You are on page 1of 26

˛D ZACHODNI PRZEGLA 2012, nr 3

MICHAŁ NOWOSIELSKI Michał Nowosielski Poznan ´

´ POLACY W NIEMCZECH. STAN I PERSPEKTYWY BADAN Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badan ´
Zainteresowanie polskimi migracjami do Niemiec na gruncie nauki jest zjawis˛zanymi z wychodz kiem tak starym, jak i same migracje. Ro ´z ˙ nymi aspektami zwia ´ st˛ Polako ˛ badacze polscy i niemieccy. wem i obecnos ´ cia ´ w w Niemczech zajmowali sie Uz ´ ro ´ deł tego zainteresowania lez ˙ ał fakt, z ˙ e miały one ogromnie znaczenie zaro ´ wno ˛cego, jak i przyjmuja ˛cego. Na przestrzeni dwustu lat dla społeczen ´ stwa wysyłaja ˛ do Niemiec ponad 8 mln oso z terytorio ´ w Polski przemies ´ ciło sie ´ b 1. Czy jednak ˛dza ˛ce tymi migracjami moz ˙ emy mo ´ wic ´ o tym, z ˙ e znamy dobrze mechanizmy rza i czy dobrze opisana jest sytuacja polskiej zbiorowos ´ ci w Niemczech? Odpowiedz ´ na te pytania nie jest oczywista. Chociaz ˙ moz ˙ emy mo ´ wic ´ o bogactwie badan ´ ˛ stwierdzenie, i literatury na ten temat, to jednoczes ´ nie usprawiedliwione wydaje sie iz ˙ Polacy w Niemczech i polskie migracje do Niemiec jako przedmiot refleksji ˛gle wymagaja ˛ dalszych dociekan migrantologo ´ w cia ´. ˛ polskich Celem artykułu jest opis obecnego state-of-art badan ´ nad dynamika migracji do Niemiec i sytuacji polskiej zbiorowos ´ ci w RFN oraz – na ile to moz ˙ liwe – wskazanie na jego niedoskonałos ´ ci i niedobory, nie jednak z zamiarem krytyki, ale ˛cia tematy i wa ˛tki badawcze, a takz raczej wskazania na moz ˙ liwe do rozwinie ˙e ˛ przed badaniami migrantologicznymi zajprzedstawienie perspektyw, jakie stoja ˛cymi sie ˛ przepływem ludnos ˛dzy Polska ˛ a Niemcami. muja ´ ci mie ˛ z czterech cze ˛s ˛s Artykuł składa sie ´ ci. W cze ´ ci pierwszej opisuje dyskusje nad przedmiotem badan ´ – problem, przed jakim staje wielu z badaczy tego tematu: ˛s jakiej kategorii nalez ˙ y uz ˙ ywac ´ do opisu „Polako ´ w w Niemczech”. Cze ´c ´ druga ˛cona jest dynamice migracji z Polski do Niemiec oraz podstawowej pos ´ wie charakterystyce polskiej społecznos ´ ci imigranckiej w RFN: liczebnos ´ ci oraz roz˛s mieszczeniu przedstawicieli polskiej zbiorowos ´ ci w Niemczech. W trzeciej cze ´ ci zaprezentowany jest stan badan ´ nad polskimi migracjami do Niemiec. Zastrzec przy ˛du tym nalez ˙ y, iz ˙ nie wyczerpuje on wszystkich moz ˙ liwych z ´ ro ´ deł, bowiem ze wzgle na bogactwo pis ´ miennictwa niemoz ˙ liwe jest dotarcie do wszystkich – nawet
1

Por. tabela 1.

4

Michał Nowosielski

˛, iz istotnych – opracowan ´ . Niemniej jednak wydaje sie ˙ dokonany wybo ´ r teksto ´w ˛cej cze ˛s ˛ sie ˛ odzwierciedla stan badan ´ . W czwartej, podsumowuja ´ ci pojawiaja ˛ce rozwoju badan rekomendacje dotycza ´ nad polskimi migracjami do Niemiec. ˛ pewne wady dotychczasowej refleksji na ten temat oraz obszary, kto Wskazane sa ´ re ˛ dalszych badan wymagaja ´.

´ PRZEDMIOT BADAN
˛ Wiesław Lesiuk i Aleksandra Trzcielin Jak zauwaz ˙ aja ´ ska-Polus „analiza pis ´˛c o Polakach miennictwa naukowego i publicystyki pozwala stwierdzic ´, z ˙ e mo ´ wia ˛ w kre ˛gu ro w Niemczech poruszamy sie ´z ˙ nych bliskoznacznych, ale bynajmniej nie ˛cia te sa ˛ cze ˛s ˛s jednoznacznych okres ´ len ´ (...). Poje ´ ciowo zbiez ˙ ne, ale tez ˙ cze ´ ciowo rozbiez ˙ ne. Wynika to z ro ´z ˙ norakich konteksto ´ w i wyprowadzania z takich kategorii ˛ciowych, jak: pochodzenie prawnopan poje ´ stwowe, terytorialne, etniczno-kulturowe czy wreszcie subiektywnie deklarowana lub odczuwana narodowos ´c ´ ” 2. Jednym ˛cych kłopoty ze zdefiniowaniem „przedz podstawowych problemo ´ w powoduja ˛sto podnoszony miotu badan ´ ” w przypadku polskich migracji do Niemiec jest cze problem heterogenicznos ´ ci zbiorowos ´ ci polskiej w RFN. Wynika ona ze splotu ro ´z ˙ norodnych przyczyn. ˛ przyczyna ˛ jest falowos Podstawowa ´c ´ migracji z Polski do Niemiec – moz ˙ na wyro ´z ˙ nic ´ około 10 najwaz ˙ niejszych fal wychodz ´ stwa z ziem polskich do niemiec˛dzy osobami pochodza ˛cymi z poszczego ˛ kich (por. tabela 1). Mie ´ lnych fal musza ˛ ogromne ro ˛ce mie ˛dzy innymi ze stopnia integracji uwidaczniac ´ sie ´z ˙ nice, wynikaja ze społeczen ´ stwem niemieckim. ˛ takz Istotne ro ´z ˙ nice moga ˙ e dotyczyc ´ oso ´ b o ro ´z ˙ nym statusie prawnym. ˛cych wyła ˛cznie obywatelstW przypadku RFN moz ˙ emy mo ´ wic ´ o osobach posiadaja wo niemieckie (osobach naturalizowanych oraz ich potomkach, a takz ˙ e przesiedlen ´˛cych wyła ˛cznie polskie obywatelstwo (z punktu widzenia cach), osobach posiadaja niemieckiego prawa – cudzoziemco ´ w z UE) oraz osobach o podwo ´ jnym obywatelst˛s wie (dotyczy to cze ´ ci przesiedlen ´ co ´ w) 3. ˛dzy Polska ˛ Sytuacja komplikowana jest przez fakt, iz ˙ ruchy ludnos ´ ciowe mie ˛ było przesunie ˛a Niemcami nie zawsze wynikały z migracji. Czasem ich przyczyna ˛cy cie granic, tak jak miało to miejsce podczas rozbioro ´ w, kiedy Polacy zamieszkuja ˛ mimowolnie polska ˛ mniejszos ˛ w Prusach. tereny zaboru pruskiego stali sie ´ cia ˛kszyło zaro W latach 1772-1795 Kro ´ lestwo Pruskie znacznie powie ´ wno swoje ˛ ludnos terytorium, jak i liczbe ´ ci. Z około 8 mln mieszkan ´ co ´ w Kro ´ lestwa Pruskiego ´ skich i ustalen ´ Kongresu 3 mln stanowili Polacy 4. W wyniku wojen napoleon
2 ˛ska, W. Lesiuk, A. Trzcielin ´ ska-Pol us, Woko ´ ł definicji przedmiotu badan ´ , w: A Wolff-Powe E. Schulz (red.), Byc ´ Polakiem w Niemczech, Poznan ´ 2000, s. 141-142. 3 ˛ kategoria ˛ były osoby posiadaja ˛ce status bezpan ˛s Wczes ´ niej osobna ´ stwowco ´ w, kto ´ rym, najcze ´ ciej w latach 80., odebrano obywatelstwo polskie i kto ´ rzy byli politycznymi uchodz ´ cami. 4 P. Panayi, Ethnic Minorities in Nineteenth and Twentieth Century Germany. Jews, Gypsies, Poles, Turks and Others, Harlow 2000, s. 54.

Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badan ´

5

˛ do 1,5 mln 5. W 1871 r. Wieden ´ skiego populacja Polako ´ w w Prusach zmniejszyła sie ludnos ´c ´ polska, skupiona gło ´ wnie w prowincjach wschodnich, szacowana była na 2,5 mln oso ´ b 6. Kolejne zmiany granic (po I i II wojnie s ´ wiatowej) spowodowały, z ˙e ˛dzy Polakami i Niemcami (a takz granice etniczne mie ˙ e grupami autochtonicznymi ´ la˛zacy, Mazurzy czy Kaszubi) nie stały sie ˛ wielu przypadkach wyraz takimi, jak S ´ ne. ˛d problem migracji przesiedlen Sta ´ co ´ w (Aussiedler) oraz tzw. po ´z ´ nych przesiedlen ´˛ce do Niemiec na podstawie statusu co ´ w (Spätaussiedler). Poniewaz ˙ osoby migruja przesiedlen ´ ca nie tylko miały ogromne ułatwienia przy uzyskiwaniu niemieckiego obywatelstwa, ale takz ˙ e otrzymywały przywileje, kto ´ re nie przysługiwały innym imigrantom 7, ten rodzaj migracji był atrakcyjnym sposobem zmiany obywatelstwa takz ˙ e dla oso ´ b, kto ´ re nie miały jasno okres ´ lonej toz ˙ samos ´ ci niemieckiej. Dotyczy to ˛cych sie ˛ w RFN w latach szczego ´ lnie niekto ´ rych po ´z ´ nych przesiedlen ´ co ´ w osiedlaja 80. Z formalnego punktu widzenia emigracja oparta na statusie przesiedlen ´ ca oznaczała uznanie przynalez ˙ nos ´ ci do narodu niemieckiego. W rzeczywistos ´ ci jednak w wielu przypadkach nie było to tak jednoznaczne, o czym moz ˙e s ´ wiadczyc ´ ˛s fakt, iz ˙ cze ´c ´ ze Spätaussiedler zatrzymało polskie paszporty oraz aktywnie ˛cz uwaz ˛ za uczestniczyła w polskim z ˙ yciu kulturalnym w RFN czy wre ˙ a sie 8 przedstawicieli mniejszos ´ ci polskiej w Niemczech . W literaturze na temat Polako ´ w w Niemczech moz ˙ na napotkac ´ wiele pro ´b zdefiniowania grupy badanej. Stosunkowo najszerzej do tego problemu podeszli ˛c cytowani juz ˙ Wiesław Lesiuk i Aleksandra Trzcielin ´ ska-Polus, kto ´ rzy stawiaja ˛ce ˛ ˛ pytanie dotycza tego, z jaka kategoria moz ˙ na identyfikowac ´ Polako ´ w w Niem˛, czech, zaproponowali jednoczes ´ nie osiem moz ˙ liwos ´ ci: mniejszos ´c ´ narodowa ˛zykowa ˛, grupe ˛ narodowa ˛, grupe ˛ etniczna ˛, „Polonie ˛”, grupe ˛ polska ˛ mniejszos ´c ´ je ˛ polskoje ˛zyczna ˛ oraz polska ˛ kolonie ˛ w Niemczech. Przeanaliw Niemczech, grupe zowali oni przy tym wiele wczes ´ niejszych prac, w kto ´ rych problem zdefiniowania ˛z zbiorowos ´ ci polskiej w Niemczech był podejmowany, m.in. ksia ˙ ki Zbigniewa 9 10 Kurcza czy Grzegorza Janusza , ale ostatecznie nie udzielili jasnej odpowiedzi na ˛ łatwe w s ˛zanego postawiony problem. Nie jest to zreszta ´ wietle problemu zwia ˛ Polako z heterogenicznos ´ cia ´ w w Niemczech. ˛ uz Z socjologicznego punktu widzenia najbardziej uprawnione wydaje sie ˙ ywanie trzech sformułowan ´ : „Polonia”, „zbiorowos ´c ´ Polska w Niemczech” oraz „polscy migranci w Niemczech”.
Ibidem. W. Lesiuk, Polska emigracja wewna˛trzniemiecka i do Niemiec okresu industrializacji, w: M. Lis (red.), Polacy w Niemczech, Opole 1996, s. 11. 7 J. Schmidt, Nowe toz ˙ samos ´ ci w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, Poznan ´ 2000, s. 67. 8 ˛zku Polako Vide casus Marka Wo ´ jcickiego, obecnego prezesa Zwia ´ w w Niemczech. 9 Z. Kurcz, Charakter polskiej obecnos ´ ci w Niemczech na przykładzie najnowszej emigracji z Polski. Mniejszos ´c ´ narodowa, Polonia czy obcokrajowcy? w: M. Lis, A. Trzcielin ´ ska-Polus (red.), Polacy i Niemcy. Płaszczyzny i drogi normalizacji. Bilans pierwszego pie ˛ciolecia, Opole 1997. 10 G. Janusz, Polonia w Republice Federalnej Niemiec, Lublin 1990.
6 5

