You are on page 1of 26

˛D ZACHODNI PRZEGLA 2012, nr 3

MICHAŁ NOWOSIELSKI Michał Nowosielski Poznan ´

´ POLACY W NIEMCZECH. STAN I PERSPEKTYWY BADAN Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badan ´
Zainteresowanie polskimi migracjami do Niemiec na gruncie nauki jest zjawis˛zanymi z wychodz kiem tak starym, jak i same migracje. Ro ´z ˙ nymi aspektami zwia ´ st˛ Polako ˛ badacze polscy i niemieccy. wem i obecnos ´ cia ´ w w Niemczech zajmowali sie Uz ´ ro ´ deł tego zainteresowania lez ˙ ał fakt, z ˙ e miały one ogromnie znaczenie zaro ´ wno ˛cego, jak i przyjmuja ˛cego. Na przestrzeni dwustu lat dla społeczen ´ stwa wysyłaja ˛ do Niemiec ponad 8 mln oso z terytorio ´ w Polski przemies ´ ciło sie ´ b 1. Czy jednak ˛dza ˛ce tymi migracjami moz ˙ emy mo ´ wic ´ o tym, z ˙ e znamy dobrze mechanizmy rza i czy dobrze opisana jest sytuacja polskiej zbiorowos ´ ci w Niemczech? Odpowiedz ´ na te pytania nie jest oczywista. Chociaz ˙ moz ˙ emy mo ´ wic ´ o bogactwie badan ´ ˛ stwierdzenie, i literatury na ten temat, to jednoczes ´ nie usprawiedliwione wydaje sie iz ˙ Polacy w Niemczech i polskie migracje do Niemiec jako przedmiot refleksji ˛gle wymagaja ˛ dalszych dociekan migrantologo ´ w cia ´. ˛ polskich Celem artykułu jest opis obecnego state-of-art badan ´ nad dynamika migracji do Niemiec i sytuacji polskiej zbiorowos ´ ci w RFN oraz – na ile to moz ˙ liwe – wskazanie na jego niedoskonałos ´ ci i niedobory, nie jednak z zamiarem krytyki, ale ˛cia tematy i wa ˛tki badawcze, a takz raczej wskazania na moz ˙ liwe do rozwinie ˙e ˛ przed badaniami migrantologicznymi zajprzedstawienie perspektyw, jakie stoja ˛cymi sie ˛ przepływem ludnos ˛dzy Polska ˛ a Niemcami. muja ´ ci mie ˛ z czterech cze ˛s ˛s Artykuł składa sie ´ ci. W cze ´ ci pierwszej opisuje dyskusje nad przedmiotem badan ´ – problem, przed jakim staje wielu z badaczy tego tematu: ˛s jakiej kategorii nalez ˙ y uz ˙ ywac ´ do opisu „Polako ´ w w Niemczech”. Cze ´c ´ druga ˛cona jest dynamice migracji z Polski do Niemiec oraz podstawowej pos ´ wie charakterystyce polskiej społecznos ´ ci imigranckiej w RFN: liczebnos ´ ci oraz roz˛s mieszczeniu przedstawicieli polskiej zbiorowos ´ ci w Niemczech. W trzeciej cze ´ ci zaprezentowany jest stan badan ´ nad polskimi migracjami do Niemiec. Zastrzec przy ˛du tym nalez ˙ y, iz ˙ nie wyczerpuje on wszystkich moz ˙ liwych z ´ ro ´ deł, bowiem ze wzgle na bogactwo pis ´ miennictwa niemoz ˙ liwe jest dotarcie do wszystkich – nawet
1

Por. tabela 1.

4

Michał Nowosielski

˛, iz istotnych – opracowan ´ . Niemniej jednak wydaje sie ˙ dokonany wybo ´ r teksto ´w ˛cej cze ˛s ˛ sie ˛ odzwierciedla stan badan ´ . W czwartej, podsumowuja ´ ci pojawiaja ˛ce rozwoju badan rekomendacje dotycza ´ nad polskimi migracjami do Niemiec. ˛ pewne wady dotychczasowej refleksji na ten temat oraz obszary, kto Wskazane sa ´ re ˛ dalszych badan wymagaja ´.

´ PRZEDMIOT BADAN
˛ Wiesław Lesiuk i Aleksandra Trzcielin Jak zauwaz ˙ aja ´ ska-Polus „analiza pis ´˛c o Polakach miennictwa naukowego i publicystyki pozwala stwierdzic ´, z ˙ e mo ´ wia ˛ w kre ˛gu ro w Niemczech poruszamy sie ´z ˙ nych bliskoznacznych, ale bynajmniej nie ˛cia te sa ˛ cze ˛s ˛s jednoznacznych okres ´ len ´ (...). Poje ´ ciowo zbiez ˙ ne, ale tez ˙ cze ´ ciowo rozbiez ˙ ne. Wynika to z ro ´z ˙ norakich konteksto ´ w i wyprowadzania z takich kategorii ˛ciowych, jak: pochodzenie prawnopan poje ´ stwowe, terytorialne, etniczno-kulturowe czy wreszcie subiektywnie deklarowana lub odczuwana narodowos ´c ´ ” 2. Jednym ˛cych kłopoty ze zdefiniowaniem „przedz podstawowych problemo ´ w powoduja ˛sto podnoszony miotu badan ´ ” w przypadku polskich migracji do Niemiec jest cze problem heterogenicznos ´ ci zbiorowos ´ ci polskiej w RFN. Wynika ona ze splotu ro ´z ˙ norodnych przyczyn. ˛ przyczyna ˛ jest falowos Podstawowa ´c ´ migracji z Polski do Niemiec – moz ˙ na wyro ´z ˙ nic ´ około 10 najwaz ˙ niejszych fal wychodz ´ stwa z ziem polskich do niemiec˛dzy osobami pochodza ˛cymi z poszczego ˛ kich (por. tabela 1). Mie ´ lnych fal musza ˛ ogromne ro ˛ce mie ˛dzy innymi ze stopnia integracji uwidaczniac ´ sie ´z ˙ nice, wynikaja ze społeczen ´ stwem niemieckim. ˛ takz Istotne ro ´z ˙ nice moga ˙ e dotyczyc ´ oso ´ b o ro ´z ˙ nym statusie prawnym. ˛cych wyła ˛cznie obywatelstW przypadku RFN moz ˙ emy mo ´ wic ´ o osobach posiadaja wo niemieckie (osobach naturalizowanych oraz ich potomkach, a takz ˙ e przesiedlen ´˛cych wyła ˛cznie polskie obywatelstwo (z punktu widzenia cach), osobach posiadaja niemieckiego prawa – cudzoziemco ´ w z UE) oraz osobach o podwo ´ jnym obywatelst˛s wie (dotyczy to cze ´ ci przesiedlen ´ co ´ w) 3. ˛dzy Polska ˛ Sytuacja komplikowana jest przez fakt, iz ˙ ruchy ludnos ´ ciowe mie ˛ było przesunie ˛a Niemcami nie zawsze wynikały z migracji. Czasem ich przyczyna ˛cy cie granic, tak jak miało to miejsce podczas rozbioro ´ w, kiedy Polacy zamieszkuja ˛ mimowolnie polska ˛ mniejszos ˛ w Prusach. tereny zaboru pruskiego stali sie ´ cia ˛kszyło zaro W latach 1772-1795 Kro ´ lestwo Pruskie znacznie powie ´ wno swoje ˛ ludnos terytorium, jak i liczbe ´ ci. Z około 8 mln mieszkan ´ co ´ w Kro ´ lestwa Pruskiego ´ skich i ustalen ´ Kongresu 3 mln stanowili Polacy 4. W wyniku wojen napoleon
2 ˛ska, W. Lesiuk, A. Trzcielin ´ ska-Pol us, Woko ´ ł definicji przedmiotu badan ´ , w: A Wolff-Powe E. Schulz (red.), Byc ´ Polakiem w Niemczech, Poznan ´ 2000, s. 141-142. 3 ˛ kategoria ˛ były osoby posiadaja ˛ce status bezpan ˛s Wczes ´ niej osobna ´ stwowco ´ w, kto ´ rym, najcze ´ ciej w latach 80., odebrano obywatelstwo polskie i kto ´ rzy byli politycznymi uchodz ´ cami. 4 P. Panayi, Ethnic Minorities in Nineteenth and Twentieth Century Germany. Jews, Gypsies, Poles, Turks and Others, Harlow 2000, s. 54.

ale takz ˙ e otrzymywały przywileje. 7 J. A. grupe zowali oni przy tym wiele wczes ´ niejszych prac.in. obecnego prezesa Zwia ´ w w Niemczech. Wieden ´ skiego populacja Polako ´ w w Prusach zmniejszyła sie ludnos ´c ´ polska. Polacy i Niemcy. Mazurzy czy Kaszubi) nie stały sie ˛ wielu przypadkach wyraz takimi. Ibidem. 10 G. jak S ´ ne. Polonia w Republice Federalnej Niemiec. s. ten rodzaj migracji był atrakcyjnym sposobem zmiany obywatelstwa takz ˙ e dla oso ´ b. Opole 1997. Nie jest to zreszta ´ wietle problemu zwia ˛ Polako z heterogenicznos ´ cia ´ w w Niemczech. Polska emigracja wewna˛trzniemiecka i do Niemiec okresu industrializacji. Kolejne zmiany granic (po I i II wojnie s ´ wiatowej) spowodowały. Polacy w Niemczech. Mniejszos ´c ´ narodowa. ˛ uz Z socjologicznego punktu widzenia najbardziej uprawnione wydaje sie ˙ ywanie trzech sformułowan ´ : „Polonia”. Opole 1996. w kto ´ rych problem zdefiniowania ˛z zbiorowos ´ ci polskiej w Niemczech był podejmowany. W 1871 r. Poniewaz ˙ osoby migruja przesiedlen ´ ca nie tylko miały ogromne ułatwienia przy uzyskiwaniu niemieckiego obywatelstwa. Charakter polskiej obecnos ´ ci w Niemczech na przykładzie najnowszej emigracji z Polski. grupe ˛ narodowa ˛. 6 5 . Schmidt. kto ´ re nie miały jasno okres ´ lonej toz ˙ samos ´ ci niemieckiej. Lis. W literaturze na temat Polako ´ w w Niemczech moz ˙ na napotkac ´ wiele pro ´b zdefiniowania grupy badanej. Poznan ´ 2000. Lis (red. Z formalnego punktu widzenia emigracja oparta na statusie przesiedlen ´ ca oznaczała uznanie przynalez ˙ nos ´ ci do narodu niemieckiego.5 mln 5. z jaka kategoria moz ˙ na identyfikowac ´ Polako ´ w w Niem˛.). Stan i perspektywy badan ´ 5 ˛ do 1. czech. grupe ˛ polska ˛ mniejszos ´c ´ je ˛ polskoje ˛zyczna ˛ oraz polska ˛ kolonie ˛ w Niemczech. iz ˙ cze ´c ´ ze Spätaussiedler zatrzymało polskie paszporty oraz aktywnie ˛cz uwaz ˛ za uczestniczyła w polskim z ˙ yciu kulturalnym w RFN czy wre ˙ a sie 8 przedstawicieli mniejszos ´ ci polskiej w Niemczech . zaproponowali jednoczes ´ nie osiem moz ˙ liwos ´ ci: mniejszos ´c ´ narodowa ˛zykowa ˛. z ˙e ˛dzy Polakami i Niemcami (a takz granice etniczne mie ˙ e grupami autochtonicznymi ´ la˛zacy. Nowe toz ˙ samos ´ ci w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech. Bilans pierwszego pie ˛ciolecia. Polonia czy obcokrajowcy? w: M. „Polonie ˛”. 8 ˛zku Polako Vide casus Marka Wo ´ jcickiego. ksia ˙ ki Zbigniewa 9 10 Kurcza czy Grzegorza Janusza . kto ´ re nie przysługiwały innym imigrantom 7. „zbiorowos ´c ´ Polska w Niemczech” oraz „polscy migranci w Niemczech”. po ´z ´ nych przesiedlen ´˛ce do Niemiec na podstawie statusu co ´ w (Spätaussiedler). 9 Z. s. Dotyczy to ˛cych sie ˛ w RFN w latach szczego ´ lnie niekto ´ rych po ´z ´ nych przesiedlen ´ co ´ w osiedlaja 80. ale ostatecznie nie udzielili jasnej odpowiedzi na ˛ łatwe w s ˛zanego postawiony problem. o czym moz ˙e s ´ wiadczyc ´ ˛s fakt. w: M. W rzeczywistos ´ ci jednak w wielu przypadkach nie było to tak jednoznaczne.Polacy w Niemczech. 11. W. Przeanaliw Niemczech. Lublin 1990. Kurcz. Stosunkowo najszerzej do tego problemu podeszli ˛c cytowani juz ˙ Wiesław Lesiuk i Aleksandra Trzcielin ´ ska-Polus. skupiona gło ´ wnie w prowincjach wschodnich. kto ´ rzy stawiaja ˛ce ˛ ˛ pytanie dotycza tego.5 mln oso ´ b 6. 67. Płaszczyzny i drogi normalizacji.). Janusz. m. ˛d problem migracji przesiedlen Sta ´ co ´ w (Aussiedler) oraz tzw. Trzcielin ´ ska-Polus (red. szacowana była na 2. Lesiuk. grupe ˛ etniczna ˛.

