37

´ SKI JERZY BARTMIN

Styl potoczny
1. „Pierwszy je ˛zyk” człowieka
˛zyka narodowego je ˛zyk potoczny, nazywany tez Ws ´ród wariantów je ˙ stylem potocznym, ˛cz wyja ˛tkowe. Jest to przede wszystkim pierwszy w kozajmuje miejsce wyróz ˙ nione, wre ˛zyka, ten, którego uczymy sie ˛ w rodzinnym domu jako lejnos ´ci przyswajania wariant je ˛ w codziennych dzieci i który potem długo jeszcze wystarcza nam do porozumienia sie ˛zyk najbardziej prosty, najbardziej konkretny, najbliz sytuacjach z ˙yciowych. Je ˙ szy. Z czasem, gdy w skomplikowanych sytuacjach o złoz ˙onych problemach musimy mówic ´ uz ˙ y˛c uczonej terminologii czy formuł oficjalnych, gdy sie ˛gamy po wyspecjalizowane waja ˛zykowe, ten pierwszy je ˛zyk pomaga nam rozumiec style je ´ i objas ´niac ´ nowe dla nas wyrazy ˛cia, a takz i poje ˙e kontrolowac ´ wyrazy naduz ˙ ywane, wieloznaczne, niejasne. Co to jest spodnium, kanister, poduszkowiec? – „Cos ´ w rodzaju spodni, puszki, samo˛c sie ˛ do obiegowych wyrazów i powszechnie rozumiachodu” – odpowiadamy odwołuja ˛c nych poje ´. ˛ Co znaczy trwoga? Odpowiedz ´: „To, co czujemy wtedy, kiedy czujemy, z ˙ e stanie sie ˛ nie stało” [A. Wierzbicka, Kocha, lubi, szanuje, 1971, nam cos ´ złego i pragniemy, z ˙ eby sie ˛zykiem potocznym. s. 41] – jest formułowana je ˛cy w tym zmitologizowanym słowie Co to jest demokracja? – zapytuje filolog, chca ˛ jego prawdziwego sensu – i stwierdza: „Byłoby to chyba cos doszukac ´ sie ´ bardzo zbliz ˙ o˛puja ˛cej: «taki sposób z nego do tres ´ci naste ˙ ycia zbiorowos ´ci, z ˙e z ˙ adnemu jej członkowi ˛ przemoca ˛ ograniczen iz ˙adnej grupie jej członków nie narzuca sie ´ we wpływaniu na z ˙ ycie ˛c przy tym: „Takie znaczenie zbiorowos ´ci poza wykluczeniem przemocy»” – dodaja wyrazu demokracja sprecyzowałem sobie na podstawie swego p o t o c z n e g o [podkr. ˛zykowego” [A. Bogusławski, Je ˛zyk w słowniku, 1988, s. 73]. JB.] dos ´wiadczenia je ˛zykowej nierzadko domagamy sie ˛ od rozmówcy, by swoja ˛ W sytuacji komunikacji je wypowiedz ´ przełoz ˙ył z polskiego na nasze, opowiedział rzecz swoimi słowami, mówił ˛c takich zwrotów frazeologicznych mamy na mys ludzkim je ˛zykiem; uz ˙ ywaja ´li włas ´nie uz ˙ ycie stylu potocznego do eksplikacji wypowiedzi trudniej zrozumiałych. Wyraz ˙ enia

1991. jak ich je ˛ centralna ˛ w systemie stylów je ˛zykowych. Bartmin ´ ski 1981. bez niego nie udaje sie ´ i opisac ´ innych stylów je ˛c własne zasady i wartos ˛z Styl potoczny realizuja ´ci. pozwalaja ˛ca chronic je ´ ˛zyk przed deformacjami. w sposób naturalny.. wywiad dla „Przekroju”.38 ˛ na to. politycznej. w stosunku do takich Styl ten zajmuje pozycje ˛dowy czy naukowy (by wymienic stylów. włas ´ciwos ´ci. Dominacja stylu potocznego nad pozostałymi polega nie tylko na tym. nr 2321-2323. Czytelnik [. przez najwie ˙niejszych sytuacjach z ˙ yciowych. Styl potoczny – centrum systemu stylowego je ˛zyka ˛dkowany inwentarz s Styl to pewien rozpoznawalny i uporza ´rodków. jak artystyczny. kolokwializm je ˛knej). urze ´ tylko najwaz ˙ niejsze) [Furdal 1973. kontrastuja ˙ na dla ˛zyka narodowego jest jego funkcja weryfikacyjna i odnowicielska. adresowanej do Do takiego sposobu pisania zmierza je ˛gów czytelniczych. lecz po prostu papiez ˙. z ˛s ˛ksza ˛ liczbe ˛ osób. Jego uz róz ˙ norakich moz ˙ liwos ´ci. wych.. ale przede wszystkim na tym. ˛cym z poje ˛ciem elity – intelektualnej czy innej. okres ´lona racjonalnos ´c ´. wszystkie pozostałe w jakis ´ sposób pochodza ˙ e role ˛ style wyspecjalizowane i wobec którego okres ˛ swoiste dla siebie na którym funkcjonuja ´laja ˛ wyodre ˛bnic ˛zykowych. lecz Komunie ˛s ´wie ˛ta ˛. naukowej. swoje. z ˛ na zasadzie „naturalnos nasze. swoisty obraz s ´wiata. 39] 2. tzn. jakie mu groz ˛ na gruncie działalnos ˛zykowej bardziej je ˙a ´ci je ˛dowej. urze ˛ na wpływy je ˛zyka potocznego niejednokrotnie odnawiał sie ˛ styl Przez otwarcie sie ˛zyka współartystyczny (por. Redaktor najpoczytniejszego dziennika. w najróz akwizycji je ˙e jest on uz ˙ ywany najcze ´ciej. nie z ˙ e premier przyja ´wie ˛tsza ˛ Eucharystie ˛. ˛zyk prasy wysokonakładowej. jakim od najszerszych kre 1989 roku jest „Gazeta Wyborcza”. z ˙ e zawiera on zasób podstawowych form i sensów i z ˙e utrwala elementarne struktury mys ´lenia i percepcji ˛zane z elementarnymi potrzebami człowieka w elementarnej sytuacji egzys ´wiata zwia ˛ bazy derywacyjnej dla pozostałych stylów je ˛zykostencjalnej. z ˙ e pisze ´ liwin ˛ do niego po ludzku. itd. przełom antyklasycystyczny Mickiewicza. ludzki wskazuja ˙ e styl potoczny opiera sie ´ci” i przystawalnos ´ci do najbliz ˙szych człowiekowi dos ´wiadczen ´. pisza ´ wie ˛ł Przenajs – nie Ojciec S ˛ty. s. komunikatywne). zarówno na poziomie wartos ´ci. Styl potoczny pełni role ˛ od potocznego. poddaje sie ˙ ytkownikiem jest szeroka społecznos ´c ´. zintegrowany przez ˛dowe” (do zespół okres ´lonych zasad i wyposaz ˙ony w okres ´lone wartos ´ci „s ´wiatopogla których nalez ˙y wiedza o s ´wiecie. Powiemy o nich dalej. stwierdził w wywiadzie: „Pragniemy do religii i Ko˛c zwykłym codziennym je ˛zykiem s ´cioła podchodzic ´ powaz ˙nie. a takz ˛ tła.] powinien odnosic ´ wraz ˙ enie. Je ˛zyk nauk filozoficznych w konfrontacji z potocznym je ˛zyczesnej literatury pie . Szczególnie waz ludzie”. normalnie – o kaz sie ˙dej sprawie. lud w najszerszym znaczeniu tego słowa – „zbiorowos ´c ´. wyspecjalizowanej – artystycznej. z ˙ e jest to styl przyswajany jako pierwszy w procesie ˛zyka. zarazem stanowi pote ˙ ny rezerwuar ˛ transformacjom. ” [Krzysztof S ´ ski. jest stylem bogatym. Je wykazuje charakterystyczne (co niekoniecznie znaczy – nie znane innym stylom) cechy ˛zykowych eksponentów. intencje ˛zyk nazywany zwykle potocznym spełnia kryteria stylu je ˛zykowego. 1989. itd. Wilkon ´ 1987]. religijnej.

) Bo nawet nie to. a potem – na gruncie oficjalnej retoryki politycznej – wprowadzanie ˛dowego.). Skorupka 1961. obowia ˛zuja ˛ przestarzałe przepisy. flirty. rza ˛d to juz ˙ nie „my”... relacje ze zdarzen ´ . tak stoja ˛. gruba kreska . teksty reportaz ˙ owe: Atmosfera lipcowego spotkania była bardzo ge ˛sta. jak tez ˙ wypowiedzi p i s a n y c h [Fur- .. pros ´by i skargi. no truja ˛. in. 376. Niezabitowska to Urban. Wilkon ´ 1987. Nie ulega oczywis ˛tpliprzekazu jest w tej odmianie szczególnie dobrze rozwinie ´cie wa ˛ polszczyzna ˛ sa ˛ prowadzone kolez ˛ wos ´ci. [. Wódz. Wreszcie na naszych ˛ ostra antynomia mie ˛dzy cenzurowanym je ˛zykiem urze ˛dowo oczach. na ˛dach i sklepach. osławiona ˛ „nowomowa ˛”) z jednej strony. Ale łazic ´ tak? Tak patrze ˛ na tych bubków. moglis ´my najpierw na gruncie codziennej praktyki ˛zykowej” [Wierzbicka 1990]. polityka Balcerowicza . 49] ˛zyk kolokwialny to jednak tylko jeden. a je ˛zykiem – oficjalnym (je i mys ´leniem potocznym z drugiej. pusza ˛ te ogony. Spod monstrualnych rozmiarów napisu „Solidarnos ´c ´” padały cie ˛z ˙kie zarzuty wobec rza ˛du: nomenklatura ma sie ˛ dobrze. precz z „popiwkiem” (podatkowa gilotyna wynagrodzen ´ ). poobserwowac ´ przejawy antytotalitarnej „samoobrony je ˛zyka urze ˛dowego i nadawania im konotocznego ogrywania i os ´mieszania elementów je tacji negatywnej. utrwala sie ˛ komunistyczny porza ˛dek. wiesz. co tak tan ´ cza ˛. zdrowym rozsa ˛dkiem ujawniał nieraz swoje słabos kiem i nieodła ´ci ˛ce bodz i zarazem znajdował inspiruja ´ ce. kawały itd. 234. najwyrazistszy moz Je ˙ e. ale po prostu z ˙eby toto przyszło jakos ´ bliz ˙ej człowieka. Do potocznej polszczyzny jako je ˛zyka „ezgystencjalnego” sie ˛gna ˛ł je ˛c je ˛zyk duszpasterski po II Soborze Watykan Kos ´ciół odnawiaja ´ skim.. polecenia i z ˙ yczenia. taki fragment rozmowy telefonicznej: (. choc ˛du na prymarnos ustnej. Styl potoczny w ustnej i pisanej odmianie je ˛zyka Styl potoczny wbrew wypowiadanym niekiedy opiniom [Klemensiewicz 1953/1982. z kraju ucieka kapitał. 26] ˛ szeroka ˛ game ˛ wypowiedzi zarówno W rzeczywistos ´ci styl potoczny obejmuje cała ˛trznym zróz u s t n y c h – z ich wewne ˙nicowaniem gatunkowym (rozmowy przy stole. tak wiesz jak głuszce.za małe. katastrofa w górnictwie.za gruba. zmiany w rza ˛dzie . groz ´by i kłótnie. powitania i poz ulicy. spada produkcja. pija ˛ te ˛ kawe ˛.39 ˛cznym od niego tzw. gratulacje i kondolencje.drakon ´ ska. 3. władza skoncentrowana w re ˛kach wa ˛skiej elity. ˛cznie do Kurkowska. rolnictwo lez ˙y. ale bynajmniej nie ˛ jedynie moz ˙ liwy. mówionej odmiany je ´ ze wzgle ´c ´ ustnego sposobu ˛ty. s. w mediach nagonka na Lecha. 60] nie jest ograniczony wyła ˛zyka. ale „oni”. no i to takie nudne jest potwornie! [Pisarkowa 1974. wiesz. z ˙ e potoczna ˙ en ´ skie rozmowy. w urze ˙ egnania. powstaniem „filozofii ˛zyka potocznego”. Inny jej typ reprezentuja np. dyskusje w kolejkach. z ˙ e reprezentuje ja np.. które owocowały m. patrza ˛ na siebie. s. ” [Jarosław Kurski. Warszawa 1991.. opowiadania wspomnieniowe. i nie najwaz ˙ niejszy typ polszczyzny potocznej. z intencja ˛ uwiarygodnienia mówcy i zwie ˛elementów potocznych do stylu urze kszenia siły perswazyjnej jego wypowiedzi. wiesz. kiedy zarysowała sie ˛zykiem propagandy.] Sala wypełniona po brzegi robotnikami.

