You are on page 1of 24

˛D ZACHODNI PRZEGLA 2012, nr 4

JANUSZ T. HRYNIEWICZ Janusz T. Hryniewicz Warszawa

´ WIATOWE PRZYWO ´ DZTWO USA I POZYCJA EUROPY WSCHODNIEJ S ´ wiatowe przywo ´ dztwo USA i pozycja Europy Wschodniej S
SPOSOBY INTERPRETACJI POZYCJI HEGEMONA GLOBALIZACJI

Na zjawisko przywo ´ dczej roli w procesie globalizacji moz ˙ na spojrzec ´ przez ˛ zjawiska władzy geopolitycznej i pod ka ˛tem pryzmat odgo ´ rnego tworzenia sie uzurpacji. I tak np. teoria „centrum – peryferie” głosi, z ˙ e władza geopolityczna ˛pstwem pote ˛gi ekonomicznej i militarnej. Pote ˛ga ta jest danego pan ´ stwa jest naste wykorzystywana w celu utrwalenia stosunko ´ w ekonomiczno-politycznych utrzymu˛cych niedorozwo ˛cych na czerpanie korzys ja ´ j innych pan ´ stw i pozwalaja ´ ci z tego ˛ władzy ´ wi o oddolnym kształtowaniu sie tytułu 1. Odmienny punkt widzenia mo ˛ gotowos geostrategicznej, kto ´ ra jest funkcja ´ ci pan ´ stw do akceptacji przywo ´ dczej ˛dze sa ˛ zainteresowane roli jednego z nich. Pan ´ stwa o wyraz ´ nie mniejszej pote w opanowaniu chaosu s ´ wiatowego rynku i stosunko ´ w politycznych. Hegemon ˛dzynarodowych. Daje to, czego gwarantuje stabilnos ´c ´ reguł i trwałos ´c ´ instytucji mie ˛ w stanie dac ˛ dystrybucja ˛ zasad sprawiedliwos rynki nie sa ´ , tj. zajmuje sie ´ ci 2. ˛ ro Jakkolwiek oba te punkty widzenia maja ´ wnie dobre uzasadnienie empiryczne, ˛kszy nacisk be ˛dzie płoz w tym opracowaniu wie ˙ ony na drugi z nich. ´ RO ´ DŁA MOCY GEOPOLITYCZNEJ; GOSPODARKA, STRUKTURA, SIEC ´ Z Moc geopolityczna jest zjawiskiem dos ´c ´ niejednoznacznym i trudno uchwyt˛, z ˛ sie ˛ na nia ˛ nym. Jeden z klasyko ´ w geopolityki Carlo Jean zwraca uwage ˙ e składaja ˛ce sie ˛ ro ´z ˙ norodne elementy, jak siła zbrojna czy gospodarcza, ale takz ˙ e niepoddaja
1 S. Amir, Accumulation on a World Scale, „Monthly Review Press” New York 1974; T. Evers, P. Vogan, „Dependencia”. Latynoamerykan ´ ski wkład do teorii niedorozwoju, w: Ameryka Łacin ´ ska. Dyskusja o rozwoju, Warszawa 1987; A. G. Frank, Rozwo ´ j niedorozwoju, w: Ameryka Łacin ´ ska. Dyskusja o rozwoju, Warszawa 1987; M. Hardt, A. Negri, Imperium, Warszawa 2005; R. Prebisch, Commercial Policy in the Underdeveloped Countries, „American Sociological Review” vol. 49(2), 1959, s. 251-273; I. Wall erstein, Analiza systemo ´ w-s ´ wiato ´ w. Wprowadzenie, Warszawa 2007. 2 Ch. Chase-Dunn, Y. Kawano, B. Brewer, Trade Globalization since 1795: Waves of Integration the World System, „American Sociological Review” vol. 65, 2000, nr 1.

4

Janusz T. Hryniewicz

oszacowaniu ilos ´ ciowemu, np. wiarygodnos ´c ´ , pokrewien ´ stwo etniczne, kulturowe, ˛pnos ideologiczne, połoz ˙ enie geograficzne, doste ´c ´ surowco ´ w itp. Ws ´ ro ´ d nich ˛gi, tj. siłe ˛ gospodarcza ˛ i wymiar wyro ´z ˙ nic ´ moz ˙ na tzw. nienaruszalne czynniki pote symboliczny, czyli wiarygodnos ´c ´ , prestiz ˙ i zaufanie do danego pan ´ stwa 3. Z kolei ˛du ro ˛gi polityczP. Kennedy w efekcie dos ´c ´ obfitego przegla ´z ˙ nych czynniko ´ w pote nej dochodzi do wniosku, z ˙ e najwaz ˙ niejsza dla mocy politycznej jest wielkos ´c ´ 4 ˛d taki wydaje sie ˛ dos ´c ´ udziału danego pan ´ stwa w gospodarce s ´ wiatowej . Pogla ˛cy, poniewaz ˛tpliwos przekonuja ˙ nie ulega wa ´ ci, z ˙ e sprawnos ´c ´ w tworzeniu bogactwa na uz ˙ ytek sił zbrojnych i dobrobytu własnych obywateli jest waz ˙ nym czynnikiem ˛dzynarodowego i skłonnos prestiz ˙ u mie ´ ci do nas ´ ladowania przez inne pan ´ stwa, ˛ i poparcie. O priorytetowym znaczeniu a takz ˙ e zabiegania przez nie o wspo ´ łprace ˛gi geopolitycznej sa ˛ przekonani takz czynnika gospodarczego dla pote ˙ e polscy ˛c na podstawie zmniejszaja ˛cego sie ˛ udziału USA w s badacze, stwierdzaja ´ wiatowym PKB, z ˙e s ´ wiat jednobiegunowy dobiega kresu 5. ˛dzynarodowych siła jest pochodna ˛ pienia ˛dza. I tak np. w 2008 r. W relacjach mie budz ˙ et wojskowy USA stanowił 4,8% PKB tego pan ´ stwa 6. Dla zobrazowania wielkos ´ ci tej liczby powiedzmy, z ˙ e w tym samym roku polski PKB stanowił 3,75% PKB USA (obliczenia własne na podstawie United Nations Statistics Division 2008, ˛ce w USD). Bezwzgle ˛dna wielkos ceny biez ˙a ´c ´ bogactwa krajowego ma dos ´c ´ fundamentalne znaczenie, bowiem wobec wzrostu koszto ´ w uzbrojenia, niekto ´ re ˛dzenia wojskowe dla mniejszych, a zwłaszcza biedniejszych pan dos ´c ´ proste urza ´ stw ˛ ˛ sa w zasadzie niedostepne. I tak np. w czasach II wojny s ´ wiatowej koszt 1 tony łodzi podwodnej wynosił 5,5 tys. USD, w latach 90. natomiast 1,6 mln USD, mys ´ liwce ˛ 100 razy wie ˛cej, a bombowce 200 razy wie ˛cej 7. kosztuja ˛ przeceniac ˛c sobie Jednak bogate kraje moga ´ własne moz ˙ liwos ´ ci, stawiaja zbyt wiele nadmiernie ambitnych celo ´ w, jak to miało miejsce w USA za ˛ prosperity prezydentury Busha jr. Wtedy zła polityka moz ˙ e obniz ˙ ac ´ własna 8 ˛d ˛gi gospodarczej i politycznej . Podobny pogla i prowadzic ´ do spadku pote ˛c pozycje i perspektywy imperium USA. Dla siły wyraz ˙ a F. Zakaria, analizuja imperium kluczowy jest stan gospodarki i jej przyszły dynamizm. Utrzymaniu ˛ polityczne dysfunkcje wewne ˛trzne w USA. Posiły imperialnej przeciwdziałaja ˛ mie ˛dzynarodowa ˛ na bardziej multilateralna ˛, nadto USA powinny zmienic ´ polityke 9 ˛cych sie ˛ nowych pote ˛g . wobec wyłaniaja
C. Jean, Geopolityka, Wrocław 2003. P. Kennedy, U progu XXI wieku, Londyn 1994. 5 ´ wiat? Warszawa 2009. J. Białek, A. Ol eksiuk, Gospodarka i geopolityka. Doka˛d zmierza S 6 ˛p Agencja Lotnicza, Lotnictwo i obronnos ´c ´ w Polsce, http:͞͞www.altair.com.pl͞start-371 (doste 31.01.2008). 7 P. Kennedy, Mocarstwa s ´ wiata. Narodziny, rozkwit, upadek. Przemiany gospodarcze i konflikty zbrojne w latach 1500-2000, Warszawa 1994. 8 Ch. A. Pleble, The Power Problem, „Cornell University Press” 2009. 9 F. Zakaria, The Future of American Power. How America Can Survive the Rise of the Rest, „Foreign Affairs” May͞June 2008.
3 4

´ wiatowe przywo ´ dztwo USA i pozycja Europy Wschodniej S

5

˛dze sa ˛ waz ˛ moc Pienia ˙ ne, ale nie zawsze duz ˙ e bogactwo daje ro ´ wnie duz ˙a ˛. Do tego, z ˛ stało, potrzebna jest innowacyjnos geopolityczna ˙ eby tak sie ´c ´ , produktywnos ´c ´ i atrakcyjnos ´c ´ do ´ br tworzonych w danym pan ´ stwie. Jak pisze autor ˛dzana jest Mocarstw s ´ wiata dynamika powstawania i zmierzchu imperio ´ w nape wydarzeniami na polu gospodarki i techniki. Przełomy intelektualne i wzrost ˛ wzrost lub upadek iminnowacyjnos ´ ci lub jej relatywny spadek poprzedzaja 10 ˙ na wyro ´z ˙ nic ´ centralne perio ´ w . W ramach kapitalistycznego podziału pracy moz ˛ proi peryferyjne procesy produkcyjne. Peryferyjne procesy produkcyjne tworza ˛z dukty peryferyjne, a procesy centralne sa ´ ro ´ dłem produkto ´ w najbardziej zaawan˛cy sowanych technologicznie. Te ostatnie cechuje zaro ´ wno nowos ´c ´ , jak i znacza udział w s ´ wiatowym rynku towaro ´ w. (W XVIII w. procesami centralnymi była produkcja tekstylna, a w 2000 r. były nimi np. produkcja oprogramowania, ˛ one wie ˛ksza ˛ wydajfarmaceutyko ´ w czy inz ˙ ynieria genetyczna). Ponadto generuja ˛ sa ˛ podstawa ˛ wysokich cen nos ´c ´ pracy, a rzadkos ´c ´ lub monopol na ich produkcje ˛cych. Pan ˛ duz i bogactwa pan ´ stw je produkuja ´ stwa te uzyskuja ˙ e nadwyz ˙ ki, kto ´ re ˛ byc moga ´ przeznaczone na finansowanie wpływo ´ w politycznych i siły militarnej. Wielkos ´c ´ i efektywnos ´c ´ gospodarki nie zawsze ma wprost proporcjonalny ˛zek z geopolityczna ˛ moca ˛ sprawcza ˛. Moz zwia ˙ e byc ´ tak, z ˙ e sojusze wielostronne, ˛dzynarodowe oraz szerokie zwia ˛zki gospodarcze duz traktaty mie ˙ ego partnera ˛ moz ˛ od poparcia z kilkoma nieco mniejszymi okres ´ laja ˙ liwos ´c ´ wyboru i uzalez ˙ niaja ˛powania przyje ˛li „ojcowie załoz mniejszych partnero ´ w. Taki sposo ´ b poste ˙ yciele” ˛ ˛ ˛ UE, gdy zastanawiali sie nad rola Niemiec, pan ´ stwa wiekszego i silniejszego od innych w przyszłej Europie. W celu „osadzenia Niemiec” w Europie Zachodniej ˛to od integracji przemysło rozpocze ´ w obronnych Niemiec i Francji. Jak do tej pory ˛ skuteczne. Widac ˛c, z usiłowania te okazały sie ´ wie ˙ e nie tylko wielkos ´c ´ gospodarki ˛zan ˛ wpływ na kształt sceny i jej efektywnos ´c ´ , ale takz ˙ e struktura powia ´ maja ˛ jej aktoro geopolitycznej i moc sprawcza ´ w. Prominentny praktyk i zarazem teoretyk geopolityki s ´ wiatowej Henry Kissinger pokazał, z ˙ e podobne zabiegi były stosowane juz ˙ wczes ´ niej w Europie i przyniosły dobre rezultaty. Poddał on analizie tzw. koncert mocarstw w polityce europejskiej ˛ dyrygento w latach 1815-1914. W koncercie mocarstw role ´ w pełniły trzy pan ´ stwa: ˛dzynarodowa infrastruktura dla Wielka Brytania, Austria i Rosja. Prawnomie koncertu mocarstw została okres ´ lona na Kongresie Wieden ´ skim (1815). Ukształ˛dek polityczny w taki sposo towano tam nowy europejski porza ´ b, aby z ˙ adne z pan ´ stw ˛cych nie czuło sie ˛ nazbyt pokrzywdzone i wszystkie były mniej wie ˛cej uczestnicza ˛to trud konsolidacji, ale nie zjednoczenia jednakowo silne. W tym celu podje Niemiec, kto ´ re zdaniem Kissingera byłyby za silne i mogły łatwo ulec pokusie naruszenia ro ´ wnowagi. Powstała w ten sposo ´ b konstrukcja mogła byc ´ obalona tylko bardzo duz ˙ ym wysiłkiem, poniewaz ˙ wymagała wspo ´ łdziałania kilku pan ´ stw. ˛ przypominały europejski Organizowane po ´z ´ niej spotkania pokongresowe troche
10

