wiadomos ´ci plebejskiej. którym posługiwała sie ˛ „Solidarnos ´c ´” – drugiej strony i pocza ˛tkowo wydawało sie ˛. nauki. Schutz 1953/1984]. A potem nie tak. ˛czył uz ˛zyka z przywołaniem zlepy. Odwołanie. zasad. Był to trudny dialog. była w latach nej oraz przed stoja ˛tych zwłaszcza twórczos siedemdziesia ´c ´ Mirona Białoszewskiego. Dlatego „naukowe racjonalnos ´ci nie moga ´ ˛dzonych załoz uznawane za ideał w działaniach rza ˙ eniami z ˙ ycia codziennego” [Garfinkel ˛zyka potocznego z perspektywy je ˛zyka i zasad mys 1960/1984. jak i jako usankcjonowanych ideałów” [Garfinkel 1960/1984. 23. r e z y d u a l n y. tak. Wszystko. Potocznos ´c ´ jako kategoria je ˛dkiem”. Swoista ˛ tylko w działaniach rza ˛ działan ˛dzonych przez nastawienie codzienne jest nieobecnos cecha ´ rza ´c ´ tych racjonalnos ´ci zarówno jako stałych cech. ˛ byc 203. por. S ˛gnie ˛ciem nowszym. w druku. stechnicyzowa˛cym do jej dyspozycji urze ˛dowym. urza Na moich drzwiach zatknie ˛ty list. zas ´ władza wszelkie sformułowania pochodza ˛ce od organizuja ˛cego sie ˛ Zwia ˛zku uparcie porównywała z wzorcem zdeponowanym na Wschodzie. ano. moja data urodzenia . jak to. Nie ma sprawdzaczy kompletnych. ˛zykowej u progu lat osiemdziesia ˛tych dał przedOstrzej sformułowany opis sytuacji je stawiciel ówczesnego s ´rodowiska robotniczego: Jesien ´ przeszła na cie ˛z ˙kich przetargach z władza ˛. To sie ˛ga wiary. Zacze ˛ła sie ˛ me ˛cza ˛ca gra o słowa. Próbowano wcisna ˛c ´ do statutu „Solidarnos ´ci” tamten je ˛zyk. nie odła ˛cze ˛ sie ˛ juz ˙ od nich. „Solidarnos ´c ´” nie chciała i nie mogła juz ˙ nigdy wrócic ´ do skompromitowanego je ˛zyka politycznej propagandy.co. 33-34. tak. cia ˛gi (Warszawa 1976) autor poła ˙ ycie potocznego je ˛zykowi widzenia s włas ´ciwego temu je ´wiata i uwydatnieniem kontrastu „ja” – zwykły ˛d ustalaja ˛cy i egzekwuja ˛cy normy: człowiek i „oni” – władza. jak Polska okresu władzy ˛zykowo-kulturowa ufundowana na poje ˛ciu komunistycznej.

pokój. rewolucja.. ale stosunkowo be ˛zanych z okres mniej zwia ´lonymi potrzebami bytowymi [. 37. prezentowali stare partyjne tezy. obejmuja ˛c całe duz najgłe ˙ e grupy ˛ce sie ˛ do z słownictwa.] sfere ˛ kontaktów codziennych. moralnos ´c ´ socjalistyczna.. demokracja ludowa (nb.. nie skre ´ ujawnic ´ takie swe ˛dziarskie.. władza. np. Np. a nie semantycznym.. 25-26]. Ale walka o je ˛zyk okazywała sie ˛ z wolna walka ˛ o całos ´c ´ idei – i tu wyrastał mur. pan ´ stwo. wojsko. 