jednak w strone Przymiotnik potoczny. by o nich powiedziec ´ najpierw kilka ˛ niejako zinwentaryzowane w potocznym słownictwie. ruch i s ´rodki lokomocji (is ´c ´ . synonimami sa ˛ ani t. znaczy tyle co ˛ zdarzaja ˛cy. poprzez je ´ cała ˙ ke ˛zykowego obrazu s Składniki potocznego je ´wiata. 79-80]. Składniki potocznego obrazu s ´wiata Potocznos ´c ´ nie jest tylko zjawiskiem powierzchniowym. 4000 – 5000 słów [Buttler. biec. Analiza semantyczna tego słów. sposobach budowania tekstów. odz ˙ ywianie sie ´c ´ . z drugiej zas ˛ce sie ˛ do elementarnych statystyczna ´ – wyrazy odnosza ˛tnego człowieka i powia ˛zane z soba ˛ wewne ˛trzna ˛ wie ˛zia ˛ dziedzin zainteresowan ´ przecie ˛. jego ˛. Styl potoczny – jak kaz ˙ dy styl – przekazuje i utrwala pewien obraz s ´wiata. cze ˛sto. bez których nie moz ˛ obyc semantyczna ˙ emy sie ´ w okres ´lonych sytuacjach z ˙ yciowych oraz przy definiowaniu innych wyrazów. kto jest uz ˙ ytkownikiem. 50 według Markowskiego 1990). sa ˛tsłownictwa pozwala zakres ´lic ´ horyzont poznawczy i granice mentalnego s ´wiata przecie ˛ z jednej strony wyrazy najcze ˛s nego człowieka. na co dzien „stale sie ´ . potrawy (jes rozwój i funkcjonowanie (byc ´ .. Jest ˛zyk obiegowy. wyrazy. Jest to obraz dany w je ˛zyk. s. kolokwialnej) sfery uz ˙ycia i jednego (np. mleko. serce. dom i jego wyposaz ˙ enie (pokój. powszechne w najróz ˙ niejszych tekstach je ´ metoda ˛. równiez ˙ zróz ˙nicowanych gatunkowo (listy i pamie prywatne. nie dotyczy tylko form wyrazu. Definicja słownikowa potocznos ´ci. regułach derywacji. a znajduje swój widzenia „prostego człowieka”. w sferze znaczen lecz tkwi w głe ´ i w sposobie postrzegania rzeczy˛ga sfery zachowan wistos ´ci. in. s. jednej (np. Markowski 1989]. nazywany zwykle obrazem „naiwnym” [Apresjan 1980. odpowiada postawie zdroworozsa wyraz zarówno w strukturze słownictwa i jego organizacji semantycznej. 1964. cze ˛s Sa ´ci ciała człowieka (oko. kluczowy dla rozumienia terminu styl potoczny. w pewnym stopniu takz ˙ e tzw. wzorcach ˛zyku i doste ˛pny budowy zdan ´ . z ˙ona. porady z ˙yciowe. s. mówionej) formy przekazu. a takz ˙ e wyraz ˙ enia równoznaczne nie us ´cis ´laja ˛zyk. ˛ to zatem wyrazy nazywaja ˛ce m. por. reportaz ˙e. pic ´ . pospolity i zwyczajny (SJP Doroszewskiego. artykuły i komentarze w prasie wyso˛z ˛ce konakładowej itd. Jego pełny opis mógłby wypełnic ˛ ksia ˛z ˛. powszechnie uz ˙ywany „ – i tylko tyle. odziez obiad). ani gdzie i w jakiej dziedzinie jest uz ˙ ywany odnos ´ny je ˛ zamkna ˛c Styl potoczny nie daje sie ´ w granicach jednej (np. 6). cia ˙a ˛ stylu urze ˛dowego). Obraz ten jest budowany z punktu ˛dkowej. 185. emocjonalnego) typu postawy. sie ´ człowieka [Anusiewicz 1989. jak tez ˙ w zespole kategorii gramatycznych. a jego ˛ przymiotniki codzienny. okno. zas ´ w wersji standardowej. Markowski 1988. to je 4. re ˛kaw). liczy ˛ interesuja ˛ w wersji minimalnej około 1500 – 2000 słów. wóz). To drugie kryterium potocznos ´ci jest ˛drowy. poradniki. Do potocznego inwentarza nalez ˙a ´ciej ˛zyka (daja ˛ce sie ˛ wyznaczyc ˛ uz ˙ywane. frazeologizmach i przysłowiach. głowa). rosna ˛c ´ . stanowia ˛cy integralna ˛ cze ˛s waz ˙ niejsze. ˛. Taki słownik ja ´c ´ stylu potocznego. 205] i w opisach badaczy polszczyzny obejmuje kilkadziesia tematycznych (38 według Zgółkowej 1987. buty. syn). łóz ˙ko). sie ˛t grup Miodunka 1989. 14-17]. umrzec ´).40 ˛tniki. tego. drobne wiadomos ´ci prasowe. Zgółkowa 1987). powszechny. dzienniki dal 1973. rodzina (matka. s. ubieranie sie ˙ (ubierac ´ sie ˛. dbałos ´c ´ . jaka ˛ nauczyciele je ˛zyków obcych. ˛bszej warstwie je ˛zyka.

32-42]. sa ˛ zróz S ´wie ˙ nicowane odpowiednio do wielos ´ci funkcji tego stylu i róz ˙ nych jego uz ˙ yc ´ sytuacyjnych. obejmuje tez ˙ sfery takie. wolec ´). ˛ (czuc wyobraz ´nie ´ . pamie ´. na ˛ (chciec ˛c uczucia. do podstawowych przedmiotów i zjawisk. czasowych i logicznych. cierpliwy). Bóg. sztuka i obyczaje (s ´piewac ´. lez ˙ec ´ ) itd. ˛ga sie ˛ dalej tez ˛dzyludzkie. wiara i religia (chrzest. ˛tników – najbardziej typowych gatunków potocznych. rozumiec ´. słuz ˙ba. wole ´. charakter człowieka (us ´miech. poza nazwami czynnos ´ci. listów. Moz ˙ na w nim wydzielic ´ swoiste sytuacyjne r e j e s t r y form czyli ich typy „nacechowane styli˛z ˛du na stopien stycznie w najwe ˙ szym sensie” [Bogusławski 1973. wrócimy do domu). znac ´. na zachowanie i poste ´ . duch). dyskusji. przyimki. dialogów. czasów wspólnoty prasłowian ´ skiej i nawet praindoeuropejskiej. do pier˛ np. Poza nazwami przedmiotów i ich cech. sa ˛dzic ´. z historycznoje ˙ e podstawowe słownictwo potoczne jest zarazem bardzo ˛ga odległej przeszłos stare. emocje. 1 Badania kawałów. 5. konkretnos ´ci. grzech. powagi. który jest podstawowy w samym stylu potocznym. wrócimy) itp. opowiadan ne. wyrazisty zwłaszcza w potocznym ˛dz słownictwie. walka). bac ´ sie ˛. choroba. wina). którym pos ˛cano tradycyjnie wiele uwagi. o s ´wicie ˛ jasno. zły. s. wrócimy do domu) czy zdania wyspecjalizowane jako warunkowe (jes ´li zrobi sie wrócimy) lub czasowe (kiedy zrobi sie ˛ jasno. To podstawowe słownictwo potoczne ogarnia swoim ˛giem znacznie wie ˛cej niz zasie ˙ tylko najbliz ˙sze otoczenie i sprawy bytowe człowieka. a nie emocjonal˛b tekstów rozmów. emocjonalnos ´ci itd. odwaga. [por. pamie ˛tac ´). spójniki) słuz ˙a ˙ aniu najprostszych relacji osobowych. sa ˛siedzkie i słuz rozcia ˙ na stosunki mie ˙ bowe (spotkac ´. uciec. neutralne. krzywda. stanów ˛ takz i procesów do tego elementarnego słownika potocznego nalez ˙a ˙ e podstawowe wyrazy ˛ce wyraz gramatyczne (zaimki. a zarazem bazowy dla . upór. pamie ˛zykowe pokazały. Pierwsze zróz ˙nicowanie stylu potocznego: rejestry neutralny i emocjonalny ´ rodki stylu potocznego. Podane wyz ˙ ej przykłady wyraz ˙ en ´ nalez ˙a neutralnego. ciekawy. Podobnie jak w słownictwie takz ˙e w sferze konstrukcji gramatycznych moz ˙ emy wydzielic ´ jednostki najbardziej elementarne i wtórne. rozma˛powanie (patrzec wiac ´. figuratywnos ´ci. do drugich np. pytac ´). uczyc ´. zdania złoz ˛dnie ła ˛czne (Zapukał i wszedł) czy zdania wszych nalez ˙a ˙ one współrze ˛ zrobi jasno. Włas ´nie takie.41 o ciało (myc ´ sie ˛. Włas ´nie odniesienie słownictwa potocznego do elementarnych sytuacji egzystencjalnych człowieka. sie ´ci. przestrzennych. grac ´. lubic ´). jak moralnos ´c ´ (dobry. Najwaz ˙niejszy podział. zdania czasowo-warunkowe (Jak sie z rzeczownikami odsłownymi w funkcji okoliczników (po zapukaniu wszedł. Todorov 1984. słownictwo potoczne stanowi zra ´. familiarnos ´ci. z ˛raz ˙ en ´ oraz całych tekstów (naukowych. z ˙e moz ˙e ono pełnic ´ ˛ eksplikacyjna ˛ w stosunku do bardziej złoz role ˙onych i bardziej wyspecjalizowanych wy˛dowych czy artystycznych). oceny (kochac ´. rozum. 132]. s. urze ˙ e moz ˙ e wyste powac ´ w funkcji definiensów w definicjach słownikowych. ma ˛dry. ze wzgle ´ oficjalnos ´ci. obraz). sprawia. bardziej wyspecjalizowane. dotyczy nastawienia na obiektywne przedstawianie ba ´ subiektywne war˛ do rejestru tos ´ciowanie przedmiotu mowy.