11 . Szczego Ostatnim poje ´ lnie trafnie ˛ paradygmatu z badan ˛” – diaspora ˛ polska ˛. nieidentycznych celach działania. K. ˛ trafnie oddawac Sformułowanie „polska zbiorowos ´c ´ w Niemczech” wydaje sie ´ ˛zi społecznych mie ˛dzy zaro ´ wno heterogenicznos ´c ´ . Poje zro ´z ˙ nicowanych toz ˙ samos ´ ci „Polako ´ w w Niemczech”. a naste ˙ w okresie od ˛tkiem 1993 r. kto ´ ry spowodował spowolnienie niemieckiej gospodarki ˛ robocza ˛. realizowanych w ro ´z ˙ nych s ´ rodowiskach społecznych i kulturo˛cie Polonii jest wie ˛c wystarczaja ˛co pojemne. kto ´ re pokazuja ˙ e od drugiej ˛ rokrocznie najwie ˛ksza ˛ grupa ˛ napływaja ˛ca ˛ do Niemiec. ˛. DYNAMIKA MIGRACJI Z POLSKI DO NIEMIEC ´ CI IMIGRACYJNEJ W RFN ORAZ CHARAKTERYSTYKA POLSKIEJ SPOŁECZNOS Wspo ´ łczesna polska migracja do RFN choc ´ nie jest tak spektakularna jak ta do ˛ga za soba ˛ napływ duz Wielkiej Brytanii. na oddaje ono zmiane ´ nad „Polonia badania migracji. kto ´ re sa ´ ci „Polonii” jako składnika autoidentyfikacji wspo ´ łczesnych migranto ´ w. niemal tyle samo obywateli polskich imigrowało. połowy lat 90. Nalez ˙ y jednak wskazac ´ na ˛ce z faktu. Inkluzywne i ekskluzywne rozumienie terminu „Polonia”. ˛ w Polsce z powodu przesunie ˛cia granic – jako jak i oso ´ b. To zerowe saldo migracji moz ˙ e byc ´ wynikiem kryzysu ekonomicznego. Polacy sa ˛. 22.6 Michał Nowosielski ˛ odwołac W przypadku pierwszego sformułowania moz ˙ na sie ´ do tradycji ˛zanej z interpretowa– zaro ´ wno naukowej. wynikaja ˙ szczego ´ lnie nowe fale ˛ sie ˛ odz migranto ´ w wydaja ˙ egnywac ´ od poczucia przynalez ˙ nos ´ ci do tej kategorii. Paluch. W 2008 i 2009 r. Wykres 1 ilustruje dynamike migracji z Polski do Niemiec i z powrotem w latach 1991-2009. ˛ciem sa ˛ „polscy migranci w Niemczech”.) bilans wyjazdo 1991 do 2007 rokrocznie (z wyja ´ w i powroto ´w Polako ´ w był dodatni. jak i brak wyraz ´ nych wie ˛ w socjologicznym Polakami w Niemczech. by pomies ˛kszos ´ cic ´ wie ´c ´ wych” 11. z Znajduje to odbicie takz ˙ e w niemieckich statystykach. Nie jest ono takz ˙ e uwikłane w ro ´z ˙ ne kulturowe i polityczne ˛ przyczyna ˛ stosunkowo nikłej popularnos konteksty. z Bardziej szczego ´ łowe dane pokazuja ˙ e choc ´ napływ Polako ´ w do Niemiec jest ˛ duz ˙ y. jak i kulturowej oraz politycznej zwia ˛cych za granica ˛. iz 1991-1993. nadal pocia ˙ ej liczby Polako ´ w do Niemiec. co opuszczało RFN. „Przegla nr 2͞1976. Stosunkowo ˛cej Polako najwie ´ w – około 150 tys. s. co z kolei mogło skutkowac oraz zmniejszone zapotrzebowanie na siłe ´ ˛ksza ˛ niz ˛ powroto wie ˙ do tej pory fala ´ w. ale o ro „mozaike ´z ˙ nych interesach. Ro ´ wniez ˙ w tym przypadku nie ma mowy o klasycznej pułapce okres ´ lenia tej zbiorowos ´ ci jako grupy. kto ´ re pozwalałyby uznac ´ ich za grupe sensie tego słowa. ˛d Polonijny” A. oso ´ b rocznie – emigrowało do RFN w latach ˛pnie 2004-2007. to migracja netto jest juz ˙ znacznie niz ˙ sza. iz ograniczenia jego aplikowalnos ´ ci. migranto niem ro ´z ˙ nych grup Polako ´ w mieszkaja ´ w i ich potomko ´ w. Charakterystyczny jest fakt. kto ´ re nie mieszkaja ˛ grup genetycznie polskich.

˛ce z tych samych regiono Osoby pochodza ´ w czy społecznos ´ ci ˛ na tych samych terenach w Niemczech. por. Migracja polska na tereny przemysłowe Cesarstwa Niemiec˛kszos kiego w wie ´ ci przypadko ´ w miała charakter sieciowy.. np. Wrocław 1976. Gwałtowny rozwo ´ j przemysłowy i ekonomiczny Niemiec spo˛kszone zapotrzebowanie na siłe ˛ robocza ˛ zaro wodował zwie ´ wno ´ rzy mieszkali na w przemys ´ le. Lis (red. Dortmund. Polacy. Cimała. Polacy w Niemczech. op. Historia i wspo ´ łczesnos ´c ´. Polonia w Niemczech. Niemcy były przede wszystkim tery˛s torium transferowym. A. Polonia w Niemczech.2 mln Polako w gła ´w wyemigrowało z tereno ´ w zaboru rosyjskiego. Stan i perspektywy badan ´ Tabela 1 Fale migracji z Polski do Niemiec Okres ˛tek Pocza XIX w. Zum Prozess der Por. oso ´ b 18.5 mln 12 G. w: Liczba i rozmieszczenie Polako ´w w s ´ wiecie. 15 A.Polacy w Niemczech. Szacowana liczba nieznana Charakterystyka 7 Wychodz ´ stwo polityczne. 1. 30. przekroczyła 100 tys. s. s. 56. Ogo ´ lne prawidłowos ´ ci emigracji z ziem polskich. 17 W. 17-21. Janusz. Pilch. Düsseldorf. 19 ˛biu Ruhry: V. Warszawa 2008. dochodziło to tworzenia polskich dzielnic 19. w: H. mieszkaja Bottrop. 18 A. 11.. 13 W. s. szczego ´ lnie s.. 14 E.). por. Lesiuk. 30-72. Opole 1996.. A. 15-16. 17 ˛s ˛ Polako ´ w. na terenie kto ´ rej na przełomie XIX i XX w. Marek. Pilch (red. Stefanski. cit. stanowili jedno z gło ´ wnych z ´ ro ´ deł siły roboczej ˛kszonego popytu 14. 21. mieszkało od 300 16 do 500 tys. op. Recklinghausen. Po ´ łtora wieku emigracji zarobkowej. Miejscowos ´ ci. jak i w rolnictwie 13. cit. 31-35. w: M. kolejne 1. . s. Warszawa 2001.. lokalnych osiedlały sie Powodowało to tworzenie silnych polskich społecznos ´ ci. 35-49. w kto ´ rych najcze ´ ciej osiedlali sie ˛cy w Zagłe ˛biu Ruhry polscy robotnicy.). w: Polonia w Niemczech. M. s. ˛ polskich imigNajbardziej popularnymi miejscami osiedlania sie ranto ´ w była Nadrenia Po ´ łnocna-Westfalia. 1870-1914 3. kto ´ rych liczba na przełomie XIX i XX w. Stan liczebny emigracji polskich w XIX wieku. Praca Polako ´ w w Niemczech. s. Lesiuk.. Stan i potrzeby badan ´ nad zbiorowos ´ ciami polonijnymi. Dynamicznie ˛ca sie ˛ stolica Cesarstwa – Berlin – ro ˛gała rozwijaja ´ wniez ˙ przycia Polako ´ w. 16 G. cit. Galos. Polacy w Berlinie w XIX i XX wieku. koniecznej do zaspokojenia tego zwie ˛ z tereno Około 1. s. Wrocław 1981. to: Bochum. Panayi. Cze ´c ´ polskich imigranto ´ w politycznych ˛ w niekto osiedliła sie ´ rych niemieckich krajach (szczego ´ lnie w Saksonii) 12. 21.2 mln oso ´ b przemies ´ ciło sie ´ w zaboru pruskiego ˛b Cesarstwa Niemieckiego. cz. s. zas ´ mniej niz ˙ 1. op. kto terenach słabo uprzemysłowionych o niskim zapotrzebowaniu na pracowniko ´ w. opis polskich społecznos ´ ci w zagłe Emanzipation und Integration von Außenseitern: Polnische Arbeitsemigranten in Ruhrgebiet.1 mln polskich imigranto ´ w w Niemczech pochodziła z tereno ´w zaboru austriackiego 15. Kubiak. takz ˙ e P. Dortmund 1984. s. Janusz.

. W wyniku ˛tku lat 30.. w: A. migracje ˛ sezonowa ˛ kryzysu gospodarczego. Łuczak. a takz ˙ e około 200 tys. W okresie mie ˛tkowo obsera migracje sezonowe uległy ograniczeniom. polskich dzieci w celach germanizacyjnych 27. s. kto ´ rej wielkos ´c ´ jest trudna do oszacowania. wie ´ niowie obozo ´w koncentracyjnych oraz stalago ´ w i oflago ´ w. 28 M. Do 1939 r. 119.). 1 Okres Szacowana liczba 500 tys. Wychodz ´ stwo zarobkowe z Polski 1918-1939. z wowano migracje ˙ e w latach 1920-1926 nielegalnie wyemigrowało 70-75 tys. Przemieszczenia ludnos ´ ci z Polski podczas drugiej wojny s ´ wiatowej. s. R.8 Michał Nowosielski cd. Warszawa 1984. w: A. za: J. 23 Ibidem. Warszawa 2003. 104. polskich robot´ wnie do gospodarstw rolnych na wschodzie niko ´ w rolnych 20. tab. Pilch (red. 26 Z. na pocza zahamowano. 45.. ˛ pin E.5 mln 26 Podczas II wojny s ´ wiatowej w wyniku prowadzonej przez III ˛ polityki zwie ˛kszania zasobo Rzesze ´ w siły roboczej z tereno ´w ˛czonych do Rzeszy oraz okupowanych miała miejsce migrawła cja przymusowa. 21 pozwoliło na migracje legalne i tym ˛cie polskich imigranto ˛ samym obje ´ w sezonowych podstawowa ˛ prawna ˛. Jednoczes ´ nie legalnej migracji towarzyszyła stale migracja nielegalna. gło o ´ wczesnych Niemiec. Historia gospodarcza Polski do 1989 roku.). 198. Migracje sezonowe z Polski do Niemiec. 25 E. Podpisanie Konwencji w sprawie polskich robotniko ´ w rolnych z 24 listopada 1927 r. za: H. 1918-1939 1939-1945 1. poz. Pilch (red. Dz. op. Studia nad polityka˛ emigracyjna˛ II Rzeczypospolitej. Polityka ludnos ´ ciowa Niemiec hitlerowskich za ziemiach polskich w latach II wojny s ´ wiatowej. 455-480. Emigracja z ziem polskich. Warszawa 1964.. 366. ˛ cudzoziemskich robotniko grupe ´ w 28. oso ´ b 23. oso ´ b 22. 27 Cz. 1929. cit. nr 44.P.. stanowia ˛ca ˛ nawet do 60% ogo w Niemczech najliczniejsza ´ łu. Ke ´ ska. Janowska.). Charakterystyka ˛dzywojennym migracje stałe zostały zahamowane. s. Włocławek 2000. U. z Polski wyjechało ponad 80 tys. Emigracja z ziem polskich w czasach nowoz ˙ ytnych i najnowszych (XVIII-XX w. 191. 383. op. Sezonowe wyjazdy Polako ´ w do Niemiec. Kołodziej. Warszawa 1982. Krajewski. Polacy stanowili ˛. Marek. Warszawa 2008. 22 ˛ pin E. 116. Na podstawie ustalen ochrona ´ konwencji do Niemiec w latach 1926-1930 wyjechało około 360 tys. s. 24 E. Ke ´ ska. s. Pocza ˛ sezonowa ˛ nielegalna ˛. Szacuje sie ˛. s. s. Granice otwarto ponownie w 1937 r.9 25 do 2. szczego ´ lnie z tereno ´ w przygranicznych 24. Emigracja z Polski w latach 1918-1939. Korczyn ´ ska. s. cit. Landau. 21 20 . Na terytorium III Rzeszy przesiedleni zostali ˛z przede wszystkim robotnicy przymusowi.

