You are on page 1of 18

37

´ SKI JERZY BARTMIN

Styl potoczny
1. „Pierwszy je ˛zyk” człowieka
˛zyka narodowego je ˛zyk potoczny, nazywany tez Ws ´ród wariantów je ˙ stylem potocznym, ˛cz wyja ˛tkowe. Jest to przede wszystkim pierwszy w kozajmuje miejsce wyróz ˙ nione, wre ˛zyka, ten, którego uczymy sie ˛ w rodzinnym domu jako lejnos ´ci przyswajania wariant je ˛ w codziennych dzieci i który potem długo jeszcze wystarcza nam do porozumienia sie ˛zyk najbardziej prosty, najbardziej konkretny, najbliz sytuacjach z ˙yciowych. Je ˙ szy. Z czasem, gdy w skomplikowanych sytuacjach o złoz ˙onych problemach musimy mówic ´ uz ˙ y˛c uczonej terminologii czy formuł oficjalnych, gdy sie ˛gamy po wyspecjalizowane waja ˛zykowe, ten pierwszy je ˛zyk pomaga nam rozumiec style je ´ i objas ´niac ´ nowe dla nas wyrazy ˛cia, a takz i poje ˙e kontrolowac ´ wyrazy naduz ˙ ywane, wieloznaczne, niejasne. Co to jest spodnium, kanister, poduszkowiec? – „Cos ´ w rodzaju spodni, puszki, samo˛c sie ˛ do obiegowych wyrazów i powszechnie rozumiachodu” – odpowiadamy odwołuja ˛c nych poje ´. ˛ Co znaczy trwoga? Odpowiedz ´: „To, co czujemy wtedy, kiedy czujemy, z ˙ e stanie sie ˛ nie stało” [A. Wierzbicka, Kocha, lubi, szanuje, 1971, nam cos ´ złego i pragniemy, z ˙ eby sie ˛zykiem potocznym. s. 41] – jest formułowana je ˛cy w tym zmitologizowanym słowie Co to jest demokracja? – zapytuje filolog, chca ˛ jego prawdziwego sensu – i stwierdza: „Byłoby to chyba cos doszukac ´ sie ´ bardzo zbliz ˙ o˛puja ˛cej: «taki sposób z nego do tres ´ci naste ˙ ycia zbiorowos ´ci, z ˙e z ˙ adnemu jej członkowi ˛ przemoca ˛ ograniczen iz ˙adnej grupie jej członków nie narzuca sie ´ we wpływaniu na z ˙ ycie ˛c przy tym: „Takie znaczenie zbiorowos ´ci poza wykluczeniem przemocy»” – dodaja wyrazu demokracja sprecyzowałem sobie na podstawie swego p o t o c z n e g o [podkr. ˛zykowego” [A. Bogusławski, Je ˛zyk w słowniku, 1988, s. 73]. JB.] dos ´wiadczenia je ˛zykowej nierzadko domagamy sie ˛ od rozmówcy, by swoja ˛ W sytuacji komunikacji je wypowiedz ´ przełoz ˙ył z polskiego na nasze, opowiedział rzecz swoimi słowami, mówił ˛c takich zwrotów frazeologicznych mamy na mys ludzkim je ˛zykiem; uz ˙ ywaja ´li włas ´nie uz ˙ ycie stylu potocznego do eksplikacji wypowiedzi trudniej zrozumiałych. Wyraz ˙ enia

jakim od najszerszych kre 1989 roku jest „Gazeta Wyborcza”. s. 39] 2.] powinien odnosic ´ wraz ˙ enie. jak ich je ˛ centralna ˛ w systemie stylów je ˛zykowych. z ˙ e jest to styl przyswajany jako pierwszy w procesie ˛zyka. swoje. intencje ˛zyk nazywany zwykle potocznym spełnia kryteria stylu je ˛zykowego. wywiad dla „Przekroju”. adresowanej do Do takiego sposobu pisania zmierza je ˛gów czytelniczych. Wilkon ´ 1987]. itd. Styl potoczny pełni role ˛ od potocznego. kontrastuja ˙ na dla ˛zyka narodowego jest jego funkcja weryfikacyjna i odnowicielska. ˛zyk prasy wysokonakładowej. Styl potoczny – centrum systemu stylowego je ˛zyka ˛dkowany inwentarz s Styl to pewien rozpoznawalny i uporza ´rodków. poddaje sie ˙ ytkownikiem jest szeroka społecznos ´c ´. a takz ˛ tła. swoisty obraz s ´wiata. w stosunku do takich Styl ten zajmuje pozycje ˛dowy czy naukowy (by wymienic stylów. bez niego nie udaje sie ´ i opisac ´ innych stylów je ˛c własne zasady i wartos ˛z Styl potoczny realizuja ´ci. z ˙ e pisze ´ liwin ˛ do niego po ludzku. przełom antyklasycystyczny Mickiewicza. Bartmin ´ ski 1981. urze ´ tylko najwaz ˙ niejsze) [Furdal 1973. jest stylem bogatym. nie z ˙ e premier przyja ´wie ˛tsza ˛ Eucharystie ˛. w sposób naturalny. naukowej. przez najwie ˙niejszych sytuacjach z ˙ yciowych. wyspecjalizowanej – artystycznej. Czytelnik [. Je wykazuje charakterystyczne (co niekoniecznie znaczy – nie znane innym stylom) cechy ˛zykowych eksponentów. zarazem stanowi pote ˙ ny rezerwuar ˛ transformacjom. urze ˛ na wpływy je ˛zyka potocznego niejednokrotnie odnawiał sie ˛ styl Przez otwarcie sie ˛zyka współartystyczny (por.. 1989. Dominacja stylu potocznego nad pozostałymi polega nie tylko na tym. Powiemy o nich dalej. ale przede wszystkim na tym. jak artystyczny.38 ˛ na to. Szczególnie waz ludzie”. stwierdził w wywiadzie: „Pragniemy do religii i Ko˛c zwykłym codziennym je ˛zykiem s ´cioła podchodzic ´ powaz ˙nie. ˛cym z poje ˛ciem elity – intelektualnej czy innej. lecz po prostu papiez ˙. w najróz akwizycji je ˙e jest on uz ˙ ywany najcze ´ciej. zarówno na poziomie wartos ´ci. 1991. tzn. wszystkie pozostałe w jakis ´ sposób pochodza ˙ e role ˛ style wyspecjalizowane i wobec którego okres ˛ swoiste dla siebie na którym funkcjonuja ´laja ˛ wyodre ˛bnic ˛zykowych. jakie mu groz ˛ na gruncie działalnos ˛zykowej bardziej je ˙a ´ci je ˛dowej. z ˙ e zawiera on zasób podstawowych form i sensów i z ˙e utrwala elementarne struktury mys ´lenia i percepcji ˛zane z elementarnymi potrzebami człowieka w elementarnej sytuacji egzys ´wiata zwia ˛ bazy derywacyjnej dla pozostałych stylów je ˛zykostencjalnej. włas ´ciwos ´ci. ” [Krzysztof S ´ ski. itd. zintegrowany przez ˛dowe” (do zespół okres ´lonych zasad i wyposaz ˙ony w okres ´lone wartos ´ci „s ´wiatopogla których nalez ˙y wiedza o s ´wiecie. lecz Komunie ˛s ´wie ˛ta ˛. kolokwializm je ˛knej). wych. pisza ´ wie ˛ł Przenajs – nie Ojciec S ˛ty. z ˛ na zasadzie „naturalnos nasze.. politycznej. normalnie – o kaz sie ˙dej sprawie. Redaktor najpoczytniejszego dziennika. pozwalaja ˛ca chronic je ´ ˛zyk przed deformacjami. lud w najszerszym znaczeniu tego słowa – „zbiorowos ´c ´. nr 2321-2323. Jego uz róz ˙ norakich moz ˙ liwos ´ci. ludzki wskazuja ˙ e styl potoczny opiera sie ´ci” i przystawalnos ´ci do najbliz ˙szych człowiekowi dos ´wiadczen ´. komunikatywne). Je ˛zyk nauk filozoficznych w konfrontacji z potocznym je ˛zyczesnej literatury pie . okres ´lona racjonalnos ´c ´. z ˛s ˛ksza ˛ liczbe ˛ osób. religijnej.

˛cznie do Kurkowska. groz ´by i kłótnie. spada produkcja. Do potocznej polszczyzny jako je ˛zyka „ezgystencjalnego” sie ˛gna ˛ł je ˛c je ˛zyk duszpasterski po II Soborze Watykan Kos ´ciół odnawiaja ´ skim. Skorupka 1961. Spod monstrualnych rozmiarów napisu „Solidarnos ´c ´” padały cie ˛z ˙kie zarzuty wobec rza ˛du: nomenklatura ma sie ˛ dobrze. 49] ˛zyk kolokwialny to jednak tylko jeden.. patrza ˛ na siebie. Styl potoczny w ustnej i pisanej odmianie je ˛zyka Styl potoczny wbrew wypowiadanym niekiedy opiniom [Klemensiewicz 1953/1982.. 234. które owocowały m.za małe. osławiona ˛ „nowomowa ˛”) z jednej strony. najwyrazistszy moz Je ˙ e. moglis ´my najpierw na gruncie codziennej praktyki ˛zykowej” [Wierzbicka 1990].. gruba kreska . kiedy zarysowała sie ˛zykiem propagandy. s. choc ˛du na prymarnos ustnej. władza skoncentrowana w re ˛kach wa ˛skiej elity. 60] nie jest ograniczony wyła ˛zyka. 376. pros ´by i skargi. rolnictwo lez ˙y.drakon ´ ska.) Bo nawet nie to. in. [. dyskusje w kolejkach. 26] ˛ szeroka ˛ game ˛ wypowiedzi zarówno W rzeczywistos ´ci styl potoczny obejmuje cała ˛trznym zróz u s t n y c h – z ich wewne ˙nicowaniem gatunkowym (rozmowy przy stole. i nie najwaz ˙ niejszy typ polszczyzny potocznej. zdrowym rozsa ˛dkiem ujawniał nieraz swoje słabos kiem i nieodła ´ci ˛ce bodz i zarazem znajdował inspiruja ´ ce.). Ale łazic ´ tak? Tak patrze ˛ na tych bubków. a je ˛zykiem – oficjalnym (je i mys ´leniem potocznym z drugiej. obowia ˛zuja ˛ przestarzałe przepisy. Niezabitowska to Urban. jak tez ˙ wypowiedzi p i s a n y c h [Fur- . pija ˛ te ˛ kawe ˛. na ˛dach i sklepach. 3.39 ˛cznym od niego tzw. Nie ulega oczywis ˛tpliprzekazu jest w tej odmianie szczególnie dobrze rozwinie ´cie wa ˛ polszczyzna ˛ sa ˛ prowadzone kolez ˛ wos ´ci. tak stoja ˛. Wódz. gratulacje i kondolencje. polecenia i z ˙ yczenia. flirty. taki fragment rozmowy telefonicznej: (. Wilkon ´ 1987. wiesz. polityka Balcerowicza . precz z „popiwkiem” (podatkowa gilotyna wynagrodzen ´ ). pusza ˛ te ogony. ” [Jarosław Kurski. w mediach nagonka na Lecha. w urze ˙ egnania. no i to takie nudne jest potwornie! [Pisarkowa 1974. s. co tak tan ´ cza ˛. z ˙ e reprezentuje ja np. Inny jej typ reprezentuja np. a potem – na gruncie oficjalnej retoryki politycznej – wprowadzanie ˛dowego. Warszawa 1991. mówionej odmiany je ´ ze wzgle ´c ´ ustnego sposobu ˛ty. Wreszcie na naszych ˛ ostra antynomia mie ˛dzy cenzurowanym je ˛zykiem urze ˛dowo oczach. katastrofa w górnictwie. poobserwowac ´ przejawy antytotalitarnej „samoobrony je ˛zyka urze ˛dowego i nadawania im konotocznego ogrywania i os ´mieszania elementów je tacji negatywnej. ale po prostu z ˙eby toto przyszło jakos ´ bliz ˙ej człowieka. z kraju ucieka kapitał. powitania i poz ulicy. wiesz. ale „oni”.za gruba.] Sala wypełniona po brzegi robotnikami. rza ˛d to juz ˙ nie „my”. opowiadania wspomnieniowe. no truja ˛. kawały itd. teksty reportaz ˙ owe: Atmosfera lipcowego spotkania była bardzo ge ˛sta.. tak wiesz jak głuszce. relacje ze zdarzen ´ . utrwala sie ˛ komunistyczny porza ˛dek. ale bynajmniej nie ˛ jedynie moz ˙ liwy. z intencja ˛ uwiarygodnienia mówcy i zwie ˛elementów potocznych do stylu urze kszenia siły perswazyjnej jego wypowiedzi. zmiany w rza ˛dzie .. wiesz. z ˙ e potoczna ˙ en ´ skie rozmowy. powstaniem „filozofii ˛zyka potocznego”..