tylko 2% [por. zmiatac ´ z talerza / z miski. stosunkowa ˛ niewielka ˛ słownika neutralnego. młócic ´ . kapusta. Okres ´lenia pozytywne sa ˙ artobliwie okres (encyklopedia ‘erudyta’. mrówa ‘ktos ´ pracowity’). Markowski 1990]. nieudolnos ´c ´ i niezaradnos ´c ´ (ofiara. chlac ´. kafel. pus ´cic ´ ostatnia ˛ pare ˛. kojfna ˛c ´. bania. urze ˛das. krówka. nalez ˙a podczas gdy pozostałe. łeb. nieszczere (szuja. byczyc ´ sie ˛ (= lez ˙ ec ´ ). pietra (= bac ´ sie ˛ tego słownictwa stanowia ˛ ekspresywne okres Połowe ´lenia człowieka od jego wieku (brzda ˛c. od (mizernego) wygla ˛ca wie ˛kszos zdechlak. Przewaz ˙ aja ´ci. czerep. gamon ´ . ˛du (wymoczek. 147]. ˛bnos Odre ´c ´ potocznego słownictwa z rejestru emocjonalnego (kolokwialno-emocjonalnego) wobec potocznego słownictwa neutralnego polega na znaczniejszym udziale frazeo˛zanej z tym wie ˛kszej obrazowos logizmów w pierwszym z nich i zwia ´ci. zawiany. głowa ma w potocznej. z ˙arówka itp. naiwniak). psychicznych i społecznych. robol. itd. [por. wykidajło). równoznacznych wyraz ˙en ´ słuz ˙a ˙ ˛zykowej. wykitowac ´.. Bliz ˙ sza analiza rejestru emocjonalnego wykazała.42 ˛zyka etnicznego. zawodu (golibroda. gryzipiórek. łajza. lawirant). jego zachowan cze ´c ´. SJP Doroszewskiego precyzuje szczegółowiej za pomoca ˛ tu. kiepeła. jak łepetyna (= głowa). s ´mietniczka. zbyt pewne siebie (hucpiarz) itp. cymbał. tj. podlotek. Z ´lana jest skłonnos ´c ´ do kieliszka (moczyge ˛ba. micha. spokrewnionych z soba ´ci i motywacji stylach ˛zyka. słon ´ . wazeliniarz). podstawowego. zasuwac ´ (= is ´c ´). ˛ce do neutralnej. widziec ´. Nalez ˙a ˙ enia. tuman. wrzucic ´ cos ´ na siebie. z punktu widzenia okres ´len ´ ma charakter wartos ´ciuja ´ciuja ˛ z (negaswoistej potocznej etyki. lez ˙ec ´ plackiem. wcinac ´ . badylarz. ˛cych tylez a takz ˙ e na ogromnym bogactwie dubletów. lampa. berbec ´. baran. dobry. „wulgarny”. frygac ´ . niezguła. I tak pie ´mieszana jest głupota (jełop. maruda. człowiek. Buttler. opychac ´ sie ˛. chuchro). naiwnos ´c ´ (jelen ´ . makówka. Zasób ten powtarza sie ˛ – jak morfem główny w rodzinie całego je ˛ wie ˛ziami pochodnos wyrazów – w innych. kapral). kret). takie wyraz „z ˙ artobliwy”. s ´winia. kapituła. czajnik. pała. dotycza ´ fizycznych. tra ˛bic ´ (= pic ´ ). metaforycznos ´ci. s. Buttler 1978. duda. łepetyna. miec ´ ˛). je Buttler 1978. wsuwac ´ . z ˙ artobliwe metafory. gołowa ˛s). z ˙ e nie dubluje on bynajmniej całego ˛. babka. Przygniataja ´c ´ tych ˛cy. oferma. fujara. in. przede wszystkim jednak zachowania istotne społecznie. zaprószony). Buttler 1978. kalafior. powolnos ´c ´ i niesprawnos ´c ´ (s ´lamazara. lecz tylko jego wybrana ˛s ˛ca ˛ człowieka. mózgownica. sufit. czapa. Z tego powodu bywa opisywany jako „słownictwo wspólnoodmianowe” [por. wyniki badan Na podstawowa ´ słownictwa ˛s ˛stszych słów rosyjskiego uz ˙ ywanego najcze ´ciej w potocznych dialogach: na 2380 najcze dialogowych az ˙ 98% stanowiły wyrazy elementarne typu mówic ´. słuz ˙ alcze (lizus. ˛ role ˛ zasobu neutralnego wskazuja ˛ m. wyrko (= łóz (= ubrac ´ sie ˙ko). tra ˛ba. Emocjonalny rejestr – stosowany głównie w sytuacji nieoficjalnego. odbierane przez innych jako okrutne (potwór. mleczak. 112]. nazbyt przebiegłe i sprytne ˛ wyja ˛tkowe (cwaniak. kobyła). od cech umysłowych i psychicznych. a nie emocjonalnej warstwy form je ˛zykowych. wycia ˛gna ˛c ´ kopyta (= umrzec ´). [Lubas ´ ˛ pełne obrazowos 1978. ale dodatkowo niesie informacje ˛ kwalifikatorów „rubaszny”. przykładowo. grzywka. is ´c ´ itp. „pospolity”. który daje sie ˛zykowego wydobyc ˛tnowana i os tywnego) materiału je ´. czambuł. cymbał). fajtłapa). cech . i to wartos ˛cy negatywnie. podfruwajka. pchac ´ w siebie (= jes ´c ´). Tokarski 1990]. która ˛ rejestr neutralny. pewnego załoz ˙onego ideału człowieka. ciele ˛. Markowski 1988. gryz ´c ´ ziemie ˛. ogarna ˛c ´ sie ˛ ˛). kolez ˙en ´ skiego dialogu i okres ´lany mianem „kolokwialnego” – oddaje te same sensy co ˛ o swoistej postawie mówia ˛cego. towarzyskiego. kolonazywaniu rzeczy co ekspresji i zabawie je kwialnej polszczyz ´nie około 120 synonimów: arbuz. ckm. duz ˙y. Np. bas ´ka. ekspresywne.

widze. powodowane przez ˛. konstrukcji składniowych (To były pie ˛kne dni wobec C ó z ˙ t o były z a dni! ). u t e g o. z ˙ e oba rejestry potocznego słownictwa. 6. Do czego zmierzam. Frazematyka). ˛ sie ˛ do samego człowieka i jego otoczenia w warunkach dos odnosza ´c ´ tradycyjnego. jabłko. c h c i a ł n i e c h c i a ł musiał).43 ˛dzyludzkich. jabko. podwładny – przełoz ˙ ony. normalka). zadyma. ˛czenia wyrazowe o wyspecjalizowanych funkcjach Frazeologia) i konwencjonalne poła tekstotwórczych typu Co słychac ´. na czym polega drugie istotne zróz ˙ nicowanie s ´rodków stylu potocznego. s. nauczyciel wobec kumpel. hucpa. brak tez ˙ swoistych nazw poszczególnych posiłków (poza słowem kolaja). Zróz ˙ nicowanie form starannych i swobodnych obejmuje poziom wymowy (prosze ˛. orzeczenie zaimkowe: Co giczno-składniowych (w wariancie swobodnym pojawia sie ona sie ˛ ume ˛czyła. Siatka nominatywna tego słow˛co defektywna” [Buttler 1978]. z a b r a ł s i e ˛ i poszedł. zawodowej i społecznej. Odpowiedz ´ ”pełnym zdaniem” jest wyznacznikiem sta˛ w sytuacji szkolnej. konstrukcji morfolo˛ np. itp. Wzory polszczyzny starannej stanowia ˛ oznaka ˛ w kontaktach partnerów nierównorze ˛dnych: uczen norme ´ – nauczyciel. belfer).. np. wyrazów nictwa jest jednak „zaskakuja ˛cych aktywnos dotycza ´ci artystycznej. przyszedł wobec prosze. Drugie zróz ˙nicowanie stylu potocznego: rejestry swobodny i staranny Znany dobrze ze szkoły problem odpowiadania „pełnym zdaniem” dobrze pokazuje. we. orzeczenie podwojone: w z i a ˛ ł zrobił. szejset. orzecznie z quasi-przytoczeniem: Pus ´cił karabin ibe ˛ c. młodszy – starszy. fonetyke ˛. wstac ´ lewa ˛ noga ˛ „byc ´ w złym humorze” (zob. 44-45]. neutralny i emocjonalno – ˛ najwaz ˛ zwia ˛zane ze sfera ˛ codziennos kolokwialny. widze ˛. Gdzie spotkałes ´ Piotra? Na Swie ´ eliptyczna ˛ w swobodnej konwersacji. to nikt nie wie. stosunków mie ˙ wyraz ˙ enia ogólnie okres ´laja dobre lub złe (frajda. u p a d ł. dziewczyna. przyszed). włas ´ciwos ´ci fizyczne przedmiotów. O co ci włas ´ciwie chodzi? Co jest ˛ tez grane? I to by było na tyle (zob. maja ˙ niejsze cechy wspólne: sa ´ci. babka. Swobodny rejestr form potocznych obfituje w obrazowe frazeologizmy typu miec ´ muchy w nosie a. Odpowiedz stopniu tez ˙ pisanych). słownictwo wypowiedzi (ustnych. realia zwia [Buttler 1978. słownictwa (kolega. i d z ´ zobacz. relacje czaso˛zane z rolnictwem itp. S e l e k c j a – . szes ´c ´set. jest tez ˛ rannos ´ci załoz ˙onej przez wzór zachowania sie ˙ ostentacyjna ˛ deklarowanego szacunku dla rozmówcy. militaria. Do swobodnego rejestru form nalez ˙a ˙ ˛ce na projekcji członu tematycznego (zwykle wzmacmechanizmy tematyzacji polegaja nianego zaimkiem ten) i markowaniu jego miejsca w zdaniu zaimkiem. brak w niej np. klops. Sa ˛ tu tez ˛ce zdarzenia umysłu. a obejmuja ˛ce składnie ˛. Gdzie urodził sie jest norma ˛ Mickiewicz? Mickiewicz urodził sie ˛ w Zaosiu koło Nowogródka. precyzuja ˛cych połoz nazywaja ´liny i zwierze ˙ enie w przestrzeni. Obu rejestrom przysługuja i konkretnos ´c ´. ˛ podobne cechy: antropocentryzm elementarnego bytowania. ale w duz sytuacje ˙ym ˛tokrzyskiej. prawie brak wykładników słownych miary (jest tylko kawala ˛tko i kupa). nie ma (albo prawie wcale nie ma) własnych jednostek ˛cych ros ˛ta. Istotne jest to.