Janusz. s. 198-199. tab... Druga fala migracji przesiedlen ´ co ´ w. E. znalez ´ li sie w ro ´z ˙ nych strefach okupacyjnych: 700 tys. Lata 70. kto ´ rzy zostali przy˛ musowo przesiedleni na terytorium III Rzeszy. op. XX w. Marek. Migracje te ˛ły sie ˛ w latach 50. s. 32 G. umowie. E. do około 50 tys. 540tys. Wie ´c ´ z nich otrzymało status wysiedlonych – displaced persons (potocznie nazywanych dipisami). Schulz A. akcji ła ˛dzy Polskim i Niemieckim Czerwonym Krzyporozumienia mie z ˙ em 33. „Wysiedlen ´ cy” z Polski w Republice Federalnej Niemiec w latach 1980-1990. 30 29 . 400 tys. Marek.). s. cit. Pallaske (red. dzie ˛cy poza regionami przyw 1971 r. Opole 1997. Pierwsza fala migracji przesiedlen ´ co ´ w (Aussiedler). dipiso na terytorium RFN znajdowało sie ´ w 30. op. s. Janusz. Polonia w Europie. w: A. z kto ´ rych wie ´c ´ ˛z pracowała w budownictwie. 32 Lata 50. 50 tys. Die Migration von Polen nach Deutschland. Polonia w Republice Federalnej Niemiec. Poznan ´ 1992. 130 tys.. s. Ponadto. Trzeciel in ´ ska-Polus. kto ´ rzy uzyskali status bezpan ´ stwowco ´ w (heimatlose Ausländer) 31. Die polnische politische Emigration nach Deutschland in den Jahren 1945 bis 1980.Polacy w Niemczech. Szacuje sie ˙ e w 1950 r. 256-257. G. w: B. XX w. 250 tys. Polacy w Niemczech Wschodnich. XX w. w: Ch. przemys ´ le maszyn cie ˙kich i metalurgicznym 34. XX w. 26.). Lata 70. cze ´c ´ zas ´ podje ˛ o dalszej migracji do innych pan politycznych – decyzje ´ stw ˛ Europy Zachodniej. 25.. przygranicznych fabryk. Polonia w Niemczech. 33 A. Trzecielin ´ ska-Pol us.. w radzieckiej.. op. 158-160. Polacy mieszkaja ˛ w enerdowskich granicznymi ro ´ wniez ˙ mogli znalez ´c ´ prace ˛s ˛kszos fabrykach. przeprowadzona na podstawie podpisanego w 1970 r. Cze ´c ´ spos ´ ro ´ d tych imigranto ´ w. s. XX w. jak i czasowych) do wschodnioniemiec˛ki podpisanej kich. s. Geneza i ewolucja zbiorowos ´ ci wychodz ´ stwa polskiego w Europie. traktatu polsko-niemieckiego. Kozłowski. we francuskiej ˛kszos strefie okupacyjnej 29. Szydłowska-Cegłowa (red. Ruch migracyjny nasilił sie ˛tku lat 70. 34 E. cit. 35 ˛ska. kiedy otwarto dla ruchu bezwizowego granice ˛ pocza ˛ co spowodowało napływ polskich pracowpolsko-enerdowska niko ´ w (zaro ´ wno stałych.). ˛ ok 80 tys. w amerykan ´ skiej i 68 tys. wyjazdami realizowanymi rozpocze ˛czenia rodzin. K. 1 Okres Szacowana liczba Charakterystyka Po zakon ´ czeniu działan ´ wojennych Polacy. 192. Wolff-Powe (red. ˛s W wyniku akcji repatriacyjnej duz ˙ a cze ´c ´ dipiso ´ w wro ´ ciła do ˛s ˛ła – przede wszystkim z przyczyn ojczyzny. w brytyjskiej. s. prowadzonej na mocy w ramach tzw. z zostac ´ na terenie Niemiec Zachodnich. go ´ rnictwie. i 80. 28. 31 J. Pewna liczba dipiso ´ w zdecydowała sie ˛. Liczebnos ´c ´ tej grupy zmalała jeszcze w połowie lat 50. pozostała w NRD na stałe 35. Zu Geschichte und Gegenwart eines europäischen Migrationssystems.. Ruchniewicz.. Stan i perspektywy badan ´ 9 cd. Baden-Baden 2001. cit. 66.. ˛ na Migracje zarobkowe do NRD.

42 ˛d Statystyczny..2011). iz ˙ takz ˙ e wczes ´ niejsze przesilenia polityczne w Polsce w latach 1956. 1968. W. Trzecia fala przesiedlen ´ co ´ w – tzw. cit. s.. s. s. 800 tys. Szydłowska-Cegłowa (red. 39 ˛ska. 258. emigracja solidarnos ´ ciowa 39 o podłoz ˙ u politycznym skła˛ca sie ˛ z dysydento daja ´ w.10 Michał Nowosielski cd. 46.pdf ˛p: 07.). cze ´c ´ stały. Wraz z po ´z ´ nymi przesiedlen ´ cami z lat 80. http:͞͞www. Lata 80. w: A. Trzciel in ´ ska-Polus. w rozbudowanej działalnos cych sie ´ ci organizacyjnej. Poznan ´. Ibidem. Marek. s. 203-204. ˛ z faktu. 124. do nawet 850 tys.). Die Migration von Polen. w: M. Polacy. Pall aske. s. W sumie w momencie zjednoczenia na terenie Niemiec Wschodnich mieszkało około 50 tys. XX w. w: Ch. (doste ´ tszej niz ˙ 3 miesia 37 36 . pl͞cps͞rde͞xbcr͞gus͞PUBL–lud–infor–o–rozm–i–kierunk–emigra–z–polski–w–latach–2004–2010. cit. 1970 i 1976 wywoływały fale migracji do Niemiec. Warszawa 2011. oso ´ b. Gło ´ wny Urza i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004-2010. Wrzesin ´ ski.stat.. Por.). 1 Okres Szacowana liczba Charakterystyka Na przełomie lat 70. 41 Opracowanie własne na podstawie Migrationsbericht des Bundesamtes für Migration und Flüchtlinge im Auftrag des Bundesregierung. XX w. Migrationsbericht 2009. por. Pallaske (red. Poznan ´ 2000. A. po ´z ´ nych przesiedlen ´ co ´w (Spätaussiedler). Lis (red. op. Liman. ta fala migracji stanowi trzon polskiej zbiorowos ´ ci w Niemczech – takz ˙ e w sensie kulturowym i społecznym. tab. W. Cze ´c ´ z nich tylko zachowała ˛zki z polskos ˛ oraz polska ˛ kultura ˛ i je ˛zybardzo bliskie zwia ´ cia kiem. Die Migration aus Polen in die Bundesrepublik Deutschland in den 1980er und 1990er Jahren. 41 Migracje przedakcesyjne do RFN – przede wszystkim zarob˛s ˛dz ˛s kowe. 59.. Lesiuk. Byc ´ Polakiem w Niemczech.). 40 Nalez ˙ y podkres ´ lic ´ . Jednak ich wielkos ´c ´ była znacznie mniejsza od emigracji z lat 80. Ro ´z ˙ nice w szacowanej liczebnos ´ ci migranto ´ w z tego okresu wynikaja ˙ RFN było terytorium tranzytowym do dalszych migracji na zacho ´ d. Wolff-Powe E. S. Cze ´c ´ miała charakter sezonowy ba ´ wahadłowy. Berlin 2011.gov. op. Bundesamt für Migration und Flüchtlinge. por. ˛ na Mimo preferencyjnych zasad ich imigracji i osiedlania sie terenie RFN integracja po ´z ´ nych przesiedlen ´ co ´ w ze społeczen ´ st˛s wem niemieckim nie była pełna. Polacy w Niemczech – rozmieszczenie i liczebnos ´c ´. 143-144. 38 Ch. s. kto ´ rzy byli zmuszani do wyjazdu ˛ o emigracji 40.. Pan ´ stwo narodowe i s ´ wiadomos ´c ´ narodowa.. iz 1992. Schulz (red. np. Informacja o rozmiarach E. Heffner. 251. kto ´ rzy opusz˛z czali pogra ˙ ony w kryzysie gospodarczym PRL. Polako ´ w 36. w: B. wielkos ´c ´ zatrudnienia polskich robotniko ´ w w NRD przekraczała 25 tys. Fali tej z Polski lub sami podejmowali decyzje towarzyszyli takz ˙ e typowi migranci ekonomiczni. 150 tys. Tzw. K.12.. 38 Lata 1990-2003 220 tys.. Dane nie obejmuja ˛ migracji kro ˛ce. i 80. Ta fala migracji nie doprowadziła jak na europejska ˛razie do wytworzenia silnych struktur społecznych przejawiaja ˛ np. by w RFN znalez ´c ´ lepsze warunki materialne. s. ˛s ˛ przez Polako Niemcy w tym czasie były najcze ´ ciej wybierana ´w ˛ destynacja ˛42. Polonia w Europie. Lata 80.. Polacy w Niemczech po II wojnie s ´ wiatowej. ale takz ˙ e nadal ma polskie obywatelstwo 37.

˛ce z Ausländerzentralregister mo ˛ Dane Statistisches Bundesamt pochodza ´ wia Opracowanie własne na podstawie Migrationsbericht des Bundesamtes.. inz ˙ ynierowie. rejestruja Trudna do oszacowania jest liczba Polako ´ w lub migranto ´ w z Polski w RFN. ˛cie przez Polako Wart odnotowania jest takz ˙ e fakt. 46 Por. Dotyczyło to ułatwiaja takich zawodo ´ w jak np. w przypadku niekto ´ rych – istotnych z punktu widzenia niemieckiej gospodarki – zawodo ´ w zniesiono ograniczenia. Poznan ´ 2009. ˛c tym samym legalne podje ˛cie pracy. Sakson (red. 43 Charakterystyka ˛du na obawy niemieckiego Migracje poakcesyjne. cit. Stan i perspektywy badan ´ 11 cd. 247. Po pierwsze. gruja ˛pu do niemieckiego rynku pracy pojaMimo ograniczenia doste ˛ inne. ´ ro Z ´ dło: Opracowanie własne na podstawie cytowanej literatury.. 1 Okres Lata 2004-2009 Szacowana liczba 170 tys. w :A. albo starały sie ˛c w RFN swoje – cze ˛sto jednoosobowe – firmy. Ze wzgle społeczen ´ stwa przed napływem taniej siły roboczej z nowych ˛ na krajo ´ w Unii Europejskiej władze RFN zdecydowały sie ˛pu do niemieckiego rynku pracy. Cze ´c ´ Polako ´ w omija ˛c niemieckie ograniczenia zatrudnienia poprzez rejestracje ˛ wie ˛biorstw 45. Osoby zainteresowane zarobkowaniem w Niemczech ˛ o stosowne pozwolenia albo korzystały z otwartego rynku usług. „Studia Migracyjne ˛d Polonijny” nr 4͞2010.. otwarty pozostaje rynek usług. s. specjalis ´ ci w zakresie budowy maszyn. 45 A. Nie zmniejszyła sie ˛ wie ˛c liczba oso atrakcyjnym krajem przyjmuja ´ b mig˛cych do Niemiec. podje ´w pracy w Wielkiej Brytanii czy Irlandii było łatwiejsze. Pro ´ ba bilansu. op. Kaczmarczyk. ˛kszos Otwarcie dla Polako ´ w rynko ´ w pracy przez wie ´c ´ pan ´ stw UE w 2004 r. tab. alternatywne moz wiły sie ˙ liwos ´ ci zatrudnienia w RFN. kto ograniczenie doste ´ re ostatecznie zostało zniesione w maju 2011 r.Polacy w Niemczech.. informatycy czy lekarze 44. Sakson. nie spowodowało zmniejszenia liczby Polako ´ w emi˛cych do Niemiec. RFN nie przestało byc ´ ˛cym. Po ˛s drugie. jednoosobowych przedsie ˛zanym z migracjami poakcesyjnymi Osobnym zjawiskiem zwia jest polskie osadnictwo na polsko-niemieckim pograniczu. s. iz ˙ mimo z ˙ e po 2004 r. Marek. ale spadł udział Niemiec jako kraju przyjmuja ˛cego w ogo ruja ´ lnej liczbie polskich migranto ´ w 46.). Transformacja w Polsce i w Niemczech Wschodnich. – Przegla 44 43 . 150. E. Problemy migracji zarobkowej w Polsce. Poakcesyjne migracje Polako ´ w – pro ´ ba bilansu. elektronicy. P.

Berlin 2011.12 Michał Nowosielski Rysunek 1 Migracja z Polski do Niemiec w latach 1991-2009 -50000 0 50000 100000 150000 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 Nap ł yw Odp ł yw Bilans 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 ´ ro Z ´ dło: Migrationsbericht des Bundesamtes für Migration und Flüchtlinge im Auftrag des Bundesregierung. Bundesamt für Migration und Flüchtlinge. Migrationsbericht 2009. .