2.. wspólnot ludzkich (naród. nieszablonowego relacjonowania faktów itp. umieje ˛tnos nos ´c ´ je ´c ´ z ˙ ywego. demokracja. demokracja. poste ˛p. ojczyzna. s. Praktyka ta obje wiele wyrazów takz ˙ e z podstawowego zasobu leksykalnego. nazwy ludzi (robotnik. skłonnos ´ci gawe ˛zykowa ˛. Warszawa 1989. Spór o potocznos ´c ´ w je ˛zyku i w kulturze ˛zyk potoczny – i lez ˛ce u jego podstaw tzw. lud. praworza ˛dnos ´c ´ socjalistyczna. jak poczucie humoru. Skorupka 1959. której trzymali sie ˛ od lat. działan ´ . To rozumienie potocznos ´ci sytuuje styl potoczny nisko. podtrzymac ´ swobodny. W koncepcji „warszawskiej” mamy do czynienia z leksykalno-stylistycznym.. władza. poza wyja ˛tkami do uczestniczenia w nowym dialogu. podobnie Buttler 1978. wczes ´niej: Kurkowska. Bywa ono uz ˙ywane w sytuacjach nieformalnych (np.) itd. pragmatycznym. jak rodzina.51 be ˛dzie moz ˙liwe. stylistyczno-sytuacyjna. z ˙ e zapus ´ciło ˛biej korzenie w sferze semantycznej i aksjologicznej.. 234-235]. 13. umownie moz ˙na je nazwac ´ „warszawska sformułowane przez badaczy z tych dwu os ´rodków naukowych.. Droga nadziei. praca.].. W prywatnych rozmowach wydawali sie ˛ sporo rozumiec ´ – w publicznych wysta ˛pieniach nie dawali satysfakcji oczekiwaniom społecznym.. wyraz ˙ enie obarczone błe ˛ła logicznos ´ci). szkoła.). słownictwa o małej frekwencji. kupiec. sytuacyjnym. agresja. w rozmowach z członkami rodziny. Markowski 1989.). chłop. rozdział pt.. gdy mówia ´ swój familiarny stosunek do adresata ˛powany nastrój – ba ˛dz wypowiedzi. ˛sa. zostały bowiem najdobitniej wa. bali sie ˛ oderwac ´ re ˛ke ˛ od bezpiecznej ideologicznej pore ˛czy. tolerancja. we ˙sza. społeczen ´ stwo. Za tym murem stali ludzie niezdolni. .). S ˛ sie ˛ z soba ˛ dwie róz charakterystyki w pracach je ˙ ne kon˛z cepcje potocznos ´ci. uczuc ´ i postaw (praca. ojczyzna. urza ˛d. „Styl potoczny” w Stylistyce ˛ciem „potoczny” jako kwalifikatorem polskiej Kurkowskiej i Skorupki [1959] operuje poje ˛ jedynie emocjonalno-sytuacyjnym (za akademickim SJP Doroszewskiego) i skupia uwage ˛ciu Danuty Buttler potoczny styl je ˛zyka na warstwie dyferencjalnej stylu. ˛cy chce zasygnalizowac z przyjaciółmi). ale bardzo wyrazistego i obfitego. ani tym bardziej gnoseologicznym rozumieniem potocznos ´ci [Markowski 1989]. Ułatwieniem była ˛bnos stosowana od pewnego czasu praktyka zaznaczenia odre ´ci znaczen ´ oficjalnych w sto˛ przymiotników socjalistyczny lub ludowy: sunku do znaczen ´ potocznych za pomoca ˛dem tautodemokracja socjalistyczna. prawo. potoczne mys Je ˙a ´lenie – otrzymywał rozbiez ˙ ne ´ cieraja ˛zykoznawców polskich. zwłaszcza odnosza ˙ ycia społecznego. i szersza. antropologiczno-kulturo˛” i „opolska ˛”. Anusiewicz 1989. instytucji (pan ´ stwo. mieszczan ´ stwo. 91. t. ogólna ˛ sprawdyspozycje psychiczne. partia. dostarcza on mianowicie s ´rodków ekspresji. ” [Buttler 1977. [Lech Wałe ˛zyków było tym trudniejsze do przezwycie ˛z To zróz ˙ nicowanie je ˙ enia. W nowszym uje ˛da ˛c stylem funkcjonalnym „obsługuje [.