P. Kennedy, Mocarstwa s ´ wiata..., s. 428, 429.

6

Janusz T. Hryniewicz

˛d. W efekcie poza incydentem wojny krymskiej (1854) az ˛dzy rza ˙ do 1914 r. mie trzema gło ´ wnymi uczestnikami koncertu mocarstw nie było starc ´ zbrojnych 11. ˛ dwa Odnotujmy takz ˙ e, z ˙ e cytowany tu klasyk i praktyk geopolityki stwierdza, z ˙ e sa ˛dzynarodowej – siła fizyczna i moralna (poczucie czynniki trwałej ro ´ wnowagi mie ˛ waz wspo ´ lnych wartos ´ ci). Ws ´ ro ´ d nich ta druga wydaje sie ˙ niejsza 12. ˛dzynarodowych stosunkach politycznych Z kolei zdaniem R. Szula „o mie ˛ dwa czynniki: struktury i idee. Struktury to relacje siły mie ˛dzy poszczego decyduja ´ lnymi podmiotami politycznymi – pan ´ stwami, narodami, władcami, grupami inte˛ ˛ odnies resu itp. Natomiast idee to pomysły jak do tych relacji sie ´c ´ ” 13. Idee decyduja ˛, i o tym, jak pan ˛ m.in. o tym, czy silne pan ´ stwo podejmie ekspansje ´ stwo słabsze sie ˛ cywilizacje do niej odniesie. Zdaniem tego autora dzieje s ´ wiata wypełniaja ˛ce centrum i nieco i w ramach kaz ˙ dej z nich moz ˙ na znalez ´c ´ podział na przoduja ˛ce peryferie. Stosunki mie ˛dzy nimi moga ˛ byc gorzej prosperuja ´ oparte na dominacji, ˛ takz ale moga ˙ e miec ´ ro ´ wnoprawny charakter. Zalez ˙ y to od kombinacji czynniko ´w ˛d, z ˛dku geopolitycznego waz ideowych i strukturalnych 14. Wynika sta ˙ e dla porza ˙ ne ˛ przekształcane w strategie poste ˛powania oraz jak silna jest, w jaki sposo ´ b idee sa jest determinacja na rzecz ich realizacji. ˛ zdarzyc ˛ Moz ˙ e sie ´, z ˙ e determinacja w zakresie realizacji strategii stanie sie z ´ ro ´ dłem siły geopolitycznej nieproporcjonalnie duz ˙ ej wobec posiadanych zasobo ´w ˛stwie nad III materialnych. Dowodzi tego przykład ZSRR i jego roli w zwycie ˛. W fundamentalnym dziele N. Daviesa na temat II wojny s Rzesza ´ wiatowej, w kto ´ rym autor analizuje m.in. wielkos ´c ´ dostaw alianckich dla ZSRR, moz ˙ emy przeczytac ´, z ˙ e „rola Sowieto ´ w w tej wojnie była ogromna, a rola Zachodu godna ˛cym atak Niemiec na ZSRR, szacunku, lecz skromna” 15. W 1940 r., poprzedzaja ˛dnym PKB ZSRR (420 091 mln dolaro ˛dzynarodow wymiarze bezwzgle ´ w mie 16 ˙ szał PKB Niemiec (377 284 mln). Natomiast PKB ZSRR per wych ) przewyz ˛dzynarodowych wobec 5403 w Niemczech. capita wynosił 2217 dolaro ´ w mie Potencjał niemiecki dodatkowo był wzmacniany przez gospodarki pan ´ stw okupo˛g jak Francja. Potem ZSRR stał sie ˛ jednym z dwu wielkich wanych, np. takich pote mocarstw. W szczytowym okresie zimnej wojny (w 1952 r.) jego PKB wynosił ˛dzynarodowych, sojuszniczych Chin – 305 854 mln, 545 792 mln dolaro ´ w mie natomiast USA – 1 625 245 mln, a 12 sojuszniczych pan ´ stw Europy Zachodniej 17 ˙ dos ´c ´ – 1 408 010 . W przeliczeniu PKB per capita dominacja Zachodu była tez
Zob. H. Kissinger, Dyplomacja, Warszawa 1996, s. 83-95. Ibidem, s. 83. 13 ´ wiatowy system polityczny. Struktury i idee, „Studia Społeczne” nr 2, 2010, s. 42. R. Szul, S 14 Ibidem. 15 N. Davies, Europa walczy 1939-1945, Krako ´ w 2008, s. 624. 16 ˛ tzw. dolarem mie ˛dzynarodowym. Jest to Autor tych obliczen ´ Angus Maddison posługuje sie jednostka odniesiona do parytetu siły nabywczej USD w 1990 r. Na temat metodologicznego zaplecza tych obliczen ´ zob. A. Maddison, The Word Economy. Millennial Perspective, „Development Centre Studies OECD” 2001, s. 171. 17 A. Maddison, Historical Statistics of the World Economy, http:͞͞www.ggdc.net͞maddison ˛p 07.01.2008). (doste
11 12

´ wiatowe przywo ´ dztwo USA i pozycja Europy Wschodniej S

7

wyraz ´ na, np. ZSRR – 2937 dolaro ´ w, USA – 10 316 dolaro ´ w (czyli prawie 1 do 4). ˛zko Jak widac ´ kombinacja silnej determinacji, bomby atomowej i silnych zwia ´w ˛dzy własnymi sojusznikami dała ZSRR o wiele wie ˛ksza ˛ moc sprawcza ˛ niz mie ˙ by to wynikało z jego udziału w gospodarce s ´ wiatowej i bogactwa obywateli. Odnotujmy ˛gi ZSRR była inna kombinacja czynniko zatem, z ˙e z ´ ro ´ dłem pote ´ w mocy geopolity˛s cznej niz ˙ ta, kto ´ ra wykreowała USA na przywo ´ dce ´ wiata zachodniego. ˛cy i zarazem inspiruja ˛cy przykład analizy strukturalnej znajdujemy Interesuja u trzech autoro ´ w amerykan ´ skich, kto ´ rzy badali procesy globalizacji gospodarczej od ˛z ˛ z dominacja ˛ wielkiej Brytanii. Druga 1795 r. Pierwsza fala globalizacji wia ˙ e sie ˛puje po 1918 r., a trzecia trwa od 1975 r. Zobaczmy jak fala globalizacji naste ˛z ˛ czynniki strukturalne z ideowymi. Miernikiem globalizacji był udział autorzy wia ˙a wymiany handlowej w s ´ wiatowym PKB. Globalizacja handlu jest moz ˙ liwa wtedy, ˛dek ˛ gdy porza s ´ wiatowy jest w miare stabilny. Najlepszym wyjas ´ nieniem „przypływo ´ w i odpływo ´ w” globalizacji handlu jest hegemoniczna stabilnos ´c ´ lub jej brak ˛ czynniki ideowe. Hegemonia jednego lub kilku pan – struktura. A jak działaja ´ stw ˛, a mianowicie dystrybucje ˛ daje to, czego rynki same wytworzyc ´ nie moga sprawiedliwos ´ ci. Pan ´ stwo hegemoniczne ma wybitny udział w tworzeniu intelek˛dzynarodowego, wywiera wpływ tualnego zaplecza dla tworzenia norm prawa mie ˛dzynarodowe, aby działały zgodnie z jego zasadami, i wreszcie na instytucje mie ˛ wystarczaja ˛ca ˛ do zabezpieczenia i egzekwowania tych ustalen dysponuje siła ´ . Po ˛ pod nowa ˛ druga ˛ fale ˛ 1918 r. spadły m.in. koszty transportu, co stworzyło baze globalizacji, ale Wielka Brytania juz ˙ nie mogła byc ´ hegemonem, a Stany Zjed˛cia jej pozycji, nie chciały sie ˛ noczone, kto ´ re miały gospodarcze podstawy do zaje ˛c ˛ pro tego podja ´ . Wytworzyła sie ´z ˙ nia, kto ´ ra prowokowała do walki o s ´ wiatowe ˛c do wybuchu II wojny s przywo ´ dztwo, doprowadzaja ´ wiatowej 18. Dodajmy do tego, ˛cy globalizacji porza ˛dek s z ˙ e sprzyjaja ´ wiatowy nie musi byc ´ zgodny z interesami wszystkich uczestniko ´ w, wystarczy z ˙ e jest przewidywalny.

PAX BRITANNICA I PAX AMERICANA ORAZ WNIOSKI ´ LENIA GOSPODARCZYCH Z ´ RO ´ DEŁ MOCY GEOPOLITYCZNEJ DLA OKRES

˛dzynarodowych stosunkach gospodarTermin Pax Americana oznacza, z ˙ e w mie ˛ dominuja ˛ca ˛ pozycje ˛. W trakcie dalszych czych i politycznych USA zajmuja ˛c sie ˛ na wyszczego rozwaz ˙ an ´ , opieraja ´ lnionych wczes ´ niej czynnikach mocy geopoli˛ zdiagnozowac ˛ pozycje ˛ USA i zastanowic ˛ tycznej, postaramy sie ´ geopolityczna ´ sie ˛ przyszłos ˛. Według prognoz z 2006 r. udział USA w s nad jej najbliz ˙ sza ´ cia ´ wiatowym
18

Ch. Chase-Dunn, Y. Kawano, B. Brewer, Trade Globalization...

8

Janusz T. Hryniewicz Tabela 1 Projekcja PKB wybranych pan ´ stw według parytetu siły nabywczej (w bln USD) Pan ´ stwa 2011 15 051,17 10 656,45 4 412,91 4 322,31 2 948,64 2 265,08 2 338,80 3 108,00 2 235,54 1 962,14 2025 21 010,83 25 501,22 10 721,09 5 535,43 4 635,98 3 950,27 3 208,02 3 834,14 3 046,22 2 557,97 2050 38 060,89 57 784,54 41 373,68 7 641,40 7 422,46 9 771,54 5 616,50 5 629,18 5 339,13 3 805,81

USA Chiny Indie Japonia Rosja Brazylia Wielka Brytania Niemcy Francja Włochy

´ ro Z ´ dło: PwC main scenario model projections for 2010-50, cyt. za Guardian News and Media, http:͞͞www. ˛p 25.09.2011). guardian.co.uk͞news͞datablog͞2011͞jan͞07͞gdp-projections-china-us-uk-brazil#data (doste

PKB w 2020 r. ma wynosic ´ 19,0%, Chin 19,4%, a EU 19,1% 19. Według nowszych ˛dzie stanowił 82,4% PKB Chin. prognoz w 2025 r. PKB USA be Jak na razie Pax Americana ma dos ´c ´ solidne podstawy gospodarcze, pozycja ˛ca. Przewidywania na 2025 r. pokazuja ˛ jednak USA jest wyraz ´ nie dominuja ˛ erozje ˛ dominacji gospodarczej USA i przewodnia ˛ role ˛ Chin. Moz ˛dzic wyraz ´ na ˙ na sa ´, ˛dzie miał dwu z ˙ e przy dalszej biernos ´ ci politycznej UE s ´ wiat w 2025 r. be ˛cej poro hegemono ´ w o mniej wie ´ wnywalnej sile. Wniosek taki byłby jednak ˛tamy z poprzedniego fragmentu rozwaz przedwczesny, bowiem jak pamie ˙ an ´, ˙ eby ˛ automatycznie na moc geopolityczna ˛. Z wielkos ´c ´ gospodarki nie przekłada sie ˛dza w potencjał polityczny odwołam sie ˛ do lepiej zrozumiec ´ przekształcenie pienia analogii z innym dos ´c ´ dobrze opisanym przykładem – imperium brytyjskim. ˛ kluczowe wskaz Zobaczymy jak kształtowały sie ´ niki gospodarcze w fazie rozkwitu i schyłku mocy politycznej Wielkiej Brytanii po to, z ˙ eby na podstawie wykrytych ˛ przyszłos prawidłowos ´ ci zarysowac ´ najbliz ˙ sza ´c ´ Pax Americana. ˛ta metoda i do czego ma doprowadzic Na czym polega przyje ´? ˛tku XIX w. cieszyła sie ˛ statusem dominuja ˛cej Wielka Brytania juz ˙ na pocza ˛gi s ˛ zwie ˛kszała i pod koniec wieku rozpocze ˛ła pote ´ wiatowej, potem dominacja sie ˛ jej erozja. Podstawa ˛ dominacji politycznej była czołowa rola w rewolucji sie
Economist Intelligence Unit (The Economist) Foresight 2020, „Economics, industry and corporate trends” London͞ New York͞ Hong-Kong 2006, s. 9.
19

´ wiatowe przywo ´ dztwo USA i pozycja Europy Wschodniej S
Tabela 2 PKB wybranych pan ´ stw w XIX w. (w mln dolaro ´ w mie ˛dzynarodowych) Pan ´ stwa Austria Francja Niemcy Wielka Brytania USA Chiny Indie Japonia Rosja 1820 Europa Zachodnia 4 104 35 468 26 819 36 232 12 548 Azja – – 20 739 37 678 – 125 681 21 732 73 750 Europa Wschodnia 110 664 205 379 163 341 40 556 6 519 58 039 48 178 63 342 Ameryka Po ´ łnocna 42 583 214 714 13 179 95 074 115 581 150 269 1850 1890

9

´ ro Z ´ dło: Dane dla Europy Zachodniej, USA i Rosji za: A. Maddison, The World Economy: Historical Statistics, „Development Centre Studies OECD” 2003, s. 47-49, 71, 85, 95, 96; dla Azji za: A. Maddison, Historical Statistics of the World Economy: 1-2008, http:͞͞www.ggdc.net͞maddison.