48 ˛ stosowana ˛ w badaniach Mikrozenzus. kto ´ rzy maja ´ wiadczenia migracyjne. Tak znaczna liczba Polako ´ w mieszkaja (szczego ´ lnie w Nadrenii Po ´ łnocnej-Westfalii) wynika z historycznych fal polskich migracji do Niemiec. (w tysia˛cach) Kraj Imigranci ogo ´ łem Rok Turcja Włochy Polska Rosja Grecja Rumunia 2009 2502 771 1298 1060 375 435 2010 2485 745 1311 1049 375 428 Imigranci Imigranci z obywatelstwem Imigranci w pierwszym kraju naturalizowani pokoleniu pochodzenia 2009 1489 434 1103 992 227 386 2010 1497 420 1112 977 231 372 2009 1146 409 332 246 211 – 2010 1155 392 348 225 217 – 2009 312 – 186 157 – 82 2010 317 – 183 148 – 78 Przesiedlen ´ cy 2009 – – 585 589 – 233 2010 – – 581 605 – 221 ´ ro Z ´ dło: Bevölkerung und Erwerbstätigkeit – Bevölkerung mit Migrationshintergrund – Ergebnisse des Mikrozensus 2009. kto pierwszej grupy wła ´ rzy uzyskali niemiecki paszport (Deutsche) – zaro ´ wno Niemcy naturalizowani (Eingebürgerte). Wiesbaden 2011. Bevölkerung und Erwerbstätigkeit – Bevölkerung mit Migrationshintergrund – Ergebnisse des Mikrozensus 2010. jak i ci. Ausländische Bevölkerung. kategoria „osoby Nalez ˙ y zaznaczyc ´. reprezentuja pierwsze pokolenie imigranto ´ w (Personen mit eigener Migrationserfahrung – Zugewanderte). Osobnym problemem jest rozmieszczenie ludnos ´ ci pochodzenia polskiego ˛ksza ich liczba (niezalez ˛tej metodologii) mieszka w Niemczech. Bawarii.3 mln. W krajach federacji. jak i przesiedlen ´ cy (Spätaussiedler i Aussiedler).Polacy w Niemczech. jak i potomko ´ w imigranto ´ w (Personen ohne eigene Migrationserfahrung – nicht Zugewanderte). Saksonii Dolnej i Badenii-Wirtembergii ˛cych w tych krajach federacji oraz Hesji. Do tej ˛czane sa ˛ osoby posiadaja ˛ce obywatelstwo obce (Ausländer) – Polacy. migrantach – obcokrajowcach pochodza ˛cych oso danych dotycza ´ b o „podłoz ˙ u migracyjnym” 48 pozyskanych w ramach ˛cego ludnos ˛dz Mikrozensus badaja ´c ´ Niemiec wskazuje. Wiesbaden 2010. z ˙ e zgodnie z definicja o imigracyjnych korzeniach͞migracyjnym pochodzeniu” (Personen mit Migrationshintergrund im ˛ własne dos ˛ engeren Sinn) obejmuje zaro ´ wno tych. Stan i perspektywy badan ´ 13 ˛cych z Polski 47. 47 . kto ´ re tradycyjnie stanowiły cel migracji Bevölkerung und Erwerbstätigkeit. ˛ zwia ˛zki migracyjne z Polska ˛ jest w RFN znacznie wie ˛cej. kto ´ re posiadaja bo ponad 1. z ˙ e Polako ´ w ba ´ oso ´ b. Najwie ˙ nie od przyje w Nadrenii Po ´ łnocnej-Westfalii. Ergebnisse des Ausländerzentralregisters. Wiesbaden 2012. tj. Tabela 2 Liczebnos ´c ´ imigranto ´ w (oso ´ b z podłoz ˙ em migracyjnym) z wybranych krajo ´ w w RFN w 2009 i 2010 r. Jednak analiza o 468 tys.

11 29 52 7 b. ale dotyczy wie ´ ci imigranto ´ w. adaptacje ˛ dysproporcja mie ˛dzy starymi a nowymi krajami federacji. Bevölkerung und Erwerbstätigkeit.14 Michał Nowosielski ˛te sa ˛ tzw. dobrze rozwinie ´ com ˛ w nowym miejscu zamieszkania. Osoby o podłoz ˙u migracyjnym w 2007 r. 66 b. sieci migracyjne. 20 49 116 11 b. 639 594 45 144 135 79 b. 43 b. jes Zwraca uwage ´ li ˛ zamieszkuja ˛cych ich przybyszo chodzi o liczbe ´ w z Polski. Bevölkerung und Erwerbstätigkeit – Bevölkerung mit Migrationshintergrund – Ergebnisse des Mikrozensus 2010.d. 1311 444 25 47 58 36 8 6 19 53 4 5 133 26 7 48 3 14 2 469 1250 61 Kraj federacji Migranci – obywatele polscy w 2011 r. .d. 125 b.d.d.d. (bez przesiedlen ´ co ´ w) Osoby o podłoz ˙u migracyjnym w 2010 r. (z przesiedlen ´ cami) w tys.d. ułatwiaja ˛ce wychodz Polako ´ w. Wiesbaden 2011. 187 33 b. 22 b. Tabela 3 Liczba polskich migranto ´ w w poszczego ´ lnych krajach federacji oraz w starych i nowych krajach federacji w 2007 r. 476 52 b. Wiesbaden 2009. Badenia -Wirtembergia Bawaria Berlin Brandenburgia Brema Hamburg Hesja Kraj Saary Meklemburgia-Pomorze Przednie Nadrenia Po ´ łnocna-Westfalia Nadrenia-Palatynat Saksonia Saksonia Dolna Saksonia-Anhalt Szlezwik-Holsztyn Turyngia W sumie W tym: Stare kraje federacji Nowe kraje federacji 63 78 46 b. Nie jest to jednak ˛kszos specyfika Polako ´ w. Wiesbaden 2012.d. Ausländische Bevölkerung Ergebnisse des Ausländerzentralregisters.d. ´ ro Z ´ dło: Bevölkerung und Erwerbstätigkeit – Bevölkerung mit Migrationshintergrund – Ergebnisse des Mikrozensus 2007.d.d.

a takz i w RFN. Polskie wychodz ´ stwo zarobkowe w Zagłe ˛biu Ruhry. w kto ´ rej omawia sie ´c ´ .). Poczucie toz ˙ samos ´ ci i wie ˛z ´ grupowa oso ´ b polskoje ˛zycznych. 53 D. W. Przemiany toz migracja – zarobkowa. I to z bardzo prostej przyczyny: z ˙ adna inna grupa przybyszo ´ w nie była tak podejrzewana i pilnie nadzorowana jak migranci ze ˛cy po polsku”.in.. „Polnischsprachige” im Rievier – die Ruhrpolen von Heute?. A. cit.Polacy w Niemczech. Christoph Kleßmann czy Walentyna Maria Stefan tzw. z ˛bia Zwraca na to uwage ´ ska pisza ˙ adna inna grupa przybyszo ´ w do Zagłe Ruhry nie była przedmiotem tak intensywnych badan ´ jak tak zwani ‘Ruhrpolen’ (. cit. Migrantolodzy zajmuja ˛ ro ˛dz sie ´z ˙ nymi problemami polskich migracji do RFN ba ´ z ˙ ycia Polako ´ w w Niemczech. 55 K.. Szczego ´ lnie dobrze opisana jest pod tym wzgle ˛gaja ˛ca drugiej polowy XIX w 49.in. ale i teraz ´ niejszos ´c ´ 54 ˛biu Ruhry .). „Przegla 50 Ch. Schulz (red. Jadwiga Kiwerska pisała o postawach 49 ˛ Stefan ˛c: „Jak dota ˛d. Flüchtlinge. sie ˙ samos ´ ci 50 ˛ m. Z czasem problem Ruhrpolen nie tracił na znaczeniu.). Gastarbeiter. Stan i perspektywy badan ´ 15 ´ STAN BADAN ˛. Kift. M. M. E. op. Polnische Bergarbeiter im Ruhrgebiet: 1870-1945. w: A. Wolff˛ska. Kaluza. z Długotrwałos ´c ´ i skala migracji z Polski do Niemiec sprawiaja ˙ e powinna ona zajmowac ´ waz ˙ ne miejsce w literaturze migrantologicznej zaro ´ wno w Polsce.). s. Kazimierz ˛zi społecznej mie ˛dzy Wo ´ ycicki omawiał problem poczucia toz ˙ samos ´ ci i wie przedstawicielami polskiej zbiorowos ´ ci 55. Osses (red. Zwangsarbeiter. Wo ´ ycicki. w: D. ˛cy swe teksty w pracy Byc autorzy publikuja ´ Polakiem w Niemczech. Stefanski. O ro ´z ˙ nych aspektach tego problemu pisali m. Integracja i toz ˙ samos ´c ´ i polskich migranto ´ w w Niemczech Problematyka integracji oraz przemian toz ˙ samos ´ ci wychodz ´ co ´ w tradycyjnie nalez ˙ y do stosunkowo najlepiej opisanych temato ´ w badan ´ migracyjnych. D. iz ˙ temat ten jest obecny w pracach wielu badaczy. Sporo uwagi polskim migracjon – a takz ˙ e kwestiom integracji – pos ´ wie Herbert Ulrich 52. ˛d Polonijny” nr 3͞1996. 91.. Kift. Polen – Ruhr. – tym razem bardziej z perspektywy przemian toz ˙ samos ´ ci i dopiero w tym konteks ´ cie zagadnien ´ integracji. Polen – Ruhr. 54 Por. Herbert. jak ˛ tym problemem w odniesieniu do ro i niemieccy badacze zajmowali sie ´z ˙ nych fal ˛dem najstarsza polska migracji. jak ˛d pis ˛conego temu tematowi. 52 U. -Powe . Kleßmann. Göttingen 1978. Osses (red. o czym moz ˙e s ´ wiadczyc ´ wydana w 2007 r. Zuwanderungen zwischen ˛ nie tylko przeszłos 1871 und heute 53. Przegla ´ miennictwa pos ´ wie ˙ e prac ˛cych emigracji z Polski czy migracji do Niemiec pozwala wycia ˛gna ˛c dotycza ´ ˛ wniosek. Geschichte der Ausländerpolitik in Deutschland. praca Polen – Ruhr. Ruhrpolen opisuja ´˛ca ska 51. Podobnie jest w przypadku opisu polskiej zbiorowos ´ ci w Niemczech. Zaro ´ wno polscy. D. Essen 2007. szczego ´ lnie V. polskiej obecnos ´ ci w Zagłe ˛ uwage ˛ badaczy przycia ˛gna ˛ł takz Stosunkowo duz ˙a ˙ e problem migranto ´ w lat 80. Zuwanderungen zwischen 1871 und heute. 51 V.. op. München 2001. Saisonarbeiter. Stefan Wschodu mo ´ wia ´ ska. Grabe.

Schulz (red. Anna Broszkiewicz i Andrea Schütte 60. 57 ˛ska. 60 B. Guziuk. Die Migration von Polen nach Deutschland. Wolff-Powe (red.). Uczestnictwo w ˙ zyciu społecznym. op. Frankfurt am Main 2010. Baden-Baden 2001. Forschungsbereicht aus dem Projekt „Situation und soziale Identität polnischer Migranten”. ˛cy ten Z innej perspektywy patrzyli na problem toz ˙ samos ´ ci i integracji badaja ˛ skal) problem psychologowie. 56 ˛ska. cit. Warszawa 2007. Jonda. London 2003.). w: A. Triandafyllidou (red. Postawa Polako ´ w wobec pan ´ stwa niemieckiego. E. Ort h. Germany: four varieties. Wolff-Powe 59 E. A. Polen nicht deutscher . op. Ki werska. G.16 Michał Nowosielski Polako ´ w wobec pan ´ stwa niemieckiego. cit. Lalak (red. Migration und die Vielfalt der Identitäten in Deutschland. Pallaske (red. Problem psychospołecznych barier integracji analizowała takz ˙ e Marta Guziuk 61. Zu Geschichte und Gegenwart eines europäischen Migrationssystems. Wystandaryzowany sposo ´ b mierzenia (za pomoca i opisu przemian toz ˙ samos ´ ci polskich migranto ´ w – na przykładzie Hamburga – prezentowali Bernhard Orth. jak i subiektywnych (wiez ´ emocjonalna z krajem pochodzenia) 58. a takz ˙ e o kwestii lojalnos ´ ci i uczestnictwa 56 w z ˙ yciu politycznym RFN . jak i niemieckim. National Identities and Migration: Changes in Boundary Constructions Between Western and Eastern Europe. kto ´ ra zaproponowała zestaw dominuja orientacji polskich migranto ´ w wobec polskos ´ ci oraz – co szczego ´ lnie waz ˙ ne – takz ˙e ich uwarunkowan ´ i konsekwencji 59. Zderzenie kultur we wspo ´ łczesnym s ´ wiecie. cit. Uchodz ´ stwo. Schüt te. ˛ z pełniejszych – pod wzgle ˛dem teoretycznym – pro Jednak jedna ´ b rekonstrukcji toz ˙ samos ´ ci narodowej (czy tez ˙ raczej toz ˙ samos ´ ci narodowych) Polako ´ w w Niem˛cych czech przeprowadziła Ewa Morawska. op. Wolff-Powe 58 ˛ska. Ciekawe podejs ´ cie do problemu toz ˙ samos ´ ci moz ˙ na znalez ´c ´ ˛ toz takz ˙ e w tomie Der Ball ist bunt. Goch. A. Hamburg 1994. w: Ch. Morawska. Polski wa jedynie w aspekcie dzisiejszym (przykład Lukasa Podolskiego). Blecking. Der Ball ist bunt: Fußball. w: W. 61 M. ˛ na silne poczucie dyskryminacji 57. E. Schulz (red. Polacy – emigranci w Niemczech u schyłku XX i na pocza˛tku XXI wieku. A. Kwestia toz ˙ samos ´ ci migranto ´ w z Polski oraz ich integracji ze społeczen ´ stwem niemieckim była takz ˙ e opisywana w wybranych aspektach tego problemu. w kto ´ rym przedstawia sie ˙ samos ´ ci narodowe ˛tek nie pojawia sie ˛ tu (gło ´ wnie imigranckie) w niemieckiej piłce noz ˙ nej. their correlates and implications. w: D.). Piotr ´ wia˛tkowski omawiał kwestie ˛ naturalizacji – problem der deutsche Pass jako S czynnika integracji 62. A.). Europeanisation. w: A.). Wielokulturowos ´c ´.). 63 D. Broszkiewicz. w: A. 62 ´ wia˛tkowski. S polnischer Migranten in der Bundesrepublik Deutschland. Bernadette Jonda Zwracał przy tym uwage ˛ zas ˛ powia ˛zan ˛ – tych obiektywnych (problem zajmowała sie ´ kwestia ´ z Polska obywatelstwa). Bariery psychospołeczne a integracja. National identities of Polish (im)migrants in Berlin. Dembowski (red. Migracja. Z kolei Andrzej Sakson opisywał uczestnictwo Polako ´w w z ˙ yciu społecznym – zaro ´ wno tym polonijnym. Zur Situation polnischer Migranten in Hamburg. a szczego ´ lnie: S. E. Szczego ´ lne powia˛zania z Polska˛. Sakson. Np.). Spohn. ale takz ˙ e w konteks ´ cie historycznym 63. Der deutsche Pass als letzter Akt der Integration? Einbürgerung aus der Sicht P. B. Schulz J. Hamburger aus Polen.