Albo: A co do t e g o w y p i e p r z a n i a. Czasem jakis ´ sie ˛ napatoczy. to pe ˛dzimy.44 jaka o n a powinna byc ´? Albo: Ta p r a c a – trzeba j a ˛ zacza ˛c ´ ! Albo: T e m o n i t y. Smak morza. niu... z ˙e be ˛dziem sie ˛. wiedza ˛. uz ˛ na zasadzie słów – wytrychów (słów do rejestru w u l g a r y z m ó w z nieliczna ˙ywana ˛ nazw genitaliów. s.Karakony na statku macie? . zabezpieczone. bracie – mrukna ˛ł Wojtek. A pilot opowiadał. rozpierniczyły sie ˛ na kei.. Nowy statek. kurza melodia full. . a tu zajez ˙dz ˙a jeszcze jeden wóz. to spadły z niego jakies ´ skrzynie. dosadne rzygac ´.. jedno piwo za duz ˙o i juz ˙ cie ˛. – W tamta ˛ strone ˛ nie mamy ładunku. Ubóstwiał.Pe ˛dzicie? – Wojtek zaprotestował pytaniem. ale ja nie moge ˛ cytowac ´ bardzo dokładnie. 48-54]. kotku. nawet strzały było słychac ´ . .. Warszawa 1972. to powoli. powoli. gdzie stawał statek. Koniecznie wypada odnotowac ´ w tym miejscu istnienie ekspansywnego współczes ´nie ˛. prosze ˛ mi wierzyc ´. oni tam ostro jez ˙dz ˙a ˛. kurza twarz. i jak nim zarzuciło. jak pokazuja ˛z synonimy neutralnego potocznego słowa wymiotowac ´: ksia ˙ kowe womitowac ´. kurcze blade. to zaciemnienie. ani w podre ˛cznikach poprawnej polszczyzny. To znaczy powiedział troche ˛ inaczej. kurza ne ˛dza.. kurdebalans. to nie jest sprawa przyjemna. . rozumiesz. kurza mac ´.A festiwale u was jakies ´ sa ˛? . kolez ˙en ´ ski dialog marynarzy przybiera taki oto kształt: A Wojtek cia ˛gle pytał.. Rejestr ten moz ˙ na okres ´lic ´ jako „niski”.. . kurza twarz. . nie jest t o w tej chwili takie ˛ juz bezpieczne. W literackiej transpozycji Jacka Ciszewskiego potoczny. bo uz ˙ywamy w załogowej mesie na ogół słów.] powiedział swym tubalnym głosem: . – Jak bylis ´my. ˛zykowej wulgaryzmy cze ˛sto staja ˛ sie ˛ przedmiotem gry W „normalnej” komunikacji je ˛zykowej. i karmilis ´my go codziennie piwem.Nie. ale w powrotnej drodze diabli. – Mys ´my mieli takiego jednego. I był juz ˙.Piwo lubia ˛ – przytakna ˛ł Czesiek. ostatni raz. kurza twarz. które moz ˙ e prowadzic ´ do wyodre ˙ szych stref.Cos ´ mi sie ˛ – kurza twarz – zdaje. której szczególnym przypadkiem jest eufemizacja. zdrowo kiwac ´. swobodny i staranny (wysoki). . Do najbardziej znanych zaste . podlegaja ˛bnienia nawet kilku we ˛z ˛ np. [. ale te granaty były.] A motorzysta Zbyszek [.Tego jeszcze. z ˙e my g o nie zmarnowalis ´my. poleciały z nich na beton granaty i wszyscy padli na mordy.Tam regularna wojna.. co j e potem przygotowujemy. na który ładowali amunicje ˛.Jakie tam festiwale – skrzywił sie ˛ Czesiek. wpisza ˛ do z ˙urnala. – Dmuchniesz. stał jakis ´ nigeryjski.. staranne zwracac ´. [Jacek Ciszewski. jeszcze sie ˛ dranie nie zadomowiły – odparłem. z ˙e kiedys ´ przy kei. których nie ma ani w elementarzach. . kurdebalans. Taki mechanizm tematyzacji pojawia sie ˙ takz ˙e w starannych ˛dina ˛d rozmowach telewizyjnych: Ten dorobek Filharmonii Warszawskiej – mys ska ´le ˛. uz je ˙ ycie ewokacyjnych za˛pników. nie wiemy – wła ˛czyłem sie ˛ do dyskusji. kurdemol. fekaliów i zachowan wszystkiego) grupa ´ seksualnych.Do Nigerii wchodzimy? – me ˛czył Wojtek. Albo: A to twoje uwielbienie dla Beatlesów o n o zacze ˛ło sie ˛ kiedy miałes ´ ile lat? ˛ jeszcze dalszemu rozwarstwieOba rejestry. czego przykład mamy w przytoczonym teks ˛ste ´cie. z ˙ artobliwe haftowac ´.

8. ˛ w praktyce z ˛. kurka wodna. z lewej strony – odpowiednio do potrzeb i odczuc ´ . s do Rygi) obejmuje nazwy chorób. ˛cych do osia ˛gania załoz Hołówka 1986) i róz ˙ norodnos ´ci s ´rodków. niezbyt wielki inwentarz elemen˛dkuje go na swój sposób. ale tez ˙ porza kolektywnos ´ c i i t y p i z a c j i. Antropocentryzm ˛pie. ˛ na rzeczach doste ˛pnych obserwacji Styl potoczny jest k o n k r e t n y. Sfera głe ˛ce rzeczywistos co przyjmowane załoz ˙enia dotycza ´ci i miejsca w niej człowieka. jego elementarnego. Wartos ´ci stylu potocznego ˛zyStyl potoczny wykazuje szereg istotnych włas ´ciwos ´ci. z tyłu. skurczybyk. Eufemizacja poza nazwami intymnych ˛s cze ´ci ciała (cztery litery. stylowi potocznemu przysługuje walor naturalnos Jak powiedzielis ´my na wste ´ci. ˛– Człowiek jest takz ˙ e obecny pos ´rednio. ujmuje sie ˛ rzeczywistos Racjonalnos ´c ´ potoczna jest praktyczna i „zdroworozsa ´c ´ ˛tem potrzeb konkretnego człowieka i wedle jego zdolnos pod ka ´ci percepcyjnych. z przodu i z prawej strony. egzystencjalnego dos ´wiadczenia. które to ˛d wymienione elementy miejsce jest uprzywilejowane. starsza pani). złe – to co na dole. por. jak i neu˛ce sie ˛ do człowieka stanowia ˛ grupe ˛ najbardziej rozbudowana ˛. ˛zyka człowieka. Wskaz ˙ emy je najpierw skrótowo. kurza twarz. cechuje go fizykalizm i biologizm w widzeniu człowieka i jego zachowan ´. skubany. 7. zas rejestr emocjonalny ła ´ neutralny ze starannym. Na odniesieniu do ciała człowieka opiera sie ˛ przestrzenna ˛ – odróz jes ´li idzie o orientacje ˙ nianie wymiaru pionowego góra–dół i wymiarów poziomych przód–tył oraz prawy–lewy. ludzkie wartos ´ciowanie dobry–zły. który ujmuje s pierwszego je ´wiat z punktu widzenia konkretnego człowieka. ˛dkowa”. skurczysyn. skórkowany.45 ˛: kurcze pników nalez ˙a ˛. Jest mianowicie królestwem tów składowych. jak przede wszystkim w płaszczyz ´nie wartos ´ci. dopusz˛ istnienie wewne ˛trznych sprzecznos cza sie ´ci (co niekiedy jest przedmiotem krytyki. tralnego) nazwy odnosza Była juz ˙ o tym mowa. Sprawdzianu szuka sie ˙ycia. wkurzyc ´ sie ˛. pieprzyc ´. przeste ´mierci. „codziennego”. z Mie ˙ nicowania zachodzi zwia ˙e ˛czy sie ˛ zwykle ze swobodnym. opierniczyc ´. zarówno w sferze tworzywa je kowego. miara W słownictwie potocznym (a dotyczy to zarówno rejestru emocjonalnego. Juz ˙ dota stylu potocznego wskazywały na jego wybitny a n t r o p o c e n t r y z m. ˛dzy oboma przedstawionymi typami zróz ˛zek taki. przy czym na te wymiary nałoz ˙ one jest dalej potoczne. a nie poza nia Styl potoczny nie tylko zawiera pewien dos ´c ´ spójny. seksu i pewnych zachowan ´ fizjologicznych (jechac ´ ˛pstw. Jest to styl. ˛boka stylu potocznego obejmuje pewne milcza ˛a potem omówimy nieco szerzej. To ˛zyka sprawdza sie ˛ przede wszystkim staroz w tym stylu je ˙ ytna formuła – „człowiek jest ˛ wszechrzeczy”. pierwsze i najwaz ˙ niejsze. Dobre jest to co w górze. Przedstawimy je nieco szczegółowiej. słuz ˙a ˙ onych celów. skupia uwage zmysłowej.