jes ´li tylko moga ´ potraktowane jako wykładniki konstytutywnych wartos ´ci stylowych. standardowego. 32-42]. Pod wzgle gramatycznej jest on dos ´c ´ jednolity. podobne stanowisku Wilkon ´ 1987. s. bada s ´rodki stylu (w tym zwłaszcza semantyczna nictwa) jako eksponenty obrazu s ´wiata i zespołu wartos ´ci. ˛zykoznawców o granice potocznos ˛ range ˛ ma oczywisty zwia ˛Spór je ´ci i jej kulturowa ˛dzy centralistycznym i pluzek z tak istotnym dla polskiej współczesnos ´ci konfliktem mie ˛ ideologia ˛ os ralistycznym (demokratycznym) modelem kultury. figuratywnego i dosłownejego odcieniach) i opisuja go itd. drugi tkwi korzeniami w dziedzictwie romantyzmu i plebejskos ´ci. ”zdrowego rozsa ˛dku” jako jednej z antropologiczna ˛ wypowiedz z wartos ´ci podstawowych [Gajda 1990]. naukowej wizji s ´wiata. Idzie to w parze – zgodnie podstawowego i głównego wariantu je ˛ koncepcja ˛ stylu – z akceptacja ˛ tzw. Uwagi o stylu potocznym. jakim posługujemy sie ˛ na co dzien ˛c go jako s moz ˙ e. Przytoczmy reprezentatywna ´ Anto˛zyka jest je ˛zyk potoczny. Kielce 1984. Markowski 1990]. Wilkon centralny i podstawowy dla systemu stylowego je ´ 1987]. Pierwszy z ˙ ywi sie ´wiece˛ mys nia i pozytywizmu. wie ˛c takz pozytywne (nie ograniczaja ˙e wyraz ˙ enia i formy ˛zykowe. Teoria – dydaktyka. Buttler 1977. „mie ˛ca kulturowym poje ˛ciem stylu jako wielopoziomoStylistyka antropologiczna. „z ˙artobliwe”. s. Anusiewicz 1984: Janusz Anusiewicz. w niniejszym tomie. ˛czaja ˛c poznawczych i emocjonalnych. „ruba˛bnienie szne”. [Todorov 1984. uz ˙ ywaja ´rodka porozu˛c odnosza ˛ce sie ˛ do zaje ˛c mienia na tematy wspólne nam wszystkim. ˛ potocznos W koncepcji „opolskiej” przyznaje sie ´ci status pełnowartos ´ciowego. Bibliografia Adamiszyn 1989: Zbigniew Adamiszyn. rozrywek itd. 151. rehabili˛dek i dos tuje zdrowy rozsa ´wiadczenie „prostego człowieka”. Cechy dyferencjalne traktuje jako syg˛bnienia rejestrów: emocjonalnego (w róz nały stylu. [w:] Je ˛zyk. a nawet ˛zyka narodowego. „pospolite”. Równoczes ´nie dokonuje wyodre ˙ nych ˛cego. ˛ wysoko jako styl Tylko przy takim postawieniu sprawy styl potoczny sytuuje sie ˛zyka [Furdal 1973. Buttler. dojazdów do pracy. głosi przewage ´lenia systemowego. ˛zykowych [Bartmin jako baza dla formowania innych stylów je ´ ski 1981]. Markowski 1988. ˛cznie z elementami okres opisywanych ła ´lanymi jako „kolokwialne”. ˛dem budowy posiłków. bez których z ˛zyk istniec choc ´ nie wyła ˙ aden je ´ nie ˛zyk. t. a wie ´ domowych. Bartmin ´ ski 1981. a słownikowo niezbyt rozbudowany. Ma charakter ˛tnych przedstawicieli sponajbardziej uniwersalny i tak tez ˙ jest odczuwany przez przecie łeczen ´ stwa” [Furdal 1977. ubrania. pogody. . 1977. 92) towarzyszy wyodre ˛ jako i osobne traktowanie słownictwa neutralnego. Jest to je ´ . Okres niego Furdala: „Podstawowym typem je ´lany tym mianem ˛zyk uz je ˙ ywany jest przez społeczen ´ stwo dla celów przede wszystkim komunikatywnych. operuja ˛ strone ˛ słowwej całos ´ci semiotycznej. 58-65. Obejmuje wszystkie cechy ˛c sie ˛ do dyferencjalnych). które wyste ˛puja ˛ w róz ˛ zostac je ˙nych stylach. postawy racjonalnej. które traktuje sie ˛dzyodmianowe” [Buttler 1977. 1991]. Uwagi o wariantywnos ´ci fonetycznej tekstu potocznego (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). „wulgarne” – por. konkretnego i abstrakcyjnego.52 Wydzieleniu elementów zwanych „potocznymi” (głównie wyrazów i frazeologizmów. VI.