6

Michał Nowosielski

˛ odwołac W przypadku pierwszego sformułowania moz ˙ na sie ´ do tradycji ˛zanej z interpretowa– zaro ´ wno naukowej, jak i kulturowej oraz politycznej zwia ˛cych za granica ˛, migranto niem ro ´z ˙ nych grup Polako ´ w mieszkaja ´ w i ich potomko ´ w, ˛ w Polsce z powodu przesunie ˛cia granic – jako jak i oso ´ b, kto ´ re nie mieszkaja ˛ grup genetycznie polskich, ale o ro „mozaike ´z ˙ nych interesach, nieidentycznych celach działania, realizowanych w ro ´z ˙ nych s ´ rodowiskach społecznych i kulturo˛cie Polonii jest wie ˛c wystarczaja ˛co pojemne, by pomies ˛kszos ´ cic ´ wie ´c ´ wych” 11. Poje zro ´z ˙ nicowanych toz ˙ samos ´ ci „Polako ´ w w Niemczech”. Nalez ˙ y jednak wskazac ´ na ˛ce z faktu, iz ograniczenia jego aplikowalnos ´ ci, wynikaja ˙ szczego ´ lnie nowe fale ˛ sie ˛ odz migranto ´ w wydaja ˙ egnywac ´ od poczucia przynalez ˙ nos ´ ci do tej kategorii. ˛ trafnie oddawac Sformułowanie „polska zbiorowos ´c ´ w Niemczech” wydaje sie ´ ˛zi społecznych mie ˛dzy zaro ´ wno heterogenicznos ´c ´ , jak i brak wyraz ´ nych wie ˛ w socjologicznym Polakami w Niemczech, kto ´ re pozwalałyby uznac ´ ich za grupe sensie tego słowa. Nie jest ono takz ˙ e uwikłane w ro ´z ˙ ne kulturowe i polityczne ˛ przyczyna ˛ stosunkowo nikłej popularnos konteksty, kto ´ re sa ´ ci „Polonii” jako składnika autoidentyfikacji wspo ´ łczesnych migranto ´ w. ˛ciem sa ˛ „polscy migranci w Niemczech”. Szczego Ostatnim poje ´ lnie trafnie ˛ paradygmatu z badan ˛” – diaspora ˛ polska ˛, na oddaje ono zmiane ´ nad „Polonia badania migracji. Ro ´ wniez ˙ w tym przypadku nie ma mowy o klasycznej pułapce okres ´ lenia tej zbiorowos ´ ci jako grupy.
DYNAMIKA MIGRACJI Z POLSKI DO NIEMIEC ´ CI IMIGRACYJNEJ W RFN ORAZ CHARAKTERYSTYKA POLSKIEJ SPOŁECZNOS

Wspo ´ łczesna polska migracja do RFN choc ´ nie jest tak spektakularna jak ta do ˛ga za soba ˛ napływ duz Wielkiej Brytanii, nadal pocia ˙ ej liczby Polako ´ w do Niemiec. ˛, z Znajduje to odbicie takz ˙ e w niemieckich statystykach, kto ´ re pokazuja ˙ e od drugiej ˛ rokrocznie najwie ˛ksza ˛ grupa ˛ napływaja ˛ca ˛ do Niemiec. połowy lat 90. Polacy sa ˛, z Bardziej szczego ´ łowe dane pokazuja ˙ e choc ´ napływ Polako ´ w do Niemiec jest ˛ duz ˙ y, to migracja netto jest juz ˙ znacznie niz ˙ sza. Wykres 1 ilustruje dynamike migracji z Polski do Niemiec i z powrotem w latach 1991-2009. Stosunkowo ˛cej Polako najwie ´ w – około 150 tys. oso ´ b rocznie – emigrowało do RFN w latach ˛pnie 2004-2007. Charakterystyczny jest fakt, iz 1991-1993, a naste ˙ w okresie od ˛tkiem 1993 r.) bilans wyjazdo 1991 do 2007 rokrocznie (z wyja ´ w i powroto ´w Polako ´ w był dodatni. W 2008 i 2009 r. niemal tyle samo obywateli polskich imigrowało, co opuszczało RFN. To zerowe saldo migracji moz ˙ e byc ´ wynikiem kryzysu ekonomicznego, kto ´ ry spowodował spowolnienie niemieckiej gospodarki ˛ robocza ˛, co z kolei mogło skutkowac oraz zmniejszone zapotrzebowanie na siłe ´ ˛ksza ˛ niz ˛ powroto wie ˙ do tej pory fala ´ w.
˛d Polonijny” A. K. Paluch, Inkluzywne i ekskluzywne rozumienie terminu „Polonia”, „Przegla nr 2͞1976, s. 22.
11

Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badan ´ Tabela 1 Fale migracji z Polski do Niemiec Okres ˛tek Pocza XIX w. Szacowana liczba nieznana Charakterystyka

7

Wychodz ´ stwo polityczne. Niemcy były przede wszystkim tery˛s torium transferowym. Cze ´c ´ polskich imigranto ´ w politycznych ˛ w niekto osiedliła sie ´ rych niemieckich krajach (szczego ´ lnie w Saksonii) 12. Gwałtowny rozwo ´ j przemysłowy i ekonomiczny Niemiec spo˛kszone zapotrzebowanie na siłe ˛ robocza ˛ zaro wodował zwie ´ wno ´ rzy mieszkali na w przemys ´ le, jak i w rolnictwie 13. Polacy, kto terenach słabo uprzemysłowionych o niskim zapotrzebowaniu na pracowniko ´ w, stanowili jedno z gło ´ wnych z ´ ro ´ deł siły roboczej ˛kszonego popytu 14. koniecznej do zaspokojenia tego zwie ˛ z tereno Około 1,2 mln oso ´ b przemies ´ ciło sie ´ w zaboru pruskiego ˛b Cesarstwa Niemieckiego, kolejne 1,2 mln Polako w gła ´w wyemigrowało z tereno ´ w zaboru rosyjskiego, zas ´ mniej niz ˙ 1,1 mln polskich imigranto ´ w w Niemczech pochodziła z tereno ´w zaboru austriackiego 15. ˛ polskich imigNajbardziej popularnymi miejscami osiedlania sie ranto ´ w była Nadrenia Po ´ łnocna-Westfalia, na terenie kto ´ rej na przełomie XIX i XX w. mieszkało od 300 16 do 500 tys. 17 ˛s ˛ Polako ´ w. Miejscowos ´ ci, w kto ´ rych najcze ´ ciej osiedlali sie ˛cy w Zagłe ˛biu Ruhry polscy robotnicy, to: Bochum, mieszkaja Bottrop, Dortmund, Recklinghausen, Düsseldorf. Dynamicznie ˛ca sie ˛ stolica Cesarstwa – Berlin – ro ˛gała rozwijaja ´ wniez ˙ przycia Polako ´ w, kto ´ rych liczba na przełomie XIX i XX w. przekroczyła 100 tys. oso ´ b 18. Migracja polska na tereny przemysłowe Cesarstwa Niemiec˛kszos kiego w wie ´ ci przypadko ´ w miała charakter sieciowy. ˛ce z tych samych regiono Osoby pochodza ´ w czy społecznos ´ ci ˛ na tych samych terenach w Niemczech. lokalnych osiedlały sie Powodowało to tworzenie silnych polskich społecznos ´ ci, dochodziło to tworzenia polskich dzielnic 19.

1870-1914

3,5 mln

12 G. Janusz, Polonia w Niemczech, w: Polonia w Niemczech. Historia i wspo ´ łczesnos ´c ´, Warszawa 2001, s. 21, por. takz ˙ e P. Panayi, op. cit., s. 56. 13 W. Lesiuk, op. cit., s. 11. 14 E. Marek, Praca Polako ´ w w Niemczech. Po ´ łtora wieku emigracji zarobkowej, Warszawa 2008, s. 17-21. 15 A. Galos, Stan liczebny emigracji polskich w XIX wieku, w: Liczba i rozmieszczenie Polako ´w w s ´ wiecie, cz. 1, Wrocław 1981, s. 31-35; por. A. Pilch, Ogo ´ lne prawidłowos ´ ci emigracji z ziem polskich, w: H. Kubiak, A. Pilch (red.), Stan i potrzeby badan ´ nad zbiorowos ´ ciami polonijnymi, Wrocław 1976, s. 35-49. 16 G. Janusz, Polonia w Niemczech..., s. 21. 17 W. Lesiuk, op. cit., s. 15-16. 18 A. Cimała, Polacy w Berlinie w XIX i XX wieku, w: M. Lis (red.), Polacy w Niemczech, Opole 1996, s. 30. 19 ˛biu Ruhry: V. M. Stefanski, Zum Prozess der Por. np. opis polskich społecznos ´ ci w zagłe Emanzipation und Integration von Außenseitern: Polnische Arbeitsemigranten in Ruhrgebiet, Dortmund 1984, szczego ´ lnie s. 30-72.

8

Michał Nowosielski cd. tab. 1 Okres Szacowana liczba 500 tys. Charakterystyka ˛dzywojennym migracje stałe zostały zahamowane, W okresie mie ˛tkowo obsera migracje sezonowe uległy ograniczeniom. Pocza ˛ sezonowa ˛ nielegalna ˛. Szacuje sie ˛, z wowano migracje ˙ e w latach 1920-1926 nielegalnie wyemigrowało 70-75 tys. polskich robot´ wnie do gospodarstw rolnych na wschodzie niko ´ w rolnych 20, gło o ´ wczesnych Niemiec. Podpisanie Konwencji w sprawie polskich robotniko ´ w rolnych z 24 listopada 1927 r. 21 pozwoliło na migracje legalne i tym ˛cie polskich imigranto ˛ samym obje ´ w sezonowych podstawowa ˛ prawna ˛. Na podstawie ustalen ochrona ´ konwencji do Niemiec w latach 1926-1930 wyjechało około 360 tys. oso ´ b 22. W wyniku ˛tku lat 30. migracje ˛ sezonowa ˛ kryzysu gospodarczego, na pocza zahamowano. Granice otwarto ponownie w 1937 r. Do 1939 r. z Polski wyjechało ponad 80 tys. oso ´ b 23. Jednoczes ´ nie legalnej migracji towarzyszyła stale migracja nielegalna, szczego ´ lnie z tereno ´ w przygranicznych 24, kto ´ rej wielkos ´c ´ jest trudna do oszacowania.

1918-1939

1939-1945

1,9 25 do 2,5 mln 26

Podczas II wojny s ´ wiatowej w wyniku prowadzonej przez III ˛ polityki zwie ˛kszania zasobo Rzesze ´ w siły roboczej z tereno ´w ˛czonych do Rzeszy oraz okupowanych miała miejsce migrawła cja przymusowa. Na terytorium III Rzeszy przesiedleni zostali ˛z przede wszystkim robotnicy przymusowi, wie ´ niowie obozo ´w koncentracyjnych oraz stalago ´ w i oflago ´ w, a takz ˙ e około 200 tys. polskich dzieci w celach germanizacyjnych 27. Polacy stanowili ˛, stanowia ˛ca ˛ nawet do 60% ogo w Niemczech najliczniejsza ´ łu, ˛ cudzoziemskich robotniko grupe ´ w 28.

˛ pin E. Ke ´ ska, Migracje sezonowe z Polski do Niemiec, Warszawa 2008, s. 116. Dz. U. R.P. 1929, nr 44, poz. 366, za: H. Janowska, Emigracja z Polski w latach 1918-1939, w: A. Pilch (red.), Emigracja z ziem polskich w czasach nowoz ˙ ytnych i najnowszych (XVIII-XX w.), Warszawa 1984. 22 ˛ pin E. Ke ´ ska, op. cit., s. 104. 23 Ibidem, s. 119. 24 E. Kołodziej, Wychodz ´ stwo zarobkowe z Polski 1918-1939. Studia nad polityka˛ emigracyjna˛ II Rzeczypospolitej, Warszawa 1982. 25 E. Marek, op. cit., s. 191. 26 Z. Landau, Polityka ludnos ´ ciowa Niemiec hitlerowskich za ziemiach polskich w latach II wojny s ´ wiatowej, Warszawa 1964, s. 198, za: J. Korczyn ´ ska, Sezonowe wyjazdy Polako ´ w do Niemiec, Warszawa 2003, s. 45. 27 Cz. Łuczak, Przemieszczenia ludnos ´ ci z Polski podczas drugiej wojny s ´ wiatowej, w: A. Pilch (red.), Emigracja z ziem polskich..., s. 455-480. 28 M. Krajewski, Historia gospodarcza Polski do 1989 roku, Włocławek 2000, s. 383.
21

20

Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badan ´

9
cd. tab. 1

Okres

Szacowana liczba

Charakterystyka Po zakon ´ czeniu działan ´ wojennych Polacy, kto ´ rzy zostali przy˛ musowo przesiedleni na terytorium III Rzeszy, znalez ´ li sie w ro ´z ˙ nych strefach okupacyjnych: 700 tys. w radzieckiej, 540tys. w brytyjskiej, 400 tys. w amerykan ´ skiej i 68 tys. we francuskiej ˛kszos strefie okupacyjnej 29. Wie ´c ´ z nich otrzymało status wysiedlonych – displaced persons (potocznie nazywanych dipisami). ˛s W wyniku akcji repatriacyjnej duz ˙ a cze ´c ´ dipiso ´ w wro ´ ciła do ˛s ˛ła – przede wszystkim z przyczyn ojczyzny, cze ´c ´ zas ´ podje ˛ o dalszej migracji do innych pan politycznych – decyzje ´ stw ˛ Europy Zachodniej. Pewna liczba dipiso ´ w zdecydowała sie ˛, z zostac ´ na terenie Niemiec Zachodnich. Szacuje sie ˙ e w 1950 r. ˛ ok 80 tys. dipiso na terytorium RFN znajdowało sie ´ w 30, kto ´ rzy uzyskali status bezpan ´ stwowco ´ w (heimatlose Ausländer) 31. Liczebnos ´c ´ tej grupy zmalała jeszcze w połowie lat 50. XX w. do około 50 tys. 32

Lata 50. XX w.