˛tek w Anglii datuje sie ˛ na 1760 r. 20 Pozostałe kraje przemysłowej. Jej pocza ˛ droge ˛ rozwojowa ˛ dopiero po kilkudziesie ˛ciu latach. europejskie weszły na te ˛c sie ˛ sztywno dyrektywy mo ˛cej, iz ˛ Trzymaja ´ wia ˙ moc polityczna jest prosta ˛ pienia ˛dza, moz ˛kszymi mocarstwami pochodna ˙ na dojs ´c ´ do wniosku, z ˙ e najwie w 1850 r. były Indie, a w 1890 r. USA i Chiny. Z historii jednak wiemy, z ˙ e wniosek taki jest odwrotnie proporcjonalny do faktycznego stanu rzeczy. Oto bowiem ˛ podbo ˛ Brytanie ˛, kto w połowie XIX w. zakon ´ czył sie ´ j Indii przez Wielka ´ ra miała ˛ mniejszy. Pod koniec XIX w. mielis ˛ dos PKB o połowe ´ my do czynienia z sytuacja ´c ´ ˛ do prognozowanej na 2020 r., kiedy to PKB USA i Chin ma miec ˛ podobna ´ podobna ˛dzie to ro wielkos ´c ´ . Zdaniem niekto ´ rych publicysto ´ w be ´ wnoznaczne z kon ´ cem Pax Americana na s ´ wiatowej scenie politycznej. Przypomnijmy zatem, z ˙ e status ˛kszej gospodarki s ˛sk wojen najwie ´ wiatowej w XIX w. nie uchronił Chin od kle opiumowych, wymuszonych stref eksterytorialnych i interwencji wojskowych ˛ł sie ˛ rozpad Chin 21. pan ´ stw europejskich. Nieco po ´z ´ niej, po 1911 r. rozpocza
20

s. 194.
21

G. Cl ark, A Farewell to Alms. A Brief Economic History of the World, Princeton͞Oxford 2007, J. Fenby, Chiny. Upadek i narodziny wielkiej pote ˛gi, Krako ´ w 2009, s. 196 i n.

10

Janusz T. Hryniewicz Tabela 3 PKB per capita wybranych pan ´ stw w latach 1890*, 2008 (ceny stałe z 1990 r. w USD) oraz w 2020 (w % PKB USA per capita; USA:100) PKB per capita Lata 1890 Wielka Brytania 4009 USA 3392 Francja 2376 Niemcy 2428 Rosja – Indie 584 Chiny 540 Poro ´ wnania Wielka Brytania͞ Chiny :7,42 USA͞Chiny : 13,74 USA͞Chiny : 4,17

2008 2020 USA:100

43 544 78

45 230 100

44 675 72

44 363 70

11 858 33

1061 12

3292 24

˛dzynarodowe zob. przyp. 16. * Dolary mie

´ ro Z ´ dło: Dane dla 1890 r. za: A. Maddison, Historical Statistics of the World Economy: 1-2008, http:͞͞www.ggdc.net͞maddison; dla 2008 r. za: United Nations Statistics Division, http:͞͞ mdgs.un.org͞unsd͞ snaama͞selectionbasicFast.asp; dla 2020 r. za: Economist Intelligence Unit (The Economist) Foresight 2020, „Economics, industry and corporate trends” London͞New York, Hong-Kong 2006, s. 15.

˛ do zwia ˛zku mocy politycznej z siła ˛ W tym miejscu moz ˙ emy odwołac ´ sie ˛. Siła militarna jest finansowana na ogo ˛ od militarna ´ ł z podatko ´ w. Z kolei one zalez ˙a tego, ile pan ´ stwo moz ˙ e „zabrac ´ ” obywatelowi, tak by starczyło mu na utrzymanie ˛ przy z ˛ byc sie ˙ yciu. Pomocne moga ´ tutaj statystyki PKB per capita, bowiem od ˛cej uzyskac bogatych obywateli moz ˙ na wie ´ na sfinansowanie zbrojen ´ . Poro ´ wnajmy ˛cych nas pan zatem PKB per capita interesuja ´ stw w latach 1890 i 2008. Posłuz ˙ y nam ˛ relatywnego potencjału to do oceny tendencji w zakresie kształtowania sie geopolitycznego. Jak widac ´ sytuacja gospodarcza Chin mierzona PKB per capita wobec czołowych mocarstw epoki była w 1890 r. bardziej korzystna niz ˙ obecnie (2008), ˛ga ˛. W mys ˛ a nie były one pote ´ l przytoczonej prognozy do 2020 r. Chiny nadrobia ˛ cze ˛s znaczna ´c ´ dystansu do USA i Europy. Niemniej jednak gospodarcze podstawy ˛gi be ˛da ˛ nadal mało imponuja ˛ce z uwagi na to, z ich pote ˙ e PKB per capita Chin do ˛dzie sie ˛ miał jak 1do 4. Jednak przecie ˛tny poziom bogactwa takiegoz ˙ PKB USA be ˛ pote ˛gi geopolityczobywateli (PKB per capita) nie tłumaczy w pełni tworzenia sie nej. Bardzo waz ˙ nym czynnikiem jest opanowanie i uzyskanie przewagi w produkcji ˛ na najbardziej zaawansowanych technologicznie wyrobo ´ w, co z kolei przekłada sie ˛ we wdraz ˛dzen przewage ˙ aniu bardziej efektywnych urza ´ militarnych. Wro ´c ´ my zatem do tabeli 2. Po podboju Indii w XIX w. imperium brytyjskie było ˛gi. Na s u szczytu pote ´ wiecie panował Pax Britannica. Jednak dominacja Wielkiej

´ wiatowe przywo ´ dztwo USA i pozycja Europy Wschodniej S

11

˛dem absolutnej wielkos Brytanii nad konkurentami europejskimi pod wzgle ´ ci bogactwa nie była nazbyt duz ˙ a. I tak np. w 1850 r. bogactwo Anglii było niewiele ˛ksze od francuskiego, w 1890 r. było wyraz wie ´ nie mniejsze od amerykan ´ skiego, ˛ podstawa ˛ Pax Britannica była a jednak Pax Britannica trwał nadal. Gospodarcza czołowa rola tego pan ´ stwa w produkcji wyrobo ´ w podo ´ wczas najnowoczes ´ niejszych, ˛cym najwie ˛ksze trwałe wzrosty czyli przemysłowych. Przemysł był sektorem daja ˛kszało zyski wydajnos ´ ci pracy, a pierwszen ´ stwo innowacyjne i wdroz ˙ eniowe zwie producenta poszukiwanych do ´ br.
Tabela 4 Udział wybranych pan ´ stw w produkcji przemysłowej s ´ wiata w latach 1860 i 1890 (w %) Rok 1860 1890 Chiny 19,7 6,2 Indie 8,6 1,7 Wielka Brytania 19,9 18,5 USA 7,2 23,6 Niemcy 4,9 13,2 Francja 7,9 6,8 Rosja 7,0 8,8

´ ro Z ´ dło: Dane za: P. Kennedy, Mocarstwa s ´ wiata. Narodziny, rozkwit, upadek. Przemiany gospodarki i konflikty zbrojne w latach 1500-2000, Warszawa 1994, s. 154.

˛ Jak widac ´ , to nie przewaga rozmiaru bogactwa miała wpływ na ro ´z ˙ nice ˛ geopolityczna ˛ Wielkiej Brytanii w 1860 r. w pozycji geopolitycznej. Dominacje znacznie lepiej tłumaczy jej przewaga w s ´ wiatowej produkcji przemysłowej, z ´ ro ´ dle ˛ ponad 2,5-krotna). o ´ wczesnych najnowoczes ´ niejszych wyrobo ´ w (nad USA i Francja ˛ksze wydatki Z kolei duz ˙ y rozmiar bogactwa per capita pozwalał na relatywnie wie militarne bez obawy o zuboz ˙ enie ludnos ´ ci. W Wielkiej Brytanii opracowano i wdraz ˙ ano przełomowe w owym czasie innowacje technologiczne: silnik parowy ˛ parowa ˛ (1884), zastosowanie we ˛gla kamiennego do wytopu suro (1768), turbine ´ wki (1709), stal (1856) i wiele innych 22. Obok dominacji w produkcji najbardziej ˛cym Pax zaawansowanych technologicznie wyrobo ´ w czynnikiem podtrzymuja ˛ szybka implementacja. Britannica była brytyjska innowacyjnos ´c ´ i jej w miare ˛tku Z kolei USA czerpały zyski w tym czasie z korzys ´ ci wielkiej skali, a na pocza ˛zanych z wdraz XX w. z przełomowych zmian organizacyjnych, zwia ˙ aniem zasad naukowej organizacji pracy – kojarzonej zazwyczaj z nazwiskiem F. Taylora. Nic ˛c dziwnego, z ˛tku XX w., w 1913 r. produktywnos wie ˙ e na pocza ´c ´ (wydajnos ´c ´) ˛ produkcji na jednego zatrudnionego była w USA nieznacznie mierzona wartos ´ cia ˛c ˛ksza niz ˙ emy przyja ´, z ˙ e strata przodownictwa na wie ˙ w Wielkiej Brytanii 23. Moz tym polu była ro ´ wnoznaczna z zakon ´ czeniem ery Pax Britannica.
22 23

D. S. Landes, Bogactwo i ne ˛dza narodo ´ w, Warszawa 2000, s. 218 i n. G. Clark, A Farewell to Alms..., s. 336.

12

Janusz T. Hryniewicz

˛du informacji statystycznych okazało sie ˛, z W trakcie tego pobiez ˙ nego przegla ˙e dla zaistnienia i utrwalenia dominacji geopolitycznej najwaz ˙ niejsze sa ˛ innowacyjnos ´c ´ i pierwszen ´stwo w opanowaniu produkcji wyrobo ´ w zaawansowanych technologicznie. Bezwzgle ˛dny rozmiar bogactwa z kolei jest nieco ˛ sie ˛ te prawidłowos mniej waz ˙ ny niz ˙ jego rozkład per capita. Jak maja ´ ci do ˛puja ˛c do odpowiedzi na to teraz ´ niejszos ´ ci i przyszłos ´ ci Pax Americana? Przyste ˛ zastanowic ˛ nad globalnym rozkładem produkcji najnowopytanie, proponuje ´ sie czes ´ niejszych wyrobo ´ w i innowacyjnos ´ ci. Wspo ´ łczes ´ nie obie te kategorie utoz ˙˛ z rozwojem gospodarki opartej na wiedzy. samiane sa Według OECD termin gospodarka oparta na wiedzy (GOW) opisuje tendencje ˛puja ˛ce w pan ˛tych, polegaja ˛ce na coraz wie ˛kwyste ´ stwach gospodarczo rozwinie szym znaczeniu wiedzy, informacji i wysokiego poziomu kwalifikacji oraz wzros ´ cie ˛p do tych zasobo zapotrzebowania na doste ´ w zaro ´ wno ze strony sektora prywatnego 24 ˙ e GOW polega na jak i publicznego . Na potrzeby tego opracowania przyjme ˛, z zbliz ˙ eniu nauki do proceso ´ w tworzenia do ´ br i usług, powstawaniu nowych wiedzochłonnych przemysło ´ w, ekspansji sektora ICT oraz stosowaniu jego wytworo ´ w we wszystkich innych sferach działalnos ´ci. Jednym z najwaz ˙ niejszych wskaz ´ niko ´ w powstawania gospodarki opartej na ˛ksze zbliz ˛ nauki do proceso wiedzy jest coraz wie ˙ enie sie ´ w tworzenia do ´ br i usług. ˛ B;R, a zwłaszcza Przejawem tego zbliz ˙ enia moz ˙ e byc ´ wzrost inwestycji w sfere ˛ksze zapotrzebowanie na wiedze ˛ ze strony przedsie ˛biorstw. I tak np. coraz wie ˛biorstwa wydały na badania i wdroz ˛cej tyle w USA w 1980 r. przedsie ˙ enia mniej wie ˛d, tj. około 30 mld USD. Do 2007 r. tego typu wydatki przedsie ˛biorstw samo co rza ˛du wzrosły ponad os ´ miokrotnie, do 245 mld USD, natomiast wydatki ze z ´ ro ´ deł rza federalnego trzykrotnie – 98 mld USD – i były ponad dwa i po ´ ł razy mniejsze od ˛ B;R w USA ˛biorstw 25. Duz ˙ ej dynamice nakłado ´ w na sfere wydatko ´ w przedsie towarzyszył nieco niz ˙ szy wzrost w zakresie uzyskanych patento ´ w, kto ´ rych ˛cej niz w 2006 r. przyznano (196 tys.) prawie dwa razy wie ˙ w 1990 r. 26 Niezwykle ˛ technologie informacyjne waz ˙ nym elementem gospodarki opartej na wiedzy sa ˛ one jako nowy sektor i komunikacyjne (ICT). Nie tylko ukonstytuowały sie produkcji, ale takz ˙ e rozrost tego sektora powoduje przenikanie jego produkto ´ w do tradycyjnych branz ˙ i nabywanie przez nie cech gospodarki wiedzochłonnej. ´ wiatowe wydatki na ICT wyniosły w 2008 r. 3,7 bln USD 27 i były wyz ˙ sze niz ˙ S
24 OECD Knowledge-Based Economy. Definition, http:͞͞stats.oecd.org͞glossary͞detail.asp?ID ˛p 5.06.2011). :6864 (doste 25 US Census 2009 Statistical Abstract: Science & Technology, http:͞͞www.census.gov͞compen˛p 24.05.2011). dia͞statab͞cats͞science –technology.html (doste 26 Patents and Trademarks: 1990-2006, http:͞͞www.census.gov͞compendia͞statab͞2008͞tables ˛p 26.06.2011). ͞08s0753.pdf (doste 27 JCN Network 2008 JCN Network Japan’s Corporate News, http:͞͞www.japancorp.net͞Article. ˛p 05.05.2012). Asp?Art–ID:18281 (doste

