P. 1
Leksykon PWN (1972) - A-M

Leksykon PWN (1972) - A-M

5.0

|Views: 20,296|Likes:
Wydawca: Monika

More info:

Published by: Monika on May 31, 2009
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/11/2014

pdf

text

original

a, pierwsza litera alfabetu łac. (i pol.), pochodząca poprzez gr. a (alfa) od pół-nocnosemickiej (fenickiej) litery alef, która była znakiem spółgłoski laryngalnej. a, muz. nazwa dźwięku szóstego w podstawowym szeregu liczonym od c. a, symbol jednostki ar. a, skrót przedrostka atto-. á, po; używane w rachunkowości (np. 100 sztuk á 20 zł). a-, przedrostek oznaczający zaprzeczenie, brak czego, nieinteresowanie się czym, obojętność względem czego (np. alogicz-ny, amoralny, apolityczny, asymetria). A, symbol jednostki amper. Å, symbol jednostki angstrem. Aachen [a:chən] →Akwizgran. Aakjaer [ọćer] JEPPE, 1866-1930, pisarz duń.; liryka inspirowana krajobrazem i kulturą lud. Jutlandii; powieści, z pozycji socjalist., gł. z życia robotników rolnych. Aalen [ạ:lən], m. w NRF (Badenia-Wir-tembergia), w Jurze Szwabskiej; 35 tys. mieszk. (1968); przemysł metal., maszyn., włókienniczy. Aalst (ạ:-], m. w Belgii (Flandria); 46 tys. mieszk. (1967); przemysł włókienniczy. Aalto [ạ:-] AARWO, ur. 1932, fiń. działacz komunist.; od 1966 sekretarz gen. KP Finlandii. Aalto [ạ:-] ALVAR HUGO, ur. 1899, fiń. architekt, pedagog; funkcjonalne układy przestrzenne zespolone z krajobrazem; ratusz w Säynätsalo, sanatorium w Paimio. Aaltonen [ạ:-] AINO, ur. 1906, działacz fiń. ruchu robotn.; 1935-44 więziony za działalność rewol.; 1944-45 i 1948-66 prze-wodn. KP Finlandii; 1970 czł. KC partii. Aaltonen [ạ:-] WÄINÖ, 1894-1966, rzeźbiarz fiń.; rzeźby portretowe i dekoracyjne, liczne pomniki. „Aamulethi" [ạ:-], dziennik fiń.; organ Partii Koalicyjnej, wydawany od 1882. Aarau [ạ:-], m. w Szwajcarii, nad rz, Aare, stol. kantonu Argowia; 50 tys. mieszk. — zespół miejski (1969); przemysł maszyn., włókienniczy. Aare [ạ:rə], rz. w Szwajcarii, l. dopływ Renu; dł. 295 km; żeglowna od m. Thun; elektrownie wodne; gł. m. Berno. Aargau [ạ:-] →Argowia. Aasen [ọsen] IVAR, 1813-96, norw. poeta i językoznawca; twórca lit. języka norw. landsmål (na podstawie gwar zach. Norwegii); autor gramatyki i słownika. Aba SÁMUEL, 990-1044, król węg. od 1041; opierał się na uboższych warstwach społ.; obalony przez feudałów węg., wspartych przez Niemców. Aba, m. w pd. Nigerii, k. Port Harcourt; 131 tys. mieszk. (1963); ośr. handl.; przemysł włók., chem., spożywczy. Abadan, m. w Iranie (Chuzestan), nad Szatt al-Arab; 271 tys. mieszk. (1967); jeden z największych w świecie ośr. rafinacji ropy naft. i portów naft.; przemysł petrochemiczny. Abaj, m. w Kazach.SRR (obw. karagan-dzki); 31 tys. mieszk. (1967); wydobycie węgla kam., przemysł drzewny. Abaj Kunanbajew IBRAHIM, 1845-1904, poeta kazach.; działacz społ. i kult.; jeden z twórców nowej literatury kazach.; widoczne wpływy poezji ludowej. Abakan, rz. w azjat. części ZSRR, 1. dopływ Jeniseju; dł. 517 km; spławna; wyzyskiwana do nawadniania. Abakan, m. w azjat. części Ros.FSRR, w Kraju Krasnojarskim, ośr. adm. Chakaskie-go OA; 83 tys. mieszk. (1969); przemysł drzewny, spoż., włók., maszynowy Abakanowicz BRUNO, 1852-1900, matematyk i elektryk; twórca nowego typu lampy elekr.; konstruktor mech. przyrządów do kreślenia krzywych matematycznych Abakanowicz MAGDALENA, ur. 1930, plastyczka; twórczość w dziedzinie gobelinu-ostatnic prace A. — komponowane przestrzennie — są prekursorskie w świat tkactwie. Abakańskie Góry, góry w ZSRR, między Ałtajem a Sajanem Zach.; dł. ok. 300 km, wys. do 1984 m. abakus, arch, kwadratowa płyta-górna część głowicy kolumny doryckiej. d'Abancourt de Franqueville [dabãku:r döfrãköwil] KAROL., 1811-49, oficer pol. pochodzenia fr.; uczestnik rewolucji węg. 1848/49 w 12 pułku huzarów, adiutant H. Dembińskiego; stracony przez Austriaków. Abashiri [-śiri], m. w Japonii (Hokkai-do), port rybacki nad M. Ochockim; 44 tys. mieszk. (1965); przemysł rybny drzewny. abażur, osłona na lampę, z różnych materiałów (szkło, tkanina, porcelana, two-rzywa sztuczne itp.). często zdobiony. Abbaja (jezioro Małgorzaty), jez. w pd. Etiopii, na wys. 1285 m; pow. 1256 km2. Abbas FERHAT, ur. 1899, polityk alg.; 1958-61 pierwszy szef powstańczego Tymczasowego Rządu Rep. Algierskiej; 1962-63 przewodn. Zgromadzenia Nar. Niepodległej Algierrii. Abbas I Wielki, 1557-1682, szach pers. od 1587, z dyn. Safawidów; wybitny wład-ca; modernizacja armii, rozwój gosp. kraju, rozwój kontaktów dyplomatycznych i handl. z Europą. Abbasydzi,dynastia kalifów arab. panująca w Bagdadzie 750-1258; polit. osłabienie imperium arab.; rozkwit literatury, nauki i sztuki; najwybitniejsi władcy: Harun ar-Raszid i al-Mamun. Abbe ERNST, 1840-1905, fizyk niem.; prof. uniw. w Jenie; współwłaściciel zakładów optycznych Zeissa; konstruktor przyrządów ontycznych; rozwinął teorię mikroskopu. Abbego postulat (zasada Abbego), w metrologii warunek poprawnej konstrukcji przyrządu do pomiarów długości — mierzona długość i wzorzec powinny znajdować się w jednej osi. Abbeville [abwil], m. w pn. Francji (Pi-kardia), port nad Sommą; 24 tys. mieszk. (1968). Abbey Theatre [äby tịətə r ], nar. teatr irl. w Dublinie; zał. 1904, m.in. przez W. B. Yeatsa i lady A. Gregory; w pocz. XX w. placówka ruchu odrodzenia celtyckiego. Abbiategrasso, m. we Włoszech (Lombardia); [22 tys. mieszk. (1981); przemysł włók., snożywczy. Abbot [äbət] CHARLES GREELEY, ur. 1872, astrofizyk amer.; autor prac z zakresu ak-tynometiii, wyznaczył z dużą dokładnością wartość stałej słonecznej. Abbud IBRAHIM, ur. 1900, sudański generał i polityk; od 1958 nacz. dowódca sił zbrojnych; 1958 dokonał zamachu stanu (premier i min. obrony); wprowadził rządy dyktatorskie; 1964 obalony. „ABC", dziennik wydawany 1926-39 w Warszawie przez SN: od 1934 związany z ONR. „ABC", hiszp. niezależny dziennik monarchisty czny, katolicki, wydawany od 1906. Abchaska ASRR (Abchazja), republika autonomiczna w Gruz.SRR; 8,6 tys. km2, 487 tys. mieszk. (1970); stol. Suchumi; górzysta; ważny w ZSRR region uprawy wi norośli, herbaty, drzew cytrusowych, tytoniu; nad M. Czarnym liczne kąpieliska uzdrowiska. Abchazi (Apsua), kaukaska grupa etniczna, podstawowa ludność Abchaskiej ASRR i częściowo Adżarskiej ASRR; ok. 80 tys.; język abchaski. Abchazja, wczesnofeud. państwo na Za-kaukaziu. z ośr. w Kutatisi (obecnie Kuta-isi): od 975 w składzie zjednoczonej Gruzji. Abd al-Kadir Chattak, 1651-1704, poeta afgański; zbiory poezji lir.-rel.; przekłady na język pasztu (Gulistanu Saadiego oraz ind. Pańczatantry), Abd Allah ibn Husajn, 1882-1951, jeden z przywódców antytur. powstania Arabów 1916-18; od 1946 król Jordanii, z dyn. Haszymidów. Abd al-Wahhab MUHAMMAD, 1720-92, arab reformator rel.; twórca muzułm. doktryny rel., której zwolennicy zw. są wahhabitami. Abdank→Awdaniec. a Abd ar-Rahman I. ok. 734-788, władca arab., założyciel dyn. Omajjadów w Hiszpanii; 756 utworzył niezależny emirat ze stolicą w Kordobie Abd ar-Rahman III,891-961władca omajjadzki w Hiszpanii; od 912 emir Kor-doby, od 929 - kalif; polit., gosp. i kult. rozkwit arab. Hiszpanii. Abd ar-Rachman Chan, 1844-1901, emir Afganistanu z rodu Barakzajów; przedsta-wiciel ideol. nar. dążył do uniezależnienia kraju od wpływów W.Brytanii. Abd ar- Rahman Momand, 1632-1707, po-eta afgański; autor popularnych wierszy lir. dzieł dydaktycznych i rel.; tworzył w języku pasztu Abd as-Samad, pers. miniaturzysta i kaligraf, pracujący w XVI.w. na dworze ces. w Indiach; założyciel dworskiej szkoły mi-niatorskiej, zw. mogolską Abd el-Krim, 1881 lub 1882-l963, przy-wódca marokański w walce o niepodle- głość przeciwko fr. i hiszp. kolonizatorom (1919-26); prezydent Rep.Rifenów l921-26. Abderyta, w starożytności mieszkaniec m. Abdery (na pd. wybrzeżu Tracji), któ-rego obywatelom przypisywano szczegól-ną ną głupotę; potocznie prostak, głupiec abdominalny., brzuszny, odwłokowy. Abdülhak Sinasi Hisar [a. Szinasi h.] 1888-1968 pisarz tur.; wspomnienia, powieści Abdülhamid II, 1842-1918, sułtan tur. 1876-1909; 1876 ogłoszenie konstytucji, 1878 nawrót rządów despotycznych; wojsk i ekon. współpraca z Niemcami; rzezie Ormian i Macedończyków; 1908 przywróce- nie konstytucj pod naciskiem rewolucji. Abdullah bin Abdulkadir Munsji, 1796-1854, pisarz malajski; prekursor współcz. literatury malajskiej i indonez., wydawca. zabytków literatury malajskiej, pamiętnikarz Abdullah Czelebi. (Lewni), XVIII w., muzyk, poeta, malarz miniaturzysta po-chodzenia tur. na dworze sułtana Musta-fy III; dzieła o bogatej tematyce, utrzy-mane w skrajnym realizmie; wpływy euro-pejskie Abdülmedżid, 1823-61, sułtan tur. od 1839; zapoczątkował politykę, reform; wzmocnił zależność Turcji od eur. mocarstw abdykacja, dobrowolne lub przymusowe zrzeczenie się przez panująccgo władzy i przysługujących mu z tego tytułu praw. Abe KOBO , ur. 1924, pisarz jap.; przed-stawiciel awangardy lit., w twórczości wpływy F. Kafki; powieści (Kobieta z wydm), scenariusze. Abebe BIKILA, ur. 1938. maratończyk etiopski: zwycięzca na olimpiadach 1960, 1964. Abel, wg Biblii młodszy syn Adama i Ewy; pasterz, zabity z zawiści przez brata Kaina. Abel NIELS HENBIK, 1802-29 matematyk norw. ; współodkrywca funkcji eliptycz- nych; autor prac z zakresu równań alge-braicznych i teorii szeregów. Abel OTHENIO, 1875-1946. paleozolog austr.; współtwórca nauki o życiu zwierząt kopalnych (paleobiologii); autor pierwszego podręcznika z tej dziedziny Abdelard [abelạ:r]PIERRE, 1079-1142, fr filozof i teolog, przedstawiciel wczesnego nominalizmu i tendencji racjonalist. w scholastyce; postulował postawienie wia-ry przed sądem rozumu; znana historia miłości A. do jego uczennicy Heloizy; Historia moich niedoli. Abell KIELD, 1901-61 dramatopisarz duń.; antynaturalistyczne dramaty o humanistycznej wymowie społ. (m.in. przeciw hitleryzmowi). Abenceragowie (Abencerrajes), możny mauretański ród grenadzki z XV w., które go rywalizacja z rodem Cegries przyczyniła się do upadku kró1cstwa Grenady; temat wielu utworów lit. hiszp. i francuskich. Abendroth [äbəndro:t] HERMANN, 18831956, dyrygent niem. (orkiestra Gewandhausu, rozgłośni w Lipsku) ; znany interpre-tator dzieł niem. klasyków. Åbenrà [o:benro], m. w Danii na pd.- wsch. .wybrzeżu Jutlandii, ośr. adm. okrę-gu A.; 15 tys. mie (1968); kąpielisko, Abeokuta, m. w pd.-zach. Nigerii, nad. rz. Ogun; 187 tys. mieśzk.(1963); przemysł bawełn., spożywczy. Abercrombie [äbərkramby]SIR LESLIE PATRICK, 18791957,ang. urbanista i archi-tekt; plan rekonstrukcji centrum Londynu (wrsz z J.H. Foreshawem) i in. ang. miast; publikacje teoret. (Dublin of the Future). Aberdare [äbə r deə r ], m. w W. Brytanii (Walia); 39 tys. mieszk. (1966); wydobycie węgla (antracyt); przemysł elektrotechni-czny. Aberdeen [äbərdi:n] GEORGE HAMILTON 1784-1860, polityk bryt.; 1828-30 i 1841-46; min. spraw zagr., 185255 premier; prze-ciwnik wojny krymskiej. Aberdeen [äbərdi:n] ISHBEL MARIA, 1857-1939. ang. działaczjka społ. i publicys-tka: bojowniczka o prawa dla kobiet 1904-36 przewodn. Międzynar. Rady Kobiet. Aberdeen [äbərdi:n] m. w W. Brytanii (Szkocja), wielki port rybacki nad M. Pół-nocnym;-ośr. ,adm. hrabstwa A.; 182 tys. mieszk. (1967); przemysł maszyn., włók., spoż.; uniw. (zał. 1494). aberdeen angus [äbərdi:n ängəs] , jedna z czołowych ras bydła mięsnego, wyhodo-wana w Szkocji; bezrogie, maść czarna z odcieniem brun.; cięż. od 550 do 900 kg; wydajność rzeźna 65-70% Åberg [o:berg]. NILS, 1888-1957. archeolog szwedz.; prof. uniw.. w Sztokholmie: badacz- sztuki ii pradziejów Skandynawii; współtwórca i realizator metody typologicznej w archeologii. aberracja, odchylenie od normy, zboczenie aberrnacja, asir. .pozorne odchylenie położenia obserwowanego ciała niebieskiego od jego położenia rzeczywistego wskutek ruchu Ziemi. aberracja chromatyczna, wada soczewek przejawiająca się w powstawaniu na obrazie barwnych obwódek, wskutek rozszczepiania światła w materiale soczewek. aberracja sferyczna, wada układów op-tycznych (np, soczewek) przejawiająca się w vytwarzaniu przez nie nieostrych (roz-mytych) obrazów, spowodowana niesku-pianiem się w jednym punkcie promieni załamanych padających na soczewkę rów-nolegle do jej gł. osi optycznej. Abertillery [Iäbərrtyleəry], m. w W Bry-tanii (Walia); 24 tys. mieszk. (1966); wydo-bvcie węgla, hutnictwo żelaza. Aberystwyth [äbərystuyt], m. w W. Brytanii (Walia), nad M. Irlandzkim; ośr. adm. hrabstwa Cardiganshire; 10 tys. mieszk. (1966); miejscowość wypoczynkowa; uniwersytet. Abesze (Abéeché), m. we wsch. Czadzie; 20 tys. mieszk. (1968); ośr. handlowy. Abha, m. w Arabii Saudyjskiej, ośrodek adm. prow. Asir; ok. 30 tys. mieszk.; rzemiosło; węzeł pustynnych szlaków kara-wan owych. ab hinc [łac], od zaraz, odtąd. ab hoc et ab hac [łac.], „o tym i o owym"; tak i siak, bez ładu i składu, ab hodierno [łac], od dnia dzisiejszeco Abicht HENRYK, 1835-63, emigr. działacz polit.; czł.TDP;1862 przybył do Króles- twa Pol. jako emisariusz Gromady Rewol. Londyn: aresztowany i stracony. Abicht JAN, 1762-1816, filozof pol., pochodzenia niem.; prof. filozofii w Erlan- gen i w Wilnie Abidżan [Abidjan] stol. i gł. port Wy- nrzeża Kości Słoniowej, nad Zat. Gwinej- ską; 500 tys, mieszk. (1968); rafineria ropy naft. produkcja telewizorów, samocho- 2 Abendroth abietynowy kwas C19H29COOH, kwas żywiczny, otrzymywany z kalafonii; żółtawy proszek; stosowany do otrzymywania la-kierów sykatyw, mydeł żywicznych. Abildgaard [äbildgo:rd] NICOLAI ABRA-HAM, 17431809, duń. malarz, rzeźbiarz i architekt, przedstawiciel klasycyzmu; kompozycje hist. i alegor. o tematyce antycznej i związanej z sagami północnymi. Abilence [äbyli:n], m. w USA (Teksas); 88 tys. mieszk. (1970); ośrodek handl., przemysł spoż., precyzyjny, uniw.; w pobliżu pola naftowe. áb illo tempore [łac.], od tego czasu, do tej pory. ab incunabulis [łac.], „od kołyski"; od początku. ab initio [łac], od początku. ab intestato [łac.] →dziedziczenie usta-wowe. abiogeneza →samorództwo. abiotyczna strefa, obszar nie zasiedlony przez organizmy roślinne i zwierzęce, ze względu na warunki uniemożliwiające im życie; np. głębsze warstwy skorupy ziemskiej, wyższe warstwy atmosfery. abiotyczne czynniki, wszelkie elementy przyrody nieożywionej, działające na organizmy danego środowiska; np. czynniki klimat., glebowe. ab Iove principium [łac], „początek od Jowisza" (Wergiliusz); należy zaczynać od sprawy albo od osoby najważniejszej. abisal (abysal, głębinowa strefa), najgłębsza, bezświetlna strefa wód i dna mórz i oceanów (od ok. 1700 m w głąb); zamieszkała gł. przez zwierzęta trupożerne i drapieżne. abisalny (abysalny), denny, dotyczący głębin oceanu, jeziora. abisobionty, zwierzęta żyjące wyłącznie w abisalu, przystosowane do wysokich ciśnień, braku światła, chłodnych wód. Abisynia →Etiopia. abisynka → abisyńska studnia. Abisyńczycy → Etiopowie. abisyńska studnia (abisynka), studnia wykonana przez wbicie w grunt rury stal. z wycięciami u dołu, zakończonej ostrzem; wodę podnosi się za pomocą pompy. Abisyńska Wyżyna, rozległa wyżyna w Etiopii, pocięta dolinami rzek i rowami tektonicznymi; przeważają wys. 2000-3000 m; najwyższy szczyt Ras Daszan 4620 m; charakterystyczne piętra klimat.-roślinne: do 1700 m gł. wiecznie zielone lasy, do 2500 m sawanny, wyżej łąki. abiturient, osoba kończąca szkolę średnią. abiuracja, daw. publiczne odstąpienie od dotychczasowych przekonań, uroczyste wyrzeczenie się. Abkaik, m. w Arabii Saudyjskiej (Al-Hasa); ok. 15 tys. mieszk.; jeden z gł. w kraju ośr. wydobycia ropy naftowej. ablacja, techn. sposób zabezpieczenia ścian statków latających, poruszających się b. szybko w gęstych warstwach atmosfery od nadmiernego nagrzewania się, polegający na pokryciu ich warstwą materiału (np. litu) topiącego się i parującego przy wzroście temperatury. ablacja deszczowa, mech. działanie kropel deszczu na pow. Ziemi, połączone ze zmywaniem powierzchniowej warstwy zwietrzeliny lub gleby. ablacja lodowcowa, topnienie lodowca przy jego spływaniu w cieplejsze strefy. ablaktacja, połączenie przez szczepienie 2 zakorzenionych obok siebie roślin (ozdobne, drzewa owocowe, winorośl); po zrośnięciu się odcięcie zrazu od własnego systemu korzeniowego. ablativus [łac], gram. narzednik. Abnaki, związek plemienny Indian Al-gonkinów z okresu kolonialnego; obejmował plemiona obecnego stanu Maine (USA) i pd. N. Brunszwiku (Kanada). abnegacja, wyrzeczenie się czegoś; niedbanie o własne wygody, o swój wygląd. abnegat, człowiek nie dbający o swoje wygody, przyjemności, korzyści, o swoją powierzchowność Åbo [ọbo] (obecnie Turku, m. w Finlandii), 1743 pokój po wojnie ros.-szwedz.: przyznanie Rosji pd. części Finlandii. abolicja, powszechny ustawowy akt łaski polegający na zakazie wszczęcia postępowania karnego lub nakazie umorzenia go. abolicjonizm, ruch społ.-polit. od końca XVIII w. na rzecz zniesienia niewolnictwa Murzynów; powstał w USA, gdzie w 1. 50-ych i na pocz. 60-ych XIX w. osiągnął największe nasilenie. Abomej, m. w pd. Dahomeju; 42 tys. mieszk. (1965); ośr. handlu i rzemiosła. abominacja, obrzydzenie, odraza, wstręt. abonament, opłata z góry za otrzymywanie lub użytkowanie czegoś, przedpłata. à bon chat bon rat [abąszạ bąrạ; fr.], ,,dla dobrego kota dobry szczur"; trafiła kosa na kamień. abonent, osoba korzystająca z abonamentu, abonująca coś. abonować, otrzymywać coś, korzystać z czegoś przez nabycie abonamentu; prenumerować. aboralny biegun, biol. jeden z 2 końców długiej osi ciała organizmów zwierzęcych, na którym znajduje się otwór odbytowy. abordaż, sposób walki na morzu stosowany do XIX w.; polegał na sczepieniu się 2 okrętów i walce wręcz obu załóg na pokładach. abordażowy oddział, dawniej część załogi statku wydzielona do walki wręcz podczas abordażu; obecnie grupa z załogi okrętu woj. przeznaczona do opanowania podczas wojny statków handl. nieprzyjaciela. Aborowicz ROBERT (pseud. Azja, Skar-żyński), 1918-43, działacz ruchu oporu; od 1941 w BCh; dowódca Oddziału Specjalnego BCh; 1943 zastępca komendanta BCh Obwodu Tomaszów Lubelski; ranny w czasie akcji, zmarł. abortus, med. →poronienie. Aborigenowie, prastary mityczny szczep zamieszkujący Italię; potocznie ludność pierwotna, rdzenna, tubylcy. About [abu] EDMOND, 1828-85, fr. pisarz i publicysta; czł. Akad. Fr.; republikanin, antyklerykał; szkice polit., powieści obyczajowe, dramaty. Abowian CHACZATUR, 1805-48(?), orm. pisarz, etnograf, pedagog, działacz społ.; pierwsza w literaturze orm. powieść świecka, sztuki teatr., opowiadania, baśnie. Abraham, wg Biblii patriarcha, przodek narodu izrael., w którego imieniu zawarł przymierze z Jahwe. Abraham ANTONI, 1869-1923, bojownik opolskość Kaszub i Pomorza; współzałożyciel jednej z pierwszych na Pomorzu organizacji— Tow. Lud. „Jedność". Abrahám [a:broha:m] PÁL, 1892-1960, kompozytor węg.; twórca operetek {Wiktoria i jej huzar, Kwiat Hawajów, Bal w Savoyu), musicali. Abraham ROMAN, ur. 1891, generał, pisarz wojsk.; od 1918 w WP; we wrześniu 1939 dowódca Wielkopol. Bryg. Kawalerii i grupy operac. kawalerii; 1939-45 w niewoli niem.; 1945 wrócił do kraju. Abraham WŁADYSŁAW, 1860-1941, historyk prawa pol. i kośc.; prof. uniw. we Lwowie, czł. PAU; Organizacja kościoła w Polsce do poł. w. XII. Abrahamowicz DAWID, 1839-1926. konserwatywny polityk galic; jeden z przywódców Podolaków. Abrahams [ejbrəhämz] PETER HENRY, ur. 1919, pisarz południowoafryk., tworzący w jezyku ang.;powieści ukazujące ciężką dolę kolorowej ludności w Rep. Pd. Afryki. Abraham ze Zbąszynia, ?-1442, przywódca husytów wielkopolskich. abrakadabra, wyraz nieustalonego pochodzeniu i znaczenia; przypisywano mu dów, cementownia, przemysł chem., włók., spoż., obuwn., drzewny; uniwersytet własności magiczne; potocznie coś nie- zrozumiałego, niejasnego. Abramcewo, w. w Ros.FSRR, k. Moskwy; w 70-90-ych latach XIX w. ośr. ros. życia artystycznego. Abramowicz (Abrahamowicz) MIKOŁAJ, ?1651,generał artylerii litew.; komisarz w rokowaniach z Rosją zakończonych po-kojem polanowskim. Abramowski EDWARD, 1868-1918, działacz polit., filozof, psycholog i socjolog; prof. uniw. w Warszawie; czł. II Prole- riatu, współzałożyciel PPS; twórca pod- staw poi. odmiany kooperatyzmu; Socja-lizm a państwo. Abranches [abranczes] (obecnie przedmieście Kurytyby), jedna z pierwszych pol. osad w Paranie (Brazylia),zał. 1873. Abrantes [-tesz], m. w Portugalii (Ri-, batejo), nad Tagiem; 11 tys. mieszk. (l962); przemysł maszyn., metal., ośr. turystyczny. à bras ouverts [abra(z)uwe:r; fr.], z otwartymi ramionami, serdecznie, szczerze. abrazja, geol. niszczenie brzegów mor. przez falowanie lub przez falowanie i przypływ. abrazja, med. →wyłyżeczkowanie jamy macicy. ab re [łac], od rzeczy. Abreu CAPISTRANO DE, 1853-1927, historyk brazyl.; pierwszy w Brazylii wydawca krytycznie opracowanych źródeł; badacz historii odkryć i kolonizacji kraju. abrewiacja, skrócenie wyrazu lub grupy wyrazów w piśmie, np.: a., itd., cdn. Abrikosow ALEKSIEJ I., 1875-1955, anatomopatolog ros.; prof. I Moskiewskiego Instytutu Med., czł. AN ZSRR i PAU; opisał gruźlicze zmiany pierwotne w płucach; badania m.in. nad alergią. abrogacja, odwołanie, zniesienie, uchylenie ustawy, przepisu prawnego, wyroku. Abruzja (Abruzzi), region w środk. Włoszech, nad M. Adriatyckim, w Apeninach i na pogórzu Apeninów; 10,8 tys. km2, 1,2 mln mieszk. (1969); gł. m.: L'Aquila (stol.), Pescara. Abruzzów książę [k. abrucców] →Sa-voia Luigi Amedeo di. Abruzzy [-ucci], góry wapienne w środk. Włoszech, najwyższa część Apeninów; wys. do 2914 m (Monte Corno); turystyka. abrys: 1) rysunek, szkic, również projekt; 2) określenie planów arch. w XVIII i na pocz. XIX w. Absalon [ą-] AXEL, 1128-1201, biskup duń., od 1178 prymas Skandynawii; doradca Waldemara I i Kanuta IV (VI); bronił niezależności Danii od cesarstwa niemieckiego. absces, med. →ropień. absencja, nieobecność. absencja chorobowa, nieobecność w pracy (w szkole, uczelni) z powodu choroby, usprawiedliwiona świadectwem lekarskim. absens carens [łac], nieobecny sam sobie szkodzi. absolut, filoz. wg filozofii idealistycznej byt istniejący bez przyczyny, samoistnie, od niczego niezależny i niczym nie ograniczony; filozofia marksistowska neguje istnienie wszelkich a. absolutna geometria, geometria oparta na aksjomatach Euklidesa z wyjątkiem aksjomatu równoległości. absolutna muzyka, termin powstały w XIX w., oznaczający muzykę czysto instrumentalną, wolną od treści poet.-lit.; przeciwieństwo muzyki programowej. absolutna prawda, filoz. prawda bezwzględna i całkowita, odzwierciedlająca w pełni, adekwatnie dany fragment rzeczywistości; filozofia marksistowska ujmu- je poznanie jako proces zbliżania się do p.a. absolutny: 1) całkowity, zupełny; 2) bezwzględny, niczym nie uwarunkowany, niezależny; 3) samowładny, oparty na absolutyzmie. absolutorium, pedag. ukończenie studiów wyższych bez uzyskania dyplomu. absolutorium, prawo: 1) akt parlamentu uznający na podstawie złożonego sprawozdania prawidłowość wykonania przez rząd budżetu oraz nar. planu gosp.; 2) stwierdzenie przez ciało ustawodawcze organizacji samorządnej prawidłowego prowadzenia przez organy wykonawcze gospodarki finansowej. absolutum dominium [łac], „nieograniczona władza"; określenie, którym szlachta pol. XVI-XVIII w. piętnowała dążenie króla do wzmocnienia władzy monarszej. absolutyzm, filoz. idealist. pogląd, wg którego wartości mają charakter absolutny; zależnie od rodzaju wartości uznawanych za absolutne, wyróżnia się a. poznawczy, etyczny (moralny), estet. itp. absolutyzm, prawo forma rządów mo-narchicznych, skupienie przez monarchę pełni władzy w państwie wykonywanej bez kontroli innych organów państw., polit. i społecznych. absolutyzm etyczny, stanowisko w filozofii idealist, wg którego normy i wartości moralne mają charakter absolutny, tj. są niezmienne i wieczne, obowiązujące niezależnie od warunków hist., społ. czy kulturowych. absolutyzm oświecony, określenie fazy absolutyzmu panującego w Europie w 2 poł. XVIII w.; wyrażał się m.in. w przeprowadzaniu pewnych reform likwidujących najbardziej przestarzałe instytucje okresu feudalizmu. absolwent, osoba, która ukończyła szkołę, kurs, uczelnię. absorbent →absorpcja. absorber (absorpcyjny aparat, absorpcyjna wieża), urządzenie przem. służące do absorpcji gazu lub jego składników przez ciecz (np. wodę). absorpcja, chem. wchłanianie gazu (ab-sorbatu) przez ciecz lub ciało stałe (absorbent) i równomierne rozpuszczanie go w całej masie absorbentu; a. często towarzyszą reakcje chem., np. pochłanianiu dwutlenku węgla CO2 przez roztwór wodorotlenku sodowego NaOH towarzyszy tworzenie się węglanu sodowego Na2ĆO3. absorpcja, fiz. całkowite lub częściowe pochłanianie energii fal elektromagnet. (np. światła), fal akustycznych lub promieniowania korpuskularnego (np. elektronów, neutronów) przez rozmaite ciała; towarzyszą jej różnorodne zjawiska fizyczne. absorpcja międzygwiazdowa →ekstynk-cja. absorpcja morfologiczna, wchłonięcie morfemu lub jego części przez morfem sąsiedni; np. weź z dawnego wez-m-i, prze-my-sk-i z dawnego prze-myś-sk-i. absorpcyjna chłodniarka, chłodziarka, w której czynnik chłodniczy (np. amoniak) krąży dzięki pochłanianiu go przez ciecz (np. wodę) w absorberze i wydzielaniu z roztworu w desorberze. absorpcyjna wieża →absorber. absorpcyjny aparat →absorber. absque sententia [łac], bez wyroku sądowego. Abstraction-Création [apstraksją krea-sją], międzynar. ugrupowanie malarzy i rzeźbiarzy abstrakcjonistów, zał. 1931 w Paryżu przez A. Pevsnera, N. Gabo, A. Herbina, G. Vantongerloo; 1932-36 wydawało rocznik „Abstraction-Création, Art Non-Figuratif", organizowało wystawy; okresowo liczyło ok. 400 członków. abstrahowanie, jedna z podstawowych operacji myślowych polegająca na pomijaniu pewnych składników, cech lub relacji danego przedmiotu, a wyodrębnianiu innych uznanych za istotne. abstrakcja, kategoria, pojęcie ogólne, pojęcie oderwane, będące rezultatem czynności abstrahowania (dokonywania a.); potocznie także pogląd, twierdzenie oderwane od rzeczywistości, nie oparte na faktach, lecz wyprowadzone z przyjętych z góry założeń. abstrakcja geometryczna, odmiana sztuki abstrakcyjnej, polegająca na operowaniu (w kompozycjach mai., rzeźb., graf.) różnorodnymi formami geometrycznymi. abstrakcja organiczna, odmiana sztuki abstrakcyjnej, polegająca na operowaniu (w rzeźbie, malarstwie i grafice) formami nieregularnymi, sugerującymi kształty organiczne. abstrakcjonizm →abstrakcyjna sztuka. abstrakcyjna sztuka (nieprzedstawiająca sztuka, abstrakcjonizm, bezprzedmiotowa sztuka), jeden z kierunków w.e współcz. szt. piast., którego podstawą jest świadoma rezygnacja z przedstawień mających bezpośrednie, odniesienie do form obserwowanych w naturze na rzecz wyłącznego ograniczenia się do środków formalnych (gra linii, koloru, brył, płaszczyzn). abstrakcyjny, niekonkretny, nie oparty na doświadczeniu, nie mający odpowiednika w rzeczywistości; cechujący wytwory czynności abstrakcji (abstrahowania). abstrakt: 1) pojęcie oderwane; 2) daw. człowiek roztargniony, nieuważny. abstynencja, ekon. powstrzymywanie się od konsumpcji. abstynencja, med. powstrzymywanie się od używek (kawa, herbata), alkoholu lub narkotyków, także od stosunków płciowych. abstynent, człowiek wstrzemięźliwy, powstrzymujący się od czegoś, zwł. od picia alkoholu. absurd, niedorzeczność, nonsens, jawny fałsz. absurd, log. wyrażenie wewnętrznie sprzeczne. absurdalny, niedorzeczny, pozbawiony sensu; bezsensowny. absyda, arch. →apsyda. absynt (piołunówka), gorzka wódka otrzymywana z nalewów na ziele bylicy piołunu, następnie destylowanych; dawniej rozpowszechniona gł. we Francji. Abu, najwyższy szczyt gór Arawalli (India); 1721 m; zespół świątyń dżinijskich (XI-XIII w.) o bogatej dekoracji wnętrz (marmurowe płaskorzeźby). Abubacer (Ibn Tufajl), ok. 1100-85, arab. lekarz, matematyk, filozof i poeta; autor powieści filoz. Hajj ibn Jakzan zawierającej podstawowe zagadnienia arab, filozofii. Abu Bakr, 573-634, teść Mahometa, po jego śmierci 632 — pierwszy kalif arab.; zapoczątkował zdobywcze wyprawy Arabów na Palestynę i Mezopotamię. Abu Gurob, miejscowość w Egipcie k. Kairu; część memfickiej nekropoli, ruiny hypetralnej świątyni solarnej faraona Niuserre (XXV w. p.n.e.); centralnym punktem świątyni był wielki obelisk. Abu Habba →Sippar. Abu Hanifa, 699-767, prawnik muzułm. działający w Iraku, założyciel ortodoksyjnej szkoły prawa muzułm. (hanafici). Abu Kebir, m. w Egipcie, w delcie Nilu; 42 tys. mieszk. (1966). Abu Kemal, m. we wsch. Syrii, port nad Eufratem, w pobliżu granicy z Irakiem; 6 tys. mieszk. (1957). Abukir (w. w pn.-wsch. Egipcie), 1798 rozbicie floty fr. przez admirała ang. H. Nelsona; 1799 pobicie armii tur. przez Napoleona I. Abu'l-Abbas, ?-754, kalif arab., założyciel (750) dyn. Abbasydów. Abuladze TENGIZ, ur. 1924, gruz. reżyser film.; odtwórca powszedniego życia Gruzji i jej folkloru (Cudze dzieci, Babcia, dziadkowie i ja). Abu'l-Ala al-Maarri, 973-1057, arab. poeta i prozaik z Syrii; traktaty filoz. rymowane i prozą, dywany poezji. Abu'l-Atahija, 748-825, arab. poeta be-duiński; poematy lir., elegie, poezje rei. i moralizatorskie. Abu'l-Faradż (zw. Barhebraeus), 1226 86, historyk syryjsko-arab.; biskup mono-fizyckiego kościoła jakobitów; autor dzieł hist., filoz. i literackich. Abu'l-Faradż 3 Abu'l-Faradż al-Isfahani, 897-967, pisarz arab.; autor 20-tomowej antologii literatury i kultury arab. (Kitab alAgani). Abu'l-Fida ISMAIL IBN ALI, 1273-1331, arab. historyk i geograf, książę z rodu Ajjubidów panujących w Syrii; autor historii świata i dzieła geograficznego. Abu'l-Hasan (Nadir az-Zaman), XVII w., malarzminiaturzysta pers. na dworze władcy ind. Dżehangira; porównywany z Behzadern. abulia, chorobliwe osłabienie lub brak woli, z obniżeniem energii i aktywności życiowej; objaw psychonerwic i psychoz. Abu Nuwas, 762(?)-814(?), poeta arab., pochodzenia pers.; przedstawiciel modernizmu, nowator treści i formy poet.; obszerny dywan poezji. ab urbe condita [łac], „od założenia miasta (Rzymu)"; określenie oznaczające początek ery rzym. (753 p.n.e.); przen. „od początku". Abusch [a:busz] ALEXANDER, ur. 1902, niem. publicysta, krytyk lit. i działacz polit.-kult.; na emigracji red. pism anty-faszyst., współred. Brunatnej księgi o podpaleniu Reichstagu; 1958 min. kultury, 1961 wicepremier NRD. Abu Simbel, miejscowość w Egipcie (Nubia) nad Nilem, obecnie zatopiona wodami zbiornika asuańskiego; świątynie skalne: wielka — Ramzesa II i mała — jego żony Nefertari; w wyniku międzynar. akcji pod patronatem UNESCO (prze-wodn. K. Michałowski) przeniesione 60 m wyżej. Abusir, w. 'w Egipcie, k. Kairu, część memfickiej nekropoli, ruiny piramid z XXV-XXIV w. p.n.e. i nekropole wielmożów. Abu Szadi AHMAD ŻAKI, 1892-1949, poeta arab. z Egiptu; autor poezji lir. i romant.; zbiory wierszy* sztuki dram.; założyciel grupy poet. Apollo. Abu Szahrajn →Eridu. Abu Tammam, 796 lub 804-ok. 842, poeta arab., przedstawiciel trąd. poezji beduińskiej i nowej dworskiej; autor antologii najpiękniejszej poezji arab.; dywan wierszy. Abu Zabi (Abu Dhabi), szejkat na Płw. Arabskim, wchodzący w skład Omanu Traktatowego; ok. 47 tys. mieszk. (1968); stol. i port A.Z.; ważny region wydobycia ropy naftowej. Abu Żabi (Abu Dhabi), m. w Omanie Traktatowym, stoi. szejkatu A.Z., port mor. na przybrzeżnej wyspie A.Z.; 22 tys. mieszk. (1968); ośr. regionu wydobycia ropy naft.; połów ryb i pereł. Abu Zenina, m. w pn.-wsch. Egipcie, na płw. Synaj, nad Zat. Sueską; w pobliżu wydobycie rud manganu i ropy naftowej. Abwehr [-wer], organ wywiadu i kontrwywiadu dowództwa niem. sił zbrojnych, utworzony 1925; odegrał wielką rolę w, przygotowaniu i realizacji zaborczych planów woj. III Rzeszy; wcielony do Wehrmachtu i RSHA 1944; szefem 1935-44 W. Canaris. abwilska kultura (dawniej zw. szelską), archeol. kultura starszego paleolitu w Europie; ok. 550-475 tys. lat temu; zbieractwo, łowiectwo; kam. tłuki pięściowe, noże, zgrzebła, skrobacze o nieustalonych formach; nazwa od m. Abbeville (Francja). Abydos, miejscowość w Górnym Egipcie; staroż. miasto k. Teb; ośr. kultu boga zmarłych Ozyrysa; resztki licznych nekropoli, świątyń grobowych i kultowych, cenotafów faraonów i osób prywatnych. abysal →abisal. abysalny →abisalny. Abżółtowski SERGIUSZ, 1890-1939, pułkownik, pilot, pisarz wojsk.; 1919 dowódca lotnictwa poi. we Francji; 1925-29 dowódca 3 pułku lotniczego. ac, symbol jednostki akr. a.c. (skrót łac. anni currentis), bieżą-cego roku. Ac, symbol pierwiastka chem. aktynu. 4 Abu'l-Faradż al-Isfahani Academie Carriére [akademi karje:r], prywatna szkoła mai., zał. w Paryżu ok. 1898, przez E. Carriére; uczęszczali do niej m.in. fowiści. Académie Francaise [akademi frãsę:z], najstarsze fr. towarzystwo nauk., zał. w XVII w.; od 1795 w składzie Institut de France. Académie Julian [akademi żülję], prywatna szkoła mai., zał. w Paryżu 1860, przez Rodolpha Juliana; rozpoczęło w niej naukę wielu wybitnych malarzy francuskich. Académie Ranson [akademi rãsą], prywatna szkoła mai., zał. 1908 w Paryżu, przez Paula Ransona i jego żonę France, gł. w celu spopularyzowania estetyki na-bistów; wykładowcy m.in. M. Denis, P. Sérusier, E. Vuillard, M. Kissling, M. Gromaire. Académie Suisse [akademi suis], prywatna „szkoła" mai., zał. w Paryżu przez byłego modela nazwiskiem Suisse, słynna z dobrych modeli; ok. 1860 malowali w niej m.in. przyszli impresjoniści. Academy of Motion Picture Arts and Sciences [əkädəmy o w mouszn pykczər a: r ts and sąjənsyz] (Akademia Sztuki i Wiedzy Filmowej), stowarzyszenie amer. producentów i realizatorów film., zał. 1927 w Hollywood; przyznaje nagrody zw. Os-carami. Acaill (ang. Achill), wyspa u zach. wybrzeży Irlandii; 146 km2, ok. 5 tys. mieszkańców. Acajutla [akachutla], m. i port w Salwadorze, nad O. Spokojnym; 16 tys. mieszk. (1963); rafineria ropy naft., przemysł chem., cementowy. a capite [łac], od rozdziału, od (nowego) ustępu. a cappella [a ka-; wł.], określenie stylu muz. opartego na śpiewie wielogłosowym bez towarzyszenia instrumentów. Acapulco [akapulko] (Acapulco de Jua-rez), m. i port w Meksyku (Guerrero), nad O. Spokojnym; 49 tys. mieszk. (1960); kąpielisko i ośr. turyst.-wypoczynkowy o świat, sławie. Accademia di San Luca [aka- di san luka] (Akademia Świętego Łukasza), jedna z najstarszych wł. akademii sztuki, zal. 1577 w Rzymie; obecnie p.n. Reale Accademia Romana di San Luca. accelerando [aczcze-; wł.], muz. przyśpieszając. Accrington [äkryrŋtən], m; w W. Brytanii (Anglia); 38 tys. mieszk. (1966); przemysł włók., maszyn., chem.; wydobycie węgla. Accursius [akku-] (właśc. Francesco Accursio), ok. 11851260, prawnik wł.; wykładowca na uniw. w Bolonii; Glossa ordinaria — zbiór glos do Corpus Iuris Cwilis. accusativus [łac], gram. biernik. acefalia, brak u płodu głowy, a także innych narządów; rzadka wada rozwojowa. Acerra [acze-], m. we Włoszech (Kampania); 27 tys. mieszk. (1961); ośr. turystyczny. acetaldehyd →octowy aldehyd. acetale, związki cnem. otrzymywane przez działanie alkoholi na aldehydy; ciecze o przyjemnym zapachu, odporne na działanie alkaliów; ulegają hydrolizie w obecności kwasów; stosowane jako środki zapachowe. acetamid (amid kwasu octowego) CH3CONH2, krystal. związek org. otrzymywany przez działanie amoniaku na np. chlorek acetylu. acetanilid C6H5NHOCCH3, związek org.; błyszczące blaszki; stosowany dawniej (pod nazwą antyfebryna) jako środek prze-ciwgorączkowy i przeciwbólowy. acetofenon (metylofenyloketon) C6H5— OCH3, najprostszy keton alifatyczno-aro-matyczny; ciało stałe o zapachu siana; dawniej środek nasenny (hypnon). aceton (dwumetyloketon) CH3COCH3, najprostszy i najważniejszy keton alifatyczny; otrzymywany katalitycznie gł. z kwasu octowego i izopropanolu; ciecz; stosowany do syntez chem. i jako uniwersalny rozpuszczalnik. acetonemia, obecność ciał acetonowych we krwi, gł. w przebiegu nieleczonej cukrzycy. acetonowe ciała, związki chem. powstające jako jeden z produktów metabolizmu tłuszczów; w prawidłowo funkcjonującym organizmie ich śladowe ilości występują we krwi i w moczu. acetyl (grupa acetylowa) —COCH3, jed-nowartościowy rodnik kwasowy wywodzą: cy się od kwasu octowego CH3COOH. acetylen (etyn) CH=CH, najprostszy węglowodór nienasycony o potrójnym wiązaniu; otrzymywany przez rozkład karbidu wodą l ub z me t anu: w ł uku e l e kt r. i przez półspalanie; gaz b. dobrze rozpuszczalny w acetonie; w mieszaninie z powietrzem, a także sprężony i skroplony b. gwałtownie wybucha; surowiec w chem. przemyśle org. (kwas octowy, kauczuk syntet., chlorek winylu, tri). acetylenki, związki otrzymywane przez zastąpienie atomów wodoru w acetylenie atomami metalu; w stanie suchym b. wybuchowe. acetyloaceton CH3COCH2COCH3, najprostszy pdwuketon, ciecz; wykazuje ta-utomerię ketoenolową; z jonami metali tworzy trwałe i odporne termicznie związki kompleksowe, tzw. acetyloacetoniany. acetyloceluloza (octan celulozy), bezbarwne, termoplast. tworzywo sztuczne (produkt acetylow^nia celulozy) stosowane do produkcji błon film., lakierów i sztucznego jedwabiu. acetylocholine, związek org., pełniący w organizmie zwierzęcym rolę neurohor-monu; pochodne a. są stosowane w lecznictwie. acetylodigitoksyna (acylanid), glikozyd stosowany w ostrej i przewlekłej niewydolności mięśnia sercowego, w trzepotaniu i migotaniu przedsionków itp. acetylo-koenzym A (czynny octan), b. reaktywne połączenie koenzymu A z grupą acetylowa —COCH3; bierze udział w biol. acetylowaniu, np. w syntezie acetylo-choliny. acetylooctan etylu CH3COCH2COOC2H5, ciecz otrzymywana z octanu etylu pod działaniem sodu; surowiec w produkcji m.in. leków. acetylooctowy kwas CH3COCH2COOH, nietrwały związek org., najprostszy.P-keto-kwas; trwałe są jego estry. acetylowanie, szczególny przypadek acy-lowania; polega na podstawianiu wodoru grup —CH, —OH lub —NH2 w związkach org. rodnikiem kwasu octowego —COCH3. Achai księstwo (księstwo Morei), 1205-1430, państewko krzyżowców utworzone po IV krucjacie w wyniku podboju Peloponezu przez Wilhelma z Champlitte i Ge-offroi z Villehardouin; od poł. XIII w. zależne od królów Sycylii, 1430 opanowane przez Bizancjum. Achaja, nazwa Grecji jako prowincji rzymskiej. Achaja, kraina hist, obecnie nomos, w Grecji, w pn.zach. części Peloponezu; 3,2 tys. km2, 239 tys. mieszk. (1961); ośr. adm. Patras; w starożytności zamieszkana przez Achajów; rola polit. (III-poł. II w. p.n.e.) pod egidą Związku Achajskiego. Achajowie, plemię gr., przybyło z północy ok. 2000 p.n.e.; twórcy kultury my-keńskiej; w XI w. zepchnięci przez Dorów do pn. części Peloponezu (Achaja). Achard [asza:r] FRANZ KARL, 1753-1821, niem. chemik i fizyk; opracował przem. metodę otrzymywania cukru z buraków. Achard [asza:r] MARCEL, ur. 1899, pisarz fr.; komedie bulwarowe (Idiotka) i dramaty psychologiczne. Achdar Dżabal, góry na pd.-wsch. wybrzeżu Płw. Arabskiego; wys. do 3019 m; roślinność półpustynna. acheiropita, szt. piast, obraz z przedstawieniem gł. Chrystusa, uważany za powstały w sposób cudowny; gł. typy a.: mandylion i veraikon Acheloos →Aspropotamos. Achemenidów sztuka, rozwijała się w państwie Achemenidów, była harmonijnym zespoleniem różnych elementów; o-gromne założenia pałacowe z wielkimi apadanami: pł askorze ź ba naskal na i arch. — kompozycja pasowa, postacie hieratyczne; drobna plastyka, rzemiosło artystyczne. Achemenidzi, dynastia panująca w Persji ok. 550-330 p.n.e.; m.in. Cyrus St., Kam-byzes, Dariusz I W., Kserkses, Artakserk-ses I i II, Dariusz III Kodomanus. Acheron, mit. gr. jedna z rzek otaczających państwo zmarłych (Hades), stąd rzeka smutku. Acheson [äczysn] DEAN GOODERHAM, ur. 1893, polityk amer.; czł. Partii Demokr.; wysokie funkcje państw., 194953 sekretarz stanu; rzecznik „zimnej wojny". Achetaton, staroż. nazwa Tell el-Amarny. Achill [äkyl] →Acaill. Achilles, bohater Iliady; najdzielniejszy z Greków pod Troją; syn Peleusa (zw. stąd Pelidą) i Tetydy; można go było ranić tylko w piętę (stąd „pięta A."); zginął ugodzony w nią przez Parysa. Achillesa ścięgno (ścięgno piętowe), silne ścięgno łączące mięsień trójgłowy łydki z guzem kości piętowej. Áchim [achim] ANDRAS, 1871-1911, węg. radykalny przywódca chłopski; 1906 założyciel niezależnej socjalistycznej partii chłopskiej w Alföld; zamordowany. Achirama sarkofag, znaleziony w By-blos sarkofag króla Achirama (XI/X w. p.n.e.); zawiera najstarszą znaną inskrypcję fenicką. Achmadulina BEŁLA A., ur. 1937, poetka ros.; wiersze miłosne i refleksyjne (Struna). Achmatowa ANNA A. (właśc. A. Gorien-ko), 1889-1966, poetka ros.; w młodości czołowa przedstawicielka akmeizmu; subtelne liryki refleksyjne (Paciorki). Achmatowicz OSMAN, ur. 1899, chemik organik; prof. Polit. Łódzkiej i Uniw. Warsz., czł. PAN; prace m.in. z dziedziny chemii alkaloidów i terpenów. Achmim, m. w środk. części Egiptu, nad Nilem; 45 tys. mieszk. (1966); przemysł włók., spożywczy. achondryty, meteoryty kam. (aerolity) składające się gł. z minerałów z grupy pi-roksenów i plagioklazów; pod względem składu chem., miner, i struktury najbardziej ze wszystkich meteorytów zbliżone do niektórych skał ziemskich. a.Chr.n. (skrót łac. ante Christum na-tum), „przed narodzeniem Chrystusa"; o-kreślenie przyjęte w końcu XVIII w. na o-znaczenie lat przed początkiem ery chrześcijańskiej; współcześnie zastąpione w da-tacji laickiej przez: „p.n.e. — przed naszą erą". achromat, układ optyczny składający się z tak dobranych soczewek zbierającej i rozpraszającej, że usunięte zostają aberracje chromatyczna i sferyczna. achromatopsja, rzadko spotykana wrodzona wada wzroku polegająca na całkowitej lub częściowej niemożności rozróżniania barw; człowiek widzi wszystko w kolorze szarym. achromatyczny, bezbarwny, nie zabarwiony; nie dający rozszczepienia na barwy widmowe (o układzie optycznym). achromatyzacja, zmniejszanie aberracji chromatycznej przez łączenie odpowiednio dobranych soczewek AChRR (Assocyacyja chudożnikow rie-wolucyonnoj Rossii), od 1928 AChR (Assocyacyja chudożnikow riewolucyi), stow. artystów radz. działające 1922-32, nawiązujące do tradycji pieriedwiżników; w programie walka z formalizmem o sztukę re-alist., odzwierciedlanie rewol. przemian w ZSRR. Aċhtal, al- (właśc. Gijat ibn Gaut), ok. 640-715(?), arab. poeta beduiński; dywan poezji. 1 achtel (ósmak, ośmina), dawna jednostka miar, /8 1 część większych jednostek, gł, pojemności: 1 a. = /8 wozu = ok. 130 1 a. (antałek) = 1/8 beczki = ok. 2935 1 a. prus. = ok. 3,7 1; a. austr. = 7,7 1; a jako górn. jednostka długości = 0,2615 m. achterpik (afterpik, skrajnik rufowy), wodoszczelny przedział na rufie statku, oddzielony od reszty pomieszczeń grodzią wodoszczelną; w razie uszkodzenia rufy zabezpiecza przed zatopieniem reszty pomieszczeń statku. achtersztag (aftersztag), lina mocująca maszt; biegnie od górnej części masztu do rufy statku. Achtopoł, kąpielisko i miejscowość wypoczynkowa w Bułgarii, nad M. Czarnym; 1 tys. mieszk. (1965). Achtuba, rz. w ZSRR, 1. odnoga dolnej Wołgi: dł. 537 km. Achtyrka, m. w Ukr.SRR (obw. sum-ski); 39 tys. mieszk. (1967); przemysł metal., spożywczy. Achundow MIRZA FATALI, 1812-78, azerb. pisarz i filozof, twórca teatru i alfabetu azerb.; realist. nowele, komedie, pisma filozoficzne. achylia, med. →bezsoczność. Acireale [aczi-], m. we Włoszech (Sycylia), u podnóża Etny; 44 tys. mieszk. (.1963); znane uzdrowisko (źródła miner.). Ackeret [akrẹ] JACOB, ur. 1898, aerodynamik szwajc; kierownik Instytutu Aerodynamiki w Zurychu; badania turbin, sprężarek, silników i śmigieł lotniczych. Ackermann [ạkər-] KONRAD ERNST, 1712-71, niem. aktor i dyr. teatru; role charak-terystyczno-komiczne, m.in. w sztukach Moliera; współtwórca pierwszego w Niemczech stałego teatru nar. w Hamburgu 1767-69. Aconcagua [äkoŋka:gua], najwyższy szczyt Ameryki Pd., w Andach Pd. (Argentyna); 6960 m; lodowce; zdobyty 1897. a conto [wł.], na poczet (należności), a contrario [łac.J, przeciwnie, à contrecoeur [akątrökör; fr.], niechętnie. Acosta [ako-] (da Costa) URIEL, ok. 1585-1640, żyd. filozof, myśliciel rei.; poddał krytyce podstawowe kategorie i tezy rei. judaizmu ze stanowiska deistycznego; wyklęty przez gminę żyd. popełnił samobójstwo. Acquart [akạ:r] ANDRÉ, ur. 1922, fr. malarz i scenograf; dekoracje i kostiumy gł. do sztuk współcz. (Murzyni i Parawany J. Geneta) i dramatów Szekspira. Acqui Terme [akui t.], m. we Włoszech (Piemont); 19 tyś. mieszk. (1963); uzdrowisko z gorącymi źródłami; katedra (XI w.), zamki (XIV i XV w.); w pobliżu ruiny budowli rzymskich. acre [ejkər; ang.] →akr. Acre [akre], stan w pn.