250 tys.

Pierwsza fala migracji przesiedlen ´ co ´ w (Aussiedler). Migracje te ˛ły sie ˛ w latach 50. XX w. wyjazdami realizowanymi rozpocze ˛czenia rodzin, prowadzonej na mocy w ramach tzw. akcji ła ˛dzy Polskim i Niemieckim Czerwonym Krzyporozumienia mie z ˙ em 33. Druga fala migracji przesiedlen ´ co ´ w, przeprowadzona na podstawie podpisanego w 1970 r. traktatu polsko-niemieckiego. ˛ na Migracje zarobkowe do NRD. Ruch migracyjny nasilił sie ˛tku lat 70. kiedy otwarto dla ruchu bezwizowego granice ˛ pocza ˛ co spowodowało napływ polskich pracowpolsko-enerdowska niko ´ w (zaro ´ wno stałych, jak i czasowych) do wschodnioniemiec˛ki podpisanej kich, przygranicznych fabryk. Ponadto, dzie ˛cy poza regionami przyw 1971 r. umowie, Polacy mieszkaja ˛ w enerdowskich granicznymi ro ´ wniez ˙ mogli znalez ´c ´ prace ˛s ˛kszos fabrykach. Cze ´c ´ spos ´ ro ´ d tych imigranto ´ w, z kto ´ rych wie ´c ´ ˛z pracowała w budownictwie, go ´ rnictwie, przemys ´ le maszyn cie ˙kich i metalurgicznym 34, pozostała w NRD na stałe 35.

Lata 70. XX w. Lata 70. i 80. XX w.

130 tys. 50 tys.

E. Marek, op. cit., s. 192. K. Ruchniewicz, Die polnische politische Emigration nach Deutschland in den Jahren 1945 bis 1980, w: Ch. Pallaske (red.), Die Migration von Polen nach Deutschland. Zu Geschichte und Gegenwart eines europäischen Migrationssystems, Baden-Baden 2001, s. 66. 31 J. Kozłowski, Geneza i ewolucja zbiorowos ´ ci wychodz ´ stwa polskiego w Europie, w: B. Szydłowska-Cegłowa (red.), Polonia w Europie, Poznan ´ 1992, s. 26, G. Janusz, Polonia w Niemczech..., s. 28. 32 G. Janusz, Polonia w Republice Federalnej Niemiec..., s. 158-160. 33 A. Trzeciel in ´ ska-Polus, „Wysiedlen ´ cy” z Polski w Republice Federalnej Niemiec w latach 1980-1990, Opole 1997, s. 25. 34 E. Marek, op. cit., s. 198-199. 35 ˛ska, E. Schulz A. Trzecielin ´ ska-Pol us, Polacy w Niemczech Wschodnich, w: A. Wolff-Powe (red.), op. cit., s. 256-257.
30

29

10

Michał Nowosielski cd. tab. 1 Okres Szacowana liczba Charakterystyka Na przełomie lat 70. i 80. wielkos ´c ´ zatrudnienia polskich robotniko ´ w w NRD przekraczała 25 tys. oso ´ b. W sumie w momencie zjednoczenia na terenie Niemiec Wschodnich mieszkało około 50 tys. Polako ´ w 36.

Lata 80. XX w.

800 tys.

Trzecia fala przesiedlen ´ co ´ w – tzw. po ´z ´ nych przesiedlen ´ co ´w (Spätaussiedler). ˛ na Mimo preferencyjnych zasad ich imigracji i osiedlania sie terenie RFN integracja po ´z ´ nych przesiedlen ´ co ´ w ze społeczen ´ st˛s wem niemieckim nie była pełna. Cze ´c ´ z nich tylko zachowała ˛zki z polskos ˛ oraz polska ˛ kultura ˛ i je ˛zybardzo bliskie zwia ´ cia kiem, ale takz ˙ e nadal ma polskie obywatelstwo 37. Tzw. emigracja solidarnos ´ ciowa 39 o podłoz ˙ u politycznym skła˛ca sie ˛ z dysydento daja ´ w, kto ´ rzy byli zmuszani do wyjazdu ˛ o emigracji 40. Fali tej z Polski lub sami podejmowali decyzje towarzyszyli takz ˙ e typowi migranci ekonomiczni, kto ´ rzy opusz˛z czali pogra ˙ ony w kryzysie gospodarczym PRL, by w RFN znalez ´c ´ lepsze warunki materialne. Wraz z po ´z ´ nymi przesiedlen ´ cami z lat 80. ta fala migracji stanowi trzon polskiej zbiorowos ´ ci w Niemczech – takz ˙ e w sensie kulturowym i społecznym.

Lata 80. XX w.

150 tys. do nawet 850 tys. 38

Lata 1990-2003

220 tys. 41

Migracje przedakcesyjne do RFN – przede wszystkim zarob˛s ˛dz ˛s kowe. Cze ´c ´ miała charakter sezonowy ba ´ wahadłowy, cze ´c ´ stały. ˛s ˛ przez Polako Niemcy w tym czasie były najcze ´ ciej wybierana ´w ˛ destynacja ˛42. Ta fala migracji nie doprowadziła jak na europejska ˛razie do wytworzenia silnych struktur społecznych przejawiaja ˛ np. w rozbudowanej działalnos cych sie ´ ci organizacyjnej.

Ibidem, s. 258. W. Lesiuk, A. Trzciel in ´ ska-Polus, op. cit., s. 143-144. 38 Ch. Pall aske, Die Migration aus Polen in die Bundesrepublik Deutschland in den 1980er und 1990er Jahren, w: Ch. Pallaske (red.), Die Migration von Polen..., s. 124; S. Liman, Polacy w Niemczech po II wojnie s ´ wiatowej, w: B. Szydłowska-Cegłowa (red.), Polonia w Europie, Poznan ´, ˛ z faktu, iz 1992, s. 251. Ro ´z ˙ nice w szacowanej liczebnos ´ ci migranto ´ w z tego okresu wynikaja ˙ RFN było terytorium tranzytowym do dalszych migracji na zacho ´ d. 39 ˛ska, Por. np. W. Wrzesin ´ ski, Pan ´ stwo narodowe i s ´ wiadomos ´c ´ narodowa, w: A. Wolff-Powe E. Schulz (red.), Byc ´ Polakiem w Niemczech, Poznan ´ 2000, s. 59. 40 Nalez ˙ y podkres ´ lic ´ , iz ˙ takz ˙ e wczes ´ niejsze przesilenia polityczne w Polsce w latach 1956, 1968, 1970 i 1976 wywoływały fale migracji do Niemiec. Jednak ich wielkos ´c ´ była znacznie mniejsza od emigracji z lat 80., por. K. Heffner, Polacy w Niemczech – rozmieszczenie i liczebnos ´c ´, w: M. Lis (red.), Polacy..., s. 46. 41 Opracowanie własne na podstawie Migrationsbericht des Bundesamtes für Migration und Flüchtlinge im Auftrag des Bundesregierung. Migrationsbericht 2009, Bundesamt für Migration und Flüchtlinge, Berlin 2011. 42 ˛d Statystyczny, Informacja o rozmiarach E. Marek, op. cit., s. 203-204; por. Gło ´ wny Urza i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004-2010, Warszawa 2011, http:͞͞www.stat.gov. pl͞cps͞rde͞xbcr͞gus͞PUBL–lud–infor–o–rozm–i–kierunk–emigra–z–polski–w–latach–2004–2010.pdf ˛p: 07.12.2011). Dane nie obejmuja ˛ migracji kro ˛ce. (doste ´ tszej niz ˙ 3 miesia
37

36

Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badan ´

11
cd. tab. 1

Okres Lata 2004-2009

Szacowana liczba 170 tys.
43

Charakterystyka ˛du na obawy niemieckiego Migracje poakcesyjne. Ze wzgle społeczen ´ stwa przed napływem taniej siły roboczej z nowych ˛ na krajo ´ w Unii Europejskiej władze RFN zdecydowały sie ˛pu do niemieckiego rynku pracy, kto ograniczenie doste ´ re ostatecznie zostało zniesione w maju 2011 r. ˛kszos Otwarcie dla Polako ´ w rynko ´ w pracy przez wie ´c ´ pan ´ stw UE w 2004 r. nie spowodowało zmniejszenia liczby Polako ´ w emi˛cych do Niemiec. gruja ˛pu do niemieckiego rynku pracy pojaMimo ograniczenia doste ˛ inne, alternatywne moz wiły sie ˙ liwos ´ ci zatrudnienia w RFN. Po pierwsze, w przypadku niekto ´ rych – istotnych z punktu widzenia niemieckiej gospodarki – zawodo ´ w zniesiono ograniczenia, ˛c tym samym legalne podje ˛cie pracy. Dotyczyło to ułatwiaja takich zawodo ´ w jak np. inz ˙ ynierowie, elektronicy, specjalis ´ ci w zakresie budowy maszyn, informatycy czy lekarze 44. Po ˛s drugie, otwarty pozostaje rynek usług. Cze ´c ´ Polako ´ w omija ˛c niemieckie ograniczenia zatrudnienia poprzez rejestracje ˛ wie ˛biorstw 45. jednoosobowych przedsie ˛zanym z migracjami poakcesyjnymi Osobnym zjawiskiem zwia jest polskie osadnictwo na polsko-niemieckim pograniczu.

´ ro Z ´ dło: Opracowanie własne na podstawie cytowanej literatury.

˛cie przez Polako Wart odnotowania jest takz ˙ e fakt, iz ˙ mimo z ˙ e po 2004 r. podje ´w pracy w Wielkiej Brytanii czy Irlandii było łatwiejsze, RFN nie przestało byc ´ ˛cym. Nie zmniejszyła sie ˛ wie ˛c liczba oso atrakcyjnym krajem przyjmuja ´ b mig˛cych do Niemiec, ale spadł udział Niemiec jako kraju przyjmuja ˛cego w ogo ruja ´ lnej liczbie polskich migranto ´ w 46. Osoby zainteresowane zarobkowaniem w Niemczech ˛ o stosowne pozwolenia albo korzystały z otwartego rynku usług, albo starały sie ˛c w RFN swoje – cze ˛sto jednoosobowe – firmy. rejestruja Trudna do oszacowania jest liczba Polako ´ w lub migranto ´ w z Polski w RFN. ˛ce z Ausländerzentralregister mo ˛ Dane Statistisches Bundesamt pochodza ´ wia

Opracowanie własne na podstawie Migrationsbericht des Bundesamtes.... E. Marek, op. cit., s. 247. 45 A. Sakson, Problemy migracji zarobkowej w Polsce, w :A. Sakson (red.), Transformacja w Polsce i w Niemczech Wschodnich. Pro ´ ba bilansu, Poznan ´ 2009, s. 150. 46 Por. P. Kaczmarczyk, Poakcesyjne migracje Polako ´ w – pro ´ ba bilansu, „Studia Migracyjne ˛d Polonijny” nr 4͞2010. – Przegla
44

43

12

Michał Nowosielski Rysunek 1 Migracja z Polski do Niemiec w latach 1991-2009

-50000

0

50000

100000

150000

1991
1992 1993 1994 1995

1996
1997

1998
1999 2000 2001 2002

Nap ł yw
Odp ł yw Bilans

2003
2004

2005
2006 2007 2008 2009

´ ro Z ´ dło: Migrationsbericht des Bundesamtes für Migration und Flüchtlinge im Auftrag des Bundesregierung. Migrationsbericht 2009, Bundesamt für Migration und Flüchtlinge, Berlin 2011.

Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badan ´

13

˛cych z Polski 47. Jednak analiza o 468 tys. migrantach – obcokrajowcach pochodza ˛cych oso danych dotycza ´ b o „podłoz ˙ u migracyjnym” 48 pozyskanych w ramach ˛cego ludnos ˛dz Mikrozensus badaja ´c ´ Niemiec wskazuje, z ˙ e Polako ´ w ba ´ oso ´ b, ˛ zwia ˛zki migracyjne z Polska ˛ jest w RFN znacznie wie ˛cej, kto ´ re posiadaja bo ponad 1,3 mln.
Tabela 2 Liczebnos ´c ´ imigranto ´ w (oso ´ b z podłoz ˙ em migracyjnym) z wybranych krajo ´ w w RFN w 2009 i 2010 r. (w tysia˛cach) Kraj Imigranci ogo ´ łem Rok Turcja Włochy Polska Rosja Grecja Rumunia 2009 2502 771 1298 1060 375 435 2010 2485 745 1311 1049 375 428 Imigranci Imigranci z obywatelstwem Imigranci w pierwszym kraju naturalizowani pokoleniu pochodzenia 2009 1489 434 1103 992 227 386 2010 1497 420 1112 977 231 372 2009 1146 409 332 246 211 – 2010 1155 392 348 225 217 – 2009 312 – 186 157 – 82 2010 317 – 183 148 – 78

Przesiedlen ´ cy

2009 – – 585 589 – 233

2010 – – 581 605 – 221

´ ro Z ´ dło: Bevölkerung und Erwerbstätigkeit – Bevölkerung mit Migrationshintergrund – Ergebnisse des Mikrozensus 2009, Wiesbaden 2010; Bevölkerung und Erwerbstätigkeit – Bevölkerung mit Migrationshintergrund – Ergebnisse des Mikrozensus 2010, Wiesbaden 2011.

Osobnym problemem jest rozmieszczenie ludnos ´ ci pochodzenia polskiego ˛ksza ich liczba (niezalez ˛tej metodologii) mieszka w Niemczech. Najwie ˙ nie od przyje w Nadrenii Po ´ łnocnej-Westfalii, Bawarii, Saksonii Dolnej i Badenii-Wirtembergii ˛cych w tych krajach federacji oraz Hesji. Tak znaczna liczba Polako ´ w mieszkaja (szczego ´ lnie w Nadrenii Po ´ łnocnej-Westfalii) wynika z historycznych fal polskich migracji do Niemiec. W krajach federacji, kto ´ re tradycyjnie stanowiły cel migracji
Bevölkerung und Erwerbstätigkeit, Ausländische Bevölkerung. Ergebnisse des Ausländerzentralregisters, Wiesbaden 2012. 48 ˛ stosowana ˛ w badaniach Mikrozenzus, kategoria „osoby Nalez ˙ y zaznaczyc ´, z ˙ e zgodnie z definicja o imigracyjnych korzeniach͞migracyjnym pochodzeniu” (Personen mit Migrationshintergrund im ˛ własne dos ˛ engeren Sinn) obejmuje zaro ´ wno tych, kto ´ rzy maja ´ wiadczenia migracyjne, tj. reprezentuja pierwsze pokolenie imigranto ´ w (Personen mit eigener Migrationserfahrung – Zugewanderte), jak i potomko ´ w imigranto ´ w (Personen ohne eigene Migrationserfahrung – nicht Zugewanderte). Do tej ˛czane sa ˛ osoby posiadaja ˛ce obywatelstwo obce (Ausländer) – Polacy, jak i ci, kto pierwszej grupy wła ´ rzy uzyskali niemiecki paszport (Deutsche) – zaro ´ wno Niemcy naturalizowani (Eingebürgerte), jak i przesiedlen ´ cy (Spätaussiedler i Aussiedler).
47

14

Michał Nowosielski

˛te sa ˛ tzw. sieci migracyjne, ułatwiaja ˛ce wychodz Polako ´ w, dobrze rozwinie ´ com ˛ w nowym miejscu zamieszkania. adaptacje ˛ dysproporcja mie ˛dzy starymi a nowymi krajami federacji, jes Zwraca uwage ´ li ˛ zamieszkuja ˛cych ich przybyszo chodzi o liczbe ´ w z Polski. Nie jest to jednak ˛kszos specyfika Polako ´ w, ale dotyczy wie ´ ci imigranto ´ w.
Tabela 3 Liczba polskich migranto ´ w w poszczego ´ lnych krajach federacji oraz w starych i nowych krajach federacji w 2007 r. Osoby o podłoz ˙u migracyjnym w 2007 r. (bez przesiedlen ´ co ´ w) Osoby o podłoz ˙u migracyjnym w 2010 r. (z przesiedlen ´ cami) w tys. Badenia -Wirtembergia Bawaria Berlin Brandenburgia Brema Hamburg Hesja Kraj Saary Meklemburgia-Pomorze Przednie Nadrenia Po ´ łnocna-Westfalia Nadrenia-Palatynat Saksonia Saksonia Dolna Saksonia-Anhalt Szlezwik-Holsztyn Turyngia W sumie W tym: Stare kraje federacji Nowe kraje federacji 63 78 46 b.d. 11 29 52 7 b.d. 187 33 b.d. 66 b.d. 22 b.d. 639 594 45 144 135 79 b.d. 20 49 116 11 b.d. 476 52 b.d. 125 b.d. 43 b.d. 1311 444 25 47 58 36 8 6 19 53 4 5 133 26 7 48 3 14 2 469 1250 61

Kraj federacji

Migranci – obywatele polscy w 2011 r.

´ ro Z ´ dło: Bevölkerung und Erwerbstätigkeit – Bevölkerung mit Migrationshintergrund – Ergebnisse des Mikrozensus 2007, Wiesbaden 2009; Bevölkerung und Erwerbstätigkeit – Bevölkerung mit Migrationshintergrund – Ergebnisse des Mikrozensus 2010, Wiesbaden 2011; Bevölkerung und Erwerbstätigkeit, Ausländische Bevölkerung Ergebnisse des Ausländerzentralregisters, Wiesbaden 2012.

Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badan ´

15

´ STAN BADAN
˛, z Długotrwałos ´c ´ i skala migracji z Polski do Niemiec sprawiaja ˙ e powinna ona zajmowac ´ waz ˙ ne miejsce w literaturze migrantologicznej zaro ´ wno w Polsce, jak ˛d pis ˛conego temu tematowi, a takz i w RFN. Przegla ´ miennictwa pos ´ wie ˙ e prac ˛cych emigracji z Polski czy migracji do Niemiec pozwala wycia ˛gna ˛c dotycza ´ ˛ wniosek, iz ˙ temat ten jest obecny w pracach wielu badaczy. Migrantolodzy zajmuja ˛ ro ˛dz sie ´z ˙ nymi problemami polskich migracji do RFN ba ´ z ˙ ycia Polako ´ w w Niemczech. Integracja i toz ˙ samos ´c ´ i polskich migranto ´ w w Niemczech Problematyka integracji oraz przemian toz ˙ samos ´ ci wychodz ´ co ´ w tradycyjnie nalez ˙ y do stosunkowo najlepiej opisanych temato ´ w badan ´ migracyjnych. Podobnie jest w przypadku opisu polskiej zbiorowos ´ ci w Niemczech. Zaro ´ wno polscy, jak ˛ tym problemem w odniesieniu do ro i niemieccy badacze zajmowali sie ´z ˙ nych fal ˛dem najstarsza polska migracji. Szczego ´ lnie dobrze opisana jest pod tym wzgle ˛gaja ˛ca drugiej polowy XIX w 49. Przemiany toz migracja – zarobkowa, sie ˙ samos ´ ci 50 ˛ m.in. Christoph Kleßmann czy Walentyna Maria Stefan tzw. Ruhrpolen opisuja ´˛ca ska 51. Sporo uwagi polskim migracjon – a takz ˙ e kwestiom integracji – pos ´ wie Herbert Ulrich 52. Z czasem problem Ruhrpolen nie tracił na znaczeniu, o czym moz ˙e s ´ wiadczyc ´ wydana w 2007 r. praca Polen – Ruhr. Zuwanderungen zwischen ˛ nie tylko przeszłos 1871 und heute 53, w kto ´ rej omawia sie ´c ´ , ale i teraz ´ niejszos ´c ´ 54 ˛biu Ruhry . polskiej obecnos ´ ci w Zagłe ˛ uwage ˛ badaczy przycia ˛gna ˛ł takz Stosunkowo duz ˙a ˙ e problem migranto ´ w lat 80. – tym razem bardziej z perspektywy przemian toz ˙ samos ´ ci i dopiero w tym konteks ´ cie zagadnien ´ integracji. O ro ´z ˙ nych aspektach tego problemu pisali m.in. ˛cy swe teksty w pracy Byc autorzy publikuja ´ Polakiem w Niemczech. Kazimierz ˛zi społecznej mie ˛dzy Wo ´ ycicki omawiał problem poczucia toz ˙ samos ´ ci i wie przedstawicielami polskiej zbiorowos ´ ci 55. Jadwiga Kiwerska pisała o postawach
49 ˛ Stefan ˛c: „Jak dota ˛d, z ˛bia Zwraca na to uwage ´ ska pisza ˙ adna inna grupa przybyszo ´ w do Zagłe Ruhry nie była przedmiotem tak intensywnych badan ´ jak tak zwani ‘Ruhrpolen’ (...). I to z bardzo prostej przyczyny: z ˙ adna inna grupa przybyszo ´ w nie była tak podejrzewana i pilnie nadzorowana jak migranci ze ˛cy po polsku”, W. M. Stefan Wschodu mo ´ wia ´ ska, Polskie wychodz ´ stwo zarobkowe w Zagłe ˛biu Ruhry, ˛d Polonijny” nr 3͞1996, s. 91. „Przegla 50 Ch. Kleßmann, Polnische Bergarbeiter im Ruhrgebiet: 1870-1945, Göttingen 1978. 51 V. M. Stefanski, op. cit. 52 U. Herbert, Geschichte der Ausländerpolitik in Deutschland. Saisonarbeiter, Zwangsarbeiter, Gastarbeiter, Flüchtlinge, München 2001. 53 D. Kift, D. Osses (red.), Polen – Ruhr. Zuwanderungen zwischen 1871 und heute, Essen 2007. 54 Por. szczego ´ lnie V. Grabe, A. Kaluza, „Polnischsprachige” im Rievier – die Ruhrpolen von Heute?, w: D. Kift, D. Osses (red.), Polen – Ruhr... 55 K. Wo ´ ycicki, Poczucie toz ˙ samos ´ ci i wie ˛z ´ grupowa oso ´ b polskoje ˛zycznych, w: A. Wolff˛ska, E. Schulz (red.), op. cit. -Powe

16

Michał Nowosielski

Polako ´ w wobec pan ´ stwa niemieckiego, a takz ˙ e o kwestii lojalnos ´ ci i uczestnictwa 56 w z ˙ yciu politycznym RFN . Z kolei Andrzej Sakson opisywał uczestnictwo Polako ´w w z ˙ yciu społecznym – zaro ´ wno tym polonijnym, jak i niemieckim. ˛ na silne poczucie dyskryminacji 57. Bernadette Jonda Zwracał przy tym uwage ˛ zas ˛ powia ˛zan ˛ – tych obiektywnych (problem zajmowała sie ´ kwestia ´ z Polska obywatelstwa), jak i subiektywnych (wiez ´ emocjonalna z krajem pochodzenia) 58. ˛ z pełniejszych – pod wzgle ˛dem teoretycznym – pro Jednak jedna ´ b rekonstrukcji toz ˙ samos ´ ci narodowej (czy tez ˙ raczej toz ˙ samos ´ ci narodowych) Polako ´ w w Niem˛cych czech przeprowadziła Ewa Morawska, kto ´ ra zaproponowała zestaw dominuja orientacji polskich migranto ´ w wobec polskos ´ ci oraz – co szczego ´ lnie waz ˙ ne – takz ˙e ich uwarunkowan ´ i konsekwencji 59. ˛cy ten Z innej perspektywy patrzyli na problem toz ˙ samos ´ ci i integracji badaja ˛ skal) problem psychologowie. Wystandaryzowany sposo ´ b mierzenia (za pomoca i opisu przemian toz ˙ samos ´ ci polskich migranto ´ w – na przykładzie Hamburga – prezentowali Bernhard Orth, Anna Broszkiewicz i Andrea Schütte 60. Problem psychospołecznych barier integracji analizowała takz ˙ e Marta Guziuk 61. Kwestia toz ˙ samos ´ ci migranto ´ w z Polski oraz ich integracji ze społeczen ´ stwem niemieckim była takz ˙ e opisywana w wybranych aspektach tego problemu. Np. Piotr ´ wia˛tkowski omawiał kwestie ˛ naturalizacji – problem der deutsche Pass jako S czynnika integracji 62. Ciekawe podejs ´ cie do problemu toz ˙ samos ´ ci moz ˙ na znalez ´c ´ ˛ toz takz ˙ e w tomie Der Ball ist bunt, w kto ´ rym przedstawia sie ˙ samos ´ ci narodowe ˛tek nie pojawia sie ˛ tu (gło ´ wnie imigranckie) w niemieckiej piłce noz ˙ nej. Polski wa jedynie w aspekcie dzisiejszym (przykład Lukasa Podolskiego), ale takz ˙ e w konteks ´ cie historycznym 63.
56 ˛ska, E. Schulz J. Ki werska, Postawa Polako ´ w wobec pan ´ stwa niemieckiego, w: A. Wolff-Powe (red.), op. cit. 57 ˛ska, E. Schulz (red.), op. cit. A. Sakson, Uczestnictwo w ˙ zyciu społecznym, w: A. Wolff-Powe 58 ˛ska, E. Schulz (red.), op. cit. B. Jonda, Szczego ´ lne powia˛zania z Polska˛, w: A. Wolff-Powe 59 E. Morawska, National identities of Polish (im)migrants in Berlin, Germany: four varieties, their correlates and implications, w: W. Spohn, A. Triandafyllidou (red.), Europeanisation, National Identities and Migration: Changes in Boundary Constructions Between Western and Eastern Europe, London 2003. 60 B. Ort h, A. Broszkiewicz, A. Schüt te, Hamburger aus Polen. Zur Situation polnischer Migranten in Hamburg. Forschungsbereicht aus dem Projekt „Situation und soziale Identität polnischer Migranten”, Hamburg 1994. 61 M. Guziuk, Polacy – emigranci w Niemczech u schyłku XX i na pocza˛tku XXI wieku. Bariery psychospołeczne a integracja, w: D. Lalak (red.), Migracja. Uchodz ´ stwo. Wielokulturowos ´c ´. Zderzenie kultur we wspo ´ łczesnym s ´ wiecie, Warszawa 2007. 62 ´ wia˛tkowski, Der deutsche Pass als letzter Akt der Integration? Einbürgerung aus der Sicht P. S polnischer Migranten in der Bundesrepublik Deutschland, w: Ch. Pallaske (red.), Die Migration von Polen nach Deutschland. Zu Geschichte und Gegenwart eines europäischen Migrationssystems, Baden-Baden 2001. 63 D. Blecking, G. Dembowski (red.), Der Ball ist bunt: Fußball, Migration und die Vielfalt der Identitäten in Deutschland, Frankfurt am Main 2010, a szczego ´ lnie: S. Goch, Polen nicht deutscher

Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badan ´

17

Migracje zarobkowe Analiza migracji zarobkowych zajmuje szczego ´ lne miejsce w literaturze na ˛du temat wychodz ´ stwa z Polski do Niemiec. Jest to zrozumiałe szczego ´ lnie ze wzgle ˛s na fakt, iz ˙ spora cze ´c ´ polskich fal migracji na tereny Niemiec miała podłoz ˙e ˛cych te ˛ problematyke ˛ bez wa ˛tpienia szczego ekonomiczne. Ws ´ ro ´ d prac omawiaja ´ lne miejsce zajmuje monografia Edwarda Marka 64 pt. Praca Polako ´ w w Niemczech. ˛ zjawiska Po ´ łtora wieku emigracji zarobkowej, kto ´ ra obszernie opisuje historie ˛wszy od „obiez pocza ˙ ysaso ´ w” az ˙ po migracje poakcesyjne. Autor analizuje zaro ´ wno ˛ zjawiska, jak i jego uwarunkowania – społeczne, polityczne czy prawne. dynamike ˛cych wspo Ws ´ ro ´ d prac omawiaja ´ łczesne polskie migracje zarobkowe do Niemiec ˛ ˛dzy innymi nalez ˙ y zwro ´ cic ´ uwage na opracowania Norberta Cyrusa, kto ´ ry – mie 65 ˛ ta ˛ problematyka ˛ z perspektywy antropologicznej . zajmuje sie ˛ Ekonomiczne problemy polskich migracji zawodowych do RFN prezentuja ˛c m.in. Tomasz Budnikowski czy Elmar Hönekopp. Ten pierwszy, analizuja niemiecki protekcjonizm, wskazuje, iz ˙ jest on de facto niezgodny z duchem traktatu ˛siedztwie o dobrym sa i przyjaznej wspo ´ łpracy z 17 czerwca 1991 r. 66 Hönekopp ˛ analiza ˛ stanu i perspektyw polskich migracji zarobkowych do z kolei zajmuje sie ˛ sie ˛ ˛pieniu do UE 67. Obaj autorzy sceptycznie odnosza Niemiec w dwa lata po wsta ˛cej utrzymado ekonomicznego uzasadnienia politycznej w istocie decyzji dotycza ˛pu do niemieckiego runku pracy dla pracowniko nia ograniczen ´ doste ´ w z nowych pan ´ stw członkowskich UE – w tym takz ˙ e Polski. ˛gna ˛ł takz ˛ badaczy z Instytutu Problem migracji zarobkowych przycia ˙ e uwage Spraw Publicznych, kto ´ rzy analizowali przede wszystkim wizerunek polskich ˛ interpretacyjna ˛ wyste ˛puja ˛ca ˛ migranto ´ w zarobkowych w niemieckiej prasie. Rama ˛cie͞otwarcie niemieckiego rynku pracy. we wszystkich ich badaniach jest zamknie Jak opisuje załoz ˙ enia takiego podejs ´ cia Agnieszka Łada: „Zbadanie zawartos ´ ci medio ´ w, jako istotnego kreatora opinii publicznej i podstawowego z ´ ro ´ dła infor˛ Polako macji, pozwoli stwierdzic ´ , jak Niemcy postrzegaja ´ w w roli migranto ´w ˛dza ˛ o umoz zarobkowych oraz co sa ˙ liwieniu im legalnego podejmowania zatrud˛ł lata nienia w RFN” 68. Badania przeprowadzono w dwo ´ ch okresach – pierwszy obja
Fußballmeister. Die Geschichte des FC Gelsenkirchen-Schalke 04 oraz D. Blecking, Ernst Willimowski – Nationalspieler für Polen und Deutschland. 64 E. Marek, op. cit. 65 Por. np. N. Cyrus, Problemy zatrudnienia Polako ´ w w RFN, „Polityka Społeczna” nr 4͞1998; idem, Mobile Migrationsmuster. Zuwanderung aus Polen in die Bundesrepublik Deutschland, „Berliner Debatte INITIAL”, nr 5-6͞2000. 66 ˛d Zachodni” nr 2͞2011. T. Budni kowski, Polacy na niemieckim rynku pracy, „Przegla 67 E. Hönekopp, Polnische Arbeitsmigranten auf dem Arbeitsmarkt in Deutschland zwei Jahre nach der Erweiterung, w: M. Nowicka (red.), Von Polen nach Deutschland und zurück. Die Arbeitsmigration und ihre Herausforderungen für Europa, Bielefeld 2007. 68 A. Łada, Wizerunek polskich imigranto ´ w w prasie niemieckiej, w: J. Frelak, A. Łada, K. Schwarz (red.), Polska migracja zarobkowa do Niemiec. Fakty i mity, Warszawa 2011, s. 59.

18

Michał Nowosielski

˛ w niemieckich mediach 2001-2009 69, drugi zas ´ lata 2009 i 2011 70. Dyskusje w przededniu otwarcia niemieckiego rynku pracy w 2011 r. analizowano takz ˙e w Instytucie Zachodnim 71. ˛cych migracji zarobkowych do RFN nalez Ws ´ ro ´ d prac dotycza ˙ y wymienic ´ nurt analiz regionalnych. Szczego ´ lnie waz ˙ ne prace opublikowali naukowcy z Opolszczyzny – przede wszystkim zas ´ Romuald Jon ´ czy, kto ´ ry analizował migracje zagraniczne mieszkan ´ co ´ w wojewo ´ dztwa opolskiego (przede wszystkim do RFN) ˛ demograficzna ˛, społeczna ˛ i gospodarcza ˛ regionu, szczego i ich wpływ na sytuacje ´ l˛tego tym zjawiskiem. Pisał on o problemie wyludnienia 72, exodusie 73 nie dotknie ˛ dotycza ˛ca ˛ wpływu migracji zarobczy dysharmonii rozwoju regionu 74. Analize kowych na przygraniczne rynki pracy opracowali z kolei Ewa Nowin ´ ska-Łaz ´ niews75 ka wraz z Jackiem Kotusem . Migracje sezonowe ˛ zjawiskiem historycznym, Choc ´ migracje sezonowe Polako ´ w do Niemiec sa ˛cym co najmniej od połowy XIX w. i pos ˛cono im wiele ciekawych prac 76, trwaja ´ wie ˛tpienia najwaz ˛ wspo to bez wa ˙ niejsze analizy dotycza ´ łczesnos ´ ci, a konkretnie okresu po transformacji systemowej. Szczego ´ lnym impulsem do rozwoju tego typu migracji było podpisanie os ´ wiadczenia polskiego i niemieckiego ministra pracy ˛cego sezonowa ˛ prace ˛ Polako reguluja ´ w w Niemczech w 1990 r. Na tej podstawie ˛ polskich pracowniko zalegalizowano rekrutacje ´ w sezonowych do pracy w RFN.
˛zane ze zwie ˛kszonym zainteresowaniem A w ramach tego okresu cztery podokresy zwia niemieckiej prasy tematem otwarcia rynku prasy, por. jw. s. 60-61. 70 J. Frelak, A. Łada, Polacy nadchodza˛!... Wreszcie! Polska migracja zarobkowa do Niemiec – analiza w przededniu otwarcia niemieckiego rynku pracy dla polskich obywateli, Warszawa 2011. 71 P. Cichocki, P. Kubiak, M. Nowosielski, Dynamika niemieckiej opinii publicznej (marzec-kwiecien ´ 2011), „Biuletyn specjalny Instytutu Zachodniego” nr 53͞2011. 72 R. Jon ´ czy, Problem wyludnienia, zatrudnienia i kształcenia w konteks ´ cie dalszego rozwoju regionu opolskiego, Opole 2011. 73 R. Jon ´ czy, Exodus zarobkowy opolskiej młodziez ˙ y, „Polityka Społeczna” nr 10͞2006; t enz ˙ e, ˛dzynarodowe Exodus zarobkowy z wojewo ´ dztwa opolskiego i jego determinanty, „Ekonomia i Mie Stosunki Gospodarcze” nr 14͞2007. 74 R. Jon ´ czy, Wpływ migracji zagranicznych na dysharmonie ˛ rozwoju wojewo ´ dztwa opolskiego, Opole 2006; tenz ˙ e, Einfluss der Auslandsmigration auf die Disharmonie der wirtschaftlichen Entwicklung der Woiwodschaft Oppeln, w: M. Nowicka (red.), Von Polen nach Deutschland und zurück. Die Arbeitsmigration und ihre Herausforderungen für Europa, Bielefeld 2007. 75 E. Nowi n ´ ska-Łaz ´ niewska, J. Kotus, Przepływ siły roboczej na pograniczu polsko-niemieckim w perspektywie integracji europejskiej, Poznan ´ 2003. 76 Por. np. L. Landau, Wychodz ´ stwo sezonowe na Łotwe ˛ i do Niemiec w 1937 r., Warszawa 1966; B. Drewniak, Robotnicy sezonowi na Pomorzu Zachodnim (1870-1918), Poznan ´ 1959; A. Poniat owska, Polskie wychodz ´ stwo sezonowe na Pomorzu Zachodnim w latach 1918-1939, Poznan ´ 1971; P. Kraszewski, Problem sezonowego wychodz ´ stwa polskich robotniko ´ w rolnych do Niemiec w latach ˛d Zachodni” nr 4͞1985. 1919-1932, „Przegla
69

Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badan ´

19

˛pił ponad czterokrotny wzrost liczby polskich pracowW latach 1991-2003 nasta ˛cych do Niemiec. niko ´ w sezonowych wyjez ˙ dz ˙ aja ˛cych problematyke ˛ migracji sezonowych do Do najwaz ˙ niejszych prac opisuja ˛ analizy Joanny Korczyn ˛pin Niemiec nalez ˙a ´ skiej 77 oraz Ewy Ke ´ skiej 78. Pierwsza ˛ w swoich badaniach na kwestiach dotycza ˛cych koszto z autorek skupia sie ´w ˛ w zwia ˛zku ze swoimi wyjazdami do i korzys ´ ci, jakie sezonowi migranci odczuwaja Niemiec. Dla zbudowania szerszego kontekstu w swoich badaniach empirycznych Korczyn ´ ska rekonstruuje takz ˙ e profil demograficzno-społeczny badanych robot˛cia pracy w RFN. Warto niko ´ w sezonowych oraz analizuje ich motywacje do podje ˛, z zwro ´ cic ´ uwage ˙ e autorka przenalizowała bilans zysko ´ w i strat nie tylko migranto ´ w. Dokonała takz ˙ e podobnej analizy z perspektywy pracodawco ´ w oraz krajo ´ w: ˛cego ˛cego ˛ wysyłaja – Polski i przyjmuja – Niemiec. Oczywis ´ cie przyjeta forma badan ´ – ankieta przeprowadzona ws ´ ro ´ d polskich pracowniko ´ w sezonowych w Nie˛biona ˛ analize ˛. Dostarcza jednak listy korzys mczech – nie pozwala na pogłe ´ ci i strat ˛zw ro ´z ˙ nych wymiarach (m.in. ekonomicznym, społecznym, zawodowym). W zwia ˛ pracy Korczyn ˛cymi ku z tym warto lekture ´ skiej uzupełnic ´ pracami prezentuja podejs ´ cie jakos ´ ciowe np. prezentowane przez Wojciecha Łukowskiego, kto ´ ry do ˛cych z migracji sezonowych do RFN uz analizy bilansu zysko ´ w i strat wynikaja ˙ ył ˛zek transakcyjnych, opieraja ˛c sie ˛ na wywiadach pogłe ˛bionych 79. Na analizy wia konsekwencje – takz ˙ e polityczne – polskich migracji sezonowych do RFN zawracał ˛ niemiecki badacz – Norbert Cyrus 80. takz ˙ e uwage ˛tem na zjawisko migracji sezonowych do Niemiec patrzy Pod nieco innym ka ˛pin Ewa Ke ´ ska. Na podstawie wyniko ´ w badan ilos ´ ciowych prowadzonych przez Os ´ rodek Badan ´ nad Migracjami UW analizowała nie tylko społeczno-demograficz˛ charakterystyke ˛ migranto ˛ gospodarstw na ´ w sezonowych, ale takz ˙ e opisała sytuacje ˛ procedurom rekrutacyjdomowych oraz rodzin migranto ´ w. Ponadto przyjrzała sie ˛ki kto ˛ do RFN – szczego nym, dzie ´ rym polscy robotnicy sezonowi trafiaja ´ lnie zas ´ nieformalnym. ˛ praca autorstwa Barbary W niemieckiej literaturze przedmiotu zwraca uwage Dietz 81. Autorka omawia w niej wyniki jakos ´ ciowych badan ´ przeprowadzonych ˛cych znaczenia polskich pracowniko w przededniu wejs ´ cia Polski do UE i dotycza ´w sezonowych z punktu widzenia niemieckich pracodawco ´ w. Wyniki badan ´ – choc ´
J. Korczyn ´ ska, op. cit. ˛ pin E. Ke ´ ska, op. cit. 79 W. Łukowski, Wyjazdy sezonowe do Niemiec – pro ´ ba wyjas ´ nienia ich społecznego sensu, ˛d Polonijny” nr 3͞2005. „Przegla 80 N. Cyrus, N. Die befristete Beschäftigung von Arbeitsmigranten aus Polen. Soziale und politische Konsequenzen temporärer Arbeitsmigranten in Deutschland und Polen, w: J. Blaschke (red.), Ost-West-Migration. Perspektiven der Migrationspolitik in Europa, Berlin 2001. 81 B. Dietz, Gibt es eine Alternative? – Zur Beschäftigung polnischer Saisonarbeitnehmer in Deutschland, „Osteuropa-Institut München Working Papers”, nr 253͞2004; por. takz ˙ e B. Diet z, ‘Nie ma dla niech alternatywy’. Polscy pracownicy sezonowi w opinii niemieckich pracodawco ´ w, w: P. Kaczmarczyk, W. Łukowski (red.), Polscy pracownicy na rynku Unii Europejskiej, Warszawa 2004.
78 77

20

Michał Nowosielski

˛ jednak na zdecydowanie pozytywna ˛ postawe ˛ niereprezentatywne – wskazuja ˛c niemieckich pracodawco ´ w – szczego ´ lnie z branz ˙ y rolniczej, kto ´ rzy zatrudniaja ˛ i otrzymuja ˛ wysokiej jakos ˛, sezonowych pracowniko ´ w z Polski oczekuja ´ ci prace kto ´ ra – choc ´ nie wymaga wysokich kwalifikacji – nie moz ˙ e byc ´ wykonywana przez ˛du na zbyt wysokie koszty pracy. Jednoczes niemieckich pracowniko ´ w ze wzgle ´ nie ˛, z zaro ´ wno wyniki badan ´ , jak i analiza danych zastanych wskazuja ˙ e na razie ˛cych do tej pory znakomita ˛ alternatywy dla polskich pracowniko ´ w, stanowia ˛kszos ˛s wie ´c ´ wszystkich robotniko ´ w sezonowych, nie ma. Na uzalez ˙ nienie cze ´ ci ˛ takz niemieckiej gospodarki od polskich pracowniko ´ w sezonowych zwraca uwage ˙e Jörg Becker 82, kto ´ ry jednak podkres ´ la inny aspekt migracji sezonowych, dos ´c ´ ˛cy sie ˛ w analizach, a mianowicie problemy z integracja ˛ tymrzadko pojawiaja czasowych pracowniko ´ w z Polski. Polska przedsie ´c ´ w Niemczech ˛biorczos ˛biorczos ˛ etniczChoc ´ w literaturze migrantologicznej badania nad „przedsie ´ cia ˛” zajmuja ˛ istotne miejsce, w przypadku Polako na ´ w w Niemczech moz ˙ na mo ´ wic ´ ˛ o niedoreprezentowaniu tego rodzaju analiz. Dziwi to szczego ´ lnie, jes ´ li wez ´ mie sie ˛ fakt, iz ˛biorczos ˛ dynamicznie – na pod uwage ˙ polska przedsie ´c ´ w RFN rozwija sie ˛ z przyczyn były ograniczenia terenie Niemiec działa 27 tys. 83 polskich firm. Jedna ˛pie do niemieckiego rynku pracy, wymuszaja ˛ce ich omijanie, poprzez w doste zakładanie przez polskich migranto ´ w zarobkowych zwykle jednoosobowych firm. Byc ´ moz ˙ e wyjas ´ nienia takiego stanu rzeczy moz ˙ na szukac ´ w „s ´ wiez ˙ os ´ ci” tego zjawiska. ˛cych polska ˛ przedsie ˛biorczos Jednym z niewielu opracowan ´ omawiaja ´c ´ w Niemczech, a dokładniej w Berlinie, jest artykuł Frauke Miery 84, kto ´ ra dokonuje analizy ˛biorco ˛cych na terenie Berlina, takz strategii polskich przedsie ´ w działaja ˙ e w poro ´ w˛biorcami tureckimi. Autorka wyro naniu z przedsie ´z ˙ nia cztery strategie, kto ´ re ˛ z bliskos ˛cego. Pierwsza ˛ strategia ˛ wyraz ´ nie profituja ´ ci Polski jako kraju wysyłaja jest wykorzystanie mobilnos ´ ci i ro ´z ˙ nic w cenach po obu stronach granicy 85, druga
82 J. Becker, Migration ohne Integration? Temporäre Arbeitsmigration polnischer Saisonarbeiter nach Deutschland, w: F. Swiaczny, S. Haug (red.), Migration, Integration, Minderheiten. Neuere interdisziplinäre Forschungsergebnisse, Wiesbaden 2003. 83 J. Segeš Frelak, Polska migracja zarobkowa do Niemiec po 2004 r., w: A. Łada, J. Segeš Frelak (red.), Znikaja˛ca granica. Nowa polska migracja do Niemiec – perspektywa lokalna, Warszawa 2012, s. 26. 84 F. Miera, Transnational Strategies of Polish Migrant Entrepreneurs in Trade and Small Business in Berlin, „Journal of Ethnic and Migration Studies”, nr 5͞2008. 85 ˛ na to, iz ˛biorczos Nalez ˙ y zwro ´ cic ´ przy tym uwage ˙ ten aspekt polskiej przedsie ´ ci – szczego ´ lnie ˛tku lat 90. – był analizowany np. przez Małgorzate ˛ Irek w ciekawej pracy dotycza ˛cej przemytu w pocza ˛dzy Polska ˛ a Niemcami, por. M. Irek, Der Schmugglerzug. Warschau-Berlin-Warschau. Materialien mie einer Feldforschung, Berlin 1998.

Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badan ´

21

polega na wykorzystaniu sieci znajomos ´ ci w Polsce do rekrutacji „transnarodowych ˛ zas pracowniko ´ w” – konkurencyjnych na niemieckim rynku pracy 86, trzecia ´ ˛biorstw załoz ˛cych na terenie otwieranie w Polsce oddziało ´ w przedsie ˙ onych i działaja ˛ strategia ˛, kto ˛ byc RFN. Czwarta ´ ra wydaje sie ´ najbardziej oczywista w przypadku ˛biorczos ˛ z oferta ˛ na potrzeby „przedsie ´ ci etnicznej” innych nacji jest otwarcie sie polskiej zbiorowos ´ ci w Niemczech. Przesiedlen ´cy Bogata literatura – szczego ´ lnie niemiecka – opisuje fenomen przesiedlen ´ co ´ w, ale w wielu przypadkach dotyczy ona całos ´ ci zjawiska, stosunkowo rzadziej zas ´ ˛zycznymi Aussiedlerami zajmowali sie ˛ przesiedlen ´ z Polski do Niemiec. Polskoje ˛s najcze ´ ciej polscy badacze. Nalez ˙ y tu wymienic ´ przede wszystkim prace Aleksand˛c bogaty ry Trzcielin ´ skiej-Polus 87 oraz Jacka Schmidta 88, kto ´ ry wykorzystuja ˛ca, materiał empiryczny pozyskany z ro ´z ˙ nych z ´ ro ´ deł (m.in. obserwacja uczestnicza ˛biony, wywiad narracyjny) zajmuje sie ˛ przede wszystkim problemem wywiad pogłe ˛ problematyke ˛ – w odniesieniu do młodych „po toz ˙ samos ´ ci. Podobna ´z ´ nych przesiedlen ´ co ´ w” porusza Magdalena Tomaszewska 89. ˛cych casus przesiedlen Jako przykład niemieckich prac omawiaja ´ co ´ w z Polski moz ˙ na podac ´ analizy biograficzne Aussiedlero ´ w przeprowadzone przez Dorothee ˛ Nienaber 91. M. Meister 90 oraz Ursule Organizacje polskie w Niemczech Prace na temat polskich organizacji w Niemczech to przede wszystkim ˛ce rozwo rozprawy historyczne opisuja ´ j polskiego ruchu w Niemczech 92. Czasem
86 Por. np. T. Elrick, E. Lewandowska, Matching and Making Labour Demand and Supply: Agents in Polish Migrant Networks of Domestic Elderly Care in Germany and Italy, „Journal of Ethnic and Migration Studies”, nr 5͞2008. 87 A. Trzcielin ´ ska-Polus, „Wysiedlen ´ cy” z Polski..., por. takz ˙ e A. Trzciel in ´ ska-Polus, ´ la˛zako „Niewidzialny bagaz ˙” S ´ w pochodzenia niemieckiego w RFN, w: Z. Mazur (red.), Wspo ´ lne dziedzictwo? Ze studio ´ w nad stosunkiem do spus ´ cizny kulturowej na Ziemiach Zachodnich i Po ´ łnocnych, Poznan ´ 2000. 88 J. Schmidt, op. cit., por. takz ˙ e J. Schmidt, „Wysiedlen ´ cy” mie ˛dzy Polska˛ a Niemcami, w: ˛ska, E. Schulz (red.), op. cit. A. Wolff-Powe 89 M. Tomaszewska, Identyfikacja narodowa młodych „po ´z ´ nych przesiedlen ´ co ´ w” z Polski ˛d Zachodni” nr 2͞2006. w Niemczech, „Przegla 90 D.M. Meister, Zwischenwelten der Migration, Biographische Übergänge jugendlicher Aussiedler aus Polen, Weinheim-München 1997. 91 U. Nienaber, Migration – Integration und Biographie. Biographieanalytische Untersuchungen auf der Basis narrativer Interviews am Beispiel von Spätaussiedlern aus Polen, Rumänien und der UDSSR, Münster͞New York 1995. 92 Np. W. Wrzesin ´ ski, Polski ruch narodowy w Niemczech w latach 1922-1939, Torun ´ 2005; czy

22

Michał Nowosielski

˛ sie ˛ w pracach mo ˛cych uwagi na temat organizacji i ich kondycji znajduja ´ wia bardziej ogo ´ lnie o niemieckiej Polonii. Wyraz ´ nie brakuje w literaturze teksto ´w ˛conych wyła ˛cznie wspo ˛tpos ´ wie ´ łczesnym polskim stowarzyszeniom w RFN. Wyja ˛ prace Marka Kostrzewy 93 oraz Sebastiana Nagela 94. Ta pierwsza stanowi kami sa ˛cy opis trudnego procesu tworzenia sie ˛ polskich organizacji parasolowyczerpuja wych w latach 90. XX w., a choc ´ dostarcza wielu waz ˙ nych informacji na temat ˛ wade ˛. polskiego ruchu w Niemczech ma – z punktu widzenia socjologa – zasadnicza ˛ jedynie do opisu przebiegu wydarzen ˛c głe ˛biej w ich Ogranicza sie ´ nie wnikaja uwarunkowania. Praca niemieckiego autora stawia sobie za cel opisanie stanu wspo ´ łczesnych polskich organizacji. Niestety cel ten został zrealizowany tylko do ˛du na przyje ˛ty sposo pewnego stopnia – przede wszystkim ze wzgle ´ b prezentacji danych. Mimo tych wad obie pozycje nalez ˙ y uznac ´ za waz ˙ ne dla badaczy ˛cych sie ˛ problematyka ˛ polskich organizacji w Niemczech. zajmuja ˛cy sytuacji polskich organizacji w Niemczech Socjologiczny opis dotycza znalez ´c ´ moz ˙ na w pracach Michała Nowosielskiego. Opisuje on stan polskich ˛cych na terenie RFN, stawiaja ˛c jednoczes ˛, iz stowarzyszen ´ działaja ´ nie teze ˙ moz ˙ na ˛tkach polskiej migracji do Niemiec – a naste ˛pnie mo ´ wic ´ o ich rozwoju – w pocza ˛cym sie ˛ od czaso o upadku, datuja ´ w II wojny s ´ wiatowej 95. Analizie poddaje ponadto funkcje pełnione przez wspo ´ łczesne organizacje wobec polskich imigranto ´ w 96 oraz ˛dzy polskimi organizacjami a niemiecka ˛ i polska ˛ administracja publiczna ˛ relacje mie 97 – takz ˙ e w perspektywie transnarodowos ´ ci .