jak i jego uwarunkowania – społeczne. Polska migracja zarobkowa do Niemiec. Ws ´ ro ´ d prac omawiaja ´ lne miejsce zajmuje monografia Edwarda Marka 64 pt. ˛ zjawiska Po ´ łtora wieku emigracji zarobkowej. Ten pierwszy. Jest to zrozumiałe szczego ´ lnie ze wzgle ˛s na fakt. Cyrus. 65 Por. Rama ˛cie͞otwarcie niemieckiego rynku pracy. Fakty i mity. T. Łada. „Berliner Debatte INITIAL”. Marek. iz ˙ jest on de facto niezgodny z duchem traktatu ˛siedztwie o dobrym sa i przyjaznej wspo ´ łpracy z 17 czerwca 1991 r. Badania przeprowadzono w dwo ´ ch okresach – pierwszy obja Fußballmeister. Schwarz (red. Bielefeld 2007. Ernst Willimowski – Nationalspieler für Polen und Deutschland. zajmuje sie ˛ Ekonomiczne problemy polskich migracji zawodowych do RFN prezentuja ˛c m.). we wszystkich ich badaniach jest zamknie Jak opisuje załoz ˙ enia takiego podejs ´ cia Agnieszka Łada: „Zbadanie zawartos ´ ci medio ´ w. 66 ˛d Zachodni” nr 2͞2011. pozwoli stwierdzic ´ . K. Stan i perspektywy badan ´ 17 Migracje zarobkowe Analiza migracji zarobkowych zajmuje szczego ´ lne miejsce w literaturze na ˛du temat wychodz ´ stwa z Polski do Niemiec. Hönekopp. idem. wskazuje. Obaj autorzy sceptycznie odnosza Niemiec w dwa lata po wsta ˛cej utrzymado ekonomicznego uzasadnienia politycznej w istocie decyzji dotycza ˛pu do niemieckiego runku pracy dla pracowniko nia ograniczen ´ doste ´ w z nowych pan ´ stw członkowskich UE – w tym takz ˙ e Polski. Budni kowski. „Przegla 67 E. analizuja niemiecki protekcjonizm. Problemy zatrudnienia Polako ´ w w RFN. „Polityka Społeczna” nr 4͞1998. w: M. Autor analizuje zaro ´ wno ˛ zjawiska. dynamike ˛cych wspo Ws ´ ro ´ d prac omawiaja ´ łczesne polskie migracje zarobkowe do Niemiec ˛ ˛dzy innymi nalez ˙ y zwro ´ cic ´ uwage na opracowania Norberta Cyrusa. . Zuwanderung aus Polen in die Bundesrepublik Deutschland. Polnische Arbeitsmigranten auf dem Arbeitsmarkt in Deutschland zwei Jahre nach der Erweiterung.Polacy w Niemczech. Łada. op. N. A. Mobile Migrationsmuster. Nowicka (red. Tomasz Budnikowski czy Elmar Hönekopp. Frelak. nr 5-6͞2000. 59. s. Die Arbeitsmigration und ihre Herausforderungen für Europa. Wizerunek polskich imigranto ´ w w prasie niemieckiej. w: J. Blecking. kto ´ ra obszernie opisuje historie ˛wszy od „obiez pocza ˙ ysaso ´ w” az ˙ po migracje poakcesyjne. Von Polen nach Deutschland und zurück. Praca Polako ´ w w Niemczech. iz ˙ spora cze ´c ´ polskich fal migracji na tereny Niemiec miała podłoz ˙e ˛cych te ˛ problematyke ˛ bez wa ˛tpienia szczego ekonomiczne. np. polityczne czy prawne. 68 A.). Warszawa 2011. 64 E. kto ´ ry – mie 65 ˛ ta ˛ problematyka ˛ z perspektywy antropologicznej . cit. jak Niemcy postrzegaja ´ w w roli migranto ´w ˛dza ˛ o umoz zarobkowych oraz co sa ˙ liwieniu im legalnego podejmowania zatrud˛ł lata nienia w RFN” 68. 66 Hönekopp ˛ analiza ˛ stanu i perspektyw polskich migracji zarobkowych do z kolei zajmuje sie ˛ sie ˛ ˛pieniu do UE 67. Die Geschichte des FC Gelsenkirchen-Schalke 04 oraz D. kto ´ rzy analizowali przede wszystkim wizerunek polskich ˛ interpretacyjna ˛ wyste ˛puja ˛ca ˛ migranto ´ w zarobkowych w niemieckiej prasie. jako istotnego kreatora opinii publicznej i podstawowego z ´ ro ´ dła infor˛ Polako macji.in. Polacy na niemieckim rynku pracy. ˛gna ˛ł takz ˛ badaczy z Instytutu Problem migracji zarobkowych przycia ˙ e uwage Spraw Publicznych.

B. por. Wychodz ´ stwo sezonowe na Łotwe ˛ i do Niemiec w 1937 r. Wpływ migracji zagranicznych na dysharmonie ˛ rozwoju wojewo ´ dztwa opolskiego. i pos ˛cono im wiele ciekawych prac 76. Kotus. Choc ´ migracje sezonowe Polako ´ w do Niemiec sa ˛cym co najmniej od połowy XIX w.18 Michał Nowosielski ˛ w niemieckich mediach 2001-2009 69. Warszawa 2011. Drewniak. Przepływ siły roboczej na pograniczu polsko-niemieckim w perspektywie integracji europejskiej. Szczego ´ lnie waz ˙ ne prace opublikowali naukowcy z Opolszczyzny – przede wszystkim zas ´ Romuald Jon ´ czy. P. t enz ˙ e. Exodus zarobkowy opolskiej młodziez ˙ y. „Przegla 69 . w: M. 74 R. np. 70 J. Pisał on o problemie wyludnienia 72.. Poznan ´ 2003. Łada. „Polityka Społeczna” nr 10͞2006. Nowi n ´ ska-Łaz ´ niewska. tenz ˙ e. Die Arbeitsmigration und ihre Herausforderungen für Europa. Opole 2006. Bielefeld 2007. Poniat owska. 1919-1932. Kubiak. a konkretnie okresu po transformacji systemowej. Na tej podstawie ˛ polskich pracowniko zalegalizowano rekrutacje ´ w sezonowych do pracy w RFN. Analize kowych na przygraniczne rynki pracy opracowali z kolei Ewa Nowin ´ ska-Łaz ´ niews75 ka wraz z Jackiem Kotusem . A. Cichocki. Wreszcie! Polska migracja zarobkowa do Niemiec – analiza w przededniu otwarcia niemieckiego rynku pracy dla polskich obywateli. Jon ´ czy. zatrudnienia i kształcenia w konteks ´ cie dalszego rozwoju regionu opolskiego. L.. drugi zas ´ lata 2009 i 2011 70. Poznan ´ 1971. „Ekonomia i Mie Stosunki Gospodarcze” nr 14͞2007. szczego i ich wpływ na sytuacje ´ l˛tego tym zjawiskiem. A. 73 R. Frelak.). społeczna ˛ i gospodarcza ˛ regionu. 72 R. „Biuletyn specjalny Instytutu Zachodniego” nr 53͞2011. Warszawa 1966. Polacy nadchodza˛!. Einfluss der Auslandsmigration auf die Disharmonie der wirtschaftlichen Entwicklung der Woiwodschaft Oppeln. J. kto ´ ry analizował migracje zagraniczne mieszkan ´ co ´ w wojewo ´ dztwa opolskiego (przede wszystkim do RFN) ˛ demograficzna ˛. Poznan ´ 1959. Kraszewski. exodusie 73 nie dotknie ˛ dotycza ˛ca ˛ wpływu migracji zarobczy dysharmonii rozwoju regionu 74. Polskie wychodz ´ stwo sezonowe na Pomorzu Zachodnim w latach 1918-1939. analizowano takz ˙e w Instytucie Zachodnim 71. M. Robotnicy sezonowi na Pomorzu Zachodnim (1870-1918). jw. Landau. Szczego ´ lnym impulsem do rozwoju tego typu migracji było podpisanie os ´ wiadczenia polskiego i niemieckiego ministra pracy ˛cego sezonowa ˛ prace ˛ Polako reguluja ´ w w Niemczech w 1990 r. 76 Por. s. ˛dzynarodowe Exodus zarobkowy z wojewo ´ dztwa opolskiego i jego determinanty. trwaja ´ wie ˛tpienia najwaz ˛ wspo to bez wa ˙ niejsze analizy dotycza ´ łczesnos ´ ci. Nowosielski. P. Von Polen nach Deutschland und zurück. 71 P. Opole 2011. Jon ´ czy.. ˛cych migracji zarobkowych do RFN nalez Ws ´ ro ´ d prac dotycza ˙ y wymienic ´ nurt analiz regionalnych. Dyskusje w przededniu otwarcia niemieckiego rynku pracy w 2011 r. Dynamika niemieckiej opinii publicznej (marzec-kwiecien ´ 2011). Nowicka (red. ˛zane ze zwie ˛kszonym zainteresowaniem A w ramach tego okresu cztery podokresy zwia niemieckiej prasy tematem otwarcia rynku prasy. Problem wyludnienia. 75 E. Problem sezonowego wychodz ´ stwa polskich robotniko ´ w rolnych do Niemiec w latach ˛d Zachodni” nr 4͞1985. 60-61. Migracje sezonowe ˛ zjawiskiem historycznym. Jon ´ czy.