Kuryłowicz 1960: Jerzy Kuryłowicz. Tomasz P. Wrocław. ed. t. „Pamie Literacki” 1973. Derywacja stylu. Szymczak. red. Bartmin ´ ski 1991: Jerzy Bartmin ´ ski. [w:] Je ˛zyk a kultura. Apresjan 1980: Jurij Apresjan. Z. Kategorie semantyczne leksyki potocznej . ´ wiat widziany poprzez je Mac ´kiewicz 1988: Jolanta Mac ´kiewicz. Markowski 1989: Andrzej Markowski. Antoni Furdal. Miejsce je ˛zyka potocznego ws ´ród odmian współczesnej polszczyzny. Lakoff. red. Warszawa. „Etnolingwistyka” III. Berlin 1978: Brent Berlin. Je ˛zyk poetycki ze stanowiska lingwistycznego. cz. JOS 1990: Je ˛zykowy obraz s ´wiata. Stylistyka polska. Istota potocznos ´ci. Garfinkel 1960/1984. Problemy semantyczne. 1980. Warszawa 1982. Kurkowska-Skorupka 1961: Halina Kurkowska. Opole. Stanisław Gajda. Słownictwo wspólnoodmianowe. Warszawa 1953 [Przedruk w:] Zenon Klemensiewicz. E. Mys ´lenie potoczne. O spójnos ´ci tekstu mówionego. Maria Renata Mayenowa. nr 3. Lublin 1991. Gajda 1990: Stanisław Gajda. W sprawie problematyki stylistycznej staropolszczyzny.. Historia je Mazur 1986: Jan Mazur. Buttler – Markowski 1988: Danuta Buttler. Warszawa 1978. Klasyfikacja odmian współczesnego je ˛zyka polskiego. Semantyka leksykalna. Barbara B. Lloyd. Lublin 1986. Mieczysław Szymczak. Składnia.53 Anusiewicz 1989: Janusz Anusiewicz. Opole. red. Lubas ´ 1978: Władysław Lubas ´. New Jersey. S ˛zyk. [w:] Z zagadnien ´ słownictwa współczesnego je ˛zyka polskiego. Eleonora Rosch. Mark Johnson. Pajdzin ´ ska 1990: Anna Pajdzin ´ ska. Lubas ´ 1986: Władysław Lubas ´. M. Stanisław Skorupka. Kozłowska. „Poradnik Je Buttler 1978: Danuta Buttler. A. Mayenowa 1962: Maria Renata Mayenowa. Status kategorii potocznos ´ci w je ˛zyku i w opisie je ˛zyka (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). [w:] Z zagadnien ´ słownictwa współczesnego je ˛zyka polskiego. Cluwer Academic Publisher. „Biuletyn PTJ” XL. Skubalanka. [w:] Tekst i je ˛zyk. Kolekcja w strukturze tematycznej tekstu ustnego. Ethnobiological classification. Odrodzenie w Polsce t. Anna Kałkowska. Anusiewicz. J. red. [w:] Poje ˛cie derywacji w lingwistyce. Furdal 1973. Warszawa 1978. red. Potocznos ´c ´ jako sposób dos ´wiadczania s ´wiata i jako postawa wobec s ´wiata (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej. Technologie intelektu.w niniejszym tomie. Struktura polskiego słownictwa potocznego. Opole. Markowski. 2. Ossolineum 1978. red. XXVI. Wprowadzenie do teorii terminu. Hillsdale. nr 30. Wrocław. [w:] Kryzys i schizma. Warszawa. Na przykładzie je ˛zyka polskiego i rosyjskiego. [w:] Cognition and categorization. 