79-80]. odpowiada postawie zdroworozsa wyraz zarówno w strukturze słownictwa i jego organizacji semantycznej. sie ´ człowieka [Anusiewicz 1989. emocjonalnego) typu postawy. sie ˛t grup Miodunka 1989. 4000 – 5000 słów [Buttler. odziez obiad). pospolity i zwyczajny (SJP Doroszewskiego. jego ˛. znaczy tyle co ˛ zdarzaja ˛cy. Definicja słownikowa potocznos ´ci. pic ´ . serce. wzorcach ˛zyku i doste ˛pny budowy zdan ´ . bez których nie moz ˛ obyc semantyczna ˙ emy sie ´ w okres ´lonych sytuacjach z ˙ yciowych oraz przy definiowaniu innych wyrazów. Jest ˛zyk obiegowy. kolokwialnej) sfery uz ˙ycia i jednego (np. powszechnie uz ˙ywany „ – i tylko tyle. sa ˛tsłownictwa pozwala zakres ´lic ´ horyzont poznawczy i granice mentalnego s ´wiata przecie ˛ z jednej strony wyrazy najcze ˛s nego człowieka. syn). To drugie kryterium potocznos ´ci jest ˛drowy. 50 według Markowskiego 1990). s. regułach derywacji. cze ˛s Sa ´ci ciała człowieka (oko. ˛. ani gdzie i w jakiej dziedzinie jest uz ˙ ywany odnos ´ny je ˛ zamkna ˛c Styl potoczny nie daje sie ´ w granicach jednej (np. kluczowy dla rozumienia terminu styl potoczny. buty. Markowski 1988. s. jednak w strone Przymiotnik potoczny. 1964. równiez ˙ zróz ˙nicowanych gatunkowo (listy i pamie prywatne. liczy ˛ interesuja ˛ w wersji minimalnej około 1500 – 2000 słów. rosna ˛c ´ . kto jest uz ˙ ytkownikiem. Do potocznego inwentarza nalez ˙a ´ciej ˛zyka (daja ˛ce sie ˛ wyznaczyc ˛ uz ˙ywane. powszechny. Styl potoczny – jak kaz ˙ dy styl – przekazuje i utrwala pewien obraz s ´wiata. synonimami sa ˛ ani t. Jest to obraz dany w je ˛zyk. jak tez ˙ w zespole kategorii gramatycznych. drobne wiadomos ´ci prasowe. dzienniki dal 1973. poprzez je ´ cała ˙ ke ˛zykowego obrazu s Składniki potocznego je ´wiata. artykuły i komentarze w prasie wyso˛z ˛ce konakładowej itd. to je 4. potrawy (jes rozwój i funkcjonowanie (byc ´ . głowa). a znajduje swój widzenia „prostego człowieka”. Obraz ten jest budowany z punktu ˛dkowej. porady z ˙yciowe. tego. zas ´ w wersji standardowej.. cze ˛sto. ruch i s ´rodki lokomocji (is ´c ´ . s. Analiza semantyczna tego słów. poradniki. cia ˙a ˛ stylu urze ˛dowego). z ˙ona. dom i jego wyposaz ˙ enie (pokój. ubieranie sie ˙ (ubierac ´ sie ˛. a jego ˛ przymiotniki codzienny. wyrazy. rodzina (matka. mleko. Markowski 1989]. frazeologizmach i przysłowiach. łóz ˙ko). nie dotyczy tylko form wyrazu. jaka ˛ nauczyciele je ˛zyków obcych. Zgółkowa 1987). in. reportaz ˙e. by o nich powiedziec ´ najpierw kilka ˛ niejako zinwentaryzowane w potocznym słownictwie. Taki słownik ja ´c ´ stylu potocznego. w sferze znaczen lecz tkwi w głe ´ i w sposobie postrzegania rzeczy˛ga sfery zachowan wistos ´ci. Jego pełny opis mógłby wypełnic ˛ ksia ˛z ˛. umrzec ´). 185. Składniki potocznego obrazu s ´wiata Potocznos ´c ´ nie jest tylko zjawiskiem powierzchniowym. s. stanowia ˛cy integralna ˛ cze ˛s waz ˙ niejsze. 14-17]. wóz). okno. ˛bszej warstwie je ˛zyka. re ˛kaw). ˛ to zatem wyrazy nazywaja ˛ce m. 6). powszechne w najróz ˙ niejszych tekstach je ´ metoda ˛. jednej (np. sposobach budowania tekstów. a takz ˙ e wyraz ˙ enia równoznaczne nie us ´cis ´laja ˛zyk. nazywany zwykle obrazem „naiwnym” [Apresjan 1980. por. mówionej) formy przekazu.40 ˛tniki. na co dzien „stale sie ´ . 205] i w opisach badaczy polszczyzny obejmuje kilkadziesia tematycznych (38 według Zgółkowej 1987. odz ˙ ywianie sie ´c ´ . dbałos ´c ´ . biec. z drugiej zas ˛ce sie ˛ do elementarnych statystyczna ´ – wyrazy odnosza ˛tnego człowieka i powia ˛zane z soba ˛ wewne ˛trzna ˛ wie ˛zia ˛ dziedzin zainteresowan ´ przecie ˛. w pewnym stopniu takz ˙ e tzw.

powagi. listów. s. upór. Podobnie jak w słownictwie takz ˙e w sferze konstrukcji gramatycznych moz ˙ emy wydzielic ´ jednostki najbardziej elementarne i wtórne. neutralne. lez ˙ec ´ ) itd. dyskusji. z historycznoje ˙ e podstawowe słownictwo potoczne jest zarazem bardzo ˛ga odległej przeszłos stare. jak moralnos ´c ´ (dobry. spójniki) słuz ˙a ˙ aniu najprostszych relacji osobowych. 32-42]. bac ´ sie ˛.41 o ciało (myc ´ sie ˛. słuz ˙ba. pamie ˛tac ´). krzywda. [por. zły. a zarazem bazowy dla . wole ´. wolec ´). z ˙e moz ˙e ono pełnic ´ ˛ eksplikacyjna ˛ w stosunku do bardziej złoz role ˙onych i bardziej wyspecjalizowanych wy˛dowych czy artystycznych). obejmuje tez ˙ sfery takie. który jest podstawowy w samym stylu potocznym. Todorov 1984. oceny (kochac ´. z ˛raz ˙ en ´ oraz całych tekstów (naukowych. do pier˛ np. sztuka i obyczaje (s ´piewac ´. familiarnos ´ci. grzech. sa ˛siedzkie i słuz rozcia ˙ na stosunki mie ˙ bowe (spotkac ´. cierpliwy). Poza nazwami przedmiotów i ich cech. Moz ˙ na w nim wydzielic ´ swoiste sytuacyjne r e j e s t r y form czyli ich typy „nacechowane styli˛z ˛du na stopien stycznie w najwe ˙ szym sensie” [Bogusławski 1973. Najwaz ˙niejszy podział. uciec. stanów ˛ takz i procesów do tego elementarnego słownika potocznego nalez ˙a ˙ e podstawowe wyrazy ˛ce wyraz gramatyczne (zaimki. do podstawowych przedmiotów i zjawisk. znac ´. rozum. do drugich np. Włas ´nie takie. zdania czasowo-warunkowe (Jak sie z rzeczownikami odsłownymi w funkcji okoliczników (po zapukaniu wszedł. czasowych i logicznych. choroba. rozumiec ´. na zachowanie i poste ´ . 5. Pierwsze zróz ˙nicowanie stylu potocznego: rejestry neutralny i emocjonalny ´ rodki stylu potocznego. wina). dotyczy nastawienia na obiektywne przedstawianie ba ´ subiektywne war˛ do rejestru tos ´ciowanie przedmiotu mowy. zdania złoz ˛dnie ła ˛czne (Zapukał i wszedł) czy zdania wszych nalez ˙a ˙ one współrze ˛ zrobi jasno. sprawia. ze wzgle ´ oficjalnos ´ci. poza nazwami czynnos ´ci. s. przestrzennych. pytac ´). sa ˛dzic ´. emocjonalnos ´ci itd. urze ˙ e moz ˙ e wyste powac ´ w funkcji definiensów w definicjach słownikowych. wyrazisty zwłaszcza w potocznym ˛dz słownictwie. sie ´ci. 1 Badania kawałów. wiara i religia (chrzest. uczyc ´. słownictwo potoczne stanowi zra ´. obraz). odwaga. wrócimy do domu) czy zdania wyspecjalizowane jako warunkowe (jes ´li zrobi sie wrócimy) lub czasowe (kiedy zrobi sie ˛ jasno. a nie emocjonal˛b tekstów rozmów. o s ´wicie ˛ jasno. przyimki. sa ˛ zróz S ´wie ˙ nicowane odpowiednio do wielos ´ci funkcji tego stylu i róz ˙ nych jego uz ˙ yc ´ sytuacyjnych. dialogów. ma ˛dry. figuratywnos ´ci. którym pos ˛cano tradycyjnie wiele uwagi. pamie ˛zykowe pokazały. ˛tników – najbardziej typowych gatunków potocznych. wrócimy) itp. konkretnos ´ci. duch). wrócimy do domu). opowiadan ne. bardziej wyspecjalizowane. charakter człowieka (us ´miech. na ˛ (chciec ˛c uczucia. Podane wyz ˙ ej przykłady wyraz ˙ en ´ nalez ˙a neutralnego. czasów wspólnoty prasłowian ´ skiej i nawet praindoeuropejskiej. lubic ´). walka). grac ´. 132]. ciekawy. ˛ga sie ˛ dalej tez ˛dzyludzkie. Bóg. pamie ´. To podstawowe słownictwo potoczne ogarnia swoim ˛giem znacznie wie ˛cej niz zasie ˙ tylko najbliz ˙sze otoczenie i sprawy bytowe człowieka. ˛ (czuc wyobraz ´nie ´ . Włas ´nie odniesienie słownictwa potocznego do elementarnych sytuacji egzystencjalnych człowieka. emocje. rozma˛powanie (patrzec wiac ´.