ekonomicznym. w: J. Dietz. ˛ praca autorstwa Barbary W niemieckiej literaturze przedmiotu zwraca uwage Dietz 81. społecznym. cit. Polscy pracownicy na rynku Unii Europejskiej. W.).in. prezentowane przez Wojciecha Łukowskiego. 81 B. w: P. „Osteuropa-Institut München Working Papers”.Polacy w Niemczech. Autorka omawia w niej wyniki jakos ´ ciowych badan ´ przeprowadzonych ˛cych znaczenia polskich pracowniko w przededniu wejs ´ cia Polski do UE i dotycza ´w sezonowych z punktu widzenia niemieckich pracodawco ´ w. Korczyn ´ ska. ˛ pin E. Cyrus. Berlin 2001. Dokonała takz ˙ e podobnej analizy z perspektywy pracodawco ´ w oraz krajo ´ w: ˛cego ˛cego ˛ wysyłaja – Polski i przyjmuja – Niemiec.). takz ˙ e B. Die befristete Beschäftigung von Arbeitsmigranten aus Polen. Polscy pracownicy sezonowi w opinii niemieckich pracodawco ´ w. Dla zbudowania szerszego kontekstu w swoich badaniach empirycznych Korczyn ´ ska rekonstruuje takz ˙ e profil demograficzno-społeczny badanych robot˛cia pracy w RFN. 79 W. ale takz ˙ e opisała sytuacje ˛ procedurom rekrutacyjdomowych oraz rodzin migranto ´ w. Ke ´ ska. cit. Warto niko ´ w sezonowych oraz analizuje ich motywacje do podje ˛. „Przegla 80 N. op. Kaczmarczyk. Perspektiven der Migrationspolitik in Europa. dzie ´ rym polscy robotnicy sezonowi trafiaja ´ lnie zas ´ nieformalnym. Dostarcza jednak listy korzys mczech – nie pozwala na pogłe ´ ci i strat ˛zw ro ´z ˙ nych wymiarach (m. ˛d Polonijny” nr 3͞2005. Soziale und politische Konsequenzen temporärer Arbeitsmigranten in Deutschland und Polen. niko ´ w sezonowych wyjez ˙ dz ˙ aja ˛cych problematyke ˛ migracji sezonowych do Do najwaz ˙ niejszych prac opisuja ˛ analizy Joanny Korczyn ˛pin Niemiec nalez ˙a ´ skiej 77 oraz Ewy Ke ´ skiej 78. opieraja ˛c sie ˛ na wywiadach pogłe ˛bionych 79. op. Blaschke (red. Łukowski. Oczywis ´ cie przyjeta forma badan ´ – ankieta przeprowadzona ws ´ ro ´ d polskich pracowniko ´ w sezonowych w Nie˛biona ˛ analize ˛. W zwia ˛ pracy Korczyn ˛cymi ku z tym warto lekture ´ skiej uzupełnic ´ pracami prezentuja podejs ´ cie jakos ´ ciowe np. ‘Nie ma dla niech alternatywy’. Wyniki badan ´ – choc ´ J. takz ˙ e uwage ˛tem na zjawisko migracji sezonowych do Niemiec patrzy Pod nieco innym ka ˛pin Ewa Ke ´ ska. N. kto ´ ry do ˛cych z migracji sezonowych do RFN uz analizy bilansu zysko ´ w i strat wynikaja ˙ ył ˛zek transakcyjnych. Pierwsza ˛ w swoich badaniach na kwestiach dotycza ˛cych koszto z autorek skupia sie ´w ˛ w zwia ˛zku ze swoimi wyjazdami do i korzys ´ ci. Ponadto przyjrzała sie ˛ki kto ˛ do RFN – szczego nym. por. Warszawa 2004. Stan i perspektywy badan ´ 19 ˛pił ponad czterokrotny wzrost liczby polskich pracowW latach 1991-2003 nasta ˛cych do Niemiec. Diet z. Wyjazdy sezonowe do Niemiec – pro ´ ba wyjas ´ nienia ich społecznego sensu. z zwro ´ cic ´ uwage ˙ e autorka przenalizowała bilans zysko ´ w i strat nie tylko migranto ´ w. Na podstawie wyniko ´ w badan ilos ´ ciowych prowadzonych przez Os ´ rodek Badan ´ nad Migracjami UW analizowała nie tylko społeczno-demograficz˛ charakterystyke ˛ migranto ˛ gospodarstw na ´ w sezonowych. nr 253͞2004. 78 77 . jakie sezonowi migranci odczuwaja Niemiec. Ost-West-Migration. Gibt es eine Alternative? – Zur Beschäftigung polnischer Saisonarbeitnehmer in Deutschland. Łukowski (red. zawodowym). Na analizy wia konsekwencje – takz ˙ e polityczne – polskich migracji sezonowych do RFN zawracał ˛ niemiecki badacz – Norbert Cyrus 80.

w: A. 84 F. Swiaczny. dos ´c ´ ˛cy sie ˛ w analizach.20 Michał Nowosielski ˛ jednak na zdecydowanie pozytywna ˛ postawe ˛ niereprezentatywne – wskazuja ˛c niemieckich pracodawco ´ w – szczego ´ lnie z branz ˙ y rolniczej. M. Polska przedsie ´c ´ w Niemczech ˛biorczos ˛biorczos ˛ etniczChoc ´ w literaturze migrantologicznej badania nad „przedsie ´ cia ˛” zajmuja ˛ istotne miejsce. Warszawa 2012. Migration. a mianowicie problemy z integracja ˛ tymrzadko pojawiaja czasowych pracowniko ´ w z Polski. Na uzalez ˙ nienie cze ´ ci ˛ takz niemieckiej gospodarki od polskich pracowniko ´ w sezonowych zwraca uwage ˙e Jörg Becker 82. stanowia ˛kszos ˛s wie ´c ´ wszystkich robotniko ´ w sezonowych. . Byc ´ moz ˙ e wyjas ´ nienia takiego stanu rzeczy moz ˙ na szukac ´ w „s ´ wiez ˙ os ´ ci” tego zjawiska. S. jak i analiza danych zastanych wskazuja ˙ e na razie ˛cych do tej pory znakomita ˛ alternatywy dla polskich pracowniko ´ w. Warschau-Berlin-Warschau. jest artykuł Frauke Miery 84.. „Journal of Ethnic and Migration Studies”. kto ´ ry jednak podkres ´ la inny aspekt migracji sezonowych. Pierwsza ˛ strategia ˛ wyraz ´ nie profituja ´ ci Polski jako kraju wysyłaja jest wykorzystanie mobilnos ´ ci i ro ´z ˙ nic w cenach po obu stronach granicy 85. Łada. J. przez Małgorzate ˛ Irek w ciekawej pracy dotycza ˛cej przemytu w pocza ˛dzy Polska ˛ a Niemcami. Nowa polska migracja do Niemiec – perspektywa lokalna. 83 J. sezonowych pracowniko ´ w z Polski oczekuja ´ ci prace kto ´ ra – choc ´ nie wymaga wysokich kwalifikacji – nie moz ˙ e byc ´ wykonywana przez ˛du na zbyt wysokie koszty pracy. por. 26. Irek. kto ´ re ˛ z bliskos ˛cego. Haug (red. Becker. Minderheiten. Dziwi to szczego ´ lnie. kto ´ rzy zatrudniaja ˛ i otrzymuja ˛ wysokiej jakos ˛. druga 82 J.). Wiesbaden 2003. Segeš Frelak (red. s. w przypadku Polako na ´ w w Niemczech moz ˙ na mo ´ wic ´ ˛ o niedoreprezentowaniu tego rodzaju analiz. Neuere interdisziplinäre Forschungsergebnisse. Materialien mie einer Feldforschung. w: F. Znikaja˛ca granica. Migration ohne Integration? Temporäre Arbeitsmigration polnischer Saisonarbeiter nach Deutschland. Jedna ˛pie do niemieckiego rynku pracy. iz ˛biorczos Nalez ˙ y zwro ´ cic ´ przy tym uwage ˙ ten aspekt polskiej przedsie ´ ci – szczego ´ lnie ˛tku lat 90. Polska migracja zarobkowa do Niemiec po 2004 r. Segeš Frelak. takz strategii polskich przedsie ´ w działaja ˙ e w poro ´ w˛biorcami tureckimi. Transnational Strategies of Polish Migrant Entrepreneurs in Trade and Small Business in Berlin. iz ˛biorczos ˛ dynamicznie – na pod uwage ˙ polska przedsie ´c ´ w RFN rozwija sie ˛ z przyczyn były ograniczenia terenie Niemiec działa 27 tys.). 83 polskich firm. jes ´ li wez ´ mie sie ˛ fakt. Integration. Autorka wyro naniu z przedsie ´z ˙ nia cztery strategie. 85 ˛ na to. nr 5͞2008. a dokładniej w Berlinie. Miera. z zaro ´ wno wyniki badan ´ . poprzez w doste zakładanie przez polskich migranto ´ w zarobkowych zwykle jednoosobowych firm. nie ma. wymuszaja ˛ce ich omijanie. Der Schmugglerzug. kto ´ ra dokonuje analizy ˛biorco ˛cych na terenie Berlina. Berlin 1998. Jednoczes niemieckich pracowniko ´ w ze wzgle ´ nie ˛. ˛cych polska ˛ przedsie ˛biorczos Jednym z niewielu opracowan ´ omawiaja ´c ´ w Niemczech. – był analizowany np.

w: Z. Schulz (red. Przesiedlen ´cy Bogata literatura – szczego ´ lnie niemiecka – opisuje fenomen przesiedlen ´ co ´ w. np. Wrzesin ´ ski. „Wysiedlen ´ cy” mie ˛dzy Polska˛ a Niemcami. cit. Nalez ˙ y tu wymienic ´ przede wszystkim prace Aleksand˛c bogaty ry Trzcielin ´ skiej-Polus 87 oraz Jacka Schmidta 88. Torun ´ 2005. M.. Lewandowska. 91 U. W.). Elrick. czy . Czasem 86 Por. Polskoje ˛s najcze ´ ciej polscy badacze. „Wysiedlen ´ cy” z Polski. Meister. Poznan ´ 2000. materiał empiryczny pozyskany z ro ´z ˙ nych z ´ ro ´ deł (m. Mazur (red. „Journal of Ethnic and Migration Studies”. ale w wielu przypadkach dotyczy ona całos ´ ci zjawiska. Wspo ´ lne dziedzictwo? Ze studio ´ w nad stosunkiem do spus ´ cizny kulturowej na Ziemiach Zachodnich i Po ´ łnocnych.. T. Czwarta ´ ra wydaje sie ´ najbardziej oczywista w przypadku ˛biorczos ˛ z oferta ˛ na potrzeby „przedsie ´ ci etnicznej” innych nacji jest otwarcie sie polskiej zbiorowos ´ ci w Niemczech. Zwischenwelten der Migration. Schmidt. op. Migration – Integration und Biographie. Biographische Übergänge jugendlicher Aussiedler aus Polen. Weinheim-München 1997. A. Nienaber. obserwacja uczestnicza ˛biony. por.in. Schmidt. ˛cych casus przesiedlen Jako przykład niemieckich prac omawiaja ´ co ´ w z Polski moz ˙ na podac ´ analizy biograficzne Aussiedlero ´ w przeprowadzone przez Dorothee ˛ Nienaber 91. Trzcielin ´ ska-Polus. takz ˙ e A. w: ˛ska.M. Tomaszewska. E. Identyfikacja narodowa młodych „po ´z ´ nych przesiedlen ´ co ´ w” z Polski ˛d Zachodni” nr 2͞2006. stosunkowo rzadziej zas ´ ˛zycznymi Aussiedlerami zajmowali sie ˛ przesiedlen ´ z Polski do Niemiec.). op. Matching and Making Labour Demand and Supply: Agents in Polish Migrant Networks of Domestic Elderly Care in Germany and Italy. 92 Np. Stan i perspektywy badan ´ 21 polega na wykorzystaniu sieci znajomos ´ ci w Polsce do rekrutacji „transnarodowych ˛ zas pracowniko ´ w” – konkurencyjnych na niemieckim rynku pracy 86. 87 A.. E. Trzciel in ´ ska-Polus. cit. wywiad narracyjny) zajmuje sie ˛ przede wszystkim problemem wywiad pogłe ˛ problematyke ˛ – w odniesieniu do młodych „po toz ˙ samos ´ ci. Biographieanalytische Untersuchungen auf der Basis narrativer Interviews am Beispiel von Spätaussiedlern aus Polen. Rumänien und der UDSSR. takz ˙ e J. Polski ruch narodowy w Niemczech w latach 1922-1939.. nr 5͞2008. w Niemczech. por. Wolff-Powe 89 M. 88 J. trzecia ´ ˛biorstw załoz ˛cych na terenie otwieranie w Polsce oddziało ´ w przedsie ˙ onych i działaja ˛ strategia ˛.Polacy w Niemczech. kto ´ ry wykorzystuja ˛ca. „Przegla 90 D. Podobna ´z ´ nych przesiedlen ´ co ´ w” porusza Magdalena Tomaszewska 89. Meister 90 oraz Ursule Organizacje polskie w Niemczech Prace na temat polskich organizacji w Niemczech to przede wszystkim ˛ce rozwo rozprawy historyczne opisuja ´ j polskiego ruchu w Niemczech 92. ´ la˛zako „Niewidzialny bagaz ˙” S ´ w pochodzenia niemieckiego w RFN. Münster͞New York 1995. kto ˛ byc RFN.