-zach. Brazylii, na Niz. Amazonki; 152,6 tys. km2, 208 tys. mieszk. (1969); stol. Rio Branco. acrilan [äkrylän], ang. nazwa handl. ciętych lub ciągłych włókien poliakryloni-trylowych. act [äkt; ang.], nazwa ustawy w W. Brytanii, bill przyjęty przez Izbę Gmin i Izbę Lordów oraz zatwierdzony przez monarchę; od 1911 zgoda Izby Lordów nie jest konieczna. „Acta Arithmetica", poi. czasopismo mat. wychodzące od 1935 i poświęcone zagadnieniom arytmetyki teoret. i teorii liczb; organ Instytutu Mat. PAN. „Acta Astronomica", pol. astr. kwartalnik nauk., zał. 1925 przez T. Banachiewi-cza; organ Komitetu Astronomii PAN. „Acta Biologiae Experimentalis", kwartalnik Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego, zał. 1928, publikujący prace gł. z fizjologii wyższych czynności nerwowych; od 1970 p.n. „Acta Neurolo-biologiae Experimentalis". „Acta Physica Polonica", czasopismo nauk. wydawane od 1932, publikujące w języku ang., fr., niem., ros.; organ Pol. Tow. Fizycznego. „Acta Societalis Botanicorum Poloniae", kwartalnik Polskiego Tow. Bot zał 1923 publikujący praco z różnych dziedzin bo-taniki, gł. eksperymentalnych. Acta Tomiciana, wydawnictwo źródłowe zainicjowano (1852) przez A.T Dzia łyńskiego, wydawane (13 t.) przez Bibliotekę Kórnicką (t. 14-16 przez W. Pocie-chę); zbiór aktów i listów z XVI w. związanych z działalnością P. Tomickiego. ACTH, biochem. →kortykotropina. actio [łac], w prawie rzym. czynność procesowa, za pomocą której powód występował na drogę sądową przeciw pozwanemu naruszającemu jego uprawnienia; powództwo, skarga. „Action Française" [aksją frãsẹ:z], dziennik fr. wydawany 1908-44; organ na-cjonalist., monarchistycznej i antysemickiej organizacji Lique d'action française; w okresie II wojny świat, współpracował z rządem Vichy. action painting [äkszn pejntyŋ; ang.], w malarstwie współcz. nurt abstrakcyjnego ekspresjonizmu; termin używany w odniesieniu do odmiany taszyzmu w USA. actio popularis [łac.], wniosek o wszczęcie postępowania (np. sądowego), który każdy obywatel ma prawo złożyć w każdej sprawie w interesie publicznym. activum [łac], gram. strona czynna (w odmianie czasowników). Act of Settlement [äkt ow setlmənt] (Akt o następstwie tronu), jeden, z ang. aktów konst. z 1701, zapewniający następstwo tronu spokrewnionej ze Stuartami dynastii hanowerskiej Welfów w razie bezpotomnej śmierci królowej Anny. Acton [äktən] JOHN EMERICH, 1834-1902. historyk ang.; prof. uniw. w Cambridge; reprezentant kierunku entdycyjno-krytycz-nego, twórca tzw. szkoły Cambridge; inicjator „Cambridge Modern History". Actors' Studio [äktərz stju:djou], szkoła aktorska w Nowym Jorku, zał. 1947; wykładowcy: m.in. E. Kazan, L. Strasberg: ćwiczenia oparte na realist. metodzie wg K.S. Stanisławskiego. a cunabulis [łac.]. od kołyski, od dzieciństwa. Acuña de Figueroa [akuńa de fige-] FRANCISCO, 17901862, pierwszy poeta urugwajski; poezje okolicznościowe, satyr., epigramaty. acu (rem) tetigisti [łac], „dotknąłeś (rzeczy) igłą"; trafiłeś w sedno. acydofile, organizmy, dla których optymalnym środowiskiem są zakwaszone wody i gleby; np. turzyce; żurawina. acydoliza, proces wymiany rodników kwasowych między estrem i kwasem org.; katalizowana jest przez kwasy. acydoza, med.→kwasica. acydymetria, objętościowa metoda analizy chem., służąca do ilościowego oznaczania kwasów przez miareczkowanie ich, aż do zobojętnienia, mianowanym roztworem zasad. acykliczne związki (związki alifatyczne, związki łańcuchowe), związki org. o nie-zamkniętym łańcuchu węglowym: najprostsze — węglowodory; do z.a. należą też pochodne węglowodorów (np. alkohole, aldehydy, kwasy, etery, aminy. acyl R—CO— , jednowartościowy, org. rodnik kwasowy wywodzący się od kwasów karboksylowych RCOOH (R — alkil lub aryl). acylanid, farm. →acetylodigitoksyna. acylowanie, proces wymiany atomu wodoru grup —CH, — OH lub —NH2 w związkach org. na rodniki kwasowe org. lub nieorg., np. a. węglowodorów aromatycznych prowadzi się za pomocą chlorków lub bezwodników kwasowych w obecności katalizatorów. Aczyńsk, m. w azjat. części Ros.FSRR, w Kraju Krasnojarskim, nad rz. Czułym; 85 tys. mieszk. (1969); fabryka tlenku glinu, przemysł skórz., drzewny, cementowy a.D. →anno Domini. Ada, m. w Ghanie, port nad Zat Gwinejska, u ujścia rz. Wolty; ok 10 tys. mieszk.; przemysł rybny. Ada 5 6 ad absurdum ad absurdum [łac], do niedorzeczności (doprowadzić dowodzenie). ad acta [łac], „do akt"; złożyć do akt, odłożyć na bok (zwykle o jakiejś sprawie), uznać za załatwione. Adad (Hadad), mit. babil. bóg burzy i piorunów, urodzaju i bogactwa; atrybut: piorun, święte zwierzę: byk; gł. ośr. kultu: Babilon, Assur, Borsippa. adagia [adadżio; wł.], muz.: 1) powoli; 2) określenie tytułowe utworu lub jego części w tempie powolnym. Adalberg SAMUEL, 1868-1939, paremio-graf; wydał pierwszą nowoczesną Księgą przysłów... polskich. Adalbert →Wojciech. adalina, farm. →karbromal. Adam, wg Biblii praojciec ludzkości, stworzony przez Boga i (z żoną Ewą) osadzony w raju; wygnany za nieposłuszeństwo (chrzęśc, grzech pierworodny). Adam [ädam], rodzina architektów ang. XVIII w., gł. przedstawiciele: ROBERT (1728-92), twórca licznych budowli w Londynie i Edynburgu oraz rezydencji wiejskich; jego brat JAMES (1734-94); stworzyli odmianę klasycyzmu, zw. stylem Adamów. Adam [adã] ADOLPHE CHARLES, 1803-56, kompozytor fr.; autor oper hist, komicznych (Gdybym był królem), baletów (Gi-selle), dzieł kameralnych. Adam [adã] ANTOINE, ur. 1899, fr. historyk literatury; prof. Sorbony; 5-tomowa historia literatury fr. XVII w. Adama, m. w Etiopii, obecnie→Nazaret. Adama Most, łańcuch wysepek, raf i mielizn, między Płw. Indyjskim a wyspą Manar (Cejlon); dł. ok. 30 km; prom kolejowy. Adama Szczyt, masyw górski w pd. części Cejlonu; 2248 m. adamaszek, tkanina jedwabna lub ba-wełn., przeważnie jednobarwna, o wzorze (żakardowym) matowym na błyszczącym tle lub odwrotnie. Adama van Seheltema [ạ:- fan schel-] CARL STEVEN, 1877-1924, hol. poeta i dramaturg; przeciwnik kierunku „sztuka dla sztuki"; liryka, dramaty, rozprawy. Adamawa, wyżyna w Kamerunie i wsch. Nigerii; średnia wys. ok. 1000 m; miejscami pocięta na oddzielne masywy górskie o wys. ponad 2000 m; roślinność sawannowa. Adamczewski IGNACY, ur. 1907, fizyk; prof. Akad. Med. i polit. w Gdańsku; badania przewodnictwa ciekłych dielektryków. Adamczewski STANISŁAW, 1883-1952, historyk literatury; prof. uniw. w Łodzi; monografia o B. Zimorowicu, głośna książka Sztuka pisarska Żeromskiego (wyd. 1 pt. Serce nienasycone). Adam de la Halle [adã dö la ạl], ok. 123786/87(?),truwer fr.; pieśni, komedie o elementach satyry na ówczesny kler i bogate mieszczaństwo. Adamek JÓZEF, 1875-1947, działacz ruchu robotn., redaktor; działacz PPS zaboru prus. (od 1907 przewodn. ZG), organizator i prezes Centr. Związku Zaw. Pol. (191325). adamellit, magmowa skała głębinowa, odmiana granitu (inne stosunki ilościowe gł. składników). Adamello, granitowy masyw górski w Alpach Wsch. (Włochy), na pn. od jez. Garda; wys. do 3556 m (Presanella); lodowce. Adametz [ạ:da:mec] LEOPOLD, 1861-1941, zootechnik austr.; prof. Uniw. Jag. i wyższej szkoły roln. w Wiedniu; prace m.in. nad bydłem czerwonym pol.; podręcznik Hodowla ogólna zwierząt domowych. Adamiecki KAROL, 1866-1933, inżynier; prof. Polit. Warsz.; współtwórca nauki organizacji i kierownictwa. Adamov [-mo:w] ARTHUR, 1908-70, dra-matopisarz fr., pochodzenia ros.; związa-ny z awangardą teatr.; przedstawiciel teatru zaangażowanego, kontynuującego tra-dycje B. Brechta. Adamowicz, lotnicy, bracia: JÓZEF (ur. 1893) i BOLESŁAW (ur. 1898), zamieszkali w USA; 1934 w 20 godz przelecieli Atlantyk na samolocie Bellanca „City of Warsaw". Adamowicz ADAM FERDYNAND, 1802-81, lekarz medycyny i wet., anatom; prof. Akad. MedykoChirurgicznej w Wilnie; pionier weterynarii pol., twórca pol. słownictwa wet.; autor podręczników. Adamowicz ALAKSANDR, ur. 1927, pisarz białorus.; powieść Wojna pod Kryszami o walce narodu białorus. z hitlerowską agresją; artykuły o białorus. prozie i poezji. Adamowicz BOGUSŁAW, 1870-1944(?), pisarz i malarz; modernistyczne poezje (Gra wyobraźni), powieści fantast., nowele. Adamów, kopalnia odkrywkowa węgla brun. k. Turka, w Konińskim Zagłębiu Węgla Brun.; elektrownia „A" (625 MW). Adamów styl,styl w architekturze ang. 2 poł. XVIII w. będący odmianą klasycyzmu, o lżejszych proporcjach, starannie opracowanych wnętrzach, z dekoracją stiukową i malowidłami ściennymi wzorowanymi na pompejańskich, z pila-strami zamiast kolumn i płaskimi ornamentami z wici roślinnych, palmet i medalionów; wpływ na meblarstwo. Adampol (Polonezköy), osada pol. w Turcji, w pobliżu Stambułu; zał. 1835 przez ks. A. Czartoryskiego; ok. 150 mieszkańców. Adam Polak (Adam z Łowicza, Adam z Bochenia), ?1514, lekarz, myśliciel-hu-manista renesansowy; prof. wydziału lekarskiego Akad. Krakowskiej. Adams [ädəmz] HENRY BROOK, 1838-1918, amer. historyk i pisarz; historia Stanów Zjedn. oparta na zasadach hist. idealizmu i personalizmu; autobiografia krytykująca współcz. system kapitalist. z pozycji rel. tradycjonalizmu. Adams [ädəmz] JOHN, 1735-1826, amer. działacz niepodległościowy; współtwórca Deklaracji Niepodległości; 1797-1801 prezydent Stanów Zjednoczonych. Adams [ädəmz] JOHN COUCH, 1819-92, astronom ang.; prof. uniw. w Cambridge, czł. Royal Society; 1845 podał elementy orbity nie znanej wówczas planety Neptuna. Adams [ädəmz] JOHN QUINCY, 1767-1848, amer. dyplomata i polityk; 1825-29 prezydent Stanów Zjedn.; współudział w opracowaniu doktryny Monroego. Adams [ädəmz] MAUDE, 1872-1953, amer. aktorka teatr.; role szekspirowskie, romant. (Orlątko E. Rostanda); pedagog. Adams [ädəmz] ROGER, ur. 1889, chemik amer.; prof. uniw. w Illinois, czł. PAN; gł. prace dotyczą procesu katalitycznego uwodorniania, syntezy aldehydów aromatycznych. Adams [ädəmz] SAMUEL, 1722-1803, amer. działacz niepodległościowy; twórca organizacji Synowie Wolności, gł. przywódca bostońskiego „buntu herbacianego" 1773. Adams [ąädəmz] WALTER SYDNEY, 1876-1956, astrofizyk amer.; 1914 współtwórca metody pąralaks spektroskopowych. Adamski STANISŁAW, 1875-1967, biskup, działacz ChD na Śląsku i Naczelnej Rady Lud. (1918); Zadania Chrześcijańskiej Demokracji w Polsce. adamsyt, związek arsenoorg.; bojowy środek trujący o działaniu drażniącym. Adam Wacław, 1574-1617, książę cieszyński z rodu Piastów, syn Wacława III; pod koniec życia zarządca całego Śląska. Adam z Bochenia →Adam Polak. Adam z Bremy, ?-1081, kronikarz niem.; jego kronika zawiera cenne wiadomości dotyczące geografii środk.wsch. Europy oraz dziejów Słowian połabskich. Adam z Łowicza →Adam Polak. Adana, m. w pd. Turcji, ośrodek adm. prow. A.; 290 tys. mieszk. (1965); przemysł gł. bawełn., tytoniowy; ośr. regionu uprawy bawełny; węzeł drogowy. Adapazari [-ry], m. w pn.-zach. Turcji, ośrodek adm. prow. Sakarya; 86 tys. mieszk. (1965); ośr. przemysłu . środków transportu, papiern., spożywczego. adaptabilność (przystosowawczość), biol. zdolność do fizjol. reagowania przystosowawczego komórek, tkanek, narządów organizmu na zmiany warunków jego środowiska zewn. i wewnętrznego. adaptacja, lit. przetworzenie utworu lit. na utwór innego rodzaju lit. lub innej sztuki (np. powieści na film). adaptacja, psychol. przystosowanie się do nowego środowiska społ., sytuacji, warunków, funkcja inteligencji; również zmniejszenie odczuwania określonych bodźców wskutek ich długotrwałego działania. adaptacja organizmów (przystosowanie organizmów), dziedziczne zmiany budowy i funkcji organizmów, korzystne dla zachowania gatunku w danym środowisku, utrwalane w toku ewolucji. adaptacja społeczna →przystosowanie społeczne. adaptacyjne sterowanie, sterowanie w układzie adaptacyjnym. adaptacyjny układ, układ sterowania, w którym sposób działania części sterującej zmienia się samoczynnie w zależności od warunków pracy układu, tak aby w nowych warunkach spełniał on żądane wymagania. adaptator, osoba dokonująca adaptacji, przeróbki czegoś. adapter gramofonowy, urządzenie elek-tromech. do przetwarzania drgań mech. igły w drgania elektr.; bywają elektro-magnet., elektrodynamiczne, piezoelektryczne. Adare [ədeə], przylądek Antarktydy Wschodniej (Ziemia Wiktorii); 71°17/S, 170c18/E; miejsce pierwszego lądowania na Antarktydzie (23 I 1895), dokonanego przez załogę norw. statku wielorybniczego „Antarctic". Adaszew ALEKSIEJ F., P-1561, doradca Iwana Groźnego; przeciwnik wojny o Inflanty. ad augusta per angusta [łac], „do wzniosłych (celów) ciasnymi (drogami)" (hasło spiskowców w Hernani W. Hugo); triumf osiąga się przez przezwyciężenie trudności. ad calendas Graecas [łac], „do greckich kalend"; na czas nieokreślony, nigdy (bo kalendy gr. nie istniały). Adda, rz. we Włoszech, 1. dopływ Padu; dł. 313 km; przepływa jez. Como; elektrownie wodne. Addams [ädəmz] JANE, 1860-1935, amer. bojowniczka na rzecz ruchu pokoju i reform społ.; pokojowa nagr. Nobla. ad deliberandum [łac], do rozważenia, do namysłu. addenda [łac], dodatki uzupełniające tekst dzieła; także załączniki do urzędowego pisma. addendy →ligandy. ad depositum [łac], do przechowania, w depozyt. addio [addijo; wł.], żegnaj. Addis Abeba, stol. Etiopii, w środk. części kraju, na wys. 2400 m; 644 tys. mieszk. (1967); gł. ośr. gosp., nauk. i kult. kraju; przemysł spoż., mat. bud., maszyn., obuwn., drzewny; uniw.; pałace (gł. XIX w., m.in. cesarza), budowle sakralne; w pobliżu ruiny monolitycznych kościołów (przed XVI w.). Addison [ädysn] JOSEPH, 1672-1719, ang. publicysta, pisarz i polityk; współzałoży-ciel i red. „Spectatora" (1711-14); pionier nowoż. czasoniśmiennictwa. Addison [ädysn] THOMAS, 1793-1860, anatomopatolog ang.; dał m.in. opis cisawicy (choroba A.) oraz niedokrwistości złośliwej (choroba A.-Biermera). Addisona-Biermera choroba [ch. ädy-bir-] (niedokrwistość złośliwa), schorzenie wywołane brakiem w soku żołądkowym czynnika krwiotwórczego Castle'a; charakteryzuje ją spadek liczby krwinek czer- wonych i nadmierne wysycenie ich hemoglobiną (niedokrwistość nadbarwliwa). Addisona choroba [ch. ädy-] (cisawica, niedoczynność nadnerczy), przewlekła niewydolność nadnerczy prowadząca do zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej i ogólnego wyniszczenia organizmu; charakterystyczne są brunatne przebarwienia skóry, gł. rąk i twarzy. addycja (reakcja przyłączania), łączenie się atomów lub cząsteczek z innymi cząsteczkami związków chem.; tworzy się nowy związek chem., bez wydzielenia produktów ubocznych. addytywny, będący wynikiem sumowania składników. adekwatna definicja, log. definicja trafnie ujmująca zakres pojęcia definiowanego. adekwatność poznania, filoz. prawdziwość, zgodność poznania z rzeczywistością. adekwatny, dostosowany, odpowiadający czemuś, zgodny z czymś. Adelaide [ädəlyd], m. i port na pd. wybrzeżu Australii, stoi. i gł. ośr. gosp. stanu Australia Pd.; 794,3 tys. mieszk., zespól miejski (1968); przemysł maszyn., samoch., elektrotechn., chem.; duży ośr. kult.-nauk.; węzeł komunik.; uniwersytet. Adelajdy Wyspa, antarktyczna wyspa u zach. wybrzeży Ziemi Grahama; 5 tys. km2; pokryta czaszą lodową; na wsch. góry (wys. do 2072 m); wybrzeże trudno dostępne. Adelardo López de Ayala [a. lopet de ajala] →López de Ayala Adelardo. Adeli Ziemia, część wybrzeża Antarktydy Wsch., między 136° a 142°E, wzdłuż wybrzeża O. Indyjskiego. Adémar de Chabannes [-mạ:r dö sza-ban], ok. 9881034, kronikarz fr.; autpr kroniki obejmującej dzieje Francji do 1028. Ademar z Monteil [a. z montęj], ?-1098, biskup Puy, legat papieski przy I krucjacie, jej ideologiczny i polit. przywódca. Aden, największe m. i ośr. gosp. Jemenu Pd., ważny port (wolnocłowy) i ośr. handlu tranzytowego, nad Zat. Adeńską; 250 tys. mieszk. (1968); duży ośr. rafinacji ropy naft.; stocznia remontowa; ważna stacja bunkrowa. Aden, dawna posiadłość bryt. powstała przez zawieranie 1888-1915 układów między W. Brytanią a lokalnymi władcami arab. i Turcją; obejmowało kolonię A. i protektorat A. (1963-67 Protektorat Arabii Południowej); niepodległy od 1967 — jako Jemen Południowy. Adenauer KONRAD, 1876-1967, polityk NRF; 1949-63 kanclerz, twórca koncepcji oparcia NRF o USA i hegemonii NRF w Europie Zach.; rzecznik remilitaryzacji NRF i rewizji granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej; 195066 przewodn., następnie honorowy przewodn. CDU. adenina, zasada purynowa; jeden z podstawowych składników kwasów nukleinowych i nukleotydów, np. ATP, a także składnik wielu układów enzymatycznych. adenoidalne wyrosła, przestarzała nazwa migdałka gardłowego. adenopatia, chorobowe powiększenie węzła chłonnego na tle zapalnym lub nowotworowym. adenotomia, zabieg operacyjny polegający na wycięciu migdałka gardłowego za pomocą specjalnego przyrządu zw. adeno-tomem. adenozyna, związek org. będący połączeniem adeniny z cukrem rybozą; składnik kwasów nukleinowych i nukleotydów, a także wielu koenzymów. adenozynodwufosforowy kwas (ADP), związek org.; bierze udział w przemianach energetycznych każdego żywego ustroju, dzięki zdolności przechodzenia w kwas adenozynotrójfosforowy— ATP (z pobraniem energii), z którego z kolei może się odtworzyć ADP (z wydzieleniem energii). adenozynomonofosforan (AMP, kwas adenilowy), związek org. zbudowany z adenozyny i jednej reszty kwasu fosforowego. adenozynotrójfosforowy kwas (ATP), nukleotyd, związek makroergiczny, magazynujący i przenoszący energię powstającą w procesach metabolicznych; stosowany w lecznictwie. Adeńska Zatoka, zat. M. Arabskiego, między półwyspami Arabskim a Somalijskim; głęb. do 3328 m; port Aden. adept: 1) człowiek zaczynający uprawiać jakąś sztukę, naukę, zawód; 2) zwolennik, wyznawca pewnej doktryny, kierunku filoz., polit.; 3) osoba wtajemniczona. Ader [ade:r] CLEMENT, 1841-1925, fr. pionier lotnictwa; 1882-90 zbudował pierwszy latający samolot „fiole" z silnikiem parowym. adermina, biochem. →pirydoksyna. à deux mains [adömę; fr.], na dwie ręce. ad exemplum [łac], dla przykładu. ad extremum [łac], do ostateczności, do skrajności, do końca. ADF →Akcja Postępu Demokratycznead finem [łac], do końca. ad futuram rei memoriam [łac], na przyszłą rzeczy pamiątkę. adherencja, popieranie kogoś, solidaryzowanie się z kimś. adherent, stronnik, zwolennik, poplecznik. adhezja (przyczepność, przyleganie), zjawisko łączenia się powierzchniowych warstw dwóch różnych ciał zetkniętych ze sobą, wywołane działaniem sił międzycząsteczko wych. adhezyjna umowa, umowa dochodząca do skutku przez przystąpienie do warunków przedstawionych przez jedną ze stron, np. umowa o dostawę energii elektrycznej. adhezyjne wody, wody podziemne zatrzymane w porach i szczelinach skalnych (tzw. wilgoć skalna) wskutek zjawiska adhezji. ad hoc [łac], ,,do tego"; wyłącznie w tym celu, doraźnie. ad honores [łac], dla zaszczytu. adhortacja, daw. upomnienie, zachęta. adiabata, linia przedstawiająca na wykresie termodynamicznym przemianę adiabatyczną. adiabatyczna przemiana, proces termodynamiczny, podczas którego nie zachodzi wymiana ciepła między układem a otoczeniem. adiafora, to, co jest moralnie obojętne — ani dobre, ani złe; termin używany przez cyników i stoików. adiantyty (Adiantites), kopalne (karboń-skie) paprocie nasienne; znane z odcisków liści (tzw. pteridophylla); m.in. z nich powstały pokłady węgla kamiennego. adiectivum [łac], gram. przymiotnik. adiektywizacja, gram. przekształcanie się innych części mowy w przymiotniki. adieu [adjö; fr.], żegnaj, bądź zdrów. Adi-granth, księga uznawana za świętą przez sikhów, zawierająca pisma i poezje rel. głównych guru i mistyków sik-hijskich, przechowywana w Złotej Świątyni w Amritsarze. ad impossibilia nemo obligatur [łac], do rzeczy niemożliwych nikt nie jest zobowiązany. ad infinitum [łac], do nieskończoności, w nieskończoność. adinol, skała metamorficzna składająca się gł. z albitu i kwarcu; produkt przeobrażenia skał ilastych pod wpływem iniekcji magmy bogatej w sód. ad interim [łac], tymczasowo. Adirondack [adyręndak], góry w pn.-wsch. części USA, między rz. Hudson, Mohawk i Rz. Św. Wawrzyńca; wys. do 1629 m (Marcy). à discrétion [adiskresją; fr.], do woli, bez zastrzeżeń, wg własnego uznania. Aditi, mit. ind. nieskończoność, substancja ziemska, bogini-matka bogów Adi-tjów. Aditjowie, bóstwa wedyjskie, o nie określonych bliżej funkcjach etycznych, synowie Aditi, początkowo w liczbie 6, później 12, m.in. Waruna, Mitra, Arja-man, Bhaga, Ansia, Daksza, Indra, Sa-witar, Agni. adiunkt: 1) tytuł pracownika nauk.; w Polsce najwyższy (po asystencie i starszym asystencie) tytuł pomocniczego pracownika nauk.; 2) tytuł służbowy w niektórych zawodach (np. w bibliotekarstwie). adiunktura, stanowisko, funkcja, tytuł adiunkta. adiustacja, przygotowanie tekstu do druku (opracowanie stylistyczne, ortograficzne i graf.). adiutant, oficer przydzielony do dyspozycji wyższych dowódców lub dowództw; dawniej oficer będący pomocnikiem dowódcy w regulowaniu wewn. służby oddziału. Adjud [adżud], m. we wsch. Rumunii; 11 tys. mieszk. (1968); przemysł maszyn.; ważny węzeł kolejowy. Adler ALFRED, 1870-1937, austr. psychiatra i psycholog; twórca kierunku z w. psychologią indywidualną. Adler FRIEDRICH, 1879-1960, jeden z przywódców Socjaldemokr. Partii Austrii i teoretyków austromarksizmu; współorganizator i sekr. gen. 1 Międzynarodówki 2 /2 (1921), a 1923-40 — Socjalist. Międzynarodówki Robotniczej. Adler GuIDo, 1855-1941, wybitny muzykolog austr.; 1894-1938 red. serii dzieł dawnej muzyki austriackiej. Adler MAX, 1873-1937, austr. filozof i socjolog; teoretyk austromarksizmu, wydawca Marx-Studien; łączył marksizm z ne-okantyzmem; przedstawiciel rewizjonizmu w ruchu robotniczym. Adler VICTOR, 1852-1918, austr. polityk i działacz socjalist.; założyciel i przywódca Socjaldemokr. Partii Austrii; współorganizator i teoretyk II Międzynarodówki. ad limina apostolorum [łac], „do progów apostolskich"; pierwotnie pielgrzymka do grobów Piotra i Pawła; od 1585 obowiązkowa sprawozdawcza podróż biskupów do Watykanu; przen. wszelka pielgrzymka lub podróż do Rzymu. administracja: 1) ogół czynności zarządzania; 2) ogół organów zajmujących się zarządzaniem. administracja państwowa, jedna z podstawowych form działalności państwa, polegająca na organizowaniu bezpośredniej praktycznej realizacji jego zadań. administracyjny podział →terytorialny podział. administrator, osoba zarządzająca czymś, zarządca. administrator apostolski, zarządca diecezji specjalnie mianowany przez papieża; władza a.a. ma charakter tymczasowy; w Polsce Watykan wprowadził 1967 instytucję a.a. na Ziemiach Zach. i Północnych. admiracja, daw. podziw, zachwyt, uwielbienie. admiralicja, prawo sąd zajmujący się wszystkimi sprawami mor.: cyw. i kryminalnymi (zderzenia, spory finans. itp.); w Polsce — izba morska. admiralicja, wojsk, kierownictwo marynarki woj.; w niektórych państwach (Francja, W. Brytania) w randze ministerstwa. Admiralicja w Leningradzie, budynek dowództwa floty ros.; jedna z ważniejszych budowli eur. klasycyzmu; obecną formę istniejącej od pocz. XIX w. budowli nadał w pocz. XIX w. A. Zacharow; wieloskrzydłowy gmach z centr. wieżą zwieńczoną iglicą stanowi centr. akcent urbanist. Leningradu. Admiralicji Góry, pasmo górskie na Antarktydzie, w pn. części Ziemi Wiktorii wys. do 3850 m (Sabine); pierwsze bada-ne góry Antarktydy. Admiralicji Wyspa, wyspa w Archip.Aleksandra, u wybrzeży Alaski (USA); 4,3 tys. km2. Admiralicji Wyspa 7 8 Admiralicji Wyspy Admiralicji Wyspy, grupa wysp w Ar-chip. Bismarcka (Nowa Gwinea Austral.); 2,1 tys. km2, 21 tys. mieszk. (1966); gł. wyspa Manus. admirał, wojsk, najwyższy stopień wojsk, w marynarce woj.; odpowiada stopniowi generała broni. admirał (rusałka admirał, Vanessa ata-lanta), dość duży motyl dzienny o czarnych skrzydłach w białe i czerwone przepaski; w Polsce pospolity. admirator, daw. wielbiciel. admonicja, daw. napomnienie, nagana, reprymenda. ad multos annos [łac], ,,do wielu lat"; sto lat!, życzenie długiego życia. adnotacja, notatka, uwaga, dopisek zawierający krótką informację. Ado, m. w pd.-zach. Nigerii; 158 tys. mieszk. (1963); ośr. handl. regionu uprawy kakaowca; przemysł spoż., włókienniczy. ad oculos [łac], naocznie. adolescencja, wiek młodzieńczy. adolescent, młodzieniec. Adolf, ok. 1255-98, król Niemiec od 1292, z hrabiów Nassau; próbując umocnić swą władzę, popadł w konflikt z książętami; zdetronizowany 1298. Adolf Fryderyk, 1710-71, król Szwecji od 1751, z dyn. Holstein-Gottorp; przy poparciu Rosji następca tronu od 1743; okres ograniczonej władzy królewskiej. Adoni, m. w Indii (Andhra-Pradesz); 70 tys. mieszk. (1961); ośr. handlu bawełną; przemysł bawełniany. adonis, bot. →miłek. Adonis, mit. gr. ukochany Afrodyty rozszarpany przez dzika; za zgodą Zeusa wracał co pół roku na ziemię; symbol rozkwitu i zamierania przyrody („ogródki A."). adopcja →przysposobienie. adoptować, przyswoić, zapożyczyć przystosowując do własnych potrzeb. Ador GUSTAV, 1845-1928, szwajc. polityk idziałacz społ.; od 1910 przewodn. Międzynar. Komitetu Czerwonego Krzyża, 1919 prezydent, 1919-24 reprezentant Szwajcarii w Lidze Narodów. adoracja, cześć, uwielbienie, zachwyt. adoracja, szt. piast. →proskyneza. adoracja świętego drzewa, wyobrażenie 2 istot (ludzie, zwierzęta, monstra) umieszczonych przeciwległe po obu stronach drzewa (często, przedstawianego schematycznie); motyw w sztuce staroż. Wschodu; z a.ś.d. wywodzi się popularny w sztuce islamu i chrześc, motyw drzewa życia. adorator, wielbiciel; mężczyzna ubiegający się o względy kobiety. Adoratski WŁADIMIR W., 1878-1945, radz. filozofmarksista i działacz partyjny; współpracownik Lenina; czł, AN ZSRR. Adorno THEODOR, 1903-69, niem. filozof i socjolog; zajmował się etnocentryzmem, zagadnieniami osobowości, muzyką; Aut-horitarian Persotiality. Adoula [adula] CYRILLE, ur. 1921, polityk kong.; od 1964 min. spraw wewn. i premier, od 1969 min. spraw zagr. centr. rządu niepodległej republiki Kongo (Kinszasa). Adour [adu:r], rz. w pd.-zach. Francji; dł. 335 km; uchodzi do Zat. Biskajskiej; wykorzystywana do nawadniania. ADP, biochem. →adenozynodwufosforo-wy kwas. ad patres [łac], „do ojców"; przenieść się na tamten świat (umrzeć). ad perpetuam rei memoriam [łac], na wieczną rzeczy pamiątkę. ad personam [łac], „do osoby"; w odniesieniu do (konkretnej) osoby. ad posteriora tempora [łac], do późniejszych czasów. Adrano, m. we Włoszech (Sycylia), na zach. zboczach Etny; 32 tys. mieszk. (1966). Adrar, oaza w Algierii, na Saharze, w grupie oaz Tuat, przy transsaharyjskiej drodze; uprawa palmy daktylowej, warzyw, tytoniu. Adrar Ifogha (Adrar Iforas), masyw górski w pd. Saharze (na granicy Mali i Algierii); średnia wys. 600 m, maks. ponad 800 m. ad rem [łac], „do rzeczy"; do sprawy, do właściwego tematu (wrócić). adrenalina (suprarenina, epinefryna), jeden z hormonów nadnerczy kontrolujących przemianę cukrową; wydzielana także na zakończeniach włókien nerwowych poza-zwojowych, gdzie jest przenośnikiem bodźców ze współczulnego układu nerwowego do odpowiednich tkanek, stosowany w lecznictwie. adrenergiczny, fizjol. dotyczący przekazywania impulsu nerwowego z neuronu na neuron lub na efektor za pośrednictwem adrenaliny lub noradrenaliny. adrenokortykotropina →kortykotropina. adresant, osoba adresująca list lub przesyłkę pocztową; nadawca. adresat: 1) osoba, do której adresowany jest list lub przesyłka pocztowa; 2) osoba, do której się coś kieruje (słowa, wypowiedzi). adresować: 1) umieszczać adres na przesyłce; 2) kierować, zwracać, stosować, odnosić do kogoś. adria, tkanina wełn. z przędzy czesankowej, o splocie skośnym (bywa z osnową bawełn.); gładka z widocznymi skośnymi prążkami lub drapana. Adria, m. we Włoszech (Wenecja Euga-nejska), między dolnym Padem i Adygą; 24 tys. mieszk. (1963); staroż. ważny port mor., obecnie 25 km od M. Adriatyckiego. Adrian [ẹjdrjən] EDGAR DOUGLAS, ur. 1889, neurofizjolog ang.; prof. uniw. w Cambridge, czł. Royal Society; prace nad funkcjonowaniem układu nerwowego i narządów zmysłów; przyczynił się do rozwoju elektroencefalografii; nagr. Nobla. Adrianopol →Edirne. adrianopolski traktat 1829, zawarty w Adrianopolu (obecnie Edirne) po zwycięskiej dla Rosji wojnie z Turcją (1828-29); m.in. Grecja uzyskała niepodległość, a Serbia gwarancję autonomii wewnętrznej. Adrianowa-Peretc WARWARA P., ur. 1888, ros. historyk literatury; studia i rozprawy o literaturze starorus. i satyrze XVIIXVIII w. Adriatyckie Morze, pn. odgałęzienie M. Śródziemnego, między Płw. Apenińskim a Bałkańskim; pow. 132 tys. km2, głęb. do 1590 m, zasolenie ok. 38%o; złoża ropy naft. i gazu ziemnego. adsorbent, substancja stała, na powierzchni której zachodzi adsorpcja. adsorber (adsorpcyjny aparat), urządzenie przem. służące do wydzielania, wskutek adsorpcji, określonych składników z mieszaniny gazowej lub ciekłej. adsorpcja, gromadzenie się cząstek gazu, cieczy lub rozpuszczonego ciała stałego (także jonów) na powierzchni adsorbentu. adsorpcja chemiczna (chemisorpcja), proces zagęszczania substancji na powierzchni adsorbentu, któremu towarzyszy tworzenie się wiązań chem. między substancją a adsorbentem. adsorpcja fizyczna, zagęszczanie substancji na powierzchni adsorbentu pod działaniem sił międzycząsteczkowych, czyli sił Van der Waalsa. adsorpcja kondensacyjna (kondensacja kapilarna), adsorpcja polegająca na tak dużym zagęszczeniu par substancji w porach adsorbentu, że ulegają one kondensacji do stanu ciekłego. adsorpcyjne środki (adsorbentia), farm. substancje o dużej powierzchni chłonnej, wiążące bakterie i toksyny; stosowane w lecznictwie wewn. lub zewn. (na rany) w celu usunięcia czynnika toksycznego; np. węgiel leczn., glinka biała. adsorpcyjny aparat →adsorber. adstryngencja, w garbarstwie, zdolność wiązania się garbnika roślinnego lub syn-tanu z kolagenem skóry. Adua, m. w pn. Etiopii, na wys. 2100 m; 12 tys. mieszk. (1965); ośr. handlu i rzemiosła. 1896 bitwa między wojskami wł. a etiopskimi; zwycięstwo wojsk etiopskich przesądziło o losich wojny 1895-96. Adula, masyw górski w Alpach Zach. (Szwajcaria); wys. do 3402 m; obszar źródłowy Renu. adular, minerał, bezbarwna i przezroczysta odmiana ortoklazu; produkt procesów hydrotermalnych przebiegających w niskich temperaturach. ad unum (omnes) [łac], (wszyscy) co do jednego, bez wyjątku. ad usum [łac],do użytku, na użytek. ad usum Delphini [łac], „do użytku delfina" (tak nazywano specjalne opracowanie dzieł klasyków łac. dla delfina, syna Ludwika XIV); ironiczna nazwa tendencyjnych publikacji o specjalnym przeznaczeniu. adverbium [łac], gram. przysłówek. advocatus diaboli, w katolicyzmie kardynał, który z urzędu wysuwa zarzuty w procesie beatyfikacyjnym lub kanonizacyjnym; potocznie obrońca złej sprawy. ad vocem [łac], w sprawie; właściwie, stosownie, w porę. adwajta, niedualizm, zasada ind. filozofii monistycznej, przede wszystkim wedan-ty; jedynym bytem jest Brahman-Atman; wielość jaźni i świat materii jest złudą. adwekcja, napływ mas powietrza o innych właściwościach niż powietrze po-, przednio zalegające na danym obszarze (np. a. ciepła, a. chłodu). Adwentowicz KAROL, 1871-1958, aktor, reżyser; role w dramatach Ibsena i Strind-berga, Słowackiego i Szekspira oraz sztukach współcz.; dyr. teatrów, m.in. Teatru Kameralnego w Warszawie (1931-39). Adwentowicz LUCJAN, 1902-37, syn Karola, malarz; czł. Pryzmatu; kompozycje figuralne, pejzaże, kwiaty. adwentyści, protest, grupa wyznaniowa (zał. 1831) głosząca powtórne przyjście Chrystusa; gł. nurt — Adwentyści Dnia Siódmego (od 1844), święcą sobotę, propagują zdrowotny tryb życia.\ adwerbalny, przyczasownikowy. adwerbialny, przysłówkowy, mający znaczenie przysłówka. adwersarz, daw. przeciwnik. adwokacki przymus, obowiązek dokonania określonej czynności procesowej tylko przez adwokata. adwokacki samorząd, zakres uprawnień wybieralnych organów decydujących w sprawach związanych z wykonywaniem zawodu adwokata. adwokat, prawnik zajmujący się obroną i zastępstwem stron w postępowaniu karnym, cywilnym i administracyjnym. adwokatura, ogół adwokatów i aplikantów adwokackich. Ady [odi] ENDRE, 1877-1919, węg. poeta, publicysta i tłumacz; modernista; wywarł wpływ na współcz. mu poezję węg.; a-wangar. liryka o silnych akcentach społ.; Wybór poezji, Popiołem i płomieniem. Adyga, rz. w pn. Włoszech; dł. 410 km; uchodzi do Zat. Weneckiej; żeglowna od ujścia Isarco; elektrownie wodne; gł. m. Werona. Adygejski OA, obwód autonomiczny w eur. części Ros.RSRR, w Kraju Krasno-darskim; 7,6 tys. km2, 386 tys. mieszk. (1970); ośr. adm. Majkop; uprawa pszenicy, kukurydzy, słonecznika, tytoniu, konopi, drzew owocowych, warzyw; hodowla; przemysł spoż., drzewny. adygijskie języki, z pn.-zach. grupy języków kaukaskich; 2 języki: adygejski i kabardyjski; mówi nimi ok. 280 tys. ludzi. adypinowy kwas HOOC-(CH2)4-COOH, substancja krystal. otrzymywana np. przez utlenianie cykloheksanonu; surowiec w produkcji poliamidów, np. nylonu. Adżanta, miejscowość w Indii; słynny zespół 30 skalnych świątyń buddyjskich typu czajtja i wihara, z zachowanymi rzeźbami i najsłynniejszymi w Indii malowidłami ściennymi z ok. II w p.n.e.-VIII w. n.e. Adżarowie, gruz. grupa etniczna w Adżarskiej ASRR; dk. 70 tys.; pozostałości z okresu wspólnoty rodowej; bogaty folklor i sztuka ludowa. Adżarska ASRR (Adżaria), republika autonomiczna w Gruz.SRR; 3,0 tys. km2, 310 tys. mieszk. (1970); stół. Batumi; górzysta; ważny w ZSRR region uprawy winorośli, herbaty, drzew cytrusowych, tytoniu; nad M. Czarnym liczne kąpieliska i uzdrowiska. Adżatasiatru, V w. p.n.e., król ind. z dyn. Sisiunagów, panujący 494-467 p.n.e.; zbudował stolicę w Pataliputrze, przyłączył do Magadhy Kosalę i Wajsiali. Adżman, szejkat na Płw. Arabskim, wchodzący w skład Omanu Traktatowego; 4,2 tys. mieszk. (1968); stol. A.; uprawa palmy daktylowej, połów ryb i pereł. Adżman, m. w Omanie Traktatowym, stoi. szejkatu A., nad Zat. Perską; 3,7 tys. mieszk. (1968). Adżmer (ang. Ajmer), m. w Indii (Ra-dżasthan); 261 tys. mieszk. (1968); przemysł bawełn., środków transportu; węzeł komunik.; ośr. kultu rel. muzułmanów; zabytki arch. (XIII-XVII w.). Aecjusz, ok. 390-454, wódz rzym., „ostatni Rzymianin"; od 433 regent w imieniu Waleńtyniana III; 451 zwycięzca Attyli na Polach Katalaunijskich. aedicula (edykuł), miniaturowa budowla, model arch. lub motyw dekoracyjny w tej formie; w sztuce rzym. — arch. oprawa przedmiotów kultu, w nowoż. — oddzielny element budynku, np. a. w formie portalu. AEG →Allgemeine Elektricitäts-Gesell-schaft. Aegidius Romanus de Colonna, 1243-1316, filozof i pedagog, kardynał; podkreślał znaczenie kształcenia dzieci. Aehrental [e:rən-] ALOYS LEXA VON, 1854-1912, austr. dyplomata i polityk; 1906-12 min. spraw zagr.; przeprowadził 1908 aneksję Bośni i Hercegowiny. aeolipila →Herona bania. aeracji strefa, geol. strefa w obrębie skorupy ziemskiej, od pow. Ziemi do zwierciadła wód gruntowych, w której pory i szczeliny skał wypełnione są powietrzem; w s.a. najintensywniej zachodzą procesy wietrzenia. aerator, ręczne narzędzie w formie obrotowych gwiazd na stylisku, do spulchniania i przewietrzania zbitej powierzchni gleby w uprawach gł. roślin okopowych. Aerø [ärö], wyspa duń. na M. Bałtyckim; 88 kin2, 10 tys. mieszk. (1965). aerobionty (aeroby, oksybionty, tlenowce), drobnoustroje żyjące wyłącznie w o-becności wolnego tlenu; np. bakterie ni-tryfikacyjne, drożdże. aerobioza (oksybioza), życie w atmosferze zawierającej tlen; olbrzymia większość organizmów,, u których źródłem energii jest przyłączanie wodoru przez tlen w procesach oddychania komórkowego. aerobowy proces (oksybioza), proces biochemiczny zachodzący z udziałem tlenu pochodzącego z atmosfery, np. tlenowy rozkład kwasu pirogronowego w komórkach zwierzęcych i roślinnych. aeroby, biol. →aerobionty. aerocasco [-kasko; hiszp.], ubezpieczenie samolotów na wypadek rozbicia lub uszkodzenia. aerodyna, statek powietrzny cięższy od powietrza; unosi się wskutek dynamicznego oddziaływania powietrza na płaty nośne poruszające się względem niego; z napędem (samolot, wiropłat, skrzydłowiec) lub bez napędu (szybowiec, latawiec). Aerodynamiczna reakcja aerodynamiczna siła. aerodynamiczna siła (reakcja aerodynamiczna), siła, z jaką gaz (powietrze) działa na umieszczone w nim ciało, jeśli występuje ruch względny gazu i ciała; składowe s.a.: opór aerodynamiczny, siła nośna i siła boczna. aerodynamiczna waga, urządzenie do pomiaru sił i momentów aerodynamicz- nych działających na ciało (samolot, pocisk itp. lub ich modele). aerodynamiczne podobieństwo, zbiór praw fiz. umożliwiających przenoszenie wyników badań aerodynamicznych laboratoryjnych lub na modelach do warunków rzeczywistych. aerodynamiczny cień, obszar zawirowań powstający za opływanym ciałem. aerodynamiczny hamulec, urządzenie do zwiększania oporu aerodynamicznego działającego na aerodynę (np. samolot) w celu zmniejszenia jej prędkości lotu; wysuwane klapy lub holowany spadochron. aerodynamiczny kształt →opływowy kształt. aerodynamiczny moment, moment sił aerodynamicznych działających na opływane przez gaz lub poruszające się w nim ciało; składowe m.a.: wzdłużny (pochylający) — w płaszczyźnie symetrii ciała, poprzeczny (przechylający) — wokół osi wzdłużnej ciała, boczny — wokół prostej prostopadłej do osi wzdłużnej i leżącej w płaszczyźnie symetrii ciała. aerodynamiczny opór, składowa siły aerodynamicznej hamująca ruch ciała. aerodynamiczny profil (profil lotniczy), obrys poprzecznego przekroju np. płata nośnego, zapewniający występowanie na płacie dużej siły nośnej i małego oporu aerodynamicznego; rodzaje p.a: zwykły, szybkościowy, naddźwiękowy. aerodynamiczny tunel, urządzenie laboratoryjne do badania zjawisk zachodzących przy opływie ciał stałych, np. modeli samolotów w strumieniu powietrza. aerodynamika, dział aeromechaniki zajmujący się zagadnieniami przepływu gazów (gł. powietrza) 1 sił występujących podczas ruchu względnego gazu i zanurzonego w nim ciała stałego; wykorzystywana w lotnictwie, budownictwie, technice strumieniowej itp. aeroelastyczność (aerosprężystość), dział mechaniki badający oddziaływanie strumienia powietrza na opływane przez nie odkształcalne ciało sprężyste; wyzyskiwana np. przy konstruowaniu szybkich samolotów. aeroenergetyka (energetyka wiatrowa), dział energetyki zajmujący się przetwarzaniem energii wiatrów w energię mech. za pomocą silników wiatrowych. aerofagia, med. łykanie powietrza w nadmiernej ilości podczas jedzenia. aerofony, instrumenty muz. zw. dętymi; źródło dźwięku: słup powietrza zawarty w piszczałce, pobudzony do drgań za pomocą, zadęcia; do a. należą instrumenty dęte drewn. (a. wargowe i stroikowe), dęte blaszane (a. ustnikowe), organy, głos ludzki. aerofotografia →fotografia lotnicza. aerofotogrametria, fotogrametria lotnicza, dział geodezji zajmujący się sporządzaniem map i planów geodezyjnych za pomocą fotograficznych zdjęć lotniczych. aerografia, metoda retuszu fot., polegająca na nanoszeniu farby za pomocą rozpylacza. aerografia ceramiczna, technika zdobienia ceramiki przez rozpylanie farb lub szkliwa; znana w Chinach od XIV w., w Europie od 1 poł. XVIII w. w wyrobach miśnieńskich. aeroklub, organizacja sportowa pilotów, skoczków spadochronowych i modelarzy lotn.; w Polsce od 1927 (p.n. A. Akademicki), od 1956 A. PRL. aerolity, meteoryty kam. zbudowane gł. z krzemianów magnezu i żelaza; dzielą się na chondryty i achondryty. aerologia, nauka o warstwie atmosfery ziemskiej do wys. ok. 30 km i metodach badań tej warstwy za pomocą przyrządów pomiarowych unoszonych przez balony i samoloty. aeromechanika, dział mechaniki płynów zajmujący się równowagą i ruchem gazów oraz znajdujących się w nich ciał stałych; dzieli się na aerostatykę i aerodynamikę. afereza 9 aeronautyka, rzadko obecnie używana nazwa żeglugi powietrznej. aeronawigacja, nawigacja statku powietrznego. aeronomia, nauka o wyższych warstwach atmosfery ziemskiej (powyżej 30 km) i metodach ich badania za pomocą przyrządów pomiarowych unoszonych przez rakiety i sztuczne satelity ziemi. aeroplan, dawna, obecnie nie używana nazwa samolotu. aeroplankton, ogół organizmów unoszących się biernie w atmosferze, w prądach powietrza; np. drobne owady, pyłek kwiatowy, zarodniki. aeroport →port lotniczy. aeroskop, pierwsza ręczna kamera zdjęciowa, zbudowana 1910 przez K. Prószyń-skiego; prototyp film. kamery reporterskiej. aerosprężystość →aeroelastyczność. aerostat, statek powietrzny lżejszy od powietrza; unosi się wskutek działania wyporu hydrostatycznego, zgodnie z prawem Archimedesa; a. są balony i sterówce. aerostatyka, dział aeromechaniki badający prawa równowagi gazów i zanurzonych w nich nieruchomych ciał stałych. aerotermodynamika, dział mechaniki płynów badający zachowanie się gazów w pobliżu powierzchni ciał opływanych przez nie z prędkościami naddźwiękowy-mi oraz wzajemne oddziaływanie termiczne z uwzględnieniem zmian fiz.-chem. (reakcji chem., ablacji itp.). aerotriangulacja, metoda wyznaczania współrzędnych punktów w terenie za pomocą pomiaru kątów na fotogrametrycznych zdjęciach lotniczych; stosowana w fotogrametrii. aerozole, układy koloidowe, w których ośrodkiem dyspersyjnym jest gaz, a fazą rozproszoną ciało stałe (dymy) lub ciecz (mgły). aerozole, chem. jedna z form użytkowych pestycydów; otrzymywane w wytwornicach naziemnych lub lotniczych przez rozpylanie roztworu pestycydu w powietrzu. Aertsen [ert-] (Aertsz) PIĘTER, 1508 lub 1509-75, malarz niderl., przedstawiciel kie runku realist.; kompozycje rodzajowe i rel. często z elementami martwej natury na pierwszym planie. Aetowie, rdzenna ludność Filipin; ok. 25 tys.; zbieractwo i łowiectwo; podbici w III w. przez Malajów przejęli ich język. Afai świątynia, świątynia bogini Afai na w. Eginie, wzniesiona na pocz. V w. p.n.e., słynna z rzeźb przyczółkowych (egineckie marmury). Afanasjew ALEKSANDR N., 1826-71, historyk literatury ros.; znawca i badacz folkloru ros. (Narodnyje russkije skazki). Afar, zapadlisko tektoniczne w pn.-wsch. Etiopii; w pn. części — jez. Assale 116 m p.p.m. afazja, upośledzenie lub niemożność wyrażenia myśli słowami (a. ruchowa), mimo sprawności odpowiednich mięśni, lub niemożność zrozumienia mowy (a. czuciowa), niekiedy znalezienia odpowiedniego słowa (a. amnestyczna). afekcja, daw. skłonność ku komuś lub czemuś, upodobanie; afekt. afekt, psychol. gwałtowny i silny, zwykle krótkotrwały stan uczuciowy; towarzyszą mu wyraźne symptomy fizjol. oraz osłabienie kontroli rozumowej nad zachowaniem. afekt, prawo silne wzburzenie; za dokonanie zabójstwa pod wpływem a. prawo pol. przewiduje karę niższą. afektacja, przesadne, nienaturalne objawy uczuć. afektywny, uczuciowy, emocjonalny, podlegający afektom. afera: 1) nieuczciwe, oszukańcze przedsięwzięcie, podejrzana, nieczysta sprawa; 2) zajście, wydarzenie, awantura; 3) daw. sprawa, interes. afereza, językozn. zanik nagłosowej części wyrazu (głoski lub grupy głosek). 10 aferzysta aferzysta, człowiek szukający zysku w przedsięwzięciach nieuczciwych; spekulant, oszust. affettuoso [-ozo; wł.], muz. czule, namiętnie. Afgani, al- DŻAMAL AD-DIN, 1838-97, muzułm. reformator, polityk, publicysta, filozof i pisarz, pochodzenia pers.; rzecznik panislamizmu. Afganistan (Królestwo Afganistanu), państwo w pd.zach. Azji; 647,5 tys. km2, 16,5 mln mieszk. (1969), gł. Patanie, Tadżycy; stol. Kabul, inne gł. m.: Kandahar, Baghlan, Czarikar; dzieli się na 29 prow.; j.u. afgański (pasztu) i perski. Większość powierzchni zajmują góry Hindukusz; na pd.