dobry. berbec ´. przede wszystkim jednak zachowania istotne społecznie. oferma. ˛bnos Odre ´c ´ potocznego słownictwa z rejestru emocjonalnego (kolokwialno-emocjonalnego) wobec potocznego słownictwa neutralnego polega na znaczniejszym udziale frazeo˛zanej z tym wie ˛kszej obrazowos logizmów w pierwszym z nich i zwia ´ci. kolez ˙en ´ skiego dialogu i okres ´lany mianem „kolokwialnego” – oddaje te same sensy co ˛ o swoistej postawie mówia ˛cego. bania. kolonazywaniu rzeczy co ekspresji i zabawie je kwialnej polszczyz ´nie około 120 synonimów: arbuz. SJP Doroszewskiego precyzuje szczegółowiej za pomoca ˛ tu. gołowa ˛s). 112]. spokrewnionych z soba ´ci i motywacji stylach ˛zyka. czambuł. młócic ´ . wcinac ´ . jego zachowan cze ´c ´. Emocjonalny rejestr – stosowany głównie w sytuacji nieoficjalnego. zaprószony). wyniki badan Na podstawowa ´ słownictwa ˛s ˛stszych słów rosyjskiego uz ˙ ywanego najcze ´ciej w potocznych dialogach: na 2380 najcze dialogowych az ˙ 98% stanowiły wyrazy elementarne typu mówic ´. słon ´ . pała. z punktu widzenia okres ´len ´ ma charakter wartos ´ciuja ´ciuja ˛ z (negaswoistej potocznej etyki. chuchro). lampa. zbyt pewne siebie (hucpiarz) itp. cymbał. towarzyskiego. nazbyt przebiegłe i sprytne ˛ wyja ˛tkowe (cwaniak. robol. miec ´ ˛). wrzucic ´ cos ´ na siebie. powolnos ´c ´ i niesprawnos ´c ´ (s ´lamazara. dotycza ´ fizycznych. łepetyna. od cech umysłowych i psychicznych. podstawowego. kapral). maruda. równoznacznych wyraz ˙en ´ słuz ˙a ˙ ˛zykowej. ˛ role ˛ zasobu neutralnego wskazuja ˛ m. lawirant). mózgownica. zasuwac ´ (= is ´c ´). Tokarski 1990].. kiepeła. grzywka. bas ´ka. fujara. is ´c ´ itp. wsuwac ´ . nieudolnos ´c ´ i niezaradnos ´c ´ (ofiara. a nie emocjonalnej warstwy form je ˛zykowych. baran. przykładowo. człowiek. wykitowac ´. wykidajło). ale dodatkowo niesie informacje ˛ kwalifikatorów „rubaszny”. nalez ˙a podczas gdy pozostałe. czapa. cymbał). Z ´lana jest skłonnos ´c ´ do kieliszka (moczyge ˛ba. makówka. byczyc ´ sie ˛ (= lez ˙ ec ´ ). Przewaz ˙ aja ´ci. głowa ma w potocznej. ckm. sufit. micha. I tak pie ´mieszana jest głupota (jełop. zmiatac ´ z talerza / z miski. metaforycznos ´ci. itd. kalafior. stosunkowa ˛ niewielka ˛ słownika neutralnego. Okres ´lenia pozytywne sa ˙ artobliwie okres (encyklopedia ‘erudyta’. Przygniataja ´c ´ tych ˛cy. [Lubas ´ ˛ pełne obrazowos 1978. chlac ´. z ˙arówka itp. Markowski 1990]. 147]. s ´winia. zawiany. s ´mietniczka. krówka. tylko 2% [por. pietra (= bac ´ sie ˛ tego słownictwa stanowia ˛ ekspresywne okres Połowe ´lenia człowieka od jego wieku (brzda ˛c. badylarz. łeb. frygac ´ . z ˙ e nie dubluje on bynajmniej całego ˛. lez ˙ec ´ plackiem. cech . kret). czajnik. Nalez ˙a ˙ enia. z ˙ artobliwe metafory. od (mizernego) wygla ˛ca wie ˛kszos zdechlak. s. pewnego załoz ˙onego ideału człowieka. mleczak. Buttler. jak łepetyna (= głowa). niezguła. babka. widziec ´. ˛du (wymoczek. psychicznych i społecznych. in. kapituła. wyrko (= łóz (= ubrac ´ sie ˙ko). kapusta. duz ˙y. gamon ´ . tj. Zasób ten powtarza sie ˛ – jak morfem główny w rodzinie całego je ˛ wie ˛ziami pochodnos wyrazów – w innych. duda. pchac ´ w siebie (= jes ´c ´). „wulgarny”. [por. mrówa ‘ktos ´ pracowity’). która ˛ rejestr neutralny. Markowski 1988. Bliz ˙ sza analiza rejestru emocjonalnego wykazała. pus ´cic ´ ostatnia ˛ pare ˛. je Buttler 1978. podfruwajka. opychac ´ sie ˛. kafel. urze ˛das. „pospolity”. naiwnos ´c ´ (jelen ´ . Z tego powodu bywa opisywany jako „słownictwo wspólnoodmianowe” [por. który daje sie ˛zykowego wydobyc ˛tnowana i os tywnego) materiału je ´. takie wyraz „z ˙ artobliwy”. nieszczere (szuja. naiwniak). gryzipiórek. zawodu (golibroda. fajtłapa). ˛cych tylez a takz ˙ e na ogromnym bogactwie dubletów. tra ˛bic ´ (= pic ´ ). ciele ˛. Buttler 1978. łajza. Np. podlotek.42 ˛zyka etnicznego. ˛ce do neutralnej. wazeliniarz). kobyła). lecz tylko jego wybrana ˛s ˛ca ˛ człowieka. ekspresywne. tra ˛ba. czerep. wycia ˛gna ˛c ´ kopyta (= umrzec ´). ogarna ˛c ´ sie ˛ ˛). tuman. Buttler 1978. gryz ´c ´ ziemie ˛. kojfna ˛c ´. słuz ˙ alcze (lizus. odbierane przez innych jako okrutne (potwór. i to wartos ˛cy negatywnie.

normalka). stosunków mie ˙ wyraz ˙ enia ogólnie okres ´laja dobre lub złe (frajda. zadyma. Zróz ˙ nicowanie form starannych i swobodnych obejmuje poziom wymowy (prosze ˛. wstac ´ lewa ˛ noga ˛ „byc ´ w złym humorze” (zob.43 ˛dzyludzkich. neutralny i emocjonalno – ˛ najwaz ˛ zwia ˛zane ze sfera ˛ codziennos kolokwialny. Siatka nominatywna tego słow˛co defektywna” [Buttler 1978]. Gdzie spotkałes ´ Piotra? Na Swie ´ eliptyczna ˛ w swobodnej konwersacji. jabłko. orzecznie z quasi-przytoczeniem: Pus ´cił karabin ibe ˛ c. Frazematyka). słownictwo wypowiedzi (ustnych. we. relacje czaso˛zane z rolnictwem itp. realia zwia [Buttler 1978. u t e g o. O co ci włas ´ciwie chodzi? Co jest ˛ tez grane? I to by było na tyle (zob. ale w duz sytuacje ˙ym ˛tokrzyskiej. 44-45]. konstrukcji morfolo˛ np. prawie brak wykładników słownych miary (jest tylko kawala ˛tko i kupa). nauczyciel wobec kumpel. ˛ sie ˛ do samego człowieka i jego otoczenia w warunkach dos odnosza ´c ´ tradycyjnego. przyszedł wobec prosze. hucpa. babka. militaria. szejset. z ˙ e oba rejestry potocznego słownictwa. Wzory polszczyzny starannej stanowia ˛ oznaka ˛ w kontaktach partnerów nierównorze ˛dnych: uczen norme ´ – nauczyciel. Odpowiedz ´ ”pełnym zdaniem” jest wyznacznikiem sta˛ w sytuacji szkolnej. widze. Drugie zróz ˙nicowanie stylu potocznego: rejestry swobodny i staranny Znany dobrze ze szkoły problem odpowiadania „pełnym zdaniem” dobrze pokazuje. młodszy – starszy. ˛ podobne cechy: antropocentryzm elementarnego bytowania. wyrazów nictwa jest jednak „zaskakuja ˛cych aktywnos dotycza ´ci artystycznej. to nikt nie wie. Odpowiedz stopniu tez ˙ pisanych). c h c i a ł n i e c h c i a ł musiał). np. na czym polega drugie istotne zróz ˙ nicowanie s ´rodków stylu potocznego. ˛czenia wyrazowe o wyspecjalizowanych funkcjach Frazeologia) i konwencjonalne poła tekstotwórczych typu Co słychac ´. Sa ˛ tu tez ˛ce zdarzenia umysłu. jabko. konstrukcji składniowych (To były pie ˛kne dni wobec C ó z ˙ t o były z a dni! ). precyzuja ˛cych połoz nazywaja ´liny i zwierze ˙ enie w przestrzeni. Gdzie urodził sie jest norma ˛ Mickiewicz? Mickiewicz urodził sie ˛ w Zaosiu koło Nowogródka. jest tez ˛ rannos ´ci załoz ˙onej przez wzór zachowania sie ˙ ostentacyjna ˛ deklarowanego szacunku dla rozmówcy. Do czego zmierzam. Do swobodnego rejestru form nalez ˙a ˙ ˛ce na projekcji członu tematycznego (zwykle wzmacmechanizmy tematyzacji polegaja nianego zaimkiem ten) i markowaniu jego miejsca w zdaniu zaimkiem. i d z ´ zobacz. itp. fonetyke ˛. powodowane przez ˛. Istotne jest to. maja ˙ niejsze cechy wspólne: sa ´ci. u p a d ł. z a b r a ł s i e ˛ i poszedł. Swobodny rejestr form potocznych obfituje w obrazowe frazeologizmy typu miec ´ muchy w nosie a. orzeczenie zaimkowe: Co giczno-składniowych (w wariancie swobodnym pojawia sie ona sie ˛ ume ˛czyła. a obejmuja ˛ce składnie ˛. belfer). szes ´c ´set. włas ´ciwos ´ci fizyczne przedmiotów. słownictwa (kolega. widze ˛.. dziewczyna. nie ma (albo prawie wcale nie ma) własnych jednostek ˛cych ros ˛ta. zawodowej i społecznej. s. klops. 6. S e l e k c j a – . przyszed). brak tez ˙ swoistych nazw poszczególnych posiłków (poza słowem kolaja). Obu rejestrom przysługuja i konkretnos ´c ´. brak w niej np. orzeczenie podwojone: w z i a ˛ ł zrobił. podwładny – przełoz ˙ ony.