Wyraz ´ nie brakuje w literaturze teksto ´w ˛conych wyła ˛cznie wspo ˛tpos ´ wie ´ łczesnym polskim stowarzyszeniom w RFN. Rozwo ´ j organizacji społeczno-narodowych wychodz ´ stwa Polskiego w Niemczech w latach 1870-1914.22 Michał Nowosielski ˛ sie ˛ w pracach mo ˛cych uwagi na temat organizacji i ich kondycji znajduja ´ wia bardziej ogo ´ lnie o niemieckiej Polonii. 93 M. Opisuje on stan polskich ˛cych na terenie RFN. (Post)transformational migration. XX w. Profil działalnos ´ ci polskich organizacji w Niemczech. „Studia Migracyjne ˛d Polonijny” nr 3͞2011. „Polish Sociological Review” nr 3͞2011. Wyja ˛ prace Marka Kostrzewy 93 oraz Sebastiana Nagela 94. Wrocław 1987. Stały sie ´ la˛skiego. Nagel. Zajmowała sie badan ´ Instytutu S J. Mimo tych wad obie pozycje nalez ˙ y uznac ´ za waz ˙ ne dla badaczy ˛cych sie ˛ problematyka ˛ polskich organizacji w Niemczech. ifa͞͞Dokumente͞1͞2009. iz stowarzyszen ´ działaja ´ nie teze ˙ moz ˙ na ˛tkach polskiej migracji do Niemiec – a naste ˛pnie mo ´ wic ´ o ich rozwoju – w pocza ˛cym sie ˛ od czaso o upadku. – Przegla 97 M. Procesy integracyjne i konsolidacyjne Polonii w Niemczech w latach 1990-2000. 96 M. Nowosielski. Relacje polskich organizacji w RFN z niemiecka˛ ˛d Zachodni” nr 2͞2011. Niestety cel ten został zrealizowany tylko do ˛du na przyje ˛ty sposo pewnego stopnia – przede wszystkim ze wzgle ´ b prezentacji danych. a choc ´ dostarcza wielu waz ˙ nych informacji na temat ˛ wade ˛. „Przegla . Nowosielski. Nowosielski (red. M. Nowak. w: M. Polskie media i wydawnictwa w RFN Opro ´ cz licznych organizacji na terenie RFN działa wiele polskich instytucji ˛ one przedmiotem o innym charakterze – takz ˙ e medio ´ w i wydawnictw. Welfare State. Analizie poddaje ponadto funkcje pełnione przez wspo ´ łczesne organizacje wobec polskich imigranto ´ w 96 oraz ˛dzy polskimi organizacjami a niemiecka ˛ i polska ˛ administracja publiczna ˛ relacje mie 97 – takz ˙ e w perspektywie transnarodowos ´ ci . stawiaja ˛c jednoczes ˛. Growth and decline – the situation of Polish immigrant organizations in Germany. and Horizontal Mobility. Franfurt am Main 2011. szczego ˛ ona ´ lnie zas ´ Marii Kalczyn ´ skiej. 95 M. The Trap of Transnationalism – Polish Organizations in Germany. administracja˛ publiczna˛ – wyniki badan ´ empirycznych. Ta pierwsza stanowi kami sa ˛cy opis trudnego procesu tworzenia sie ˛ polskich organizacji parasolowyczerpuja wych w latach 90. polskiego ruchu w Niemczech ma – z punktu widzenia socjologa – zasadnicza ˛ jedynie do opisu przebiegu wydarzen ˛c głe ˛biej w ich Ogranicza sie ´ nie wnikaja uwarunkowania. Kozłowski. Nowosi elski. Kostrzewa. Stuttgart 2009. M. Inequalities. 94 S. zajmuja ˛cy sytuacji polskich organizacji w Niemczech Socjologiczny opis dotycza znalez ´c ´ moz ˙ na w pracach Michała Nowosielskiego. Praca niemieckiego autora stawia sobie za cel opisanie stanu wspo ´ łczesnych polskich organizacji. datuja ´ w II wojny s ´ wiatowej 95. Zwischen zwei Welten. Nowosielski. Warszawa 2005. Kulturelle Strukturen der polnischsprachigen Bevölkerung in Deutschland..).

Wo ´ jt owicz. Opole 2004. „Journal of Ethnic and Migration Studies” nr 8͞2008. a konkretniej cze ´ ci ich wyste ´ leszyn moz ˙ e byc ´ brana jako zmienna w w badaniach nad migracjami por. Przykładem badan ´ tego typu sa ˛zyka ´ re analizowały stopien ´ zachowania je Marii Teresy Michalewskiej 103. Wpływ czynniko ´ w pozaje ˛zykowych na nabywanie je ˛zyka drugiego (niemiec˛d Polonijny” nr 4͞1995. Schlottmann prowadziła ponadto badania nad ˛zyka niemieckiego przez polskich migranto procesem przyjmowania je ´ w z lat 80. The Recognition Politics of Polish Radio MultiKulti in Berlin. Rymut. 99 M. Migracje Polako ´ w do Niemiec w s ´ wietle cze ˛stotliwos ´ ci wyste ˛powania najbardziej popularnych polskich ˛d Zachodni” nr 2͞2010. Kowalski.). 107 K. hurtowni ˛garni dystrybuuja ˛cych polskie wydawnictwa w Niemczech Zachodnich. „Przegla 105 ˛stotliwos ˛powania W niekto ´ rych przypadkach analiza nazwisk. J. „Przegla 103 M. ale w okresie wczes ´ niejszym – w latach ˛ takz 1945-1950 – interesowała sie ˙ e Agnieszka Łakomy 100. M. jak i Niemco ´w . M. „Przegla 106 J. Morawska. Hoffmann (red. kto ´ ra opisuje przypadek polskiej redakcji radia MultiKulti. Warszawa 2011. 104 ˛zykoznawczych nad Polakami w Niemczech sa ˛ Specyficznym rodzajem badan ´ je ˛cone nazwiskom migranto ´ cia jest studia pos ´ wie ´ w 105. pochodzenia w Zagłe 98 M. i ksie ˛ perspektywe ˛ w analizie polskoje ˛zycznych medio Zupełnie inna ´ w przyjmuje Ewa Morawska. kto ojczystego przez Polako ´ w.). ale takz tylko sama ´c ´ wydawnicza ˙ e aktywnos ´c ´ bibliotek. Przykładem takiego podejs takz ˙ e artykuł Janiny Wo ´ jtowicz 106 oraz obszerny leksykon nazwisk polskiego ˛biu Ruhry 107. Z badan ´ nad je ˛zykiem polskich s ´ rodowisk emigracyjnych. nazwisk. Wrocław 1981.T. L. Lexikon der Familiennamen polnischer Herkunft im Ruhrgebiet. Warchoł-Schl ottmann. Zajmuje ˛ nie tylko przemianami profilu nadawcy. „Przegla 100 A. . polskimi czasopismami 98 oraz działalnos ´ cia dziestoleciu XX w. Schlottm ann. Kalczyn ´ ska. Krako ´ w 2006. Polska ksia˛z ˙ ka na obczyz ´ nie. produkcji. O polskich nazwiskach w Zagłe ˛biu Ruhry. Niemcy Zachodnie (1945-1950). Niemieckie polonica prasowe: (ostatnie dwudziestolecie XX wieku). Kalczyn ´ ska. kiego) na przykładzie polskich emigranto ´ w w Niemczech. Katowice 2004. Instytucje polonijnych wydawnictw literackich najnowszej emigracji polskiej w Niemczech ˛d Polonijny” nr 4͞1999. Obszernie omawia nie ˛ działalnos ˛. upowszechniania. Polskimi wydawnictwami w RFN. stosunkowo rzadko poruszanym w dyskursie migrantologicznym nad ˛zyka uz Polakami w Niemczech tematem jest problem je ˙ ywanego przez polskich ˛ prace Małgorzaty Schlottmann 102 oraz migranto ´ w. w: S. Kultura ksia˛z ˙ ki polskiej w Niemczech: instytucje two ´ rco ´ w. P. promocji i obiegu w ostatnim dwudziestoleciu XX wieku. Je ˛zyk polski w Niemczech – perspektywy zachowania je ˛zyka ˛d Polonijny” nr 3͞1996. Paszek. Michalewska. S ´ ski. (Przyczynek do badan ´ bibliologicznych). 101 E.in. ale takz sie ˙ e odbiorco ´ w – zaro ´ wno 101 Polako ´ w. Łakom y. etnicznego u najnowszej emigracji. Badania lingwistyczne nad Polakami w Niemczech Innym. Szlifersztajn (red. Stan i perspektywy badan ´ 23 ˛ wydawnicza ˛99 w ostatnim dwum. M. Kalczyn ´ ska. Krako ´ w 1991. Polszczyzna oso ´ b bilingwalnych w Zagłe ˛biu Ruhry w sytuacji oficjalnej.Polacy w Niemczech. 104 M. 102 M.

Gardocka. kto stanowia ´ rzy ˛. Nowsze głosy w dyskusji nad statusem prawnym Polako ´ w w Niemczech ˛ artykuły Jana Sandorskiego 111 oraz Je ˛drzeja Skrzypczaka 112. w: A Wolff-Powe 110 ˛ska. w: A Wolff-Powe 111 J. Problem ten znalazł sie ˙e w obszarze zainteresowania badaczy niemieckich. 108 . w: T. Skrzypczak. Hoffnung – Hilfe – Heuchelei. E. Jan Barcz 108 czy 109 ˛ nie tylko do prawa niemieckiego oraz umo Andrzej Gras ´ .24 Michał Nowosielski Prawa Polako ´ w w Niemczech Osobnym tematem – poruszanym zwykle w konteks ´ cie analiz zapiso ´ w traktatu ˛ kwestie prawne. Tekst ten ro ´ wniez ˙ powstał w ramach projektu realizowanego w Instytucie Zachodnim pt. Janusz. cit. 109 ˛ska. Polska mniejszos ´c ´ narodowa w Niemczech w s ´ wietle prawa mie ˛dzynarodowego. 113 ˛ska. Berlin 2001. Status prawny Polako ´ w w republice Federalnej Niemiec. Schulz (red. 114 R. Trzciel in ´ ska-Polus. grafie ´ w w okre ˛ wspo Zupełnie inny charakter maja ´ łczesne polskie migracje na tereny przy˛cej uwagi przycia ˛ga Meklemburgia-Pomorze Przednie. Ten typ wyjazdo ´ w opisywany był w literaturze przedmiotu rzadziej niz ˙ migracje do Niemiec ˛ Zachodnich. kto ´ rzy odwoływali sie ´w ˛dzynarodowych mie ˛dzy RP a RFN.in. Sytuacja prawna Polako ´ w w Niemczech w s ´ wietle traktatu z 17 czerwca 1991 r. jak i po zjednoczeniu 113. 112 J. cit. Schulz (red. J. Barcz. w: A Wolff-Powe (red. Najwie ´ lJ. E. Mniejszos ´ ci narodowe w Niemczech. op. oraz dyskusji woko ´ ł statusu mniejszos ´ ci sa kwestie pozycji prawnej Polako ´ w w Niemczech omawiali m. szczego graniczne. op. cit. ale takz mie ˙ e do katalogu dokumento ´w ˛dzynarodowych w tym takz ˛cy sie ˛ ta ˛ mie ˙ e europejskich. Sandorski. E.). G. „Pan ´ stwo i Prawo” nr 5͞1995. Polacy w Niemczech Wschodnich. Inny badacz zajmuja ˛ Grzegorz Janusz analizował – do pewnego stopnia w odniesieniu do problematyka ˛ prawna ˛ i polityczna ˛ innych mniejszos ˛cych sytuacji Polako ´ w – sytuacje ´ ci mieszkaja na terenie Niemiec 110. Polacy w Niemczech Wschodnich ˛ studia W analizach polskich migracji do Niemiec szczego ´ lne miejsce zajmuja nad migracjami na wschodnie tereny Niemiec. „Polacy w Niemczech”. Pozycja prawna Polako ´ w w Niemczech. Gras ´ . Schulz A. Ekonomiczny i Socjologiczny” nr 2͞2010. Torun ´ 2010. iz ˛dz uwaz ˙ aja ˙ uzyskanie (ba ´ odzyskanie) statusu mniejszos ´ ci narodowej przez ˛cych w RFN wydaje sie ˛ byc Polako ´ w mieszkaja ´ moz ˙ liwe. Przykładem prac pos ´ wieconych tej problematyce jest syntetyczny ˛cy migracje Polako artykuł Aleksandry Trzcielin ´ skiej-Polus opisuja ´ w do NRD oraz ˛ zaro ˛ takz ich sytuacje ´ wno przed. i prawa krajowego RFN. Rita Röhr opracowała mono˛ opisuja ˛ca ˛ polskich migranto ˛gu Frankfurt nad Odra ˛114. Geschichte des Einsatzes polnischer Arbeitskräfte in Betrieben des DDR-Grenzbezirks Frankfurt͞Oder 1966-1991. ˛zany jest z migracjami – gło Pierwszy zwia ´ wnie zarobkowymi – do NRD. op. Refleksja ta ma dwa wyraz ´ ne nurty.). „Ruch Prawniczy. Obszernie z 1991 r.). Prawa mniejszos ´ ci narodowych. A. Röhr. Sobczak.