´ wiatowe przywo ´ dztwo USA i pozycja Europy Wschodniej S

13

w 2001 r. o 76% 28. Jeszcze szybciej rosły przychody sektora usług telekomunikacyjnych, kto ´ re w 2005 r. stanowiły 274% przychodo ´ w uzyskanych w 1990 r. 29 ˛ USA, o czym s W rozwoju ITC przoduja ´ wiadczy ich wyraz ´ na dominacja w liczbie patento ´ w. W 2004 r. na USA przypadało 33,6% wydanych na s ´ wiecie patento ´w ˛ zaro ˛zanych z ICT, na UE-25 – 27% i Japonie ˛ – 20,1% 30. ICT przenikaja ´ wno zwia ˛, organizacje gospodarcze itp. I tak gospodarstwa domowe, jak administracje przyrost PKB w krajach OECD w latach 1993-2006 wynosił 2,6% rocznie. Z kolei ˛w 4 pan ´ stwach członkowskich OECD (Szwecja, USA, Dania, Australia) przoduja cych w tworzeniu gospodarki opartej na wiedzy wkład inwestycji ICT we wzrost PKB wynosił w latach 1990-1995 około 1͞5 stopy wzrostu PKB, a w latach ˛kszył sie ˛ do ponad 1͞3 (obliczenia własne) 31. Wyraz ´ nie widac ´ 1995-2003 zwie ˛z znaczny cie ˙ ar gatunkowy nowej gospodarki w produktywnos ´ ci krajowej.
Tabela 5 Produktywnos ´c ´ w branz ˙ ach zwia˛zanych z tworzeniem ICT w UE i USA w latach 1990-2000. Przecie ˛tne roczne przyrosty wartos ´ ci dodanej na 1 zatrudnionego Branz ˙ e ICT ICT Producing Industries (produkcja; usługi) ICT Producing Manufacturing (tylko produkcja) 1990-1995 EU 6,7 11,1 USA 8,1 15,1 1995-2000 EU 8,7 13,8 USA 10,1 23,7

´ ro Z ´ dło: B. van Ar k, R. Inklaar, R. Mc Guckin, ITC and Productivity in Europe and the United States. Where Do the Differences Come From? „CESifo Economic Studies Oxford Journals” vol. 49͞3, 2003, s. 57.

˛ w dziedzinie ICT ma Jak wynika z tabeli 5 przewaga USA nad Europa ˛dnie trwałe postawy. Badania przeprowadzone w po wzgle ´z ´ niejszych latach, po ˛ wzgle ˛dnie silna ˛ pozycje ˛ Japonii obok USA. I tak np. zbadano 50 2000 r. pokazuja ˛kszych s ˛cych na rynku ICT ze wzgle ˛du na ich najwie ´ wiatowych firm działaja ˛gnie ˛cia oraz kluczowe charakterystyki w dziedzinie strategii rynkowych. osia
28 Digital Planet 2006: The Global Information Economy, http:͞͞www.witsa.org͞DigitalPlanet ˛p 25.01.2012). ͞2006͞WITSADP2006page.doc (doste 29 Telecommunication Service 2007 Telecommunication services revenue in total for OECD, Directorate for Science Technology and Industry, OECD Key ICT Indicators, http:͞͞www.oecd. ˛p 28.08.2012). org͞LongAbstract͞0,3425,en–2649–34449–33987543–1–1–1–1,00.html (doste 30 ˛p14.04.2009). OECD 2004, http:͞͞www.oecd.org͞dataoecd͞20͞9͞34083345.xls (doste 31 Na podst.: OECD 2005 OECD Productivity Database, September 2005, http:͞͞www.oecd. ˛p 16.05.2010). org͞statistics͞productivity(doste OECD 2008 OECD Factbook 2008: Economic, Environmental and Social Statistics, Economic growth, Macroeconomic trends, Evolution of GDP, Long-terms trends, http:͞͞oberon.sourceo˛p 17.05.2010). ecd.org͞vl:1048075͞cl:17͞nw:1͞rpsv͞factbook͞020201.htm (doste

14

Janusz T. Hryniewicz

˛ japon Relatywnie najbardziej efektywne strategie stosuja ´ skie i amerykan ´ skie firmy ˛dzaniu korporacjami sektora ICT. Ponadto autorzy odnotowali istnienie luki w zarza ˛dzy tymi dwoma pan ˛32. ICT mie ´ stwami a Europa ˛ utrzymuje i nie widac Wspo ´ łczes ´ nie dominacja USA w sektorze ICT nadal sie ´, ˛co zmniejszali dystans. Nadal 9 spos ˛kszych aby konkurenci znacza ´ ro ´ d 10 najwie ˛ w USA, spos ˛cych sie ˛ firm komputerowych ma siedzibe ´ ro ´ d 10 najszybciej rozwijaja 6 to firmy amerykan ´ skie. W 2009 r. USA sprzedały oprogramowanie komputerowe ˛pny kraj na tej lis ˛ ponad 13 razy za 450 mld USD, naste ´ cie, Indie, sprzedał za sume ˛ – 34 mld USD, Kanada – 32 mld USD 33. Waz mniejsza ˙ nym sektorem gospodarki opartej na wiedzy jest biotechnologia, kto ´ ra jeszcze 20 lat temu była co najwyz ˙ ej ˛ badan dziedzina ´ laboratoryjnych.
Tabela 6 Całkowite wydatki na rozwo ´ j i wdraz ˙ anie innowacji biotechnologicznych w sektorze biznesowym w wybranych pan ´ stwach OECD (w mln USD, według parytetu siły nabywczej) w 2006 r. oraz udział ws ´ wiatowych patentach w 2006 r. (w %) USA Wydatki Udział w patentach 25101 41,5 Francja 2353 3,6 Kanada Niemcy 1404 3,2 1198 7,0 Korea 709 3,0 Chiny – 1,9 Słowacja Słowenia Polska 13 – 11 – 0,32 0,1

´ ro Z ´ dło: B. Beuzekom, A. Arundel, OECD Biotechnology Statistics 2009, OECD, Paris, s. 25 i 71.

Przewaga USA w wydatkach na biotechnologiczne badania i wdroz ˙ enia nad ˛pna ˛ w kolejnos ˛ jest ponad 10-krotna. Zwraca uwage ˛ pozycja Polski, naste ´ ci Francja ˛ ponad 30 razy mniejsze niz gdzie wydatki sa ˙ w Słowenii. Ro ´ wniez ˙ w dziedzinie ˛ biotechnologii na rynku USA patento ´ w prymat USA jest bezdyskusyjny. Ekspansje poprzedzał dynamiczny przyrost przyznanych patento ´ w, kto ´ rych liczba w 2003 r. ˛c (6995) stanowiła 230% liczby patento ´ w przyznanych dziesie ´ lat wczes ´ niej 34. Za ˛powały rewolucyjne zmiany w komercjalizacji produkto patentami naste ´ w. Rynek ˛gu dziesie ˛ciu lat (1994-2004), produkto ´ w tej branz ˙ y wzro ´ sł prawie 9-krotnie w cia zas ´ jego kapitalizacja w 2004 r. wynosiła 399 mld USD 35.
G. E. Halkos, N. Tzeremes, International Competitiveness in the ICT Industry: Evaluating the Performance of the Top 50 Companies, „Global Economic Review” vol. 36, 2007, nr 2. 33 J. Kotki n, S. Parulekar, Anglosfera ma sie ˛ dobrze, „City Journal” 2012, cyt. za: „Forum” nr 17͞18 z 23.04-6.05.2012. 34 ˛p InvestBio, Inc 2001-2008, http:͞͞www.investbio.com͞biotechnology–investing.asp (doste 14.04.2009). 35 Ibidem.
32

´ wiatowe przywo ´ dztwo USA i pozycja Europy Wschodniej S

15

˛ z nauki nowa branz Nieomal na naszych oczach wyłania sie ˙ a przemysłowa ˛cych perspek– nanotechnologia – swoista synteza nauki i produkcji o oszałamiaja ˛cej dynamice rozwoju. W 2006 r. s tywach i ro ´ wnie oszałamiaja ´ wiatowe wydatki ˛dowe na nanotechnologie wyniosły 6,4 mld USD, a wydatki przedsie ˛biorstw 5,3 rza ´ wiatowymi liderami sa˛ USA i Japonia. Na mld USD 36 – w sumie 11,7 mld. S ˛ Po ˛ przypadało w 2004 r. 46% s ˛Ameryke ´ łnocna ´ wiatowych wydatko ´ w przedsie ˛dowych, na Azje ˛ odpowiednio 36% i 35%, biorstw i 35% s ´ wiatowych wydatko ´ w rza ˛biorstw były ˛ 17% i 28% 37. Tylko w USA i Japonii wydatki przedsie na Europe ´ wiadczy to o tym, z ˛ksze od wydatko ˛dowych. S ˙ e w obu tych pan ´ stwach wie ´ w rza ˛ksza niz obecnos ´c ´ nauki w produkcji jest wyraz ´ nie wie ˙ w pozostałych i z ˙ e w ro ´ wnie ˛z ˛ z tworzeniem wiedzy. Relatywnie najwie ˛kszy duz ˙ ym stopniu produkcja wia ˙ e sie ˛dzania etatyzm w zakresie zarza sektorem nanotechnologii notujemy w Chinach, ˛dowe w 2006 r. wyniosły 906 mln USD i były ponad 5 razy gdzie wydatki rza ˛ksze od wydatko ˛biorstw 38. W 2007 r. nadal widoczny był s ´ wiatowy wie ´ w przedsie ˛cy sie ˛ nie tylko w liczbowej dominacji, ale takz prymat USA, wyraz ˙ aja ˙ e w dynamice wzrostu, bowiem w 2007 r. wydano w USA na nanotechnologie juz ˙ 4,5 mld USD 39 ˛cznie . Bycie hegemonem geopolitycznym z funduszy prywatnych i publicznych ła ˛zuje i dlatego, jak moz ˛dzic zobowia ˙ na sa ´ , wydatki publiczne w USA na militarne ˛ciokrotnie, do zastosowania nanotechnologii w latach 2000-2008 wzrosły ponad pie 375 mln USD, a wzrosłyby jeszcze bardziej, gdyby Kongres nie zmniejszyłby ich o 42 mln USD 40. ˛ banki inwestycyjne Do najwaz ˙ niejszych instytucji nowej gospodarki nalez ˙a ˛s ˛da ˛ uz i fundusze inwestycyjne. W dalszej cze ´ ci analizy terminy te be ˙ ywane zamiennie. Banki i fundusze inwestycyjne istniały od dawna, powstaje zatem ˛ one elementem nowej gospodarki? Wynika to z dwu pytanie, co to znaczy, z ˙ e sa ˛z ˛ z tym, z powodo ´ w. Pierwszy wia ˙ e sie ˙ e bez kluczowego produktu nowej gospodarki – technologii informacyjno-komunikacyjnych, dynamiczny wzrost ilos ´ ciowy i jakos ´ ciowy bankowos ´ ci inwestycyjnej byłby niemoz ˙ liwy. Jak pisze Ch. Geisst, autor ˛z ˛ki rewolucji technologicznej pod koniec lat 70. ksia ˙ ki o historii Wall Street, „dzie ˛tkowany został niebotyczny wzrost transakcji giełdowych” 41. W po ´z ´ niejzapocza ˛p w przetwarzaniu danych i technologiach telekomunikacyjnych szych latach poste umoz ˙ liwił zmiany strukturalne i rozrost s ´ wiatowych rynko ´ w finansowych 42. Internet
Top nations in nanotech 2007 Top Nations in Nanotech See Their Lead Erode. Spending on nanotechnology 2004 Spending on Nanotechnology to Top $ 8.6 Billion in 2004, ˛p 19.04.2009). http:͞͞www.azonano.com͞News.asp?NewsID:282 (doste 38 Top nations in nanotech 2007 Top Nations in Nanotech See Their Lead Erode. 39 Ch. Pellerin, Nations Worldwide Pour Billions into Nanotechnology, http:͞͞newsblaze. ˛p 12.03.2009). com͞story͞20080925102611tsop.nb͞topstory.html (doste 40 ˛p M. Berger, Nanowerk, http:͞͞www.nanowerk.com͞spotlight͞spotid:2100.php (doste 16.02.2010). 41 Ch. Geisst, Nowego Roosewelta nie widac ´, „Gazeta Wyborcza” z 27.10.2008. 42 E. Gostomski, Jak rynki zaraz ˙ aja˛ sie ˛ kryzysem finansowym, „Gazeta Bankowa” z 26.09.2008.
36 37