] A motorzysta Zbyszek [.Pe ˛dzicie? – Wojtek zaprotestował pytaniem. Rejestr ten moz ˙ na okres ´lic ´ jako „niski”. jeszcze sie ˛ dranie nie zadomowiły – odparłem. to zaciemnienie. zdrowo kiwac ´. wpisza ˛ do z ˙urnala. A pilot opowiadał.44 jaka o n a powinna byc ´? Albo: Ta p r a c a – trzeba j a ˛ zacza ˛c ´ ! Albo: T e m o n i t y. .A festiwale u was jakies ´ sa ˛? . Albo: A to twoje uwielbienie dla Beatlesów o n o zacze ˛ło sie ˛ kiedy miałes ´ ile lat? ˛ jeszcze dalszemu rozwarstwieOba rejestry.Do Nigerii wchodzimy? – me ˛czył Wojtek. bo uz ˙ywamy w załogowej mesie na ogół słów. prosze ˛ mi wierzyc ´. stał jakis ´ nigeryjski. I był juz ˙.] powiedział swym tubalnym głosem: . bracie – mrukna ˛ł Wojtek. z ˙e kiedys ´ przy kei. kurcze blade.. swobodny i staranny (wysoki).. rozumiesz. . podlegaja ˛bnienia nawet kilku we ˛z ˛ np. kurdemol. kurza mac ´. Taki mechanizm tematyzacji pojawia sie ˙ takz ˙e w starannych ˛dina ˛d rozmowach telewizyjnych: Ten dorobek Filharmonii Warszawskiej – mys ska ´le ˛. ostatni raz.. Czasem jakis ´ sie ˛ napatoczy. To znaczy powiedział troche ˛ inaczej. Koniecznie wypada odnotowac ´ w tym miejscu istnienie ekspansywnego współczes ´nie ˛. wiedza ˛. . [. rozpierniczyły sie ˛ na kei.Jakie tam festiwale – skrzywił sie ˛ Czesiek. W literackiej transpozycji Jacka Ciszewskiego potoczny. Albo: A co do t e g o w y p i e p r z a n i a. to nie jest sprawa przyjemna.. Do najbardziej znanych zaste . – Jak bylis ´my.. nawet strzały było słychac ´ . to pe ˛dzimy. s. której szczególnym przypadkiem jest eufemizacja.. . – W tamta ˛ strone ˛ nie mamy ładunku. – Mys ´my mieli takiego jednego. które moz ˙ e prowadzic ´ do wyodre ˙ szych stref.Cos ´ mi sie ˛ – kurza twarz – zdaje. kurdebalans. Nowy statek. jak pokazuja ˛z synonimy neutralnego potocznego słowa wymiotowac ´: ksia ˙ kowe womitowac ´. 48-54]. a tu zajez ˙dz ˙a jeszcze jeden wóz. Warszawa 1972. kurdebalans. kurza twarz. kurza twarz. staranne zwracac ´. kotku. to spadły z niego jakies ´ skrzynie.. z ˙ artobliwe haftowac ´. nie wiemy – wła ˛czyłem sie ˛ do dyskusji. nie jest t o w tej chwili takie ˛ juz bezpieczne. powoli.. ani w podre ˛cznikach poprawnej polszczyzny. z ˙e be ˛dziem sie ˛...Tam regularna wojna. . fekaliów i zachowan wszystkiego) grupa ´ seksualnych. zabezpieczone. na który ładowali amunicje ˛. oni tam ostro jez ˙dz ˙a ˛. ale w powrotnej drodze diabli. Smak morza. co j e potem przygotowujemy. gdzie stawał statek. kolez ˙en ´ ski dialog marynarzy przybiera taki oto kształt: A Wojtek cia ˛gle pytał.Tego jeszcze. czego przykład mamy w przytoczonym teks ˛ste ´cie. – Dmuchniesz. [Jacek Ciszewski.Karakony na statku macie? . ale te granaty były. . i jak nim zarzuciło.Piwo lubia ˛ – przytakna ˛ł Czesiek. jedno piwo za duz ˙o i juz ˙ cie ˛. ale ja nie moge ˛ cytowac ´ bardzo dokładnie. i karmilis ´my go codziennie piwem.Nie. niu. ˛zykowej wulgaryzmy cze ˛sto staja ˛ sie ˛ przedmiotem gry W „normalnej” komunikacji je ˛zykowej. kurza melodia full. . których nie ma ani w elementarzach. Ubóstwiał. uz ˛ na zasadzie słów – wytrychów (słów do rejestru w u l g a r y z m ó w z nieliczna ˙ywana ˛ nazw genitaliów. uz je ˙ ycie ewokacyjnych za˛pników. poleciały z nich na beton granaty i wszyscy padli na mordy. kurza twarz. dosadne rzygac ´. z ˙e my g o nie zmarnowalis ´my. kurza ne ˛dza. to powoli.

Na odniesieniu do ciała człowieka opiera sie ˛ przestrzenna ˛ – odróz jes ´li idzie o orientacje ˙ nianie wymiaru pionowego góra–dół i wymiarów poziomych przód–tył oraz prawy–lewy. pierwsze i najwaz ˙ niejsze. słuz ˙a ˙ onych celów. kurza twarz. skubany. skórkowany. z przodu i z prawej strony. ujmuje sie ˛ rzeczywistos Racjonalnos ´c ´ potoczna jest praktyczna i „zdroworozsa ´c ´ ˛tem potrzeb konkretnego człowieka i wedle jego zdolnos pod ka ´ci percepcyjnych. ˛– Człowiek jest takz ˙ e obecny pos ´rednio. por. cechuje go fizykalizm i biologizm w widzeniu człowieka i jego zachowan ´. jak i neu˛ce sie ˛ do człowieka stanowia ˛ grupe ˛ najbardziej rozbudowana ˛. a nie poza nia Styl potoczny nie tylko zawiera pewien dos ´c ´ spójny. miara W słownictwie potocznym (a dotyczy to zarówno rejestru emocjonalnego. złe – to co na dole. seksu i pewnych zachowan ´ fizjologicznych (jechac ´ ˛pstw. z Mie ˙ nicowania zachodzi zwia ˙e ˛czy sie ˛ zwykle ze swobodnym. Dobre jest to co w górze. wkurzyc ´ sie ˛. ˛dkowa”.45 ˛: kurcze pników nalez ˙a ˛. s do Rygi) obejmuje nazwy chorób. niezbyt wielki inwentarz elemen˛dkuje go na swój sposób. starsza pani). stylowi potocznemu przysługuje walor naturalnos Jak powiedzielis ´my na wste ´ci. które to ˛d wymienione elementy miejsce jest uprzywilejowane. ˛ na rzeczach doste ˛pnych obserwacji Styl potoczny jest k o n k r e t n y. tralnego) nazwy odnosza Była juz ˙ o tym mowa. ludzkie wartos ´ciowanie dobry–zły. Przedstawimy je nieco szczegółowiej. Jest to styl. przy czym na te wymiary nałoz ˙ one jest dalej potoczne. który ujmuje s pierwszego je ´wiat z punktu widzenia konkretnego człowieka. ˛ w praktyce z ˛. ˛boka stylu potocznego obejmuje pewne milcza ˛a potem omówimy nieco szerzej. z tyłu. skupia uwage zmysłowej. 7. ˛zyka człowieka. Wskaz ˙ emy je najpierw skrótowo. skurczybyk. skurczysyn. To ˛zyka sprawdza sie ˛ przede wszystkim staroz w tym stylu je ˙ ytna formuła – „człowiek jest ˛ wszechrzeczy”. Jest mianowicie królestwem tów składowych. zarówno w sferze tworzywa je kowego. jak przede wszystkim w płaszczyz ´nie wartos ´ci. z lewej strony – odpowiednio do potrzeb i odczuc ´ . Sprawdzianu szuka sie ˙ycia. przeste ´mierci. pieprzyc ´. zas rejestr emocjonalny ła ´ neutralny ze starannym. 8. opierniczyc ´. Eufemizacja poza nazwami intymnych ˛s cze ´ci ciała (cztery litery. ˛cych do osia ˛gania załoz Hołówka 1986) i róz ˙ norodnos ´ci s ´rodków. egzystencjalnego dos ´wiadczenia. jego elementarnego. Sfera głe ˛ce rzeczywistos co przyjmowane załoz ˙enia dotycza ´ci i miejsca w niej człowieka. „codziennego”. ˛dzy oboma przedstawionymi typami zróz ˛zek taki. Antropocentryzm ˛pie. kurka wodna. ale tez ˙ porza kolektywnos ´ c i i t y p i z a c j i. Juz ˙ dota stylu potocznego wskazywały na jego wybitny a n t r o p o c e n t r y z m. Wartos ´ci stylu potocznego ˛zyStyl potoczny wykazuje szereg istotnych włas ´ciwos ´ci. dopusz˛ istnienie wewne ˛trznych sprzecznos cza sie ´ci (co niekiedy jest przedmiotem krytyki.