-zach. pustynie; klimat górski, suchy. Słabo rozwinięty kraj roln.; uprawa (sztuczne nawadnianie) pszenicy, bawełny; sadownictwo; hodowla (gł. koczownicza) owiec (m.in. karakułowych), kóz, bydła; wyrób dywanów. — Państwo utworzone w XVII-XVIII w.; wpływy ang. do końca XIX w.; proklamowanie niezależności 1919; monarchia konst.; 1919-29 postępowe reformy; układy o neutralności i nieagresji z ZSRR (1926, 1931, 1955, 1965). Afgańczycy, nazwa mieszkańców Afganistanu (ok. 5 min) i pogranicza Pakistanu (ok. 5 mln); pasterze nomadzi; język pasztu. afgański język (pasztu), z grupy irańskich; państw, (obok pers.) w Afganistanie; ok. 15 mln; literatura od XIII w. afiks (zrostek), morfem słowotwórczy, który występuje przed rdzeniem (prefiks), po nim (sufiks) lub wewnątrz rdzenia (in-fiks). afiliacja: 1) przyjęcie jakiejś osoby lub organizacji do działającego już stow.; przyjęcie do rodziny; 2) powiązanie, łączność przez pośrednie związki. afinacja, w cukrownictwie oczyszczanie przez wymywanie wodą żółto zabarwionych kryształków surowego cukru, w celu uzyskania białego cukru konsumpcyjnego. Afinogienow ALEKSANDR N., 1904-41, dramaturg ros.; dramaty o aktualnej problematyce społ. i polit. (Strach). afirmacja, potwierdzenie, wyrażenie zgody, aprobata. afisz, ogłoszenie (zwykle drukowane) umieszczane w miejscach publ., zawiadamiające o imprezie kult., sport. itp. lub pełniące rolę reklamy; w odróżnieniu od plakatu a. operuje gł. liternictwem. afiszować się, celowo zwracać na siebie uwagę zachowaniem, postępowaniem; popisywać się. aflaston, ozdobna (np. rzeźba) figura dziobowa dawnych żaglowców, niekiedy również statków współczesnych. Afognak [əfognäk], wyspa u wybrzeży Alaski (USA). afonia, med. →bezgłos. afoniczny, bezdźwięczny. a fortiori [łac], tym bardziej. aforystyczny, mający formę, cechy aforyzmu. aforyzm, maksyma, sentencja, „złota myśl"; zwięzła wypowiedź formułująca w błyskotliwej formie ogólne spostrzeżenie, myśl filoz., moralną. afotyczna strefa, warstwa wód, do której nie dociera światło słoneczne, w jeziorach od ok. 400 m w głąb, w morzach od ok. 1700 m w głąb — w związku z tym brak w niej roślin. Afragola, m. we Włoszech (Kampania); 51 tys. mieszk. (1968); przemysł winiarski. a friend to all is a friend to none [a frend tu o:l yz ə frend tə nan; ang.], przyjaciel wszystkich nie jest przyjacielem niczyim. Afrifa AKWASI AMANKWA, ur. 1936, polityk Ghany, generał; jeden z przywódców zamachu stanu 1966, przewodn. Rady Wyzwolenia Nar. i Rady Wykonawczej, od 1969 czł. Komisji Prezydenckiej. afrikaans, język Burów w Republice Pd. Afryki, gdzie a. jest językiem urzędowym obok ang.; powstał na podłożu XVII- wiecznych dialektów hol.; piśmiennictwo od XIX w. Afro (właśc. Afro Basaldella), ur. 1912, malarz wł.; początkowo wpływy kubiz-mu i surrealizmu, później kompozycje abstrakcyjne; dekoracje w gmachu UNESCO w Paryżu. afro-chrześcijańskie religie, zespoły wierzeń powstałe w wyniku wpływu wyznań kat. i protest, na rodzime religie afryk.; w obrębie a.-ch.r. rozwijają się często nurty antykolonizatorskie. Afrodyta, mit. gr. bogini miłości i piękności, zrodzona z fal mor.; żona Hefajstosa, matka m.in. Erosa; poświęcono jej gołębia, róże, mirt; ośr.. kultu: Pafos (Cypr), Knidos (Azja Mn.), wyspa Kytera, Ko-rynt; mit. rzym. Wenus. afrodyta tęczowa, zool. →złotorunka. Afrodyta z Knidos, posąg bogini Afrodyty, dzieło Praksytelesa; znany tylko z kopii lub naśladownictw z okresu hellenistycznego. afront, zachowanie się wobec kogoś w sposób lekceważący, obraźliwy; uchybienie, ubliżenie, zniewaga. Afryka, kontynent na półkuli wsch.; 30,3 mln km2, 336 mln mieszk. (1968);-największa rozciągłość południkowa 8 tys. km, równoleżnikowa 7,5 tys. km. Wyżynny blok z rozległymi obniżeniami, obrzeżony od pn. i pd. górami fałdowymi (Atlas, G. Przylądkowe); ok. 75% pow. leży na wys. 300-2000 m; najwyższy punkt — masyw Kilimandżaro 5895 m, najniższy — depresja jez. Assal 150 m p.p.m.; we wsch. części wielkie rowy tektoniczne; największe rzeki: Nil, Kongo, Niger, Zam-bezi; liczne wodospady; na pustyniach (Sahara, Kalahari) rzeki okresowe; największe jeziora: Wiktorii, Tanganika, Nia-sa, Czad; pasowy układ stref klimat, i roślinnych; po obu stronach równika strefa gorącego, wilgotnego klimatu i bujnych, wiecznie zielonych lasów (dżungle); ku pn. i pd. przechodzi stopniowo w strefy klimatu gorącego, suchego (pas pustyń) o ubogiej roślinności; na pn. i pd. krańcach klimat i roślinność śródziemnomor.; bogata fauna. A. zamieszkuje ok. 10% ludności Ziemi; przeważają rasy odmiany czarnej; zaludnienie b. nierównomierne; najgęściej zaludnione obszary przybrzeżne i dolina Nilu (miejscami 500-1000 osób na km2), najrzadziej pustynie; ludność miejska ok. 10%. Afrykanerzy →Burowie. afrykanistyka, nauka zajmująca się badaniem języków, historii, kultury ludów Afryki. afrykańskie języki, grupa 573 różnorodnych typologicznie języków Afryki, zgrupowanych w rodzinach językowych: khoi-san (khoin), bantu, semito-chamickiej, w zespole sudańskim (wraz z nilotyckimi), o nie ustalonych ostatecznie związkach genet.; terytorialnie należą też: malgaski i afrikaans. Afrykańsko-Antarktyczny Basen, rozległe zagłębienie dna skrajnej, pd. części O. Atlantyckiego (częściowo O. Indyjskiego); głęb. do 6972 m. Afryka Południowo-Zachodnia →Namibia. afrykaty, spółgłoski zwarto-szczelinowe; w języku pol. spółgłoski: c, dz (przednio--językowo-zębowe); cz, dż (przednio--językowo-dziąsłowe), ć, dź (środkowojęzykowe). Afsluitdijk [afslöideik], tama w Holandii, oddzielająca zbiornik wodny Ijssel-meer od M. Północnego; dł. 32 km. „Aftenposten" [a-], norw. dziennik konserwatywny, wydawany od 1860. afterpik, żegl. →achterpik. aftersztag, żegl. →achtersztag. „Aftonbladet" [a-], szwedz. dziennik popołudniowy, organ socjaldemokr. związków zaw., wydawany od 1830. afty, małe płaskie owrzodzenia śluzówki jamy ustnej, o białawym dnie i żółtawej obwódce, bolesne, częste u dzieci z za- paleniem jamy ustnej; gł. na tle wirusowym. Afyon [afjon], m. w zach. Turcji, ośrodek adm. prow. A.; 44 tys. mieszk. (1965); przemysł spoż., mat. bud.; ośr. gł. w kraju regionu uprawy maku lekarskiego. Ag, symbol pierwiastka chem. srebra. aga, hist. tytuł oficerski w dawnej Turcji, również właściciel ziemski; obecnie w niektórych krajach muzułm. używany w znaczeniu ,,pan". aga (kururu, ropucha olbrzymia, Bufo marinus), zool. jedna z największych ropuch, do 25 cm dł.; w tyle głowy skórne gruczoły jadowe; Ameryka Pd. i Środkowa. Agada →Hagada. Agadés [-des], oaza w środk. Nigrze; 6,9 tys. mieszk. (1962); ośr. handl. na skrzyżowaniu dróg karawanowych; eksploatacja soli kamiennej. Agadir, m. w pd. Maroku, port handl. i rybacki nad O. Atlantyckim, ośrodek adm. prow. A.; 17 tys. mieszk. (1960); przemysł rybny, metal., cementowy; ośr. turyst.; 1960 zniszczone w wyniku trzęsienia ziemi, obecnie odbudowane. Aga Dżari, jeden z gł. ośr. wydobycia ropy naft. w Iranie (Chuzestan). Aga Khan III, 1877-1957, ind. książę, przywódca muzułm. sekty izmailitów w Azji i Afryce, polityk; 1937 przewodniczył sesji Ligi Narodów. agalmatolit (pagodyt), minerał, zbita odmiana pirofyllitu; używany do wyrobu drobnych przedmiotów ozdobnych. Agamemnon, bohater Iliady; król Argos (lub Myken), syn Atreusza, nacz. wódz Achajów pod Troją; ojciec Ifigenii, Elek-try i Orestesa; zginął z rąk Klitajmestry i Egista. Agamemnona grób →Atreusza skarbiec. agamia (bezpłodność), niezdolność rozmnażania płciowego wskutek niedorozwoju narządów płciowych; np. robotnice pszczół, mrówek. Aga Mirak, XVI w., pers. malarz minia-turzysta, uczeń Behzada; portrety kobiet, iluminacje rękopisów. agamospermia, rozmnażanie się niektórych roślin kwiatowych przez nasiona powstające z niezapłodnionej komórki jajowej (partenogeneza) lub z innej komórki woreczka zalążkowego (apogamia). agamy (Agamidae), rodzina małych jaszczurek; ok. 300 gat.; ciało wydłużone, często kolczaste, nogi dobrze rozwinięte; okolice stepowo-pustynne Eurazji, Afryki i Azji Mniejszej; np. moloch kolczasty, smok latający. Agana, ośr. adm. związkowego terytorium zamorskiego USA — Guam; 2,3 tys. mieszk. (1968). agapant (lilia afrykańska, Agapanthus africanus), bylina ozdobna (doniczkowa), pochodząca z pd. Afryki; kwiaty białe lub niebieskie, zebrane w grona. agar-agar, wysuszony produkt otrzymywany z krasnorostów rosnących w morzach wzdłuż wsch. wybrzeży Azji; rozpuszczalny w wodzie w temp. ok. 100°, po ostygnięciu do ok. 42° daje galaretkę, używaną na pożywki bakteryjne, w przemyśle spoż. i farmaceutycznym. Agârbiceanu [agyrbiczianu] ION, 1892-1963, pisarz rum., ksiądz 'greckokat.; powieści i nowele psychol.obyczajowe z życia wsi rumuńskiej. Agartala, m. w Indii, ośr. adm. terytorium związkowego Tripura; 55 tys. mieszk. (1961); ośr. handlowy. Aga-Scope [a:gəskoup; ang.], jeden z systemów filmu panoramicznego o analogicznym rozwiązaniu jak Cinemascope. Agassiz [agasi] JEAN LUIS, 1807-73, szwajc. zoolog, paleozoolog i geolog (zwł. glacjolog); prof. w Neuchâtel i Cambridge (USA); w anatomii porównawczej rozwinął pojęcia homologii i anologii narządów. agat, minerał, odmiana chalcedonu o budowie wstęgowej (naprzemianległe warstewki o odmiennym zabarwieniu, najczęściej biało- lub szaro-brunatnym); ka- Podział polityczny Afryki Państwo lub terytorium PowierzchLudność nia. w tys. km2 w tys. (1969) Stolica lub ośrodek administracyjny Podział polityczny Afryki Ustrój lub status polityczny 11 Algieria Botswana Burundi Czad Dahomej Etiopia Gabcn Gambia Ghana Górna Wolta Gwinea Gwinea Równikowa Kamerun Kenia Kongo (Brazzaville) Kongo (Kinszasa) Lesoto Liberia Libia Malawi Mali Maroko Mauretania Mauritius Ngwane (Suazi) Niger Nigeria Republika Malgaska Republika Południowej Afryki Republika Środkowoafrykańska Rwanda Senegal Sierra Leone Somalia Sudan Tanzania Togo Tunezja Uganda Wybrzeże Kości Słoniowej Zambia Zjednoczona Republika Arabska (Egipt) Terytoria niesamodzielne i zależne Angola Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiegoe Francuskie Terytorium Afarów i Issów Gwinea Portugalska Hiszpańska Afryka Północnaf Hiszpańska Afryka Zachodnia Komory Mozambik Namibia (Afryka Południowo-Zachodnia) Reunion Rodezja Seszele Św. Helena Wyspy Św. Tomasza i Książęca Wyspy Zielonego Przylądka Państwa niepodległe 2 381,7 13 349 Algier 600.4 629 Gaborone 27,8 3 475 Bujumbura 1284,0 3 510 Fort Lamy 112.6 2 640 Porto Novo 1221,9 24 769 Addis Abeba 267.7 485 Libreville 11.3 357 Bathurst 238.5 8 600 Akra 274,2 5 278 Wagadugu 245,9 3 890 Konakri 28,1 286 Santa Isabcl 475,4 5 680 Jaunde 582.6 10 506 Nairobi 342,0 880 Brazzaville 2 345,4 17 100a Kinszasa 30.4 930 Maseru 111.4 1759,5 117.8 1240,0 446.6 1030,7 2,0 17,4 1267,0 923,8 587,0 1221,0 623,0 26,3 196,2 71,7 637.7 2 505,8 938,0 56,0 164.2 236,0 322.5 752.5 1001,5d 1 150 1869 4 398 4 881 15 050 1140 799 410 3 909 63 870 Monrovia Trypolis Zomba Bamako Rabat Nuakszott Port Louis Mbabane Niamej Lagos 6 643 Tananariwa 19 618 Pretoriac 1518 Bangi 3 500a Kigali 3 780 Dakar 2 510 Freetown 2 730 Mogadiszu 15186 Chartum 12 926 Dar es-Salaam 1 815 Lome 4 800 Tunis 8 340 Kampala 4195 Abidżan 8 340 Lusaka 32 501 Kair republika republika, czł. Wspólnoty Narodów republika republika republika monarchia konstytucyjna republika republika, czł. Wspólnoty Narodów republika, czł. Wspólnoty Narodów republika republika republika republika związkowa republika, czł. Wspólnoty Narodów republika republika monarchia konstytucyjna, czł. Wspólnoty Narodów republika republika republika, czł. Wspólnoty Narodów republika monarchia konstytucyjna republika państwo Wspólnoty Narodówb monarchia konstytucyjna, czł. Wspólnoty Narodów republika republika związkowa, czł. Wspólnoty Narodów republika republika republika republika republika republika, czł. Wspólnoty Narodów republika republika republika, czł. Wspólnoty Narodów republika republika republika, czł. Wspólnoty Narodów republika republika, czł. Wspólnoty Narodów republika 1246,7 0,078 22.0 36.1 0,032 266,0 2,2 783,0 824.3 2,5 389.4 0,4 0,3i 1,0 4,0 5 430 2 Luanda — kolonia, formalnie prowincja zamorska Portugalii kolonia W. Brytanii terytorium zamorskie Francji kolonia, formalnie prowincja zamorska Portugalii enklawy Hiszpanii na terenie Maroka, stanowiące formalnie integralną część metropolii kolonia, formalnie prowincja zamorska Hiszpanii terytorium zamorskie Francji kolonia, formalnie prowincja zamorska Portugalii byłe terytorium mandatowe, bezprawnie anektowane przez Republikę Południowej Afryki departament zamorski Francji kolonia W. Brytaniih kolonia W. Brytanii kolonia W. Brytanii kolonia, formalnie prowincja zamorska Portugalii kolonia, formalnie prowincja zamorska Portugalii mniejszość białych osadników ogłosiła jednostronnie niepodległość, której nie uznał rząd W. Brytanii ani rządy innych państw; i bez wysp nie zamieszkanych h 81 530 Dżibuti Bissau — El Ajun 164 48g 270 7 376 615 436 5 090 51 6 66 250 Moroni Lourenco Marques Windhuk Saint-Denis Salisbury Victoria Jamestown São Tomé Praia a tylko ludność afrykańska; btermin ,,państwo Wspólnoty dłącznie z półwyspem Synaj należącym do Azji Narodów" oznacza samodzielne państwo, należące do Wspólnoty, ewyspy: Czagos, Aldabra, Farquhar, Desroches monarcha bryt. które za głowę państwa uznaje monarchę bryt. fmiasta portowe Ceuta i Melilla oraz niewielkie wyspy przybrzeżne; reprezentowany jest przez gubernatora; cstolicą konstytucyjną jest g1968 Kapsztad 12 Agatias Scholastyk mień półszlachetny; stosowany w jubi-lerstwie i mechanice precyzyjnej. Agatias Scholastyk, 536-582, historyk bi-zant. i poeta z Myriny w Azji Mn.; autor 100 epigramów oraz dzieła O panowaniu Justyniana (kontynuacja dzieła Prokopiu-sza). agatowa ceramika, wyroby ceram. o dekoracji żyłkowanej, naśladującej agat; wprowadzona w XVII w. w Anglii. agatowe szkło, rodzaj szkła naśladujący agat, powstały z mieszania różnobarwnych mas szklanych; sz.a. wyrabiano w Egipcie (okres hellenistyczny), w Wenecji (XV w.), w Czechach i w Anglii (XIX w.). agawa (Agave), bylina (sukulent) pochodzenia meksyk., o grubych, kolczastych liściach w rozecie; uprawiana gł. w obszarze śródziemnomor. (też zdziczała) jako ozdobna lub włóknodajna (np. a. sizalska), a także w doniczkach; kwitnie tylko raz. Agee [ejdżi:] JAMES, 1909-55, amer. poeta i powieściopisarz (A Death in the Family). Agejla, El (w. w Libii, Cyrenajka, nad M. Śródziemnym), 1941-42 w rejonie A. toczyły się b. ciężkie walki wojsk wł., później niem.-wł. z bryt. wojskami. Agen [ażã], m. we Francji, port nad Garonną, ośrodek adm. dep. Lot-et-Ga-ronne; 35 tys. mieszk. (1968); przemysł ceramiczny, włókienniczy. Agence Centrale Polonaise à Lausanne [ażãs sãtral polone:z alozan] →Centralna Agencja Polska w Lozannie. Agence Polonaise de Presse [ażãs polo-ne:z döpres], poi. agencje prasowe działające 1907-15 w Paryżu (K. Woźnicki) i Rzymie (M. Loret); zajmowały się pol. propagandą prasową na zach. Europy. Agencja, pol. organizacja emigr., zał. w Paryżu 1794 przez umiarkowanych działaczy powstania kościuszkowskiego (F. Barss i J. Wybicki); liczyła na pomoc dyplomatyczną i wojsk. Francji. Agencja Lozańska →Centralna Agencja Polska w Lozannie. Agencja Prasowo-Informacyjna (API), zał 1944 w Lublinie, następnie działająca w Warszawie; abonamentami biuletynów API jest prasa centr. i terenowa. Agencja Robotnicza (AR), zał. 1948 w Warszawie; gł. abonentem biuletynów AR jest prasa KW PZPR. agencja śledcza, w niektórych państwach kapitalist. prywatne biuro śledcze, zajmujące się zbieraniem informacji lub zapobieganiem przestępstwom na zlecenie instytucji lub osób prywatnych. Agencja Żydowska (Jewish Agency), organizacja syjonistyczna powstała 1929 jako organ wykonawczy Świat. Organizacji Syjonistycznej kierujący faktycznie wszystkimi jej czynnościami. agencyjna umowa, umowa, w której jedna strona (agent) podejmuje się — w zamian za prowizję — stałego pośredniczenia przy zawieraniu umów na rzecz strony dającej zlecenie lub zawierania umów w jej imieniu. agenda: 1) placówka, oddział jakiegoś urzędu, instytucji; 2) notatnik, książka do wpisywania spraw wymagających załatwienia, terminarz. agent, ajent, przedstawiciel; osoba pośrednicząca w zawieraniu umów na rzecz dającego polecenie lub zawierająca je w jego imieniu — w zamian za prowizję. Agentia romină de presă [adżencija romynə de presə] (Agerpres), rum. agencja prasowa w Bukareszcie, zał. 1949. agent policyjny, wywiadowca, detektyw, tajny funkcjonariusz policji, wykonując} swoje zadania w sposób dyskretny. agentura: 1) handl. biuro pośrednictwa, agencja; 2) grupa szpiegów i dywersantów na usługach obcego państwa. Agenzia Giornalistica Italia [adżencija dżirnalistika italia] (Italia), oficjalna a-gencja informacyjna wł. Partii Chrześc. -Demokr. w Rzymie, zał. 1950; codzienny serwis krajowy i zagraniczny. Agenzia Nazionale Stampa Associata [adżencija nacjonale stampa assoczita] (ANSA), wł. niezależna agencja prasowa, zał. 1945 w Rzymie; 15 oddziałów we Włoszech i 57 za granicą. Agerpres [adżer-] →Agentia romină de presă. ager publicus, w staroż. Rzymie ziemie państw, na terenach podbitych; od II w. p.n.e. walki o prawo użytkowania tych ziem przez bezrolnych (Grakchowie). Agfa (Aktiengesellschaft für Anilin-fabrikation), niem. wytwórnia chem., wyrabiająca materiały i chemikalia fotograficzne. Agfacolor |-ko-], system fotografii barwnej (także filmu barwnego), opracowany w wytwórni Agfa, oparty na subtraktyw-nym mieszaniu barw; materiały A. składają się z 3 warstw emulsji, czułych na trzy podstawowe barwy światła. aggiornamento [adżdżior-; wł.], tendencja w katolicyzmie postulująca jego odnowę i przystosowanie do wymogów współcz. świata; program reform kościoła od czasu II soboru watykańskiego. Agiadzi, w staroż. Sparcie drugi (obok Eurypontydów) ród król.; protoplastą — Eurystenes, eponimem — syn jego Agis; reprezentanci polityki mocarstwowej Spar-ty; gł. przedstawiciele: Kleomenes III, Leonidas, Pauzaniasz. Agientstwo pieczati „Nowosti" (APN), druga, obok TASS-a, centr. agencja prasowa w ZSRR, zał. 1961 w Moskwie; serwisy do 110 krajów. Aginskie, osiedle w azjat. części Ros. FSRR, ośr. adm. Agińskiego Buriackiego ON; 7 tys. mieszk. (1968). Agiński Buriacki ON, okręg narodowościowy w azjat. części Ros.FSRR, w obw. czytyjskim; 19 tys. km2, 66 tys. mieszk. (1970); ośr. adm. Aginskie; hodowla owiec, bydła, koni, wielbłądów; wydobycie rud metali nieżelaznych. a giorno [a dżiorno; wł.], „jak w dzień"; jasno, rzęsiście (oświetlony). Agis IV, ok. 260-241 p.n.e., król Sparty od 244; w celu wzmocnienia wojsk, i gosp. Sparty dążył do przywrócenia Likurgowe-go ustroju państwa, zniesienia długów i przeprowadzenia nowych nadziałów ziemi (m.in. również dla periojków i metoj-ków). agitacja, działalność mająca na celu jednanie zwolenników dla jakiejś sprawy, idei, poglądu; propagowanie jakichś haseł lub ideologii. agitato [adżi-; wł.], muz. burzliwie, gwałtownie. Agjensia Telegrafike Shqipëtare (ATSH), alb. agencja prasowa w Tiranie, zał. 1944. Aglabidzi, arab. dynastia panująca 800-909 w pn. Afryce (na terenie dzisiejszej Tunezji i wsch. Algierii); A. zdobyli Sycylię, Sardynię i Maltę, patronowali piratom. aglikon (genina), niecukrowy składnik glikozydów. aglomeracja, hutn. proces spiekania miałkich, rud z odpowiednimi dodatkami, np. z miałem węglowym; ma na celu przygotowanie ich do dalszych procesów hutniczych. aglomeracja, urban. duże skupienie ludności i zabudowy na terenie zurbanizowanym; układ osadniczy o licznych zgrupowaniach miejsc pracy, z których jedno ma znaczenie dominujące (np. śródmieście wielkiego miasta). aglomerat, geol. skała piroklastyczna, składająca się z okruchów skał wulkanicznych, scementowanych popiołem wulkanicznym. aglutynacja, biol. zlepianie się rozproszonych w płynnym środowisku komórek, np. bakterii, krwinek, pod wpływem zawartych w osoczu krwi ciał białkowych — aglutynin. aglutynacja, językozn. zjawisko morfologiczne, polegające na tworzeniu form wyrazowych przez dołączanie do tematu jednofunkcyjnych morfemów gramatycznych. Aglutynacyjne języki, typ morfologiczny języków, w których podstawowym środkiem wyrażających kategorie i stosunki gram, jest aglutynacja; m.in. języki uralskie, ałtajskie, koreański, japoński. agnaci, w staroż. Rzymie członkowie rodziny, których pokrewieństwo oparte było wyłącznie na stosunku prawnym wynikającym z podporządkowania władzy ojca; potocznie krewni w linii męskiej. agnacja, pokrewieństwo w linii męskiej, obejmujące także osoby wchodzące do rodziny przez adopcję lub małżeństwo. Agni, wedyjski bóg ognia, odgrywający dużą rolę w rytuale ofiar, pośrednik między ludźmi i bogami. Agnieszka Akwitańska, ok. 1025-77, cesarzowa niem., żona Henryka III, regentka za małoletniości Henryka IV; córka Wilhelma, księcia Akwitanii. Agnita, m. w Rumunii (Siedmiogród); 12 tys. mieszk. (1968); przemysł włókienniczy. Agnon SZMUEL JOSEF (właśc. SZ. J. Czacz-kes), 18881970, prozaik izrael., piszący w języku hebr.; twórca izrael. powieści nar.; nowele i powieści, m.in. o Żydach poi.; nagr. Nobla. agnostycyzm, filoz. sceptyczny kierunek negujący lub ograniczający możliwość poznania rzeczywistości, zwł. zachodzących w niej związków przyczynowych, prawidłowości i praw jej rozwoju; a. głosili m.in. D. Hume i I. Kant. agnozja, utrata możliwości rozpoznawania znaczenia bodźców zmysłowych: słuchowych, wzrokowych i in., zwykle wskutek uszkodzenia odpowiednich ośrodków mózgowych. Agnus Dei [łac, 'baranek boży'], szt. piast, symbol, przedstawienie Chrystusa jako baranka w nimbie krzyżowym, z krzyżem, chorągwią lub kielichem; gł. w sztuce starochrześc. (malowidła w katakum-bach, sarkofagi). agogika, muz. jeden z elementów muz. odnoszący się do tempa i ruchliwości przebiegu (małe wartości rytmiczne). agon, w staroż. Grecji zawody, popisy. agonia, stan przedśmiertny z osłabieniem krążenia krwi, niedotlenieniem tkanek, zamroczeniem świadomości, zanikaniem odruchów i pobudliwości narządów zmysłów. agonistyka, w staroż. Grecji współzawodnictwo w zawodach (agonach). agora, w staroż. Grecji: 1) centr. plac w miastach gr.; rynek; 2) zgromadzenie obywateli w miastach-państwach (polis), decydujące o sprawach polit. i sądowych. Agora ateńska, centr. plac-rynek staroż. Aten; obecnie zespół ruin budowli publ. (buleuterion, Stoa Attalosa — zrekonstruowana, mieści muzeum) i kultowych (tzw. Tezejon, ołtarz Zeusa), niezachowana Stoa Pojkile. agorafobia, chorobliwy lęk przed otwartą przestrzenią. Agorakritos z Paros, V w. p.n.e., rzeźbiarz gr., uczeń Fidiasza; działał w Atenach; posąg bogini Nemezis dla Ramnus, pomnik kultowy Matki bogów dla Aten. Agordat, m. w pn. Etiopii (Erytrea); 4 tys. mieszk. (1961); ośr. handlu i rzemiosła. Agoult [(d)agu] MARIE D' (pseud. Daniel Stern), 180576, fr. pisarka i publicystka; artykuły, prace filoz. i hist.; prowadziła słynny salon literacki. Agra, m. w Indii (Uttar-Pradesz), nad rz. Dżamna; 593 tys. mieszk. (1968); przemysł gł. obuwn., bawełn., szklarski; ośr. Kandlu, rzemiosła i turystyki; węzeł komunik.; uniw.; zabytki architektury (XVI-XVII w.) zaliczane do najpiękniejszych dzieł sztuki islamu, m.in. Czerwony Zamek, Meczet Perłowy, świat, sławy mauzoleum Tadż Mahal. — Zał. w początkach n.e.; XVI-XVII w. stolica państwa Mo-gołów. agradacja, geol. nagromadzanie się osadów prowadzące do podnoszenia się dna basenu sedymentacyjnego; w węższym znaczeniu — nagromadzanie się osadów rzecznych (aluwiów). agrafa, archeol. →fibula. agrafa, szt. plast.: 1) rodzaj ozdobnej zapinki przy staropol. strojach; 2) w architekturze podobny motyw dekoracyjny w punkcie spięcia elementów konstrukcyjnych lub kompozycji dekoracyjnej, występujący najczęściej w XVII i XVIII w. agrafia, utrata możności pisania, upośledzenie towarzyszące często afazji ruchowej. agramatyzm, błędne budowanie zdań lub mówienie stylem „telegraficznym"; objaw niektórych schorzeń ośrodkowego układu nerwowego i niedorozwoju umysłowego. agranulocytoza, ostre schorzenie będące wynikiem uszkodzenia szpiku, polegające na zmniejszaniu się w krwi liczby krwinek białych, tzw. granulocytów. agranulocyty, krwinki białe (leukocyty) nie zawierające ziarnistości w cytoplazmie; wśród a. rozróżnia się limfocyty i mono-cyty. agrarna struktura, klasyfikacja gospodarstw rolnych na pewnym obszarze wg typów ekon., gł. na podstawie wielkości gospodarstw, stosunków własności itp. agrarne prawo, w krajach kapitalist. przepisy prawa dotyczące kształtowania ustroju rolnego przez odgórne działanie organów administracji. agrarny, rolny, rolniczy. agraryzm, doktryna społ. powstała w Niemczech w 2 poł. XIX w.; oparty na niej ruch rozwijał się w XX w. m.in. w Polsce; a. głosił, że podstawą gospodarki jest rolnictwo, a podstawową warstwą narodu chłopi; wysuwał utopijną koncepcję nowego ustroju, pośredniego między kapitalizmem a socjalizmem; umacniał solidaryzm, odrzucał sojusz robota.-chłopski; w państwach socjalist. po II wojnie świat. a. zwalczał program rewolucji socjalist. na wsi. agrawacja, przesadne wyolbrzymianie objawów chorobowych subiektywnych, podświadome (w chorobach nerwowych i psych.) lub świadome ~ dla uzyskania korzyści materialnych (renta, odszkodowanie). agregacja, sposób, stan skupienia elementów. agregat, zbiorowisko, nagromadzenie, całość łącząca niejednorodne części. agregat, techn. →maszynowy zespół. agregatowy wskaźnik, wskaźnik określający stosunki pomiędzy wielkościami zbiorowymi. agregaty krystaliczne, skupienia kryształów tego samego minerału; mogą być ziarniste (np. blaszkowe, włókniste) lub mieć postać nacieków, nalotów i wykwitów na powierzchniach innych minerałów i skał; do a.k. należą też konkrecje. agrégé [-ży], tytuł nauk. m.in. we Fran-cji, nadawany w wyniku egzaminów dla kandydatów na nauczycieli liceów, profesorów i wykładowców szkół wyższych; także tytuł stanowiska w szkole wyższej. Agrell PER SIGURD, 1881-1937, szwedz. językoznawca, slawista; prof. uniw. w Lund; prace z zakresu intonacji i akcentu w językach słow. (Przedrostki postaciowe czasowników polskich). agrément [-mą; fr.], uzyskane w drodze poufnej zapewnienie obcego państwa, że osoba przewidziana jako przedstawiciel dyplomatyczny będzie przez to państwo w tym charakterze przyjęta. agresja, prawo zbrojna napaść jednego państwa na drugie; zakaz a. wprowadził pakt Brianda-Kellogga (1928); został on potwierdzony w Farcie NZ i w Statucie Międzynar. Trybunału Wojsk, w Norymberdze (1945). agresja, psychol. wrogie, zwykle gwałtowne działanie fiz. lub słowne; jedno z następstw frustracji; niekiedy utrwalona cecha osobowości wyrażająca się agresywnymi postawami. agresor: 1) strona napadająca, napast- nik; 2) państwo działające lub agrest (Grossularia), krzew owocowy o pędach kolczastych; uprawia się gł. odmiany a. zwyczajnego (G. reclinata) o owocach (jagodach) zielonych, żółtych, czerwonych; deserowe i na przetwory. agresywny: 1) napadający, zaborczy, posługujący się metodami agresji; 2) napastliwy, zaczepny. Agricola [-ikola] GEORGIUS (właśc. Georg Bauer), 14941555, niem. górnik, metalurg, mineralog i humanista, z zawodu lekarz; autor prac obejmujących całokształt ówczesnej wiedzy górn. i metalurgicznej. Agricola [-ikola] MIKAEL, 1494-1566, pisarz fiń., biskup protest.; twórca fiń. języka lit.; autor modlitewnika i elementarza; tłumacz N. Testamentu. Agricola [-ikola] RUDOLF (ZW. Starszym,- właśc. Huysman Roelof), 1443-85, filolog i filozof, jeden z pierwszych humanistów Holandii i Niemiec; propagator ojczystego języka w nauczaniu; poszukiwał metod nauczania głuchoniemych. Agricola [-ikola] RUDOLF (ZW. Młodszym, właśc. Hydroburgius Rhaetus), 1490-1521, prof. filozofii Akad. Krak.; wydał i przystosował do użytku w szkołach pol. dzieła staroż. autorów. Agrigento [-dżęnto] (gr. Akragas), m. we Włoszech (Sycylia), ośrodek adm. prow. A.; 52 tys. mieszk. (1968); ośr. tu-ryst.; muzea; ruiny świątyń gr. (VII, gł. V w. p.n.e. — świątynia Zgody); romański kościół S. Biagio, katedra (XIII-XV w.). Agrinion, m. w Grecji (Etolia), w pobliżu jez. Trichonis; 20 tys. mieszk. (1961). agrobiologia, dziedzina badań biol. zajmująca się teoret. podstawami nauk roln. z zakresu uprawy i hodowli roślin oraz hodowli zwierząt, wyodrębniana gł. w ZSRR. agrochemia →chemia rolnicza. agroekologia, dział ekologii badający biocenozy upraw roln., warzywniczych i sadowniczych, pływ zabiegów uprawowych i ochrony roślin na agrocenozy oraz oddziaływanie na ich rozwój otaczających środowisk. agrogaz, roln. →biogaz. agrometeorologia, dział meteorologii; nauka badająca wpływ warunków meteo-rol. na rośliny uprawne. agrominium, w PRL określone przepisami prawa elementarne wymogi dotyczące zabiegów agrotechn. i hod. warunkujących racjonalną gospodarkę i należyte wykorzystanie ziemi w gospodarstwach chłopskicn; a. określa się dla całej gromady lub poszczególnych wsi. agronom gromadzki, zawodowo wykształcony rolnik; opracowuje roln. plany produkcyjne dla terenu gromady i kieruje ich realizacją. agronomia, termin niejednoznaczny, w najszerszym znaczeniu całość teoret. i prakt. „wiedzy o gospodarstwie wiejskim, w węższym — o uprawie roli i roślin. agronomówka, budynek na terenie gromady, zazwyczaj z działką ziemi, wyposażony w małe laboratorium i pomoce dydaktyczne; siedziba i mieszkanie agronoma gromadzkiego oraz miejsce zebrań i doszkalania rolników. agrotechnika, całokształt zabiegów stosowanych przy uprawie roli i roślin w celu uzyskania możliwie najlepszych plonów; też jedna z dyscyplin nauk rolniczych. Agrykola, ośrodek sport, młodzieży szkolnej w Warszawie, jeden z najstarszych w Polsce, działający od 1908. Agrypa, ok. I w., rzym. filozof-sceptyk; głosił zasadę wstrzymywania się od wypowiadania sądów pewnych. Agrypa MAREK, ok. 63-12 p.n.e., wódz rzym.; przyjaciel i zięć Oktawiana, doradca w przebudowie i rozbudowie Rzymu; wzniósł m.in. Panteon; opracował podstawy do pierwszej mapy państwa rzymskiego. Agrypina Młodsza, 16-59, córka Agrypi-ny St., żona ces. Klaudiusza, którego otruła, aby wprowadzić na tron swego syna Nerona; zamordowana z jego rozkazu. Agrypina Starsza, ok. 14 p.n.e.-33 n.e., żona Germanika, córka Marka Agrypy, matka Kaliguli i Agrypiny Mł.; zesłana przez Tyberiusza na wygnanie. Agua [ą-], wygasły wulkan w Gwatemali; 3753 m. Aguascalientes [aguaska-], stan w środk. Meksyku, na Wyżynie Meksykańskiej; 5,5 tys. km2, 316 tys. mieszk. (1969); stol. A. Aguascalientes [aguaska-], m. w Meksyku, stol. stanu A.; 167 tys. mieszk. (1969); przemysł włók., spoż., warsztaty kol.; uzdrowisko z gorącymi źródłami. Aguilas [agi-J, m. i port w Hiszpanii (Walencja), nad M. Śródziemnym; 12 tys. mieszk. (1960); kąpielisko. Aguinaldo [agi-] EMILIO, 1869-1964, polityk filipiński; przywódca powstania antyhiszp. 1896-97; od 1897 szef rządu, a od 1899 prezydent Rep. Filipin; w II wojnie świat, współpracował z Japończykami. Aguiyi-Ironsi JOHNSON, 1924-66, polityk nigeryjski, generał; 1966 przywódca zamachu stanu, przewodn. Najwyższej Rady Wojsk, i Federalnej Rady Wykonawczej; obalony i zamordowany. Agulhas →Igielny Przylądek. Agulhas, ciepły prąd mor. na O. Indyjskim; płynie wzdłuż pd.-wsch. wybrzeży Afryki na pd.-zach.; prędkość ponad 3 km/godz. Agulhas Negras [-lias n.] →Itatiaia. Agung (Gunung Api), czynny wulkan i najwyższy szczyt wyspy Bali (Indonezja); 3142 m; na pd. stokach kompleks świątyń Besakih. aguti (Dasyproctidae), rodzina gryzoni; dł. 40-62 cm; roślinożerne; lasy nizinne, sawanny i pola Ameryki Środk. i Pd.; najbardziej znany jest a. złocisty, Dasy-procta aguti, który bywa hodowany. A.h, symbol jednostki amperogodzina. aha, ukryta granica ogrodu, nie zasłaniająca widoku, lecz nieprzekraczalna, np. rów, kanał, uskok tarasowy na stoku wzniesienia. Ahaggar (Hoggar), masyw górski w środk. Saharze (pd. Algieria); najwyższy szczyt Tahat 2918 m. à haute voix [a ot wua; fr.], głośno, na głos. Ahenobarbusa ołtarz, rekonstruowany hipotetycznie monument, z którego pochodziłyby fryzy reliefowe o tematyce mit. (Muzeum w Monachium) i hist. (Luwr), z I w. p.n.e.(?). Ahidjo AHMADOU, ur. 1922, polityk ka-meruński; 195860 premier Kamerunu Fr.; od 1961 prezydent i szef rządu Kameruń-skiej Republiki Związkowej. ahinsa, zasada etyczna ind. kierunków rel. nieszkodzenia nikomu, niezabijania istot żywych, szczególnie silna w dżiniz-mie i buddyzmie; w praktyce — zakaz składania ofiar krwawych, spożywania mięsa. Ahlbeck [a:lbek], znane kąpielisko w NRD, nad M. Bałtyckim, na wyspie Uznam. Ahlen [a:lən], m. w NRF (Nadrenia Pn.-Westfalia); 45 tys. mieszk. (1968); górnictwo węgla kam., przemysł metalowy. Ahlgren [a:l-] ERNST (właśc. Victoria Benedictsson), 1850-88, pisarka szwedz.; powieści, nowele o tematyce wiejskiej. Ahlin [ą:lin] LARS, ur. 1915, pisarz szwedz.; powieści i nowele pod wpływem Hemingwaya; fantazja i zabarwiony groteską humor. Ahmadabad, m. w Indii, stol. stanu Gudżarat, nad rz. Sabarmati; 1,5 mln mieszk. (1968); wielki ośr. przemysłu ba-wełn.; 2 uniw.; liczne zabytki z XIV-XVI w.: brama triumfalna Tin Darwaza, Ahmadabad 13 14 Ahmadi, Almeczety — Rani Sipri z mauzoleum, Sidi Said, studnia Dara Hari. Ahmadi, A1-, m. w pd.-wsch. Kuwejcie; 36 tys. mieszk. (1967); zbiorniki ropy naft.; zakłady odsalania wody morskiej. ahmadija, sekta muzułm., zał. 1889 przez Mirzę Gulama Ahmada z Pendżabu; ahmadi (zwolennicy Ahmada) żyją w Indii, Iranie, Afganistanie, Arabii, Egipcie; znaczna grupa a. w Anglii. Ahmadnagar, m. w Indii (Maha-rasztra); 130 tys. mieszk. (1968); przemysł cukr., włók., skórzany. Ahmad Szah Durrani, 1724-73, szach Afganistanu, poeta; twórca samodzielnego państwa afgańskiego; zbiory poezji, wiersze o wojnie. Ahmes, XVII w. p.n.e., pisarz królewski z Egiptu, sporządził jeden z najstarszych dokumentów mat. (papirus Rhinda) zawierający „przepisy" na rozwiązanie 85 zadań. Ahmet Hamdi Tanpinar [a. h. -pynar], 1901-62, tur. prozaik i poeta; zbiory nowel, powieści, historia literatury tur. XIX Ahmet Hasim [a. haszim], 1885(?)-1933, poeta tur.; twórczość pod wpływem symbolizmu; zbiory poezji, szkice literackie. "Ahram, al-" ['piramidy'], dziennik egip., wydawany od 1875. Ahuachapán [auuaczapan], m. w zach. Salwadorze; ośrodek adm. dep. A.; 15 tys. mieszk. (1965); przemysł spożywczy. Ahund Darwaze Ningrahari, XVI w., afgański pisarz i teolog, przedstawiciel kierunku konserwatywnego, przeciwnik sekty roszani; pisał w języku pers. i pasz-tu. Ahura Mazda →Ormuzd. Ahwaz, m. w Iranie, ośrodek adm. prow. Chuzestan, port nad rz. Karun; 206 tys. mieszk. (1966); ośr. regionu wydobycia ropy naft.; walcownia żel., przemysł spoż., włók.; węzeł komunik.; uniwersytet. Aichinger [aiśyŋər] ILSE, ur. 1921, pisarka austr. (obecnie NRF); powieść anty rasistowska Die grössere Hoffnung, opowiadania, słuchowiska. aide-memoire [ed memua:r; fr.] (memorandum), pismo dyplomatyczne bez adresu, daty, podpisu i pieczęci, zawierające powtórzenie lub uzupełnienie ustnego oświadczenia, doręczone osobiście lub przesłane jako załącznik do noty. Aidit [ajdit] DIPA NUSANTARA, 1923-65, indonez. działacz ruchu robotn.; od 1943 czł., od 1951 przewodniczący KP Indonezji; zamordowany przez reakcję. Aigle [egl], miejscowość w Szwajcarii (Vaud), w dolinie Rodanu, u podnóża Alp Berneńskich; 5 tys. mieszk. (1966); ośr. turystyczny. Aigner CHRYSTIAN PIOTR, 1756-1841, architekt i teoretyk architektury; jeden z gł. przedstawicieli poi. klasycyzmu; prof. uniw. w Warszawie; Świątynia Sybilli i Domek Gotycki w Puławach, kościół św. Aleksandra i pałac Radziwiłłów (obecnie Rady Ministrów) w Warszawie. Aigues-Mortes [eg mort], m. w pd. Francji (Langwedocja), połączone kanałem z M. Śródziemnym; 4,2 tys. mieszk. (1968); rybołówstwo. Aiguille du Midi [egüij dü midi], masyw krystal. w grupie Mont Blanc (Alpy); wys. do 3843 m; końcowa stacja kolejki linowej z Chamonix. Aiguilles Rouges [egüij ru:ż], masyw krystal. w Alpach, w pobliżu Mont Blanc; wys. do 2965 m (iglica Belvedere). Aiken [ejkyn] CONRAD, ur. 1889, poeta amer., tworzący w kręgu wpływów ima-gizmu, gł. T.S. Eliota; wiersze o oryginalnej rytmice, powieści oparte na teorii freudyzmu. ailant, bot. →bożodrzew. Aimée [emy] ANOUK (właśc. Francoise Serya), ur. 1932, fr. aktorka film. (Osiem i pół, Kobieta i mężczyzna). Ain [ę], rz. we Francji, pr. dopływ Rodanu; dł. 200 km; elektrownie wodne. Aioi, m. w Japonii (pd. Honsiu), nad Wewnętrznym M. Japońskim; 39 tys. mieszk. (1965); przemysł stoczniowy. Air (Azbine, Azben), masyw górski w pd. Saharze (rep. Niger), pocięty licznymi uedami na oddzielne masywy; wys. do 1900 m. Airdox [eərdoks; ang.], urządzenie do urabiania węgla, zabezpieczające przed wybuchem metanu lub pyłu węglowego; rolę materiału wybuchowego spełnia sprężone powietrze (pod ciśn. do 800 at.). Airdrie [eərdry], m. w W. Brytanii (Szkocja), w zespole miejskim Glasgow; 35,6 tys. mieszk. (1966); wydobycie węgla kam., hutnictwo żel., przemysł maszyn., włók., papierniczy. Aire [e:r], rz. we Francji, pr. dopływ Aisne; dł. 131 km. Aire [ęər], rz. w W. Brytanii, pr. dopływ rz. Ouse; dł. 115 km. Aireborough [eərbərə], m. w W. Brytanii (Anglia), w zespole miejskim Leeds; 29 tys. mieszk. (1966); przemysł włókienniczy. airedale terier [eərdejl terjər], ang. rasa psów o wszechstronnej użytkowości służbowej; wys. w kłębie 5561 cm; sierść szorstka, czarna lub szaroczarna z podpalaniem na głowie i nogach. Airego spirala [s. erego], obraz interferencyjny otrzymany przy przejściu światła spolaryzowanego liniowo przez dwie płytki kwarcowe umieszczone między skrzyżowanymi nikolami. air mail [eər mejl; ang.], poczta lotnicza. Airy [eəry] SIR GEORGE BIDDELL, 1801-92, astronom ang.; prof. uniw. w Cambridge; opracował metodę wyznaczania paralaksy i apeksu Słońca; odkrył astygmatyzm oka ludzkiego. ais, muz. nazwa podwyższonego o półton dźwięku a. Aisne [en], rz. we Francji, 1. dopływ Oise; dł. 280 km; żeglowna. Aisza, ok. 613-678, żona Mahometa, córka Abu Bakra, pierwszego kalifa; do 656 wywierała znaczny wpływ na rel. i polit. życie państwa; odsunięta przez Alego. Aitken [ejtkyn] ROBERT GRANT, 1864-1951, astronom amer.; opracował katalog zawierający 17 180 gwiazd podwójnych. Aiud [ajud], m. w Rumunii (Siedmiogród), w dolinie rz. Muresz; 20 tys. mieszk. (1968); przemysł maszyn., spożywczy. Aix-en-Provence [eks ã -wã:s], m. w pd Francji (Prowansja); 90 tys. mieszk. (1968); ośr. przem.; uzdrowisko (wody miner.); uniw.; budowle średniow. (m.in. katedra'St. Sauveur XIII-XIV w.), barok, (kościół Ste Marie Madeleine, ratusz). Aix-les-Bains [eks le bę], m. w pd.-wsch. Francji (Sabaudia), w Alpach, nad jez. Bourget; 21 tys. mieszk. (1968); znane od czasów rzym. uzdrowisko (wody miner.); ośr. turyst. i sportów zimowych; muzea; zabytki rzym. (Łuk Campanusa III-IV w.), ratusz (XVI w.). Ajaccio [ażaksjo], m. i port na zach. wybrzeżu Korsyki, we Francji, ośrodek adm. dep. Corse; 41 tys. mieszk. (1968); uzdrowisko klimat.; miejsce urodzenia Napoleona I. Ajaks (Ajas), bohater Iliady; po przyznaniu Odyseuszowi zbroi Achillesa wyrżnął stado baranów, biorąc je za Greków; oprzytomniawszy popełnił samobójstwo. Aja Sofia →Hagia Sophia. Aja Triada →Hagia Triada. Ajbek (właśc. Musa Taszmuhamedow), 1905-68, uzb. pisarz i poeta; czł. AN Uzb.SRR; wiersze i poematy, realist. powieści. Aj Cing, ur. 1910, poeta chin.; twórczość poświęcona walkom z najeźdźcą jap. i uciskiem kuomintangowskim oraz wyzwoleniu Chin. Ajdukiewicz KAZIMIERZ, 1890-1963, logik i filozof; prof. uniw. we Lwowie, w Poznaniu i Warszawie, czł. PAN; twórca tzw. radykalnego konwencjonalizmu oraz semantycznej teorii języka; autor licznych prac z zakresu logiki i metodologii nauk; Język i poznanie, Logika pragmatyczna. Ajdukiewicz TADEUSZ, 1852-1916, malarz (m.in. dworu rum.), portrety, sceny rodzajowe i parady wojskowe. Ajdukiewicz ZYGMUNT, 1861-1917, malarz; portrety, sceny rodzajowe, ilustracje (do Potopu Sienkiewicza). ajguński traktat, 1858, traktat ros.-chiń. podpisany w Ajgun (Chiny); przyznawał Rosji lewy brzeg Amuru — od rz. Argun, oraz prawy — od rz. Ussuri do ujścia. Ajjubidzi, dynastia muzułm., pochodzenia kurdyjskiego, panująca 1171-1250 w Egipcie i Syrii; założyciel i najwybitniejszy władca — Salah ad-Din. Ajka [ojko], m. w zach. Węgrzech, u podnóża Lasu Bakońskiego; 21 tys. mieszk. (1967); wielka huta aluminium; wydobycie węgla brunatnego. a.j.m. →atomowa jednostka masy. ajmalina (gilurytmal), farm. alkaloid; hamuje lub tłumi patologiczne bodźce w mięśniu sercowym, zwiększa przepływ krwi przez naczynia wieńcowe; stosowany w częstoskurczu napadowym i in. Ajmarowie, Indianie Ameryki Pd., gł. w Boliwii i Chile; ok. 1400 tys.; II-V w. wysoka kultura, gł. ośrodek Tiahuanaco (okolice jez. Titicaca) — zabytki monumentalnej architektury kamiennej; w XIV w. podbici przez Inków; rodzina jęz. aj-mara. Ajn Bejda, m. w Algierii, na pd.-wsch od Konstantyny; 31 tys. mieszk. (1966). Ajni SADRIDDIN, 1878-1954, tadż. pisarz, historyk, językoznawca; twórca i gł. przedstawiciel tadż. i uzb. literatury radz.; prezes AN Tadż.SRR; prace hist, lit., językozn., powieści. Ajn Mlila, m. w pn.-wsch. Algierii; 45 tys. mieszk. (1966). Ajnowie, lud nie wyjaśnionego pochodzenia, mieszkańcy wyspy Hokkaido (Ja-ponia), Kurylskich i Sachalinu (ZSRR); ok. 20 tys.; rybołówstwo, myślistwo; język ainu. Ajn Sefra, m. w zach. Algierii, przy linii kol. OranBiszar; 17 tys. mieszk. (1966). Ajn Temuszent, m. w pn.-zach. Algierii; 33 tys. mieszk. (1966); przemysł spożywczy. Ajon Oros, autonomiczny okręg w Grecji, na płw. Athos, rodzaj republiki mniszej pod administracją mnichów prawosławnych; 339 km2, 2,7 tys. mieszk. (1961); kult. i rei. ośrodek kościoła wschodniego. Ajos Andreas, najdalej na wsch. wysunięty przylądek Cypru; 35°40'N, 34°36/E. Aj Petri, szczyt w G. Krymskich (Ukr. SRR); 1233 m. Ajschylos (Eschyl), 525-456 p.n.e., tra-gediopisarz gr., uważany za twórcę klasycznej tragedii; z 90 sztuk zachowało się 7: Błagalnice, Persowie, Siedmiu przeciw Tebom, Prometeusz skowany, Aga-memnon, Ofiarnice, Eumenidy. Ajtmatow CZYNGIS, ur. 1928, pisarz kirgis., tworzy również w języku ros.; powieści i opowiadania (Dżamila) o problematyce społ. i moralnej. Ajtos, m. we wsch. Bułgarii, na pogórzu Bałkanu; 19 tys. mieszk; (1965); przemysł spoż., drzewny. Ajudah, masyw górski na pd. wybrzeżu Płw. Krymskiego (Ukr.SRR); 572 m. Ajun, El, stol. Hiszp. Afryki Zach., nad uedem Sakija elHamra; 10 tys. mieszk. (1967); ośr. handlowy. Ajutthaja (Krung Kau), m. w Syjamie, port w delcie Menamu; ośrodek adm. prow. A.; 36 tys. mieszk. (1965); ośr. handl. regionu uprawy ryżu; muzeum; ruiny zabytkowych świątyń buddyjskich. — 1350-1767 stoi. królestwa Syjamu, zał. 1350 przez króla Ramę Thibodi I, zniszczona przez wojska birmańskie. Ajwazowski IWAN K., 1817-1900, malarz ros.; tematyka gł. marynistyczna (Dziewiąta fala). Aj Wu, ur. 1904, pisarz chin.; autor powieści i zbiorów nowel z życia biedoty wiejskiej pd.-zach. Chin oraz miejskiej; Zajazd niewidomych. AK →Armia Krajowa. Akaba, zatoka w pn. części M. Czerwonego, między Płw. Arabskim a płw. Synaj; głęb. do 1828 m. Akaba, m. w pd.-zach. Jordanii, port nad zat. A.; 15 tys. mieszk. (1968). akacja (Acacia), kolczaste drzewo lub krzew rosnący w tropik. Afryce i Australii; z niektórych gat. środki leczn. (np. ka-techu), gumy (np. guma arab.) i garbniki; drewno użytkowe (meble, galanteria); potocznie a. nazywa się błędnie robinię i karaganę. „akacja biała" →robinia akacjowa. „akacja syberyjska" („akacja żółta") → karagana syberyjska. Akad, staroż. państwo semickie (ok. 2350-2150 p.n.e.) w środk. Mezopotamii; stol. A.; utworzone przez Sargona I, objęło także Sumer (stąd zw. państwem su-meroakadyjskim), Elam i ziemie aż po Azję Mn. i M. Śródziemne. Akad (akadyjskie Agade), staroż. m. w środk. Mezopotamii, stoi. państwa A., nie-zlokalizowane. akademia: 1) instytucja grupująca wybitnych uczonych lub artystów, utworzona dla popierania rozwoju nauki i sztuki; tradycją nawiązuje do staroż. Akad. Platońskiej; a. nauk kieruje ruchem nauk. w kraju; 2) nazwa niektórych uczelni. Akademia Bolońska →Carraccich Akademia. Akademia Florencka, szkoła filoz. zał. 1459 we Florencji przez Cosima de Medi-ci, głosząca filozofię platońską interpretowaną w duchu renes. i odnawiająca tradycje Akad. Platońskiej; istniała do 1521. Akademia Górniczo-Hutnicza (AGH), wyższa techn. uczelnia górn.-hutn. w Krakowie, zał. 1919; obecnie 10 wydziałów; AGH prowadzi liczne prace nauk.