ja jeszcze zadzwonie ˛. zarówno neutralnej jak nacechowanej uczuciowo. obecny w potocznym teks ´cie. ˛zyka polskiego]. Bezpoitp. interlokutor. krzyczec ´. pszenice ˛ jara ˛ i ozima ˛ i generalnie ostro odróz ˙ nia sie (zielska). czy ty nie masz innych zmartwien ´ ? Słuchaj. co znaczy „miec ´ blisko”. ramie ˛ dz ´wigu. dialogowa relacja „ja–ty” w odmianie pisanej je ˛ s ˛puje spowolnienie replik. konatywnych (Człowieku. realiów z ˙ ycia codziennego. [Pajdzin ´ ska 1991. Jest on niezmiennie. Ogólniejsza.46 ˛ do przodu. ˛c rzeczowniki typu oko. 9. 191]. ros to nazwy ludzi. ˛s ˛z Nazwy cze ´ci ciała ludzkiego sa ´ródłem metaforyki: główka kapusty. cos ´ grube na palec. Rosch). czasem szczytne. 29]. zmieniaja ˛ s ´rednia. odbiorca. w nastawieniu na kontakt z drugim człowiekiem. wysokie na chłopa. po drugie – na semantycznej dominacji słownictwa konkretnego ze s ´redniego poziomu taksonomicznego (basic level u E. szyjka butelki. jednak relacja ta nie sie ´rodki konatywne (por. mówic ´ . w porównaniu ze słownictwem naukowym. które dzieli sie ˛ od chwastów na z ˙yto jare i ozime. s. do góry nogami. mleko. ale takz ˙ e czasowniki nazywaja czynnos ´ci fizyczne i psychiczne człowieka typu is ´c ´. zwierza ´lin. Sa ˛t. miec ´ czegos ´ po uszy / po dziurki w nosie / po pachy to „miec ´ duz ˙ o”. na róz ˙ne sposoby. chodzi z głowa ˛ do góry i posługuje normalnego człowieka. 1987. Taka ˛zykowi dzieci w wieku przedszkolnym [Zgółkowa struktura słownictwa jest włas ´ciwa je ˛zyk reprezentuje najczystszy typ polszczyzny potocznej. który porusza sie ˛ prawa ˛ re ˛ka ˛. wzniosłe. jako adresat. Ciało człowie˛ punktem odniesienia dla miar: łokiec ka. zas ´ pobudki. warkocz komety. Markowski 1988. ideały. Wyobraz ´ sobie. styl potoczny wypracował bogaty z drugim człowiekiem. stawac ´ na głowie. pójs ´ciu do przodu lub cofaniu sie ˛. zob. naste zanika. na oko. nadrze . Jest to układ trzypoziomowy: zboz ˙e → z ˙yto → z ˙yto jare/ozime. kopac ´. rozmówca arsenał specjalnych s ´rodków tzw. [Pisarkowa 1974. listy). najbliz ˙ szych przedmiotów. kochanie. uszko filiz ˙anki itd. podobnie w róz ˙nych znaczeniach uz ˙ywamy antropocentrycznych wyraz ˙ en ´ o mały włos. noga stołowa. hasło Odmiana ustna współczesnego je ˛zyka ulega modyfikacji. Dlatego mówimy wartos ˛co o czyichs sie ´ciuja ´ wzlotach i upadkach. dobrze widoczna np. w mgnieniu oka. jego wielkos ´c ´ stało sie ´ i stopa. byłem u niej z wizyta ˛. Do podtrzymywania kontaktu ˛ czy tylko słuchaczem. pszenica. czyny – oceniane negatywnie – jako niskie. oko sieci. kilka kroków dalej. wywyz ˙szaniu sie ˛ i poniz ˙eniu. ˛ moz ˛ dobrze uchwycic Jes ´li chodzi o włas ´ciwos ´c ´ pierwsza ˙na ja ´ przez porównanie ˛zyku potocznym i naukowym. wysokie. spac ´ . Frazeologia]. który to je Znamienna cecha organizacji słownictwa potocznego. polega po pierwsze na małej komplikacji hierarchicznej słownictwa. zob. mówimy: miec ´ cos ´ pod re ˛ka ˛ / pod bokiem / pod nosem. dominuja ˛ konkretne. dowolnego fragmentu pola leksykalno-semantycznego w je ˛ rozumiane jako zboz ˛ dalej Potocznie z ˙yto. wielokrotnie liczniejsze od abstraktów [Buttler. je ˛czmien ´ i owies sa ˙a. łóz ˛ce podstawowe a wie ˙ko. Konkretnos ´c ´ ˛ wyrazy W leksyce potocznej. W płaszczyz ´ nie wypowiedzi antropocentryzm znajduje wyraz w dialogowos ´ci. miec ´ re ˛ce i nogi. uczucia. czysty jak łza itp. ˛dna uwaz ˙ any przez etnobiologów za podstawowy [Berlin 1978]. traw i ziół. zamiary czy morale – oceniane pozytywnie – okres ´lamy potocznie słowami górne.

Johnson 1980/1988. budynek) i niz ˙ szego (z ˙yto jare. zwłaszcza dotykiem. pies. latanie ptaka – cechy te nie przysługuja ˙ om. ˛ np. zapach róz ˙y. jej prototyp. owczarek. która okres ´lac ´ mianem o b r a z o w o s ´ c i. zboz ˙a sa ˛ z rodziny traw. Druga włas ´ciwos ´c ´ stylu potocznego – to dominacja słów z podstawowego poziomu ogólnos ´ci (z ˙yto. dos ´wiadczanych zmysłami. ˛ wszystkim róz kwas ´nos ´c ´ jabłka. kwiat. zachwycac ´. na tym. tj. ˛ staja ˛ sie ˛ podstawa ˛ tworzenia metafor i wyraz Słowa te z łatwos ´cia ˙en ´ frazeologicznych. w cytowanyn teks Metaforami sa ´cie reportaz ˙u wyraz ˙ enia ge ˛sta atmosfera. dobrze jak w domu itp. (Doroszewski w swoim słowniku definiuje z ˙yto „naukowo” . ˛ wie ˛c kategorialne w sensie logicznym. lecz – w swoich róz ˛dzi tylko dodatkiem poetyckim i ozdoba ˙ nych typach – rza ˛zykiem i nawet mys ˛c ˛ zwykle posługujemy. jabłek i ptaków. który polega na wydobywaniu z zespołu przedmiotów (np. wzrokiem i słuchem.47 nazwa ros ´lina jako superkategoria nie jest w potocznym słownictwie polskim zaznaczona ˛tpic ˛ciowej. jabłkom. sala wypełniona po brzegi.jako ‘ros ´line ˛cie chwastu w naukowym obrazie s Gramineae. owoców) jednego. pszenica jara. gruba kreska. uciszania. ich desygnaty sa ˛ najłatwiej rozpoznawalne. pszenica. mebel. sa ˛ jednak cechami „normalnych” ptakom. z ˙ e słowa tego poziomu maja ˙ ytkownika najbogatsza ˛. zbyt wyraz ´ nie. graham. kapitał ucieka. katastrofa. popiwek. 25]. dom) nad słowami poziomu wyz ˙ szego (zboz ˙e. który zaczyna funkcjonowac ´ jako najlepszy reprezentant całego zespołu. ˛ sie ˛ tez ˛ tworzenia wyraz Staja ˙ podstawa ˙ en ´ porównawczych: pachnie jak róz ˙a. z takim sposobem porza ´wiata. jabłka). dodajmy. ’). sa w społecznej s ´wiadomos ´ci). cieszyc ´. 34-35]. Polega ona m. koszula. chwytania. ruszania. typowego (np. choc nych w s ´wiadomos ´ci je ´ niekoniecznie „esencjalnych” (np. pochodza ´ci i zachowan ´ fizycznych: ˛cenia. ale wykazuje tez ˙ charakterysty˛ w niej traktowane jako rodzaj trawy czne róz ˙nice w układzie poziomym. wzruszac ´ itd. owoc. ˛ od nazw czynnos smucic ´. zły jak pies. np. najbardziej wyrazistego. a dalej takz ˙ e na definiowaniu prototypu przez zestaw cech utrwalo˛zykowej. by całym je ´leniem. którymi sie mys ´lec ´ i działac ´.. rumiany a. Taksonomia naukowa wyróz dowuje ja ˙ nia ros ´liny → trawy → trawy chlebowate (im odpowiada potoczna nazwa zboz ˙a) → z ˙yto → z ˙yto jare/ozime. ˛zek z charakterystycznym dla je ˛zyka potocznego Obfitos ´c ´ takich wyraz ˙ en ´ ma zwia ˛dkowania s mys ´leniem w kategoriach typu. ma ˛ca słownictwo konkretne i zwia ˛zane z nim poje ˛cia i wyobMetaforycznos ´c ´ – angaz ˙ uja ˛zyka. dotykania. Nie jest ona raz ˙ enia – jest niesłychanie istotnym składnikiem naszego codziennego je ˛ retoryczna ˛. raz ˙ enia czyli bicia.opisuja . jabłko. nagonka. antonówka.in. mie ˛kkie krzesło. moz ˙na nawet wa ´ w jej istnienie jako osobnej kategorii poje ˛cie o wysokim stopniu ogólnos ˛tpienia Ros ´lina jako wyraz i poje ´ci jest natomiast bez wa ˛ca od lat wiele uwagi i rozbuobecna w stylu naukowym. produkcja ˛ce spada. Klasyfikacja naukowa ˛cej poziomów niz ros ´lin nie tylko obejmuje wie ˙ potoczna. a która wynika z metaforycznego mówienia o zdarzeniach niewyobraz ˙alnych (psychicznych. wa ˛ska elita. jak: kochac ´. chleb. dzieci przyswajaja ˛ je tres ´c ´ znaczeniowa ˛ tez najwczes ´niej [Rosch 1977. róz ˙a. krzesło. kamie˛ dla uz ˛ nica). cie ˛z ˙kie zarzuty. poz ˙ywienie. społecznych) w terminach zdarzen ´ wyobraz ˙alnych. najbardziej aktywne derywacyjnie. utrwalonymi róz ˙. jest w swej istocie metaforyczny” [Lakoff. gilotyna wynagrodzen ´ . przeraz ˙ac ´. zwierze ˛. okra ˛gły jak jabłuszko. ˛ tej jego włas ˛ zwykło sie ˛ Konkretnos ´c ´ stylu potocznego daje podstawe ´ciwos ´ci. z ˙ e potoczne nazwy uczuc ´. zas ´ poje ´wiata ros ´lin nie istnieje w ogóle. ubranie.. rolnictwo lez ˙y. który klasyfikacji ros ´lin pos ´wie ˛ pionowo. sa ˙ . „System poje ´ . takie. nie sa ˛ cechami typowymi – i zarazem stereotypowymi. tj. dobry jak chleb. Etymologowie dawno zauwaz ˙ yli.