Markowski 1988. interlokutor. kilka kroków dalej. miec ´ czegos ´ po uszy / po dziurki w nosie / po pachy to „miec ´ duz ˙ o”. Konkretnos ´c ´ ˛ wyrazy W leksyce potocznej. konatywnych (Człowieku. mówic ´ . traw i ziół. ramie ˛ dz ´wigu. spac ´ . na róz ˙ne sposoby. hasło Odmiana ustna współczesnego je ˛zyka ulega modyfikacji. po drugie – na semantycznej dominacji słownictwa konkretnego ze s ´redniego poziomu taksonomicznego (basic level u E. 9. wysokie na chłopa. Wyobraz ´ sobie. w mgnieniu oka. zamiary czy morale – oceniane pozytywnie – okres ´lamy potocznie słowami górne. zob. [Pisarkowa 1974. W płaszczyz ´ nie wypowiedzi antropocentryzm znajduje wyraz w dialogowos ´ci. noga stołowa. byłem u niej z wizyta ˛. zarówno neutralnej jak nacechowanej uczuciowo. jednak relacja ta nie sie ´rodki konatywne (por. Do podtrzymywania kontaktu ˛ czy tylko słuchaczem. ale takz ˙ e czasowniki nazywaja czynnos ´ci fizyczne i psychiczne człowieka typu is ´c ´. czy ty nie masz innych zmartwien ´ ? Słuchaj. je ˛czmien ´ i owies sa ˙a. ˛s ˛z Nazwy cze ´ci ciała ludzkiego sa ´ródłem metaforyki: główka kapusty. co znaczy „miec ´ blisko”. ˛ moz ˛ dobrze uchwycic Jes ´li chodzi o włas ´ciwos ´c ´ pierwsza ˙na ja ´ przez porównanie ˛zyku potocznym i naukowym. w porównaniu ze słownictwem naukowym. jego wielkos ´c ´ stało sie ´ i stopa. styl potoczny wypracował bogaty z drugim człowiekiem. mleko. uszko filiz ˙anki itd. obecny w potocznym teks ´cie. ros to nazwy ludzi. zmieniaja ˛ s ´rednia. wysokie. ja jeszcze zadzwonie ˛. wielokrotnie liczniejsze od abstraktów [Buttler. ˛c rzeczowniki typu oko. które dzieli sie ˛ od chwastów na z ˙yto jare i ozime. naste zanika. dialogowa relacja „ja–ty” w odmianie pisanej je ˛ s ˛puje spowolnienie replik. listy). zwierza ´lin. warkocz komety. do góry nogami. szyjka butelki. ˛dna uwaz ˙ any przez etnobiologów za podstawowy [Berlin 1978]. ˛zyka polskiego]. chodzi z głowa ˛ do góry i posługuje normalnego człowieka. kochanie. miec ´ re ˛ce i nogi. realiów z ˙ ycia codziennego. pójs ´ciu do przodu lub cofaniu sie ˛. wzniosłe. kopac ´. podobnie w róz ˙nych znaczeniach uz ˙ywamy antropocentrycznych wyraz ˙ en ´ o mały włos. Dlatego mówimy wartos ˛co o czyichs sie ´ciuja ´ wzlotach i upadkach. Ogólniejsza. zob. krzyczec ´. mówimy: miec ´ cos ´ pod re ˛ka ˛ / pod bokiem / pod nosem. w nastawieniu na kontakt z drugim człowiekiem. czysty jak łza itp. który to je Znamienna cecha organizacji słownictwa potocznego. czasem szczytne. 1987. 29]. Jest on niezmiennie. ideały. na oko.46 ˛ do przodu. Ciało człowie˛ punktem odniesienia dla miar: łokiec ka. który porusza sie ˛ prawa ˛ re ˛ka ˛. pszenica. oko sieci. Taka ˛zykowi dzieci w wieku przedszkolnym [Zgółkowa struktura słownictwa jest włas ´ciwa je ˛zyk reprezentuje najczystszy typ polszczyzny potocznej. Frazeologia]. Jest to układ trzypoziomowy: zboz ˙e → z ˙yto → z ˙yto jare/ozime. dominuja ˛ konkretne. 191]. czyny – oceniane negatywnie – jako niskie. najbliz ˙ szych przedmiotów. uczucia. Sa ˛t. Bezpoitp. s. dowolnego fragmentu pola leksykalno-semantycznego w je ˛ rozumiane jako zboz ˛ dalej Potocznie z ˙yto. polega po pierwsze na małej komplikacji hierarchicznej słownictwa. [Pajdzin ´ ska 1991. pszenice ˛ jara ˛ i ozima ˛ i generalnie ostro odróz ˙ nia sie (zielska). cos ´ grube na palec. nadrze . rozmówca arsenał specjalnych s ´rodków tzw. jako adresat. wywyz ˙szaniu sie ˛ i poniz ˙eniu. zas ´ pobudki. dobrze widoczna np. stawac ´ na głowie. odbiorca. Rosch). łóz ˛ce podstawowe a wie ˙ko.

Nie jest ona raz ˙ enia – jest niesłychanie istotnym składnikiem naszego codziennego je ˛ retoryczna ˛. a dalej takz ˙ e na definiowaniu prototypu przez zestaw cech utrwalo˛zykowej. ruszania. zboz ˙a sa ˛ z rodziny traw.47 nazwa ros ´lina jako superkategoria nie jest w potocznym słownictwie polskim zaznaczona ˛tpic ˛ciowej. koszula. najbardziej aktywne derywacyjnie. ˛ sie ˛ tez ˛ tworzenia wyraz Staja ˙ podstawa ˙ en ´ porównawczych: pachnie jak róz ˙a. ˛ staja ˛ sie ˛ podstawa ˛ tworzenia metafor i wyraz Słowa te z łatwos ´cia ˙en ´ frazeologicznych. choc nych w s ´wiadomos ´ci je ´ niekoniecznie „esencjalnych” (np.. wzruszac ´ itd. który klasyfikacji ros ´lin pos ´wie ˛ pionowo. ˛ tej jego włas ˛ zwykło sie ˛ Konkretnos ´c ´ stylu potocznego daje podstawe ´ciwos ´ci. wa ˛ska elita. tj. Taksonomia naukowa wyróz dowuje ja ˙ nia ros ´liny → trawy → trawy chlebowate (im odpowiada potoczna nazwa zboz ˙a) → z ˙yto → z ˙yto jare/ozime. dzieci przyswajaja ˛ je tres ´c ´ znaczeniowa ˛ tez najwczes ´niej [Rosch 1977. pochodza ´ci i zachowan ´ fizycznych: ˛cenia. sa w społecznej s ´wiadomos ´ci). np. tj. owczarek. owoc. 25]. zwierze ˛. pszenica jara. ich desygnaty sa ˛ najłatwiej rozpoznawalne. ma ˛ca słownictwo konkretne i zwia ˛zane z nim poje ˛cia i wyobMetaforycznos ´c ´ – angaz ˙ uja ˛zyka.opisuja . ˛ od nazw czynnos smucic ´.in. który zaczyna funkcjonowac ´ jako najlepszy reprezentant całego zespołu. kapitał ucieka. cieszyc ´. dodajmy. 34-35]. okra ˛gły jak jabłuszko. ˛ wie ˛c kategorialne w sensie logicznym. Etymologowie dawno zauwaz ˙ yli. chwytania. raz ˙ enia czyli bicia. kwiat. dotykania. zwłaszcza dotykiem.. rolnictwo lez ˙y. na tym. dobrze jak w domu itp. antonówka. jabłek i ptaków. produkcja ˛ce spada. jak: kochac ´. sa ˙ . jabłko. dobry jak chleb. z ˙ e potoczne nazwy uczuc ´. która okres ´lac ´ mianem o b r a z o w o s ´ c i. jest w swej istocie metaforyczny” [Lakoff. dos ´wiadczanych zmysłami. najbardziej wyrazistego. Druga włas ´ciwos ´c ´ stylu potocznego – to dominacja słów z podstawowego poziomu ogólnos ´ci (z ˙yto. pszenica. przeraz ˙ac ´. Polega ona m. którymi sie mys ´lec ´ i działac ´. ˛zek z charakterystycznym dla je ˛zyka potocznego Obfitos ´c ´ takich wyraz ˙ en ´ ma zwia ˛dkowania s mys ´leniem w kategoriach typu. w cytowanyn teks Metaforami sa ´cie reportaz ˙u wyraz ˙ enia ge ˛sta atmosfera. wzrokiem i słuchem. nie sa ˛ cechami typowymi – i zarazem stereotypowymi. z takim sposobem porza ´wiata. a która wynika z metaforycznego mówienia o zdarzeniach niewyobraz ˙alnych (psychicznych. typowego (np. zachwycac ´. zas ´ poje ´wiata ros ´lin nie istnieje w ogóle. mebel. by całym je ´leniem. gilotyna wynagrodzen ´ . Klasyfikacja naukowa ˛cej poziomów niz ros ´lin nie tylko obejmuje wie ˙ potoczna. dom) nad słowami poziomu wyz ˙ szego (zboz ˙e. jej prototyp. sala wypełniona po brzegi. poz ˙ywienie. (Doroszewski w swoim słowniku definiuje z ˙yto „naukowo” . Johnson 1980/1988. cie ˛z ˙kie zarzuty. ˛ np. ˛ wszystkim róz kwas ´nos ´c ´ jabłka. zbyt wyraz ´ nie. mie ˛kkie krzesło. jabłka). zapach róz ˙y. z ˙ e słowa tego poziomu maja ˙ ytkownika najbogatsza ˛. nagonka. „System poje ´ . róz ˙a. moz ˙na nawet wa ´ w jej istnienie jako osobnej kategorii poje ˛cie o wysokim stopniu ogólnos ˛tpienia Ros ´lina jako wyraz i poje ´ci jest natomiast bez wa ˛ca od lat wiele uwagi i rozbuobecna w stylu naukowym. rumiany a. jabłkom. budynek) i niz ˙ szego (z ˙yto jare.jako ‘ros ´line ˛cie chwastu w naukowym obrazie s Gramineae. latanie ptaka – cechy te nie przysługuja ˙ om. który polega na wydobywaniu z zespołu przedmiotów (np. popiwek. takie. katastrofa. ’). zły jak pies. chleb. utrwalonymi róz ˙. sa ˛ jednak cechami „normalnych” ptakom. uciszania. gruba kreska. ale wykazuje tez ˙ charakterysty˛ w niej traktowane jako rodzaj trawy czne róz ˙nice w układzie poziomym. graham. społecznych) w terminach zdarzen ´ wyobraz ˙alnych. ubranie. krzesło. owoców) jednego. lecz – w swoich róz ˛dzi tylko dodatkiem poetyckim i ozdoba ˙ nych typach – rza ˛zykiem i nawet mys ˛c ˛ zwykle posługujemy. pies. kamie˛ dla uz ˛ nica).