16

Janusz T. Hryniewicz

˛pił stworzył moz ˙ liwos ´c ´ nieprzerwanych globalnych operacji giełdowych. Nasta bezprzykładny wzrost liczby banko ´ w inwestycyjnych, a tradycyjne banki kredytowe ˛ły tworzyc oraz wszelkie inne instytucje finansowe ro ´ wniez ˙ zacze ´ własne fundusze inwestycyjne. ˛zek bankowos ˛ oparta ˛ na wiedzy Zwia ´ ci (funduszy inwestycyjnych) z gospodarka ˛da ˛ce klasycznymi polega takz ˙ e na tym, z ˙ e banki (fundusze) inwestycyjne, be ˛ nowa ˛ wiedze ˛ o dynamice rynku i niejako organizacjami gospodarczymi, tworza ˛ ja ˛ w rynkowy produkt zwany udziałem w funduszu. automatycznie przekształcaja ˙ eby sprzedac ˛cej produkto ˛ wytworzyc ˛cej wiedzy o nowych ´ wie ´ w, musza ´ wie Z rynkach. ˛ła sie ˛ w USA od bardzo skromEkspansja bankowos ´ ci inwestycyjnej rozpocze ˛ ˛ nych, jak na Ameryke, pieniedzy. W 1993 r. prywatne fundusze inwestycyjne operowały w USA „tylko” 22 mld USD. Za to w szes ´c ´ lat po ´z ´ niej zgromadziły juz ˙ ˛co ekspan˛ciokrotnie wie ˛cej, bo 108,1 mld USD 43. Jeszcze bardziej imponuja pie dowały amerykan ´ skie fundusze odwaz ˙ nych inwestycji (venture capital), kto ´ re z 3,9 mld USD w 1993 r. urosły przez szes ´c ´ lat prawie dwunastokrotnie, do ´ j bankowos ´ ci inwestycyjnej w latach 90. 46,6 mld USD 44. Niezwykle szybki rozwo ˛ siła ˛ w XXI w. był kontynuowany z ro ´ wna Globalna bankowos ´c ´ inwestycyjna uzyskała w 2007 r. przychody ro ´ wne 84,3 mld USD i były one ponad dwukrotnie wyz ˙ sze niz ˙ w 2003 r. Tylko w latach 2006͞2007 przychody te wzrosły o 21%. Podobnie jak inne sektory gospodarki opartej na wiedzy, s ´ wiatowa bankowos ´c ´ inwestycyjna została zdominowana przez ˛d pochodziło 53% jej kapitału. Wkład Europy, Afryki i Bliskiego USA, ska Wschodu wynosił 32%, a Azji 15% 45. W dynamicznym rozwoju bankowos ´ ci inwestycyjnej niezwykle pomocne oka˛ ICT, kto ˛ w odpowiedzi na kolejne innowacje zały sie ´ re z kolei rozwijały sie ˛ce z nich zapotrzebowanie na coraz doskonalsze w sektorze bankowos ´ ci i wynikaja ˛dzaniu ryzykiem i coraz bardziej hardware i software. Nastał czas innowacji w zarza wyrafinowanej inz ˙ ynierii finansowej. Nowatorskos ´c ´ inz ˙ ynierii finansowej polegała na tym, z ˙ e rozkładała ryzyko na ˛cych w systemie finansowym. Inna korzystna okoliwiele podmioto ´ w uczestnicza cznos ´c ´ zwia ˛zana z jej rozwojem polegała na kreacji kapitału inwestycyjnego poprzez sumowanie i wymieszanie pienie ˛dzy realnych z derywatami. W efekcie fundusze inwestycyjne zwie ˛kszały rozmiary kapitału inwestycyjnego i dostarczały go w znacznie wie ´ciach, niz ˙ mogłyby to uczynic ´ tradycyjne ˛kszych ilos banki kredytowe.
V. Craig, Merchant Banking: Past and Present, „Federal Deposit Insurance Corporation Banking ˛p 11.02.2010). Review”, http:͞͞www.fdic.gov͞bank͞analytical͞banking͞2001sep͞article2.html (doste 44 Ibidem. 45 ˛p IFSL Research Banking 2008, http:͞͞www.ifsl.org.uk͞upload͞CBS–Banking–2008.pdf (doste 12.02.2011).
43

´ wiatowe przywo S ´ dztwo USA i pozycja Europy Wschodniej

17

˛ł sie ˛ od załamania rynku hipotecznego Jakkolwiek kryzys 2008 r. rozpocza ˛ było w znacznym stopniu w USA, to jego s ´ wiatowe rozprzestrzenienie sie ˛pstwem załamania sie ˛ s naste ´ wiatowej inz ˙ ynierii finansowej i rynku derywato ´w sztandarowego sektora gospodarki opartej na wiedzy. Zwaz ˙ yc ´ jednak trzeba, z ˙e ˛pił kryzys, miały miejsce opisane wczes zanim nasta ´ niej dwucyfrowe roczne ˛tpliwie wzrosty w branz ˙ ach i sektorach nowej gospodarki. Derywaty tworzyły niewa ˛kszały takz ˛ „kapitalizm kasynowy”, ale zwie ˙ e wielkos ´c ´ venture capital i liczbe opisanych wczes ´ niej innowacyjnych projekto ´ w inwestycyjnych. Derywaty były sztuczne, ale inwestycje prawdziwe. Przejdz ´ my teraz do konkluzji geopolitycznych. Jak na razie prymat w tworzeniu nowej gospodarki nalez ˙ y do USA. Z przytoczonych danych wynika, z ˙ e w zakresie tworzenia sektoro ´ w nowej gospodarki przewaga USA jest co najmniej stabilna, a w zakresie niekto ´ rych produkto ´ w opartych na wiedzy nieznacznie ros ´ nie. Mielis ´ my moz ˙ nos ´c ´ zaobserwowac ´, z ˙ e w statystykach nowej gospodarki nie miesz˛ sie ˛ pan cza ´ stwa „modne” ws ´ ro ´ d publicysto ´ w ekonomicznych, takie jak Brazylia, ˛ tu raczej tradycyjne pote ˛gi gospodarcze – obok USA i Japonii Chiny czy Rosja. Sa kilka pan ´ stw Europy Zachodniej. ˛ ro Nowa gospodarka rozwija sie ´ wnolegle do gospodarki tradycyjnej. Przyjrzyj˛ teraz produktywnos my sie ´ ci gospodarki jako całos ´ ci. Od 1970 r. do 1995 r. ˛ pracy były w USA wyraz przyrosty PKB na godzine ´ nie niz ˙ sze niz ˙ w Japonii i pan ´ stwach G-7. Jednak od 1995 r. tendencja ta uległa zatrzymaniu. W latach ˛ pracy rosła w USA o 2,1% rocznie, w Japonii 1995-2007 wartos ´c ´ PKB na godzine ˛c, z ˙e o 2%, w G-7 o 1,9, natomiast w UE-15 (starej Europie) o 1,5% 46. Przyjmuja ˛ pracy w USA w 2007 r. była ro wartos ´c ´ PKB na godzine ´ wna 100, to w Japonii wynosiła 71,2, w G-7 – 89,9 i w starej Unii (UE-15) – 86,6. Jak widac ´ , mimo wczes ´ niejszego spadku, od 1995 r. przewaga USA w produktywnos ´ci jest stabilna i nadal wyraz ´ na. ˛gi geopolitycznej jest bez wa ˛tpienia siła Najwaz ˙ niejszym czynnikiem pote militarna. Tutaj ro ´ wniez ˙ prymat USA pozostaje, jak na razie, bezdyskusyjny. I tak w 2009 r. USA miały 43% udział w s ´ wiatowych wydatkach zbrojeniowych, udział Francji wynosił 3,8%, Japonii – 3,3%, Niemiec – 3,0% i Arabii Saudyjskiej – 2,7%. ˛, ale szacowano je na 100 mld USD, Wydatki Chin okryte były tajemnica pan ´ stwowa co stanowiło 6,8% wydatko ´w s ´ wiatowych. Długofalowy prymat USA w tej dziedzinie uprawdopodabnia wielkos ´c ´ wydatko ´ w wojskowych na badania, rozwo ´ j, ˛. Wzrosły one z 40,5 mld USD w 2001 r. do 69,6 mld USD testy i ewaluacje ´ skich wydatko ´ w obronnych i jest w 2008 r. 47 Suma ta stanowi 2͞3 całkowitych chin ˛ksza od wydatko wie ´ w wojskowych Francji.
OECD 2008 OECD Factbook 2008: Economic, Environmental and Social Statistics, Economic growth, Macroeconomic trends, Evolution of GDP, Long-terms trends, http:͞͞oberon.sourceo˛p 22.03.2011). ecd.org͞vl:1048075͞cl:17͞nw:1͞rpsv͞factbook͞020201.htm (doste 47 P. St alenheim, C. Perdomo, E. Skol is, Military Expenditure, w: SIPRI Yearbook 2008, Stockholm 2008, s. 180.
46

18

Janusz T. Hryniewicz

˛ nowych partnero Mimo to pojawienie sie ´ w, dotychczas z racji biedy dys˛cych bardzo mała ˛ siła ˛ sprawcza ˛ (Indie) czy s ˛cych sie ˛ od ponuja ´ wiadomie izoluja ˛ksza sie ˛ liczba potencjalnych s ´ wiata (Chiny do kon ´ ca lat 70.), sprawia, z ˙ e zwie ˛cemu mocarstwu coraz trudniej jest reagowac ˛ na rosna ˛cych rywali. Dominuja ´ siła liczebnie polach potencjalnych konflikto ´ w. Podobny wniosek znajdujemy m.in. ˛ u R. Szula, kto ´ ry stwierdza, z ˙ e wspo ´ łczes ´ nie mamy do czynienia z dekompozycja ˛ca ˛ na rozejs ˛ pote ˛gi ekonomicznej i politycznej m.in. dlatego, s ´ wiata polegaja ´ ciu sie ˛ksza ˛ moc polityczna ˛ uzyskuja ˛ pan z ˙ e coraz wie ´ stwa peryferyjne, np. Chiny i Indie 48. ˛ga azjatycka Japonia stanie wobec dwu rosna ˛cych W przyszłos ´ ci tradycyjna pote ˛ pan ˛t moz ˛tem partnerstwa w siłe ´ stw – Indii i Chin. Ten azjatycki tro ´ jka ˙ e byc ´ tro ´ jka ˛z albo konfliktu, niemniej uzyska bardzo duz ˙ y cie ˙ ar gatunkowy na globalnej scenie ˛ be ˛dzie działo w tym tro ˛cie, politycznej. Według H. Szlajfera, od tego, co sie ´ jka ˛da ˛ losy amerykan w znacznym stopniu zalez ˙ ec ´ be ´ skiego przywo ´ dztwa s ´ wiato´ skiego politologa F. Zakarii wspo ´ łczes ´ nie znaczenie idei wego 49. Zdaniem amerykan i strategii geopolitycznych dla trwałos ´ ci imperium ros ´ nie kosztem siły ekonomicz˛ znosi. Imperium brytyjskie załamało sie ˛ pod wpływem nej, co nie znaczy, z ˙ e ja ˛ ˛ dynamike ˛, ale niewydolnos ´ ci gospodarczej. Z kolei USA utrzymuja gospodarcza 50 ˛ im wyzwania polityczne, a gło ˛c zagraz ˙ aja ´ wnie nieche ´ do multilateralizmu .
PRZEWIDYWANE TENDENCJE