Dla potocznej kategoryzacji s ´wiata charakterystyczna jest kolektywnos ´c ´. Naiwny potoczny obraz s ´wiata składa sie z jednostkowych przedmiotów. ˛ci (indywidualnej i zbiorowej) zespołom r z e c z y odpoUstabilizowanym w pamie ˛ pewne podobnie ustabilizowane sekwencje z d a r z e n wiadaja ´ . nóz ˙.48 ˛ wielkiego kraju w kategoriach dos sytuacje ´wiadczen ´ zmysłowych. ˛ miec ˛ strukture ˛ wewne ˛trzna ˛. czyli najpro˛dkowanie zjawisk rzeczywistos ˛czenie podobnych elementów stsze porza ´ci poprzez ła ˛ nie w zespoły „naturalne”. pomoca ˛c – to jak sie ˛ potocznie rozumie i interpretuje s najogólniej mówia ´wiat i człowieka. biura. dworca. buty. posiłek. stół. masło. spodnie. Proppa „Morfologia bajki” – pokazywała włas ´nie ustabilizowane sekwencje zdarzen ´ w podstawowym fabularnym gatunku literatury. Piaget) mianem kompleksów i kolekcji. na jakich podstawach inwentarz ten ˛ opiera.to rzeczy składaja ˛ce w rozwoju mys z ˙ enie pokoju. Sa ˛ one okres ´lana ˛ funkcjonowania charakterystycznych dla je ˛zyka potocznego poje ˛c podstawa ´ kolektywnych. . czapka – to cze ´ci ubrania. ła ˛czy i dzieli skategoryzowane rzeczy i fakty. 323-334]. całe scenaste nariusze codziennych zachowan ´ czy scen: wstawanie. poprzedzaja ´lenia człowieka etap ˛c ˛ jest umieje ˛tnos ˛ strukture ˛ powstania poje ´ logicznych (których istota ´c ´ tworzenia klas) maja ˛ przez psychologów (Wygotski. Tworza ´ i opisów [por. Zespoły takie. warzywa. tzn. talerz. ulicy. oparte na naturalnym ˛pstwie czasowym lub zwia ˛zkach logicznych (przyczynowo-skutkowych). a nie „logiczne”. egzamin. w kolejnos ´ci za ˛ jakich kryteriów porza ˛dkuje sie ˛. pomoca Frazeologia). Pierwsza gramatyka tekstu – W. obrus ˛ce sie ˛ na wyposa– to zespół „s ´niadaniowy”. kolekcja. chleb. krzesło. meble. oparta ˛ np. Mówienie o uczuciach i stanach emocjonalnych. wizyta. na zasadzie waz Kolekcje moga ´ zróz ˙ nicowana ˙ nos ´ci ˛cego [Bartmin elementów dla mówia ´ ski 1990]. herbata. Potoczna s ´wiadomos ´c ´ utrwala dalej jeszcze bardziej złoz ˙ one obrazy – domu. ˛puja ˛cych tu i teraz i przeznaczonych do czegos miejsca i akcji”. restauracji. Kurcz 1987. łóz ˙ko. jakie narze ˛dzia słuz ˛ do kategoryzacji zjawiska s sie ˙a ´wiata. szafa . takich jak meble. a takz ˙e zdarzeniach społecznych za ˛ słów nazywaja ˛cych zachowania fizyczne jest reguła ˛ na gruncie frazeologii (zob. praca. zakupy itp. odziez ˙. 10. ˛ one ramy konstrukcyjne do tworzenia potocznych opowiadan lekcja. klasy szkolnej itd. lecz z ich grup ułoz ˙onych na zasadzie „jednos ´ci czasu. z całych zespołów wyste ´: ˛s koszula. bliskich kaz ˙ demu człowiekowi. Niektóre mechanizmy porza ˛dkuja ˛ce: kompleks. scenariusz Ciekawsze od samego inwentarza jednostek jest to. jakim jest bajka.

˛c go i uszlachetstanowi zasób cennego materiału. obarczonym róz logik – wyraz ˙ona w zwykłym je ˙ nego rodzaju wadami. chwiejsie ˙ ycie uzasadnione twierdzenia naukowe: poje ˛ na nowo zdefiniowane i zaopatrzone w s ne zostaja ´cis ´lejsze. podczas gdy kategoryzacje logiczne sa drodze abstrahowania i ustalania cechy kategorialnej. Zob. obecna juz je ˙ w ustnej postaci kultury i nieredukowalna w tym sensie. które wyznaczaja ˛zyka polskiego: do stylu p o e t y c k i e g o. jest zwia tych reguł konceptualizacji rzeczywistos ´ci. u k o w e g o i o f i c j a l n e g o (u r z e Opozycja potocznos ´ci i p o e t y c k o s ´ c i to opozycja uniwersalna. Typizacja owocuje pewna ´cia ´wiata. mie ˛ca w najwczes i nast. Typizacja: podstawowy mechanizm potocznej kategoryzacji ˛zyku potocznym opiera sie ˛ na technice porównywania Kategoryzacja zjawisk s ´wiata w je ˛c operuje poje ˛ciem typu (stereotypu – Lippi wskazywania typowego reprezentanta.49 11. hasło Stereotypy je Typizacja potoczna angaz ˙ uje zarówno kryteria poznawcze.. obiektywne.] Zdania je ˛ w nalez ˛cia nieostre. odmiennych od reguł potocznych (zob. ˛g ograniczony historycznie i kulOpozycja potocznos ´ci i n a u k o w o s ´ c i ma zasie ˛zana z zaawansowanym stadium kultury. 372 5-13].]..] Proces przełowanie praw stwierdzaja ´ciowe zalez ˙ nos ´ci mie ˛ nies ˛c ˛sto metryczne poje ˛cia istaczania sie ´cisłych poje ´ potocznych w doskonalsze. Jest to opozycja najstarsza. Mac ´kiewicz. oparta na znanej ˛zykom i kulturom róz ˛dzy z ˛ [Łotman 1970/1984. Jest znamienna zwłaszcza dla kultury realizuja ˛c dla XIX. [. ˛zyka potocznego.]. bardziej operatywne kryteria ˛sto zaste ˛puje sie ˛ je poje ˛ciami metrycznymi. z powstaniem nauki i jej swoisturowo.. Putnam. przeradzaja ˛c [. cze . wszystkim je ˙nicy mie ˙ yciem i sztuka ˛dzy działaniami praktycznymi i magicznymi [Malinowski 1935/1987. 51 i n. prototypu – Rosch). powstaja ´niejszych stadiach dyferencjacji ˛zykowo-kulturowej.. ˛ty je ˛zyk dysponuje dwoma stylami. zawieraja ˛ce nieusystematyzowana ˛ wiedze ˛. Kategoryzacja a je ´wiata. który nauka wykorzystuje. oparte na wartos ´ciowaniu. a nie indywidualistycznego widzenia rzeczywistos ´ci. wieloznaczne. a wie ˛ tworzone na mann. wspólnej wszystkim okazom klasy ˛zykowy obraz s ˛zykowy obraz s [J. które pozwalaja ˛ na formustosowalnos ´ci: cze ˛cych ilos ˛dzy zjawiskami. „Wiedza potoczna – twierdzi dza i je ˛zyku codziennym. oznacza preferencje dla wspólnotowego (”solidarnos ´ciowego”). hasło ˛cej wzorce racjonalistyczne Styl naukowy). a w kon ˛czaja ˛c do zespołu krytycznie rozwaz niaja ´ cu zas ´ wła ˙ onych i uznanych twierdzen ´. n atemie wariantów współczesnego je ˛ d o w e g o). przetwarzaja ˛c. jak i emocjo˛ stabilnos ˛ wizji s nalne. hasło Styl artystyczny).i XX-wiecznej kultury miejsko-przemysłowej. potocznym z ˙ e nawet najmniej stylistycznie rozwinie i poetyckim (zob. Trzy główne opozycje potocznos ´ci ˛ mu pozycje ˛ w sysStyl potoczny wchodzi w trzy podstawowe relacje. ˛zykowe. a wie ˛zyk naukowy bazuja ˛ na wiedzy i je ˛zyku potocznym. Wiei pozytywistyczne. w: Je ´wiata 1990. 12.