323-334]. lecz z ich grup ułoz ˙onych na zasadzie „jednos ´ci czasu. pomoca Frazeologia). Zespoły takie. chleb. Niektóre mechanizmy porza ˛dkuja ˛ce: kompleks. poprzedzaja ´lenia człowieka etap ˛c ˛ jest umieje ˛tnos ˛ strukture ˛ powstania poje ´ logicznych (których istota ´c ´ tworzenia klas) maja ˛ przez psychologów (Wygotski. łóz ˙ko. bliskich kaz ˙ demu człowiekowi. oparte na naturalnym ˛pstwie czasowym lub zwia ˛zkach logicznych (przyczynowo-skutkowych). Dla potocznej kategoryzacji s ´wiata charakterystyczna jest kolektywnos ´c ´. szafa . buty. na zasadzie waz Kolekcje moga ´ zróz ˙ nicowana ˙ nos ´ci ˛cego [Bartmin elementów dla mówia ´ ski 1990]. zakupy itp. ła ˛czy i dzieli skategoryzowane rzeczy i fakty. talerz. jakie narze ˛dzia słuz ˛ do kategoryzacji zjawiska s sie ˙a ´wiata. posiłek.48 ˛ wielkiego kraju w kategoriach dos sytuacje ´wiadczen ´ zmysłowych. Mówienie o uczuciach i stanach emocjonalnych. stół. tzn. nóz ˙. krzesło. spodnie. restauracji. Proppa „Morfologia bajki” – pokazywała włas ´nie ustabilizowane sekwencje zdarzen ´ w podstawowym fabularnym gatunku literatury. klasy szkolnej itd. Kurcz 1987. praca. Tworza ´ i opisów [por. wizyta. z całych zespołów wyste ´: ˛s koszula. czapka – to cze ´ci ubrania. warzywa. ˛ci (indywidualnej i zbiorowej) zespołom r z e c z y odpoUstabilizowanym w pamie ˛ pewne podobnie ustabilizowane sekwencje z d a r z e n wiadaja ´ . 10. całe scenaste nariusze codziennych zachowan ´ czy scen: wstawanie. herbata. ˛puja ˛cych tu i teraz i przeznaczonych do czegos miejsca i akcji”. biura. oparta ˛ np. Pierwsza gramatyka tekstu – W. Piaget) mianem kompleksów i kolekcji. scenariusz Ciekawsze od samego inwentarza jednostek jest to. na jakich podstawach inwentarz ten ˛ opiera. a nie „logiczne”. . obrus ˛ce sie ˛ na wyposa– to zespół „s ´niadaniowy”. ˛ one ramy konstrukcyjne do tworzenia potocznych opowiadan lekcja. ˛ miec ˛ strukture ˛ wewne ˛trzna ˛. czyli najpro˛dkowanie zjawisk rzeczywistos ˛czenie podobnych elementów stsze porza ´ci poprzez ła ˛ nie w zespoły „naturalne”. kolekcja. Potoczna s ´wiadomos ´c ´ utrwala dalej jeszcze bardziej złoz ˙ one obrazy – domu. w kolejnos ´ci za ˛ jakich kryteriów porza ˛dkuje sie ˛. pomoca ˛c – to jak sie ˛ potocznie rozumie i interpretuje s najogólniej mówia ´wiat i człowieka. odziez ˙. a takz ˙e zdarzeniach społecznych za ˛ słów nazywaja ˛cych zachowania fizyczne jest reguła ˛ na gruncie frazeologii (zob. egzamin. Naiwny potoczny obraz s ´wiata składa sie z jednostkowych przedmiotów. jakim jest bajka. masło. meble. takich jak meble. dworca. ulicy. Sa ˛ one okres ´lana ˛ funkcjonowania charakterystycznych dla je ˛zyka potocznego poje ˛c podstawa ´ kolektywnych.to rzeczy składaja ˛ce w rozwoju mys z ˙ enie pokoju.

Zob. zawieraja ˛ce nieusystematyzowana ˛ wiedze ˛. u k o w e g o i o f i c j a l n e g o (u r z e Opozycja potocznos ´ci i p o e t y c k o s ´ c i to opozycja uniwersalna.. Mac ´kiewicz. które pozwalaja ˛ na formustosowalnos ´ci: cze ˛cych ilos ˛dzy zjawiskami. mie ˛ca w najwczes i nast. [. jak i emocjo˛ stabilnos ˛ wizji s nalne.. hasło Styl artystyczny). Kategoryzacja a je ´wiata.] Zdania je ˛ w nalez ˛cia nieostre. wieloznaczne. powstaja ´niejszych stadiach dyferencjacji ˛zykowo-kulturowej. obiektywne. 51 i n. a nie indywidualistycznego widzenia rzeczywistos ´ci. Trzy główne opozycje potocznos ´ci ˛ mu pozycje ˛ w sysStyl potoczny wchodzi w trzy podstawowe relacje. „Wiedza potoczna – twierdzi dza i je ˛zyku codziennym.].]. Jest to opozycja najstarsza. ˛g ograniczony historycznie i kulOpozycja potocznos ´ci i n a u k o w o s ´ c i ma zasie ˛zana z zaawansowanym stadium kultury. oznacza preferencje dla wspólnotowego (”solidarnos ´ciowego”). hasło Stereotypy je Typizacja potoczna angaz ˙ uje zarówno kryteria poznawcze. wspólnej wszystkim okazom klasy ˛zykowy obraz s ˛zykowy obraz s [J. w: Je ´wiata 1990. ˛zyka potocznego. ˛ty je ˛zyk dysponuje dwoma stylami. oparta na znanej ˛zykom i kulturom róz ˛dzy z ˛ [Łotman 1970/1984. oparte na wartos ´ciowaniu. a wie ˛ tworzone na mann. obecna juz je ˙ w ustnej postaci kultury i nieredukowalna w tym sensie. hasło ˛cej wzorce racjonalistyczne Styl naukowy). bardziej operatywne kryteria ˛sto zaste ˛puje sie ˛ je poje ˛ciami metrycznymi. a wie ˛zyk naukowy bazuja ˛ na wiedzy i je ˛zyku potocznym.] Proces przełowanie praw stwierdzaja ´ciowe zalez ˙ nos ´ci mie ˛ nies ˛c ˛sto metryczne poje ˛cia istaczania sie ´cisłych poje ´ potocznych w doskonalsze. podczas gdy kategoryzacje logiczne sa drodze abstrahowania i ustalania cechy kategorialnej. wszystkim je ˙nicy mie ˙ yciem i sztuka ˛dzy działaniami praktycznymi i magicznymi [Malinowski 1935/1987. który nauka wykorzystuje. odmiennych od reguł potocznych (zob. Typizacja owocuje pewna ´cia ´wiata. n atemie wariantów współczesnego je ˛ d o w e g o). a w kon ˛czaja ˛c do zespołu krytycznie rozwaz niaja ´ cu zas ´ wła ˙ onych i uznanych twierdzen ´. ˛c go i uszlachetstanowi zasób cennego materiału. Jest znamienna zwłaszcza dla kultury realizuja ˛c dla XIX. 372 5-13]. cze . 12. chwiejsie ˙ ycie uzasadnione twierdzenia naukowe: poje ˛ na nowo zdefiniowane i zaopatrzone w s ne zostaja ´cis ´lejsze. Wiei pozytywistyczne.. jest zwia tych reguł konceptualizacji rzeczywistos ´ci. przetwarzaja ˛c. Typizacja: podstawowy mechanizm potocznej kategoryzacji ˛zyku potocznym opiera sie ˛ na technice porównywania Kategoryzacja zjawisk s ´wiata w je ˛c operuje poje ˛ciem typu (stereotypu – Lippi wskazywania typowego reprezentanta. obarczonym róz logik – wyraz ˙ona w zwykłym je ˙ nego rodzaju wadami. z powstaniem nauki i jej swoisturowo. ˛zykowe. potocznym z ˙ e nawet najmniej stylistycznie rozwinie i poetyckim (zob. Putnam. które wyznaczaja ˛zyka polskiego: do stylu p o e t y c k i e g o.. przeradzaja ˛c [.49 11. prototypu – Rosch).i XX-wiecznej kultury miejsko-przemysłowej.