˛tpliwos ˛ wieczne i dominacja USA tez ˛ Nie ulega wa ´ ci, z ˙ e imperia nie sa ˙ sie ˛dzie raczej dos kiedys ´ skon ´ czy, ale proces ten be ´c ´ długotrwały. W znakomicie udokumentowanej pracy N. Fergusona moz ˙ emy przeczytac ´, z ˙ e dominacja USA jest ˛s ˛tkowanej około 1500 r. elementem dominacji Zachodu nad reszta ´ wiata zapocza ˛ jak kraje Azji zacze ˛ły i najbardziej wyraz ´ na była w XIX w. Po ´z ´ niej, w miare kopiowac ´ ro ´z ˙ ne zachodnie instytucje, przewaga ta ulega zmniejszeniu. Nie jest to ˛dzy USA jednak proces prostoliniowy, bowiem apogeum niero ´ wnos ´ ci bogactwa mie 51 ˛tku lat 90. i Chinami odnotowano na pocza ˛ nowego s Obecnie jestes ´ my s ´ wiadkami kształtowania sie ´ wiatowego podziału ˛ gospodarke ˛ oparta ˛ na pracy. Z jednej strony USA oraz pan ´ stwa Zachodu tworza ˛ industrializuja ˛. wiedzy, z drugiej strony Chiny, Indie, Wietnam, intensywnie sie W miejsce dawnej wymiany surowce za wyroby przemysłowe coraz bardziej ˛ wymiana towary przemysłowe za wiedzochłonne. W tym nowym upowszechnia sie ˛ niezaprzeczalnie gło ˛ role ˛. Be ˛da ˛ one nadal podziale pracy USA odgrywaja ´ wna ´ wiatowy system..., s. 43. R. Szul, S H. Szl ajfer, Stany Zjednoczone: wielka strategia i co dalej? w: A.D. Rotfeld (red.), Doka˛d zmierza s ´ wiat, Warszawa 2008, s. 340. 50 F. Zakaria, The Future... 51 N. Ferguson, Civilization. The West and the Rest, „The Penguin Press” New York 2011.
48 49

´ wiatowe przywo S ´ dztwo USA i pozycja Europy Wschodniej

19

˛dnych dla rozwoju gospodarki (10-15 lat) dominowac ´ na rynku technologii niezbe opartej na wiedzy. Nowa gospodarka na razie wolno tworzy miejsca pracy, ale ˛ wartos ˛. W ten sposo ˛ do powstawania miejsc tworzy duz ˙a ´c ´ dodana ´ b przyczynia sie pracy w sektorze usług, co prawda niz ˙ ej płatnych niz ˙ utracone miejsca pracy dla robotniko ´ w wykwalifikowanych w przemys ´ le. Jak na razie nie widac ´ symptomo ´w zmierzchu przewag innowacyjnej i technologicznej USA – potencjalnego z ´ ro ´ dła siły geostrategicznej 52. ˛kszym zagroz Relatywnie najwie ˙ eniem przyszłej pozycji USA jest zadłuz ˙ enie ˛trzne, zwłaszcza wobec Chin. I tak np. w listopadzie 2011 r. dług publiczny zewne ´ ci stanowi USA wynosił 15 bln USD, co stanowiło 99% PKB 53. Około 46% całos ˛do ˛ najwie ˛kszym wierzycielem USA zadłuz ˙ enie u rza ´ w innych pan ´ stw. Chiny sa ˛ 8% ich całkowitego zadłuz i posiadaja ˙ enia. Kolejni wierzyciele to Wielka Brytania 54 ˛da deficyt budz ˛ ´ wnie groz ´ nie wygla ˙ etowy USA, kto ´ ry zmniejszył sie i Japonia . Ro w 2011 r. do 8,7% PKB wobec 9,0% rok wczes ´ niej 55. Mamy tu do czynienia z dos ´c ´ ˛ sytuacja ˛, bowiem na ogo ˛ pan unikatowa ´ ł duz ˙ e zadłuz ˙ enie jest przypadłos ´ cia ´ stw ˛dzic o gospodarce zacofanej i mało produktywnej. Moz ˙ na sa ´, z ˙ e niebezpieczen ´ stwo ˛ce ze wspomnianych wyz ˛ gospodarki wynikaja ˙ ej deficyto ´ w jest zmniejszane siła ˛da ˛ musiały obniz realnej. Wczes ´ niej czy po ´z ´ niej USA be ˙ yc ´ oba wspomniane wyz ˙ ej ˛pi m.in. kosztem wydatko deficyty, co prawdopodobnie nasta ´ w militarnych i zaangaz ˙ owania zagranicznego. Na podstawie danych zawartych w tabeli 1 moz ˙ na przypuszczac ´, z ˙ e około ˛ ˛ 2025-2030 r. potencjał Chin bedzie wiekszy od amerykan ´ skiego. Jak jednak ˛tamy, be ˛dzie to potencjał zbudowany gło pamie ´ wnie na przemys ´ le i bardzo słabo nasycony najnowszymi technologiami. Jaka jest zatem najbliz ˙ sza przyszłos ´c ´ Pax Americana – w perspektywie 10-15 ˛da ˛ stopniowo malec ˛ sie ˛ lat? Moz ˙ liwos ´ ci sprawcze USA be ´ , ale nie wyczerpia całkowicie. W miejsce „koncertu jednego mocarstwa” w latach 90. coraz wyraz ´ niej ˛ perspektywa s rysuje sie ´ wiatowego „koncertu mocarstw”, w kto ´ rym USA ˛da ˛ miały nadal najwie ˛kszy cie ˛z (w perspektywie 10-15 lat) be ˙ ar gatunkowy, ale ˛ najwie ˛kszych konkurento stopniowo ro ´ wnowaz ˙ ony siła ´ w. ˛da ˛ czołowym mocarstwem ws W najbliz ˙ szych 10-15 latach i po ´z ´ niej USA be ´ ro ´d ˛ politycznie i militarnie, ale nic pan ´ stw Zachodu, chyba z ˙ e UE bardziej zintegruje sie ˛kszym stopniu na to nie wskazuje. W przyszłos ´ ci moc sprawcza USA w coraz wie ˛dzie zalez ˛da ˛ skłonne uznac be ˙ ec ´ od tego, w jakim stopniu pan ´ stwa Zachodu be ´, z ˙e ˛ zgodne z ich interesami. Prawdopodobnie per saldo kluczowe interesy USA sa
Zob. takz ˙ e T. Łos ´ -Nowak, UE w niepewnym ładzie mie ˛dzynarodowym, referat wygłoszony na XXII Europejskiej Konferencji Naukowej: Europa XXI wieku, Słubice 2 lutego 2012. 53 „Biznes. Gazeta Prawna” z 18.11.2011. 54 US Government Info 2012, http:͞͞usgovinfo.about.com͞od͞moneymatters͞ss͞How-Much-US˛p 9.05.2012). Debt-Does-China-Own.htm (doste 55 „Puls Biznesu” 2012, http:͞͞www.pb.pl͞2505072,42642,usa-deficyt-budzetowy-niemal-bez˛p 10.05.2012). zmian (doste
52

20

Janusz T. Hryniewicz

dojdzie do takiej konstatacji, poniewaz ˙ w USA potrzeba multilateralizmu w rela˛dzynarodowych jest coraz wyraz cjach mie ´ niej dostrzegana 56. ˛dzie miał coraz mniejsza ˛ moc sprawcza ˛ wobec Pax Americana stopniowo be ˛g, jak Chiny czy Indie, ale prawdopodobnie nadal be ˛dzie ekspansji nowych pote ˛ orientacyjna ˛ dla tych pan tworzył strukture ´ stw nie-Zachodu, kto ´ re politycznie ˛ odległe od Chin i dla kto i kulturowo sa ´ rych przywo ´ dztwo USA jest bardziej ˛dzic atrakcyjne od chin ´ skiego. Moz ˙ na sa ´, z ˙ e w przyszłos ´ ci dla wielu pan ´ stw ˛da ˛cych mocarstwami uczestnictwo w Pax Americana be ˛dzie naste ˛pstwem niebe wyboru politycznego – trwałego lub zmiennego. Najprawdopodobniej stałymi ˛da ˛ pan uczestnikami w nim be ´ stwa europejskie, a np. Rosja od czasu do czasu. ˛gi USA ma charakter długofalowy i kulInne potencjalne zagroz ˙ enie dla pote ˛z turowy. Samuel Huntington w ksia ˙ ce zatytułowanej Who We Are? zaprezentował ˛da ˛cego naste ˛pdos ´c ´ kontrowersyjne tezy na temat rozpadu kulturowego USA, be stwem duz ˙ ej imigracji latynoskiej oraz polityki wielokulturowos ´ ci 57. Z pracy tej ´ ro ˛ naste ˛puja ˛ce wnioski. Masowe zachowania ludzi tworza ˛ instytucje. Z ´ dwynikaja ˛ łem masowych zachowan ´ jest kultura. Efektywne gospodarczo instytucje USA sa wytworem kultury WASP (biali, anglosasi, protestanci). Upowszechnienie odmien˛g dotychczasowych instytucji nych wzoro ´ w kulturowych spowoduje, z ˙ e zasie ˛dzie sie ˛ relatywnie zmniejszał na rzecz nowych instytucji w społeczen ´ stwie USA be ˛cych innowacyjnos – mniej sprzyjaja ´ ci i produktywnos ´ ci. Prawdopodobnie krytycz˛ lepiej udokumentowane niz ne oceny diagnozy Huntingtona sa ˙ tezy jej zwolenniko ´ w. Niemniej jednak, nawet gdyby tezy te były trafne, to ich spełnienia raczej nie ˛ inercje ˛ zjawisk moz ˙ na oczekiwac ´ w perspektywie 15-20-letniej, z uwagi na duz ˙a kulturowych.
˛GI GEOPOLITYCZNEJ DWIE METODY POWSTAWANIA POTE

˛pstwem deindustrializacji Zachodu i przeDotychczasowy rozwo ´ j Chin jest naste ˛ki niskim kazywania słabo rentownej produkcji przemysłowej tam, gdzie dzie kosztom jest ona opłacalna. Rozwo ´ j tego pan ´ stwa – jak dotychczas – wynika ˛z ˛ na w niewielkim stopniu z zastosowania nowych technologii i wcia ˙ opiera sie niskiej produktywnos ´ ci. Przykład ZSRR pokazuje, z ˙ e wnioski z przeprowadzonych wczes ´ niej analiz ˛cych do wykrycia czynniko ˛cych hegemonii geopolitycznej nie zmierzaja ´ w sprzyjaja ˛ charakteru uniwersalnego. Prawdopodobnie dos maja ´c ´ dobrze wyjas ´ niono, dlaczego ˛gne ˛ły status hegemono ˛ Wielka Brytania i USA osia ´ w, ale w przypadku ZSRR w gre ˛gi wchodziła inna konfiguracja czynniko ´ w. Tworzenie gospodarczego zaplecza pote ˛ w ZSRR przy zastosowaniu centralizacji i planowania militarnej odbywało sie
56 57