Polskie media i wydawnictwa w RFN Opro ´ cz licznych organizacji na terenie RFN działa wiele polskich instytucji ˛ one przedmiotem o innym charakterze – takz ˙ e medio ´ w i wydawnictw. Stały sie ´ la˛skiego, szczego ˛ ona ´ lnie zas ´ Marii Kalczyn ´ skiej. Zajmowała sie badan ´ Instytutu S
J. Kozłowski, Rozwo ´ j organizacji społeczno-narodowych wychodz ´ stwa Polskiego w Niemczech w latach 1870-1914, Wrocław 1987. 93 M. Kostrzewa, Procesy integracyjne i konsolidacyjne Polonii w Niemczech w latach 1990-2000, Warszawa 2005. 94 S. Nagel, Zwischen zwei Welten. Kulturelle Strukturen der polnischsprachigen Bevölkerung in Deutschland, ifa͞͞Dokumente͞1͞2009, Stuttgart 2009. 95 M. Nowosielski, Growth and decline – the situation of Polish immigrant organizations in Germany, w: M. Nowak, M. Nowosielski (red.), (Post)transformational migration. Inequalities, Welfare State, and Horizontal Mobility, Franfurt am Main 2011. 96 M. Nowosielski, Profil działalnos ´ ci polskich organizacji w Niemczech, „Studia Migracyjne ˛d Polonijny” nr 3͞2011. – Przegla 97 M. Nowosi elski, The Trap of Transnationalism – Polish Organizations in Germany, „Polish Sociological Review” nr 3͞2011; M. Nowosielski, Relacje polskich organizacji w RFN z niemiecka˛ ˛d Zachodni” nr 2͞2011. administracja˛ publiczna˛ – wyniki badan ´ empirycznych, „Przegla

Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badan ´

23

˛ wydawnicza ˛99 w ostatnim dwum.in. polskimi czasopismami 98 oraz działalnos ´ cia dziestoleciu XX w. Polskimi wydawnictwami w RFN, ale w okresie wczes ´ niejszym – w latach ˛ takz 1945-1950 – interesowała sie ˙ e Agnieszka Łakomy 100. Obszernie omawia nie ˛ działalnos ˛, ale takz tylko sama ´c ´ wydawnicza ˙ e aktywnos ´c ´ bibliotek, hurtowni ˛garni dystrybuuja ˛cych polskie wydawnictwa w Niemczech Zachodnich. i ksie ˛ perspektywe ˛ w analizie polskoje ˛zycznych medio Zupełnie inna ´ w przyjmuje Ewa Morawska, kto ´ ra opisuje przypadek polskiej redakcji radia MultiKulti. Zajmuje ˛ nie tylko przemianami profilu nadawcy, ale takz sie ˙ e odbiorco ´ w – zaro ´ wno 101 Polako ´ w, jak i Niemco ´w . Badania lingwistyczne nad Polakami w Niemczech Innym, stosunkowo rzadko poruszanym w dyskursie migrantologicznym nad ˛zyka uz Polakami w Niemczech tematem jest problem je ˙ ywanego przez polskich ˛ prace Małgorzaty Schlottmann 102 oraz migranto ´ w. Przykładem badan ´ tego typu sa ˛zyka ´ re analizowały stopien ´ zachowania je Marii Teresy Michalewskiej 103, kto ojczystego przez Polako ´ w. M. Schlottmann prowadziła ponadto badania nad ˛zyka niemieckiego przez polskich migranto procesem przyjmowania je ´ w z lat 80. 104 ˛zykoznawczych nad Polakami w Niemczech sa ˛ Specyficznym rodzajem badan ´ je ˛cone nazwiskom migranto ´ cia jest studia pos ´ wie ´ w 105. Przykładem takiego podejs takz ˙ e artykuł Janiny Wo ´ jtowicz 106 oraz obszerny leksykon nazwisk polskiego ˛biu Ruhry 107. pochodzenia w Zagłe
98 M. Kalczyn ´ ska, L. Paszek, Niemieckie polonica prasowe: (ostatnie dwudziestolecie XX wieku), Opole 2004. 99 M. Kalczyn ´ ska, Kultura ksia˛z ˙ ki polskiej w Niemczech: instytucje two ´ rco ´ w, produkcji, upowszechniania, promocji i obiegu w ostatnim dwudziestoleciu XX wieku, Katowice 2004; M. Kalczyn ´ ska, Instytucje polonijnych wydawnictw literackich najnowszej emigracji polskiej w Niemczech ˛d Polonijny” nr 4͞1999. (Przyczynek do badan ´ bibliologicznych), „Przegla 100 A. Łakom y, Polska ksia˛z ˙ ka na obczyz ´ nie. Niemcy Zachodnie (1945-1950), Warszawa 2011. 101 E. Morawska, The Recognition Politics of Polish Radio MultiKulti in Berlin, „Journal of Ethnic and Migration Studies” nr 8͞2008. 102 M. Warchoł-Schl ottmann, Je ˛zyk polski w Niemczech – perspektywy zachowania je ˛zyka ˛d Polonijny” nr 3͞1996. etnicznego u najnowszej emigracji, „Przegla 103 M.T. Michalewska, Polszczyzna oso ´ b bilingwalnych w Zagłe ˛biu Ruhry w sytuacji oficjalnej, Krako ´ w 1991. 104 M. Schlottm ann, Wpływ czynniko ´ w pozaje ˛zykowych na nabywanie je ˛zyka drugiego (niemiec˛d Polonijny” nr 4͞1995. kiego) na przykładzie polskich emigranto ´ w w Niemczech, „Przegla 105 ˛stotliwos ˛powania W niekto ´ rych przypadkach analiza nazwisk, a konkretniej cze ´ ci ich wyste ´ leszyn moz ˙ e byc ´ brana jako zmienna w w badaniach nad migracjami por. M. Kowalski, P. S ´ ski, Migracje Polako ´ w do Niemiec w s ´ wietle cze ˛stotliwos ´ ci wyste ˛powania najbardziej popularnych polskich ˛d Zachodni” nr 2͞2010. nazwisk, „Przegla 106 J. Wo ´ jt owicz, O polskich nazwiskach w Zagłe ˛biu Ruhry, w: S. Szlifersztajn (red.), Z badan ´ nad je ˛zykiem polskich s ´ rodowisk emigracyjnych, Wrocław 1981. 107 K. Rymut, J. Hoffmann (red.), Lexikon der Familiennamen polnischer Herkunft im Ruhrgebiet, Krako ´ w 2006.

24

Michał Nowosielski

Prawa Polako ´ w w Niemczech Osobnym tematem – poruszanym zwykle w konteks ´ cie analiz zapiso ´ w traktatu ˛ kwestie prawne. Obszernie z 1991 r. oraz dyskusji woko ´ ł statusu mniejszos ´ ci sa kwestie pozycji prawnej Polako ´ w w Niemczech omawiali m.in. Jan Barcz 108 czy 109 ˛ nie tylko do prawa niemieckiego oraz umo Andrzej Gras ´ , kto ´ rzy odwoływali sie ´w ˛dzynarodowych mie ˛dzy RP a RFN, ale takz mie ˙ e do katalogu dokumento ´w ˛dzynarodowych w tym takz ˛cy sie ˛ ta ˛ mie ˙ e europejskich. Inny badacz zajmuja ˛ Grzegorz Janusz analizował – do pewnego stopnia w odniesieniu do problematyka ˛ prawna ˛ i polityczna ˛ innych mniejszos ˛cych sytuacji Polako ´ w – sytuacje ´ ci mieszkaja na terenie Niemiec 110. Nowsze głosy w dyskusji nad statusem prawnym Polako ´ w w Niemczech ˛ artykuły Jana Sandorskiego 111 oraz Je ˛drzeja Skrzypczaka 112, kto stanowia ´ rzy ˛, iz ˛dz uwaz ˙ aja ˙ uzyskanie (ba ´ odzyskanie) statusu mniejszos ´ ci narodowej przez ˛cych w RFN wydaje sie ˛ byc Polako ´ w mieszkaja ´ moz ˙ liwe. Polacy w Niemczech Wschodnich ˛ studia W analizach polskich migracji do Niemiec szczego ´ lne miejsce zajmuja nad migracjami na wschodnie tereny Niemiec. Refleksja ta ma dwa wyraz ´ ne nurty. ˛zany jest z migracjami – gło Pierwszy zwia ´ wnie zarobkowymi – do NRD. Ten typ wyjazdo ´ w opisywany był w literaturze przedmiotu rzadziej niz ˙ migracje do Niemiec ˛ Zachodnich. Przykładem prac pos ´ wieconych tej problematyce jest syntetyczny ˛cy migracje Polako artykuł Aleksandry Trzcielin ´ skiej-Polus opisuja ´ w do NRD oraz ˛ zaro ˛ takz ich sytuacje ´ wno przed, jak i po zjednoczeniu 113. Problem ten znalazł sie ˙e w obszarze zainteresowania badaczy niemieckich. Rita Röhr opracowała mono˛ opisuja ˛ca ˛ polskich migranto ˛gu Frankfurt nad Odra ˛114. grafie ´ w w okre ˛ wspo Zupełnie inny charakter maja ´ łczesne polskie migracje na tereny przy˛cej uwagi przycia ˛ga Meklemburgia-Pomorze Przednie, szczego graniczne. Najwie ´ lJ. Barcz, Sytuacja prawna Polako ´ w w Niemczech w s ´ wietle traktatu z 17 czerwca 1991 r. i prawa krajowego RFN, „Pan ´ stwo i Prawo” nr 5͞1995. 109 ˛ska, E. Schulz (red.), op. cit. A. Gras ´ , Pozycja prawna Polako ´ w w Niemczech, w: A Wolff-Powe 110 ˛ska, E. Schulz (red.), op. cit. G. Janusz, Mniejszos ´ ci narodowe w Niemczech, w: A Wolff-Powe 111 J. Sandorski, Polska mniejszos ´c ´ narodowa w Niemczech w s ´ wietle prawa mie ˛dzynarodowego, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” nr 2͞2010. 112 J. Skrzypczak, Status prawny Polako ´ w w republice Federalnej Niemiec, w: T. Gardocka, J. Sobczak, Prawa mniejszos ´ ci narodowych, Torun ´ 2010. Tekst ten ro ´ wniez ˙ powstał w ramach projektu realizowanego w Instytucie Zachodnim pt. „Polacy w Niemczech”. 113 ˛ska, E. Schulz A. Trzciel in ´ ska-Polus, Polacy w Niemczech Wschodnich, w: A Wolff-Powe (red.), op. cit. 114 R. Röhr, Hoffnung – Hilfe – Heuchelei. Geschichte des Einsatzes polnischer Arbeitskräfte in Betrieben des DDR-Grenzbezirks Frankfurt͞Oder 1966-1991, Berlin 2001.
108

Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badan ´

25

˛ty został takz nie zas ´ powiat Uecker-Randow. Ostatnio temat ten podje ˙ e przez zespo ´ł Instytutu Spraw Publicznych, kto ´ ry analizował go zaro ´ wno z perspektywy samych ˛cej 116, jak i niemieckich medio migranto ´ w 115, społecznos ´ ci przyjmuja ´ w 117. Przygraniczne migracje w szerszym konteks ´ cie transformacji pogranicza polsko-niemieckiego opisywała takz ˙ e Bernadette Jonda 118. Adam Jarosz z kolei z perspektywy politologicznej analizował udział polskich kandydato ´ w w wyborach 119 komunalnych w powiecie Uecker-Randow w 2009 r.