lecz na tym. Potocznos ´c ´ jako kategoria je ˛dkiem”. jak to. s. „prawdziwej” przed naporem s ´wiadomos ´ci totalitarnej. Zacze ˛ła sie ˛ me ˛cza ˛ca gra o słowa. To sie ˛ga wiary. ano. którym posługiwała sie ˛ „Solidarnos ´c ´” – drugiej strony i pocza ˛tkowo wydawało sie ˛. Sprawdzaja ˛. Nasi eksperci stane ˛li przed zadaniem przekonania do je ˛zyka narodu – je ˛zyka. masowej. co. 33-34. tak. Mys ´le ˛ sobie pewno ktos ´z ˙yczenia. nie odła ˛cze ˛ sie ˛ juz ˙ od nich. zasad. otwieram. z ˙ e je ´lenie naukowe w stosunku ˛zyka i mys ˛ charakter we ˛z do je ´lenia potocznego maja ˙ szy. a dramat polegał na tym. Schutz 1953/1984].27]. ˛zykowych w ich płaszczyz ˛ nie Wzajemne relacje obu stylów je ´ nie poznawczej polegaja ˛zyk i mys na wyz ˙ szos ´ci jednego nad drugim. o definicje. o je ˛zyk. s ´cia ´ wiadectwem obrony je ˛zyka potocznego jako formy s S ´wiadomos ´ci plebejskiej. jak i jako usankcjonowanych ideałów” [Garfinkel 1960/1984. nudna idea. ” [Tadeusz Pawłowski 1977. S ˛gnie ˛ciem nowszym. Był to trudny dialog. ˛ byc 203. upomnienie od poradni przeciwgruz ´liczej. z ˙e to . cia ˛gi (Warszawa 1976) autor poła ˙ ycie potocznego je ˛zykowi widzenia s włas ´ciwego temu je ´wiata i uwydatnieniem kontrastu „ja” – zwykły ˛d ustalaja ˛cy i egzekwuja ˛cy normy: człowiek i „oni” – władza. Np. zas ´ władza wszelkie sformułowania pochodza ˛ce od organizuja ˛cego sie ˛ Zwia ˛zku uparcie porównywała z wzorcem zdeponowanym na Wschodzie. tym procesem jest osia Gajda 1990. s. w druku. tak. jak Polska okresu władzy ˛zykowo-kulturowa ufundowana na poje ˛ciu komunistycznej. „Solidarnos ´c ´” nie chciała i nie mogła juz ˙ nigdy wrócic ´ do skompromitowanego je ˛zyka politycznej propagandy. w utworze Szumy. podobnie A. Dlatego „naukowe racjonalnos ´ci nie moga ´ ˛dzonych załoz uznawane za ideał w działaniach rza ˙ eniami z ˙ ycia codziennego” [Garfinkel ˛zyka potocznego z perspektywy je ˛zyka i zasad mys 1960/1984. ˛zykowej u progu lat osiemdziesia ˛tych dał przedOstrzej sformułowany opis sytuacji je stawiciel ówczesnego s ´rodowiska robotniczego: Jesien ´ przeszła na cie ˛z ˙kich przetargach z władza ˛. A potem nie tak. por. w ogóle tak samo. Nabrała szczególnego znaczenia w pan urze ´ stwie zorganizowanym totalitarnie na podstawach ideologicznych. Ci siak. I zawsze ci wiedza ˛ jak. ˛puja ˛ jako trwałe cechy i jako usankcjonowane ideały „Racjonalnos ´ci naukowe wyste ˛dzonych przez nastawienie naukowego teoretyzowania. Wys ´mianie. familiarnej. perspektywa ˛ „szarego antropocentrycznos ´ci została – razem ze „zdrowym rozsa człowieka” i społecznym rozumieniem „normalnos ´ci” – ostro skontrastowana z oficjalno˛ fundowana ˛ na poje ˛ciu urze ˛du i ideologii. hasło Styl urze ˛dowy). ˛ z okresu powstawania stylu Opozycja potocznos ´ci i o f i c j a l n o s ´ c i wywodzi sie ˛dowego (zob. A potem chytre wys ´mianie wys ´miania.50 ´ wiadoma refleksja metodologiczna nad naukowe zachodził – rzecz jasna – od wieków. Odwołanie. 220]. W ksia ˛z ˙kach. Neosceptycyzm z neo-czyms ´ à la wiara. a ocenianie je ´lenia naukowego [Hołówka 1986] jest nieporozumieniem. moja data urodzenia . Próbowano wcisna ˛c ´ do statutu „Solidarnos ´ci” tamten je ˛zyk. oficjalnym je ˛zykiem. urza Na moich drzwiach zatknie ˛ty list. była w latach nej oraz przed stoja ˛tych zwłaszcza twórczos siedemdziesia ´c ´ Mirona Białoszewskiego. r e z y d u a l n y. Wszystko. 23. co nie brzmiało jak cytat z klasycznych sformułowan ´ tamtego je ˛zyka. stechnicyzowa˛cym do jej dyspozycji urze ˛dowym. Tak. à la miejsce na kto wie. Swoista ˛ tylko w działaniach rza ˛ działan ˛dzonych przez nastawienie codzienne jest nieobecnos cecha ´ rza ´c ´ tych racjonalnos ´ci zarówno jako stałych cech. Nie ma sprawdzaczy kompletnych. było podejrzane i okres ´lane jako „kontrrewolucyjne i antysocjalistyczne”. z ˙eby sie ˛ zgłosic ´. z ˙e dwie strony posługiwały sie ˛ róz ˙nymi je ˛zykami. Potem odwołanie. nauki. ale zobacze ˛ kto. a tam druczek. ˛czył uz ˛zyka z przywołaniem zlepy.co.

działan ´ . sytuacyjnym.. 234-235].. dostarcza on mianowicie s ´rodków ekspresji. Markowski 1989.]. ˛sa. podobnie Buttler 1978. Ale walka o je ˛zyk okazywała sie ˛ z wolna walka ˛ o całos ´c ´ idei – i tu wyrastał mur. pokój.. prezentowali stare partyjne tezy. szkoła. prawo...51 be ˛dzie moz ˙liwe. rozdział pt. ” [Buttler 1977. w rozmowach z członkami rodziny. chłop. Anusiewicz 1989. 25-26]. praca. Za tym murem stali ludzie niezdolni.. ani tym bardziej gnoseologicznym rozumieniem potocznos ´ci [Markowski 1989]. ale stosunkowo be ˛zanych z okres mniej zwia ´lonymi potrzebami bytowymi [. podtrzymac ´ swobodny. zwłaszcza odnosza ˙ ycia społecznego. jak poczucie humoru. Ułatwieniem była ˛bnos stosowana od pewnego czasu praktyka zaznaczenia odre ´ci znaczen ´ oficjalnych w sto˛ przymiotników socjalistyczny lub ludowy: sunku do znaczen ´ potocznych za pomoca ˛dem tautodemokracja socjalistyczna.) itd. Spór o potocznos ´c ´ w je ˛zyku i w kulturze ˛zyk potoczny – i lez ˛ce u jego podstaw tzw. skłonnos ´ci gawe ˛zykowa ˛. tolerancja. której trzymali sie ˛ od lat. ojczyzna. W nowszym uje ˛da ˛c stylem funkcjonalnym „obsługuje [.. zostały bowiem najdobitniej wa. t.. pragmatycznym. nazwy ludzi (robotnik. potoczne mys Je ˙a ´lenie – otrzymywał rozbiez ˙ ne ´ cieraja ˛zykoznawców polskich. ale bardzo wyrazistego i obfitego. wspólnot ludzkich (naród. władza. ojczyzna. S ˛ sie ˛ z soba ˛ dwie róz charakterystyki w pracach je ˙ ne kon˛z cepcje potocznos ´ci. poza wyja ˛tkami do uczestniczenia w nowym dialogu. Droga nadziei. Np. 37. pan ´ stwo. wojsko. ogólna ˛ sprawdyspozycje psychiczne. jak rodzina. Bywa ono uz ˙ywane w sytuacjach nieformalnych (np. bali sie ˛ oderwac ´ re ˛ke ˛ od bezpiecznej ideologicznej pore ˛czy. a nie semantycznym. demokracja. antropologiczno-kulturo˛” i „opolska ˛”. 91. i szersza. 2. partia. wyraz ˙ enie obarczone błe ˛ła logicznos ´ci). umownie moz ˙na je nazwac ´ „warszawska sformułowane przez badaczy z tych dwu os ´rodków naukowych. Praktyka ta obje wiele wyrazów takz ˙ e z podstawowego zasobu leksykalnego. we ˙sza. Warszawa 1989. lud. stylistyczno-sytuacyjna..). nieszablonowego relacjonowania faktów itp. s..). instytucji (pan ´ stwo. gdy mówia ´ swój familiarny stosunek do adresata ˛powany nastrój – ba ˛dz wypowiedzi. demokracja ludowa (nb. umieje ˛tnos nos ´c ´ je ´c ´ z ˙ ywego. słownictwa o małej frekwencji. kupiec. władza. ˛cy chce zasygnalizowac z przyjaciółmi). rewolucja. z ˙ e zapus ´ciło ˛biej korzenie w sferze semantycznej i aksjologicznej. demokracja. społeczen ´ stwo. W prywatnych rozmowach wydawali sie ˛ sporo rozumiec ´ – w publicznych wysta ˛pieniach nie dawali satysfakcji oczekiwaniom społecznym. obejmuja ˛c całe duz najgłe ˙ e grupy ˛ce sie ˛ do z słownictwa.. np. . 13. poste ˛p. praworza ˛dnos ´c ´ socjalistyczna. agresja. To rozumienie potocznos ´ci sytuuje styl potoczny nisko. uczuc ´ i postaw (praca. W koncepcji „warszawskiej” mamy do czynienia z leksykalno-stylistycznym.). wczes ´niej: Kurkowska. urza ˛d. nie skre ´ ujawnic ´ takie swe ˛dziarskie. Skorupka 1959. [Lech Wałe ˛zyków było tym trudniejsze do przezwycie ˛z To zróz ˙ nicowanie je ˙ enia. mieszczan ´ stwo. moralnos ´c ´ socjalistyczna..] sfere ˛ kontaktów codziennych. „Styl potoczny” w Stylistyce ˛ciem „potoczny” jako kwalifikatorem polskiej Kurkowskiej i Skorupki [1959] operuje poje ˛ jedynie emocjonalno-sytuacyjnym (za akademickim SJP Doroszewskiego) i skupia uwage ˛ciu Danuty Buttler potoczny styl je ˛zyka na warstwie dyferencjalnej stylu.