F. Zakaria, The Future... S. Huntington, Who We Are? America’s Great Debate, London 2005.

´ wiatowe przywo S ´ dztwo USA i pozycja Europy Wschodniej

21

˛dkowania ich sektorowi militarnemu, a takz przepływu zasobo ´ w oraz podporza ˙e kopiowania najbardziej zaawansowanych technologicznie zagranicznych wyrobo ´w ˛tem uz gło ´ wnie pod ka ˙ ytecznos ´ ci militarnej w taki sposo ´ b, z ˙ e bardzo słabo przenikały one do cywilnych sektoro ´ w. Wyspowy charakter rozwoju sprawiał, z ˙e ˛dzenia militarne nie mogły byc ˛czenie ro urza ´ tworzone poprzez ła ´z ˙ nych juz ˙ ˛dzenie wymagało nowej fabryki, nowych produkowanych wyrobo ´ w. Nowe urza projekto ´ w i nowych maszyn. Było ono zatem produkowane nieproporcjonalnie ˛kszym kosztem niz ˛c przecie ˛tny wie ˙ np. w USA. Koszty te nadrabiano, obniz ˙ aja ˛ca wizje ˛s docho ´ d ludnos ´ ci. Towarzyszyła temu idea kres ´ la ´ wiata, w kto ´ rej Zacho ´d ˛ scalaja ˛ca ˛ jest w stanie schyłkowym. Na własny uz ˙ ytek ta sama ideologia była siła ˛ca ˛ centralistyczny system władzy oraz silne podporza ˛dkowanie i legitymizuja gospodarcze i polityczne sojuszniko ´ w. Odnotujmy zatem, z ˙ e istnieje inna niz ˙ anglo-amerykan ´ska droga stawania sie ˛ pote ˛ga ˛ geopolityczna ˛. Jest to droga, kto ´ ra ˙ emy okres ´lic ´ mianem euroazjatyckiej. ˛ moz ˛ ma do prognoz sytuacji geopolitycznej? Prawdopodobnie dos Jak to sie ´c ´ dobrze odtworzone zostały czynniki, kto ´ re powoduja ˙ e w najbliz ˙ szym czasie ˛, z (15-20 lat) USA nadal be ´ wnym mocarstwem s ´wiata zachodniego. Zało ´z ˙ my ˛da ˛ gło ˛ trafne. Dystans mie ˛dzy Chinami teraz, z ˙ e przytoczone wczes ´ niej prognozy PKB sa ˛dzie kształtował sie ˛ w 2020 r. jak 1 do 4 58. a USA, mierzony PKB per capita, be ˛dzie mniej wie ˛cej taki sam jak mie ˛dzy ZSRR a USA w szczytoOznacza to, z ˙ e be ˛c ˛dzy ZSRR a USA wym okresie zimnej wojny. Moz ˙ emy przyja ´, z ˙ e dystans mie ˛cej w produkcji wyrobo ´ w podo ´ wczas najnowoczes ´ niejszych był tez ˙ mniej wie ˛ mie ˛dzy USA i Chinami około 2020 r. Chiny zatem podobny do tego, jaki ustali sie ˛ sie ˛ na fali wznosza ˛cej własnych sukceso znajda ´ w gospodarczych, o ile wczes ´ niej nie ˛ sie ˛ jakies ˛ce perturbacje wewne ˛trzne i zewne ˛trzne. Pojawia ˛ sie ˛ zatem pojawia ´ znacza psychologiczne podstawy tego, by chin ´ ska elita polityczna uznała, iz ˙ USA i reszta ˛ w stanie regresu i słabos s ´ wiata zachodniego sa ´ ci. Z punktu widzenia chin ´ skiego ˛cej sie ˛ pro moz ˙ e to prowadzic ´ do definicji s ´ wiata w kategoriach tworza ´z ˙ ni geopolitycznej. Zdaniem amerykan ´ skiego politologa R. Kagana brak rywalizacji supermocarstw tuz ˙ po zakon ´ czeniu zimnej wojny był kro ´ tkim zaburzeniem i zara˛dzy Rosja ˛, UE i USA z jednoczeszem preludium do kolejnej fali rywalizacji mie ´ wiata w kategoriach pro ´z ˙ ni nym wzrostem znaczenia Chin 59. Zdefiniowanie s ˛ca ˛ sie ˛ pote ˛ge ˛ do jej wypełnienia. politycznej wczes ´ niej czy po ´z ´ niej skłoni wyłaniaja ˛ znacza ˛cym uczestnikiem afrykan Juz ˙ obecnie Chiny sa ´ skiej gospodarki i tamtej˛cym sie ˛ znacznym autorytetem i popularnos ˛. szej sceny politycznej, ciesza ´ cia ˛dzie odbyty w lipcu 2006 r. szczyt chin Dowodem niech be ´ sko-afrykan ´ ski w Pekinie, na kto ´ ry przybyli przedstawiciele 48 pan ´ stw afrykan ´ skich, brakowało tylko
Obliczenia na podst. Economist Intelligence Unit (The Economist) Foresight 2020, „Economics, industry and corporate trends” London, New York, Hong-Kong 2006. 59 R. Kagan, Powro ´ t historii, „The Weekly Standard” z 25.08.2008, cyt. za: „Forum” z 25-31.08.2008.
58

22

Janusz T. Hryniewicz

˛ciu. Na scenie afrykan ˛ przewage ˛ nad Zachodem, poniewaz pie ´ skiej Chiny maja ˙ nie ˛ od kredytobiorco wymagaja ´ w przeprowadzenia reform, przejrzystos ´ ci finansowej, przestrzegania praw człowieka itp. W latach 1996-2005 udział Chin w handlu ˛ wzro ˛ najwie ˛kszym partnerem z Afryka ´ sł z 0,8% do 9%, a w 2010 r. Chiny stały sie ˛ surowce handlowym tego kontynentu. 77,6% eksportu Afryki do Chin stanowia 60 ˛dzie rosna ˛c ˛ ´ , zwłaszcza na rope naturalne . Zapotrzebowanie Chin na surowce be ˛, i jest moz ˛cia wobec Afryki czegos naftowa ˙ liwe, z ˙ e skłoni to je do podje ´ w rodzaju ˛cznej strefy polityki neokolonialnej, nakierowanej na uczynienie tu swojej wyła wpływo ´ w, a zwłaszcza sprawowanie politycznej kontroli z ´ ro ´ deł surowco ´ w. Zaost˛ mocarstw i konflikty mie ˛dzy nimi. Drugim potencjalnym rzy to rywalizacje czynnikiem wzrostu agresywnej polityki Chin jest inny region s ´ wiata, mianowicie ˛dania terytorialne Syberia. Rosyjscy obserwatorzy juz ˙ w 2008 r. dostrzegli z ˙a wysuwane przez przywo ´ dco ´ w Chin wobec rosyjskiej wschodniej Syberii i Dalekie˛ ro ˛czniki do historii go Wschodu. Takie przesłanie zawieraja ´ wniez ˙ chin ´ skie podre i geografii 61. Dla wzmocnienia swojej siły geopolitycznego oddziaływania Chiny ˛ wydatnie wzmocnic moga ´ swo ´ j potencjał militarny w podobny sposo ´ b, jak czynił to ZSRR, czyli kosztem obywateli. Z drugiej jednak strony, wzrost chin ´ ski jest ˛trz i od zewna ˛trz. Od wewna ˛trz przez moz zagroz ˙ ony od wewna ˙ liwe zgłoszenie przez naro ´ d aspiracji demokratycznych i prawdopodobne niedopasowanie systemu pan ´ stwa komunistycznego do nieco bardziej intensywnych metod gospodarowania. ˛trzne zagroz Zewne ˙ enie moz ˙ e m.in. polegac ´ na ograniczeniu globalizacji, presji na ˛pienie od sztywnego kursu wymiany juana i ewentualnym nałoz odsta ˙ eniu ceł na chin ´ ski eksport wyrobo ´ w przemysłowych. W Chinach mogłoby to spowodowac ´, z ˙e ˛czenia sie ˛ do oczekiwania ludnos ´ ci co do dalszego wzrostu stopy z ˙ yciowej lub wła ˛pstwem byłaby szybka utrata legitymiejskiej prosperity uległyby załamaniu. Naste ˛ rucho mizacji przez rez ˙ im i ewentualne pojawienie sie ´ w o charakterze rebelianckim. ˛ Francuska ˛, kiedy to poziom z Podobnie było przed Rewolucja ˙ ycia dos ´c ´ wyraz ´ nie ro ´ sł i nagle uległ gwałtownemu załamaniu. Tak czy inaczej zaostrzenie rywalizacji mocarstw w perspektywie kilkunastu lat ˛da ˛ jest wyobraz ˙ alne, ale nie nieuchronne. Natomiast w przyszłos ´ ci USA be ˛ bardziej multilateralna ˛, prawdopodobnie zmuszone niekiedy prowadzic ´ polityke ˛da ˛ gło ˛ takz niemniej nadal be ´ wnym aktorem geopolitycznym Zachodu. Moga ˙ e dojs ´c ´ ˛ciach euroazjatyckich rozprasza do wniosku, z ˙ e uczestnictwo we wszystkich napie zasoby i uznac ´, z ˙ e o bezpieczen ´ stwo pan ´ stw europejskich powinna dbac ´ sama Europa, w postaci wzmocnionej politycznie i militarnie UE lub w formie koncertu mocarstw.
˛dkowska, Chiny w Afryce, „Rurocia ˛gi” nr 1-2͞52, 2008. A. Rza Share of ICT 2007 Share of ICT-related occupations in the total economy, broad definition, http:͞͞www.oecd.org͞document͞23͞0,3343,en–2649–34449–33987543–1–1–1–37441,00.html, s. 31 ˛p 9.12.2011). (doste 61 W. Miłow, B. Niemcow, Chin ´ ski agent Putin, „Gazeta Wyborcza” z 30-31.08.2008.
60

´ wiatowe przywo ´ dztwo USA i pozycja Europy Wschodniej S
MIEJSCE EUROPY WSCHODNIEJ W PAX AMERICANA A INTERES NARODOWY I GLOBALNY USA

23

˛ Dla zrozumienia skłonnos ´ ci hegemona ładu s ´ wiatowego do angaz ˙ owania sie w ro ´z ˙ nych rejonach s ´ wiata i „negliz ˙ owania” innych wprowadzony zostanie podział na interes narodowy i globalny. W przypadku USA interes narodowy to taki stan ˛z ˛ z bezpos rzeczy, kto ´ ry wia ˙ e sie ´ rednim wzrostem pomys ´ lnos ´ ci w dowolnej dziedzinie z ˙ ycia narodu amerykan ´ skiego, a jego realizacja stanowi waz ˙ ny element ˛du przez wyborco oceny rza ´ w. Interes globalny to taki stan ro ´ wnowagi stosunko ´w ˛dzynarodowych, kto mie ´ ry sprzyja podtrzymaniu przywo ´ dczej roli USA na s ´ wiato˛ wojny naftowe w pan wej scenie geopolitycznej. I tak np. jez ˙ eli USA prowadza ´˛ najwie ˛kszy udział w ich imporcie ropy, to działaja ˛ w interesie stwach, kto ´ re maja ˛ sie ˛ stanem np. Ukrainy – wtedy realizuja ˛ narodowym, jez ˙ eli natomiast interesuja ˛ bardzo trudne do oddzielenia, swo ´ j interes globalny. Kategorie te empirycznie sa ˛c sie ˛ do intuicji, moz ˛c ˛cej niemniej odwołuja ˙ emy przyja ´, z ˙ e USA relatywnie wie ˛caja ˛ tym problemom, kto ˛z ˛ sie ˛ z ich uwagi i determinacji pos ´ wie ´ re silniej wia ˙a interesem narodowym. Sednem geopolityki USA, jak kaz ˙ dego imperium, jest niedopuszczenie do ˛ konkurencyjnej pote ˛gi lub sojuszu kilku pote ˛g. Po szoku wrzes pojawienia sie ´niowym 2001 r. wzro ´ sł nacisk na zbrojenia, tak aby moz ˙ na było prowadzic ´ kilka wojen jednoczes ´ nie 62. Globalna strategia USA polega na mniej lub bardziej widocznej obecnos ´ ci USA we wszystkich w zasadzie waz ˙ niejszych konfliktach i wydarzeniach geopolitycznych na wszystkich kontynentach. Inicjatywy geopolity˛ woko czne USA w ostatnich latach koncentrowały sie ´ ł: walki ze s ´ wiatowym ˛ broni atomowej oraz bezpieczen terroryzmem, zapobiegania rozprzestrzenianiu sie ´stwa energetycznego. Ten ostatni problem jest mniej widoczny, poniewaz ˙ szlaki dostaw były ostatnio dos ´c ´ bezpieczne. ˛c z globalnego, geopolitycznego punktu widzenia, wie ˛kszos Patrza ´c ´ tych prob˛ w Eurazji. Zdaniem prominentnego praktyka i teoretyka geopolilemo ´ w skupia sie ˛d, z tyki amerykan ´ skiej Z. Brzezin ´ skiego znaczenie Eurazji wynika m.in. sta ˙e ˛ tu 75% s znajduje sie ´ wiatowych zasobo ´ w energetycznych, a ponadto kontrola nad ˛ daje automatycznie kontrole ˛ nad bliskim Wschodem i Afryka ˛. USA Eurazja powinny aktywniej uczestniczyc ´ w budowie transkontynentalnego systemu bez˛du nie do utrzymania jest obecnie istnieja ˛cy podział na pieczen ´ stwa. Z tego wzgle 63 ˛ istote ˛ ˛ europejska ˛ i azjatycka ˛ . Sformułowania te chyba dos ´c ´ dobrze oddaja polityke amerykan ´ skiego podejs ´ cia do globalnej geopolityki, skoro inny praktyk i zarazem ˛ opinie ˛, widza ˛c duz teoretyk H. Kissinger wyraz ˙ a podobna ˙ e zagroz ˙ enie w ewentual˛ Azji lub Europy pod kontrola ˛ jednego mocarstwa 64. nym znalezieniu sie
62 63 64

H. Szlajfer, Stany Zjednoczone..., s. 310 i n. Z. Brzezin ´ ski, A Geostrategy for Eurasia, „Foreign Affairs” September͞October 1997. H. Ki ssinger, Dyplomacja..., s. 894.