1988 [oryginał Metaphors we live by. Hołówka 1986: Teresa Hołówka. Mokrzycki. t. Chicago]. Je ˛zyk w słowniku. Buttler 1977: Danuta Buttler. Harold Garfinkel. T. Warszawa 1962. Warszawa. [w:] Tekst w konteks ´cie. red. [w:] ˛zyka. Marody 1987: Mirosława Marody. Tłum. Je ˛zykoznawstwo otwarte. Jerzy Bartmin ´ ski. red. 1. Warszawa. ˛tnik Bogusławski 1973: Andrzej Bogusławski.w niniejszym tomie. Klemensiewicz 1953/1982: Zenon Klemensiewicz. Jerzego Bartmin ´ skiego. Buttler 1978: Danuta Buttler. Słownictwo kolokwialne i niekolokwialne. Furdal 1977. Wrocław1980. red. J. Metafory w naszym z ˙yciu. Dahlgren 1988: Kathleen Dahlgren. Praca zbiorowa pod red. Wrocław 1990. Wrocław1960. ksia ˛z ˙kowe i potoczne współczesnej polszczyzny. red. Teresa Dobrzyn ´ ska. IV. stylistyka. . Pisarkowa 1974: Krystyna Pisarkowa. Je ˛zykowe determinanty wiedzy potocznej i ludzkiego działania. O róz ˙nych odmianach współczesnej polszczyzny. Bartmin ´ ski. red. [w:] Esquisses linguistiques. Antropocentryzm frazeologii potocznej. Bogusławski 1988: Andrzej Bogusławski. Przeł. Naive semantics for natural language understanding. pedagogika je ˛zykowa. [w:] Studia nad składnia ˛ polszczyzny mówionej. Włas ´ciwos ´ci pragmatyczne wyraz ˙en ´ równoznacznych. 1. [w:] Je ˛zyk literacki i jego warianty. Wrocław 1991. Bartmin ´ ski 1981: Jerzy Bartmin ´ ski. Lublin 1990. „Gdan ´ skie Zeszyty Humanistyczne” R. Lublin Bartmin ´ ski 1990: Jerzy Bartmin ´ ski. Buttler 1982: Danuta Buttler. Andrzej Markowski. 1986. Organizacja tekstu potocznego. S. Racjonalne cechy działalnos ´ci naukowej i potocznej. Krzeszowski. Styl potoczny jako centrum systemu stylowego je ˛zyka. ˛zykowy” 1977. Antoni Furdal. Urban ´ czyk. Johnson 1988: George Lakoff. Wrocław 1982. Polskie słownictwo potoczne. Heterogenicznos ´c ´ zdrowego rozsa ˛dku. [w:] Synteza w stylistyce słowian ´ skiej.

Barbara B.54 Rosch 1977: Eleonora Rosch. I. Skubalanka 1976: Teresa Skubalanka. Je ˛zykowy obraz s ´wiata w metaforach potocznych. [w:] „Socjolingwistyka” 4. Typologia odmian je ˛zykowych współczesnej polszczyzny. Katowice. Todorov 1984: Tzvetan Todorov. Załoz ˙enia analizy stylistycznej. Je ˛zyk antytotalitarny w Polsce: O pewnych mechanizmach samoobrony je ˛zykowej. red. Wierzbicka 1989: Anna Wierzbicka. Wybrane zagadnienia. kultura i poznanie. Human categorization. Tokarski 1990: Ryszard Tokarski. [w:] Cognition and categorization. Potoczna i naukowa interpretacja ludzkiego działania. New Jersey. Poznan ´. Kraków. ed. Wróbel 1982: Henryk Wróbel. Lloyd. Warszawa 1984. [Mps. Zgółkowa 1987: Halina Zgółkowa. Henryk Markiewicz i Janusz Sławin ´ ski. . [w:] Problemy metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa. t. Schutz 1953/1984: Alfred Schutz. Ilos ´ciowa charakterystyka słownictwa współczesnej polszczyzny. Wierzbicka 1990: Anna Wierzbicka. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej. Warszawa. Eleonora Rosch. „Teksty Drugie” (4). Katowice 1982. [w:] Kryzys i schizma. w druku w „Etnolingwistyka” IV. Edmund Mokrzycki. 1991]. Poetyka. Hillsdale. Wilkon ´ 1987: Aleksander Wilkon ´ . Semantyka. red. Wyznaczniki potocznos ´ci – problemy dyskusyjne. [w:] JOS 1990.