[w:] Je ˛zyk. ˛dem budowy posiłków. a nawet ˛zyka narodowego. Jest to je ´ . Markowski 1990]. Obejmuje wszystkie cechy ˛c sie ˛ do dyferencjalnych). ˛zykoznawców o granice potocznos ˛ range ˛ ma oczywisty zwia ˛Spór je ´ci i jej kulturowa ˛dzy centralistycznym i pluzek z tak istotnym dla polskiej współczesnos ´ci konfliktem mie ˛ ideologia ˛ os ralistycznym (demokratycznym) modelem kultury. bez których z ˛zyk istniec choc ´ nie wyła ˙ aden je ´ nie ˛zyk. „z ˙artobliwe”. które wyste ˛puja ˛ w róz ˛ zostac je ˙nych stylach. standardowego. jes ´li tylko moga ´ potraktowane jako wykładniki konstytutywnych wartos ´ci stylowych. Pierwszy z ˙ ywi sie ´wiece˛ mys nia i pozytywizmu. figuratywnego i dosłownejego odcieniach) i opisuja go itd. 32-42]. pogody. w niniejszym tomie. VI. Okres niego Furdala: „Podstawowym typem je ´lany tym mianem ˛zyk uz je ˙ ywany jest przez społeczen ´ stwo dla celów przede wszystkim komunikatywnych. Markowski 1988. „pospolite”. . 58-65. drugi tkwi korzeniami w dziedzictwie romantyzmu i plebejskos ´ci. naukowej wizji s ´wiata. Wilkon centralny i podstawowy dla systemu stylowego je ´ 1987]. t. konkretnego i abstrakcyjnego. Idzie to w parze – zgodnie podstawowego i głównego wariantu je ˛ koncepcja ˛ stylu – z akceptacja ˛ tzw. postawy racjonalnej. uz ˙ ywaja ´rodka porozu˛c odnosza ˛ce sie ˛ do zaje ˛c mienia na tematy wspólne nam wszystkim. które traktuje sie ˛dzyodmianowe” [Buttler 1977. rehabili˛dek i dos tuje zdrowy rozsa ´wiadczenie „prostego człowieka”. Cechy dyferencjalne traktuje jako syg˛bnienia rejestrów: emocjonalnego (w róz nały stylu. Buttler 1977. jakim posługujemy sie ˛ na co dzien ˛c go jako s moz ˙ e. 1991]. Teoria – dydaktyka. 1977. Bartmin ´ ski 1981. ˛zykowych [Bartmin jako baza dla formowania innych stylów je ´ ski 1981]. „mie ˛ca kulturowym poje ˛ciem stylu jako wielopoziomoStylistyka antropologiczna. ˛ potocznos W koncepcji „opolskiej” przyznaje sie ´ci status pełnowartos ´ciowego. Uwagi o stylu potocznym. podobne stanowisku Wilkon ´ 1987. dojazdów do pracy. ˛czaja ˛c poznawczych i emocjonalnych. ”zdrowego rozsa ˛dku” jako jednej z antropologiczna ˛ wypowiedz z wartos ´ci podstawowych [Gajda 1990]. Uwagi o wariantywnos ´ci fonetycznej tekstu potocznego (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). a słownikowo niezbyt rozbudowany. [Todorov 1984. Przytoczmy reprezentatywna ´ Anto˛zyka jest je ˛zyk potoczny. rozrywek itd. bada s ´rodki stylu (w tym zwłaszcza semantyczna nictwa) jako eksponenty obrazu s ´wiata i zespołu wartos ´ci.52 Wydzieleniu elementów zwanych „potocznymi” (głównie wyrazów i frazeologizmów. s. Bibliografia Adamiszyn 1989: Zbigniew Adamiszyn. Kielce 1984. ˛cznie z elementami okres opisywanych ła ´lanymi jako „kolokwialne”. a wie ´ domowych. wie ˛c takz pozytywne (nie ograniczaja ˙e wyraz ˙ enia i formy ˛zykowe. Anusiewicz 1984: Janusz Anusiewicz. Ma charakter ˛tnych przedstawicieli sponajbardziej uniwersalny i tak tez ˙ jest odczuwany przez przecie łeczen ´ stwa” [Furdal 1977. s. „ruba˛bnienie szne”. głosi przewage ´lenia systemowego. ˛ wysoko jako styl Tylko przy takim postawieniu sprawy styl potoczny sytuuje sie ˛zyka [Furdal 1973. „wulgarne” – por. Równoczes ´nie dokonuje wyodre ˙ nych ˛cego. operuja ˛ strone ˛ słowwej całos ´ci semiotycznej. 151. 92) towarzyszy wyodre ˛ jako i osobne traktowanie słownictwa neutralnego. Buttler. ubrania. Pod wzgle gramatycznej jest on dos ´c ´ jednolity.

[w:] Synteza w stylistyce słowian ´ skiej. Wrocław 1982. T. Heterogenicznos ´c ´ zdrowego rozsa ˛dku. Eleonora Rosch. Racjonalne cechy działalnos ´ci naukowej i potocznej. Wrocław. red. IV. ksia ˛z ˙kowe i potoczne współczesnej polszczyzny. Potocznos ´c ´ jako sposób dos ´wiadczania s ´wiata i jako postawa wobec s ´wiata (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). Teresa Dobrzyn ´ ska. [w:] Z zagadnien ´ słownictwa współczesnego je ˛zyka polskiego. Urban ´ czyk. nr 3. Warszawa 1978. Derywacja stylu. Z. Miejsce je ˛zyka potocznego ws ´ród odmian współczesnej polszczyzny. Skubalanka. Hołówka 1986: Teresa Hołówka. Anna Kałkowska. red. Antoni Furdal. [w:] Studia nad składnia ˛ polszczyzny mówionej. Mayenowa 1962: Maria Renata Mayenowa. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej. [w:] Je ˛zyk a kultura. Kurkowska-Skorupka 1961: Halina Kurkowska. S ˛zyk. Wprowadzenie do teorii terminu. Warszawa 1962. cz. Hillsdale. Stylistyka polska. Apresjan 1980: Jurij Apresjan. red. Buttler – Markowski 1988: Danuta Buttler. „Etnolingwistyka” III. red. 1. W sprawie problematyki stylistycznej staropolszczyzny. Lubas ´ 1978: Władysław Lubas ´. red. Furdal 1977. Pajdzin ´ ska 1990: Anna Pajdzin ´ ska. Odrodzenie w Polsce t. Tłum. Lloyd. Słownictwo kolokwialne i niekolokwialne. Lublin Bartmin ´ ski 1990: Jerzy Bartmin ´ ski. Problemy semantyczne. Polskie słownictwo potoczne.. A. Gajda 1990: Stanisław Gajda. red. stylistyka. 1. Wrocław 1991. „Biuletyn PTJ” XL. Organizacja tekstu potocznego. Andrzej Markowski. Warszawa. red. Mark Johnson. red. Warszawa 1982. Je ˛zykoznawstwo otwarte. Opole. Warszawa 1978. [w:] ˛zyka. Stanisław Gajda. Słownictwo wspólnoodmianowe. Je ˛zykowe determinanty wiedzy potocznej i ludzkiego działania. „Gdan ´ skie Zeszyty Humanistyczne” R. Tomasz P. Przeł. Mys ´lenie potoczne. JOS 1990: Je ˛zykowy obraz s ´wiata. Antropocentryzm frazeologii potocznej. Struktura polskiego słownictwa potocznego. Warszawa. Warszawa 1953 [Przedruk w:] Zenon Klemensiewicz. Status kategorii potocznos ´ci w je ˛zyku i w opisie je ˛zyka (referat na konferencji w Karpaczu VI 1989). Marody 1987: Mirosława Marody. Markowski 1989: Andrzej Markowski. J. Metafory w naszym z ˙yciu. [w:] Cognition and categorization. Ethnobiological classification. [w:] Tekst w konteks ´cie. Furdal 1973. Dahlgren 1988: Kathleen Dahlgren. Anusiewicz. Lublin 1986. Historia je Mazur 1986: Jan Mazur. J. 1986.w niniejszym tomie. t. Wrocław1960. Jerzego Bartmin ´ skiego. Szymczak. Kolekcja w strukturze tematycznej tekstu ustnego. Buttler 1978: Danuta Buttler. Garfinkel 1960/1984. Kozłowska. Bartmin ´ ski. Na przykładzie je ˛zyka polskiego i rosyjskiego. M. Buttler 1977: Danuta Buttler. ´ wiat widziany poprzez je Mac ´kiewicz 1988: Jolanta Mac ´kiewicz. Ossolineum 1978. 1980. Wrocław1980. [w:] Kryzys i schizma. Berlin 1978: Brent Berlin. Opole. 2. O róz ˙nych odmianach współczesnej polszczyzny. Mieczysław Szymczak. Włas ´ciwos ´ci pragmatyczne wyraz ˙en ´ równoznacznych. Bartmin ´ ski 1981: Jerzy Bartmin ´ ski. E. Opole. Harold Garfinkel. Warszawa. Lublin 1990. Stanisław Skorupka. Klemensiewicz 1953/1982: Zenon Klemensiewicz. red. [w:] Je ˛zyk literacki i jego warianty. Lakoff. Pisarkowa 1974: Krystyna Pisarkowa. red. Wrocław 1990. Chicago]. Lubas ´ 1986: Władysław Lubas ´. Je ˛zyk poetycki ze stanowiska lingwistycznego. 1988 [oryginał Metaphors we live by. Kategorie semantyczne leksyki potocznej . Mokrzycki. Johnson 1988: George Lakoff. S. red. ˛tnik Bogusławski 1973: Andrzej Bogusławski. Kuryłowicz 1960: Jerzy Kuryłowicz. [w:] Tekst i je ˛zyk. „Poradnik Je Buttler 1978: Danuta Buttler. ed. Warszawa. ˛zykowy” 1977. Cluwer Academic Publisher. Styl potoczny jako centrum systemu stylowego je ˛zyka. Je ˛zyk w słowniku. Maria Renata Mayenowa.53 Anusiewicz 1989: Janusz Anusiewicz. Semantyka leksykalna. Naive semantics for natural language understanding. t. . Antoni Furdal. Składnia. Buttler 1982: Danuta Buttler. Wrocław.w niniejszym tomie. Barbara B. O spójnos ´ci tekstu mówionego. Klasyfikacja odmian współczesnego je ˛zyka polskiego. XXVI. [w:] Poje ˛cie derywacji w lingwistyce. Praca zbiorowa pod red. New Jersey. nr 30. pedagogika je ˛zykowa. Lublin 1991. Istota potocznos ´ci. Technologie intelektu. Krzeszowski. „Pamie Literacki” 1973. Jerzy Bartmin ´ ski. Bogusławski 1988: Andrzej Bogusławski. [w:] Esquisses linguistiques. Markowski. [w:] Z zagadnien ´ słownictwa współczesnego je ˛zyka polskiego. Bartmin ´ ski 1991: Jerzy Bartmin ´ ski.

Katowice. Katowice 1982. Ilos ´ciowa charakterystyka słownictwa współczesnej polszczyzny. Załoz ˙enia analizy stylistycznej. Poetyka. [w:] JOS 1990. t. Barbara B. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej. Wierzbicka 1990: Anna Wierzbicka. 1991]. [w:] Kryzys i schizma. „Teksty Drugie” (4). Human categorization. Todorov 1984: Tzvetan Todorov. Wybrane zagadnienia. kultura i poznanie. Typologia odmian je ˛zykowych współczesnej polszczyzny. [w:] „Socjolingwistyka” 4. w druku w „Etnolingwistyka” IV. Tokarski 1990: Ryszard Tokarski. Skubalanka 1976: Teresa Skubalanka. Wyznaczniki potocznos ´ci – problemy dyskusyjne. [Mps. I. Kraków. Eleonora Rosch. .54 Rosch 1977: Eleonora Rosch. Hillsdale. Semantyka. Je ˛zyk antytotalitarny w Polsce: O pewnych mechanizmach samoobrony je ˛zykowej. ed. Lloyd. Je ˛zykowy obraz s ´wiata w metaforach potocznych. [w:] Problemy metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa. Warszawa. Poznan ´. New Jersey. Edmund Mokrzycki. Wierzbicka 1989: Anna Wierzbicka. Zgółkowa 1987: Halina Zgółkowa. Schutz 1953/1984: Alfred Schutz. red. Potoczna i naukowa interpretacja ludzkiego działania. red. [w:] Cognition and categorization. Wróbel 1982: Henryk Wróbel. Warszawa 1984. Henryk Markiewicz i Janusz Sławin ´ ski. Wilkon ´ 1987: Aleksander Wilkon ´ .