24

Janusz T. Hryniewicz

Jakie jest miejsce Europy Wschodniej w amerykan ´ skiej geostrategii? Europa ˛, ła ˛cznie z Rosja ˛, dos Wschodnia wydaje sie ´c ´ waz ˙ nym elementem euroazjatyckiej układanki zaro ´ wno geostrategicznej, jak i gospodarczej, z racji wspomnianych wczes ´ niej ogromnych zasobo ´ w energetycznych. Z kolei w ramach stosunku USA do ˛zuje hasło Russia first. I tak np. gdy H. Kissinger Europy Wschodniej obowia ˛dek s ˛ca wielokrotnie analizuje nowy, pozimnowojenny porza ´ wiata, Rosji pos ´ wie 65 ˛dzic ˛cej miejsca niz ˛s ˙ na sa ´, z ˙ e dla wie ˙ pozostałej cze ´ ci Europy Wschodniej . Moz ˛s znacznej cze ´ ci amerykan ´ skich polityko ´ w i analityko ´ w euroazjatycka rola Rosji ma ˛ be ˛dzie napotykac pierwszoplanowe znaczenie, poniewaz ˙ wspo ´ łpraca z Azja ´ na przeszkody z racji rozbiez ˙ nos ´ ci kulturowych 66. Rosja jest kluczem do kontroli nad ´ rodkowa˛. Region ten jest waz ˛S ˙ ny z racji nagromadzenia w nim surowco ´w Azja energetycznych, a takz ˙ e dlatego, z ˙ e niestabilnos ´c ´ tego regionu grozi rozprze˛ radykalnego islamu, kto ˛ za gło ˛ baze ˛s strzenieniem sie ´ ry USA uwaz ˙ aja ´ wna ´ wiato˛ ze s wego terroryzmu. Poniewaz ˙ USA zadekretowały walke ´ wiatowym terroryzmem jako swo ´ j gło ´ wny cel geostrategiczny, Rosja jest waz ˙ nym elementem ˛d tez w skutecznej realizacji interesu narodowego USA. Sta ˙ konfrontacyjna ˛ ˛ retoryka czy lokalne rosyjskie kroki wojenne beda przez USA negliz ˙ owane z uwagi ˛dne cele narodowe. Niebagatelne znaczenie maja ˛ takz na nadrze ˙ e rosyjskie głowice atomowe. Rosja jest w USA uznawana za kluczowego aktora euroazjatyckiej geopolityki, ˛dy warto zabiegac ˛ opracowania ksia ˛z o kto ´ rego wzgle ´ . I tak np. pojawiaja ˙ kowe ˛ ˛do ˛ pos ´ wiecone koniecznos ´ ci przewartos ´ ciowania sa ´ w o zwyciestwie w zimnej wojnie. Nalez ˙ y skon ´ czyc ´ z triumfalizmem, z ˙ e to wys ´ cig zbrojen ´ i doktryna ˛stwo. W rzeczywistos powstrzymania dały USA zwycie ´ ci, jak pisze J. Matlock, ˛ wojne ˛ zakon ˛ciem korzystnym dla obu stron. zimna ´ czyły negocjacje z rozstrzygnie ˛ o katastrofie, jaka ja ˛ Amerykan ´ ski triumfalizm ugruntowuje w Rosji opinie ˛d wynika potrzeba postawienia tamy spotkała, i wzmacnia jej wrogos ´c ´ do USA. Sta ˛cej elemento ˛ksza dla rozszerzenia NATO, tym bardziej z ˙ e wie ´ w układu zwie ˛c nieprzewidywalnos ´c ´ oraz ryzyko i zmniejsza che ´ Rosji do wspo ´ łpracy z USA 67. ˛da ˛ Jeszcze niedawno, w 2005 r. przewidywano, z ˙ e amerykan ´ skie zasoby gazu be ˛ wyczerpywac ˛ sprowadzac sie ´ , a w 2020 r. USA zaczna ´ około 1͞4 potrzebnego im gazu. Na podstawie tych prognoz rosyjski Gazprom opracował plany opanowania ˛gu 4-5 lat. Jednak rozwo 20% amerykan ´ skiego rynku gazu w cia ´ j technologii ˛ coraz bardziej opłacalna. sprawił, z ˙ e eksploatacja zło ´z ˙ gazu łupkowego staje sie ˛s W 2009 r. USA stały sie ´ wiatowym liderem wydobycia gazu (625 mld m) przed ˛ (583 mld m). Najwie ˛ksze s ˛ sie ˛ Rosja ´ wiatowe złoz ˙ a gazu łupkowego znajduja w USA i Kanadzie. Natomiast koszt ich eksploatacji moz ˙ e byc ´ nawet dwa razy mniejszy niz ˙ Zło ´z ˙ Sztokmanowskich, kluczowych dla strategii eksportowej rosyj65 66 67

Ibidem, s. 887 i n. Ibidem, s. 912. J. F. Matlock (jr.), Superpower Illusion, Yale University Press 2010.

´ wiatowe przywo ´ dztwo USA i pozycja Europy Wschodniej S

25

skiego Gazpromu 68. Rosyjskie zasoby energetyczne nie stana ˛ sie ˛ elementem ła ˛cza ˛cym Rosje ˛ z interesem narodowym USA. Be ˛da ˛ natomiast miały wpływ na sposo ´ b rozgrywania interesu globalnego przez USA. Jednak oznacza to zmniej˛cie pozycji znacza ˛cego partnera USA. szenie szans Rosji na zaje ˛ informacji o złoz Trzeba tu zauwaz ˙ yc ´, z ˙ e w przypadku potwierdzenia sie ˙ ach ˛dzie to oznaczało zwie ˛kszenie europejskich zasobo gazu łupkowego w Polsce, be ´w ˛ takz gazu o 47%. Na potwierdzenie czekaja ˙ e informacje o zasobach gazu w pan ´stwach nadbałtyckich. Natomiast we Francji, Holandii, Szwecji i Niemczech juz ˙ ˛to zagospodarowanie zło rozpocze ´z ˙ . Moz ˙ liwe jest, z ˙ e rosyjski monopolista eksportu ˙ e to skomplikowac ´ rosyjskie moz ˙ liwogazu do Europy straci 25-30% rynku 69. Moz s ´ ci przekształcania pozycji gło ´ wnego dostawcy zasobo ´ w energetycznych w moc ˛ w Europie. geopolityczna ˛ na tych, kto ˛ do UE (nowa Kraje Europy Wschodniej – skupimy sie ´ re nalez ˙a ˛ w Pax Americana nieporo ˛z Europa) – maja ´ wnanie mniejszy niz ˙ Rosja cie ˙ ar gatunkowy. Sa ˙ ej elementami interesu globalnego USA. Nic w tym ˛ one co najwyz ˛kszego z nich, Polski, stanowi mniej niz dziwnego, skoro cały PKB najwie ˙ 8% ˛ rocznych wydatko ´ w wojskowych USA. Kraje te sa raczej problemem do roz˛zania lub puzzlem w układance geopolitycznej niz wia ˙ realnym partnerem. Zobacz˛dała z perspektywy Waszyngtonu (w 2006 r.) ocena dopasowamy teraz, jak wygla ˛ wydaje, ws ˛s nia nowej Europy do architektury Pax Americana. Jak sie ´ ro ´ d cze ´ ci ˛ polityko ´ w i analityko ´ w, po entuzjazmie pierwszych lat 90., obecnie zaznacza sie ˛ ˛ dos ´c ´ wyraz ´ ne rozczarowanie Europa Wschodnia (bez Rosji, bo to oddzielny przypadek). Przywo ´ dco ´ w wschodnioeuropejskich z okresu około 2005 r. zestawia ˛ z przywo sie ´ dcami Europy Zachodniej w momencie przełomu, tj. po II wojnie s ´ wiatowej i kilkanas ´ cie lat po ´z ´ niej. Zdaniem F. S. Larrabee’ego przywo ´ dcy zachod˛ i trwała ˛ strukture ˛ wspo nioeuropejscy zbudowali skuteczna ´ łdziałania. De Gasperi, ˛”, Monnet, de Gaulle i Adenauer potrafili poprowadzic ´ swoje narody „ponad historia dokonali zmian jakos ´ ciowych w polityce europejskiej i stworzyli struktury otwarte ˛ czasu. Na tym tle drugie pokolenie na przyszłos ´c ´ , kto ´ re wytrzymały pro ´ be przywo ´ dco ´ w Europy Wschodniej: Kaczyn ´ ski (jego wybo ´ r to typowy przykład tego ˙ eby wskazac ´ najbardziej dobitne przykłady, trendu), Fico, Klaus, Paksas 70, z ˛ zupełnie inaczej. Według cytowanego autora, wspomniani zachowywało sie przywo ´ dcy nowej Europy szkodzili interesom USA i marnotrawili ich wysiłek zainwestowany w budowe ´ c USA ˛ wolnej i silnej Europy moga ˛cej pomo ˛ w utrzymaniu pokoju s ´wiatowego. Podczas gdy na zachodzie Europy zacies ´ nia sie integracja gospodarcza i ponadgraniczne scalanie firm, na wschodzie widac ´ silny ˛ swojskos nacisk na obrone ´ ci. Co gorsza, Europa Wschodnia wraca do starych
D. Dokuczajew, D. Kryłow, Kopali az ˙ dokopali, „The New Times” z 19.04.2010, cyt. za: „Forum” z 24.05.2010. 69 Ibidem. 70 ˛du z powodo Po wyborze odwołany z urze ´ w proceduralno-konstytucyjnych.
68

26

Janusz T. Hryniewicz

sporo ´ w, populistycznego nacjonalizmu i wzajemnej wrogos ´ ci. Wzmacnia to pozy71 ˛, z ˛ skłonne uznac ˛ Rosji w tym regionie . Perturbacje te nie oznaczaja ˙ e USA sa ´ cje aspiracje rosyjskie do przywo ´ dztwa czy szczego ´ lnych intereso ´ w w odniesieniu do ˛ da ˛z tych pan ´ stw. Ich miejsce w Pax Americana jest pochodna ˙ en ´ USA do utrzymania ˛ wspo ˛gami. W tym ro ´ wnowagi europejskiej metoda ´ łpracy z europejskimi pote ˛ utrzymac ˛bic przypadku kluczowe znaczenia ma to, czy uda sie ´ i ewentualnie pogłe ´ ˛ Niemiec z Europa ˛ Zachodnia ˛ i osłabic ˛ganie sie ˛ integracje ´ wzajemne przycia ´ w prezydentury Busha juniora oferowano Niemiec i Rosji 72. W tym celu za czaso ´ jak dalece oferta ta Niemcom partnerstwo w przywo ´ dztwie 73. Trudno ocenic ˛ atrakcyjna dla Niemiec, w kaz okazała sie ˙ dym razie nie widac ´ oznak, z ˙ eby ˛ganie Niemiec i Rosji zmalało. Zauwaz wzajemne przycia ˙ my, z ˙ e po uruchomieniu ˛dzie pochodzic Nord Stream 80% niemieckiego importu gazu be ´ z Rosji, obecnie jest ´ rodkowo-Wschodniej Europy ˛zanie problemu S to 44%. Zdaniem Kissingera rozwia polegałoby na jej osadzeniu w strukturach zachodnich w taki sposo ´ b, aby przestała ˛ niczyja ˛ rozdzierana ˛ wewne ˛trznymi konfliktami, zache ˛caja ˛cymi do byc ´ ziemia ˙ y silna rywalizacji lub wspo ´ łpracy o wpływy w tym regionie 74. W interesie USA lez i spo ´ jna Europa i dlatego jednym z najwaz ˙ niejszych zadan ´ partnerstwa USA-Niemcy jest integracja Wschodniej Europy z UE. Szczego ´ lne znaczenie dla ˛ stosunki Niemcy-Polska 75. stabilnos ´ ci regionu maja

ABSTRACT The object of the study is an analysis of the economic grounds of Pax Americana in the perspective of the next 10-20 years and prediction of the future place of Eastern Europe in the constellation of the USA’s interests. The first part of the article determines the factors of geopolitical power of particular countries on grounds of a network and structural analysis. The crucial factors of geopolitical power include wealth (total and per capita), production of leading goods and innovativeness. The next part contains a comparative analysis of Pax Britannica and Pax Americana in order to establish a gradation of those factors. It appears that domination in the production of leading goods is the crucial factor. Analysis of the contribution of various countries to the development of a ‘‘new economy’’ shows that around 2020 the USA will still be the most important power of the western world. The place of Eastern Europe in Pax Americana will be defined by its position in the global strategy of the USA, weak links of the region with the USA’s national interest and the state of ‘‘partnership in leadership’’ relations between the USA and Germany. Fluctuations of the energy market will make the American elite discuss its regulations which can mark the beginning of a new different outlook also regarding other sectors of a global economy.

F. S. Larrabee, Danger and Opportunity in Eastern Europe, „Foreign Affairs” November͞December 2006. 72 H. Ki ssinger, Dyplomacja..., s. 912 i n. 73 H. Szlajfer, Stany Zjednoczone..., s. 317. 74 H. Ki ssinger, Dyplomacja..., s. 906 i n. 75 F. S. Larrabee, Danger and Opportunity..., s. 130.
71