Nie ma sprawdzaczy kompletnych. jak to. masowej. Np. nauki. oficjalnym je ˛zykiem. cia ˛gi (Warszawa 1976) autor poła ˙ ycie potocznego je ˛zykowi widzenia s włas ´ciwego temu je ´wiata i uwydatnieniem kontrastu „ja” – zwykły ˛d ustalaja ˛cy i egzekwuja ˛cy normy: człowiek i „oni” – władza. podobnie A. 220]. Nasi eksperci stane ˛li przed zadaniem przekonania do je ˛zyka narodu – je ˛zyka. z ˙e dwie strony posługiwały sie ˛ róz ˙nymi je ˛zykami. perspektywa ˛ „szarego antropocentrycznos ´ci została – razem ze „zdrowym rozsa człowieka” i społecznym rozumieniem „normalnos ´ci” – ostro skontrastowana z oficjalno˛ fundowana ˛ na poje ˛ciu urze ˛du i ideologii.50 ´ wiadoma refleksja metodologiczna nad naukowe zachodził – rzecz jasna – od wieków. którym posługiwała sie ˛ „Solidarnos ´c ´” – drugiej strony i pocza ˛tkowo wydawało sie ˛. w druku. tym procesem jest osia Gajda 1990. w utworze Szumy. moja data urodzenia . „prawdziwej” przed naporem s ´wiadomos ´ci totalitarnej. stechnicyzowa˛cym do jej dyspozycji urze ˛dowym. ale zobacze ˛ kto. „Solidarnos ´c ´” nie chciała i nie mogła juz ˙ nigdy wrócic ´ do skompromitowanego je ˛zyka politycznej propagandy.co. Wys ´mianie. a dramat polegał na tym. Próbowano wcisna ˛c ´ do statutu „Solidarnos ´ci” tamten je ˛zyk. Swoista ˛ tylko w działaniach rza ˛ działan ˛dzonych przez nastawienie codzienne jest nieobecnos cecha ´ rza ´c ´ tych racjonalnos ´ci zarówno jako stałych cech. Mys ´le ˛ sobie pewno ktos ´z ˙yczenia. zas ´ władza wszelkie sformułowania pochodza ˛ce od organizuja ˛cego sie ˛ Zwia ˛zku uparcie porównywała z wzorcem zdeponowanym na Wschodzie. co. Potem odwołanie. z ˙e to . s. Tak. otwieram. W ksia ˛z ˙kach. z ˙eby sie ˛ zgłosic ´. por. a tam druczek. s ´cia ´ wiadectwem obrony je ˛zyka potocznego jako formy s S ´wiadomos ´ci plebejskiej. urza Na moich drzwiach zatknie ˛ty list. ano. jak i jako usankcjonowanych ideałów” [Garfinkel 1960/1984. zasad. ” [Tadeusz Pawłowski 1977. lecz na tym. było podejrzane i okres ´lane jako „kontrrewolucyjne i antysocjalistyczne”. ˛zykowej u progu lat osiemdziesia ˛tych dał przedOstrzej sformułowany opis sytuacji je stawiciel ówczesnego s ´rodowiska robotniczego: Jesien ´ przeszła na cie ˛z ˙kich przetargach z władza ˛. ˛ z okresu powstawania stylu Opozycja potocznos ´ci i o f i c j a l n o s ´ c i wywodzi sie ˛dowego (zob. Wszystko. 23. Ci siak. tak. ˛ byc 203. s. Nabrała szczególnego znaczenia w pan urze ´ stwie zorganizowanym totalitarnie na podstawach ideologicznych. Sprawdzaja ˛. Odwołanie. z ˙ e je ´lenie naukowe w stosunku ˛zyka i mys ˛ charakter we ˛z do je ´lenia potocznego maja ˙ szy. hasło Styl urze ˛dowy).27]. nudna idea. tak. familiarnej. I zawsze ci wiedza ˛ jak. Był to trudny dialog. nie odła ˛cze ˛ sie ˛ juz ˙ od nich. a ocenianie je ´lenia naukowego [Hołówka 1986] jest nieporozumieniem. o je ˛zyk. S ˛gnie ˛ciem nowszym. To sie ˛ga wiary. 33-34. o definicje. jak Polska okresu władzy ˛zykowo-kulturowa ufundowana na poje ˛ciu komunistycznej. ˛puja ˛ jako trwałe cechy i jako usankcjonowane ideały „Racjonalnos ´ci naukowe wyste ˛dzonych przez nastawienie naukowego teoretyzowania. r e z y d u a l n y. ˛zykowych w ich płaszczyz ˛ nie Wzajemne relacje obu stylów je ´ nie poznawczej polegaja ˛zyk i mys na wyz ˙ szos ´ci jednego nad drugim. upomnienie od poradni przeciwgruz ´liczej. A potem nie tak. co nie brzmiało jak cytat z klasycznych sformułowan ´ tamtego je ˛zyka. à la miejsce na kto wie. Neosceptycyzm z neo-czyms ´ à la wiara. była w latach nej oraz przed stoja ˛tych zwłaszcza twórczos siedemdziesia ´c ´ Mirona Białoszewskiego. ˛czył uz ˛zyka z przywołaniem zlepy. w ogóle tak samo. Schutz 1953/1984]. A potem chytre wys ´mianie wys ´miania. Dlatego „naukowe racjonalnos ´ci nie moga ´ ˛dzonych załoz uznawane za ideał w działaniach rza ˙ eniami z ˙ ycia codziennego” [Garfinkel ˛zyka potocznego z perspektywy je ˛zyka i zasad mys 1960/1984. Potocznos ´c ´ jako kategoria je ˛dkiem”. Zacze ˛ła sie ˛ me ˛cza ˛ca gra o słowa.

W nowszym uje ˛da ˛c stylem funkcjonalnym „obsługuje [. chłop.). stylistyczno-sytuacyjna. wczes ´niej: Kurkowska. lud. umownie moz ˙na je nazwac ´ „warszawska sformułowane przez badaczy z tych dwu os ´rodków naukowych. agresja.. ojczyzna.) itd. s.. jak poczucie humoru. partia. rozdział pt. poste ˛p. zostały bowiem najdobitniej wa. pokój. Skorupka 1959. Ułatwieniem była ˛bnos stosowana od pewnego czasu praktyka zaznaczenia odre ´ci znaczen ´ oficjalnych w sto˛ przymiotników socjalistyczny lub ludowy: sunku do znaczen ´ potocznych za pomoca ˛dem tautodemokracja socjalistyczna. nazwy ludzi (robotnik. społeczen ´ stwo. obejmuja ˛c całe duz najgłe ˙ e grupy ˛ce sie ˛ do z słownictwa.. tolerancja. nieszablonowego relacjonowania faktów itp. zwłaszcza odnosza ˙ ycia społecznego. ale bardzo wyrazistego i obfitego. dostarcza on mianowicie s ´rodków ekspresji. W prywatnych rozmowach wydawali sie ˛ sporo rozumiec ´ – w publicznych wysta ˛pieniach nie dawali satysfakcji oczekiwaniom społecznym. Droga nadziei. demokracja. praworza ˛dnos ´c ´ socjalistyczna. podobnie Buttler 1978.. ” [Buttler 1977. mieszczan ´ stwo..). szkoła. moralnos ´c ´ socjalistyczna. Anusiewicz 1989. Praktyka ta obje wiele wyrazów takz ˙ e z podstawowego zasobu leksykalnego. uczuc ´ i postaw (praca. władza. nie skre ´ ujawnic ´ takie swe ˛dziarskie. ˛sa.. rewolucja. kupiec. działan ´ . urza ˛d.. poza wyja ˛tkami do uczestniczenia w nowym dialogu. ojczyzna. . której trzymali sie ˛ od lat. To rozumienie potocznos ´ci sytuuje styl potoczny nisko.. podtrzymac ´ swobodny. ˛cy chce zasygnalizowac z przyjaciółmi). 37. Za tym murem stali ludzie niezdolni. [Lech Wałe ˛zyków było tym trudniejsze do przezwycie ˛z To zróz ˙ nicowanie je ˙ enia. Ale walka o je ˛zyk okazywała sie ˛ z wolna walka ˛ o całos ´c ´ idei – i tu wyrastał mur. w rozmowach z członkami rodziny. „Styl potoczny” w Stylistyce ˛ciem „potoczny” jako kwalifikatorem polskiej Kurkowskiej i Skorupki [1959] operuje poje ˛ jedynie emocjonalno-sytuacyjnym (za akademickim SJP Doroszewskiego) i skupia uwage ˛ciu Danuty Buttler potoczny styl je ˛zyka na warstwie dyferencjalnej stylu. a nie semantycznym. władza. wyraz ˙ enie obarczone błe ˛ła logicznos ´ci). umieje ˛tnos nos ´c ´ je ´c ´ z ˙ ywego. instytucji (pan ´ stwo. ani tym bardziej gnoseologicznym rozumieniem potocznos ´ci [Markowski 1989]. Warszawa 1989. S ˛ sie ˛ z soba ˛ dwie róz charakterystyki w pracach je ˙ ne kon˛z cepcje potocznos ´ci. pragmatycznym. słownictwa o małej frekwencji.] sfere ˛ kontaktów codziennych.). wojsko. np. skłonnos ´ci gawe ˛zykowa ˛. demokracja ludowa (nb. potoczne mys Je ˙a ´lenie – otrzymywał rozbiez ˙ ne ´ cieraja ˛zykoznawców polskich. 2. jak rodzina. Np. 13. ogólna ˛ sprawdyspozycje psychiczne. Bywa ono uz ˙ywane w sytuacjach nieformalnych (np. Markowski 1989. antropologiczno-kulturo˛” i „opolska ˛”. wspólnot ludzkich (naród.. t. demokracja. i szersza. 234-235]. 91. praca. prawo. we ˙sza. W koncepcji „warszawskiej” mamy do czynienia z leksykalno-stylistycznym.51 be ˛dzie moz ˙liwe. prezentowali stare partyjne tezy. z ˙ e zapus ´ciło ˛biej korzenie w sferze semantycznej i aksjologicznej. Spór o potocznos ´c ´ w je ˛zyku i w kulturze ˛zyk potoczny – i lez ˛ce u jego podstaw tzw. sytuacyjnym. ale stosunkowo be ˛zanych z okres mniej zwia ´lonymi potrzebami bytowymi [.. 25-26]. bali sie ˛ oderwac ´ re ˛ke ˛ od bezpiecznej ideologicznej pore ˛czy.. gdy mówia ´ swój familiarny stosunek do adresata ˛powany nastrój – ba ˛dz wypowiedzi. pan ´ stwo..].