´ PODSUMOWANIE – PERSPEKTYWY BADAN
˛d pis Przegla ´ miennictwa na temat polskich migracji do Niemiec skłania do stwierdzenia, iz ˙ jest to problematyka bogata i opisywana z ro ´z ˙ norodnych perspektyw. Moz ˙ na nawet zaryzykowac ´ twierdzenie, iz ˙ jest to temat dobrze opisany zaro ´ wno w polskiej, jak i niemieckiej literaturze. Jednak bogactwo opracowan ´ nie ˛ przekładac ˛ niewystarmusi sie ´ na ogo ´ lny stan wiedzy, kto ´ ry nadal wydaje sie ˛cy. Warto odnotowac ˛stkowe, czaja ´, z ˙ e wiele z prac opisywanych wyz ˙ ej to prace cza ˛ce wybranych, cze ˛sto wa ˛skich problemo ˛ wraz dotycza ´ w. Nie sposo ´ b oprzec ´ sie ˙ eniu, ˛ z ˙ e obecnie na gruncie zaro ´ wno polskiej, jak i niemieckiej nauki wystepuje deficyt ˛cy problematyke ˛ zwia ˛zana ˛ z migracjami badan ´ i prac w sposo ´ b pełny opisuja ˛ w RFN. W 2000 r. w Instytucie Zachodnim Polako ´ w do Niemiec, jak i ich sytuacje ˛skiej została wydana praca Byc ´ Polakiem w Niemczech pod red. A. Wolff-Powe 120 ˛ podsumowac ˛ wiedze ˛ na temat ´ ra starała sie ´ dotychczasowa i E. Schulza , kto Polako ´ w w Niemczech. Jednak nie wyczerpuje ona wszystkich problemo ´w ˛zanych z sytuacja ˛ zbiorowos badawczych zwia ´ ci polskiej w Niemczech oraz ˛ w niekto ´ rych kwestiach jest juz ˙ nieaktualna. Inne całos ´ ciowe opracowania sa 121 ˛kszos ˛ to prace zbiorowe , czasami nieliczne, przy czym takz ˙ e w wie ´ ci sa
115 H. Bojar, Nowa polska migracja do Niemiec w pogranicznych społecznos ´ ciach lokalnych – perspektywa migranto ´ w, w: A. Łada, J. Segeš Frelak (red.), Znikaja˛ca granica... 116 A. Kriszan, M. Szaniawska-Schwabe, Nowa polska migracja do Niemiec w pogranicznych społecznos ´ ciach lokalnych – perspektywa migranto ´ w, w: A. Łada, J. Segeš Frelak (red.), Znikaja˛ca granica... 117 A. Łada, Otwarcie rynku pracy, polscy imigracji i integracja Polako ´ w oczami prasy czytanej w regionie, w: A. Łada, J. Segeš Frelak (red.), Znikaja˛ca granica... 118 B. Jonda, Neue Formen der Migration und des Austausches im grenznahen Bereich, „Polen-Analyzen” nr 49͞2009. 119 A. Jarosz, Polscy kandydaci w wyborach komunalnych w niemieckim powiecie Uecker-Randow w 2009 roku, Torun ´ 2010. 120 ˛ska, E. Schulz (red.), op. cit. A. Wolff-Powe 121 Np. Ch. Pallaske (red.), Die Migration von Polen...; Z. Kurcz, W. Misiak (red.), Mniejszos ´c ´ niemiecka w Polsce i Polacy w Niemczech, Wrocław 1990; Polonia w Niemczech. Historia i wspo ´ łczesnos ´c ´, Warszawa 2001.

26

Michał Nowosielski

˛cza ˛ce ro ˛, socjologiczna ˛, politologiczna ˛ czy ekonoła ´z ˙ ne perspektywy – historyczna 122 ˛ . Wyraz ´ nie brak jest monografii, kto ´ re zebrałyby i usystematyzowały miczna ˛ wiedze ˛ na temat Polako ˛ w wyniku realizacji bogata ´ w w Niemczech, zgromadzona wielu ro ´z ˙ nych projekto ´ w – badawczych, wydawniczych czy konferencyjnych. ˛cych problematyki polskich Ponadto nalez ˙ y zauwaz ˙ yc ´, z ˙ e wiele z prac dotycza migracji do Niemiec to opracowania historyczne i opisowe. Nie stanowi to ˛tac oczywis ´ cie ich wady, jednak nalez ˙ y pamie ´, z ˙ e tego typu studia (zaro ´ wno ogo ´ lne, ˛tkowo rzadko maja ˛ ambicje teoretyczne i ich wartos jak i szczego ´ łowe) wyja ´c ´ ˛zku z tym ograniczona. Przyczyniaja ˛ sie ˛ one do eksplanacyjna jest w zwia ˛ wpływ na nasze zrozumienie poszerzenia zasobu wiedzy, nie zawsze jednak maja skomplikowanych społecznych, ekonomicznych i politycznych proceso ´ w, kto ´ re ˛ u podstaw ponad dwustuletnich polskich migracji do Niemiec. lez ˙a ˛czona z wa ˛skos ˛ temato ˛ Ateoretycznos ´c ´ poła ´ cia ´ w badawczych ma jeszcze jedna ˛ – studia takie sa ˛ interesuja ˛ce zazwyczaj dla bezpos wade ´ rednich ich odbiorco ´w ˛dzy– Polako ´ w i Niemco ´ w. Moz ˙ liwos ´c ´ ich internacjonalizacji i zakorzenienia w mie ˛ w zwia ˛zku z tym stosunkowo niewielnarodowym dyskursie migrantologicznym sa ˛ tak ze szkoda ˛ dla tego ciekawego i zro kie. Dzieje sie ´z ˙ nicowanego tematu badan ´, kto ´ ry daje moz ˙ liwos ´ ci spojrzenia na procesy migracyjne w perspektywie długiego trwania. ˛cym badania nad Polakami w Niemczech jest fakt, iz Innym problemem dotykaja ˙ ˛ one poro ˛cej stosunkowo rzadko sa ´ wnawcze, przy czym nalez ˙ y odnotowac ´, z ˙ e wie ˛ w pis badan ´ o charakterze komparatystycznym pojawia sie ´ miennictwie niemieckim. Tymczasem odniesienie zaro ´ wno samych proceso ´ w migracji, jak i sytuacji oraz pozycji polskiej zbiorowos ´ ci w RFN do innych społecznos ´ ci imigranckich w Niemczech daje moz ˙ liwos ´ ci nowej interpretacji obserwowanych zjawisk. Podobnie ˛ polscy migranci, poro ´ wnania z innymi krajami docelowymi, gdzie obecni sa ˛ce wnioski. mogłyby przynies ´c ´ interesuja ˛ sie ˛ jeszcze jakies Czy przed badaniami nad Polakami w Niemczech otwieraja ´ ˛ tematy, kto ˛ sie ˛ nie dos inne tematy badawcze? Czy sa ´ re wydaja ´c ´ jeszcze opisane? ˛ byc ˛ca. Moz Odpowiedz ´ wydaje sie ´ twierdza ˙ na wskazac ´ na przynajmniej kilka ˛tko ˛ jeszcze dostatecznie wa ´ w badawczych, kto ´ re w tym nurcie badan ´ nie sa widoczne. Po pierwsze, brakuje w badaniach nad Polakami w Niemczech wyraz ´ nej perspektywy transnarodowej, kto ´ ra w przypadku krajo ´ w tak blisko połoz ˙ onych jak Polska i RFN powinna byc ´ szczego ´ lnie ciekawym obiektem obserwacji i analiz. Po drugie, niedostatecznie opisane jest uczestnictwo polskich migranto ´w w ro ´z ˙ nych przejawach niemieckiego z ˙ ycia – społecznego, politycznego, czy ˛ca jako kulturalnego. Partycypacja w tych sferach jest przeciez ˙ nie tylko intersuja
˛, iz Nalez ˙ y zwro ´ cic ´ uwage ˙ omawiana problematyka poruszana jest takz ˙ e w pracach na temat stosunko ´ w polsko-niemieckich; por. np. M. Lis, A. Trzcielin ´ ska-Polus, Polacy i Niemcy...
122

Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badan ´

27

element opisu sytuacji Polako ´ w w Niemczech, ale takz ˙ e jako wskaz ´ nik integracji ze ˛cym. społeczen ´ stwem przyjmuja ˛cia – szczego Po trzecie, rozwinie ´ lnie w poro ´ wnaniu ze s ´ wiatowymi badania nad ˛ studia nad perspektywa ˛ genderowa ˛ polskich migracji do migracjami – wymagaja ˛cych migracji pokazuje, z RFN. Juz ˙ sama analiza statystyk dotycza ˙ e moz ˙ emy mo ´ wic ´ tu o płciowo uwarunkowanych wzorcach migracji. Polskie pracownice niemiec˛ nie tylko ciekawymi przypadkami migracji kiego systemu opieki czy Putzfrau sa ˛ takz zarobkowych, ale moga ˙ e stanowic ´ waz ˙ ny temat dociekan ´ dla badaczy ˛cych ro stosuja ´z ˙ ne odmiany teorii feministycznych w migrantologii. ˛ studia nad przemianami toz Po czwarte, mimo iz ˙ prowadzone sa ˙ samos ´ ci ˛gle mało wiemy na temat poczucia przynalez Polako ´ w Niemczech, cia ˙ nos ´ ci narodo˛c terminologii niemieckiej oso wej potomko ´ w polskich migranto ´ w, lub uz ˙ ywaja ´b ˛, z z dos ´ wiadczeniem migracyjnym, w drugim i kolejnych pokoleniach. Wydaje sie ˙e ˛zko ˛ i polskos ˛, jak i Niemcami i niemieckos badania ich zwia ´ w zaro ´ wno z Polska ´ cia ´˛ dałyby ciekawe wyniki dotycza ˛ce dynamiki przemian toz cia ˙ samos ´ ci. ˛te, rozwinie ˛cia wymagaja ˛ takz ˛ przedsie ˛biorczos ˛ Po pia ˙ e badania nad polska ´ cia ˛cych sie ˛ uwarunkowan w Niemczech – szczego ´ lnie zas ´ w konteks ´ cie zmieniaja ´ ˛cych ze zniesienia ograniczen instytucjonalnych wynikaja ´ na niemieckim rynku ˛biorstw pracy. Czy otwarcie rynku pracy w RFN sprawi, z ˙ e liczba polskich przedsie ˛dzie malec ˛ ich specyfika i nastawia ˛ sie ˛ one bardziej niz be ´ ? Czy zmieni sie ˙ do tej pory na dostarczanie towaro ´ w i usług polskiej zbiorowos ´ ci? Odpowiedz ´ na te ˛ kluczowa dla dalszej refleksji na ten temat. pytania wydaje sie ˛ obszaro Po szo ´ ste, dotychczas prowadzone badania nad tzw. kolonizacja ´w ˛ na Meklemburgii-Pomorzu Wschodprzygranicznych przez Polako ´ w skupiały sie ˛ zasługuja ˛ ro nim, tymczasem na uwage ´ wniez ˙ inne tereny – w Brandenburgii ˛cego i Saksonii. Choc ´ nie ma tam tak silnego jak Szczecin centrum katalizuja ˛ procesy osiedlania sie ˛ Polako zjawisko osadnictwa, to jednak i tam obserwuje sie ´ w, kto ´ re moz ˙ na poddac ´ analizie. ˛c, problem polskich migracji do Niemiec – mimo pewnych luk Reasumuja ˛ byc – wydaje sie ´ dobrze przebadany, choc ´ niekoniecznie w pełny sposo ´ b opisany. ˛ na gruncie studio Nie daje sie ´ w migrantologicznych zaobserwowac ´ kumulacji ˛ niczym wyja ˛tkowym. wiedzy na temat Polako ´ w w Niemczech. Nie jest to zreszta Podobne zjawisko moz ˙ na zaobserwowac ´ w całych polskich badaniach nad migrac˛ło pro jami. Dopiero niedawno polskie s ´ rodowisko migrantologo ´ w podje ´ by kon˛ solidacji. Byc ´ moz ˙ e przy tej okazji ro ´ wniez ˙ warto takz ˙ e zadbac ´ o intensyfikacje ˛cymi sie ˛ Polakami wymiany wiedzy i dos ´ wiadczen ´ miedzy badaczami zajmuja w Niemczech, co moz ˙ e miec ´ korzystny wpływ na rozwo ´ j tej subdziedziny badan ´ migracyjnych.
Artykuł powstał podczas realizacji projektu „Polacy w Niemczech. Aspekty społeczne, polityczne, ekonomiczne i prawne” NN116 31639, finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki.

28

Michał Nowosielski ABSTRACT

The article describes the state of research on the dynamics of Polish migration to Germany and the situation of Poles in there. The problems tackled in the text pertain to discussions on the object of research, the history and the present of Polish migration to Germany and the state of the art of studies on Polish migrations to Germany. The topics most frequently scrutinized by researchers include: integrative identity, labour and seasonal migration, Polish enterprise and Polish organizations in Germany. The article concludes with a reflection on the limitations of hitherto research on Polish migration to Germany and potential areas of analysis that call for further inquiry.