-badaw-cze i szkoli magistrów inżynierów dla przemysłu górn., metalurgicznego, ceram. i materiałów budowlanych. Akademia Krakowska →Uniwersytet Jagielloński. akademia muzyczna: 1) zrzeszenie uczonych i miłośników muzyki dla popierania jej rozwoju; 2) stow. dla uprawiania muzyki; 3) wyższa uczelnia muzyczna. Akademia Nauk Technicznych (ANT), zał. 1920 w celu popierania rozwoju w Polsce nauk techn. oraz związanych z nimi nauk mat.-fiz.; działała do II wojny światowej. Akademia Nauk ZSRR (AN ZSRR), najwyższa instytucja nauk. w ZSRR, zał. 1724 w Petersburgu jako Petersburska AN; od 1918 Ros. AN; od 1925 obecna nazwa; 1934 przeniesiona do Moskwy. Akademia Platońska, szkoła filoz. zał. ok. 387 p.n.e. przez Platona; nauczano w niej filozofii, matematyki, astronomii i przyrodoznawstwa; istniała ponad 900 lat (do 529 n.e.); próbę jej reaktywowania stanowiła Akad. Florencka. Akademia Prawa Międzynarodowego, instytucja międzynar. zał. 1923 w Hadze, organizująca corocznie w miesiącach letnich cykle wykładów z zakresu prawa międzynar. publ. i prywatnego. Akademia Rolnicza w Dublanach, zał. 1856 jako Wyższa Szkoła Dublańska; nazwa A.R. od 1901; od 1919 jako wydział rol-niczo-leśny Politechniki we Lwowie. Akademia Sztabu Generalnego im. gen. broni K, Świerczewskiego (ASG), wyższa uczelnia wojsk.r zał. 1947 w Warszawie; kształci oficerów zawodowych wszystkich specjalności. Akademia Sztuk Pięknych (ASP), w Krakowie, wyższa uczelnia artyst.; powstała 1818 jako SSP; od 1900, po reorganizacji J. Fałata, akademia; podczas okupacji zamknięta, 1945 reaktywowana; 1949 połączona z Instytutem Sztuk Pięknych. Akademia Sztuk Pięknych (ASP), w Warszawie, wyższa uczelnia artyst.; powstała 1903 jako SSP; od 1932 akademia; podczas okupacji zamknięta, 1945 reaktywowana; 1950 połączona z Wyższą Szkołą Sztuk Piast. — dawną Miejską Szkołą Sztuk Zdobniczych. Akademia Świętego Łukasza →Accade-mia di San Luca. Akademia Umiejętności (AU), naczelna poi. instytucja nauk. w okresie zaborów; powstała 1871 w Krakowie z Tow. Nauk. Krakowskiego; 1919-51 PAU, później PAN. Akademia Wileńska, zał. 1578 przez Stefana Batorego, 1780 zreformowana i przemianowana na Szkołę Główną W. Księstwa Litewskiego; po rozbiorach przekształcona w Uniw. Wileński. Akademia Wychowania Fizycznego (AWF), w Warszawie, wyższa uczelnia kształcąca specjalistów w dziedzinie wychowania fiz. i sportu; prowadzi badania nauk. nad doskonaleniem metod dydaktycznych i badawczych w wychowaniu fiz. i naukach pokrewnych; powstała 1938 w wyniku przemianowania Centr. Instytutu Wychowania Fiz. (zał. 1929). Akademia Zamojska, zał. 1595 w Zamościu przez J. Zamoyskiego; szkoła pośrednia między średnią a wyższą; zamknięta 1784. akademicki: 1) studencki, dotyczący wyższej uczelni; 2) odnoszący się do akademii jako instytucji zrzeszającej wybitnych uczonych albo artystów; 3) teoretyczny, oderwany od rzeczywistości, jałowy; 4) trzymający się utartych wzorów, poprawny, szablonowy. Akademicki Teatr Dramatu im. A.S. Puszkina w Leningradzie (dawniej Teatr Aleksandryjski), zał. 1756 jako pierwszy państw, teatr publ., związany z rozwojem realizmu w sztuce scenicznej; repertuar klas. i współczesny. Akademicki Teatr Opery i Baletu im. S.M. Kirowa w Leningradzie (dawniej Teatr Maryjski), zał. 1860 (zespół od 1783),. jedna z wybitniejszych scen muz. ZSRR o bogatych tradycjach. Akademicki Związek Sportowy (AZS), organizacja zrzeszająca słuchaczy wyższych uczelni, zał. w Krakowie 1908; rozwija działalność w zakresie sportu wyczynowego i masowego oraz propaguje wychowanie fiz. wśród studentów. Akademicki Związek Walki Młodych „Życie" →Związek Walki Młodych. akademie medyczne, wyższe uczelnie kształcące lekarzy, a niektóre również farmaceutów, podległe Min. Zdrowia i Opieki Społ.; większość utworzona 1950 z odpowiednich wydziałów uniw.; znajdują się w Białymstoku, Gdańsku, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu, Szczecinie, Warszawie, Wrocławiu. akademie wojskowe, uczelnie przygotowujące specjalistów z wyższym wykształceniem dla potrzeb wojska; obecnie (1970) w Polsce istnieją: Akad. Sztabu Generalnego, Wojsk. Akad. Polityczna, Wojsk. Akad. Techniczna, Wojsk. Akad. Medyczna oraz Wyższa Szkoła Marynarki Wojennej (typu akademickiego). Akademii Nauk ZSRR Góry, góry w ZSRR, w Zach. Pamirze; wys. do 7495 m (Pik Komrnunizma); lodowce. akademik: 1) członek akademii — rzeczywisty (wyższy stopień), członek korespondent, członek tytularny lub członek zagraniczny; 2) rzadziej — słuchacz wyższej uczelni, student. akademizm, szt. plast, prąd w sztuce, zwł. XVIII i XIX w., oparty na regułach estetyki klasycystycznej i eklektycznym naśladowaniu artystów i dzieł uznanych za doskonałe; ograniczał swobodę twórczą, narzucając tematykę i środki formalne; źródłem i ostoją a. były akademie sztuki. Akadiemgorodok, dzielnica Nowosybirska, w Ros.FSRR, nad Zbiornikiem Ob-skim; ważny ośr. nauk. Syberii (uniw., liczne instytuty nauk.-badawcze). akcelerometr 15 Akadowie, ludność semicka zamieszkująca Mezopotamię od III tysiąclecia p.n.e.; założyciele m.in. państwa Akad; pozostawali pod wpływem kultury Sumerów. akadyjski język, wschodniosemicki język Mezopotamii w okresie 3000-400 p.n.e.; 2 dialekty: babil. i asyr.; znaczny wpływ substratu sumeryjskiego; bogata literatura w piśmie klinowym. Akan, plemiona Afryki Zach.; gł. Wybrzeże Kości Słoniowej i Złote; ok. 3 min; grupa językowa akan. akanie, językozn. wymowa nie akcentowanego o jako samogłoski zbliżonej do a (występująca w języku ros. i białorus.). akant (Acanthus), bot. śródziemnomor. bylina lub krzew, o dużych, głęboko wyciętych liściach (motyw dekoracyjny); uprawiany od czasów staroż. jako ozdobny. akant, szt. plast, popularny od starożytności motyw dekoracyjny, najczęściej w formie stylizowanych liści rośliny tej nazwy, także gałązek i kwiatów; stosowany w architekturze, rzeźbie i rzemiośle artystycznym. akantocefaloza, choroba pasożytnicza wywoływana przez kolcogłowy bytujące w przewodzie pokarmowym świń, szczurów i in. zwierząt, wyjątkowo człowieka. akantody (Acanthoidei), kopalne ryby paleozoiczne, do 30 cm dł.; ciało wrzecionowate, pokryte łuskami i płytkami; wody słodkie Całej kuli ziemskiej. akapit, początek ustępu w tekście, wyróżniany zwykle przez wcięcie pierwszego wiersza. Akarkuf →Dur-Kurigalzu. Akarnania, kraina hist. w środk. Grecji, nad. M. Jońskim, między rz. Aspropota-mos i zat. Ambrakia; obecnie w granicach nomosu Etolia-Akarnania. Akaroa, znane kąpielisko mor. w Nowej Zelandii, na pd. wybrzeżu Płw. Banksa (W. Południowa). akarologia, dział zoologii zajmujący się badaniem roztoczy. akarycydy (roztoczobójcze środki), środki chem. niszczące jaja, larwy i stadia dorosłe roztoczy (gł. przędziorków); są to najczęściej org. połączenia fosforu, siarki. Akashi [-śi], m. w Japonii (pd. Hon-siu), k. Kobe, port rybacki nad Wewnętrznym M. Japońskim; 172 tys. mieszk. (1967); przemysł elektrotechn., maszyn., metalowy. akaustobiolity, niepalne skały osadowe pochodzenia org., np. większość wapieni, kreda; należą do biolitów. Akbar (Dżelal ed-Din Muhammad), 1556-1605, władca ind. z dyn. Wielkich Mogołów; organizator państwa, reformator rel., budowniczy; mecenas nauki, sztuk, literatury. akceleracja, biol. w toku ewolucji organizmów lub w ich ontogenezie przyspieszenie rozwoju danego narządu w stosunku do innych narządów lub całego organizmu. akceleracja, pedag. przyśpieszenie fiz. i psych. rozwoju dzieci i młodzieży w kolejnych pokoleniach; zjawisko to przejawia się w szybszym dojrzewaniu i osiąganiu w tym samym wieku większych wymiarów ciała. akcelerator (przyśpiesznik), techn. urządzenie do przyspieszania i zwalniania ruchu silnika spalinowego w pojazdach drogowych; reguluje dopływ paliwa do silnika; w samochodach uruchamiany dźwignią nożną (tzw. pedałem gazu), w motocyklach — obrotową rękojeścią (tzw. rączką gazu). akceleratory cząstek naładowanych, urządzenia do nadawania cząstkom naładowanym (elektronom, protonom, cząstkom a i in.) wielkich energii; zależnie od sposobu przyspieszania cząstek dzielone na akceleratory: z generatorami wysokiego napięcia, cykliczne (m.in. cyklotron, be-tatron), liniowe; jedno z podstawowych narzędzi badawczych w fizyce jądrowej. akcelerometr →przyśpieszeniomierz. akcent, wyróżnienie sylaby w wyrazie za pomocą przycisku, intonacji lub ilo-czasu; w języku pol. — a. przyciskowy, stały (na określonej sylabie, zwykle przedostatniej), w ros. i bułg. — swobodny, ruchomy; w serbochorw. — swobodny, nieruchomy. akcent nieliczny, lit. akcent padający w pieśni na sylaby wyznaczone rytmem melodii; może nie pokrywać się z akcentem językowym lub metrycznym. akcentologia, dział językoznawstwa zajmujący się prozodycznymi cechami języka: przyciskiem, intonacją, iloczasem. akcentuacja (akcentacja), system akcentowania w danym języku. akcept, zobowiązanie się do uiszczenia na zlecenie określonej sumy pieniężnej; ma zastosowanie przy wekslach i czekach. akceptacja, wyrażenie zgody, przyjęcie (warunków, rachunku, weksla). akceptant, gł. i bezpośredni dłużnik wekslowy w stosunku do każdego uprawnionego posiadacza weksla; a. staje się trasat z chwilą przyjęcia weksla trasowanego. akcept bankowy, weksel, na którym bank umieścił swój podpis zobowiązując się do wykupienia go w terminie płatności. akceptor, chem. atom, który uczestnicząc w wytworzeniu wiązania chem. z atomem innego pierwiastka (donorem) przejmuje od niego parę elektronów; utworzone wiązanie jest wiązaniem koordynacyjnym. akceptor, pierwiastek domieszkowy powodujący defekt strukturalny w sieci krystal. półprzewodnika, warunkujący przewodnictwo dziurowe — typu p; rolę a. odgrywają np. atomy pierwiastków o wartościowości mniejszej od wartościowości półprzewodnika zasadniczego (np. In w Ge). akceptować, zatwierdzać, zgadzać się, przyjmować, aprobować. akcept weksla, czynność polegająca na przyjęciu i uznaniu przez trasata polecenia wypłaty z weksla. akces, przystąpienie do czegoś, wzięcie udziału np. w jakiejś akcji. akcesja: 1) akces; 2) przyjmowanie i rejestrowanie książek i czasopism wpływających do biblioteki; także księga wpływów do biblioteki i sygnatura akcesyjna. akcesoria, dodatki, uzupełnienia, mniej istotne składniki czegoś, przybory, rekwizyty. akcesoryczne minerały (minerały dodatkowe), minerały występujące tylko czasa-, mi w niektórych skałach jednego typu, np. cyrkon, rutyl, apatyt; niekiedy jednak występując w dużych ilościach są b. cha-; rakterystycznymi składnikami pewnych odmian skał (np. granit turmalinowy). akcesyjny, przyłączający się, przystępujący do czegoś. akcja, działalność, zorganizowane działanie, postępowanie, czynność. akcja, ekon. papier wartościowy, dokument stwierdzający prawo do uczestnictwa w spółce akcyjnej; z posiadania a. wynika gł.: prawo do dywidendy, do uczestnictwa w walnych zgromadzeniach akcjonariuszy, bierne prawo wyborcze; a. danej spółki mają równą wartość nominalną, są zbywalne i niepodzielne. akcja, lit. przebieg przedstawionych zdarzeń w utworze dram. lub epickim (fabuła). Akcja A-B, kryptonim jednej z więkr szych akcji wiosną-latem 1940 w GG mającej na celu likwidację inteligencji pol. przez okupanta hitlerowskiego; zginęło ok. 6 tys. osób, w tym 3,5 tys. działaczy społ.-polit. i intelektualistów. akcja aportowa, akcja wydawana na wkłady niepieniężne (aporty). akcja imienna, akcja wystawiona na nazwisko akcjonariusza, które jest równocześnie wpisane do księgi akcyjnej; zbywalność a.i. może być zastrzeżona do decyzji zarządu spółki. 16 akcent Akcja Katolicka, organizacja katolików świeckich zał. 1876 w celu przeciwdziałania desakralizacji; zwalcza ruchy postępowe i lewicowe, dążąc do podporządkowania kościołowi wszystkich dziedzin życia społ.; w Polsce działała od 1930 do II wojny światowej. Akcja „N", dywersja psychol. wśród Niemców (czasopisma, plakaty, broszury w języku niem.), prowadzona 1940-44 przez wydział ,,N" BIP. Akcja Odra-Nysa (Aktion Oder-Neisse, AKON), skrajnie rewizjonistyczne stowarzyszenie zał. 1962 w NRF; w programie m.in. roszczenia do granic Rzeszy z 1914. Akcja Postępu Demokratycznego (Aktion Demokratischer Fortschritt, ADF), zachodnioniem. ugrupowanie polit. utworzone 1968; sojusz wyborczy DKP, DFU i in. antyfaszystowskich organizacji. akcja socjalna, działalność państwa, związków zaw. i zakładów pracy mająca na celu polepszenie warunków życia ludzi pracy; obejmuje m.in. wczasy pracownicze, stołówki, przedszkola i żłobki, świetlice, domy kultury. akcja uprzywilejowana, akcja pierwszeństwa, daje korzystniejsze uprawnienia niż akcja zwykła; może przyznawać prawo do większej dywidendy, prawo do większej liczby głosów (np. 3 głosy za 1 akcję), przywilej do pierwszeństwa spłaty przy podziale spółki. akcji i reakcji zasada, trzecia zasada dynamiki Newtona. akcji kontrolny pakiet, ilość akcji umożliwiająca faktyczne kontrolowanie działalności spółki akcyjnej; w praktyce, przy rozproszeniu akcji wśród drobnych akcjonariuszy, wystarcza do tego celu posiadanie poniżej 50% akcji. akcji kurs, cena giełdowa akcji, która z reguły jest różna od jej wartości nominalnej, a zależy gł. od wysokości wypłacanej dywidendy. akcjonariusz, posiadacz akcji; będąc współwłaścicielem spółki akcyjnej ma prawo do dywidendy, uczestnictwa w walnym zgromadzeniu akcjonariuszy oraz bierne prawo wyborcze do organów spółki (zarząd, rada nadzorcza, komisja rewizyjna). Akcjum (rzym. Actium, przylądek w zach. Grecji), 31 p.n.e. bitwa mor. pod A. zakończona zwycięstwem Oktawiana nad flotą Antoniusza i Kleopatry. akcydencja, dodatkowa opłata pobierana przy cleniu przywożonych towarów. akcydens, filoz. przypadkowa, nieistotna, zmienna i zależna cecha rzeczy. akcydensowy druk (akcydens), druk okolicznościowy (poza książką i czasopismem), np. formularz, etykietka, zaproszenie. akcydentalny, przypadkowy, przygodny, okolicznościowy. akcyjna turbina, turbina, w której czynnik pracujący (woda, para, spaliny) oddaje wirnikowi swoją energię kinetyczną, uzyskaną w wyniku rozprężenia w przyrządzie ekspansyjnym. akcyjny kapitał, wymieniona w statucie spółki suma pieniężna wpłacona przez akcjonariuszy; a.k. jest podstawą działalności spółki i podstawą jej materialnej odpowiedzialności wobec wierzycieli. akefaliczny, szt. plast, określenie bezgłowego stwora w przedstawieniach sztuk plastycznych. AKEL (Anorthotikon Koma tu Ergazo-menu Lau, Cypryjska Postępowa Partia ludu Pracującego), zał. 1941, kontynuatorka KP Cypru; zdelegalizowana 1955-59; 5 posłów na 50 czł. parlamentu; program: m.in. polit. i ekon. samodzielność Cypru, likwidacja obcych baz wojsk., reformy ekon. (m.in. reforma rolna). Akerman →Białogród nad Dniestrem. akermańska konwencja 1826, zawarta w Akermanie (obecnie Białogród nad Dniestrem), między Rosją a Turcją; potwierdzała warunki pokoju bukareszteńskiego 1812. Akhisar, m. w zach. Turcji; 46 tys mieszk. (1965); przemysł spożywczy. Akiba ben Josef, ok. 50-ok. 132, rabin; jeden z twórców doktryny talmudycznej; współorganizator powstania Bar Kochby. Akimow NIKOŁAJ P., 1901-68, ros. reżyser i scenograf; długoletni kierownik artyst. leningradzkiego Teatru Komedii; inscenizacje: Hamlet Szekspira, Sprawa A. Suchowo-Kobylina. akinakes, archeol. krótki, obosieczny miecz brązowy, od VII w p.n.e. używany przez Scytów. akinezja, zredukowanie lub brak ruchów wskutek uszkodzenia obwodowego narządu ruchu, bólu, zmian w układzie nerwowym, także wskutek zaburzeń czynności psych.; też bezruch zwierzęcia (np. dotkniętego owada) — reakcja obronna. Akita, m. w Japonii (pn. Honsiu), port nad. M. Japońskim, ośr. adm. prefektury A.; 230 tys. mieszk. (1967); rafinacja ropy naft., przemysł chem., papiern.; węzeł kol.; w pobliżu wydobycie ropy naftowej. Akka (staroż. Ptolemais), m. w pn. Izraelu, port nad M. Śródziemnym; 33 tys. mieszk. (1967); hutnictwo żel., przemysł mat. bud., włók., chemiczny. — 1191-1291 stol. i ostatni punkt oporu Królestwa Jerozolimskiego. Akkad, al- ABBAS MAHMUD, 1889-1964, arab. poeta i krytyk lit. z Egiptu; znawca kultury arab. i ang.; poezje, powieści, studia krytycznolit., monografie. aklamacja: 1) dziś tylko w wyrażeniu: przez a. — jednomyślnie, bez głosowania; 2) daw. obyczajowy okrzyk powitalny lub wyrażający zgodę na coś, uznanie czegoś. Ąk!avik [əkläwyk], osiedle w pn.-zach. Kanadzie, w delcie rz. Mackenzie; od 1954, w związku z osuwaniem się ziemi, budowa nowego osiedla — Inuvik (55 km na wsch. od A.). Aklilu HABTE UOLD, ur. 1912, premier cesarstwa Etiopii od 1961. aklimatyzacja, procesy przystosowywania się organizmów danego gat., rasy; odmiany do nowych warunków środowiskowych, gł. klimatycznych; następuje w wyniku naturalnych migracji lub przeniesienia przez człowieka. aklimatyzacyjny ogród, obszar, na którym prowadzi się prace hod. nad przystosowaniem do warunków miejscowych roślin pochodzących z różnych rejonów glebowych i klimatycznych. aklimatyzować (się), przystosowywać (się), przyzwyczajać (się) do nowego klimatu, do nowych warunków. akme: 1) szczyt, najwyższy punkt, rozkwit, dojrzałość; 2) wg staroż. Greków kres największego rozkwitu władz umysłowych człowieka, przypadający ok. 40 roku życia. akmeizm [z gr. akmẽ 'szczyt'], kierunek w poezji ros. 1910-20 zainicjowany przez N. Gumilowa, zmierzający do zmysłowego ukazywania piękna świata realnego i zwalczający mistyczną postawę symbolistów wobec rzeczywistości. Akmolińsk →Celinograd. Akola, m. w Indii (Maharasztra); 141 tys. mieszk. (1968); przemysł bawełniany. Akolut (Acoluthus) ANDRZEJ, 1654-1704, orientalista śląski; znał hebr., arab., pers., tur., koptyjski; 1701 łac. przekład Koranu (wybór) z tekstem arab., tur., perskim. akomodacja (nastawność oka), przystosowanie się układu optycznego oka do wyraźnego widzenia z określonej odległości; polega gł. na zmianie krzywizny soczewki. akomodować, przystosowywać, dostosowywać; daw. odpowiadać, zadowalać. akompaniament, muz. partia instrumentalna (niekiedy wokalna) towarzysząca gł. partii solowej lub zespołowej. AKON →Akcja Odra-Nysa. a konto (a conto), zaliczka na poczet należności. Akopian AKOP, 1866-1937, ormiański poeta, rewolucjonista, inicjator literatury proletariackiej w Armenii; liryki, poematy epickie. Akord CYRIAK, 1827-81, działacz niepodległościowy; uczestnik powstania 1863, agent Rządu Nar.; przeciwnik Hotel Lambert; emigrant w Turcji. akord, ekon. system płacy, w którym wysokość wynagrodzenia jest zależna od ilości wykonanej produkcji lub stopnia wykonania normy pracy. akord, muz. współbrzmienie 3 (lub więcej) dźwięków dobranych wg zasad harmonii, np. trójdźwięk akord czasowy, system płacy, w którym zarobek wynika z wykonania norm pracy. akord degresywny, system płacy, przy którym po przekroczeniu pewnej wielkości produkcji przez robotnika płaca za jednostkę zmniejsza się. akordeon, rodzaj harmonii ręcznej z klawiaturą klawiszową dla prawej ręki (melodia) i guzikową (basy) dla lewej ręki. akordowa nadwyżka, wynagrodzenie za produkcję wykonaną ponad normę. akordowa zachęta, często stosowana dopłata do płacy podstawowej zatrudnionych w akordowym systemie płacy w celu uzyskania właściwych proporcji w stosunku do płac zatrudnionych w systemie czasowym. akord pieniężny, system płacy, w którym zarobek wynika z ilości wykonanej produkcji i akordowej ceny za jednostkę. akord premiowy, system płacy, który przewiduje, poza płacą za wykonanie jednostki, premię za osiągnięcie określonych rezultatów, np. w zakresie jakości. akord progresywny, system płacy, przy którym po przekroczeniu pewnej wielkości produkcji przez robotnika płaca za jednostkę zwiększa się o dopłatę. akord zespołowy, system płacy, przy którym norma płacy j,est określona dla zespołu pracowników, np. brygady. Akosombo, węzeł hydroenergetyczny w Ghanie, na rz. Wolta, jeden z największych w Afryce; budowany 196166; obejmuje zaporę wys. 130 m, zbiornik wodny o pow. 8 tys. km2 oraz elektrownię wodną o mocy 500 MW (planowana rozbudowa do 900 MW). akr (acre), ac, jednostka powierzchni (gruntów) używana w krajach anglosaskich; 1 ac. = 4840 jardów kwadratowych = 4046, 86 m2. Akra (Accra), stol. i port Ghany, nad Zat Gwinejską; 616 tys. mieszk. (1968); ważny ośr. przem., handl.., nauk. i kult. kraju; przemysł spoż., drzewny, metal., stoczn. (remont); uniw.; muzeum; forty hol. (XVII w.). Akragas →Agrigento. akrania, wada rozwojowa polegająca na całkowitym lub częściowym braku kości czaszki. akredytowanie, ustanowienie danej osoby jako przedstawiciela dyplomatycznego przy głowie obcego państwa lub organizacji międzynarodowej. akredytywa, forma rozliczeń bezgotówkowych, krajowych i zagr.; także dokument określający ich warunki. akroamatyczna metoda nauczania, sposób nauczania polegający na słownym przekazywaniu uczniom wiedzy w postaci gotowej do przyswojenia. akrobacja lotnicza, sterowany lot statku latającego (samolotu, szybowca) po torze innym niż używany dla wykonania przelotu, połączony z dużymi pochyleniami i przechyleniami, gwałtowną zmianą położenia, kierunku lotu itp.; cel: wypróbowanie maszyny, pokaz; beczka, korkociąg, lot na plecach i in. akrobatyka cyrkowa, rodzaj pokazów cyrkowych, polegających na demonstrowaniu ćwiczeń gimnastycznych, które ukazują siłę i mistrzowskie opanowanie ciała. akrobatyka sportowa →gimnastyka akrobatyczna. Akrokorynt →Korynt. akroleina CH2=CH-CHO, aldehyd nienasycony; toksyczna ciecz otrzymywana przez katalityczne utlenianie propylenu; surowiec m.in. w produkcji gliceryny. akromegalia, choroba będąca wynikiem nadczynności płata przedniego przysadki mózgowej; objawia się przerostem kości i części miękkich twarzy oraz dłoni i stóp. Akron [äkrən], m. w USA (Ohio); 273 tys. mieszk. (1970), zespół miejski 660 tys. (1967); wielki ośr. przemysłu gumowego (gł. opony); uniwersytet. akronim, wyraz utworzony z pierwszych liter albo zgłosek innych wyrazów (np. CDT, Cedet od Centr. Dom Towarowy). Akropol ateński, wzgórze w centrum A-ten, zamieszkiwane od neolitu, następnie centrum kultowe Aten; zabudowa monumentalna od VI w. p.n.e.; w V w. p.n.e. wzniesiono: Propyleje, Partenon, Erchte-jon, świątynię Ateny Nike i in., posągi Ateny; dalsza rozbudowa w okresie rzymskim; obecnie muzealny zespół ruin. akropolis, w staroż. Grecji osiedle lub obronna część miasta położona na wzgórzu; początkowo warowny zamek (siedziba władcy), później często ośrodek kultu rei. (Akropol ateński). „Akropolis", niezależny, konserwatywny dziennik gr., wydawany od 1881 w Atenach; najstarsza gazeta grecka. akrostych, utwór wierszowany, w którym początkowe litery lub słowa wersów tworzą wyraz ewent. zdanie. akroterion, arch. dekoracyjny element rzeźb., gł. w formie palmety, akcentujący wierzchołki trójkątnego frontonu. akrybia, dokładność, staranność. akrydyna C13H9N, heterocykliczny związek org., bezbarwne kryształy; surowiec w produkcji barwników i leków. akrydynowe barwniki, grupa barwników syntet., będących pochodnymi (gł. aminowymi) akrydyny; są to przeważnie barwniki zasadowe stosowane do barwienia skór, bawełny (na zaprawie), wełny, jedwabiu, papieru; niektóre mają własności bakteriobójcze (rywanol, trypaflawina). akrylonitryl CH2=CHCN, związek org. otrzymywany z acetylenu i cyjanowodoru lub z propylenu (przez działanie tlenem i amoniakiem); trująca ciecz; łatwo polimeryzuje; ważny surowiec w produkcji włókien syntet. (anilana). akrylonitrylowe żywice, produkt kopoli-meryzacji akrylonitrylu gł. z chlorkiem winylu, rzadziej polimeryzacji akrylonitrylu; stosowane do wyrobu włókien syntet. (np. anilany) i tworzyw sztucznych. akrylowe żywice, polimery i kopolimery kwasów: akrylowego i metakrylowego, a zwł. ich estrów i nitrylów; rozróżnia się: poliakrylany, polimetakrylany; stosowane do wyrobu m.in. klejów, kauczuków, tworzyw sztucznych (szkła org., artykułów techn.). akrylowy kwas CH2=CHCOOH, łatwo polimeryzująca ciecz; stosowany do wyrobu żywic akrylowych. Aksa, el-, meczet w Jerozolimie, cenny zabytek architektury islamu (VII w.; przebudowywany) ; częściowo spalony w sierpniu 1969; okupacja izrael. Jerozolimy stworzyła warunki, w których możliwe było podpalenie meczetu. Aksakow IWAN S., 1823-86, syn Siergieja, ros. poeta i publicysta, słowianofil; poemat Brodiaga; pesymistyczne wiersze o motywach społecznych. Aksakow KONSTANTIN S., 1817-60, syn Siergieja, ros. krytyk lit. i poeta, słowiano-fil; wiersze, sztuki, prace językozn. i publicystyczne. Aksakow SIERGIEJ T., 1791-1859, pisarz ros.; mistrz opisu przyrody; powieści oby-czajowo-autobiogr. (Kronika rodzinna). aksamit, jednostronna tkanina jedno-barwna, rodzaj pluszu z okrywą włókienną do 3 mm. aksamitka (Tagetes), ozdobna roślina zielna z rodziny złożonych, pochodząca z Ameryki Pd.; kwiatostany żółte lub pomarańczowe; na kwietnikach uprawia się T. erectus i T. patulus. akt 17 Aksamitowski WINCENTY, 1760-1828, generał; uczestnik wojny z Rosją 1792 i powstania 1794; organizator artylerii w Legionach i w Księstwie Warszawskim. akselbant, pleciony sznur naramienny noszony od XVII w. przez generałów, oficerów sztabu gen., adiutantów i żandarmerię. Akselrod LUBOW I. (pseud. Ortodoks), 1868-1946, ros. filozof, estetyk i literatu-rozriawca; działaczka mienszewików. Akselrod PAWIEŁ B., 1850-1928, ros. działacz rewol., narodnik; 1883 współorganizator Wyzwolenia Pracy; od 1903 jeden z przywódców mienszewickich; po 1917 na emigracji. akseroftol (witamina A, właśc. A1 i A2), dwa związki chem. o podobnej budowie i działaniu biol., rozpuszczalne w tłuszczach; występuje np. w tranie, w roślinach jego prowitaminy (karoteny); niedobór a. powoduje kurzą ślepotę, zmiany w nabłonkach. Aksionow WASILIJ P., ur. 1932, pisarz ros.; powieści i opowiadania (W pól drogi do księżyca) z życia młodzieży radzieckiej. aksis (czytal, Axis axis), ssak z rodziny jeleniowatych; wys. w kłębie do 95 cm; rudobrązowy z podłużnymi pasami białych cętek; Płw. Indyjski i Cejlon. aksjologia, nauka o wartościach, teoria wartości; zajmuje się badaniem natury wartości, ustaleniem norm i kryteriów wartościowania; też konkretny system wartości; naczelną wartością w a. marksistowskiej jest człowiek. aksjomat, twierdzenie bezspornie prawdziwe, nie wymagające dowodu. aksjomat (pewnik), log. naczelne założenie systemu dedukcyjnego, przesłanka dowodów. aksjomat równoległości →Euklidesa postulat równoległości. aksjomatyczny system, log. system obejmujący pewien układ aksjomatów oraz zbiór ich log. konsekwencji (twierdzeń wyprowadzonych z tych aksjomatów). aksjomatyka, log. układ aksjomatów, z którego można wyprowadzić wszystkie twierdzenia danej teorii (systemu). aksjomatyzacja, log. postępowanie zmierzające do przedstawienia danej teorii w postaci systemu aksjornatycznego. aksminster, rodzaj dywanów z okrywą w postaci stojących włókien, powstałych w wyniku zastosowania wątku szenilowego (tzw. szenila). aksoida, miejsce geom. chwilowych osi obrotu lub chwilowych osi śrubowych w ruchu ciała sztywnego. aksolotl, neoteniczna larwa płazów ogoniastych — amblistom, ponad 20 cm dł. (forma dorosła nieco mniejsza); Meksyk; pospolity w hodowlach amatorskich i laboratoryjnych. akson (neuryt, włókno osiowe), długa pojedyncza wypustka neuronu, czyli komórki nerwowej, przewodząca impulsy nerwowe i przekazująca je innym komórkom; zwykle otoczona osłonką. aksonometria →perspektywa równoległa. Aksu, m. w Chinach (Sinciang-Ujgur); 40 tys. mieszk. (1957); ośr. regionu uprawy ryżu, jedwabnictwa i artyst. rzemiosła. Aksum, I-VII w. n.e., pierwsze państwo na terenie Etiopii; w IV w. król A. — Ezana przyjął chrześcijaństwo. Aksum, m. w pn. Etiopii, na wys. 2300 m; 12 tys. mieszk. (1956); ośr. rzemiosła i handlu; ruiny budowli pałacowych, kam. trony, stele i nekropola (I-V w.), kościół Marii (XVI w.). aksynit, minerał, borokrzemian wapnia, manganu i żelaza; brun.szary, fioletowy lub oliwkowy, o szklistym połysku; tworzy się pod wpływem intruzji magmy w skały wapienne. akt, czyn, działanie. akt, filoz. urzeczywistnienie możliwości istnienia, wg tomizmu dokonuje się przez połączenie materii z formą; też proces psych. lub życiowy. 18 akt akt, lit., teatr, część utworu dram. lub przedstawienia teatr, stanowiąca całość kompozycyjną i uzasadniona konstrukcyjnie. akt, szt. plas. przedstawienie nagiej postaci ludzkiej, wchodzące w skład kompozycji lub jako samodzielny temat dzieła sztuki. akta, wszelkie pisma o charakterze urzędowym, stanowiące dowód czynności publ. i prywatnych oraz służące celom prawnym; wynik działalności kancelaryjnej urzędów i instytucji (protokoły, raporty, zarządzenia, inwentarze itp.). akt administracyjny, jednostronne wyrażenie woli państw, organu adm., regulujące konkretną sprawę i skierowane do konkretnego adresata. „Akta Grodzkie i Ziemskie", wydawnictwo źródłowe wydawane 1868-1935 (25 t.); archiwalia dotyczące Rusi Czerwonej w XIV-XVI w. i uchwały sejmików z XVIII w., zgromadzone w Archiwum Krajowym Akt Grodzkich i Ziemskich we Lwowie. akta stanu cywilnego, rejestry prowadzone w PRL przez urzędy stanu cyw. w celu ewidencji urodzeń, małżeństw, zgonów\ obywateli. akta ziemskie, księgi sądowe prowadzone w Polsce od XIV w. przez sądy ziemskie, jak też przez sądy grodzkie (akta grodzkie); zawierały rejestry, a później protokoły czynności dokonywanych przez sąd lub przed sądem. Akt emancypacji katolików, ustawa bryt. 1829 przywracająca katolikom prawo sprawowania funkcji publ.; anulowała Test Act. Akteon, mit. gr. myśliwy beocki; ujrzał Artemidę w kąpieli, za co został rozszar pany przez własne psy. aktinidia (Actinidia), dwupienne pnącze pochodzenia azjat., uprawiane w ZSRR i Chinach dla jadalnych owoców, w Polsce jako roślina ozdobna. Aktiubińsk, m. obw. w pn.-zach. części Kazach.SRR; 150 tys. mieszk.. (1970); duży ośr. przem.; w pobliżu wydobycie fosforytów, rud chromu i niklu. Akt 5 listopada, proklamujący w imieniu cesarzy Niemiec i Austrii 5 XI 1916 utworzenie pseudoniezależnego państwa pol. z b. zaboru rosyjskiego. akt notarialny, dokument publ. sporządzony w PRL przez państw. biuro notarialne dla stwierdzenia czynności prawnej; sporządzenie a.n. nakazuje prawo lub wynika z woli stron. aktomiozyna, połączenie 2 białek mięśniowych: aktyny i miozyny. Akt o następstwie tronu →Act of Settle-ment. aktor, artysta, który tworzy postaci sceniczne (za pomocą gestu, ruchu, głosu, mimiki i charakteryzacji, zwykle na podstawie tekstu roli) i odtwarza je przed publicznością (w teatrze, filmie, telewizji). akt oskarżenia, żądanie uprawnionego o-skarżyciela (publ. lub prywatnego) domagające się od sądu rozpoznania sprawy o przestępstwo zarzucane oskarżonemu. akt prawny: 1) akt ustanawiający przepisy (akt prawodawczy); 2) działanie organu państwa lub innego podmiotu prawa zmierzające do wywołania skutków prawnych. akt prawodawczy, akt organu państwa lub innego uprawnionego organu, ustanawiający przepisy prawne (np. ustawa, dekret, rozporządzenie, zarządzenie). akt prawotwórczy, akt prawodawczy. aktualia, rzeczy aktualne, aktualności. aktualizacja, uwspółcześnienie; przystosowanie do obecnie istniejącej sytuacji. aktualizm, geol. jedna z podstawowych zasad w geologii, wg której czynniki działające na skorupę ziemską były w przeszłości takie same jak obecnie i wywoływały takie same procesy geologiczne. aktualności, aktualne wiadomości, rzeczy, sprawy itp. aktualny, teraźniejszy, obecny, bieżący, istniejący współcześnie, „na czasie". „Aktuelt" [-ęlt], dziennik duń., organ socjaldemokratów, wydawany od 1872 jako „Dagens Nyheter"; od 1959 pod obecnym tytułem. aktyn Ac, promieniotwórczy pierwiastek chem. o liczbie atom. 89; zapoczątkowuje podgrupę aktynowców; metal. aktyna, białko kurczliwe włókienek mięśniowych, biorące udział w skurczu mięśni. aktyniczne światło, światło o zakresie długości fal (barw), odpowiadających bar-woczułości materiału fot. i powodujące dzięki temu naświetlenie. aktynograf, aktynometr z urządzeniem samopiszącym. aktynolit, minerał z grupy amfiboli, krzemian wapnia, magnezu i żelaza; tworzy m.in. skupienia włókniste (azbest); występuje w skałach metamorficznych; tworzy niekiedy twardą, zbitą skałę, zw. nefrytem. aktynometr, przyrząd do pomiaru bezpośredniego, rozproszonego i całkowitego promieniowania słonecznego. aktynometria, nauka o promieniowaniu Słońca, Ziemi i jej atmosfery; ściśle związana z fizyką Słońca i atmosfery ziemskiej. aktynoterapia →światłolecznictwo. aktynowce, grupa promieniotwórczych, najcięższych pierwiastków chem.: aktyn Ac, tor Th, protaktyn Pa, uran U i 12 otrzymanych sztucznie transuranowców; zwykle chemicznie aktywne; wartościowość od +2 do +6, gł. +3; izotopy niektórych a. (np. uranu, plutonu) stanowią materiał rozszczepialny w reaktorach i bombach jądrowych. aktyw, najbardziej czynni i wyrobieni politycznie i społecznie członkowie jakiejś grupy społ., organizacji zespołu itp. aktywa (stan czynny), ogół środków gosp. pozostających w danej chwili w dyspozycji jednostki gospodarującej. aktywacji energia, ilość energii, jaką należy doprowadzić do układu, aby wszystkie cząsteczki zmienić w cząsteczki aktywne, tzn. zdolnego wejścia w daną reakcję chemiczną. aktywator (promotor), substancja, która nie katalizuje danej reakcji, lecz dodana do katalizatora wybitnie wzmaga jego aktywność, często zwiększając także selektywność. aktywatory enzymatyczne, jony niektórych metali, związki o charakterze nie-białkowym, niezbędne dla pełnej aktywności określonych enzymów, np. kwas solny jest a.e. pepsynogenu, który przechodzi w aktywną pepsynę. aktywista, członek organizacji polit. albo społ. należący do jej aktywu, biorący czynny udział w jej pracach; działacz. Aktywiści, pol. ugrupowanie polit. w okresie I wojny świat, skupiające zwolenników związania polityki pol. z państwami centralnymi. aktywizacja, uczynienie aktywnym, wzmaganie (się) aktywności, uaktywnianie. aktywizacja nauczania, doskonalenie metod i form organizacyjnych nauczania polegające na wyrabianiu w uczniu aktywnego stosunku do nauki, wdrażaniu go do samodzielnej pracy. aktywności współczynnik →aktywność. aktywność, w termodynamice chem. pojęcie pozwalające na stosowanie dla układów rzeczywistych mat. sformułowań praw określających stan doskonały; a. związana jest z wartością rzeczywistą odpowiednim współczynnikiem aktywności /, który uwzględnia wszystkie wpływy środowiska; np. a. stężeniowa (efektywne stężenie substancji w danych warunkach) wiąże się z rzeczywistym stężeniem molowym c wyrażeniem a = f .c aktywność, psychol. cecha psych. przejawiająca się w częstym podejmowaniu inicjatywy i prowadzeniu intensywnej działalności. aktywność optyczna, zdolność substancji do skręcania płaszczyzny polaryzacji światła. aktywny, czynny, działający. aktywny ster, ster wyposażony w zamontowany na nim silnik elektr. i śrubę; umożliwia sterowanie przy bardzo małych prędkościach. Akt Założenia TDP →Mały Manifest TDP. akumulacja, ekon. gromadzenie środków z części dochodu nar. nie przeznaczonej na spożycie (fundusz a.) w celu dokonywania inwestycji; jest podstawą reprodukcji rozszerzonej; źródłem a. kapitalistycznej jest wartość dodatkowa; a. socjalistyczna odbywa się w formie tworzenia i zwiększania ogólnonar. funduszy służących do rozszerzenia produkcji w interesie całego społeczeństwa. akumulacja, geol. nagromadzanie się osadów; zależnie od środowiska lub czynnika powodującego a. rozróżnia się np. morską, rzeczną, lodowcową. akumulacja, lit. nagromadzenie szeregu określeń bliskoznacznych w celu wzmocnienia ekspresji opisu. akumulacja finansowa (akumulacja pieniężna), różnica między dochodami pieniężnymi otrzymywanymi w wyniku sprzedaży produktów i usług a kosztami ich wytworzenia i zbytu w przedsiębiorstwach socjalistycznych. akumulacją pierwotna, hist. proces stwarzający warunki dalszego rozwoju systemu kapitalist., polegający na odrywaniu bezpośrednich producentów (chłopów, rzemieślników) od środków produkcji przez ich wywłaszczanie; a.p. sprzyjał podbój kolonii, wojny handl., łupiestwo; a.p. w postaci klas. wystąpiła w zach. Europie w XVI i XVII w., na ziemiach pol. gł. w 1 poł. XIX w. akumulator, w maszynie cyfrowej rejestr do magazynowania wyników operacji arytmetycznych i logicznych. akumulator, urządzenie do magazynowania energii elektr. w postaci energii chem.; jest typem odwracalnego ogniwa galwanicznego; ładowaniu a. towarzyszą odwracalne przemiany chem., które stają się źródłem energii elektr. podczas rozładowywania. akumulatora pojemność, wielkość (mierzona w amperogodzinach) określająca ładunek elektr., który można czerpać z akumulatora do chwili jego rozładowania. akumulator cieplny →cieplarka. akumulator hydrauliczny, urządzenie do magazynowania cieczy, np. wody, oleju, pod odpowiednio wysokim ciśnieniem w celu jej późniejszego wyzyskania w prasach lub podnośnikach hydraulicznych itp. akumulator ołowiany, akumulator, którego anodą jest dwutlenek ołowiu PbO2, a katodą ołów metaliczny Pb; elektrolitem jest 30-procentowy roztwór kwasu siarkowego H2SO4; siła elektromotoryczna naładowanego a.o. wynosi ok. 2,0 V, rozładowanego — ok. 1,8 V. akumulatory niklowe, akumulatory, w których anodą jest wodorotlenek niklowy Ni(OH)3, katodą metaliczne żelazo lub kadm, elektrolitem — 20-procentowy roztwór wodorotlenku potasowego KOH. akumulator zimna, urządzenie do magazynowania — za pomocą solanki lub lodu— zimna w okresach małego wykorzystania chłodziarki na okresy dłuższego obciążenia. akupunktura, wschodnioazjat. metoda leczenia, polegająca na nakłuwaniu złotymi lub srebrnymi igłami określonych punktów ciała. akurat: 1) właśnie, dokładnie tak, jak potrzeba, tak samo, tyle; 2) właśnie w tym czasie; 3) wykrzyknik wyrażający zaprzeczenie, niedowierzanie. akuratny, daw. punktualny, dokładny, porządny, staranny. Akure, m. w pd.-zach. Nigerii; 71 tys. mieszk. (1963); ośr. handl., przemysł spoż., drzewny. Akureyri [akurejri], m. w pn. Islandii; 10 tys. mieszk. (1967); port rybacki i handl.; przemysł rybny, włókienniczy. akustyczna izolacja, warstwa materiału tłumiącego drgania akustyczne, zapobiegająca przenikaniu (przewodzeniu) dźwięków (zwykle hałasu) z rozdzielonych nią obszarów. akustyczne efekty (tło akustyczne), dźwięki stanowiące część składową audycji radiowej, odtwarzane z taśm, płyt lub wytwarzane sztucznie za pomocą rekwizytów. akustyka, dział fizyki i techniki obejmujący naukę o wytwarzaniu, odbiorze i propagacji fal sprężystych w ośrodku gazowym, ciekłym i stałym; dotyczy zarówno dźwięków słyszalnych, jak i ultradźwięków i infradźwięków. akustyka muzyczna, dział akustyki związany z muzyką (fizjologia i psychologia słyszenia, systemy dźwiękowe, instrumenty muz., akustyka pomieszczeń). akuszeria, dawna nazwa położnictwa. Akutagawa RYUNOSUKE, 1892-1927, nowelista jap.; tematyka gł. hist.; na podstawie opowiadania Rashomon zrealizowano film. akwaforta, technika graf., metal., wklęsła; polega na trawieniu kwasem azotowym rysunku wykonanego na pokrytej woskiem płycie miedzianej, wypełnieniu wytrawionych miejsc farbą i odbiciu na papierze. akwalung, samoczynny aparat tlenowy lub powietrzny umożliwiający swobodne nurkowanie. akwamanile, naczynie na wodę o kształcie zwierzęcia lub człowieka, służące do polewania rąk, zwykle srebrne lub brązowe, zdobione; znane w Persji i w krajach islamu w VII w.; w Europie w IX-XVI w. akwamaryn, minerał, niebieskawozielo-na, przezroczysta odmiana berylu; cenny kamień szlachetny. akwaplan →narty wodne. akwarela: 1) tzw. farba wodna, o spoiwie rozpuszczalnym w wodzie; 2) technika mai., przy której stosuje się farby akwarelowe; 3) obraz wielobarwny malowany farbami akwarelowymi lub jednobarwny — tuszem, bistrem itp. akwarium, zbiornik na wodę, zwykle szklany, w którym warunki środowiskowe są odpowiednio dobrane do hodowli różnych gat. zwierząt i roślin wodnych. Akwarydy, dwa roje meteorów pochodzące prawdopodobnie z rozpadania się komety Halleya. akwarystyka, biol. wiedza z zakresu hodowli organizmów wodnych w sztucznych warunkach akwarium; także zajęcie amatorskie. akwatinta, technika graf., metal., wklęsła; polega na kilkakrotnym trawieniu kwasem kompozycji wykonanej na pokrytej pyłkiem żywicznym i alkoholem płycie miedzianej, wypełnieniu wytrawionych miejsc farbą i odbiciu na papierze. akwatorium →akwen. akwedukt, wodociąg (bezciśnieniowy) doprowadzający wodę, gł. ze źródeł, przy wykorzystaniu spadku terenu; stosowany już na terenie staroż. Wschodu, Grecji i w państwie rzym. (a. rzym. — odcinkami na arkadach); obecnie gł. w melioracjach. akwen (akwatorium), obszar wodny, odpowiednik terenu na lądzie. Akwileja (Aquileia), m. we Włoszech (Friuli-Wenecja Julijska); 3 tys. mieszk. (1963); dawny port mor., obecnie 9 km od M. Adriatyckiego; muzeum; romańsko-got. bazylika z kryptą (IX w.). akwilon, dato. poetyckie — porywisty wiatr pn. lub pn.wschodni. Akwilon, mit. rzym. bóg wiatru pn.; mit. gr. Boreasz. Akwitania, kraina hist. w pd.-zach. Francji; w starożytności prowincja rzym. w Galii, od 507 w państwie Franków, od VIII w., samodzielne księstwo; 1259-1453 posiadłość angielska. Akwitański Basen, kraina geogr. w pd.-zach. Francji, w dorzeczu Garonny, nad O. Atlantyckim; nizinna, na zach. zalesione wydmy (Landy); wydobycie gazu ziemnego, ropy naft., siarki; gł. m.: Bordeaux, Tuluza. Akwizgran (Aachen), m. w NRF (Nadrenia Pn.Westfalia), ośr. adm. okręgu A.; 176 tys. mieszk. (1968); przemysł włók., metal.; ośr. turyst., uzdrowisko; kościół katedralny (VIII-XIX w.) ze słynną kaplicą pałacową Karola W. (IX w.;, zabytkowe ratusze (XIII i XIV w.), fragmenty obwarowań miejskich. akwizgrański kongres, 1818, pierwszy kongres Świętego Przymierza; zakończył wojsk, okupację Francji, ponowił postanowienia przeciw ruchom rewolucyjnym. akwizgrański pokój 1668, pokój po wojnie fr.-hiszp.; dokonał podziału Flandrii między oba te państwa. akwizgrański pokój 1748, zakończył austr. wojnę sukcesyjną; uznał prawa Marii Teresy do posiadłości Habsburgów (poza Śląskiem i wł. księstwem Parmy i Piacenzy). akwizytor, pracownik przedsiębiorstwa pozyskujący nabywców lub zawierający umowy na rzecz przedsiębiorstwa. Akyab →Situe. akyn, lud. pieśniarz i poeta-improwiza-tor wykonujący swe utwory przy akompaniamencie instrumentu; twórczość a. szczególnie rozpowszechniona wśród tur. narodów ZSRR. akyndży, w średniowieczu nieregularna konnica tur. uzbrojona w łuki i szable. Akżużt (Akjoujt), miejscowość w zach. Mauretanii; 2,5 tys. mieszk. (1962); w pobliżu eksploatacja bogatych złóż rud miedzi. Al, symbol pierwiastka chem. glinu. AL →Armia Ludowa. à la [fr.], w rodzaju, na sposób, jak. ala, wojsk, w staroż. Rzymie „skrzydło" szyku bojowego; w okresie republiki oddział jazdy sprzymierzeńców w sile 300 ludzi, w okresie cesarstwa — 1000 (24 tur-my) i 500 (16 turm) ludzi. Alabama [äləbämə], rz. w pd. części USA; dl. 1154 km", dorzecze 58,5 tys. km2; uchodzi do Zat. Meksykańskiej; ważna droga wodna. Alabama [äləbämə], stan w pd.-wsch. USA, 134 tys. Km2, 3,4 min mieszk. (1970), w tym ok. 30% Murzynów; na pn.-wsch. góry Appalachy, pozostałe obszary nizinne; uprawa bawełny, kukurydzy, orzeszków ziemnych, soi; hodowla bydła; wydobycie węgla kam., hutnictwo żel., przemysł włók., chem.; gł. m.: Birmingham, Mobile, Montgomery (stol.). alabandyn, minerał, siarczek manganu; żelazistoczarny, o połysku półmetalicz-nym; produkt procesów hydrotermalnych. alabaster, minerał, biała, drobnoziarnista odmiana gipsu; materiał rzeźbiarski i dekoracyjny. alabastron, nieduże naczynie z alabastru (staroż. Egipt) lub gliny (staroż. Grecja) o wydłużonym kształcie, do przechowywania olejków i pachnideł. alabastrowe szkło, szkło półprzejrzyste, szarawobiałe lub barwione na kolory pastelowe; wprowadzone ok. poł. XIX w. przez hutę „Józefina" w Szklarskiej Porębie do wyrobu ozdobnych naczyń. à la carte [a la kart; fr.], „według karty"; z jadłospisu (do wyboru). Aladağ [aładągh], pasmo górskie w Taurusie Środk. (Turcja), między Taurusem Cylicyjskim i Antytaurusem; wys. do 3726 m. Aladża Hüjük (Alaca Hüyük), miejscowość w środk. Turcji; bogate groby lokalnych władców z 2 poł. III tysiąclecia p.n.e. alafin, rel. w wierzeniach ludów afryk. o tendencjach państwowotwórczych — panujący król, uważany za potomka boga. Alagoas, stan w pn.