kto ´ ry analizował go zaro ´ wno z perspektywy samych ˛cej 116.. Nowa polska migracja do Niemiec w pogranicznych społecznos ´ ciach lokalnych – perspektywa migranto ´ w. Moz ˙ na nawet zaryzykowac ´ twierdzenie. Jednak bogactwo opracowan ´ nie ˛ przekładac ˛ niewystarmusi sie ´ na ogo ´ lny stan wiedzy. jak i niemieckich medio migranto ´ w 115. polscy imigracji i integracja Polako ´ w oczami prasy czytanej w regionie. 117 A.Polacy w Niemczech. „Polen-Analyzen” nr 49͞2009.. Warto odnotowac ˛stkowe.). W 2000 r. Bojar. Wolff-Powe 121 Np. kto ´ ry nadal wydaje sie ˛cy. Pallaske (red. Torun ´ 2010.). Znikaja˛ca granica. Nie sposo ´ b oprzec ´ sie ˙ eniu. jak i niemieckiej literaturze. Jonda. w: A. Segeš Frelak (red. Znikaja˛ca granica. Historia i wspo ´ łczesnos ´c ´.. Mniejszos ´c ´ niemiecka w Polsce i Polacy w Niemczech. Schulz (red. czasami nieliczne. Segeš Frelak (red. Ch. jak i niemieckiej nauki wystepuje deficyt ˛cy problematyke ˛ zwia ˛zana ˛ z migracjami badan ´ i prac w sposo ´ b pełny opisuja ˛ w RFN. ´ PODSUMOWANIE – PERSPEKTYWY BADAN ˛d pis Przegla ´ miennictwa na temat polskich migracji do Niemiec skłania do stwierdzenia. J. w: A. Łada. M. ˛ z ˙ e obecnie na gruncie zaro ´ wno polskiej. Z. Łada. 120 ˛ska. Neue Formen der Migration und des Austausches im grenznahen Bereich. Stan i perspektywy badan ´ 25 ˛ty został takz nie zas ´ powiat Uecker-Randow. Kurcz. Segeš Frelak (red.. A. społecznos ´ ci przyjmuja ´ w 117. Wrocław 1990. Die Migration von Polen.. Polonia w Niemczech. Łada. kto Polako ´ w w Niemczech.. J. Kriszan. Polscy kandydaci w wyborach komunalnych w niemieckim powiecie Uecker-Randow w 2009 roku. jak i ich sytuacje ˛skiej została wydana praca Byc ´ Polakiem w Niemczech pod red. Nowa polska migracja do Niemiec w pogranicznych społecznos ´ ciach lokalnych – perspektywa migranto ´ w. Przygraniczne migracje w szerszym konteks ´ cie transformacji pogranicza polsko-niemieckiego opisywała takz ˙ e Bernadette Jonda 118. Warszawa 2001. Ostatnio temat ten podje ˙ e przez zespo ´ł Instytutu Spraw Publicznych. iz ˙ jest to problematyka bogata i opisywana z ro ´z ˙ norodnych perspektyw. iz ˙ jest to temat dobrze opisany zaro ´ wno w polskiej. cit. Znikaja˛ca granica. Inne całos ´ ciowe opracowania sa 121 ˛kszos ˛ to prace zbiorowe . W. Łada. cze ˛sto wa ˛skich problemo ˛ wraz dotycza ´ w. op.). Adam Jarosz z kolei z perspektywy politologicznej analizował udział polskich kandydato ´ w w wyborach 119 komunalnych w powiecie Uecker-Randow w 2009 r... 116 A. przy czym takz ˙ e w wie ´ ci sa 115 H. . z ˙ e wiele z prac opisywanych wyz ˙ ej to prace cza ˛ce wybranych. Szaniawska-Schwabe. Schulza .). 119 A.). w: A. Misiak (red. 118 B. Otwarcie rynku pracy. Jednak nie wyczerpuje ona wszystkich problemo ´w ˛zanych z sytuacja ˛ zbiorowos badawczych zwia ´ ci polskiej w Niemczech oraz ˛ w niekto ´ rych kwestiach jest juz ˙ nieaktualna. Jarosz. czaja ´. w Instytucie Zachodnim Polako ´ w do Niemiec. A.).. J. E. Wolff-Powe 120 ˛ podsumowac ˛ wiedze ˛ na temat ´ ra starała sie ´ dotychczasowa i E.

nie zawsze jednak maja skomplikowanych społecznych. jak i sytuacji oraz pozycji polskiej zbiorowos ´ ci w RFN do innych społecznos ´ ci imigranckich w Niemczech daje moz ˙ liwos ´ ci nowej interpretacji obserwowanych zjawisk. politycznego. Moz Odpowiedz ´ wydaje sie ´ twierdza ˙ na wskazac ´ na przynajmniej kilka ˛tko ˛ jeszcze dostatecznie wa ´ w badawczych. ˛cych problematyki polskich Ponadto nalez ˙ y zauwaz ˙ yc ´. Po pierwsze. lez ˙a ˛czona z wa ˛skos ˛ temato ˛ Ateoretycznos ´c ´ poła ´ cia ´ w badawczych ma jeszcze jedna ˛ – studia takie sa ˛ interesuja ˛ce zazwyczaj dla bezpos wade ´ rednich ich odbiorco ´w ˛dzy– Polako ´ w i Niemco ´ w. socjologiczna ˛. niedostatecznie opisane jest uczestnictwo polskich migranto ´w w ro ´z ˙ nych przejawach niemieckiego z ˙ ycia – społecznego. Podobnie ˛ polscy migranci. Po drugie. politologiczna ˛ czy ekonoła ´z ˙ ne perspektywy – historyczna 122 ˛ . np. Moz ˙ liwos ´c ´ ich internacjonalizacji i zakorzenienia w mie ˛ w zwia ˛zku z tym stosunkowo niewielnarodowym dyskursie migrantologicznym sa ˛ tak ze szkoda ˛ dla tego ciekawego i zro kie. kto ´ ry daje moz ˙ liwos ´ ci spojrzenia na procesy migracyjne w perspektywie długiego trwania. 122 . z ˙ e wie ˛ w pis badan ´ o charakterze komparatystycznym pojawia sie ´ miennictwie niemieckim. kto ˛ sie ˛ nie dos inne tematy badawcze? Czy sa ´ re wydaja ´c ´ jeszcze opisane? ˛ byc ˛ca. Partycypacja w tych sferach jest przeciez ˙ nie tylko intersuja ˛. kto ´ re w tym nurcie badan ´ nie sa widoczne. Lis. kto ´ ra w przypadku krajo ´ w tak blisko połoz ˙ onych jak Polska i RFN powinna byc ´ szczego ´ lnie ciekawym obiektem obserwacji i analiz. iz Nalez ˙ y zwro ´ cic ´ uwage ˙ omawiana problematyka poruszana jest takz ˙ e w pracach na temat stosunko ´ w polsko-niemieckich. brakuje w badaniach nad Polakami w Niemczech wyraz ´ nej perspektywy transnarodowej. Wyraz ´ nie brak jest monografii. wydawniczych czy konferencyjnych.26 Michał Nowosielski ˛cza ˛ce ro ˛. czy ˛ca jako kulturalnego. jednak nalez ˙ y pamie ´. Trzcielin ´ ska-Polus. por. ˛cym badania nad Polakami w Niemczech jest fakt. Przyczyniaja ˛ sie ˛ one do eksplanacyjna jest w zwia ˛ wpływ na nasze zrozumienie poszerzenia zasobu wiedzy. Nie stanowi to ˛tac oczywis ´ cie ich wady. iz Innym problemem dotykaja ˙ ˛ one poro ˛cej stosunkowo rzadko sa ´ wnawcze. zgromadzona wielu ro ´z ˙ nych projekto ´ w – badawczych. kto ´ re zebrałyby i usystematyzowały miczna ˛ wiedze ˛ na temat Polako ˛ w wyniku realizacji bogata ´ w w Niemczech. kto ´ re ˛ u podstaw ponad dwustuletnich polskich migracji do Niemiec. M. mogłyby przynies ´c ´ interesuja ˛ sie ˛ jeszcze jakies Czy przed badaniami nad Polakami w Niemczech otwieraja ´ ˛ tematy.. z ˙ e wiele z prac dotycza migracji do Niemiec to opracowania historyczne i opisowe. A. przy czym nalez ˙ y odnotowac ´. gdzie obecni sa ˛ce wnioski. poro ´ wnania z innymi krajami docelowymi. Tymczasem odniesienie zaro ´ wno samych proceso ´ w migracji. ˛tkowo rzadko maja ˛ ambicje teoretyczne i ich wartos jak i szczego ´ łowe) wyja ´c ´ ˛zku z tym ograniczona. ekonomicznych i politycznych proceso ´ w. Dzieje sie ´z ˙ nicowanego tematu badan ´. z ˙ e tego typu studia (zaro ´ wno ogo ´ lne.. Polacy i Niemcy.

Nie jest to zreszta Podobne zjawisko moz ˙ na zaobserwowac ´ w całych polskich badaniach nad migrac˛ło pro jami. Czy otwarcie rynku pracy w RFN sprawi. społeczen ´ stwem przyjmuja ˛cia – szczego Po trzecie. ale moga ˙ e stanowic ´ waz ˙ ny temat dociekan ´ dla badaczy ˛cych ro stosuja ´z ˙ ne odmiany teorii feministycznych w migrantologii. wiedzy na temat Polako ´ w w Niemczech. ˛ studia nad przemianami toz Po czwarte. Aspekty społeczne. w drugim i kolejnych pokoleniach. polityczne. lub uz ˙ ywaja ´b ˛. Dopiero niedawno polskie s ´ rodowisko migrantologo ´ w podje ´ by kon˛ solidacji. Polskie pracownice niemiec˛ nie tylko ciekawymi przypadkami migracji kiego systemu opieki czy Putzfrau sa ˛ takz zarobkowych. ˛ na gruncie studio Nie daje sie ´ w migrantologicznych zaobserwowac ´ kumulacji ˛ niczym wyja ˛tkowym. z z dos ´ wiadczeniem migracyjnym. pytania wydaje sie ˛ obszaro Po szo ´ ste. ale takz ˙ e jako wskaz ´ nik integracji ze ˛cym. kto ´ re moz ˙ na poddac ´ analizie. rozwinie ´ lnie w poro ´ wnaniu ze s ´ wiatowymi badania nad ˛ studia nad perspektywa ˛ genderowa ˛ polskich migracji do migracjami – wymagaja ˛cych migracji pokazuje. Choc ´ nie ma tam tak silnego jak Szczecin centrum katalizuja ˛ procesy osiedlania sie ˛ Polako zjawisko osadnictwa. rozwinie ˛cia wymagaja ˛ takz ˛ przedsie ˛biorczos ˛ Po pia ˙ e badania nad polska ´ cia ˛cych sie ˛ uwarunkowan w Niemczech – szczego ´ lnie zas ´ w konteks ´ cie zmieniaja ´ ˛cych ze zniesienia ograniczen instytucjonalnych wynikaja ´ na niemieckim rynku ˛biorstw pracy. to jednak i tam obserwuje sie ´ w. z ˙ e liczba polskich przedsie ˛dzie malec ˛ ich specyfika i nastawia ˛ sie ˛ one bardziej niz be ´ ? Czy zmieni sie ˙ do tej pory na dostarczanie towaro ´ w i usług polskiej zbiorowos ´ ci? Odpowiedz ´ na te ˛ kluczowa dla dalszej refleksji na ten temat. Wydaje sie ˙e ˛zko ˛ i polskos ˛. Artykuł powstał podczas realizacji projektu „Polacy w Niemczech. dotychczas prowadzone badania nad tzw. ˛c. z RFN. Stan i perspektywy badan ´ 27 element opisu sytuacji Polako ´ w w Niemczech. cia ˙ nos ´ ci narodo˛c terminologii niemieckiej oso wej potomko ´ w polskich migranto ´ w. choc ´ niekoniecznie w pełny sposo ´ b opisany. . co moz ˙ e miec ´ korzystny wpływ na rozwo ´ j tej subdziedziny badan ´ migracyjnych. jak i Niemcami i niemieckos badania ich zwia ´ w zaro ´ wno z Polska ´ cia ´˛ dałyby ciekawe wyniki dotycza ˛ce dynamiki przemian toz cia ˙ samos ´ ci. finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki. Juz ˙ sama analiza statystyk dotycza ˙ e moz ˙ emy mo ´ wic ´ tu o płciowo uwarunkowanych wzorcach migracji. Byc ´ moz ˙ e przy tej okazji ro ´ wniez ˙ warto takz ˙ e zadbac ´ o intensyfikacje ˛cymi sie ˛ Polakami wymiany wiedzy i dos ´ wiadczen ´ miedzy badaczami zajmuja w Niemczech. tymczasem na uwage ´ wniez ˙ inne tereny – w Brandenburgii ˛cego i Saksonii. ˛te. kolonizacja ´w ˛ na Meklemburgii-Pomorzu Wschodprzygranicznych przez Polako ´ w skupiały sie ˛ zasługuja ˛ ro nim.Polacy w Niemczech. problem polskich migracji do Niemiec – mimo pewnych luk Reasumuja ˛ byc – wydaje sie ´ dobrze przebadany. ekonomiczne i prawne” NN116 31639. mimo iz ˙ prowadzone sa ˙ samos ´ ci ˛gle mało wiemy na temat poczucia przynalez Polako ´ w Niemczech.

the history and the present of Polish migration to Germany and the state of the art of studies on Polish migrations to Germany. Polish enterprise and Polish organizations in Germany. . The problems tackled in the text pertain to discussions on the object of research. labour and seasonal migration.28 Michał Nowosielski ABSTRACT The article describes the state of research on the dynamics of Polish migration to Germany and the situation of Poles in there. The article concludes with a reflection on the limitations of hitherto research on Polish migration to Germany and potential areas of analysis that call for further inquiry. The topics most frequently scrutinized by researchers include: integrative identity.