„wulgarne” – por. Obejmuje wszystkie cechy ˛c sie ˛ do dyferencjalnych). 1977. a wie ´ domowych. drugi tkwi korzeniami w dziedzictwie romantyzmu i plebejskos ´ci. które wyste ˛puja ˛ w róz ˛ zostac je ˙nych stylach. konkretnego i abstrakcyjnego. ˛dem budowy posiłków. Równoczes ´nie dokonuje wyodre ˙ nych ˛cego. postawy racjonalnej. Kielce 1984. „ruba˛bnienie szne”. Buttler 1977. „mie ˛ca kulturowym poje ˛ciem stylu jako wielopoziomoStylistyka antropologiczna. podobne stanowisku Wilkon ´ 1987. które traktuje sie ˛dzyodmianowe” [Buttler 1977. Uwagi o stylu potocznym. Anusiewicz 1984: Janusz Anusiewicz. ”zdrowego rozsa ˛dku” jako jednej z antropologiczna ˛ wypowiedz z wartos ´ci podstawowych [Gajda 1990].52 Wydzieleniu elementów zwanych „potocznymi” (głównie wyrazów i frazeologizmów. Wilkon centralny i podstawowy dla systemu stylowego je ´ 1987]. Teoria – dydaktyka. Buttler. Idzie to w parze – zgodnie podstawowego i głównego wariantu je ˛ koncepcja ˛ stylu – z akceptacja ˛ tzw. głosi przewage ´lenia systemowego. Pod wzgle gramatycznej jest on dos ´c ´ jednolity. ˛ wysoko jako styl Tylko przy takim postawieniu sprawy styl potoczny sytuuje sie ˛zyka [Furdal 1973. ˛zykowych [Bartmin jako baza dla formowania innych stylów je ´ ski 1981]. jakim posługujemy sie ˛ na co dzien ˛c go jako s moz ˙ e. Uwagi o wariantywnos ´ci fonetycznej tekstu potocznego (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). . pogody. „pospolite”. ubrania. ˛czaja ˛c poznawczych i emocjonalnych. dojazdów do pracy. standardowego. s. 58-65. „z ˙artobliwe”. a nawet ˛zyka narodowego. 151. 92) towarzyszy wyodre ˛ jako i osobne traktowanie słownictwa neutralnego. ˛zykoznawców o granice potocznos ˛ range ˛ ma oczywisty zwia ˛Spór je ´ci i jej kulturowa ˛dzy centralistycznym i pluzek z tak istotnym dla polskiej współczesnos ´ci konfliktem mie ˛ ideologia ˛ os ralistycznym (demokratycznym) modelem kultury. Bartmin ´ ski 1981. Okres niego Furdala: „Podstawowym typem je ´lany tym mianem ˛zyk uz je ˙ ywany jest przez społeczen ´ stwo dla celów przede wszystkim komunikatywnych. Ma charakter ˛tnych przedstawicieli sponajbardziej uniwersalny i tak tez ˙ jest odczuwany przez przecie łeczen ´ stwa” [Furdal 1977. VI. naukowej wizji s ´wiata. wie ˛c takz pozytywne (nie ograniczaja ˙e wyraz ˙ enia i formy ˛zykowe. ˛ potocznos W koncepcji „opolskiej” przyznaje sie ´ci status pełnowartos ´ciowego. uz ˙ ywaja ´rodka porozu˛c odnosza ˛ce sie ˛ do zaje ˛c mienia na tematy wspólne nam wszystkim. Markowski 1990]. Markowski 1988. 1991]. rehabili˛dek i dos tuje zdrowy rozsa ´wiadczenie „prostego człowieka”. a słownikowo niezbyt rozbudowany. figuratywnego i dosłownejego odcieniach) i opisuja go itd. bada s ´rodki stylu (w tym zwłaszcza semantyczna nictwa) jako eksponenty obrazu s ´wiata i zespołu wartos ´ci. Jest to je ´ . s. Pierwszy z ˙ ywi sie ´wiece˛ mys nia i pozytywizmu. ˛cznie z elementami okres opisywanych ła ´lanymi jako „kolokwialne”. bez których z ˛zyk istniec choc ´ nie wyła ˙ aden je ´ nie ˛zyk. jes ´li tylko moga ´ potraktowane jako wykładniki konstytutywnych wartos ´ci stylowych. Cechy dyferencjalne traktuje jako syg˛bnienia rejestrów: emocjonalnego (w róz nały stylu. rozrywek itd. [Todorov 1984. Bibliografia Adamiszyn 1989: Zbigniew Adamiszyn. operuja ˛ strone ˛ słowwej całos ´ci semiotycznej. t. [w:] Je ˛zyk. Przytoczmy reprezentatywna ´ Anto˛zyka jest je ˛zyk potoczny. w niniejszym tomie. 32-42].

Opole. Wprowadzenie do teorii terminu. [w:] Kryzys i schizma. Włas ´ciwos ´ci pragmatyczne wyraz ˙en ´ równoznacznych. [w:] Z zagadnien ´ słownictwa współczesnego je ˛zyka polskiego. Pajdzin ´ ska 1990: Anna Pajdzin ´ ska. XXVI. Anna Kałkowska. Jerzego Bartmin ´ skiego. Dahlgren 1988: Kathleen Dahlgren. Je ˛zyk poetycki ze stanowiska lingwistycznego. [w:] Synteza w stylistyce słowian ´ skiej. nr 30. M. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej. Buttler 1977: Danuta Buttler. [w:] Studia nad składnia ˛ polszczyzny mówionej. New Jersey. Cluwer Academic Publisher. [w:] Je ˛zyk literacki i jego warianty. stylistyka. Potocznos ´c ´ jako sposób dos ´wiadczania s ´wiata i jako postawa wobec s ´wiata (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). Warszawa. Andrzej Markowski. [w:] Poje ˛cie derywacji w lingwistyce. Słownictwo kolokwialne i niekolokwialne. Przeł. O spójnos ´ci tekstu mówionego. Istota potocznos ´ci. J. Markowski. Warszawa. „Gdan ´ skie Zeszyty Humanistyczne” R. Markowski 1989: Andrzej Markowski. W sprawie problematyki stylistycznej staropolszczyzny. Urban ´ czyk. Chicago]. Wrocław. Lublin Bartmin ´ ski 1990: Jerzy Bartmin ´ ski. Buttler 1978: Danuta Buttler. red. ksia ˛z ˙kowe i potoczne współczesnej polszczyzny. Lubas ´ 1978: Władysław Lubas ´. Tłum. Miejsce je ˛zyka potocznego ws ´ród odmian współczesnej polszczyzny. [w:] Je ˛zyk a kultura. Pisarkowa 1974: Krystyna Pisarkowa. Derywacja stylu. Barbara B. Lubas ´ 1986: Władysław Lubas ´. [w:] Tekst i je ˛zyk. Stanisław Gajda. Krzeszowski. Ethnobiological classification. Wrocław 1991. Kategorie semantyczne leksyki potocznej . Styl potoczny jako centrum systemu stylowego je ˛zyka. Racjonalne cechy działalnos ´ci naukowej i potocznej. Je ˛zyk w słowniku. Furdal 1973. Warszawa 1978. Hillsdale. „Etnolingwistyka” III. Szymczak. 1. Mieczysław Szymczak. Stanisław Skorupka. Praca zbiorowa pod red. Wrocław. ´ wiat widziany poprzez je Mac ´kiewicz 1988: Jolanta Mac ´kiewicz. Lublin 1991. 2. red. Warszawa. Johnson 1988: George Lakoff. Marody 1987: Mirosława Marody. [w:] Tekst w konteks ´cie. Je ˛zykowe determinanty wiedzy potocznej i ludzkiego działania. Słownictwo wspólnoodmianowe. [w:] Esquisses linguistiques. Ossolineum 1978. Harold Garfinkel. ˛zykowy” 1977. ed. „Biuletyn PTJ” XL. Mayenowa 1962: Maria Renata Mayenowa. Gajda 1990: Stanisław Gajda. J. Wrocław1960. red. Wrocław 1982. red. Mark Johnson. S ˛zyk. E. Klasyfikacja odmian współczesnego je ˛zyka polskiego. Technologie intelektu. red. Na przykładzie je ˛zyka polskiego i rosyjskiego. Apresjan 1980: Jurij Apresjan. red. Bartmin ´ ski. Klemensiewicz 1953/1982: Zenon Klemensiewicz. Lakoff. IV. Antoni Furdal. . JOS 1990: Je ˛zykowy obraz s ´wiata. Wrocław1980. Organizacja tekstu potocznego. Naive semantics for natural language understanding.. t. Eleonora Rosch. Tomasz P. Furdal 1977. Z. red. 1988 [oryginał Metaphors we live by. Berlin 1978: Brent Berlin. Kurkowska-Skorupka 1961: Halina Kurkowska. „Poradnik Je Buttler 1978: Danuta Buttler. Warszawa 1953 [Przedruk w:] Zenon Klemensiewicz. Garfinkel 1960/1984. Maria Renata Mayenowa. Warszawa. red. red. Wrocław 1990. Opole.w niniejszym tomie. Odrodzenie w Polsce t. Anusiewicz. Lloyd. Kozłowska. T. Antropocentryzm frazeologii potocznej. Kuryłowicz 1960: Jerzy Kuryłowicz. Metafory w naszym z ˙yciu. O róz ˙nych odmianach współczesnej polszczyzny. Lublin 1990. Je ˛zykoznawstwo otwarte. Problemy semantyczne. Buttler 1982: Danuta Buttler. Jerzy Bartmin ´ ski. Bogusławski 1988: Andrzej Bogusławski. „Pamie Literacki” 1973. cz. Skubalanka. Teresa Dobrzyn ´ ska. Składnia. nr 3. Warszawa 1982. Semantyka leksykalna. red. 1.w niniejszym tomie. Warszawa 1978. Mokrzycki. ˛tnik Bogusławski 1973: Andrzej Bogusławski. Struktura polskiego słownictwa potocznego. Bartmin ´ ski 1991: Jerzy Bartmin ´ ski. red. Historia je Mazur 1986: Jan Mazur. Lublin 1986. Opole. Status kategorii potocznos ´ci w je ˛zyku i w opisie je ˛zyka (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). Hołówka 1986: Teresa Hołówka. Bartmin ´ ski 1981: Jerzy Bartmin ´ ski. pedagogika je ˛zykowa. [w:] Cognition and categorization. [w:] Z zagadnien ´ słownictwa współczesnego je ˛zyka polskiego. Mys ´lenie potoczne. Antoni Furdal. Stylistyka polska. A. [w:] ˛zyka. Polskie słownictwo potoczne.53 Anusiewicz 1989: Janusz Anusiewicz. Kolekcja w strukturze tematycznej tekstu ustnego. 1986. 1980. Heterogenicznos ´c ´ zdrowego rozsa ˛dku. Buttler – Markowski 1988: Danuta Buttler. S. t. Warszawa 1962.

Wróbel 1982: Henryk Wróbel. Eleonora Rosch. Załoz ˙enia analizy stylistycznej. Potoczna i naukowa interpretacja ludzkiego działania. Poetyka. „Teksty Drugie” (4). Barbara B. New Jersey. Poznan ´. Warszawa 1984. I. Wybrane zagadnienia. Katowice 1982. kultura i poznanie. Wyznaczniki potocznos ´ci – problemy dyskusyjne. Je ˛zykowy obraz s ´wiata w metaforach potocznych. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej. . Edmund Mokrzycki. Skubalanka 1976: Teresa Skubalanka. [Mps. Lloyd. Typologia odmian je ˛zykowych współczesnej polszczyzny. Schutz 1953/1984: Alfred Schutz. Je ˛zyk antytotalitarny w Polsce: O pewnych mechanizmach samoobrony je ˛zykowej. Todorov 1984: Tzvetan Todorov. Semantyka. Human categorization. Wilkon ´ 1987: Aleksander Wilkon ´ . Wierzbicka 1990: Anna Wierzbicka. Kraków. Tokarski 1990: Ryszard Tokarski. Wierzbicka 1989: Anna Wierzbicka. [w:] „Socjolingwistyka” 4. Warszawa. t.54 Rosch 1977: Eleonora Rosch. [w:] Cognition and categorization. Henryk Markiewicz i Janusz Sławin ´ ski. [w:] JOS 1990. Hillsdale. Katowice. ed. red. red. w druku w „Etnolingwistyka” IV. Zgółkowa 1987: Halina Zgółkowa. [w:] Problemy metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa. 1991]. Ilos ´ciowa charakterystyka słownictwa współczesnej polszczyzny. [w:] Kryzys i schizma.