-wsch. Brazylii, nad O. Atlantyckim; 27,7 tys. km2, 1,4 mln mieszk. (1969); stol. Maceió. à la grecque [a la grek; fr.], nazwa ubioru i uczesania kobiecego, wzorowanego na ubiorach antycznych, modnego we Francji, a potem w innych krajach eur. w końcu XVIII w. Alain [alę] (właśc. Émile Auguste Char-tier), 18681951, fr. filozof, pisarz i publicysta, kontynuator tradycji kartezjańskiego racjonalizmu; zbiór esejów Propos. Alajuela [alachuela], m. w środk. Kostaryce, ośrodek adm. prow. A.; 26 tys. mieszk. (1967). Alalach (obecnie Açana w Turcji) staroż. m., ośrodek handl.; resztki osiedli (ok. 3000-1194 p.n.e.), liczne świątynie, pałace, tabliczki z pismem klinowym. à la longue [alalą:g; fr.], po dłuższym czasie, z czasem, na dalszą metę. „Alam, al-" ['sztandar'], dziennik marokański, organ Partii Niepodległości, wydawany od 1946. Alamanowie →Alemanowie. Alameda [äləmi:də], m. w USA (Kalifornia), nad Zat. San Francisco, w zespole San Francisco; 66 tys. mieszk. (1970); przemysł chem., stoczn., spożywczy. Alamejn, E1-, miejscowość w pn. Egipcie, nad M. Śródziemnym; ośr. eksploatacji ropy naft. (od 1968). 1942 zwycięskie walki wojsk bryt. nad wojskami niem. (Afrika Korps) i włoskimi. à la minute [alaminüt; fr.], zaraz, natychmiast, na poczekaniu. à la mode [a la mod; fr.], „według mody", nazwa określająca w poł. XVII w. w Niemczech i Niderlandach ubiory, gł. męskie, uszyte wg ówczesnej mody fr.; później każdy modny strój. „à la musette" [a la müzet; fr.], muz. tytuł utworu lub części opartej na basowym burdonie. Alandzkie Wyspy (fin. Ahvenanmaa, szwedz. Aland), grupa skalistych wysepek na M. Bałtyckim, autonomiczny okręg Finlandii; 1505 km2, 21 tys. mieszk. (1963), gł. Szwedzi; ośr. adm. Maarianhamina. alang-alang (Imperata cylindrica), wieloletnia trawa pastewna, gł. składnik stepów i sawann; pospolita zwł. na Archip. Malajskim. alanina, aminokwas występujący praktycznie w każdym białku, a także w stanie wolnym. Alanowie, irański lud stepowy, osiadły w I w. na pn. od Kaukazu; ok. 350 pokonani przez Hunów; potomkami A. są Ose-tyjczycy. à la polonaise [a la polone:z; fr.], nazwa fasonu sukni kobiecej, modnej we Francji 1778-85. Alarcón [-rkon] JUAN RUIZ DE →Ruiz de Alarcón y Mendoza Juan. Alarcón [-rkon] PEDRO ANTONIO DE, 1833-91, pisarz hiszp.; powieści gł. pod wpływem romantyzmu, nowele (Trójgra-niasty kapelusz), pamiętnik. Alaria, bot. →skrzydlica. alarm, sygnał, najczęściej akustyczny, ostrzegający przed niebezpieczeństwem; również stan gotowości w wypadkach powszechnego zagrożenia. alarm, wojsk, rozkaz lub umowny sygnał wzywający wojska do gotowości bojowej; także stan gotowości bojowej. alarmować: 1) zawiadamiać o grożącym niebezpieczeństwie lub sytuacji wymagającej działania, wzywać do gotowości bojowej; 2) szerzyć niepokój. alarmowe urządzenie, urządzenie do samoczynnego lub ręcznego wyzwalania sygnału alarmu; zawiera m.in. ostrzegacz, sygnalizator. Alaryk I, ok. 370-410, król Wizygotów od 395; spustoszył Trację i Grecję; od 401 najeżdżał Italię; 410 jako pierwszy z „barbarzyńców" zdobył Rzym. Alaska, zatoka O. Spokojnego, u pn.--zach. wybrzeży Ameryki Pn.; pow. ok. 1327 tys. km2, głęb. do 5659 m; wyspy: Kodiak, Archipelag Aleksandra, Królowej Charlotty. Alaska [əläskə], półwysep w pd.-zach. części stanu Alaska (USA), między M. Be- Alaska 19 20 Alaska ringa a O. Atlantyckim; wąski, dł. 804 km, wys. do 2505 m (Wulkan Pawiowa w G. Aleuckich); liczne jeziora. Alaska [əläskə], najwyższy łańcuch górski w Ameryce Pn., pn. część Kordylierów; w części pd.-zach. czynne wulkany (Mt. Redoubt); wys. do 6194 m (Mt. MacKinley, najwyższy szczyt Ameryki Pn.); lodowce. Alaska [əläskə], stan USA, na pn.-zach. krańcu Ameryki Pn.; 1519 tys. km2, 295 tys. mieszk. (1970), w tym ok. 35 tys. Eskimosów i Indian; pow. górzysta (Mt. MacKinley 6194 m); rybołówstwo (łososie), gospodarka leśna, hodowla; wielkie zasoby ropy naft., też złoto, srebro; gł. m.: Anchorage, Fairbanks, Juneau (stol.). Alaska-Highway [əläskə häjuej], szosa strategiczna (zbudowana 1942), łącząca m. Fairbanks (Alaska, USA) z m. Dawson Creek (Kanada). Alaski Prąd, ciepły prąd mor. na O. Spokojnym; płynie w zat. Alaska wzdłuż wybrzeży w kierunku pn., następnie wzdłuż płw. Alaska i Aleutów w kierunku zach.; prędkość 1-2 km/godz. Alàssio, m. we Włoszech (Liguria); 12 tys. mieszk. (1961); znane kąpielisko i ośr. turyst.-wypoczynkowy na Riwierze Włoskiej. Alas y Ureña LEOPOLDO [alas i ureńa] →Clarin. alasz, likier ze spirytusu, destylatu kminkowego, cukru i wody, mocy ok. 40%; nazwa od miejscowości Allasch k. Rygi, gdzie opracowano recepturę tego likieru. Alaungpaja, ok. 1711-60, król Birmy od 1752, założyciel dynastii panującej do 1885; zjednoczył kraj; reformy adm. i sądownictwa. Alawi BOZORG, ur. 1904, pisarz pers., więziony za postępowe przekonania; realist. zbiór autobiogr. wspomnień z więzienia, nowele, powieści; Kraj róż i słowików. alawici →nusajryci. Alawici →Alidzi. alax, lek ziołowy, stosowany gł. jako środek przeczyszczający. alba, lir. pieśń poranna, zwł. miłosna; w poezji prowansalskiej i dworskiej. Alba FERNANDO ALVAREZ DE TOLEDO, książę, ok. 150782, hiszp. wódz i polityk, 1567-73 namiestnik w Niderlandach; stłumił ruch antyhiszp.; 1580 podbił Portugalię. Alba, m. we Włoszech (Piemont), nad -Padem; 23 tys. mieszk. (1961); przemysł spożywczy. Albacete [-tete], m. w Hiszpanii (Mur-cja), ośrodek adm. prow. A.; 83 tys. mieszk. (1966); przemysł spoż., skórz.--obuwniczy. Alba Iulia, m. w Rumunii (Siedmiogród), nad Maruszą, ośr. adm. okręgu Alba; 29 tys. mieszk. (1968); muzeum; zabytki rzym.; romańska katedra św. Michała (XIII, XV w.), kościół jezuitów i twierdza (XVIII w.). Alba Longa, m. w staroż. Lacjum (Italia); gł. m. Związku Latyńskiego; z A.L. mieli pochodzić założyciele Rzymu. Albanesi [-nezi] LICIA; ur. 1913, śpiewaczka amer., pochodzenia wł., sopran lir. o świat, sławie; wybitna odtwórczyni partii w operach fr. i wł., zwł. G. Pucci-niego. Albani, ród rzymski, pochodzenia alb., osiadły we Włoszech w XVI w. Albania (Shqipëria, Albańska Republika Ludowa), republika socjalist. w Europie, na Płw. Bałkańskim, 28,8 tys. km2 , 2,1 mln mieszk. (1969), gł. Albańczycy; stol. Tirana; j.u. albański. Powierzchnia górzysta, na wybrzeżach niziny;klimat śródziemnomorski. Kraj roln.-przem.; uprawa kukurydzy, pszenicy, ryżu, drzew owocowych, tytoniu, bawełny; hodowla kóz i o-wiec; wydobycie ropy naft., rud chromu, miedzi i żel., asfaltu naturalnego; gł. port Durres. — Niezależne państewko od XII w.; w XVXIX w. pod panowaniem tur.; od 1913 księstwo pod kontrolą mocarstw eur., od 1928 królestwo; od 1939 okupacja wł., od 1943 — niem.; po wyzwoleniu (od 1946) republika lud.-demokr.; czł. ONZ od 1955; czł. Układu Warsz. 1955-68; czł. RWPG, od 1961 nie bierze w niej udziału. Albania Kaukaska, jedno z najstarszych państw we wsch. Zakaukaziu; wspomniana po raz pierwszy w IV w. p.n.e.; wysoka cywilizacja; w VIII w. n.e. podbita przez Arabów. Albano Laziale [a. lacjale], m. we Włoszech (Lacjum), nad jez. Albano; 20 tys. mieszk. (1963). Albany [o:lbəny], rz. we wsch. Kanadzie; dł. ok. 980 km; uchodzi do Zat. Jamesa w pobliżu m. Fort Albany. Albany [o:lbəny], m. w USA, stol. stanu Nowy Jork, nad rz. Hudson; 114 tys. mieszk. (1970), zespół miejski A.-Schenec-tady-Troy 710 tys. (1967); różnorodny przemysł; uniw.; muzea; zabytkowe budowle (XVIII i XIX w.). Albany [o:lbəny], m. w USA (Georgia), nad rz. Flint; 68 tys. mieszk. (1970); przemysł włók., spoż.; ośr. handl. regionu rolniczego. Albany [o:lbəny], m. i port na pd. wybrzeżu Australii, najstarsza osada Australii Zach. (zał. 1826); 11 tys. mieszk. (1966); baza wielorybnicza; kąpielisko. Albańska Partia Pracy (APP), 1941-48 Komunist. Partia Albanii, zał. 1941; w czasie II wojny świat, na czele walki narodowowyzwoleńczej; od 1944 kieruje przemianami ustrojowymi; po 1961 występuje przeciw generalnej linii w międzynar. ruchu komunist. (stanowisko zbieżne z KP Chin); I sekretarz KC — E. Hoxha. Albańskie Góry, grupa wygasłych wulkanów w środk. Włoszech; najwyższy — Faete 956 m; malownicze jeziora kraterowe; na stokach winnice. albański język, z rodziny indoeur., język Albańczyków w Albańskiej Rep. Lud. i na terenie Jugosławii, Grecji, Włoch; 2 gł. dialekty: gegejski (pn.) i toskijski (pd.); zabytki lit. od XV w.; współcz. języki lit. od XIX w.; pismo łac. od 1908. albański język, z grupy kaukaskich, język mieszkańców staroż. Albanii we wsch. Zakaukaziu, znany z napisów z VI i VII w.; współcześnie kontynuowany przez język udyjski w Azerbejdżanie i Gruzji. albatrosy (Diomedeidae), rodzina dużych ptaków oceanicznych z rzędu rurko-nosych; 14 gat.; silna budowa ciała, długie, wąskie skrzydła, wytrwały lot; O. Spokojny i O. Atlantycki. albedo, stosunek ilości promieniowania odbitego we wszystkich kierunkach do ilości promieniowania padającego. Albee [o:lbi:] EDWARD, ur. 1928, dramaturg amer.; awangardowe sztuki atakujące zmaterializowanie i dezintegrację współcz. społeczeństwa (Kto się boi Wirginii Woolf). Albenga, m. we Włoszech (Liguria); 17 tys. mieszk. (1961); znane kąpielisko i ośr. turyst.-wypoczynkowy na Riwierze Włoskiej. Albéniz [-nit] ISAAC, 1860-1909, hiszp. kompozytor i pianista; reprezentant stylu nar. (elementy muzyki lud., gł. anda-luzyjskiej); utwory fortepianowe (cykle Cantos de España, Iberia), opery, pieśni. Alberdingk Thijm KAREL JOAN LODEWIJK (pseud. Lodewijk van Deyssel), 1864-1952, hol. pisarz i krytyk lit.; zwolennik naturalizmu, później mistycyzmu; powieści, polemiki literackie. Alberobello, miejscowość we Włoszech (Apulia), w pobliżu Bari; unikalny zespół (ok. 1 tys.) domów mieszkalnych, tzw. trulli, gł. jednopiętrowych, zał. na planie koła ze stożkowatymi kam. dachami; kościół S. Antonio w formie trulli. Albers JOSEPH, ur. 1888, malarz amer., pochodzenia niem.; przedstawiciel ab-strakcjonizmu, współtwórca op artu. Albert, ?-ok. 1317, wójt krak. 1290-1312, zwolennik dyn. Luksemburgów; 1311 przywódca buntu niem. patrycjatu przeciw Władysławowi Łokietkowi. Albert [-e:r] (właśc. Alexandre Martin), 1815-95, fr. działacz robotn.; uczestnik powstania lyońskiego 1834; czł. Rządu Tymczasowego 1848, wiceprzewodn. Komisji Luksemburskiej; 1848-59 więziony; 1870 w Komisji Barykad. Albert, 1819-61, książę z niem. rodu Sachsen-CoburgGotha, mąż ang. królowej Wiktorii; od 1875 z tytułem książę małżonek; wywierał duży wpływ na rządy królowej. Albert I, 1875-1934, król Belgów od 1909; w I wojnie świat, walczył na czele wojsk belg. u boku państw sprzymierzonych. Albert [(d')albe:r] EUGEN D', 1864-1932, niem. pianista i kompozytor, pochodzenia fr.; opery (Niziny), utwory fortepianowe, koncerty. Albert ZYGMUNT, ur. 1908, lekarz anatomopatolog; prof. uniw. we Wrocławiu i w Instytucie Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN tamże, czł. PAN; prace z onkologii, gł. doświadczalnej. Alberta [älbe:rtə], "prowincja w zach. Kanadzie; 661 tys. km2, 1,5 min mieszk. (1966); gł. miasta: Edmonton (stol.), Cal-gary; na pd. (prerie) rozwinięte rolnictwo — uprawa pszenicy, jęczmienia, hodowla bydła; bogate złoża ropy naft. (70% wydobycia Kanady), gazu ziemnego. Alberta Jezioro, jez. na granicy Ugandy i Konga (Kinszasa), na wys. 620 m; pow. 5460 km2, głęb. do 48 m; przez J.A. przepływa Nil; żegluga. Alberta Markhama Góra, szczyt na Antarktydzie Wsch., na pn. od G. Królowej Elżbiety, w pobliżu Szelfowego Lodowca Rossa; 3218 m. Alberta Park Narodowy →Kiwu Park Narodowy. Albertazzi [-tacci] GIORGIO, ur. 1923, wł. aktor teatr, i film.; Hamlet Szekspira, Książę Myszkin —- Idiota wg F. Dostojewskiego; także reżyser. Albert, brat →Chmielowski Adam. Albert I Grimaldi, książę Monako, 1848-1922, oceanolog, pionier biol. badań morskich; założył Muzeum Oceanograficzne w Monako oraz Instytut Oceanograficzny w Paryżu. Alberti KAZIMIERA, 1898-1962, poetka i powieściopisarka; od 1945 we Włoszech; liryka nastrojowa, powieści społ.-obycza-jowe. Alberti LEONE BATTISTA, 1404-72, wł. architekt i teoretyk sztuki epoki renesansu; kościół S. Maria Novella, pałac Rucellaich (oba we Florencji), kościół S. Andrea w Mantui; studia nad sztuką staroż.; traktaty, m.in. O sztuce budowania. Alberti RAFAEL, ur. 1902, hiszp. poeta i działacz komunist.; poezje łączące tradycje barok, z lud., później gł. o tematyce polit. i patriot., dramaty. Albertrandy (Albertrandi) JAN CHRZCICIEL, 1731-1808, biskup, historyk i numizmatyk; założyciel i red. „Monitora" i „Zabaw Przyjemnych i Pożytecznych..."; pierwszy prezes Tow. Przyjaciół Nauk. Albertus, postać z pol. komedii rybał-towskiej; bakałarz wiejski wysłany na wojnę (Wyprawa plebańska); także nazwa komedii („albertus") z tą postacią. Albertville [-rwil] →Kalima. Albert von Buxhövden [a. fon buks-höf-], 1160-1229, pierwszy biskup Infknł (od 1199); założył Rygę (1201), utworzył Zakon Kawalerów Mieczowych (1202). Albert Wielki (Albertus Magnus), 1193(?)-1280, niem. filozof i przyrodnik, teolog; wybitny uczony średniow. w zakresie nauk przyrodn.; badania przyrodn. A. należały do szczytowych osiągnięć średniowiecza; nauczyciel Tomasza z Ak-winu; uznany za świętego. albertyzm, filoz. kierunek średniow., nawiązujący do koncepcji Albert W.; w XV w. a. koloński, przeciwstawny tomiz-mowi; wpływy w Polsce (Jan z Głogowa, Michał Twaróg i in.). Albertz [-rc] HEINRICH, ur. 1915, polityk zachodnioberliński; od 1963 bur- mistrz, 1966-67 nadburmistrz Berlina Zachodniego. Albert z Saksonii, 1316-90, średniow. filozof, komentator Arystotelesa; zwolennik log. koncepcji W. Ockhama i fizyki J. Bu-ridana. Albi, m. w pd. Francji, nad rz. Tarn, ośrodek adm. dep. Tarn; 43 tys. mieszk. (1968); hutnictwo żel., przemysł włók., maszyn.; muzeum H. Toulouse-Lautreca; most (XI w.), got. katedra Ste Cecile, pałac arcybiskupi (XIII-XV w.), ratusz (XVI w.). albigensi, ruch społ.-rel. w katolicyzmie fr. XII-XIV w.; występowali przeciwko feudalizmowi i hierarchii kośc; zwalczani przez papiestwo i inkwizycję. Albiker [alby-] KARL, 1878-1961, rzeźbiarz niem. (NRF); klasycyzujące rzeźby figuralne (portrety, akty, figury dekoracyjne, pomniki). Albini FRANCO, ur. 1905, architekt wł.; budowle mieszkaniowe, biurowe i użyteczności publ. (m.in. magazyny Rino-scente w Rzymie); wystawiennictwo, wzornictwo przem. (meble). albinizm (bielactwo wrodzone), uwarunkowany genetycznie brak lub niedobór barwników melaninowych u człowieka i zwierząt; osobnik — albinos ma skórę, włosy, pióra białe, tęczówkę oka różową; a. częściowy daje białe plamy. albinos, człowiek, zwierzę lub roślina dotknięte albinizmem. Albion, najstarsza, zapewne celt. nazwa W. Brytyjskich; obecnie poet. nazwa Anglii. Albireo, ;βCyg, gwiazda podwójna, druga pod względem jasności gwiazda w gwiazdozbiorze Łabędzia (Cygnus), o jasności 3m2. albit, minerał z grupy plagioklazów, gli-nokrzemian sodu. albityzacja, geol. proces przeobrażania innych skaleni w albit pod działaniem krążących w skorupie ziemskiej roztworów miner, bogatych w sód. Alboin (Albuin), ?-572, król Longobar-dów od ok. 565; w sojuszu z Awarami rozbił (567) Gepidów nad Dunajem; 568 podbił pn. i środk. część Italii. Alborg [ol-], m. i port w Danii, nad cieśn. Lim Fjord, ośr. adm. okręgu A.; 84 tys. mieszk. (1969); przemysł stoczn., włók., chem., spoż., cementowy. Albrecht I, ok. 1255-1308, książę Austrii i Styrii, król niem. od 1298, syn Rudolfa I Habsburga; dążył do umocnienia potęgi Habsburgów. Albrecht II, 1397-1439, książę austr., król niem. od 1438, z dyn. Habsburgów; zięć Zygmunta Luksemburskiego, odziedziczył po nim 1437 koronę Węgier i Czech. Albrecht Fryderyk Hohenzollern [a. f. ho:ənco-], 1553-1618, książę prus. od 1568, syn Albrechta Hohenzollerna; 1569 złożył hołd w Lublinie Zygmuntowi Augustowi. Albrecht Hohenzollern [a. ho:ənco-], 1490-1568, ostatni w. mistrz krzyżacki; po sekularyzacji państwa zakonnego i złożeniu hołdu Zygmuntowi Staremu (1525) książę Prus, lennik Polski. Albrecht Kazimierz, 1738-1822, książę saski i cieszyński, syn Augusta III; 1765-80 namiestnik Węgier, 1780-92 gubernator Belgii; założyciel kolekcji rysunków Albertina. Albrecht Niedźwiedź, ok. 1100-70, pierwszy margrabia brandenburski; 1134 objął Marchię Pn. (od 1157 Marchia Brandenburska); prowadził zaborczą politykę wobec Słowian zachodnich. Albula, przełęcz w Alpach Retyckich (Szwajcaria); wys. 2312 m; łączy doliny Innu i Renu. Albulatunnel, tunel koi. w Szwajcarii, w Alpach Retyckich; pod przełęczą Albula; dł. 5,9 km. album: 1) publikacja zawierająca reprodukcje obrazów, rysunków, fotografii itp., także wybór utworów muz.; 2) książ- ka lub zeszyt do zapisywania wierszy, u-mieszczania zdjęć, znaczków. album, hist. w staroż. Rzymie bielona tablica lub fragment muru, na których umieszczano informacje ważne dla ogółu ludności. albuminoidy, biochem. →skleroproteidy. albuminuria, med. →białkomocz. albuminy, grupa białek w zasadzie prostych, gł. zwierzęcych, np. a. osocza krwi; rozpuszczalne w wodzie. albuminy osocza ludzkiego, roztwór albumin otrzymywanych z surowicy krwi ludzkiej; środek krwiopochodny stosowany w leczeniu wstrząsów pourazowych i zapobieganiu im, w przypadku długotrwałych krwawień i in. Albuquerque [(d') albukerke] ALFON-so D', 1453-1515, admirał pbrtug.; wicekról Indii od 1510, twórca kolonialnej potęgi portug. w pd.-wsch. Azji. Albuquerque [älbəkə:rky], m. w USA (Nowy Meksyk), nad rz. Rio Grande del Norte; 242 tys. mieszk. (1970), zespół miejski 288 tys. (1965); przemysł spoż., chem., metal., rzemiosło indiańskie; uniw.; zabytkowe stare miasto; barok, kościół (XVIII w.). Albury [o:lbəry], m. w Australii (Nowa Pd. Walia), port nad rz. Murray; 25 tys. mieszk. (1966); przemysł włókienniczy. Alby [albü], osiedle przem. w pn. Szwecji; przemysł elektrochemiczny. Alcalà de Guadaira [alkala de gua-daira], m. w Hiszpanii (Andaluzja); 31 tys. mieszk. (1960); ośr. turystyczny. Alcalà de Henares [alkala de ena-], m. w Hiszpanii (Nowa Kastylia), nad rz. Henares; 25 tys. mieszk. (1960); zabytki (XV-XVII w.), miejsce urodzenia Cervan-tesa. Alcamo [alkamo], m. we Włoszech (Sycylia); 42 tys. mieszk. (1961). Alcántara [alka-], zakon rycerski w Hiszpanii, utworzony ok. 1156 do walki z Maurami; rozwiązany 1873. Alcántara [alka-], m. w Hiszpanii (Es-tremadura), nad Tagiem; 4 tys. mieszk. (1960); ośrodek turyst.; most rzym. (194 m) ze świątynią. Alcázar de San Juan [alkatar de s. chuan], m. w Hiszpanii (Nowa Kastylia); 25 tys. mieszk. (1960). Alcazarquivir [alkatarkibir], dawna nazwa m. Kasr elKebir (Maroko). alcejska strofa, lit. strofa w poezji klas., spotykana też czasem w poezji pol.; składa się z 4 wersów: U │ — U — U│— U U —│ U U (x2) U │ — U — U │— U U — || —U U—U U | — U— U. Alcesta, mit. gr. →Alkestis. alchemia, uprawiane w Europie w VII-XVI w. dociekania spekulatywne, oparte jednak w pewnej mierze na próbach doświadczalnych, mające na celu otrzymanie „kamienia filozoficznego"; nie wnosząc istotnego postępu w nauce, a. wzbogaciła wiedzę odkryciem i zbadaniem wielu pierwiastków i związków chemicznych. Alchimowicz KAZIMIERZ, 1840-1916, malarz; romant. obrazy hist., rodzajowe, rei., portrety. Alchwarizmi (Muhammad ibn Musa al-Chwarizmi), IX w., arab. matematyk i astronom; rozpowszechnił w Europie cyfry arab.; od jego nazwiska pochodzi wyraz algorytm, od tytułu jego rozprawy o równaniach — algebra (al-dżabr). Alcira [altira], m. w Hiszpanii (Walencja), nad rz.jucar; 28 tys. mieszk. (1960); przemysł włók., cementowy. Alcoa [älkOuə], m. w USA (Tennessee); 6,4 tys. mieszk. (1960); ośr. hutnictwa aluminium. ALCOA →Aluminium Company of America. Alcobaca [alkubasa], m. w Portugalii (Estremadura); 2,7 tys. mieszk. (1960); ośr. turyst.; got. klasztor cystersów (rozbudowany XIV i XVIII w.) z kościołem (grobowce panujących m.in. Piotra I i Inés de Castro z XIV w.). Alcock [o:lkok] SIR JOHN WILLIAM, 1892-1919, lotnik ang.; dokonał (1919) pierwszego w świecie przelotu przez Atlantyk (wraz z A.W. Brownem); zginął w katastrofie lotniczej. Alcoforado [alko-] MARIANA, 1640-1723, zakonnica portug.; domniemana autorka słynnych Listów miłosnych opublikowanych w języku francuskim. Alcoriza [alkorisa] Luis, ur. 1920, meksyk. reżyser film., aktor i scenarzysta pochodzenia hiszp.; filmy o problematyce społ. (Tarahumara, Łowcy rekinów). Alcoy [alkoj], m. w Hiszpanii (Walencja); 51 tys. mieszk. (1960); przemysł włók., papierniczy. Alcyato JAN BAPTYSTA, 1809-55, działacz polit. i publicysta; uczestnik powstania 1830-31; czł. projektowanego Rządu Nar. 1846 z ramienia TDP. Alcybiades ->Alkibiades. Alcyone →Alkione. Aldabra, grupa wysp koralowych na O. Indyjskim, 350 km na pn.-zach. od Madagaskaru, część składowa Bryt. Terytorium Oceanu Indyjskiego. Aldeadávila de la Ribera [-dawila de la rri-], elektrownia wodna w Hiszpanii, na rz. Duero. Aldebaran, α Tau, najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Byka (Taurus) o jasności 0,m8. Aldegrewer [al-] HEINRICH, 1502-po 1555, niem. grafik, złotnik, malarz; cykl sztychów ornamentalnych, obrazy rei., portrety. aldehyd benzoesowy →benzaldehyd. aldehydy, związki org. zawierające w cząsteczce grupę aldehydową —CHO; b. czynne chemicznie; redukowane przechodzą w alkohole, utleniane — w kwasy; najważniejsze: formaldehyd, a. octowy, benzaldehyd. Alder KURT, 1902-58, chemik niem.; prof. uniw. w Kolonii; odkrył i opracował tzw. syntezy dienowe (z O. Dielsem); nagr. Nobla. Alderamin, α Cep, najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Cefeusza (Cepheus) o jasności 2,m6. alderman [o:ldərmən; ang., 'starszy'], w* średniow. Anglii urzędnik hrabstwa; obecnie radny miejski; w USA sędzia pokoju. Alderney [o:lderni] (fr. Aurigny), wyspa w kanale La Manche, w grupie W. Normandzkich (W. Brytania); 7,9 km2, 1,4 tys. mieszk. (1961); hodowla bydła typu mlecznego, uprawa ziemniaków. Aldington [o:ldyŋtən] RICHARD, 1892-1962, ang. poeta i prozaik; współtwórca (z E. Poundem) programu poet. imagiz-mu; antywoj. powieść Śmierć bohatera. aldoksymy RCH=N—OH, związki org. otrzymywane przez działanie hydroksylo-aminy na aldehydy. aldole, β-hydroksyaldehydy, związki org. otrzymywane przez kondensację 2 cząsteczek aldehydu w obecności alkaliów. aldolizacja →kondensacja aldolowa. Aldona Anna, ok. 1309-39, córka ks. Gie- . dymina, żona Kazimierza W. od 1325; małżeństwo to było wyrazem pierwszego zbliżenia pol.-litew. przeciw Krzyżakom. aldosteron, hormon kory nadnerczy; bierze udział w gospodarce elektrolitami, reguluje gospodarkę wodną organizmu, a także wpływa na przemianę cukrową. aldozy, cukry proste zawierające w cząsteczce grupę aldehydową (—CHO). aldrej (aldrey), stop aluminium z domieszkami krzemu, magnezu i manganu; odznacza się dobrą przewodnością elektr. i dość dobrą wytrzymałością; stosowany do wyrobu przewodów wysokiego napięcia. aldrey →aldrej. Aldrich [o:ldrycz] ROBERT, ur. 1918, amer. reżyser film.; twórca "westernów o ambicjach społ. (Vera Cruz, Ostatnia walka Apacza). Aldrićh 21 Aldridge [o:ldrydż] IRA, 1805-67, aktor amer., pochodzenia murzyńskiego; tragik, odtwórca ról szekspirowskich. Aldrin [o:ldryn] EDWIN EUGENE, ur. 1930, astronauta amer.; nawigator statku Apollo 11, z którego z N. Armstrongiem dokonał pierwszego w historii lądowania na Księżycu (20 VII 1969); udział w locie Gemini 12. Aldrovandi ULISSE, 1522-1605, wł. przyrodnik i lekarz; prof. uniw. w Bolonii i założyciel ogrodu bot. tamże; zgromadził bogate zbiory bot. i zool.; lekospis, dzieło o ptakach i o owadach. aldryna, środek owadobójczy (insektycyd), chlorowany węglowodór; stosowany m.in. przeciw drutowcom i pędrakom (długo zalega w glebie); trujący dla ssaków. Aldwych Theatre [o:lduycz tiətər], teatr w Londynie, zał. 1905; interesujące inscenizacje sztuk współcz. (Marat/Sade P. Weissa) w wykonaniu Royal Shakespeare Company. aldyny, nazwa weneckich druków A. Manutiusa i jego następców; gł. wydania klasyków gr. i łac, formatu kieszonkowego. Alea TOMAS GUTIERREZ, ur. 1928, kubański reżyser i organizator produkcji film.; twórca pierwszych filmów kubańskich (Kuba w ogniu) i teoret. studiów społ.psychologicznych. alea iacta est [łac], ,,kości zostały rzucone"; słowa Cezara przekraczającego (49 p.n.e.) rz. Rubikon; zwrot oznaczający powzięcie nieodwołalnej decyzji. aleatoryzm, muz. metoda komponowania zakładająca swobodę interpretacji zapisu muz., świadomie niedokładne wyznaczenie w partyturze obrazu dźwiękowego utworu. Alecsandri [aleksandri] VASILE, 1821-90, rum. poeta i dramaturg; romantyk; uczestnik rewolucji 1848; badacz folkloru; poezje lir., patriot., dramaty hist., komedie. alef zero (80)) moc zbioru wszystkich liczb naturalnych. alegat, dowód, dokument, załącznik. alegoria, w literaturze i sztuce rozbudowany obraz mający poza znaczeniem dosłownym jednoznacznie określony sens umowny, symboliczny; wyobraża zwykle pojęcie oderwane, np. sprawiedliwość — kobieta z przepaską na oczach, z mieczem i wagą. alegoryzm, tendencja w literaturze i sztuce, gł. średniow., uznająca alegorię za gł. środek wypowiedzi o określonym i utrwalonym społ. znaczeniu. alegować, dato. składać dowody, powoływać się na coś, przytaczać. Alegrete, m. w Brazylii (Rio Grande do Sul); 34 tys. mieszk. (1960); ośr. handl.; przemysł spożywczy. Alegria CIRO, 1909-67, pisarz peruwiański; powieści w obronie praw ludności indiańskiej. Aleijadinho [alejżadinio] →Lisboa An-tonio Francisco. Aleixandre y Merlo [alejchandre i m.] VICENTE, ur. 1900, poeta hiszp.; poezje łączące fascynację światem konkretu z silnymi wpływami surrealizmu. aleja, ulica miejska, droga (gł. w parku) wysadzona po obu stronach drzewami. Alejandro Selkirk [alejąan- -kirk] (Mas Afuera), wyspa chilijska, pochodzenia wulkanicznego, na O. Spokojnym, w grupie Juan Fernandez; 85 km2. Aleksander I, 1777-1825, cesarz ros. od 1801, syn Pawła I; udział w koalicjach antynapoleońskich; inicjator Świętego Przymierza; 1815 nadał Królestwu Poi. liberalną konstytucję, z którą się jednak nie liczył; przyłączył do Rosji Finlandię, Gruzję, Besarabię i Azerbejdżan. Aleksander II, 1818-81, cesarz ros. od 1855, syn Mikołaja I; reformy, m.in. uwłaszczenie dokonane na warunkach b. uciążliwych dla chłopów (1861); stłumienie powstania 1863 w Polsce; wpływy na Bałkanach; zginął w wyniku zamachu. 22 Aldridge Aleksander III, 1845-94, cesarz ros. od 1881, syn Aleksandra II; oparł się na skrajnej reakcji; wzmógł akcję rusyfika-cyjną wobec nierosyjskich narodów Rosji; początki rozwoju wielkiego przemysłu. Aleksander VI (Rodrigo Borgia), 1430-1503, papież od 1492; ojciec m.in. Lukrecji i Cezara Borgiów; został papieżem dzięki przekupstwu; nie przebierając w środkach dążył do podniesienia znaczenia własnej rodziny. Aleksander Dobry, ?-1432, książę Mołdawii od 1400; bronił skutecznie kraju przed Tatarami i Węgrami; lennik polski; wspomagał Jagiełłę w wojnie z Krzyżakami. Aleksander Jagiellończyk, 1461-1506, w. książę litew. od 1492, król pol. od 1501, syn Kazimierza Jagiellończyka; uprzywilejował magnaterię; 1505 sejm wymusił na nim konstytucję Nihil novi. Aleksander Karadziordziewicz, 1806-85, książę Serbii 1842-58; austrofil; unowocześnił administrację; obalony pod naciskiem Rosji. Aleksander I Karadziordziewicz, 1888-1934, król SHS od 1921, następnie Jugosławii, 1929 zniósł konstytucję, rządził absolutnie; zwolennik hegemonii serb.; zamordowany przez terrorystów chorwackich (ustasze). Aleksander Newski, 1220-63, w. książę włodzimierski od 1252, syn Jarosława Wsiewołodowicza; 1240 zadał klęskę Szwedom (nad Newą — stąd przydomek), a 1242 — Kawalerom Mieczowym. Aleksander I Obrenowicz, 1876-1903, król Serbii od 1889; despotyczne rządy; zamordowany. Aleksander Wielki, 356-323 p.n.e., król Macedonii od 336; uczeń Arystotelesa; w wyprawie 334-331 (zwycięstwa nad rz. Granik, pod Issos i Gaugamelą) podbił monarchię pers.; twórca rozległego i potężnego imperium; podboje A.W. dały początek epoce zw. hellenizmem. Aleksander z Afrodisias, ok. 200 n.e., filozof gr., komentator Arystotelesa, którego pracom nadał materialist. interpretację. Aleksander z Hales [a. z hejlz], 1175-1245, ang. filozof i teolog, przedstawiciel augustynizmu. Aleksandra, ?-1434, siostra Władysława Jagiełły, żona ks. płockiego Ziemowita od 1387, matka Aleksandra biskupa trydenckiego i Cymbarki, żony Ernesta HabsburgaAleksandra Archipelag, grupa ok. 1100 wysp u wybrzeży Alaski (USA); 36,8 tys. km2. Aleksandra Fiodorowna, 1872-1918, cesarzowa ros., żona Mikołaja II (od 1894), księżniczka heska; pod silnym wpływem Rasputina; podczas I wojny świat, dążyła do odrębnego pokoju z Niemcami. Aleksandra Newskiego Order, odznaczenie radz. przyznawane od 1942 za zasługi wojsk.; pierwotnie order Rosji carskiej (wprowadzone 1725); nadawane wysokim urzędnikom państw, oraz wojskowym od stopnia generałmajora. Aleksandra sarkofag, sarkofag z koń. IV w. p.n.e., znaleziony w Sydonie, reliefowy fryz polichromowany (polowanie i bitwa); błędnie łączony z Aleksandrem W.; muzeum w Stambule. Aleksandra Wielkiego mozaika, wielka mozaika przedstawiająca bitwę pod Issos (Aleksandra z Dariuszem), II w. p.n.e. (dom Fauna w Pompei); obecnie muzeum w Neapolu. Aleksandra I Wyspa (Ziemia Aleksandra I), największa wyspa antarktyczna u zach. wybrzeży Ziemi Grahama; górzysta, wys. do 2987 m; pokryta lodowcami. Aleksandretta →Iskenderun. Aleksandretty Zatoka →Iskend«run. Aleksandria, nazwa kilkudziesięciu miast zał. przez Aleksandra W. oraz władców hellenistycznych, m.in. w Egipcie, Syrii, Afganistanie. Aleksandria, m. i główny port Egiptu, na zach. krańcu delty Nilu, nad M. Śródziemnym; 1,8 mln. mieszk. (1966); przemysł bawełn., chem., papiern., drzewny, metal., spoż., stoczn., rafineria ropy naft.; ośr. handl.; uniw.; muzea; meczety; zał. 332 lub 331 p.n.e. przez Aleksandra W.; od 311 stolica Egiptu Ptolemeuszów; największe miasto śródziemnomor., port handl. i hellenistyczny ośr. życia umysłowego i kult. (Muzeum i Biblioteka Aleksandryjska); w upadku od III w. n.e.; po podboju przez Arabów (641) miasto prowincjonalne; pol. wykopaliska (teatr, łaźnie). Aleksandria, m. w Ukr.SRR (obw. kiro-wogradzki); nad rz. Ingulec; 70 tys. mieszk. (1969); przemysł metal., mat. bud., spoż.; wydobycie węgla brunatnego. Aleksandrow ALEKSANDR W., 1883-1946, radz. kompozytor i dyrygent; autor hymnu państw. ZSRR; 1928 założył Zespół Pieśni i Tańca Armii Czerwonej; utwory symf., kameralne, pieśni masowe. Aleksandrow DYMITR, ur. 1909, lekarz internista; prof. Akad. Med. w Warszawie, komendant Instytutu Kształcenia Podyplomowego WAM tamże, czł. PAN; prace dotyczące zwł. chorób serca. Aleksandrow GIEORGIJ F., ur. 1908, filozof radź., współautor Historii filozofii. Aleksandrow GRIGORIJ W., ur. 1903, ros. reżyser film.; współpracownik S. Eisen-steina, wybitny twórca komedii muz. (Świat się śmieje, Cyrk). Aleksandrow NIKOŁAJ G., ur. 1908, prawnik radz., specjalista w dziedzinie prawa pracy, a także teorii państwa i prawa; prof. uniw. w Moskwie; red. pracy zbiorowej Radzieckie prawo pracy. Aleksandrow PAWIEŁ S., ur. 1896, radz. matematyk topolog; prof. uniw. w Moskwie, czł. AN ZSRR i PAN; prezes Moskiewskiego Tow. Mat., założyciel moskiewskiej szkoły topologicznej. Aleksandrow, m. w eur. części Ros. FSRR (obw. władymirski); 46 tys. mieszk. (1967); przemysł elektrotechn., włókienniczy. Aleksandrowicz ANDREJ, ur. 1906, poeta białorus.: czł. AN Białorus.SRR; wiersze rewol. gł. z okresu wojny domowej. Aleksandrowicz JAKUB (pseud. Alek i in.), 1909-43 działacz pol. i międzynar. ruchu robotn. i ruchu oporu; czł. KPP, u-czestnik walk w Hiszpanii; organizator PPR na Podlasiu; 1943 szef sztabu Okręgu GL Siedlce; zamordowany przez reakcyjne podziemie. Aleksandrowicz JERZY, 1819-94, botanik, zoolog, anatom i ogrodnik; prof. Szkoły Gł. i uniw. w Warszawie; założyciel pierwszej w Polsce Szkoły Ogrodniczej; jeden z pionierów jedwabnictwa. Aleksandrowicz KONSTANTY, 2 poł. XVIII w., malarz; portrety nawiązujące do portretu sarmackiego. Aleksandrowski, m. w Ros.FSRR (obw. permski); 19 tys. mieszk. (1959); przemysł maszyn, i metalowy. Aleksandrowski WASILIJ D., ur. 1897, poeta ros.; zaangażowane liryki z okresu wojny domowej i budownictwa socjalistycznego; czł. Kuźnicy. Aleksandrowsk Sachaliński, m. w azjat. części Ros.FSRR, port na zach. wybrzeżu Sachalinu; 21 tys. mieszk. (1967); przemysł drzewny, rybny; wydobycie węgla kamiennego. Aleksandrów Kujawski, m. pow. w woj. bydgoskim; 9,2 tys. mieszk. (1968); ośr. leczniczy (solanki); przemysł mat. bud. i wikliniarski; prawa miejskie 1880(?). — W 1939-45 hitlerowcy rozstrzelali w A.K. i w lasku odolańskim 1142 osoby z miasta i powiatu. Aleksandrów Łódzki, m. w pow. łódzkim; 14,5 tys. mieszk. (1970); zakłady pończosznicze. — Prawa miejskie 1822 (do 1870) i 1924; w okresie międzywoj. liczne strajki włókniarzy; 1939-45 prawie całkowicie zniszczony. alfatron 23 Aleksandrupolis, m. i port w Grecji (Tra-cja), nad M. Egejskim, ośr. adm. nomosu Ewros; 19 tys. mieszk. (1961). aleksandryn, wiersz 12-zgłoskowy ze średniówką po 6 zgłosce; pojawił się w XII w. w starofr. pieśniach o Aleksandrze Wielkim (stąd nazwa). aleksandryt, minerał, przezroczysta odmiana chryzoberylu; zielony w świetle dziennym, czerwony w sztucznym; cenny kamień szlachetny. Aleksiejew FIODOR J., ok. 1754-1824, malarz ros.; widoki arch. gł. Petersburga i Moskwy, często ze sztafażem. Aleksiejew MICHAIŁ P., ur. 1896, ros. historyk literatury; prof. uniw. w Irkucku i Leningradzie, czł. AN ZSRR; prace o roli literatur słów. w dziejach kultury świat, i o związkach literatury ros. z literaturami zachodnioeuropejskimi. Aleksiejew MICHAIŁ W., 1857-1918, generał ros.; od III 1917 głównodowodzący armii ros., 1917-18 — kontrrewol. Armii Ochotniczej na pn. Kaukazie. Aleksiejew PIOTR A., 1849-91, rewolucjonista ros., robotnik; współtwórca ro-botn. kółek rewol. w Petersburgu; skazany na katorgę. Aleksiejew WASILIJ M., 1881-1951, sino-log ros.; prof. uniw. w Leningradzie, czł. AN ZSRR; badacz literatury i etnografii Chin. Aleksiejew WASILIJ, ur. 1942, ciężarowiec radz.; dwukrotny mistrz i rekordzista świata w wadze superciężkiej (635,5 kg w trójboju — IX 1971). Aleksiej Piotrowicz, 1690-1718, carewicz ros., syn Piotra I; uczestnik bojarskiego spisku przeciw ojcu; stracony. aleksja, utrata możności czytania, towarzysząca często afazji ruchowej. Aleksy (Siergiej W. Simanski), 1877-1970, od 1913 biskup, od 1945 patriarcha kościoła prawosł. w Rosji; czł. Radź. Komitetu Obrońców Pokoju. Aleksy I Komnenos, 1048-1118, cesarz bi-zant. od 1081; walki z Normanami (Robert Guiscard), Pieczyngami i Seldżuka-mi; wykorzystał I krucjatę dla wzmocnienia pozycji cesarstwa w Azji Mniejszej. Aleksy Michajłowicz, 1629-76, car ros. od 1645, syn Michała Fiodorowicza Romano-wa; zatwierdzenie poddaństwa chłopów; stłumienie powstania S. Razina; połączenie Ukrainy z Rosją; 1654-67 wojna z Polską. aleksyna, biol. →dopełniacz. Aleman [-man] MATEO, 1547-po 1613, pisarz hiszp.; słynna powieść łotrzykowska Vida y hechos del picaro Guzmàn de Al-franche. Alemanowie (Alamanowie), lud germ. osiadły w III w. nad Menem; pokonani 357 przez Rzymian, zajęli tereny nad górnym Renem; od A. wywodzi się fr. nazwa Niemiec — Allemagne. Alembert [(d') alabę:r] JEAN LE ROND D', 1717-83, fr. filozof, matematyk i fizyk; przedstawiciel racjonalist. filozofii fr. oświecenia; prekursor pozytywizmu, postulował program nauki opartej na faktach; współtwórca Wielkiej Encyklopedii Fr.; zapoczątkował teorię równań różniczkowych cząstkowych, sformułował kryterium zbieżności szeregów. d'Alemberta paradoks [p. dalã-] (Eule-ra paradoks): ciało poruszające się ruchem jednostajnym i prostoliniowym w ośrodku płynnym nie doznaje żadnego oporu; słuszne dla płynu idealnego, natomiast niesłuszne dla rzeczywistego. d'Alemberta siła [s. dalã-] →bezwładności siła. d'Alemberta zasada [z. dalã-], jedno z podstawowych praw dynamiki układu punktów materialnych pozwalające sprowadzić problemy dynamiki do łatwiej rozwiązywalnych problemów statyki. alembik, chem. rodzaj retorty; aparat destylacyjny używany przez alchemików. alembik, wódka wytrawna (tzw. przepalanka). Alencar [-kar] JOSE MARTINIANO DE, 1829-77, brazyl. pisarz i polityk; przedstawiciel romantyzmu; dążył do oczyszczenia literatury nar. z obcych wpływów; powieści gł. z życia Indian brazylijskich. Alencon [alãsą], m. w zach. Francji, nad rz. Sarthe; ośrodek adm. dep. Orne; 32 tys. mieszk. (1968); od XVII w. słynie z produkcji koronek; muzeum koronek. Alentejo [alętężu], kraina hist. w pd. Portugalii; lasy dębu korkowego; gł. m.: Beja, Evora. Alepi (ang. Aleppey), m. w Indii (Kera-la), port nad O. Indyjskim; 159 tys. mieszk. (1968); przemysł drzewny, spożywczy. Aleppo →Haleb. Aleramo SIBILLA, 1876-1960, wł. powieściopisarka i poetka; przedstawicielka literatury sentymentalnej o charakterze auto-biogr. (Kobieta); rzeczniczka sprawy kobiecej. alergeny, ciała chem. o typie białek, gli-koproteidów lub wielocukrów, które, po wprowadzeniu do ustroju drogą pozajelitową lub przez uszkodzony nabłonek jelitowy względnie oddechowy, powodują swoiste odczyny uczuleniowe. alergia, stan uczulenia organizmu na działanie pewnych ciał, gł. białkowych (alergenów), zawartych w powietrzu (np. pyłki kwiatów), pokarmach (np. raki, poziomki), w bakteriach i wewnątrz organizmu (produkty przemiany materii); przyczyna wielu chorób, zw. alergicznymi (astma, pokrzywka, katar sienny i in.). alergometria, badanie stanu uczulenia organizmu na działanie alergenów (np. próby tuberkulinowe, reakcje na różne pyłki roślinne). alert, stan międzynarodowego pogotowia obserwacyjnego w okresie wzmożonej a-ktywności Słońca, zaburzeń magnet. itp. Alert [ələ:rt], baza meteorol. i radiowa w Kanadzie, na pn. wybrzeżu W. Ellesme-re'a; najdalej wysunięte na pn. (82°30'N) stale zamieszkane osiedle na świecie. alert harcerski, akcja harcerska, w ramach której harcerze poznają historię i teraźniejszość kraju, ludzi, którzy go bronili i budowali. Aleš MIKULÁŠ, 1852-1913, malarz czes.; wybitny przedstawiciel nar. szkoły malarstwa; tematyka hist., oparta na podaniach lud., malowidła ścienne, cykle rysunków. Alés [ales], m. w pd. Francji (Langwe-docja), w Sewennach; 43 tys. mieszk. (1968); hutnictwo żel., przemysł chem.; w pobliżu wydobycie węgla kamiennego. Alesja (obecnie Alise-Sainte-Reine, Francja), w starożytności m. w Galii; w czasie powstania Galów (52 p.n.e.; Wer-cyngetoryks) oblegane i zdobyte przez Cezara. Alessandri ARTURO, 1868-1950, polityk chilijski; działacz Partii Liberalnej; 1920-25 i 1932-38 prezydent. Alessandri JORGE, ur. 1896, prawicowy polityk chilijski; od 1925 deputowany do parlamentu; 1948-50 min. finansów, od 1957 senator; 1958-64 prezydent. Alessandria, m. we Włoszech (Piemont), ośrodek adm. prow. A.; 100 tys. mieszk. (1969); przemysł włókienniczy. Alessi GALEAZZO, 1512-ok. 1572, architekt wł., przedstawiciel manieryzmu w Genui i Mediolanie; kościoły (S. Maria di Carig-nano w Genui), liczne wille i pałace. Ålesund [o:ləsun], m. w zach. Norwegii, nad M. Norweskim; 39 tys. mieszk. (1969); port rybacki i handl., przemysł rybny. Aletsch [aletsz], największy lodowiec Alp (Szwajcaria), między masywami Jung-frau i Aletschhorn; pow. ok. 115 km2, dł. ok. 26 km. Aletschhorn [aletszh-], szczyt w Alpach Berneńskich (pd. Szwajcaria), ponad lodowcem Aletsch; 4195 m. Aleuci (Unangan), lud mongoloidalny; mieszkańcy W. Aleuckich, Admiralicji, części płw. Alaską (USA); ok. 6 tys., Ko-mondorów (ZSRR) ok. 1 tys.; myślistwo, rybołówstwo; język zbliżony do eskimoskiego, Aleucki Rów, rów oceaniczny w pn. części O. Spokojnego; ciągnie się wzdłuż W. Aleuckich i płw. Alaska; głęb. do 7822 m. aleuronowe ziarna, bot. substancje zapasowe, gł. białkowe, gromadzące się w plazmie komórkowej dojrzałych nasion wielu roślin (np. grochu, w ziarniakach zbóż). aleuryt, bot. →kroplan. aleuryty, osadowe skały okruchowe o średnicy ziaren 0,01-0,1 mm; do a. należą lessy, mułki, mułowce. Aleuty, archipelag górzystych wysp na O: Spokojnym, część stanu Alaska (USA); 37,8 tys. km2, 8,1 tys. mieszk. (1970); czynne wulkany. Alexander [älygzändər] HAROLD RUPERT, 1891-1969, marszałek bryt.; wybitny dowódca w II wojnie świat, (opanowanie Tunezji, inwazja na Włochy). Alexander [älygzändər] SAMUEL, 1858-1938, filozof ang., przedstawiciel bryt. neorealizmu i teorii emergencji. Alexandrescu [-sku] GRIGORE, 1812-85, poeta rum.; romantyk; uczestnik ruchów rewol. 1848; poezje rewol. i patriot., bajki. Alexandria [älygzändrjə], m. w USA (Wirginia), w zespoie Waszyngtonu; 110 tys. mieszk. (1970); funkcje gł. mieszkaniowe. Alexandria, m. w Rumunii, na Niz. Wołoskiej, ośr. adm. okręgu Teleorman; 22 tys. mieszk. (1966); przemysł spożywczy. Alexandrowicz STEFAN, ur. 1904, zootechnik; prof. WSR w Poznaniu, czł. PAN; prace hod. gł. nad trzodą chlewną (rasa złotnicka); Przemysłowy tucz trzody chlewnej. Alexis [-ksi] PAUL, 1847-1901, fr. pisarz, naturalista, uczeń É. Zoli; powieści, nowele, dramaty. Alexis WILLIBALD (właśc. Georg Wilhelm Haring), 1798-1871, pisarz niem.; powieści hist. z dziejów Brandenburgii i Pros; Die Hosen des Herrn von Bredov. Alexy JANKO, ur. 1894, słowac. malarz pisarz; stworzył podstawy nowoczesr sztuki nar.; związany z lud. tradycjam alfa, bot. →esparto. alfabet, ułożony w trad. porządku zes. liter w pismach, w których litery odd pojedyncze głoski; nazwa od dwu piei szych liter a. greckiego: alfa beta ( abecadło); a. polski to częściowo zmod kowany a. łaciński. alfabet flagowy →kod sygnałowy. alfabet muzyczny, litery łac. oznaczają-ce w obrębie oktawy kolejne dźwięki ska-li diatonicznej: c, d, e, f, g, a, h. alfabet semaforowy, żegl. zespół sygnałów oznaczających litery alfabetu, cyfry lub znaki umowne, przekazywanych za pomocą 2 chorągiewek trzymanych przez sygnalistę lub ruchomych skrzydeł urządzenia sygnalizacyjnego, ustawianych pod różnymi kątami w stosunku do pionu; używany w sygnalizacji morskiej. alfabet telegraficzny, zbiór znaków kodowych odpowiadających w danym kodzie telegr. znakom pisma, liczbom i czynnościom aparatów (odstęp, zmiana wiersza); np. a.t. Morse'a. alfabetyczne pismo, pismo posługujące się znakami dla cząstek dźwiękowych wyrazów; może być: sylabiczne (np. pisma ind.), spółgłoskowe (pisma semickie) iub głoskowe jak pismo gr. i łacińskie. alfa cząstka a, jądro atomu helu |He złożone z dwóch protonów i dwóch neutronów; stosowana do wywoływania reakcji jądrowych. Alfa i Omega, pierwsza i ostatnia litera alfabetu gr.; symbol początku i końca wszechrzeczy, znany już w hellenizmie; w Apokalipsie symbol Boga i Jezusa; przen. początek i koniec, absolutny autorytet, wyrocznia. alfa promienie, cząstki a wysyłane przez jądra atomowe, w wyniku rozpadu promieniotwórczego (np. uranu, radu). Alfarabi →Farabi, al-. alfatron, lampa jonizacyjna stosowana do pomiaru ciśnienia gazu w technice próżniowej; zakres pomiarów 10÷l0-4 Tr. alfenole, handlowa nazwa niejonowych substancji powierzchniowoczynnych produkcji poi., zawierających jako gł. składnik oksyetylowane alkilofenole. alfer, stop aluminium (ok. 12-13°/o) i żel., magnetycznie miękki, stosowany do wyrobu transformatorów, elektromagnesów Alfieri DINO, 1886-1966, wł. polityk faszyst.; 1929-38 wielokrotnie minister; 1943 przeciwnik Mussoliniego, zbiegł do Szwajcarii; 1944 zaocznie skazany na karę śmierci przez trybunał faszyst. w Weronie. Alfieri VITTORIO, 1749-1803, pisarz wł.; twórca wł. tragedii klasycyst. (Saul, Mirra); autobiografia (Vita), dzienniki, traktaty polemiczne. Alfios, rz. w pd. Grecji; dł. 111 km; uchodzi do M. Jońskiego. Alföld [olföld] →Węgierska Wielka Nizina. Alfons XIII, 1886-1941, król hiszp. 1902-31; emigrował 1931 po proklamowaniu republiki. Alfons V Afrykańczyk, 1432-81, król Portugalii od 1439; kontynuował zapoczątkowane przez Henryka Żeglarza wyprawy odkrywcze na zach. wybrzeża Afryki. Alfons X Mądry, 1226-84, król kastylij-ski; mecenas nauki i sztuki; autor zbioru pieśni lir. (Cantigas de Santa Maria). Alfons I Zdobywca, 1110-85, pierwszy król Portugalii (od 1139); uniezależnił Portugalię od Kastylii. Alfred Anglik (Alfred z Sareshol), XIII w., filozof ang.; łączył platonizm z zainteresowaniami przyrodniczymi. Alfred Wielki, ok. 849-899, król ang. od 871; odparł najazdy duń. i zjednoczył większość ziem ang.; popierał nauki; tłumacz Dziejów powszechnych Orosiusa (dodał m.in. wzmiankę o ziemiach pol.). al fresco [al fresko] →fresk. Algardi ALESSANDRO, 1602-54, wł. rzeźbiarz i architekt epoki baroku rzym.; grobowiec Leona XI, willa Bamphili w Rzymie. Algarve, kraina hist. w pd. Portugalii, między ujściem Gwadiany a O. Atlantyckim; słynie z uprawy fig, migdałowca i winorośli. — Do XII w. A. należała do Arabów; 1212-51 stopniowo wyzwalana; przyłączona przez Alfonsa III do Portugalii. algazel (Oryx tao), afryk. duża antylopa, zbliżona pokrojem i biologią do oryksa; obszary półpustynne i górskie. algebra, jeden z najstarszych i najobszerniejszych działów matematyki; początkowo była teorią rozwiązywania równań posługującą się symboliką literową; współcz. a. bada własności takich tworów abstrakc. jak grupy, pierścienie, ciała, struktury, algebry Boole'a, przestrzenie wektorowe. algebraiczna funkcja, każda funkcja y — f(x), która spełnia pewne równanie W(x, y) = 0, gdzie W jest wielomianem dwóch zmiennych (np. y = (l+x)/(l + x2)). algebraiczna krzywa, krzywa opisywana równaniem algebraicznym, np. x3+y3 = =3xy. algebraiczna liczba, każda liczba będąca pierwiastkiem pewnego równania algebraicznego o współczynnikach całkowitych (np. liczba 2+√7 jest la., gdyż jest pierwiastkiem równania algebraicznego x2-4x—3 = 0). algebraiczna nierówność, nierówność, w której z jednej strony znaku < (lub >, lub ≥, lub ≤) występuje wielomian algebraiczny stopnia n ≥ 1, a z drugiej zero (np. x2-4x-21 ≤ 0). algebraiczna powierzchnia, powierzchnia opisywana równaniem algebraicznym, np. z = x2+xy+y2. algebraiczna suma, wyrażenie złożone z pewnej ilości liczb lub funkcji połączonych znakami + i — (np. a— b+c—d). algebraiczne równanie, równość dwóch wyrażeń algebraicznych. algebraiczne wyrażenie, każde wyrażenie zbudowane ze zmiennych i stałych za pomocą dodawania, odejmowania, mno- 24 alfenole żenia, dzielenia i podnoszenia do potęg wymiernych (np. √x/(l+x2)). algebraiczny pierwiastek stopnia n z liczby a, każda taka liczba b, że bn = a [np. liczba 4 ma dwa p.a. stopnia 2, mianowicie +2 oraz —2, gdyż (±2)2 = 4]. algebra logiki, log. zbudowany przez G. Boole'a rachunek nazw (klas), w którym stosunki i działania log. (tzw. log. dodawanie, mnożenie i odejmowanie) były pojęte na wzór odpowiednich stosunków i działań algebraicznych. algebry twierdzenie podstawowe: każdy wielomian zespolony mą przynajmniej jeden pierwiastek. Algeciras [alcheti-], m. w Hiszpanii (Andaluzja), nad Cieśn. Gibraltarską; 75 tys. mieszk. (1967); port handl. i rybacki; przemysł spoż.; kąpielisko; ośr. turystyczny. 1906 konferencja międzynar. zwołana w celu złagodzenia konfliktu fr.-niem. w sprawie Maroka. „Algemeen Handelsblad" [alchəme:n han-], hol. dziennik liberalny, wydawany od 1828. Algenib, γ Peg, trzecia pod względem jasności gwiazda w gwiazdozbiorze Pegaza (Pegasus) o jasności 2m9. Alghero [algęro], m. we Włoszech (Sardynia), nad M. Śródziemnym; 27 tys. mieszk. (1961). algi →glony. Algier, stol. i ważny port Algierii, nad M. Śródziemnym; 904 tys. mieszk. (1966); gł. ośrodek przem., nauk. i kult. kraju; uniw.; muzea; liczne meczety (m.in. Wielki Meczet) i pałace (XVI-XIX w.). Algieria (Algierska Republika LudowoDemokratyczna), państwo w pn.-zach. Afryce; 2,4 mln km2, 13,3 mln mieszk. (1969), gł. Arabowie i Berberowie; stol. Algier; inne gł. m.: Oran, Konstantyna, Annaba; dzieli się na 15 dep.; j.u. arabski. Powierzchnia wyżynnogórzysta; klimat na pn. — śródziemnomor.,na pd. — pustynny (Sahara); słone jeziora (szotty). Kraj roln. z rozwijającym się przemysłem; uprawa pszenicy, jęczmienia, winorośli, roślin cytrusowych, oliwek, warzyw, w oazach — palmy daktylowej; hodowla owiec, kóz, bydła, wielbłądów; zbiór korka i trawy alfa; wydobycie ropy naft. (70% eksportu), gazu ziemnego, rud żel. i fosforytów; przemysł spoż., włók., chem., cementowy; gł. porty mor.: Algier, Oran, Annaba, Bedżaja, Arzaw. - Od 1830 podbój i osadnictwo fr., od 1873 posiadłość fr.; po wojnie narodowowyzwoleńczej 1954-58 i rokowaniach (od 1960) proklamowanie 1962 niepodległości; republika, rządy jednopartyjne (FLN); ód 1965 głową państwa Rada Rewol., szefem państwa — jej przewodniczący. alginowy kwas, wielocukier, składnik błon komórkowych niektórych glonów mor., stosowany w przemyśle spoż., farm. i in. Algoa, zatoka O. Indyjskiego u pd. wybrzeża Afryki. Algol, β Per, gwiazda zmienna zaćmieniowa w gwiazdozbiorze Perseusza (Per-seus), o jasności 2m2-3,m5. ALGOL (Algorithmic language), uniwersalny międzynar. język automatycznego programowania maszyn cyfrowych. algologia, dział botaniki zajmujący się grupą roślin niższych zw. glonami. algonk, geol. →proterozoik. Algonkinowie, Indianie Ameryki Pn.; ok. 170 tys.; przeważnie w rezerwatach Kanady i USA; myślistwo, rolnictwo; al-gonkińska grupa językowa. algorytm, metoda rozwiązywania zagadnień, posługująca się językiem symbol., podająca zbiór przepisów postępowania wyznaczających kolejne czynności, które prowadzą do rozwiązania danego zagadnienia. algrafia (aluminografia), technika druku płaskiego; jako formy używa się folii aluminiowej powleczonej warstwą światło- czułą; a. stosuje się m.in. do druków vvie-lobarwnych (plakaty, reprodukcje i *in.). Algren [o:lgrən] NELSON, ur. 1909, pisarz amer.; powieści ukazujące świat slumsów Chicago (The Man with the Golden Arm); reportaż z podróży szlakiem Hemingwaya. Alhadżi Abubakr Imam, ur. 1911, pisarz nigeryiski, tworzący w. języku hausa; traktaty filoz. i rei., powieści, opowiadania, bajki, utwory dla dzieci. Alhambra, warowny zespół pałacowy w Grenadzie (XIII-XIV w.) — jeden z najważniejszych zabytków arab. w Hiszpanii; dziedzińce Lwów i Mirtów, sale Ambasadorów, Trybunału (XIV w.); na miejscu dawnego meczetu — renes. pałac Karola V (XVI w., nieukończony). Alhambra [älhämbrə], m. w USA (Kalifornia), w zespole miejskim Los Angeles; 55 tys. mieszk. (1960); przemysł lotn., petrochemiczny. Alhucemas [alute-] →Chuzama, El-. Ali (Ali ibn AbuTalib), ok. 600-661, kalif od 656, zięć Mahometa (mąż Fatimy), ostami z 4 wybieralnych jego następców; czczony przez szyitów. Aliakmon →Wistrica. alianci, sojusznicy, sprzymierzeni; w I wojnie świat. gł. przeciwnicy państw centr.; w II wojnie świat, koalicja antyhitlerowska. alians, przymierze, sojusz między państwami. aliant, sprzymierzeniec, sojusznik. alias, daw. czyli, inaczej. aliaż, dawna nazwa stopu. Ali Bajramły, m. w Azerb.SRR, nad Kurą; 25 tys. mieszk: (1967); wydobycie ropy naft.; wielka elektrownia cieplna. Ali-bej →Bobowski Wojciech. alibi [łac], przytoczenie faktów mających stwierdzić, że osoba podejrzana nie przebywała w miejscu przestępstwa, w czasie gdy je dokonano. Alicante [-kante], m. i port w Hiszpanii (Walencja), nad M. Śródziemnym, ośrodek adm. prow. A.; 136 tys. mieszk. (1968); przemysł metal., chem., spoż.; ośr. turystyczny. Alice Springs [älys spryŋz], m. w Australii (Terytorium Pn.), w G. Macdonnella; 6 tys. mieszk. (1966); ośr. handl. i usługowy; węzeł komunik.; ośr. turystyki. Alichanjan ARTIEMIJ I., ur. 1908, fizyk radź.; czł. AN ZSRR; badania w dziedzinie fiz. jądrowej i promieniowania kosmicznego. Alichanow ABRAM I., ur. 1904, fizyk radź.; czł. AN ZSRR; badania w zakresie promieni X, fizyki jądrowej i promieniowania kosmicznego. alidada, część składowa instrumentów mierniczych służących do pomiarów kątowych; ma postać koła (lub listwy) z no-niuszami, które może się obracać wraz z lunetą celowniczą względem nieruchomej podstawy. Alidzi (Alawici), potomkowie kalifa Alego i córki Mahometa, Fatimy; domagali się wyłącznych praw do kalifatu; koncepcja ich boskiej predyspozycji do władzy stanowi jedną z zasad doktryny szyickiej. a lie has no legs [ə laj häz nou legz; ang.], „kłamstwo nie ma nóg"; kłamstwem daleko się nie zajdzie. alienacja, filoz. wyobcowanie; w filozofii marksistowskiej — proces, w którym pewne społ. wytwory działalności ludzkiej wyodrębniają się od swych twórców jako rzeczywistość obca im, przeciwstawna i nie poddająca się kontroli, tak dalece że panuje nad nimi i określa warunki ich życia; ideałom jawnej lub pośredniej akceptacji stosunków społ. opartych na a. marksizm przeciwstawia ideał stopniowej dezalienacji życia społ. w ustroju socjalistycznym. alienacja, prawo zbycie, przeniesienie prawa własności, utrata praw w drodze czynności prawnych. alienacja ekonomiczna (alienacja pracy), alienacja związana z oddzieleniem bezpośrednich wytwórców od środków produkcji będących ich wytworem i wykorzystaniem tych środków przez klasy panujące dla eksploatacji siły roboczej bezpośrednich wytwórców. alienacja polityczna, alienacja związana z brakiem kontroli ogółu społeczeństwa nad instytucjami politycznymi. alienacja religijna, alienacja związana z wyabsolutyzowaniem i hipostazą dążeń, ideałów, cech i zalet ludzkich w jedno pojęcie boga. alifatyczne związki →acykliczne związki. Aligarh, m. w Indii (Uttar-Pradesz); 227 tys. mieszk. (1968); przemysł baweln., spoż., szklarski, metal.; ośr. handl.; węzeł komunik.; uniwersytet. aligator (Alligator), rodzaj z rzędu krokodyli; kilka gat. do 6m dł.; drapieżne; Azja i Ameryka; hodowane dla cennej skóry (gł. w Arkansas i w Kalifornii). Aligier MARGARITA I., ur. 1915, poetka ros.; wiersze lir. i patriot.; poemat Zoja poświęcony życiu i bohaterskiej śmierci Z. Kosrnodiemjanskiej. Ali Kolen (Kolon), 1 poi.. XIV w., założyciel dyn. Sonni w Songhaju; zakładnik na dworze malijskim, ok. 1335 zbiegł do Gao, wokół którego utworzył niezależne państwo. alikwoty (tony harmoniczne, przytony), tony składowe dźwięku, których częstotliwości są wielokrotnościami częstotliwości tonu podstawowego; decydują o barwie dźwięku. alimentacyjny obszar, geol. obszar skorupy ziemskiej, z którego pochodzi materiał skalny gromadzący się w basenie sedymentacyjnym. alimentator, człowiek płacący alimenty. alimenty, świadczenia na utrzymanie osób niezdolnych do utrzymania się własnymi siłami; obowiązek alimentacji obciąża określone przez prawo osoby bliskie. a limine [łac], ,,od progu"; od razu, z miejsca, bez dyskusji. a linea [łac], „od linijki"; od nowego wiersza. Ali Pasza z Tepeleny, 1744-1822, od 1787 tur. namiestnik Albanii i części ziem gr.; 1788 uniezależnił się; 1822 pokonany przez Turków. aliteracja, lit. zgodność brzmienia początkowych głosek w kolejnych wersach lub w paru wyrazach wersu albo zdania. aliterowanie →aluminiowanie dyfuzyjne. ality (skały alitowe), skały osadowe, których gł. składnikami są wodorotlenki glinu, tj. hydrargilit, diaspor lub bemit: do a. należą: lateryt, boksyt, terra rossa; są cennymi surowcami glinu. Ali Wielki, ?-1492, władca afryk. państwa Songhaj 1465-92, twórca jego potęgi; zdobył m.in. Timbuktu (1469), Dżenne (1473); opierał się na armii. alizaryna, dwuhydroksyantrachinon, półprodukt do otrzymywania barwników zaprawowych (tworzy z glinem, żelazem, chromem barwne laki). alizarynowa czerwień →turecka czerwień. alizarynowe barwniki, nazwa obejmująca gł. barwniki antrachinonowe, rzadziej azowe i in., odznaczająca się wybarwie-niami o wysokiej trwałości użytkowej, dorównującej czerwieni tureckiej. Aljustrel [a(l)dż(i)ustręl], ośrodek wydobycia pirytów i rud miedzi w Portugalii (Alentejo). alkacymetria, w analizie chem. objętościowa metoda ilościowego oznaczania kwasów (acydymetria) i zasad (alkalime-tria); próbkę badanego roztworu miareczkuje się roztworami zasad (np. NaOH) lub kwasów (np. HC1) o znanym stężeniu aż do zobojętnienia, które stwierdza się np. na podstawie zmiany barwy wskaźnika. alkad, starszy urzędnik gminy w Hiszpanii, wójt, burmistrz. Alkajos, VII/VI w. p.n.e., liryk gr. z Mi- tyleny na Lesbos; pieśni patriot., biesiadne i miłosne, epigramy, hymny; używał strofy zw. od niego alcejską. alkalia, wodorotlenki metali alkalicznych (potasowców); mocne zasady. alkaliceluloza, produkt reakcji między celulozą i wodorotlenkiem sodu; półprodukt w procesach wytwarzania jedwabiu sztucznego (wiskozowego). alkaliczność →zasadowość. alkalifie, organizmy, dla których optymalnym środowiskiem są wody lub gleby o odczynie zasadowym, np. okrzemki, podbiał. alkalimetria, objętościowa metoda analizy chem., służąca do ilościowego oznaczania zasad przez miareczkowanie ich, aż do zobojętnienia, mianowanym roztworem kwasów. alkaloidy, różnorodne, heterocykliczne związki org. pochodzenia roślinnego, zawierające przeważnie azot, odznaczające się słabszym lub silniejszym działaniem na układ nerwowy zwierząt wyższych i człowieka; różnorodne zastosowanie w lecznictwie. alkaloidy sporyszu, alkaloidy zawierające kwas lizergowy; wielkocząstkowe (ergotamina, ergokornina, ergokrystyna, er-gokryptyna i ergozyna) oraz małocząstecz-kowe (ergometryna); stosowane w położnictwie, ginekologii, w nerwicach wegetatywnych, migrenach itd. alkaloza, med. →zasadowica. Alkamenes z Lemnos, 2 poł. V w. p.n.e., rzeźbiarz gr., uczeń Fidiasza; działał w Atenach; domniemany twórca rzeźb zach. przyczółka świątyni Zeusa w Olimpii; Afrodyta w ogrodach, Hermes Propylajos. alkanina (anchusina), naturalny barwnik czerwony wydobywany z korzeni al-kanny i farbownika lekarskiego; dawniej stosowany jako barwnik zaprawowy, obecnie w przemyśle kosmetycznym, analizie chem. (wskaźnik). alkanna (Alcanna tinctoria), śródziem-nomor. bylina; z korzenia uzyskuje się barwnik. alkany →węglowodory nasycone. Alkar -→Kraushar Aleksander. alkazar, warowna rezydencja o charakterze reprezentacyjnym w Hiszpanii wywodząca się z tradycji architektury mu-zułm.; słynne a.: w Sewilli, Segowii, Toledo. Alkazar w Sewilli, najsłynniejszy alkazar muzułm. (ok. XII w., przebudowany ok. XIV w. w stylu mudejar); zachowany częściowo. alkeny →węglowodory nienasycone. Alkestis (Alcesta), mit. gr. córka Pelia-sa, króla Jolkos (w Tesalii), żona Adme-ta; zgodziła się umrzeć zamiast męża; uwolniona z Hadesu przez Heraklesa. alki (Alcidae), rodzina ptaków wodnych z rzędu mewsiewek; 22 gat.; czarno-bia-łe; gł. rybożerne; morza i oceany półkuli pn.; nielotna arktyczna a. olbrzymia wytępiona została w XIX w. Alkibiades (Alcybiades), ok. 450-404 p.n.e., wódz ateński; wychowanek Pery-klesa i Sokratesa; w czasie wojny pelopo-neskiej rzecznik walki ze Spartą; wódz wyprawy na Sycylię; oskarżony o sprofanowanie herm, uszedł do Sparty; wkrótce po powrocie do Aten wygnany. alkidale (żywice alkidowe), produkty polikondensacji alkoholi wielowodorotle-nowych z kwasami wielozasadowymi; stosowane gł. do wyrobu lakierów. alkierz, wysunięta narożna część budynku, kryta osobnym dachem lub wnętrze w chatach i dworach szlacheckich (sy pialnie, zwł. kobiece, pokoje gościnne). Alkiewicz STANISŁAW, 1859-1910, działacz i propagator spółdzielczości w Poznańskiem; współpracownik księdza P. Wa-wrzyniaka. alkile, jednowartościowe grupy wywodzące się od węglowodorów alifatycznych, uboższe od nich o 1 atom wodoru, np. metyl — CH3 odpowiada metanowi CH4. alkoholomierz 25 alkiloarylosulfoniany, anionowe substancje powierzchniowoczynne; sole sodowe alkilowanych węglowodorów aromatycznych, np. dodecylobenzenosulfonian sodu; wykazują dobre własności piorące i myjące. alkilocelulozy →celulozy etery. alkilosiarczany, anionowe substancje powierzchniowoczynne; produkty siarczanowania olefin i alkoholi tłuszczowych, np. cetylowego lub laurynowego; wykazują bardzo dobre własności piorące i myjące. alkilosulfoniany, anionowe substancje powierzchniowoczynne; produkty sulfonowania węglowodorów alifatycznych; wykazują dobre własności piorące, myjące, zwilżające, emulgujące. alkilowanie, proces (zwykle katalityczny) wprowadzenia rodnika alkilowego (np. metylowego, etylowego) lub alkiloarylo-wego do związków org.; czynnikami alki-lującymi są m.in. alkeny, alkohole, halogenki alkili. Alkinoos, wg Odysei król Feaków; gościł wracającego spod Troi Odyseusza i ułatwił mu powrót do domu, na Itakę. alkiny →węglowodory acetylenowe. Alkio SANTERI, 1882-1930, fiń. pisarz polit. i przywódca ruchu młodzieżowego na wsi; czł. Unii Agrariuszy (obecnie Partia Centrum) od jej powstania. Alkione, mit. gr. żona Keyksa, syna Eos; za porównywanie swego małżeństwa ze związkiem Zeusa i Hery zmieniona przez bogów w zimorodka (mąż jej — w nurka). Alkione (Alcyone), η Tau, gwiazda w gwiazdozbiorze Byka (Taurus) o jasności 3m0. Alkmaar, m. w zach. Holandii; 52 tys. mieszk. (1969); przemysł spoż., metalowy. Alkman, VII w. p.n.e., poeta gr., przedstawiciel liryki chóralnej; działał w Sparcie; hymny, pieśni rel. dla chórów dziewczęcych (parthenia), pieśni biesiadne i miłosne. Alkmena, mit. gr. żona Amfitriona; za sprawą Zeusa matka Heraklesa. Alkmeonidzi, w staroż. Atenach ród arystokratyczny o dążeniach demokr.; reprezentantem — Klejstenes; spokrewniony z A. był Perykles. alkohol absolutny, bezwodny etanol; stosowany w syntezach chemicznych. alkoholany, pochodne alkoholi, w których atom wodoru grupy wodorotlenowej zastąpiony jest atomem metalu; łatwo hy-drolizują. alkohole, związki org, zawierające jedną lub więcej grup wodorotlenowych —OH (a. jednolub wielowodorotleno-we); najważniejszym a. jednowodorotlenowym jest etanol, dwuwodorotlenowym — glikol, trójwodorotlenowym — gliceryna; najprostsze a. są cieczami, wyższe ciałami stałymi; w reakcji z metalami a. tworzą alkoholany, z kwasami — estry. alkoholiza (przeestryfikowanie), reakcja chem. zachodząca między alkoholem i estrem, w wyniku której następuje wymiana reszt alkoholowych między tymi 2 związkami z wytworzeniem nowego estru i nowego alkoholu. alkoholizacja wina, dodanie spirytusu do niektórych win, w celu podniesienia ich mocy lub zatrzymania fermentacji, aby pozostawić nie odfermentowany cukier. alkoholizm, choroba powstająca wskutek nadużywania napojów alkoholowych; w szerszym znaczeniu — całokształt ujemnych następstw wynikających stąd dla jednostki i społeczeństwa; w Polsce zwalczaniem a. zajmuje się m.in. Społ. Komitet Przeciwalkoholowy. alkoholokwasy →hydroksykwasy. alkoholometr (alkoholomierz), przyrząd do pomiaru procentowej zawartości alkoholu etylowego w roztworach wodnych; rodzaj areometru. alkoholomierz →alkoholometr. 26 alkoholowa fermentacja alkoholowa fermentacja, beztlenowy, enzymatyczny rozkład cukrów na alkohol etylowy i dwutlenek węgla; katalizowana przez enzymy drobnoustrojów, np. drożdży. alkoholowe napoje, napoje o właściwościach odurzających, zawierające powyżej l,5°/o alkoholu; do n.a. zalicza się piwo, wina, wódki, likiery, koniaki itp. Alkor, 80 UMa, gwiazda w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy (Ursa Maior) o iasnośti 4,m0. alkowa, prostokątna wnęka bez okien, wyodrębniona z pokoju lub sali, stanowiąca gł. pomieszczenie na łoże; potocznie — mały pokój bez okien. Alkuin [älkuyn], ok. 735-804, mnich anglosaski, teolog i filozof; doradca i nauczyciel Karola W., organizator szkoły pałacowej, ważnego ośrodka nauk. i kult.; jeden z twórców tzw. renesansu karolińskiego. alla [wł.], na wzór, muz. a. marcia, na wzór marsza; a. polacca, na wzór poloneza; a. turca, na sposób turecki. Allah, w islamie Bóg, stwórca świata, najwyższy sędzia, jeden i jedyny byt samoistny. Allahabad →Ilahabad. allanit, miner. →ortyt. alla prima, technika malowania szybka, bezpośrednia, bez podmalowania i zwykle bez przygotowania rysunku. Allard Lake [älərd lejk], ośr. wydobycia rud tytanu w Kanadzie, na płw. Labra-dor (Quebec). Alle AUGUST, 1890-1952, est. poeta i publicysta; poezja o tematyce rewol., epi-gramaty, felietony satyr, mobilizujące do walki z hitleryzmem i est. faszyzmem. Allegheny [älygejny], góry w USA, wawn. strefa Appalachów; wys. 1600-2000 m; złoża węgla kam., rud żel., ropy naft., gazu ziemnego. allegretto [wł.], muz. dość żywo. allegro [wł.], muz.: 1) szybko; 2) określenie tytułowe utworu lub jego części o tempie szybkim. allegro sonatowe, muz. →sonatowa forma. allele (allelomorfy), para lub więcej genów, z których każdy wywołuje odmienne wykształcenie tej samej cechy; zajmują jednakowe położenie w chromosomach homologicznych; na ogół wykluczają się wzajemnie w gametach. allelomorfy, genet. →allele. allelopatia, wzajemne oddziaływanie roślin poprzez różnorodne związki chem. wydzielane przez żywy organizm roślinny lub pochodzące z rozkładu jego resztek. allemande [almã:d; fr.], taniec w metrum parzystym, tempie umiarkowanym; wszedł do suity barokowej. Allemane [alman] JEAN, 1843-1935, fr. działacz socjalist.; uczestnik Komuny Paryskiej 1871; 1890 utworzył grupę socjalistów (zw. allemanistami); 1901, 1906 i 1910 poseł do parlamentu. Allen CARL FERDINAND, 1811-71, historyk duń.; prof. uniw. w Kopenhadze; autor dzieła De tre nordiska Rigers Historia 1497-1587. Allen [älyn] RALPH, 1694-1764, ang. przedsiębiorca pocztowy; 1720 wprowadził nowy system linii pocztowych w Anglii, zbudował drogę szynową dla pojazdów konnych. Allena reguła, biol. reguła, wg której zwierzęta stałocieplne klimatów ciepłych mają wystające części ciała (np. małżowiny uszne, kończyny, ogony, dzioby) dłuższe niż blisko spokrewnione z nimi zwierzęta regionów chłodnych. Allenby [älənby] EDMUND HENRY, 1861-1936, marszałek, nacz. dowódca wojsk bryt. w Egipcie i Palestynie w I wojnie świat.; doprowadził do klęski tur. imperium. Allentown [älyntaun], m. w USA (Pensylwania); 109 tys. mieszk. (1970), zespół miejski A.-Bethlehem-Easton 525 tys. (1967); przemysł odzieżowy, chem., włók., elektrotechn., maszynowy. Aller [älər] LAWRENCE HUGH, ur. 1913, astrofizyk amer.; badacz składu chem. Słońca, gwiazd, mgławic planetarnych i in. Aller, rz. w NRD i NRF, pr. dopływ Wezery; dl. 260 km; żeglowna od m. Celle. Aller [aljer], m. w Hiszpanii (Asturia); 29 tys. mieszk. (1960); ośr. wydobycia węgla kamiennego. allergan B, farm. →benzhydramina. allergasthmin, preparat złożony, stosowany w stanach skurczowych oskrzeli, w dychawicy oskrzelowej, przy nieżycie dróg oddechowych. Allerhand MAURYCY, 1868-1942, prawnik cywilista; prof. uniw. we Lwowie; współtwórca poi. procedury cyw.; zmarł w obozie hitlerowskim. Allgemeine Elektricitäts-Gesellschaft [algəmaine elektrycyte:tsgəzelszaft] (AEG), niem. koncern przemysłu elektrotechn., zał. 1883; aktywnie popierał rządy hitlerowskie; powiązany z amer. General Electric Company. Allgemeiner Deutscher Nachrichten-dienst [algəmaiar doitszer nachryśtan-di:nst] (ADN), agencja prasowa NRD, zał. 1946 w Berlinie. Allia, w starożytności mały dopływ Ty-bru (ok. 15 km od Rzymu); 390 lub 387 p.n.e. zwycięstwo Galów nad Rzymianami. Alliance College and Alliance Techni-cal Institute [əlajəns kolydż and əlajəns teknykl ynstytju:t] (Kolegium Związku Narodowego Polskiego), jedna z wyższych uczelni pol. w USA; zał. 1912 w Cambridge Springs (Pensylwania). Alliance Francaise [aljãs frãse:z], organizacja zał. 1883 przez geografa P. Fon-cin w celu popularyzowania języka i kultury fr. w posiadłościach fr. i in. krajach. Allier [aljy], rz. we Francji, 1. dopływ Loary; dł. 410 km; żeglowna w dolnym biegu; gł. m. Vichy. allil CH2=CHCH2-, rodnik wywodzący się od propenu (propylenu) CH2— =CHCH3. allilowy alkohol CH2=CHCH2OH, najprostszy alkohol nienasycony; toksyczna ciecz; surowiec w produkcji m.in. syntet. gliceryny. allilu chlorek CH2=CHCH2CL, łatwo-lotna ciecz o ostrym zapachu; otrzymuje się go przez chlorowanie propylenu w temp. 500°; stosowany szeroko w syntezie chemicznej. Allio [aljo] RENÉ, ur. 1921, fr. scenograf teatr., architekt i reżyser film.; współpracownik R. Planchona; dekoracje m.in. do Świętoszka Moliera. Allix [aliks] EDGAR, 1874-1938, prawnik fr.; prof. uniw. w Paryżu; założyciel i pierwszy prezes Międzynar. Instytutu Finansów Publicznych. Allobrogowie, w starożytności lud celt. między Rodanem, Izerą i Alpami; gł. m. Vienna (obecnie Vienne, Francja); 121 p.n.e. podbici przez Rzymian. allochromatyczne minerały (minerały zabarwione), minerały, których zabarwienie spowodowane jest domieszką innych substancji; np. ametyst, o barwie fioletowej wywołanej domieszką żelaza. allochton, człowiek nie należący do rdzennej ludności danego obszaru; przybysz, obcy. allochtoniczne organizmy, organizmy napływowe, gat. zwierząt i roślin pochodzące nie z tego terenu, gdzie obecnie występują. allogeniczne składniki, geol. podstawowe składniki okruchowych skał osadowych — minerały tworzące się poza basenem sedymentacyjnym i dostające się do niego w stanie stałym. allometria, biol. wyprzedzanie lub nienadążanie narządu za wzrostem reszty ciała, prowadzące w filogenezie szczepu lub w rozwoju osobniczym do zmiany proporcji ciała. allonge [alą:ż; fr.] →alonżka. allonim, rodzaj pseudonimu, polegający na ukrywaniu się autora pod nazwiskiem innej, rzeczywistej osoby. allopatryczne gatunki, blisko spokrew- nione gat. powstałe ewolucyjnie z ras geogr. jednego gatunku, wskutek izolacji geogr. i rozrodczej; np. renifer i karibu. alloplastyka, metoda stosowana w chirurgii, polegająca na przeszczepianiu w miejsce chorobowo zmienionych lub zniszczonych tkanek, np. kości, elementów z metali szlachetnych lub tworzyw sztucznych. alloploidalność (allopoliploidalność), genet. występowanie w jądrze komórek somatycznych więcej niż dwóch różnych strukturalnie zespołów chromosomów. alloploidy, genet. organizmy, u których zachodzi zjawisko alloploidalności (gł.niektóre rośliny). allopoliploidalność, genet. →alloploidalność. allosomy, genet. →płciowe chromosomy. allotransplantacja, przeszczepianie narządów lub tkanek między osobnikami tego samego gatunku. allotriomorfizm →ksenomorfizm. allozaur (Allosaurus), drapieżny dinozaur jurajski; dl. ok. 7 m; znany z Ameryki Pn. all right [o:l rajt; ang.], „wszystko w porządku"; dobrze, doskonale, w porządku, zgoda. allure [alü:r; fr.]: 1) sposób zachowania się, wygląd; 2) chód konia. Almaden [-den], ośrodek wydobycia rud rtęci, w Hiszpanii (Nowa Kastylia). Almadi (fr. Pointe des Almadies), przylądek w Senegalu, na półwyspie Zielonego Przylądka, najdalej na zach. wysunięty punkt Afryki (14°45'N, 17°32'W). Almafuerte (właśc. Pedro B. Palacios), 1854-1918, poeta argent; w swej twórczości nawiązywał do romantyzmu. Almagest, dzieło Ptolemeusza, największy zabytek starogr. wiedzy astr., wykład teorii geocentrycznej budowy świata (ok. 140 n.e.); zawierał jeden z pierwszych katalogów gwiazd, podający położenia na sferze niebieskiej i jasności 1022 gwiazd oraz opis 48 gwiazdozbiorów. Almagià [-dżia] ROBERTO, 1884-1962, wł. geograf, historyk geografii i kartografii; prof. uniw. w Padwie i Rzymie; wydawca faksymilów dawnych map Włoch. Almagro DIEGO DE, 1475-1538, konkwistador hiszp.; 1531 brał udział w podboju Peru. Alma Mater [łac], uroczysta, średniow. nazwa nadawana szkołom wyższym, zwł. uniwersytetom; obecnie rzadko używana. almanach, rodzaj antologii; publikacja zawierająca utwory różnych pisarzy; dawniej rodzaj kalendarza mieszczącego wiadomości z różnych dziedzin, utwory lit., porady. almandyn, minerał z grupy granatów, krzemian żelaza i glinu; czerwony, brun. lub czarny; kamień szlachetny. Almanzor →Mansur, al-. Almanzor, najwyższy szczyt G. Kastylij-skich (Hiszpania), w paśmie Sierra de Gredos; 2592 m. Almara, m. w Portugalii, przy ujściu Tagu naprzeciw Lizbony; 31 tys. mieszk. (1960). almaria, szafa ścienna do przechowywania broni, kosztowności, książek itp.; znana od czasów staroż. Rzymu, używana w średniowieczu i w czasach nowożytnych. Almàsfüzitö [olma:szfüzi:tö:], osiedle przem. w pn.zach. Węgrzech; huta aluminium, rafineria ropy naftowej. Alma Tadema [älmə tädymə] S.IR LA-WRENCE, 18361912, malarz hol.; od 1870 przebywał stale w Anglii; neoromant. kompozycje hist. na tematy ze średniowiecza i świata antycznego. almawiwa, rodzaj płaszcza męskiego bez rękawów; peleryna. Almeida [-ejda] ANTONIO JOSE DE, 1866-1929, polityk portug., lekarz; od 1906 czł. parlamentu; jeden z przywódców rewolucji 1910; 1911 premier, 1919-23 prezydent. Almeida Garret [-eida -ret] JOÃO BAP-TISTA DA SILVA LEITAO DE, 1799-1854, portug. pisarz i liberalny polityk, twórca portug. szkoły romant. i reformator dramatu nar.; dramaty (Un auto de Gil Vi-cente), powieści, poematy, pieśni i ro-mance. Almelo [ar-], m. w Holandii (Overijs-sel); 59 tys. mieszk. (1966); przemysł włók., maszyn., spożywczy. Almeriá [-ria], m. w Hiszpanii (Andaluzja), nad M. Śródziemnym, ośrodek adm. prow. A.; 100 tys. mieszk. (1966); przemysł spoż.; chem.; port handl. i rybacki. almerska kultura, archeol. neolityczna kultura znana z wsch. wybrzeża Hiszpanii; rolnictwo, hodowla, myślistwo; narzędzia kam., drobne — miedziane; nazwa od m. Almeria. Almietjewsk, m. w eur. części Ros. FSRR, w Tatarskiej ASRR, nad rz. Zaj: 77 tys. mieszk. (1969); duży ośr. wydobycia i rafinacji ropy naftowej. almiki, zool. →myszoryjki. Almohadzi, dynastia muzułm. pochodzenia berberyjskiego, panująca 1147-1269 w Maroku i 11491230 w arab. Hiszpanii. Almorawidzi, dynastia muzułm. pochodzenia berberyjskiego, panująca 1036-1147 w Maghrebie aż po Libię i 1090-1149 w arab. Hiszpanii. Almquist [almkwist] CARL JONAS, 1793-1866, najwybitniejszy prozaik szwedz. przed Strindbergiem, reprezentuje przejście od romantyzmu do realizmu; Tornrösens bok. almukantarat (almukantar). astr. koło równych wysokości; leży w płaszczyźnie równoległej do płaszczyzny horyzontu. alni, stop żelaza, aluminium i niklu, magnetycznie twardy, stosowany do produkcji magnesów trwałych. alniko (alnico), stop (lub spiek proszków) żelaza, aluminium, niklu, kobaltu z domieszkami miedzi lub tytanu; magnetycznie twardy; stosowany do wyrobu magnesów trwałych. Alnwick [änyk], m. w W. Brytanii (Anglia), nad rz. Aln; 8 tys. mieszk. (1966); przemysł spożywczy. Alochin ALEKSANDR A., 1892-1946, szachista radz., wielokrotny mistrz świata (1927-35 i 1937-46). alodialny, dotyczący alodium; dziedziczny, rodowy, nie lenny. alodium, w średniowieczu ziemia stanowiąca, w odróżnieniu od lenna, własność wolną od zobowiązań i ciężarów o charakterze lennym. alodynowanie, proces chem. wytwarzania powłoki ochronnej (konwersyjnej) na aluminium, w celach antykorozyjnych, dekoracyjnych lub jako podkład pod lakier. aloes (Aloë), bylina (sukulent) pochodzenia afryk., doniczkowa oraz uprawiana gł. w obszarze śródziemnomor. dla silnie przeczyszczającego soku (aloealona); z grubych, kolczastych liści — włókno. Alofi, ośrodek adm. i gł. port terytorium zależnego Nowej Zelandii — Niue; 5,2 tys. mieszk. (1966). alofon, językozn. głoska różniąca się od innej głoski tylko cechą fonetyczną, nie funkcją. alogiczny, nielogiczny, sprzeczny z zasadami logiki, niedorzeczny. alokacja, uznanie dopisanej pozycji w rachunku. alokucja, uroczysta przemowa; zwrot rozpoczynający przemowę. alomorf, językozn. funkcjonalnie obojętny wariant morfemu (np. ręka, rąk, ręczyć). Alonso ALICIA, ur. 1921, kubańska tancerka, choreograf i pedagog; od 1948 kie- rownik i primabalerina Nar. Baletu Kubańskiego; liczne tournées. Alonso DAMASO, ur. 1898, hiszp. poeta, filolog i krytyk lit.; poezje refleksyjne, studia o poezji hiszp., eseje. alonż, wkładka w tekście większa od kart książki, widoczna po rozłożeniu, przeznaczona zwykle na tablice, mapy, plany. alonżka (allonge), kawałek papieru przyklejony do zapisanego weksla umożliwiający dodatkowe adnotacje; przedłużka. Alor (Ombai), wyspa indonez. w Małych W. Sundajskich; 2,1 tys. km2, 112 tys. mieszk. (1961); uprawa ryżu, kukurydzy, palmy kokosowej; połów pereł; gł. m. Ka-labahi. Alor Setar, m. w Malajzji, stol. stanu Kedah; 82 tys. mieszk. (1965); łuszczarnie ryżu. alotropia, występowanie danego pierwiastka chem. w kilku odmianach (w tym samym stanie skupienia) różniących się właściwościami fiz. i chem.; np. diament i grafit są odmianami alotropowymi węgla C. alotropowa przemiana, przemiana jednej odmiany alotropowej w inną pod wpływem zmiany ciśnienia i temperatury. aloza (Alosa), ryba z rodziny śledziowa-tych, do 75 cm dł.; planktonożerna, pół-wędrowna; M. Bałtyckie, O. Atlantycki; znaczenie gosp. lokalne. alpaka, technol. →nowe srebro. alpaka, włók. tkanina o osnowie bawełn. i wątku wełn., barwiona w sztuce, gładka i błyszcząca; bywa w podłużne prążki lub drobne tkane wzory; także wełna lamy, zwł. alpaki. alpaka (Lama pacos), zool. ssak z pod-rodziny lam, o długiej i miękkiej, zwykle brązowej lub czarnej wełnie Qo. cenna); hodowana na zach. i pd. Ameryki Pd. alpaks →silumin. al pari, kurs walut i papierów wartościowych równy ich wartości nominalnej. alpejska fauna →górska fauna. alpejska gospodarka, system gospodarstwa hod. w wysokich górach (m. in. Alpach) o dwóch okresach: zimowej sadybie w dolinach i letnim wypasie na halach. alpejska kombinacja →kombinacja al pejska. alpejska orogeneza, potężne ruchy górotwórcze, które rozpoczęły się w triasie, a największe nasilenie osiągnęły w trzeciorzędzie; w wyniku o.a. zostały sfałdowane i wypiętrzone masy skalne nagromadzone w geosynklinie Tetydy, tworząc łańcuchy górskie zw. Alpidami. alpejska roślinność (roślinność wysokogórska, halna roślinność), zbiorowiska roślin zielnych i krzewinek w wysokich górach, ponad granicą lasu i zarośli (np. kosodrzewiny); w Polsce gł. w Tatrach (na wys. 1800-2300 m). alpejska rzeźba, wysokogórska rzeźba glacjalna, dla której typowe są ostre, rozczłonkowane granie oraz liczne przegłę-bienia i progi w dnach dolin. alpejskie konkurencje, narciarskie konkurencje szybkościowe: zjazd, slalom specjalny i slalom gigant, rozgrywane na trasach o dużym nachyleniu i różnej długości. alperm, stop żelaza i aluminium (ok. 14-16%) magnetycznie miękki; ma b. duży opór właściwy, dużą twardość i dosyć małą gęstość; stosowany gł. do budowy przekaźników. alphard, α Hya, najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Węża Wodnego (Hydra), o jasności 2m0. Alphen aan den Rijn [alfə a:n dən rəin], m. w zach. Holandii; 31 tys. mieszk. (1966); przemysł maszyn., spożywczy. Alpidy, łańcuchy górskie powstałe w wyniku orogenezy alpejskiej, np. Alpy, Karpaty, Himalaje. alpinarium (ogród skalny), ogród (lub jego część), w którym się uprawia rośliny wysokogórskie; w a. wykorzystuje się naturalną rzeźbę i właściwości terenu lub alrauna 27 kształtuje się je sztucznie przy użyciu granitów, wapieni, dolomitów itp.; zakładane gł. dla celów nauk. i dydaktycznych. alpinizm, forma turystyki wysokogórskiej, której uprawianie wymaga opanowania techniki wspinaczkowej i stosowania specjalnego sprzętu (liny, czekanu, raków, haków i in.). Alpuhara (Las Alpujarras), górska kraina w Hiszpanii (Andaluzja), między górami Sierra Nevada i M. Śródziemnym; wypas kóz i owiec, winnice. — Ośrodek najdłużej trwającego oporu Maurów w walce z Hiszpanami (do 1570). Alpy, najwyższe góry Europy; dł. ok. 1200 km (od wybrzeży M. Śródziemnego do Dunaju); wys. do 4807 m (Mont Blanc); dzielą się na A. Zach. i A. Wsch.; sfałdowane w orogenezie alpejskiej; różnorodna rzeźba; dużo jezior; ok. 1200 lodowców; osadnictwo do 1500 m; uprawa zbóż, winorośli; hodowla bydła; wydobycie rud żel. i boksytu; turystyka; linie koi. i drogi przez przełęcze: Mt. Cenis, Św. Bernarda i in. Alpy Australijskie, góry w pd.-wsch. Australii, najwyższa część Wielkich Gór Wododziałowych; dł. ok. 320 km, wys. do 2230 m (Góra Kościuszki);gł pasma: Śnieżne Góry, Monaro; badania w A.A. prowadził P.E. Strzelecki. Alpy Berneńskie, część Alp Zach., w Szwajcarii; wys. do 4274 m (Finsteraar-horn); zlodowaćona (lodowiec Aletsch). Alpy Gailtalskie, część Alp Wsch., w pd. Austrii, między górną Drawą a jej prawym dopływem Gail; wys. do 2772 m (Sandspitze). Alpy Glarneńskie (Alpy Glaryjskie), część Alp Zach., we wsch. Szwajcarii; wys. do 3620 m (Tödi). Alpy Graickie, część Alp Zach., na granicy fr.-wł., między rzekami Dora Riparia i Dora Baltea; wys. do 4061 m (Grań Para-diso); przełęcze. Alpy Julijskie, część Alp Wsch., na pn, Jugosławii; wys. do 2863 m (Triglav). Alpy Kotyjskie, część Alp Zach., na granicy fr.-wł.; wys. do 3841 m (Monte Viso); obszar źródłowy Padu. Alpy Lechtalskie, część Alp Wsch., w zach. Austrii; wys. do 3038 m (Parseier Spitze). _ Alpy Lepontyjskie (Alpy Tessyńskie), część Alp Zach., na granicy szwajc.-wł.; wys. do 3553 m (Monte Leone). Alpy Liguryjskie, część Alp Zach., we Włoszech, nad Zat. Genueńską; wys. do 2649 m (Cima Marguareis). Alpy Nadmorskie, część Alp Zach., na granicy fr.-wł.; wys. do3297 m (Argentera). Alpy Noryckie, część Alp Wsch., w pd. Austrii; wys. do 2441 m (Eisenhul). Alpy Nowozelandzkie -→Alpy Południowe. Alpy Oetztalskie [a. öctal-], część Alp Wsch., w zach. Austrii; wys. do 3774 m (Wildspitze); zlodowacone. Alpy Pennińskie (Alpy Walijskie), część Alp Zach., na granicy szwajc.-wł., między przełęczami — Wielką Św. Bernarda a Simplon; wys. do 4634 m (Dufour); zlodowacone. Alpy Południowe (Alpy Nowozelandzkie), góry w zach. części W. Południowej (Nowa Zelandia); dł. ok. 320 km, wys. do 3764 m (Góra Cooka); rzeźba alpejska; liczne lodowce; lasy bukowe. Alpy Retyckie, część Alp Wsch., na granicy szwajc.austr.-wł.; wys. do 4049 m (Bernina). Alpy Sabaudzkie, część Alp Zach., we Francji; wys. do 2087 m (Grande Chartre-use); rozcięte dolinami rzek. Alpy Salzburskie [a. zalc-], część Alp Wsch., w Austrii i NRF; wys. do 2713 m (Watzmann); rozczłonkowane. Alpy Tessyńskie →Alpy Lepontyjskie. Alpy Transylwańskie, często używana nazwa Karpat Południowych. Alpy Walijskie →Alpy Pennińskie. alrauna, korzeń mandragory, przypominający postać ludzką; w mitach gerni. i w 28 Als średniow. wierzeniach lud. miał właściwości magiczne. Als, wyspa duń. w cieśn. Mały Bełt; 315 km2, 49 tys. mieszk. (1965); gł. m. Sonderborg. 1658, w wojnie pol.-szwedz., jazda poi. (S. Czarniecki) przebyła wpław cieśninę i zdobyła wyspę, wypierając Szwedów, dla sprzymierzonej z Polską Danii. Alsdorf, m. w NRF (Nadrenia Pn.-West-falia); 32 tys. mieszk. (1968); wydobycie węgla kam., przemysł chemiczny. al secco [al sekko; wł.], technika malarstwa ściennego na suchym tynku barwnikami zmieszanymi z wodą, których spoiwem jest mleko wapienne, kazeina, tempera, olej, klej, wosk, żywica. alsifer, stop żelaza, aluminium i krzemu, magnetycznie miękki; stosowany na elektromagnesy i w budowie elektr. maszyn. Alsop [o:lsəp] JOSEPH WRIGHT, ur. 1910, amer. dziennikarz i publicysta; współpracownik „New York Herald Tribune", „Life'u" i in. pism. alt, muz.: 1) niski głos kobiecy lub chłopięcy o skali e— e2; 2) głos środkowy między sopranem a tenorem w zespole chóralnym lub w instrumentalnym utworze polifonicznym; 3) nazwa niektórych instrumentów. Altair, α Aql, najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Orła (Aguila), o jasności 0m8. Altamira, jaskinia w pd. Pirenejach (w Hiszpanii); wielobarwne malowidła ze scenami z życia zwierząt, gł. bizonów (kultury oryniacka i magdaleńska, od ok. 20 tys. lat p.n.e.). Altamirano IGNACIO MANUEL, 1834-93, meksyk. pisarz i polityk, pochodzenia indiańskiego, stronnik polityki B. Juareza; powieści utrzymane w tradycji kostumbry-zmu. Altamira y Crevea [a. i kre-] RAFAEL, 1866-1951, historyk hiszp.; prof. uniw. w Oviedo i Madrycie; od 1936 na emigracji; gł. praca: Historia de Espańa y de la civilización espanola. Altamura, m. we Włoszech (Apulia); 44 tys. mieszk. (1963); założone XIII w. na ruinach staroż. miasta. altana (chłodnik), budowla ogrodowa lekkiej konstrukcji, często z ażurowymi ścianami i obsadzona roślinami pnącymi; osłona przed słońcem, deszczem itp. altanniki (Ptilonorhynchidae), rodzina ptaków z rzędu wróblowatych; 17 gat.; w porze godów budują strojne altanki; Nowa Gwinea, Australia. altazymut →instrument uniwersalny. Altdorf, m. w Szwajcarii, nad rz. Reuss, stoi. kantonu Uri; 7,5 tys. mieszk. (1967); ośr. turystyczny. Altdorfer [alt-] ALBRECHT, ok. 1480-1538, niem. malarz, grafik i architekt epoki renesansu; gł. przedstawiciel tzw. szkoły naddunajskiej; obrazy rei. i alegor. {Bieda i bogactwo), pejzaże (jedne z pierwszych w malarstwie eur.). Altena, m. w NRF (Nadrenia Pn.-West-falia), nad rz. Lenne; 31 tys. mieszk. (1968); przemysł metalowy. Altenberg ALFRED, 1878-1924, zasłużony księgarz i wydawca we Lwowie; wiele pięknych edycji dzieł historyków i pisarzy poi., cykle sztuki, serie popularnonauk. «Wiedza i Życie». Altenberg [al-] PETER (właśc. Richard Englander), 1859-1919, pisarz austr.; przedstawiciel tzw. wiedeńskiego impresjonizmu, mistrz małych form. Altenburg [al-], m. w pd. części NRD, na pd. od Lipska; 47 tys. mieszk. (1968); przemysł precyzyjny, metal., poligraf, (m.in. wyrób kart do gry). Altenburg [al-], uzdrowisko (cieplice jo-dowosolankowe) w Austrii (Dolna Austria). alteracja, muz. w systemie tonalnym dur-moll obniżenie lub podwyższenie znakiem chromatycznym dźwięku skali diatonicznej lub składnika akordu. alter ego [łac], drugie ja, zaufany zastępca; osoba o podobnych poglądach, sobowtór duchowy, bliski przyjaciel. ąlternacja, wymiana jakościowa lub ilościowa (zanik) głosek w tematach i rdzeniach wyrazów: np. stół: stole; biorę: bierz: brać; sen: snu. aternacja motywów, układ przemienny co najmniej 2 motywów w ornamentach ciągłych lub elementów arch., np. a. podpór — kolumn i filarów. alternacyjne języki, typ morfologiczny języków, w których kategorie gram. wiązane są z alternacja samogłoski pierwiastkowej wyrazu; języki semickie, zwł. a-rab. i hebrajski. alternant, jązykozn. człon odpowied-niości morfologicznej lub fonetycznej. alternariozy, choroby różnych roślin u-prawnych, wywoływane przez patogeniczne grzyby; objawy: współśrodkowo ułożone suche, nekrotyczne plamy; do a. należy sucha plamistość ziemniaka, czerń rzepakowa. alternator, prądnica prądu zmiennego 3 fazowego z wbudowanym układem prostowników, stosowana do ładowania akumulatorów i zasilania instalacji elektr. w samochodzie; zwykle uzwojenie prądotwórcze jest nieruchome, wiruje uzwojenie wzbudzenia. alternatywa, wybór jednej z dwu wykluczających się możliwości. alternatywa (suma logiczna), log. zdanie złożone ze zdań połączonych spójnikiem „lub"; a. jest prawdziwa, gdy co najmniej jedno z jej zdań składowych jest prawdziwe. alternatywa wyłączająca →dysjunkcja. alternatywny, dopuszczający jedną z dwóch możliwości; dający możność wyboru między dwiema możliwościami. alternować, językozn. występować obo-cznie (o morfemach lub głoskach etymologicznie pokrewnych, ale różniących się fo-netycznie); ogólnie — występować równolegle lub na przemian. alterocentryzm, kierowanie się w postępowaniu dobrem innych, gotowość do poświęceń; altruizm. alterować, daw.: 1) wprowadzać zmiany, zmieniać; 2) martwić, niepokoić. Alter schützt vor Torheit nicht [a- szüct fo:r torhait nyśt; niem.], „wiek nie chroni od głupoty"; broda mędrcem nie czyni. Alth ALOJZY, 1819-86, geolog i mineralog; prof. Uniw. Jag., czł. AU; badacz budowy geol. Galicji. Althing [altyŋ], dwuizbowy parlament w Islandii; ma 60 posłów, którzy na pierwszej sesji A. wybierają 20 ze swego grona do izby wyższej — Senatu; pozostali tworzą Izbę Reprezentantów (niższą); izby mają równe prawa; kadencja trwa 4 lata. Althusius (Althus, Althusen) JOHANNES, 1557-1638, prawnik niem.; zwolennik prawa natury, koncepcji umowy społ., teoretyk państwa i prawa. „Althydubladid" [ąlti: dübla:did], dziennik isl., organ Partii Socjaldemokr., wydawany od 1916. altimetr →wysókościomierz. Altiplano, wyżyna śródgórska w Andach Środk. (Boliwia, Peru); wys. 3600-3900 m; jez. Titicaca, Poopo; roślinność półpustyn-na typu puna; solniska (Salar de Uyuni). altmarski rozejm, 1629 zawarty na 6 lat między Szwecją a Polską; Szwecja zatrzymała większą część Inflant; przedłużony 1635 w Sztumskiej Wsi. Altocumulus Ac (chmura średnia kłę-biasta), biała lub szara ławica albo warstwa chmur złożona z płatów w kształcie zaokrąglonych brył, walców itp.; składa się prawie wyłącznie z kropelek wody; opadów nie daje. Altolaguirre [-girre] MANUEL, 1905-59, poeta hiszp.; tworzył pod wpływem neo-romantyzmu; poezje, antologia hiszp. poezji romantycznej. Altomonte MARTIN, 1657-1745, malarz (m.in. nadworny Jana III), przedstawiciel baroku; od ok. 1707 w Wiedniu; obrazy batalistyczne, rei., portrety (Marii Kazimiery z dziećmi), malowidła ścienne. Altona, dzielnica Hamburga, w pn.-zach. części miasta, nad Łabą; port rybacki. Altoona [ältu:nə], m. w USA (Pensylwania); 62 tys. mieszk. (1970), zespół miejski 137 tys. (1965); wydobycie węgla kam., różnorodny przemysł. Altostratus As (chmura średnia warstwowa), szara lub niebieska warstwa chmur, jednolita lub włóknista; często pokrywa całe niebo; składa się z kropelek wody i kryształków lodu; daje opad deszczu, śniegu i in. altowiolista, muz. grający na altówce. altówka, instrument muz., chordofon smyczkowy nieco większy od skrzypiec i strojony o kwintę niżej. Altranstädt [ąltransztet], (w. w Saksonii, NRD), 1706 w traktacie ze Szwedami August II zrzekł się tronu poi. na rzecz S. Leszczyńskiego. Altrincham [o:ltryŋəm], m. w W. Brytanii (Anglia), w zespole miejskim Manchester; 41 tys. mieszk. (1966); przemysł maszyn., elektrotechniczny. altruista, osoba kierująca się w działaniu altruizmem; przeciwieństwo egoisty. altruizm, postawa wyrażająca się w bezinteresownej trosce o dobro innych ludzi, w postępowaniu nie kierującym się własnym interesem; przeciwieństwo egoizmu. alucol, farm.→alusal. alumel, stop niklu, manganu, aluminium, krzemu i żel.; stosowany do wyrobu termoogniw, przewodów kompensat cyjnych i oporników pracujących w wysokich temperaturach. aluminiowanie (glinowanie), pokrywanie przedmiotów warstwą aluminium, np. metodą metalizacji natryskowej, próżniowej itp., również nakładanie warstwy farby zawierającej sproszkowane aluminium. aluminiowanie dyfuzyjne (glinowanie dyfuzyjne, aliterowanie, kaloryzowanie), obróbka cieplno-chem. polegająca na nasycaniu dyfuzyjnym powierzchni stali lub żeliw . przez aluminium (w ośrodku stałym, ciekłym lub gazowym) w celu uodpornienia jej po utlenieniu na działanie wysokich temperatur. aluminium, synonim pierwiastka chem. glinu; w technice często używana nazwa glinu technicznie czystego; stosowany w postaci stopów (lekkich) z innymi metalami m.in. w przemyśle lotn., samoch. i elektrotechnicznym. Aluminium Company of America [älju-mynjəm kampəny ow əmeryka] (ALCOA), największy koncern aluminiowy USA, zał. 1888, podlegają mu kopalnie boksytów i produkcja aluminium w wielu krajach. Aluminium-Industrie-Aktien-Gesellschaft [aluminium industri:akcjən gazelszaft] (AIAG), holding szwajc, jeden z najstarszych i największych producentów aluminium, zał. 1887. aluminografia, druk., graf. →algrafia. aluminotermia: 1) otrzymywanie niektórych metali i stopów przez redukcję ich tlenków sproszkowanym aluminium; 2) wykorzystywanie dużych ilości ciepła powstającego podczas spalania glinu w obecności utleniacza do wytwarzania wysokich temperatur (np. przy spawaniu termitowym). alumn: 1) kleryk, uczeń kat. seminarium duchownego; 2) w Polsce w XVII-XVIII w. uczeń bezpłatnie kształcony i utrzymywany przez szkołę; 3) w wyższych szkołach anglosaskich — absolwent. alumnat, daw. zakład, w którym uczniowie otrzymywali bezpłatnie naukę i utrzymanie. alumożel Al2O3-nH2O (żel glinowy), uwodniony tlenek glinu; wyprażony stosowany jest m.in. jako katalizator odwodnienia alkoholi i jako nośnik innych katalizatorów. alusal (alucol), sproszkowany koloidalny wodorotlenek glinu; stosowany (jako środek zobojętniający sok żołądkowy i przeciwzapalny) przy nadkwaśności soku żołądka i w chorobie wrzodowej. Aluta (Olt), rz. w Rumunii, 1. dopływ Dunaju; dł. 670 km; tworzy Przełom Czerwonej Wieży. aluwia (napływy), nagromadzenie okru-chów skalnych transportowanych i osadzanych przez rzekę na dnie koryta lub tarasach rzecznych (w okresie powodzi). aluwialne gleby, powstałe z osadów rzecznych, jeziornych lub mor.; budowa warstwowa; w Polsce g.a. rzeczne noszą nazwę mad, morskie — marszów. aluwium, dawna nazwa holocenu — młodszej epoki czwartorzędu. Alvarado PEDRO DE, 1485 lub 1486-1541, konkwistador hiszp.; 1511 uczestnik podboju Kuby, 1519-21 Meksyku, 1523-27 podbił Gwatemalę; zginął podczas tłumienia powstania Indian w Meksyku. Alvarez [a:lwa:rejt] Luis WALTER, ur. 1911, fizyk amer.; prof. uniw. w Berkeley; badacz cząstek elementarnych; nagr. Nobla. Alvarez Quintero [alwaret kin-], bracia: SERAFIN (18711938) i JOAQUIN (1873-1944), dramatopisarze i publicyści hiszp. piszący wspólnie; liczne utwory teatr, przepojone elementami folkloru andalu-zyjskiego. Alvaro CORRADO, 1895-1956, wł. pisarz i dziennikarz; zbiory opowiadań (Ludzie z Aspromonte), powieści, reportaże. Alvenslebena konwencja, 1863, układ Rosji i Prus zawarty z inicjatywy Bis-marcka (przez gen. prus. G. Alvenslebena) zezwalający wojskom ros. na przekraczanie granicy prus. w operacjach przeciw pol. powstańcom. Alwaje, m. w Indii (Kerala); 21 tys. mieszk. (1961); hutnictwo cynku i aluminium, przemysł chem., spoż., włók.; ośr. wypoczynkowy. alwar, potoczna nazwa podręcznika gramatyki łac. autorstwa jezuity portug. E. Alvarasa; używany w szkołach jezuickich. Alwar, m. w Indii (Radżasthan); 73 tys. mieszk. (1961); przemysł spoż.; rzemiosło. „Alweg", kolej jednoszynowa zbudowana przez Szweda A.L.W. Grena; ma szeroką szynę dolną, prowadzącą ogumione koła wagonów; prędkość do 150 km/godz, pierwsza próba 1952. alweograf, przyrząd do określania wartości wypiekowej mąki pszennej, rejestrujący ciśnienie powietrza, przy którym pęka cienka błona ciasta. Alzacja (Alsace), kraina hist. we wsch. Francji, między Wogezami a Renem; nizinna; region przem.-roln.; wydobycie soli potasowych; przemysł maszyn., bawełniany, chem.; uprawa zbóż, buraków cukr., warzyw, chmielu, winorośli, drzew owocowych; gł. m.: Strasburg, Miluza. — Od 870 część państwa wschodniofrankijskiego, następnie niem.; 1648 wcielona do Francji, po 1871 do Niemiec; 1918 wróciła do Francji. Ałajskie Góry, góry w Kirgis. i Tadż. SRR, między kotlinami Fergańską a Ałaj-ską; dł. ok. 400 km, wys. do 5539 m; wieczne śniegi j lodowce. Ała-köl, bezodpływowe słone jezioro w Kazach.SRR, u podnóża Dżungarskiego Ałatau, na wys. 343 m; pow. 2,2 tys. km2, głęb. do 45 m. Ałapajewsk, m. w Ros.FSRR (obw. swierdłowski), na Uralu; 49 tys. mieszk. (1967); hutnictwo żel., przemysł maszyn., drzewny; wydobycie rudy żelaza. Ałaszan, pustynia w pn. Chinach; ok. 1 mln km2; piaszczysta i kamienista; roczna suma opadów 100-150 mm. Ała-szan, pasmo górskie w północnych Chinach; oddziela pustynię Ałaszan od doliny Huang-ho; dł. ok. 270 km, wys. do 3600 m. Ałatau Dżungarski, góry we wsch. części Kazach.SRR, wzdłuż granicy z Chinami; dł. ok. 450 km; wys. do 4464 m; lodowce. Ałatau Kirgiski →Kirgiskie Góry. Ałatau Kuźniecki, góry w ZSRR, na pd. Syberii Zach.; dł. ok. 300 km, wys. do 2178 m; rudy żel., polimetali, złoto. Ałatau Zailijski, pasmo górskie w zach. Tien-szanie (ZSRR); dł. ok. 350 km, wys. do 4973 m (Tałgar). Ałatyr, m. w eur. części Ros.FSRR, w Czuwaskiej ASRR, port nad rz. Surą; 43 tys. mieszk. (1967); przemysł drzewny, spoż., obuwniczy. Aławerdi, m. na pn. Arm.SRR; 21 tys. mieszk. (1967); hutnictwo miedzi, przs-mysł chemiczny. Ałazeja, rz. w azjat. części ZSRR; dł. 1590 km, dorzecze 64,7 tys. km2; uchodzi do M. Wschodniosyberyjskiego. Ałazejska Wyżyna, wyż. w ZSRR (Syberia), między Kołymą a Indygirką; średnia wys. 350 m, maks. — 954 m, Ałbena, kąpielisko w Bułgarii, nad M. Czarnym, w pobliżu Warny. Ałczewsk →Komunarsk. Ałdan, rz. w azjat. części ZSRR, pr. dopływ Leny; dł. 2273 km, dorzecze 729 tys. km2; żeglowna od m. Tommot. Ałdan, m. w azjat. części Ros.FSRR, w Jakuckiej ASRR; 15 tys. mieszk. (1967); ośr. eksploatacji złota. Ałdańskie Góry, góry w azjat. części ZSRR, między górnym biegiem Ałdanu a G. Stanowymi; wys. do 2306 m; rudy żel., węgiel kamienny. Ałma Ata, stol. i gł. ośrodek przem. i kult.-nauk. Kazach.SRR; 730 tys. mieszk. (1970); przemysł maszyn., elektrotechn., włók., spoż.; uniw., Akad. Nauk Kazach. SRR; słynny tor łyżwiarski. Ałmałyk, m. w Uzb.SRR (obw. tasz-kencki); 76 tys. mieszk. (1969); hutnictwo metali nieżel. (miedź, molibden, cynk, ołów), przemysł spoż., mat. budowlanych. Ałp Arsłan, 1030(?)-73, od 1063 sułtan seldżucki w Azji Mn.; podboje i walki z Bizancjum. Ałpatow MICHAIŁ W., ur. 1902, radz. historyk sstuki; prace z zakresu sztuki rus., ros. i zach., gł. malarstwa; m.in. Historia sztuki. Ałtaj, system górski w Azji Środk.; dł. ok. 2000 km, wys. do 4506 m (Biełucha); sfałdowany w orogenezie hercyńskiej; dzieli się na A. właściwy (w ZSRR), A. Mongolski i A. Gobijski; pocięty głębokimi dolinami rzek (Katuń, Bija); liczne kotliny tektoniczne; granica wiecznego śniegu na wys. 2300 m (na pn.) — 3500 m (na pd.); lodowce; bogate złoża rud cynku, ołowiu, żel., węgla kamiennego. Ałtajczycy (Turcy ałtajscy), mieszkańcy Ałtaju i Kuźnieckiego Ałatau; ok. 70 tys.; myśliwi, przechodzą na osiadły tryb życia (kołchozy, przemysł); języki tureckie. Ałtaj Gobijski, wsch. część Ałtaju (Mongolia); dł. ok. 500 km, wys. do 3957 m; częste trzęsienia ziemi. Ałtaj Mongolski, środk. część Ałtaju (Chiny, Mongolia); ogranicza od pn. Kotlinę Dżungarską; dł. 1500 km, wys. do 4356 m (Najramdał). ałtajskie języki, rodzina językowa obejmująca języki: tur., mong. i tunguskie (z mandżurskim), rozmieszczone we wsch. Europie, Azji Centr. i Środk., w Mandżurii i Azji Mn.; ok. 69 mln ludzi. ałtajskie ludy, spokrewnione etnicznie i językowo tur., mong.. i tunguskie ludy, w Chinach, Mongolii, ZSRR, Turcji, Iranie; koczownicy, pasterze. Ałtajski Kraj, jednostka adm. w azjat. części Ros.FSRR, w dorzeczu górnego Obu; w skład A.K. wchodzi Gornoałtajski OA; 261,7 tys. km2, 2,7 mln mieszk. (1970); ośr. adm. Barnauł; uprawa pszenicy, kukurydzy, buraków cukr., słoneczników; hodowla i myślistwo; wydobycie rud metali nieżel., złota, soli kam.; różnorodny przemysł przetwórczy. Ałtanbułag, m. w pn. Mongolii; 5 tys. mieszk. (1950); garbarstwo; stacja kol. na granicy z ZSRR. Ałtyn-tag, pn. odgałęzienie Kunlunu (Chiny), między kotlinami Kaszgarską amalgamacja 29 i Cajdamską; dł. ok. 900 km, wys. do 6161 m; roślinność półpustynna; lodowce. ałun chromowo-potasowy KCr(SO4)2 •12H2O, ciemnofioletowe kryształy; stosowany w farbiarstwie (zaprawa) i w garbarstwie (garbowanie chromowe). ałun glinowo-potasowy KAL(SO4)2-•12H2O, bezbarwne kryształy; stosowane w farbiarstwie (zaprawa), garbarstwie (garbowanie glinowe), papiernictwie oraz. lecznictwie (tamowanie krwawień). ałunit (kamień ałunowy), minerał, zasadowy siarczan potasu i glinu; biały, szary lub żółtawy, o szklistym połysku; produkt procesów hydrotermalnych; używany do otrzymywania ałunu glinowo-po-tasowego. ałuny, uwodnione, podwójne siarczany metali jednowartościowych Me1 (np. potasu) i metali 1 trójwartościowych Me" (np. glinu, żelaza, chromu) o wzorze ogólnym MeIMeIII(SO4)2*12H2O; ciałakrystal., trwałe tylko w stanie stałym; wszystkie są izomorficzne. Ałupka, m. w Ukr.SRR (obw. krymski), nad M. Czarnym; 6,7 tys. mieszk. (1959);. znane uzdrowisko i kąpielisko morskie. Ałuszta, m. w Ukr.SRR (obw. krymski), nad M. Czarnym; 18 tys. mieszk. (1967); znane uzdrowisko i kąpielisko morskie. ałycza (Prunus cerasifera var. divarica-ta), cierniste drzewo lub krzew spokrewniony ze śliwą domową; uprawiana dla jadalnych owoców (gł. na przetwory), w Polsce gł. na podkładki, np. dla śliw, oraz na żywopłoty. Am, symbol pierwiastka chem. ameryku. Amadeo GIOVANNI ANTONIO, 1447-1522, wł. rzeźbiarz i architekt, przedstawiciel wczesnego renesansu w Lombardii; kaplica Colleonich przy kościele S. Maria Maggiore w Bergamo. Amadeus [ämədi:əs], słone, bezodpływowe jezioro w środk. Australii; pow. ok. 8000 km2; okresowo zamienia się w bagna. Amadeusz VIII, książę sabaudzki 1383-1451; na soborze w Bazylei 1439 wysunięty przeciw pap. Eugeniuszowi IV jako anty-papież, pod imieniem Feliksa V; 1449 ustąpił, uznając pap. Mikołaja V. Amadeusz V Wielki, 1249-1323, książę Sabaudii, założyciel dyn. sabaudzkiej, panującej w zjednoczonych Włoszech. amadiny, drobne ptaki o grubym dziobie, z rzędu wróblowatych; upierzenie barwne; Australia, Afryka, Indie i in. Amadis de Gaula (Amadys z Walii), pierwsza słynna powieść rycerska, wywodząca się z Kastylii lub Portugalii, znana już w XIV w.; wątek z kręgu legend ar-turiańskich. Amado JORGE, ur. 1912, pisarz brazyl.; czł. Świat. Rady Pokoju; powieści o problematyce społ. (Kakao), psychol. (Gabriela); międzynar. nagr. Leninowska. Amadora, m. w Portugalii, w zespole miejskim Lizbony; 36 tys. mieszk. (1960); funkcje gł. mieszkaniowe. Amador de los Rios [-dor de los rrios] →Rios Amador de los José. Amagasaki, m. i port w Japonii (Hon-siu), w zespole miejskim Osaki; 521 tys. mieszk. (1967); przemysł gł. ciężki (hutnictwo żel., maszyn., chem.). Amager [a-], wyspa duń. w cieśn. Sund; 65 km2, 179tys. mieszk. (1965); pn. część wyspy stanowi przedmieście Kopenhagi; ważny region uprawy warzyw. a maiori ad minus [łac], z większego wnioskować o mniejszym. Amakusa, grupa (ok. 70) wysp jap., przeważnie górzystych, u zach wybrzeży Kiu-siu; 875 km2, 241 tys. mieszk. (1950). amalaka, element arch. w kształcie pierścieniowym, wieńczący część wieżową średniow. ind. świątyń stylu północnego. Amalfi, znane kąpielisko i ośr. wypoczynkowy we Włoszech (Kampania), nad M. Tyrreńskim; 7 tys. mieszk. (1963); katedra (XI-XIX w.), klasztory (XII-XIII w.). amalgamacja, proces tworzenia amalgamatu; dawniej stosowany do otrzymywa- 30 amalgamat nia metali szlachetnych z odpowiednich rud przy użyciu rtęci; w galwanotechnice stosuje się a. stopów miedzi, przed srebrzeniem, w roztworze soli rtęciowej. amalgamat (ortęć), stop metalu, np. złota lub srebra, z rtęcią; używa się m.in. w dentystyce. Amalryk I, 1135-74, król jerozolimski od 1162; prowadząc walki z wzrastającymi w potęgę Turkami, zawarł przeciwko nim przymierze z Manuelem I. Amalryk z Béne [a. z ben] (A. z Char-tres), ?-1206, filozof fr.; przedstawiciel materialist. panteizmu; zwolennicy Amal-ryka — amalrycjanie — występowali z kry-tyką hierarchii kośc; potępieni przez kościół. Amaltea, pierwszy wg oddalenia od planety satelita Jowisza, oznaczony numerem V. Amalteja, mit. gr.: 1) nimfa, wychowawczyni małego Zeusa; 2) imię kozy, karmicielki Zeusa; jej ułamany róg uczynił Zeus rogiem obfitości („róg A."). Amami, grupa wysp jap. w archip. Riu-kiu; 1290 km2 , 93 tys. mieszk. (1955). Aman THEODOR, 1831-91, rum. malarz i grafik; pierwszy wybitny przedstawiciel nar. malarstwa; realist., wzbogacone zdobyczami impresjonizmu, sceny hist., rodzajowe, portrety, motywy orientalne; działalność pedagogiczna. Amangeldy Imanow, 1873-1919, przywódca powstania Kazachów 1916 przeciwko władzy carskiej; po 1917 organizator oddziału czerwonych partyzantów; zamordowany przez kontrrewolucjonistów. amant: 1) kochanek, wielbiciel, adorator; 2) aktor grający role kochanków. Amanullah Chan, 1892-1960, władca Afganistanu 1919-29 (od 1926 król); uczestnik walk o niepodległość kraju (1919); inicjator reform typu burz.; 1921 zawarł umowę o przyjaźni z Ros.FSRR; 1929 zmuszony do abdykacji. Amapá [-pa], terytorium federalne w pn. Brazylii, nad O. Atlantyckim; 140,3 tys. km2 , 112 tys. mieszk. (1969); ośr. adm. Macapa; wydobycie rud manganu. amarant, bot. →szarłat. Amara, A1-, m. we wsch. Iraku, ośrodek adm. prow. Al-A., port nad Tygrysem; 65 tys. mieszk. (1965); przemysł włók. i odzieżowy; rzemiosło. Amarapura, m. w Birmie, nad rz. Ira-wadi, na pd. od Mandalaj; ok. 30 tys. mieszk. (1958); przemysł jedwabn.; rzemiosło. Amarawati, miejscowość w pd.-wsch. Indii (Tamilnadu), nad Kriszną; dawna siedziba dyn. Andhra; centrum kultu buddyjskiego i ważny ośr. artyst.; fragmenty rzeźb pozostałe z wielkiej stupy (III w. p.n.e.-II w. n.e.). Amarillo [ämərylou ], m. w USA (Teksas); 124 tys. mieszk. (1970); eksploatacja ropy naft. i gazu ziemnego; przemysł petrochem., spoż.; hutnictwo cynku. amarneńska maniera, naturalistyczny nurt w sztuce staroż. Egiptu za Amenho-tepa IV Echnatona; polegała na odrzuceniu zasad egip. kanonu w sztuce i wytworzeniu nowego — naturalistycznego. Amaru, ok. VII w., poeta ind.; autor słynnych stu sanskr. kunsztownych aforyzmów o treści erotycznej, przekładanych na wiele języków. amarylek (Amaryllis belladonna), cebulkowa bylina ozdobna (doniczkowa), pochodząca z pd. Afryki; kwiaty wonne, białe, różowe lub czerwone, w szczytowym baldachu. Amasisa malarz, 2 poł. VI w. p.n.e., gr. anonimowy malarz waz garncarza Amasisa, działał w Atenach; największy mistrz stylu czarnofigurowego. amastia, wada rozwojowa polegająca na braku gruczołów sutkowych. Amasya [-sja], m. w pn. Turcji, ośrodek adm. prow. A.; 34 tys. mieszk. (1965); przemysł spoż., włók.; ośr. regionu uprawy maku lekarskiego. Amaterasu, mit. jap. bogini słońca, naj- wyższe bóstwo kultu shinto, uznana za protoplastkę rodu cesarskiego; ośrodek kultu — Ise. Amati, rodzina słynnych lutników wł. wCremonie (XVI-XVII w.); m.in. ANDREA, ANTONIO, GIROLAMO, NICOLO. amatol, kruszący materiał wybuchowy; mieszanina azotanu amonu i trotylu. amator: 1) miłośnik czegoś, osoba oddająca się czemuś z upodobaniem; 2) osoba zajmująca się czymś niezawodowo; 3) osoba reflektująca na coś. amatorski klub filmowy, stowarzyszenie filmowców bez fachowego przygotowania, realizujących różnego rodzaju filmy na wąskiej taśmie film. (8 lub 16 mm); zorganizowane w Federację Amatorskich Klubów Filmowych (1956), która jest czł. Międzynar. Federacji Filmu Amatorskiego (UNICA). amatorstwo: 1) zamiłowanie, upodobanie; 2) zajmowanie się czymś niezawodowo. Amazonas, stan w pn.-zach. Brazylii, na Niz. Amazonki; 1564 tys. km2 , 931 tys. mieszk. (1969); stoi. Manaus; lasy równikowe; niewielki zbiór kauczuku, hodowla bydła. Amazonas [-so-], terytorium federalne w pd. Wenezueli, na Wyż. Gujańskiej, nad górnym Orinoko; 175,8 tys. km2 , 13 tys. mieszk. (1969); ośr. adm. Puerto Ayacucho; lasy równikowe. Amazonek posągi, cztery posągi rannej Amazonki wykonane przez Polikleta, Fi-diasza, Kresilasa i Fradmona dla Artemi-zjonu w Efezie; znane z licznych rzym. kopii. amazonit (kamień amazoński), minerał, zielona odmiana mikroklinu; występuje gł. w pegmatytach; używany jako kamień ozdobny. amazonka: 1) kobieta jeżdżąca konno; 2) ubiór damski do konnej jazdy, złożony z kurtki o męskim kroju i długiej zapinanej spódnicy; pojawił się w XVII w. Amazonka (Amazonas), rz. w Amery-cs Pd.; dł. 6400 km (z Marañon), największa na Ziemi pod względem powierzchni dorzecza (7,2 mlin km2 ) i zasobności w wodę; uchodzi do O. Atlantyckiego; gł. dopływy: Ucayali, Madeira, Tapajos, Tocan-tins (pr.), Negro (1.); żeglowna; do Manaus dostępna dla statków oceanicznych. amazonki (papugi zielone, Amazona), rodzaj papug; ok. 100 gat.; upierzenie jaskrawe; lasy Ameryki Pd., Antyle; częste w hodowlach domowych, naśladują mowę ludzką. Amazonki, mit. gr. wojowniczki znad M. Czarnego, tworzące społeczeństwo wyłącznie kobiece. Amazonki Nizina, rozległa niz. w dorzeczu Amazonki (gł. w Brazylii); klimat gorący, b. wilgotny; lasy równikowe; słabo zaludniona; eksploatacja lasów (kauczuk, drewno, nasiona orzecha amer.), myślistwo, rybołówstwo; wydobycie ropy naftowej. Ambala, m. w Indii (Hariana); 88 tys. mieszk., zespół miejski 201 tys. (1967); przemysł spoż., papierniczy. ambaras, kłopot, trudności. Ambarcumian WIKTOR A., ur. 1908, astrofizyk radz.; prezes AN Arm:SRR, prezes Międzynar. Unii Astr.; podał teorię rozpraszania światła w atmosferach planet, odkrył asocjacje gwiazd, wysunął hipotezę o istnieniu niedostępnej do bezpośrednich obserwacji materii „przed-gwiazdowej", z której powstają gwiazdy. ambarkować (się), daw. załadowywać (się) na statek. ambasada, placówka dyplomatyczna najwyższego stopnia; także budynek lub lokal przez nią zajmowany; państwo pobytu ma obowiązek zapewnienia a. szczególnej ochrony przed wszelkimi zamachami ze strony osób postronnych. ambasador, przedstawiciel dyplomatyczny najwyższego stopnia reprezentujący państwo wobec władz innego państwa lub organizacji międzynarodowych. ambasador nadzwyczajny i pełnomocny, oficjalny tytuł przedstawiciela dyplomatycznego najwyższego stopnia wg regulaminu wiedeńskiego z 1815 i konwencji o stosunkach dyplomatycznych z 1961. Ambato, m. w Ekwadorze, u stóp wulkanu Chimborazo; ośrodek adm. prow.Tungurahua; 54 tys. mieszk. (1962); przemysł włókienniczy. Ambeno (Ocussi), enklawa w indonez. części Timoru, należy do Timoru Portug.; 800 km2, ok. 16 tys. mieszk. (1968). Amberg, m. w NRF (Bawaria); 43 tys. mieszk. (1968); wydobycie rud żel., hutnictwo żel., przemysł precyzyjny) Amberger [am-J CHRISTOPH, ok. 1500-61, malarz niem.; portrety (Portret mężczyzny, Wawel), obrazy religijne. Ambesser [am-] AXEL VON (właśc. Axel von Oesterreich), ur. 1910, austr. aktor i reżyser teatr, i film., działający w Monachium, Wiedniu i Berlinie; autor popularnych komedii. ambicja, dążność do rozwoju i pragnienie zwiększania własnej wartości, wyróż-nianiasię, osiągania sukcesów i uznania. ambicjonalny, podyktowany ambicją, wypływający z ambicji. ambilogia, wyrażenie dwuznaczne, dwu-znacznik. ambiofonia, elektroakustyczna metoda nagłaśniania pomieszczeń przy użyciu sztucznego pogłosu; zapewnia dobre warunki słyszalności w całym pomieszczeniu. ambit, arch. →obejście. ambitny, kierujący się ambicją, dążeniem do jakichś osiągnięć, poczuciem godności własnej; powodowany żądzą uznania, zaszczytów, sławy, mający ambicje. ambiwalencja, jednoczesne przeżywanie przeciwstawnych stanów uczuciowych i pragnień w stosunkp do tych samych osób, przedmiotów lub sytuacji. ambiwalentny, dwuwartościowy, zawierający elementy przeciwstawne. ambligonit, minerał, fluorofosforan litu i glinu; biały, szary lub żółtawy, o szklistym połysku; występuje gł. w pegmatytach; stosowany do otrzymywania litu. ambliopia, med. →niedowidzenie. amblipody (Amblypoda), rząd kopalnych ssaków kopytnych półkuli pn.; budową zbliżone do hipopotamów; kończyny krótkie, słupowate, 5-palczaste; eocen do oligocenu. amblistomy (Amblystoma), płazy ogoniaste, ok. 20 cm dl.; ciemne; mnożą się w stadium larwy (aksolotla); Meksyk. ambo, daw. kombinacja, zestawienie dwóch numerów w loteriach, grach liczbowych. amboceptor, biol. →dwuchwytnik. Amboise [ãbua:z], m. w środk. Francji, nad Loarą; 8,6 tys. mieszk. (1968); kościoły: St. Denis (XII-XVII w.), St. Floren-tin (XV w.), dwór Clos-Luce (XV w.) — miejsce pobytu Leonarda da Vinci, ratusz (XVI w.), średniow. zamek (w got. kaplicy pochowany Leonardo da Vinci). Ambon, wyspa indonez. w Molukach Pn.; 761 km2, 63 tys. mieszk. (1961); gł. m. Ambon. Ambon, m. i port w Indonezji, na wyspie A., ośrodek adm. prow. Moluki; 56 tys. mieszk. (1961); przemysł stoczniowy. ambona, arch. →kazalnica. ambona, łow. platforma na rusztowaniu lub na drzewie; służy za stanowisko myśliwskie w polowaniu z zasiadki lub do obserwowania zwierzyny. ambra, wydzielina kaszalota, tłusta, woskowata, popielatoszara substancja o charakterystycznym, trwałym zapachu; stosowana jako składnik kompozycji zapachowych i utrwalacz zapachu. ambrazura, otwór strzelniczy w umocnieniu, np. w schronie, murze, umożliwiający prowadzenie ognia i obserwacji. Ambrim, wulkaniczna wyspa w archip. Nowe Hebrydy; 595 km2, ok. 4,5 tys. mieszkańców. ambrowiec (Liquidambar), drzewo do 50 m wys.; wilgotne lasy Ameryki i Azji Mn.; dostarcza balsamów i olejków; w zach. Polsce uprawiany jako ozdobny a. amerykański. ambrozja, mit. gr. pokarm bogów, dający im wieczną młodość i nieśmiertelność. ambrozja, biol. współżycie między larwami owadów (gł. chrząszcze i galasówki) żerującymi w tkankach roślin wyższych a grzybami niższymi. ambulakralne nóżki, narząd ruchu szkarłupni; ruchliwe cewki wypełnione wodą z układu ambulakralnego, każda zakończona przyssawką, poruszane ciśnieniem wody i własnymi mięśniami. ambulakralny układ (wodny układ), swoisty dla szkarłupni system kanałów, wypełniony gł. wodą morską; pierścień okołoprzełykowy i 5 kanałów promienistych oraz kanały boczne, opatrzone nóżkami ambulakralnymi lub czułkami. ambulans, ruchoma placówka otwartej pomocy leczniczo-profilaktycznej, zwykle w specjalnym samochodzie (a. dentystyczny, chirurgiczny i in.). ambulatorium, med. →przychodnia. amebocyty, komórki bezkręgowców zdolne do pełzakowatych ruchów; rola w trawieniu wewnątrzkomórkowym i obronna (pochłanianie obcych szkodliwych ciał). ameboza, med. →pełzakowica. ameby (pełzaki, Amoebina), pierwotniaki wykazujące zmienny kształt, uwarunkowany wysuwaniem nibynóżek; środowiska wodne i wilgotne; liczne pasożyty, np. entameby. Ameisenowa ZOFIA, 1897-1967, historyk sztuki; znawca rękopisów iluminowanych i dawnej grafiki. Ameland [a:məlant], wyspa hol., w grupie W. Zachodniofryzyjskich; 52 km2, 3 tys. mieszk. (1960). amelia, rzadka wada rozwojowa polegająca na braku kończyn. amelioracja, daw. doprowadzenie do lepszego stanu, ulepszenie. Amendola GIORGO, ur. 1907, działacz wł. ruchu robotn.; 1943-45 czł. Kom. Wyzwolenia Nar. i organizator ruchu oporu w pn. Włoszech; po wyzwoleniu czł. kierownictwa Wł. Partii Komunistycznej. Amendola GIOVANNI, 1882-1926, wł. polityk, liberał; 1924 na czele antyfaszystowskiej opozycji (awentyńskiej); zamordowany przez bojówkę faszystowską. Amenhotep III (gr. Amenofis), ?-ok. 1377 p.n.e., król Egiptu od ok. 1413, ojciec A. IV; długotrwałym okresem pokoju doprowadził kraj do rozkwitu; budował m.in. świątynie w Luksorze, Karnaku i Tebach. Amenhotep IV Echnaton (gr. Amenofis), ?-ok. 1358 p.n.e., król Egiptu od ok. 1377; dążąc do ograniczenia potęgi kapłanów Amona, wprowadził kult Atona, zniesiony po jego śmierci. Amenhotep syn Hapu, XV/XIV w. p.n.e., architekt w staroż. Egipcie, za Amenhotepa III; domniemany twórca kanonu świątyń egip.; po śmierci ubóstwiony. Amenofis →Amenhotep. a mensa et toro [łac], od stołu i łoża (rozłączenie). amentywny stan, med. →splątanie. American Company [əmerykəan kąmpa-ny], pierwszy zaw. amer. zespół teatr. (1763-1805), kierowany m.in. przez L. Hal-lama, W. Dunlapa, J. Jeffersona. American Cyanamid Company [əmerykən sajänəmajd kampəny], amer. koncern chem. zał. 1907 w Niagara Falls (USA); produkuje cyjanamidek wapnia, cyjanki, mocznik, środki lecznicze, tworzywa sztuczne, środki ochrony roślin i in. American Shakespeare Festival Theatre and Academy [əmerykən szejkspiər fe-stewl tiətər" and əkädəmy], doroczny (od 1955) amer. szekspirowski festiwal teatr. w Stratford (stan Connecticut); połączony z kursami aktorskimi. Amerigo Vespucci [a. wespuczczi] → Vespucci Amerigo. Amerling KAREŁ SLAVOJ, 1807-84, czes. działacz oświatowy; przywódca nauczycielskich organizacji zawodowych, współorganizator ruchu samokształceniowego młodzieży robotniczej. Amerstoort [a:mersfo:rt], m. w środk. Holandii; 77 tys. mieszk. (1968); przemysł elektrotechn., maszyn., chemiczny. Amery [ejməry] LEOPOLD CHARLES, 1873-1955, polityk bryt., działacz Partii Konserwatywnej; 1924-29 min. kolonii. ameryk Am, promieniotwórczy pierwiastek chem. o liczbie atom. 95, z podgrupy aktynowców; sztucznie otrzymany 1944. Ameryka, część świata na półkuli zach., między O. Atlantyckim a O. Spokojnym; składa się z 2 kontynentów: A. Pn. (do której zalicza się A. Środk.) i A. Pd.; pow. 42 mln km2 489 mln mieszk. (1968); nazwa A. pochodzi od imienia Amerigo Vespucci; A. zw. jest również Nowym Światem. „Ameryka Echo", tygodnik polonijny w USA, ukazujący się 1886-1961 w Toledo, przejęty przez „Dziennik Chicago-ski". Ameryka Łacińska, nazwa którą określa się kraje Ameryki na pd. od USA; w większości dawne kolonie Hiszpanii i Portugalii; 20,5 mln km2, 260 mln mieszk. (1968); gł. kraje: Brazylia, Meksyk, Argentyna; j.u.: hiszp. (większość krajów), portug. (Brazylia), nadto ang., fr., hol.; ważny obszar wydobycia ropy naft., rud żel. i metali nieżel. oraz uprawy trzciny cukr., kawy, bawełny, bananów. amerykan, pojazd 4-kołowy na resorach, 1- lub 2konny, rodzaj faetonu; siedzenie przednie wyższe, z oparciem, tylne niższe, bez oparcia; powszechnie używany od początku XX w. amerykanizm, wyraz, zwrot, charakterystyczny dla języka ang. w USA. amerykanka, rozkładany fotel używany jako łóżko. amerykanka, sport walka zapaśnicza w stylu wolnoamerykańskim. amerykańska droga rozwoju kapitalizmu w rolnictwie, rozwój kapitalizmu w rolnictwie, gdy nie ma stosunków feud. lub po ich radykalnej likwidacji; określenie wprowadzone przez Lenina. Amerykańska Federacja Pracy, najstarsza centrala związkowa USA, zał. 1881; 1955 połączyła się z Kongresem Przemysłowym Związków Zawodowych. Amerykańska Federacja Pracy-Kongres Przemysłowych Związków Zawodowych, największa centrala związków zaw. USA, zał. 1955; ok. 15 mln czł. (1968) w 145 związkach krajowych i międzynarodowych. Amerykańskie Trybunały Wojskowe, w Norymberdze, 6 trybunałów powołanych X 1946 przez gubernatora wojsk, amer. strefy okupacyjnej Niemiec; 1946-48 12 procesów przeciw kier. organizacji i instytucji hitlerowskich. Amerykańskie Wyspy Dziewicze, terytorium zależne USA, w Ameryce Środk.; 344 km2, 59 tys. mieszk. (1969), gł. Murzyni i Mulaci; adm.. ośr. Charlotte Amalie (na wyspie Saint Thomas). Tzw. terytorium ,,nie wcielone" (rządy gubernatora amer.). Amerykańsko-Polski Komitet Pomocy, zał. w Paryżu 1831 w celu niesienia pomocy powstaniu listopadowemu w Polsce; przewodn. J.F. Cooper. Ameryka Południowa, kontynent na półkuli zach.; 17,8 mln km2, 180 mln mieszk. (1968), w tym ok. 11 mln Indian; rozciągłość południkowa 7,4 tys. km, równoleżnikowa 5,2 tys. km. Mało rozczłonkowany (półwyspy i wyspy — ok. l% pow.); średnia wys. 655 m, najwyższy punkt Aconcagua 6960 m, najniższy w solnisku Salinas Chicas 35 m p.p.m.; amfibia 31 ponad 49% pow. leży do 300 m, ok. 8,5% powyżej 2000 m; w części wsch. wyżyny (Gujańska, Brazylijska, Patagońska) rozdzielone rozległymi nizinami (Orinoko, Amazonki, La Platy); wzdłuż wybrzeża O. Spokojnego — Andy; największe systemy rzeczne: Amazonka, Parana-Parag-waj, Sa"o Francisco, Orinoko; największe jeziora: Titicaca, Poopó; klimat od równikowego wybitnie wilgotnego i gorącego w części pn. do subpolarnego na skrajnym pd.; w dorzeczu Amazonki dżungla, na wyżynach kolczaste suche lasy i zarośla, sawanny, w środk. części Andów — roślinność półpustynna i pustynna; bogata i charakterystyczna fauna (szczerbaki, małpy szerokonose, świnie pekari, tapir amer., guanako, wikunia, kolibry, kondory). A.P. zamieszkuje 4,7% ludności Ziemi; średnia gęstość zaludnienia 10 mieszk. na km2; najgęściej zaludnione wybrzeże atlantyckie; Niz. Amazonki i Wyż. Patagońska — prawie nie zamieszkane; lud. ność miejska 43%; Polonia ok. 580 tys., gł. w Brazylii i Argentynie. Ameryka Północna, kontynent na półkuli zach., połączony Przesmykiem Pa-namskim z Ameryką Pd.; 24,2 mln km2 (z Archip. Arktycznym, Grenlandią i Ameryką Środk.), 309 mln mieszk. (1968); rozciągłość południkowa 7,2 tys. km, równoleżnikowa 6,8 tys. km. Silnie rozczłonkowany (półwyspy 8,7% pow.; wyspy 16,7%); średnia wys. 677 m; najwyższy punkt — Mac Kinley 6194 m, najniższy w Dolinie Śmierci 85 m p.p.m.; ok. 64% pow. leży .powyżej 300 m, w tym ok. 7% powyżej 2000 m; w części zach. Kordyliery, we wsch. Appalachy; w części środk. Wielkie Równiny i Niziny Wewnętrzne, przechodzące ku pd. w Niz. Zatokową; klimat od polarnego na pn. do równikowego na pd., morski na .wybrzeżach zach. i wsch., kontynentalny suchy w części środk.; lasy (na pn. iglaste, na wsch. mieszane i liściaste, na pd. wiecznie zielone), na równinach środk. — stepy, w pd. (wewn,) części Kordylierów — pół-pustynie i pustynie, na pn. — tundra; największe systemy rzeczne; MissisipiMissouri, Rzeka Św. Wawrzyńca, Mac-kenzie, Jukon; największe jeziora: Górne, Huron, Michigan, Erie, Ontario, Winni-peg, Wielkie Niewolnicze, Wielkie Niedźwiedzie, Nikaragua; fauna zróżnicowana: wół piżmowy, renifer karibu, jeleń wir-giński, niedźwiedzie (baribal, grizzli), bizon (w rezerwatach); fauna Meksyku i A. Środk. zbliżona do fauny A.Pd.). A.P. zamieszkuje 9% ludności Ziemi (1968); rozmieszczenie ludności b. nierównomierne; najgęściej zaludnione wyspy Antyle i wsch. wybrzeża USA, najsłabiej — obszary arkt.; ludność miejska ok. 58%; liczna Polonia, gł. w USA (6,5 mln) i Kanadzie. Ameryka Środkowa, część kontynentu A.Pn. między przesmykami Tehuantepec a Panamskim, stanowiąca przejście do A.Pd.; obejmuje pd. Meksyk, Gwatemalę, Salwador, Honduras, Honduras Brytyjski, Nikaraguę, Kostarykę, Panamę oraz wyspy Wielkie i Małe Antyle. Ames [ejmz], m. w USA (Iowa); 27 tys. mieszk. (1960); ośr. handl.; uniwersytet. ameszaspenta, w mazdaizmie jedna z 6 zantropomorfizowanych istot abstrakcyjnych; duch dobra, pomocnik Ormuzda. ametropia, niemiarowość oka; wada wzroku (krótkowzroczność, nadwzroczność, niezborność)', której istotą jest nieprawidłowy stosunek zbierającej zdolności soczewki do długości gałki ocznej. ametyst, minerał, przezroczysta, fioletowa odmiana kwarcu; produkt procesów hydro termalnych; występuje zwykle w geodach; kamień szlachetny. amfetamina→psychedryna. amfibia: 1) pojazd mech. przystosowany do poruszania się na lądzie i w wodzie; 2) samolot zdolny do startu i lądowania na gruncie stałym i na powierzchni wody. 32 amfibiotyczne organizmy amfibiotyczne organizmy, gat. zwierząt przystosowane do życia (oddychania) w wodzie w okresie larwalnym — np. żaby, ważki, a na lądzie jako postać dorosła; też żyjące zarówno w jednym, jak i w drugim środowisku, np. krokodyl, foka. amfibole, grupa minerałów skałotwór-czych, krzemiany magnezu, żelaza, glinu, wapnia i sodu, o zróżnicowanym składzie chem.; białe, szare, zielone, brun. lub czarne; rozpowszechnione w skałach magmowych i metamorficznych; do a. należy np. aktynolit, hornblenda. amfibolia, lit. wyrażenie dwuznaczne, dwuznaczność, pomieszanie pojęć. amfibolia, log. →amfibologia. amfibolit, skała metamorficzna, ciemno-Szarozielona; składa się gł. z amfibolu i plagioklazu; b. rozpowszechniony; materiał drogowy. amfibologia (amfibolia), log. błąd log. powodujący dwuznaczność wypowiedzi powstałą wskutek wadliwej budowy (składni) zdania. Podział polityczny Ameryki Państwo lub terytorium Argentyna Barbados Boliwia Brazylia Chilec Dominikana Ekwador Gujana Gwatemala Haiti Honduras Jamajka Kanada Kolumbia Kostaryka Kuba Meksyk Nikaragua Panamad Paragwaj Peru Salwador Stany Zjednoczonee Trynidad i Tobago Urugwaj Wenezuela Grenlandia Terytoria Amerykańskie Wyspy Dziewicze Antigua Antyle Holenderskie Bahama Bermudy Brytyjskie Wyspy Dziewicze Dominika Falklandy Grenada Gujana Francuska Gwadelupa Honduras Brytyjski Kajmany Martynika Montserrat Puerto Rico Saint Christopher-Nevis-Anguilla Saint Lucia Saint-Pierre i Miquelon Saint Vincent Strefa Panamskiego Kanału Surinam (Gujana Holenderska) Turks i Caicos amfibrach, lit. w wersyfikacji antycznej stopa złożona z trzech sylab: krótkiej, długiej i krótkiej ; w pol. — stopa lub zestrój akcentowy z 3 sylab ze środkową sylabą akcentowaną amfidiploidalność, genet. →amfiploidal-ność. amfijony (jony obojnaczne), jony tworzące się w wyniku dysocjacji elektrolitycznej związków zawierających grupy funkcyjne zarówno kwasowe, jak i zasadowe (amfolitów), np. z aminokwasów. amfiktionie, w staroż. Grecji związki państw skupionych wokół świątyni bóstwa, tworzone w celu jej obrony; najznaczniej-sze a. — A. Delficka, przy świątyni Apol-lina w Delfach, zrzeszała 12 plemion. amfilada, układ wnętrz połączonych wejściami na jednej osi; typowy dla pałaców XVII-XVIII w. Arnfion, mit. gr. muzyk, król Teb; brat Zetosa, mąż Niobe; pod wpływem jego gry na lirze głazy ułożyły się wokół Teb w mur o 7 bramach (=7 strun liry). amfiploidalność (amfidiploidalność), genet. występowanie podwojonej liczby zespołów chromosomów w jądrach komórek somatycznych u mieszańców między dwoma gatunkami diploidalnymi. amfiploidy, genet. organizmy, u których występuje zjawisko amfiploidalności; w odróżnieniu od zwykłych mieszańców mię-dzygatunkowych, a, (np. rzepak, tytoń) są płodne. amfiprostylos, typ świątyni w staroż. Grecji; oparty na planie prostokąta, portyki kolumnowe w fasadzie gł. i tylnej (świątynia Ateny Nike). Amfisa, m. w Grecji, ośr. adm. nomosu Fokida; 6,1 tys. mieszk. (1961). amfisbeny, zool. →zwitniki. amfiteatr, w staroż. Grecji półkolista i schodkowa widownia teatr.; w staroż. Rzymie także budowla widowiskowa z areną pośrodku i schodkową widownią; współcześnie — część widowni wznosząca się półkoliście ku górze, także budowla widowiskowa z taką widownią. Powierzchnia Ludność Stolica lub ośrodek w tys km2 w tys. (1969) administracyjny Państwa niepodległe 2 776,7 23 983 Buenos Aires 0,4 254 Bridgetown 1098,6 4 804 Sucreb 8 512,0 90 840 Brasilia 756,9 9 566 Santiago 48.7 4 174 Santo Domingo 283,6 5 890 Quito 215.0 742 Georgetown 108,9 5 014 Gwatemala 27.8 4 768 Port-au-Prince 112.1 2 495 Tegucigalpa 11,0 1959 Kingston 9 976,1 21089 Ottawa 1138,9. 20463 Bogota 50,7 1 695 San José 114,5 8250 Hawana 1972,5 48933 Meksyk 130.0 Managua 75,7 1915 Panama 406.8 2 303 Asunción 1 285,2 13 172 Lima 21,4 3 390 San Salvador 9 363,4 203 216 Waszyngton 5,1 1040 Port of Spain 186.9 2 852 Montevideo 912.1 10 035 Caracas 2 175,6f 47 Godthab Ustrój lub status polityczny republika związkowa państwo Wspólnoty Narodówa republika republika związkowa republika republika republika republika republika republika republika państwo Wspólnoty Narodówa państwo Wspólnoty Narodówa republika republika republika socjalistyczna republika związkowa republika republika republika republika republika republika związkowa państwo Wspólnoty Narodówa republika republika związkowa integralna część Danii niesamodzielne i zależne 0,3 0,4 1.0 11,4 0,05 0,2 0,8 12,0 0,3 91,0 1.8 23,0 0,3 1.1 0,1 8.9 0,4 0,6 0,2 0,4 1,4 163,3 0,4 59 62g 218 150 52 10 72g 2 103*? 40 323 120 9 332 15g 2 754 56g 108g 5 93g 56g 389 6 Charlotte Amalie Saint John's Willemstad Nassau Hamilton Road Town Roseau Stanley Saint George's Cayenne Basse-Terre Belize Georgetown Fort-de-France Plymouth San Juan Basseterre Castries Saint-Pierre Kingstown Balboa Heights Paramaribo Grand Turk terytorium zależne USA terytorium stowarzyszone z W. Brytanią terytorium stowarzyszone z Holandią kolonia W. Brytanii kolonia W. Brytanii kolonia W. Brytanii terytorium stowarzyszone z W. Brytanią kolonia W. Brytanii terytorium stowarzyszone z W. Brytanią departament zamorski Francji departament zamorski Francji kolonia W. Brytanii kolonia W. Brytanii departament zamorski Francji kolonia W. Brytanii terytorium stowarzyszone z USA terytorium stowarzyszone z W. Brytanią terytorium stowarzyszone z W. Brytanią terytorium zamorskie Francji terytorium stowarzyszone z W. Brytanią dzierżawa USAh terytorium stowarzyszone z Holandią kolonia W. Brytanii a g termin „państwo Wspólnoty Narodów" oznacza d 1968;. bez Strefy Kanału Panamskiego; h samodzielne państwo, należące do Wspólnoty, które za e część terytorium Panamy oddana w wieczystą łącznie z Hawajami należącymi do Oceanii; głowę państwa uznaje monarchę bryt.; monarcha bryt. f w tym powierzchnia nie pokryta lodem —371,7 tys. dzierżawę Stanom Zjedn. na mocy nierównoprawnego reprezentowany jest przez gubernatora; 2 traktatu z 1903. km ; b stol. konstytucyjna; siedziba rządu — La Paz; c łącznie i z Wyspą Wielkanocną należącą do Oceanii: amfiteatralny, wznoszący się stopniowo, kpliście lub półkoliście ku górze. Amfitrion, mit. gr. król Teb, mąż Alk-meny; Zeus, przybrawszy jego postać, stał się ojcem Heraklesa. Amfitryta, mit. gr. Nereida, małżonka Posejdona; wyobrażana w otoczeniu Ne-reid i trytonów, na wozie w kształcie muszli, unoszącym się na falach morskich. amfiuma (Amphiuma means), płaz ogoniasty o pierwotnych cechach, ok. lmdł.; węgorzowaty, nogi uwstecznione, oddycha skrzelami; płytkie wody pd.-wsch. Ameryki Pn. amfolity, związki zawierające w cząsteczce zarówno grupy kwasowe, jak i zasadowe; w środowisku obojętnym dysocjują tworząc amfijony, w kwaśnym — kationy, w zasadowym — aniony. amfora, w staroż. Grecji i Rzymie gliniane naczynie do przechowywania i transportu wina i oliwy, o wydłużonym brzu-ścu, z dwoma pionowymi uchwytami. amfor kulistych kultura, archeol. neolityczna kultura znana z Niemiec, Polski i Ukrainy; rolnictwo, hodowla (świń, krów). amfoterycyna B, antybiotyk przeciw-grzybicowy wytwarzany przez kilka gatunków rodzaju Streptomyces. amfoteryczne pierwiastki, pierwiastki, które tworzą odmiany alotropowe metaliczne i niemetaliczne lub których związki mają charakter amfoteryczny. amfoteryczne związki, związki, które w środowisku kwaśnym zachowują się jak zasady, w zasadowym jak kwasy; np. tlenki i wodorotlenki chromu, cynku, glinu. amfoteryczność, zdolność niektórych pierwiastków i związków chem. do wykazywania charakteru zarówno zasadowego, jak i kwasowego. Amga, rz. w azjat. części ZSRR, 1. dopływ Ałdanu; dł. 1462 km, dorzecze 69,3 tys. km2. Amharowie, podstawowa ludność Etiopii; ok. 3 min; rolnictwo; język amharski. amharski język, południowosemicki język etiopski; od XIII w. język dworu król.; obecnie urzędowy w Etiopii. amia (miękławka, Amia calva), jedyny żyjący gat. licznej w trzeciorzędzie rodziny ryb Amiidae; ok. 60 cm dł.; może oddychać tlenem atm.; drapieżna; muliste rzeki amerykańskie. Amiata, wygasły wulkan w Preapeninie Tyrreńskim (Włochy); 1734 m; źródła siarkowe; eksploatacja cynobru. Amici [-czi] GIOVANNI BATTISTA, 1786-1863, wł. przyrodnik i astronom; prof. matematyki w Modenie, dyr. obserwatorium astr. we Florencji; zasługi w dziedzinie botaniki mikroskopowej. Amicis [-czis] EDMONDO DE, 1846-1908, pisarz wł.; utwory o tendencjach morali-zatorskich i postępowej tematyce społ.; popularna powieść dla młodzieży Serce. amicus certus in re incerta cernitur [łac], „pewnego przyjaciela poznaje się w niepewnym położeniu" (Cyceron z Enniusza); prawdziwego przyjaciela poznaje się w biedzie. Amida →Amitabha. amidazy (dezamidazy), enzymy z klasy hydrolaz, katalizujące odwracalną reakcję odszczepiania amoniaku lub mocznika od pewnych związków azotowych (gł. amidów), biorące zatem udział w metabolizmie białek; do a. należy np. arginaza. amid kwasu nikotynowego (witamina PP, przeciwpelagryczna, niacyna), związek org., składnik NAD i NADP; zapotrzebowanie na a.k.n. zaspokajane jest częściowo na drodze jego syntezy dokonywanej przez florę bakteryjną jelit, a także z przemiany tryptofanu. amidoxal, lek syntet. o silnym działaniu bakteriostatycznym, stosowany w zakażeniach dróg moczowych, w zapaleniu opon mózgowych i in. amidy, związki org. o wzorze RCONH2 lub RSO2NH2 (R —alkil lub aryl); rozpuszczalne w wodzie kryształy; stosowa- ne m.in. do produkcji włókien syntet., leków i środków powierzchniowoezynnych. amidyzm, najpopularniejsza forma bud-dyzmu jap., kult Amidy; obecnie w Japonii 4 sekty: ji-shu, jodo-shu, shinshu, nem-butsu-shu. Amiel [amjel] HENRI FREDERIC, 1821-81, pisarz szwajc., tworzący w języku fr.; prof. filozofii uniw. w Genewie; wyd. pośmiertnie (we fragmentach) dziennik jest arcydziełem introspekcji. Amiens [amję], m. w pn. Francji (Pikar-dia), port nad Sommą, ośrodek adm. dep. Somme; 118 tys. mieszk. (1968); ośr. przem.; węzeł kol.; uniw.; katedra Notre Dame (XIII w.), jedna z najwspanialszych budowli got. we Francji (dekoracje rzeźb.); got. kościoły, beffroi (XVXVIII w.), cytadela (XVI w.). 1802 pokój fr.-ang. po wojnie Francji z II koalicją; 1918 w rejonie A. ciężkie walki aliantów z Niemcami. Amiet [amje] CUNO, 1868-1961, szwajc. malarz i grafik; związany ze szkołą w Pont-Aven; kompozycje figuralne, pejzaże, portrety; malarstwo ścienne. amikrony, cząstki w rozproszeniu koloidalnym, o promieniu poniżej 5 mu. amimia, utrata zdolności mimicznych, towarzysząca gł. uszkodzeniom pozapira-midowego ośrodkowego układu nerwowegoAmin ar-Rajhani, 1876-1940, arab. pisarz, publicysta, działacz społ.-polit. z Libanu; przedstawiciel tzw. syryjsko-amer. szkoły, która przyczyniła się do unowocześnienia i zbliżenia arab. literatury do Zachodu. Amindiwy, grupa wysp na M. Arabskim, pn. część Lakkadiwów. aminek (Ammi visnaga), śródziemno-mor. roślina zielna z rodziny baldaszko-watych; używana w lecznictwie. aminobenzen →anilina. aminobenzoesowe kwasy NH2—C6H4— —COOH, związki org., pochodne benzenu; odmiana para (PAB) jest witaminą, odmiana orto (kwas antranilowy) jest surowcem w produkcji indyga i substancji zapachowych. aminocukry, cukry, których cząsteczka zawiera grupę aminową (—NH2). aminofenole NH2—C6H4—OH, związki org. o własnościach amfoterycznych; są silnymi reduktorami; para-a. jest składnikiem wywoływaczy fot. (np. rodinalu). aminokwasy, szczególnie ważne związki org., mające w cząsteczce co najmniej 1 grupę aminową (NH2) i 1 grupę karboksy-lową (COOH); poznano ponad 40 a., z nich ok. połowa to składniki białek, nadto są substancjami macierzystymi pewnych hormonów, witamin i in.; rośliny mogą syntetyzować wszystkie a., człowiek i zwierzęta tylko niektóre. aminonaftaleny →naftyloaminy. aminopeptydazy, enzymy (egzopepty-dazy) katalizujące rozszczepienie wiązania peptydowego przy tym końcu łańcucha, przy którym znajduje się grupa aminowa. aminoplasty, produkty polikondensacji formaldehydu z aminami (np. melaminą, mocznikiem, aniliną), stosowane do produkcji tłoczyw, klejów, lakierów. aminotolueny →toluidyny. aminotransferazy, nazwa potoczna trans-aminazy, enzymy katalizujące przeniesienie grupy aminowej z jednego związku na drugi. aminowa grupa —NH2, grupa charakterystyczna dla amin i amidów; obecność g.a. nadaje związkowi org. charakter zasadowy. aminowanie, reakcja chem., w wyniku której do cząsteczki związku org. wprowadza się grupę aminową; w procesie a. o-trzymuje się aminy, imidy oraz iminy. aminy, związki org., pochodne amoniaku NHS, w którym jeden (a. 1-rzędowe), dwa (a. 2-rzędowe) lub trzy (a. 3-rzędowe) atomy wodoru zastąpione są alkilami (a. alifatyczne) lub arylami (a. aromatyczne); a. mają charakter zasadowy; a. alifatyczne stosowane są m.in. do otrzymywania środ- Amona świątynia w Tebach 33 ków farm., sztucznych włókien; a. aromatyczne (np. anilina) są ważnymi surowcami w przemyśle barwników. Amiranty (Amirantes), grupa ok. 150 koralowych wysepek na O. Indyjskim, wchodzących w skład kolonii bryt. Seszele; uprawa palmy kokosowej; rybołówstwo. Amir Hamzah Tengku, 1911-46, poeta indonez.; zbiorki mistycznych poematów, zbiór przekładów z literatur wschodnich. Amis [ejmys] KINGSLEY, ur. 1922, pisarz ang.; debiutował jako „młody gniewny" powieścią satyr, o środowisku akademickim Jim szczęściarz; powieści, eseje, liryka. Amitabha (Amida), w buddyzmie maha-jany jedno z najpopularniejszych wyobrażeń Buddy; kult Amidy (amidyzm) rozpowszechniony w Japonii. amitoza, podział bezpośredni jądra komórkowego przez przewężenie; chromosomy są niewidoczne i nie tworzy się wrzeciono podziałowe; zjawisko rzadkie, niedokładnie poznane. Amiza (Ems), rz. w pn.-zach. części NRF; dł. 370 km; uchodzi do M. Północnego; połączona kanałami z Wezerą i Renem. Amman JOST, 1539-91, rytownik i malarz szwajc, portrecista, ilustrator obyczajów i strojów swojej epoki (Księga stanów Hansa Sachsa, Księga ubiorów kobiecych). Amman, stoi. Jordanii, ośr. adm. okręgu A.; 450 tys. mieszk. (1969); gł. ośr. gosp. i kult. kraju; przemysł spoż., włók., cementowy; uniw.; grobowce (ok. poł. VII w. p.n.e.); pozostałości budowli gr. i rzym.; kościół (VI-VII w.), grobowiec (VII-IX w.), pałace (XIX w.). Ammanati BARTOLOMEO, ok. 1511-92, wł. rzeźbiarz i architekt okresu manieryzmu; fontanna Neptuna we Florencji. Ammer (w dolnym biegu Amper), rz. w NRF, 1. dopływ Izary; dł. 170 km. Ammers-Küller Jo (JOHANNA), ur. 1884, pisarka hol.; powieści o problematyce kobiecej i hist.; cykl: Kobiety z rodu Coorn-veltów, Pochód krzyżowy kobiet, Jabłko i Ewa. amnestia, powszechny ustawowy akt łaski polegający na darowaniu (w całości lub w części) kar za określone przestępstwa; w PRL ogłoszono (do 1970) a. pięciokrotnie w odniesieniu do czynów popełnionych przed: 22 VII 1945, 5 II 1947, 20X1 1952, 15 IV 1956, 22 VII 1964, 15 VII 1969. amnezja, med. →niepamięć. Amnok-kang →Jalu-ciang. amofosy, sztuczne nawozy miner, zawierające łatwo przyswajalny dla roślin azot i fosfor; stosowane przed siewem. Amoj →Sianjen. amok, rodzaj szału występujący u tubylców na Malajach; po okresie depresji występuje gwałtowna żądza mordowania; przyczyny nie są znane. Amol, m. w Iranie (Mazandaran); 44 tys. mieszk. (1966); ośr. wydobycia rud żelaza; doszczętnie zburzony przez Timura w XIV w.; w pobliżu miasta rozległe ruiny, m.in. dawnej fortecy. amon (amonowa grupa), kation NH4+, pod względem chem. zbliżony do kationów potasowców; tworzy się np. w reakcji amoniaku NH3 z wodą; sole amonowe stosowane są m.in. jako nawozy sztuczne, w metalurgii. Amon, mit. egip. bóg Teb; bóstwo powietrza i urodzaju; po utożsamieniu z Re (A.-Re) władca bogów i gł. bóstwo państw.; mąż Mut i ojciec Chonsu: wyobrażany z głową barana lub w czapce z 2 piórami; wyrocznia w oazie Siwa. amonal (alumatol), kruszący materiał wybuchowy; mieszanina azotanu amonu, trójnitrotoluenu i metalicznego glinu; stosowany do wybuchów podwodnych, np. w minach. Amona świątynia w Tebach (obecnie Karnak w Górnym Egipcie), największa świątynia staroż. Egiptu; poświęcona bogu Amonowi; rozbudowywana od XX w. p.n.e. do pocz. n.e. 34 among the blind a one-eyed man is king among the blind a one-eyed man is king [əmaŋ də blajnd ə uanajd män yz kyŋ; ang.], „pomiędzy ślepcami jednooki jest królem". amoniak NH3, gaz o przenikliwym zapachu, b. dobrze rozpuszczalny w wodzie; roztwory wodne a. (woda amoniakalna zw. potocznie a.) mają odczyn słabo alkaliczny; powstaje podczas gnicia ciał białkowych; otrzymywany gł. przez katalityczną syntezę z pierwiastków; stosowany do produkcji kwasu azotowego, nawozów sztucznych, mocznika, włókien syntet.; skroplony używany w chłodnictwie. amoniakalna metoda (Solvaya metoda), metoda otrzymywania węglanu sodu Na2CO3 z chlorku sodu NaCl; polega na działaniu wodnym roztworem amoniaku i CO2 na roztwór wodny chlorku sodu: NaCl+NH3+CO2+H2O → NaHCO3+ +NH4C1; słabo rozpuszczalny wodorowęglan sodu NaHCO3 oddziela się i praży (kalcynuje): 2NaHSO3 → Na2CO3+H2O+ +CO2; ma ogromne znaczenie przemysłowe. amoniakalna płuczka, aparat absorpcyjny stosowany w gazowniach i koksowniach. do wymywania amoniaku z gazu węglowego. amoniakalna woda, produkt rozpuszczenia amoniaku w wodzie; słaba zasada, zawiera obojętne cząsteczki amoniaku NH3 oraz nieznaczną ilość jonów NHj i OH~, powstałych w reakcji NH3+H2O↔NH++ +OH-; stosowana powszechnie w laboratoriach i przemyśle chem. i jako nawóz sztuczny (2O°/o N). amoniakaty, sole kompleksowe, w których kation skoordynowany jest z kilkoma cząsteczkami amoniaku, np. [Ag(NH8)2]+; a. powstające przy rozpuszczaniu np. azotanu amonu w ciekłym amoniaku stosowane są jako nawozy azotowe. amonifikacja, jedno z ogniw obiegu azotu w przyrodzie; uwolnienie amoniaku ze związków org. (szczątki roślin, zwierząt, wydaliny), wywoływane przez bakterie żyjące w glebie, wodzie, oborniku; wykorzystywana w nawożeniu organicznym. amoniowe związki, jonowe związki org., pochodne jonu amonowego NHj, w którym wszystkie cztery atomy wodoru zastąpione są alkilami; zasady amoniowe są mocnymi zasadami. amonit, kruszący materiał wybuchowy; mieszanina azotanu amonu, nitrozwiązków aromatycznych i np. mączki drzewnej; stosowany w górnictwie niewęglowym. amonity (Ammonoidea), kopalne głowo-nogi (dewon do kredy); miały muszlę zwykle spiralną, śred. 1 cm do 2 m, podzieloną przegrodami na komory; w ostatniej znajdowało się ciało zwierzęcia; ważne skamieniałości przewodnie. amono-saletrzane materiały wybuchowe, kruszące materiały wybuchowe; mieszaniny, których gł. składnikiem jest azotan amonu (saletra amonowa); jedna z podstawowych grup górn. materiałów wybuchowych. amonowa grupa →amon. amonowy bromek, związek chem. stosowany w przemyśle fot. i litografii; w lecznictwie przy wzmożonej pobudliwości nerwowej, w podnieceniu ruchowym, w bezsenności, padaczce, nerwicach itd. amonu azotan NH4NO3 (saletra amonowa), higroskopijne kryształy; ogrzany powyżej 210° wybucha; składnik materiałów wybuchowych (amonit), nawóz sztuczny (35°/o N). amonu chlorek NH4C1 (salmiak), kryształy sublimujące po ogrzaniu; produkt uboczny w produkcji sody metodą amoniakalną; stosowany gł. jako nawóz sztuczny, do produkcji tzw. suchych ogniw galwanicznych, do oczyszczania powierzchni metali przed lutowaniem, w lecznictwie. amonu fosforany, nietrwałe sole kwasu fosforowego H3PO4; pierwszorzędowy f.a. NH4H2PO4 stosowany w przemyśle spoż. i do impregnacji zapałek. amonu siarczan (NH4)2SO4, bezbarwne kryształy dobrze rozpuszczalne w wodzie; nawóz azotowy (ok. 21% N). amonu węglan (NH4)2CO3, bezbarwne kryształy rozpuszczalne w wodzie; nietrwały, już w zwykłej temperaturze przechodzi w wodorowęglan. amonu wodorowęglan NH4HCO3, nietrwały związek otrzymywany z amoniaku, dwutlenku węgla i wody; ogrzany powyżej 58° rozkłada się na produkty gazowe: NH3, CO2, H2O; używany do wypieku (spulchniania) ciast. Amor, mit. rzym. bóg miłości; mit. gr. Eros. amoralizm, filoz. pogląd etyczny negujący obowiązywanie jakichkolwiek norm i nakazów moralnych oraz słuszność oceny czynów ze względu na ich moralność. amoralny, pozbawiony zasad moralnych, niemoralny. amorek, szt. piast, motyw dekoracyjny w postaci małego nagiego chłopca ze skrzydłami; także określenie aniołka w sztuce religijnej. amorficzne ciało →bezpostaciowe ciało. amorficzne języki, języki, których cechą charakterystyczną jest słabo rozwinięty system afiksów, morfemów gram., np. starochiński. amorfizm, bezpostaciowość. amorfofalus (Amorphophallus),' bylina tropik. Azji; kwiaty, otoczone pochwą do 80 cm dl., mają zapach padliny; bulwy do 50 cm średnicy, jadalne. Amorgos, wyżynna wyspa gr. na M. E-gejskim (Cyklady); 135 km2, 3 tys. mieszk. (1961). Amorim ENRIQUE, 1900-60, pisarz urugwajski; powieści poruszające problemy społ., gł. wsi. amortyzacja (umorzenie), ekon. wartość zużytych w danym okresie środków trwałych. amortyzacyjna stawka, obliczone w pieniądzach zużycie obiektu trwałego (np. maszyny) przypadające na określoną jednostkę czasu, najczęściej rok. amortyzacyjna stopa, norma zużycia o-biektu trwałego ustalona na jednostkę czasu użytkowania (zazwyczaj rok), a wyrażona w procentach wartości inwentarzowej lego obiektu. amortyzacyjny odpis, ekon. zapis w księgowości — element kosztów produkcji, którego wartość jest równa wartości zużytych (fizycznie i moralnie) w danym okresie środków trwałych. amortyzator, element lub urządzenie do łagodzenia uderzeń i tłumienia drgań w obiektach techn. za pomocą sprężyny, tłoka poruszającego się w cylindrze z płynem itp. amor vincit omnia [łac], miłość zwycięża wszystko. Ampato (Nudo de Ampato), szczyt wulkaniczny w Andach Peruwiańskich, w Kor-dylierze Zach.; 6300 m. ampelografia, nauka zajmująca się opisem, klasyfikacją, a także gosp. charakterystyką gat. i odmian winorośli. Ampenan, port na zach. wybrzeżu wyspy Lombok (Indonezja). amper, A, podstawowa jednostka natężenia prądu elektr. w układzie SI; natężenie prądu elektr. stałego, który płynąc w 2 równoległych, prostoliniowych i nieskończenie długich przewodach o przekroju kołowym znikomo małym, umieszczonych w próżni w odległości 1 m od siebie wywołałby między nimi siłę 2.10-7 N (niutona) na każdy metr długości. Amper →Ammer. Ampera reguła kierunkowa (reguła prawej dłoni), reguła określająca zależność między kierunkiem prądu elektr. i kierunkiem pola magnet. wytworzonego przez ten prąd. amperaż, używana dawniej nazwa wartości natężenia prądu elektr., wyrażonej w 1 amperach. Ampére [ãpe:r] ANDRE MARIE, 1775-1836, fizyk fr.; prof. Ěcole Polytechnique i Ěcole Normale w Paryżu; twórca podstaw współczesnej elektrodynamiki. amperogodzina, A.h, jednostka-ładunku elektr.; ładunek przenoszony przez prąd stały o natężeniu 1 A w ciągu jednej godziny (h); 1 A.h = 3600 C (kulombów). amperomierz, przyrząd do pomiaru natężenia prądu w obwodzie elektr., włączany szeregowo ze źródłem prądu i odbiornikiem; magnetoelektr., elektromagnet., elektrodynamiczny itp. amperosekunda, A.s, dawna nazwa jednostki kulomb. amperozwoje, A.z, iloczyn liczby zwojów uzwojenia elektr. (np. cewki) i natężenia przepływającego przez nie prądu elektrycznego. ampicylina (penbritin), antybiotyk z grupy penicylin półsyntet., o szerokim zakresie działania; stosowany w zakażeniach dróg oddechowych, przewodu pokarmowego, dróg moczowych i in. ampla, rodzaj abażuru wiszącej lampy, w kształcie płytkiej misy, z alabastru, porcelany lub szkła; szczególnie popularna w XIX w. amplidyna, maszyna elektr. prądu stałego o specjalnej konstrukcji, rodzaj prądnicy, przeznaczona do wzmacniania wol-nozmiennych sygnałów elektr.; wzmocnienie mocy do 10 000 razy; używana szeroko w układach sterowania napędu maszyn roboczych. amplifikacja, lit. podniesienie lub obniżenie rangi opisywanego zjawiska za pomocą odpowiednich środków językowych (koń — rumak, szkapa). amplifikator, dawna nazwa wzmacniacza. amplifikować, przesadzać w opowiadaniu, wyolbrzymiać, rozszerzać opowiadaną treść. amplituda, fiz. największa wartość wielkości zmieniającej się okresowo (np. największe wychylenie wahadła, największa wartość natężenia prądu elektr. sinusoidalnie zmiennego). amplituda, meteorol. różnica między maksymalną a minimalną wartością zmieniającego się elementu meteorol. (np. temp. powietrza) w ciągu określonego czasu (np. doby — a. dobowa). ampula, małe naczynie z gliny, szkła lub metalu, w kształcie spłaszczonego dzbanuszka bez uchwytów. ampułka, małe naczynie do przechowywania płynów, z gliny, metalu lub szkła, często zdobione. amputacja, operacyjne usunięcie kończyny bądź jej części lub narządu (macica, sutek); może się również zdarzyć a. urazowa. Amrawati, m. w Indii (Maharasztra); 172 tys. mieszk. (1968); przemysł bawełniany. Amr ibn al-As, 594-664, wódz arab.; dowódca wyprawy arab. na Palestynę i Syrię; 640-642 zdobył dla kalifatu Omajjadów Egipt i jako jego namiestnik założył nową stolicę, Al-Fustat. amrita, ind. nazwa napoju bogów zapewniającego im nieśmiertelność (podobnie jak gr. ambrozja). Amritsar, m. w Indii (Pendżab); 419 tys. mieszk. (1968); przemysł włók., spoż.; ośr. handl.; węzeł komunik.; święte miasto sik-hów, gdzie w Złotej Świątyni przechowują księgę Adi-granth. Amroha, m. w Indii (Uttar-Pradesz); 69 tys. mieszk. (1961); przemysł bawełn., spożywczy. Amstelveen [amstəlwe:n], m. w zach. Holandii, w zespole miejskim Amsterdamu; 68 tys. mieszk. (1969). Amsterdam, konstytucyjna stol. Holandii, port połączony kanałem z M. Północnym; 1049 tys. mieszk. — zespół miejski (1968); wielki ośr. przem., handl., kult., nauk. (2 uniw.) i turyst; Rijksmuseum; kościoły (XIVXVII w.), pałac król. (dawny ratusz, XVII w.), domy (XVII w.). Amsterdam-Ren Kanał, śródlądowa droga wodna w Holandii, łączy Amsterdam z rz. Waal (odnoga ujścia Renu). Amstetten [amszte-], m. w Austrii (Dolna Austria); 12 tys.' mieszk. (1961); przemysł metal., drzewny. Amuay [amuaj], port naft. w Wenezueli, nad M. Karaibskim, na płw. Paranagua; wielka rafineria ropy naftowej. Amu-daria (w górnym biegu Piańdż), rz. w Afganistanie i ZSRR; dł. 2620 km, dorzecze 465 tys. km2; uchodzi do Jez. Aralskiego; żeglowna; zasila Kanał Karakumski. amulet (talizman), u ludów pierwotnych, w starożytności i średniowieczu przedmiot o znaczeniu magicznym — chroniący rzekomo przed niebezpieczeństwem, przynoszący szczęście. Amundsen [a-] ROALD, 1872-1928, norw. badacz polarny, zdobywca Bieguna Pd. (15XII 1911); 1903-06 po raz pierwszy przebył Przejście Pn.-Zach., 1926 przeleciał wraz z L. Ellsworthem i U. Nobilem, na sterowcu „Norge", nad Biegunem Pn.; zginął w Arktyce w wyprawie ratunkowej. Amundsena Lodowiec, jeden z lodowców spływających z biegunowego płaskowyżu Antarktydy, poprzez G. Królowej Maud w kierunku Lodowca Szelfowego Rossa. Amundsena Morze, przybrzeżne morze O. Spokojnego, u wybrzeży Antarktydy, między 100° a 123° W; zasolenie ok. 33,5%o; pokryte lodami. Amundsena Zatoka, zat. we wsch. części M. Beauforta, między W. Banksa i pn. wybrzeżem Kanady. Amundsen-Scott [a. skot], stacja nauk. na Biegunie Pd. (Antarktyda), na wys. 2800 m; zał. przez USA 1957 w ramach Międzynarodowego Roku Geofizycznego. amunicja, pociski, granaty, bomby, miny, rakiety, torpedy i in.; służy do niszczenia, obezwładnienia, zapalania, zadymiania itp.; dzieli się na: bojową, ćwiczebną, ślepą i szkolną. amunicja myśliwska, śrutowe i kulowe naboje do myśliwskiej broni palnej: nabój śrutowy do broni o lufach gładkich (na zwierzynę drobną i drapieżniki), nabój kulowy do luf gładkich, nabój kulowy do luf gwintowanych, sztucerów (na grubą zwierzynę). amur (Ctenopharyngodon idella), ryba z rodziny karpiowatych, ponad 1 m dł.; roślinożerna; rzeki Chin i ZSRR; prowadzi się prace nad jej aklimatyzacją w Polsce; mięso smaczne. Amur (chin. Hejlung-ciang), rz. na Dalekim Wschodzie ZSRR (do Chabarowska na granicy z Chinami); powstaje z połączenia Szyłki i Argunu; dł. 2824 km (z Szyłką i Ononem 4440 km), dorzecze 1855 tys. km2; uchodzi do M. Ochockiego; gł. dopływy: Sungari, Ussuri (pr.), Zeja (1.); żeglowna. Amwrosijewka, m. w Ukr.SRR (obw. doniecki), w Donieckim Zagłębiu Węglowym; 22 tys. mieszk. (1967); duży ośr. przemysłu cementowego. amylazy (diastazy), enzymy z klasy hy-drolaz katalizujące rozkład wielocukrów: skrobi i glikógenu, na cukry o mniejszych cząsteczkach. amylograf, przyrząd do określania wartości wypiekowej mąki żytniej, rejestrujący opór, jaki stawia ciasto żytnie przy mieszaniu w różnych temperaturach. amylopektyna, jeden z dwu składników skrobi, wielocukier zbudowany z glukozy, o cząsteczce zawierającej rozgałęzione łańcuchy. amyloplasty, bot. leukoplasty (bezbarwne plastydy) w komórkach organów za-pasonośnych, produkujące skrobię. amylowy alkohol C5H11OH, związek org. występujący w 8 odmianach izomerycznych; ciecz otrzymywana z fuzli i syntetycznie; stosowany gł. jako rozpuszczalnik. amyloza, składnik skrobi zbudowany z glukozy (250300 reszt), o cząsteczce mającej postać nierozgałęzionego łańcucha. amylu azotyn C5H11ONO, ester kwasu azotawego i alkoholu amylowego; rozszerza naczynia krwionośne; stosowany w dusznicy bolesnej, astmie, migrenie. amylu octan C7H14O2, bezbarwna ciecz o zapachu owoców; stosowany jako składnik aromatów oraz niektórych kompozycji zapachowych. Amyot [amjo] JACQUES, 1513-93, erudyta fr.; wychowawca Karola IX i Henryka III; tłumacz Plutarcha. anabaptyści, protest, ruch rel.-społ., powstały w XVI w. w Niemczech; odrzucali chrzest niemowląt, głosili równość i wspólnotę dóbr (Th. Münzer); wywarli wpływ na braci poi. w początkowym okresie ich rozwoju. Anabar, rz. w azjat. części ZSRR; dł. 939 km; uchodzi do M. Łaptiewów. anabatyczny ruch, meteorol. wstępujący ruch powietrza, np. wiatr wzdłuż zboczy ku szczytom górskim. Anabaza [gr., 'pochód w głąb kraju']: 1) tytuł dzieła Ksenofonta o wyprawie Cyrusa Mł. przeciw bratu Artakserkseso-wi; 2) gr. tytuł dzieła Arriana. anabena (Anabaena), kolonijny glon (sinica) mikroskopowej wielkości, gł. plan-ktonowy; powoduje tzw. zakwit wody. anabioza, odwracalny stan pozornej śmierci u niższych zwierząt i roślin, maks. ograniczenie funkcji życiowych organizmu w warunkach niedoboru wilgoci lub zbyt niskich temperatur. anaboliczne środki, leki wzmagające syntezę białek ustrojowych i ich odkładanie w narządach ciała; stosowane m.in. w schorzeniach wyniszczających, w chorobach wątroby, nerek, w starczym zaniku mięśni, w leczeniu schorzeń kości; diana-bol, durabolin. anabolizm, zachodzące w organizmie żywym procesy budowy składników ustrojowych, tj. biosyntezy. Anacapri [-kapri], mi. we Włoszech (Kampania), na wyspie Capri; 3,6 tys. mieszk. (1961); ośr. turyst. o świat, sławie. anachoreci, rei. pustelnicy; znani wielu religiom. anachroniczny: 1) przestarzały, przeżytkowy, niewspółczesny; 2) błędnie oznaczający czas wydarzeń. anachronizm, niezgodność z czasem: 1) łączenie zjawisk lub faktów, które równocześnie nie mogły się zdarzyć; 2) przeżytek; przestarzałe poglądy lub zwyczaje. Anaconda [änəkondə], m. w USA (Mon-tana), w G. Skalistych; 9,6 tys. mieszk. (1970); hutnictwo miedzi, przemysł chemiczny. anadiploza, lit. zaczęcie zdania, członu 'lub wersu wyrazem, który znajdował się na końcu lub pod koniec poprzedniego. anadromiczne ryby, ryby wędrowne, które na tarło wpływają z mórz.do rzek; np. łososie, jesiotry. Anadyr, rz. w azjat. części ZSRR; dł. 1150 km, dorzecze 191 tys. km2; uchodzi do Zat. Anadyrskiej. Anadyr, m. i port. w azjat. części Ros. FSRR, nad M. Beringa, ośr. adm. Czu-kockiego ON; 6 tys. mieszk. (1968); wydobycie węgla brun.; przemysł rybny. Anadyrska Nizina, niz. w azjat. części ZSRR, w dorzeczu Anadyru i rz. Wieli-ka, nad Zat. Anadyrska; tundra; liczne jeziora. Anadyrska Zatoka, zat. w pn.-zach. części M. Beringa, u wybrzeży Płw. Czukoc-kiego; głęb. do 105 m; uchodzi rz. Anadyr. anaerobionty (anaeroby, anoksybionty, beztlenowce), drobnoustroje żyjące bez dostępu wolnego tlenu; np. bakterie fermentacji masłowej, laseczki jadu kiełbasianego. anaerobioza (anoksybioza), życie w warunkach beztlenowych, bez dostępu powietrza; np. nieliczne bakterie, u których źródłem energii jest przyłączanie wodoru przez związki org. w procesach oddychania komórkowego. Anaksymenes z Miletu 35 anaerobowy proces (anoksybioza), proces biochem. zachodzący bez udziału tlenu atm., np. fermentacja alkoholowa. anaeroby, biol. →anaerobionty. anaesthetica, farm. →anestetyki. anafaza, genet. faza podziału jądra komórkowego, w której następuje rozchodzenie się chromatyd (przy podziale zw. mitozą) lub chromosomów (w pierwszym podziale mejozy) do biegunów wrzeciona podziałowego. anafilaksja, stan uczulenia ustroju po wprowadzeniu pozajelitowym obcego gatunkowo białka, gł. surowicy leczn.; powtórne wprowadzenie tego białka po co najmniej 7-12 dniach powoduje ciężki wstrząs anafilaktyczny. anafora, lit. powtórzenie tego samego wyrazu lub zwrotu na początku kolejnych wersów lub członów zdania. anaforeza, wędrówka ujemnie naładowanych cząstek w kierunku elektrody dodatniej. anageneza, biol. w procesach ewolucyjnych powolne zmiany przystosowawcze morfologiczne i fizjol. (B. Rensch 1947), prowadzące do różnicowania się szczepu. anaglif, fiz. dwa wydrukowane w różnych barwach i przesunięte względem siebie obrazy jednego przedmiotu; oglądane przez odpowiednie okulary dają wrażenie widzenia stereoskopowego. anaglif, szt. piast.: 1) płaskorzeźba (ryta, kuta lub odlewana) zdobiąca naczynia; 2) gra świateł i cieni (np. w malarstwie) dająca wrażenie reliefu. anagnoryzm (odpoznanie), lit. motyw polegający na rozpoznaniu, najczęściej ujawnieniu pokrewieństwa, służy rozwiązaniu konfliktu. anagogiczny, wzniosły, podnoszący na duchu. anagram, wyraz, często nazwisko, utworzone przez przestawienie głosek lub sylab innego wyrazu (Akyrema = Ameryka). Anaheim [änəhajm], m. w USA (Kalifornia), w zespole Los Angeles; 165 tys. mieszk. (1970); duży ośr. przemysłu elektrotechnicznego. Anahita, staroirańska bogini, czczona jako władczyni wód i bóstwo płodności; bóstwo księżycowe, odpowiadające gr. Artemidzie; kult w Iranie, Azji Mniejszej, Armenii. Anajza, m. w Arabii Saudyjskiej (Nedżd); ok. 30 tys. mieszk; ośr. handl. regionu roln.; węzeł drogowy. anakolut, zniekształcenie konstrukcji składniowej powodujące zanik więzi między członami zdania. anakonda (Eunectes marinus), największy gat. węża z rodziny dusicieli, do 11 m dł.; poluje nocą na zdobycz do wielkości świni; nadwodna; Ameryka Pd. Anakreon(t), VI w. p.n.e.-, liryk gr. z Teos w Azji Mn.; pieśni miłosne, biesiadne (anakreontyki), elegie, epigramy, jamby. anakreontyk, pogodny utwór lir. opiewający uroki życia, zwykle o tematyce biesiadnej lub miłosnej; nazwa od gr. poety Anakreonta. anakruza (przedtakt, odbitka), lit. dodatkowa sylaba, krótka lub nieakcentówa-na występująca czasem na początku wersu; podział wersu na stopy zaczyna się wówczas po a. Anaksagoras z Kladzomen, ok. 500-ok. 428 p.n.e., filozof gr.; przedstawiciel żywiołowego materializmu, przyjmował istnienie nieskończenie wielu podzielnyćh, wiecznych cząsteczek materii, które wprawił w ruch rozum, duch (nous). Anaksymander z Miletu, 610-ok. 547 pn.e., gr. filozof z jońskiej szkoły filoz.; za tworzywo świata, z którego wziął on początek (arche), uważał tzw. apeiron —wieczną i nieskończoną, nieokreśloną materię. Anaksymenes z Miletu, ok. 585-ok. 525 p.n.e., gr. filozof z jońskiej szkoły filoz.; za pierwotną substancję świata (arche) uważał powietrze — jako ilościowo nieskończoną i wiecznie ruchliwą materię. analcym, minerał z grupy skaleniowców, uwodniony glinokrzemian sodu; bezbarwny lub biały, różowawy, żółtawy, o szklistym połysku; występuje gł. w skałach magmowych, także w utworach hydro-termalnych. analekta, zbiór fragmentów z dzieł (także dzieła) lub dokumentów. analeptica, farm, →cucące środki. analfabeta, osoba nie umiejąca czytać ani pisać; przen. o kimś nie mającym elementarnych wiadomości w jakiejś dziedzinie. analfabetyzm, brak umiejętności czytania i pisania u osób powyżej określonego wieku (w statystyce pol. —10 lat, UNESCO — 14); przyczyną a. są braki szkolnictwa związane z ustrojem polit. i gosp. kraju; w Polsce 1931 była 235l°/0 analfabetów; po II wojnie świat, w latach 1949-51 dokonano w PRL likwidacji a. jako zjawiska masowego (1952 — 2,2°/0); 1949 wprowadzono bezpłatną naukę dla analfabetów i półanalfabetów, rozwinięto oświatę dorosłych i stworzono warunki do korzystania z nauki czytania na kursach wieczorowych. analgan, złożony środek przeciwbólowy i przeciwreumatyczny, stosowany w bólach różnego pochodzenia. analgezja, brak czucia bólu wskutek zaburzeń w ośrodkowym układzie nerwowym lub uszkodzenia odpowiednich dróg nerwowych, niekiedy w histerii, stanach hipnotycznych; także po zastosowaniu środków farmakologicznych znoszących ból. analityczna chemia, dział chemii zajmujący się metodami określania chem. składu substancji i stosunków ilościowych wykrytych składników; nowocz. ch.a. posługuje się reakcjami związków nieorg. ze związkami org. oraz metodami instrumentalnymi, które odznaczają się b. dużą czułością, dokładnością i szybkością oznaczeń. analityczna funkcja, każda funkcja dająca się przedstawić w postaci szeregu potęgowego; f.a. znajdują szerokie zastosowania w naukach przyrodn. i technice. analityczna geometria, dział matematyki, w którym rozmaite twory (linie, powierzchnie) opisuje się za pomocą równań i nierówności i bada się ich własności metodami algebry. analityczna maszyna →licząco-analitycz-na maszyna. analityczna metoda nauczania, sposób nauczania, w którym uczniowie poznają najpierw całość (np. zdanie), następnie wyodrębniają części. analityczne grupy, chem. zespoły jonów, które tworzą trudno rozpuszczalne osady w wyniku reakcji chem. z tym samym odczynnikiem grupowym. analityczne języki, językozn. typ morfologiczny języków, które wyrażają stosunki gram. za pomocą luźnych morfemów w postaci przyimków, przysłówków oraz form czasownika posiłkowego; np. francuski. analityczne zdanie, filoz. u Kanta — zdanie, w którym treść orzecznika jest zawarta w treści podmiotu. analityczne zdanie, log. zdanie nie wymagające uzasadnienia w doświadczeniu, zdanie, któremu nie można zaprzeczyć bez naruszenia reguł znaczeniowych. analityka, log. dział logiki Arystotelesa, nauka o rozbiorze pojęć i sądów. analiza, metodol. metoda badawcza polegająca na rozłożeniu danej całości na jej części składowe; a. może być czynnością myślową lub fiz. (np. a. chemiczna). naliza aktywacyjna, metoda analizy chem. polegająca na przemianie atomów oznaczanego pierwiastka w atomy promieniotwórcze (np. przez napromieniowanie próbki neutronami) i oznaczenie ich zawartości metodami fizycznymi. analiza chemiczna, badania jakościowe- 36 analcym go i ilościowego składu chem. substancji za pomocą przeprowadzania reakcji chem. (których wyniki pozwalają wnioskować o obecności i procentowej zawartości składników w badanym materiale) lub za pomocą metod instrumentalnych. analiza chromatograficzna, metoda analizy chem., gł. jakościowej, w której rozdział składników mieszaniny uzyskuje się za pomocą chromatografii, a wydzielone składniki identyfikuje chemicznie lub fi-zykochemicznie. analiza elektrolityczna, metoda ilościowego oznaczania zawartości metali w roztworze przez wydzielenie ich w wyniku odpowiednio przeprowadzonej elektrolizy. analiza elektrometryczna, instrumentalne metody analizy chem. (np. potencjo-metria) oparte na pomiarze zmian napięcia. analiza elementarna, metoda ilościowego oznaczania zawartości gł. węgla, wodoru i azotu w związkach org.; polega na spaleniu w tlenie odważonej próbki substancji i zważeniu powstałych tlenków. analiza fizykochemiczna, metody analizy chem. polegające na badaniu zależności między składem układu a jego własnościami fiz., np. gęstością, współczynnikiem załamania światła, temp. wrzenia itp. analiza fluorescencyjna →fluorymetria. analiza funkcjonalna, dział matematyki powstały w początkach XX w., poświęcony badaniu rozmaitych przestrzeni funkcyjnych metodami analizy mat. i topologii; jednym z twórców a.f. był S. Ba-nach. analiza gazów, jakościowa i ilościowa chem. analiza mieszanin gazowych, np. metodą selektywnego pochłaniania oznaczonego składnika (np. CO2 w roztworze KOH). analiza harmoniczna (analiza fourierowska), dział teorii szeregów ortogonalnych poświęcony rozwijaniu funkcyj na szeregi ortogonalne (w szczególności na szeregi trygonometryczne); ma doniosłe znaczenie w fizyce i technice. analiza ilościowa, oznaczanie procentowej zawartości składników w próbce w drodze analizy chemicznej. analiza instrumentalna, metody analizy chem. polegające na stosowaniu przyrządów pomiarowych umożliwiających dokładne określenie składu i stężenia badanej substancji; do najważniejszych metod a.i. należą: analiza widmowa, rentgeno-graficzna, kolorymetria, polarografia, chromatografia. analiza jakościowa, oznaczenie składu jakościowego chem. substancji w drodze analizy chemicznej. analiza kolorymetryczna (kolorymetria), fizykochem. metoda analizy ilościowej polegająca na oznaczaniu zawartości substancji w roztworze przez porównanie natężenia jego barwy z natężeniem barwy roztworu o znanym stężeniu; pomiaru dokonuje się wizualnie lub za pomocą kolo-rymetru. analiza kompleksometryczna (kom-pleksometria), metoda objętościowej analizy ilościowej oparta na zdolności tworzenia przez jony metali kompleksów z kwasami aminopolikarboksylowymi, np. kwasem wersenowym; punkt końcowy miareczkowania wyznacza się stosując odpowiednie metalowskaźniki. analiza kroplowa, metoda chem. analizy jakościowej; polega na przeprowadzeniu barwnej reakcji chem. między kroplą badanego roztworu i kroplą odczynnika. analiza matematyczna, zespół działów matematyki wyższej obejmujący rachunek różniczkowy i całkowy, równania różniczkowe i całkowe; uogólnieniem a.m. jest analiza funkcjonalna. analiza miareczkowa →analiza objętościowa. analiza myślowa, jedna z podstawowych Czynności umysłu ludzkiego polegająca na rozbijaniu całości zagadnienia na części składowe i wyodrębnianiu niektórych z nich za pomocą abstrahowania; przeciwieństwo syntezy. analiza nakładów i wyników produkcji →przepływy międzygałęziowe. analiza numeryczna (metody numeryczne), dział matematyki stosowanej poświęcony przybliżonym metodom rozwiązywania skomplikowanych zagadnień matematycznych. analiza objętościowa (wolumetria, analiza miareczkowa), metoda chem. analizy ilościowej polegająca na dokładnym pomiarze objętości mianowanego roztworu odczynnika zużytego w reakcji chem. z określoną ilością badanej substancji; a.o. obejmuje: alkacymetrię, metody oksy-dacyjno-redukcyjne (np. manganometrię) i in. analiza oksydacyjno-redukcyjna →oksydymetria. analiza operacji →operacyjne badania. analiza radiochemiczna, ustalenie składu lub zawartości składników badanej substancji na podstawie pomiaru promieniowania emitowanego przez zawarte w próbce izotopy promieniotwórcze. analiza rentgenofluorescencyjna, metoda analizy, w której wnioski o składzie substancji wyciąga się analizując widmo fluorescencyjne uzyskane przez naświetlanie substancji promieniami gamma lub Roentgena. analiza rentgenospektralna, metoda jakościowej i ilościowej analizy chem. oparta na badaniu widma rentgenowskiego za pomocą spektrografu rentgenowskiego. analiza sekwencyjna, technika postępowania statyst. stosowana przy weryfikacji hipotez statyst. (np. przy badaniu wadliwości określonej partii towaru lub kontroli jakości produkcji przem.). analiza spektralna →analiza widmowa. analiza śladowa, wykrywanie i oznaczanie składników próbki, występujących w niej w b. małych ilościach; w a.ś. stosuje się zwł. metody instrumentalne. analiza techniczna, zespół szybkich i prostych metod chem., fizykochem. i fiz. stosowanych w laboratoriach przem. do analizy surowców, produktów i materiałów pomocniczych. analiza termograwimetryczna, metoda badania przemian związków, zwł. nieorg., podczas ogrzewania ich do wysokiej temp.; a.t. dokonuje się przy użyciu termowagi. analizator, fizjol. zespół elementów nerwowych (receptor, nerwowe drogi do-środkowe i odpowiedni ośrodek czuciowy w korze mózgowej), których zadaniem jest odbiór i analiza bodźców działających na organizm; także sam ośrodek czucia w korze mózgowej. analizator, fiz. przyrząd do badania stanu polaryzacji światła. analizator harmoniczny, przyrząd do wyznaczania przybliżonych wartości współczynników w rozwinięciu fourierowskim badanej funkcji. analizator matematyczny, maszyna mat. przystosowana eto rozwiązywania określonych zagadnień mat., np. analizator równań różniczkowych, analizator wielomianów (do znajdowania pierwiastków wielomianów). analiza wagowa, metoda chem. analizy ilościowej polegająca na strącaniu oznaczanego składnika roztworu w postaci praktycznie nierozpuszczalnego osadu, który po wysuszeniu waży się z dużą dokładnością. analiza wariancji, technika postępowania statyst. stosowana przy badaniu sy-stematycznego wpływu danych czynników na przypadkowe wyniki (np. rodzaju nawozu, sposobu uprawy itp. na wysokość plonów). analiza wektorowa, dział rachunku wektorowego poświęcony badaniu funkcji wektorowych metodami analizy mat.; ma szerokie zastosowanie w geometrii różniczkowej, fizyce, mechanice. analiza widmowa (analiza spektralna), metoda oznaczania składu substancji na podstawie badania jej widma emisyjnego lub absorpcyjnego. analizująca lampa, lampa elektronopromieniowa stosowana w kamerach telewizyjnych do przetwarzania obrazu optycznego na sygnały elektr. (sygnały wizji); ikonoskop, ortikon, superortikon, widikon. analizy reakcja →reakcja rozkładu. analogia, językozn. wpływ upodabniający jednej jednostki językowej na inną, zwł. morfemów gram. (słowotwórczych, fleksyjnych). analogia, log.: 1) przenoszenie twierdzeń o danym przedmiocie na inny, na podstawie ich podobieństwa; 2) też podobieństwo. analogia, prawo ustalanie konsekwencji prawnych faktu nie uregulowanego przez prawo, na podstawie norm lub zasad prawnych określających konsekwencje faktów podobnych. analogiczne narządy, anat. narządy spełniające podobne funkcje, lecz różniące się pochodzeniem i planem budowy, np. skrzydła ptaków i skrzydła owadów. analogiczny, podobny, zbieżny z czymś. analogie elektro-mechano-akustyczne, analogie zachodzące między zjawiskami elektr., mech. i akustycznymi wynikające z podobieństw równań różniczkowych opisujących drgania elektr., mech. i akustyczne. analogie fizyczne, podobieństwo istniejące między zjawiskami fiz. opisywanymi przez identyczne lub podobne równania mat. (np. drgania wahadła i drgania prądu w układzie elektr.); wykorzystywane w maszynach analogowych. analogon, przypadek, przedmiot podobny, zbieżny, odpowiadający innemu. analogowa maszyna, maszyna mat. (licząca), w której zmienne, parametry i wyniki są odwzorowywane w postaci wielkości fiz. zmieniających się w sposób ciągły; w m.a. występuje wzajemna jednoznaczność między zmiennymi w rozwiązywanym problemie a wielkościami fiz. w maszynie. analysis situs, dawna łac. nazwa topologii. Anambas, grupa wysp indonez. na M. Południowochińskim; 673 km2, ok. 12 tys. mieszk.; gł. wyspy: Jemaja, Sian-tan, Matak; rybołówstwo. anamneza, filoz. u Platona — proces przypominania sobie wrodzonej wiedzy. anamneza (wywiad lekarski), med. zebranie od chorego danych o aktualnych dolegliwościach, chorobach, przebytych, ewent. kontaktach z zakaźnie chorymi i warunkach środowiskowych. anamorfot, układ optyczny złożony z pryzmatów, zwierciadeł lub soczewek cylindrycznych do rozszerzania lub zwężania obrazu w jednym kierunku. anamorfoza nomograficzna, mat. takie przekształcenie, które dany nomogram zamienia w równoważny nomogram zbudowany z samych linii prostych. anamorfoza optyczna, liniowe zwężanie lub rozszerzanie obrazu w jednym kierunku, np. poziomym; uzyskiwana za pomocą anamorfotu; współczynnik a.o. — liczba wskazująca, ile razy zwężono lub rozszerzono obraz. ananas (Ananas sativus), pd.amer. bylina z rozetą kolczastych liści; uprawiana w strefie tropik, (gł. na Hawajach) dla dużych, szyszkowatych, złocistożółtych, aromatycznych owocostanów, ważących 1-5 kg. Anand MULK RAJ, ur. 1905, ind. pisarz postępowy i działacz; tworzy w języku ang. i pendżabskim; powieści i nowele {Kulis); międzynar. nagr. Leninowska. ananda, błogostan, w ind. filozofii jedna z cech Brahmana-absolutu: wolność od cierpień. Ananda, VI/V w. p.n.e., krewny Buddy i jego ulubiony uczeń; po śmierci Buddy Anczyc 37 stał na czele zgromadzeń buddyzmu; przypisuje mu się autorstwo Suttapitaki (kosza kazań Buddy). ananińska kultura, archeol. kultura wczesnej epoki żelaza w górnym dorzeczu Wołgi; rolnictwo, pasterstwo, myślistwo; wytwory z brązu i żelaza; nazwa od miejscowości Ananino nad Karną (Ros.FSRR). Ananke, mit. gr. bóstwo przeznaczenia, kierujące życiem ludzkim; mit. rzym. Fatum. anapest, lit. w wersyfikacji antycznej stopa złożona z 3 sylab — 2 krótkich i długiej ( —), w poi. — stopa lub zestrój akcentowy z 3 sylab, z trzecią sylabą akcentowaną (— — ). Anapolis [ana-], m. w Brazylii (Goias); 49 tys. mieszk.' (1960); ośr. handlowy. anarchia, stan chaosu i rozprzężenia społ., dezorganizacja istniejąca wskutek braku lub bezsilności organów władzy. anarchiczny, nacechowany anarchią, bezrządny, bezładny, chaotyczny. anarchista, zwolennik anarchizmu. anarchistyczny, opowiadający się za nieograniczoną wolnością i niezależnością jednostki w życiu społ.; niezdyscyplinowany, samowolny, wywrotowy. anarchizm, kierunek społ.-polit. XIX w. uznający władzę państw., bez względu na jej charakter, za źródło ucisku, postulujący zniesienie wszelkich jej form i zastąpienie jej ustrojem bezpaństw. opartym na wolnych związkach gmin; w XX w. występuje gł. w postaci anarchosyndyka-lizmu i neoanarchizmu. anarchoindywidualizm, doktryna społ.-polit. XIX w. postulująca stworzenie ustroju bezpaństwowego, w którym istnieje drobna własność prywatna równych właścicieli zrzeszonych w wolne gminy; twórca P. Proudhon. anarchokolektywizm, doktryna i ruch społ.-polit. w XIX w. postulujące stworzenie w drodze rewolucji ustroju bezpaństw. o społ. własności środków produkcji, rządzonego przez grupy wytwórcze; twórca M. Bakunin. anarchokomunizm, doktryna społ.-polit. XIX/XX w., łącząca zasadę pełnej wolności jednostki z zasadą komunizmu gosp.; zakładała proste przejście od kapitalist. do bezpaństw. ustroju komu-nist; twórca P. Kropotkin. anarchosyndykalizm, kierunek anarchizmu w związkowym ruchu robotn., postulujący stworzenie społeczeństwa, w którym własność środków produkcji przejmą związki zaw.; występował gł. w pocz. XX w. w zachodnioeur. związkach zawodowych; twórca G. Sorel. anastasis, ikon. scena zejścia Chrystusa do otchłani; w sztuce bizant. w VII-VIII w.; na Zachodzie od ok. X w. anastomoza, anat. →zespolenie. anastrofa (epanastrofa), lit. powtórzenie wyrazów w odwrotnym porządku lub rozpoczęcie zdania czy wersu wyrazem, którym kończyło się poprzednie zdanie czy wers; także szyk zdania przestawny, niezwykły. anastygmat, obiektyw, w którym usunięto wszystkie wady optyczne z anastyg-matyzmem włącznie. anastyloza, ponowne ustawienie elementów arch. ze zrujnowanej budowli antycznej. anataz, minerał, odmiana polimorficzna dwutlenku tytanu; ciemnożółty, brun. lub czarny, o diamentowym połysku; występuje gł. w skałach magmowych i metamorficznych. anateksis, geol. proces polegający na rozmiękczaniu i stopniowym upłynnianiu mas skalnych, które znalazły się w głębszych partiach skorupy ziemskiej, w warunkach wysokiej temp.; prowadzi do powstania wtórnej magmy.; anatema, rel. w katolicyzmie i prawosławiu klątwa kość; rodzaj ekskomuniki; Często służyła jako środek realizacji polit. interesów papiestwa. Anat(h), mit. kananejska bogini płodności i wojny; siostra Baala, któremu pomagała w walce z Motem; wyobrażana z lilią lub wężem (symbole płodności) w ręce lub na koniu, z mieczem lub oszczepem. anatoksyna (toksoid), toksyna bakteryjna, której jadowitość jest zniszczona przez dodanie formaliny i ogrzewanie; z a. przygotowuje się szczepionki uodparniające, np. a. błonicza, a. tężcowa. Anatolijska Wyżyna, wyż. w Turcji, między G. Pontyjskimi i Zagros; wys. 900-1500 m (maks. 3916 m — Erciyas); liczne kotliny rozdzielone masywami górskimi; słone jeziora; roślinność półpustyn-na; na W.A. leży Ankara. anatolijskie języki, języki indoeur. w Azji Mn., 2000 p.n.e.-do pocz. n.e.; he-tycki, luwijski, palajski, licyjski, karyj-ski, lidyjski i in. anatomia, nauka o budowie organizmu człowieka, zwierząt lub roślin, w ich całym cyklu życiowym, w powiązaniu z czynnościami i uwzględnieniem przeszłości rozwojowej; dział biologii, a. człowieka — także medycyny. anatomia patologiczna, dział patologii zajmujący się badaniem budowy narządów zmienionych chorobowo lub wykazujących wady rozwojowe. Anawratha, ?-1077, pierwszy król zjednoczonej Birmy (od 1044), ze stolicą w Pagan; wprowadził buddyzm (hinajanę); rozwój gosp., „złoty wiek" sztuki. Anc BOLESŁAW, 1841-1909, uczestnik powstania 1863; komisarz żandarmerii nar. w woj. krak.; na emigracji inżynier kolejowy. Anc DOMINIK, 1844-1918, adwokat; uczestnik powstania 1863; obrońca w procesie I Proletariatu. Ančerl KAREŁ, ur. 1908, dyrygent czes.; ceniony interpretator muzyki współczesnej. ancestralny, właściwy przodkom, dotyczący przodków. Anchizes, mit. gr. ojciec Eneasza; syn wyniósł go na ramionach z płonącej Troi. anchois [ãszua; fr.] →anchovis. Anchorage [äŋkərydżl, m. w USA, największe w stanie Alaska, port rybacki i handl. nad O. Spokojnym; 46 tys. mieszk. (1970). anchovis (anchois), konserwa rybna z silnie solonych (10-15%) sardeli lub innych ryb, pozbawionych skóry, ości i płetw, z dodatkiem różnych przypraw korzennych. anchusina →alkanina. ancien régime [ãsj.ę reżim;,'dawny system rządów'], określenie ustroju Francji sprzed 1789; potocznie dawna, przestarzała forma rządów. Ancing, m. w Chinach (Anhuej), port nad Jangcy; 110 tys. mieszk. (1956); przemysł spoż., maszyn., chem. i szklarski. Ancud [anku], m. w pd. Chile, na wyspie Chiloe, ośrodek adm. prow. Chiloe; 7,4 tys. mieszk. (1960); port rybacki. ancylostomatoza (choroba górników), choroba pasożytnicza człowieka (też ssaków), wywoływana przez jelitowe tęgo-ryjce; zaburzenia trawienne, krwawienia, niedokrwistość; zarażenie przez skórę — kontakt z ziemią (pracownicy kopalń, tunelów), gdzie bytują larwy. Ancylusowe Jezioro, jezioro słodkowod-ne, jedno ze stadiów rozwoju M. Bałtyckiego; istniało od ok. 7900 do ok. 6800 p.n.e. Anczyc STANISŁAW, 1868-1927, syn Władysława Ludwika, metaloznawca; prof. Polit. Lwowskiej; prace metalograficzne, m.in. Żelazo, Techniczne stopy metali. Anczyc WACŁAW, 1866-1938, syn Władysława Ludwika, drukarz i introligator; odziedziczoną po ojcu drukarnię rozwinął w przodujący zakład typograficzny; przejął ją następnie jego syn WŁADYSŁAW (l894-1941), prowadził do 1939. Anczyc WŁADYSŁAW LUDWIK, 1823-83, pisarz; popularne sztuki lud.-patriot. (Kościuszko pod Racławicami), poezje patriot. (Tyrteusz); założył w Krakowie drukarnię. andabata, gladiator rzym. walczący w hełmie zakrywającym oczy (dla wywoływania efektów komicznych). Andaluzja (Andalucia), region (kraina hist.) w pd. Hiszpanii, nad O. Atlantyckim i M. Śródziemnym, na Niz. Andalu-zyjskiej, w G. Betyckich i Sierra Morena; 87,3 tys. km2, 6,0 mln mieszk. (1968); uprawa pszenicy, winorośli, oliwek, bawełny; turystyka; gł. m.: Sewilla, Malaga. — W starożytności rzym. prowincja; w V w. pod władzą Wandalów, następnie Wizygotów; 714 opanowana przez Arabów; od XIII w. w Królestwie Kastylii (bez Grenady). Andaluzyjska Nizina, niz. w pd.-zach. Hiszpanii, nad O. Atlantyckim, między górami Sierra Morena i Betyckimi; przez N.A. przepływa Gwadalkiwir. Andaluzyjskie Góry →Betyckie Góry. andaluzyt, minerał, odmiana polimor-ficzna krzemianu glinu; białawy, szary, czerwonawy, o szklistym połysku; typowy składnik skał metamorficznych; używany do wyrobu materiałów ogniotrwa-; łych i kwasoodpornych. Andamanie, wymierająca rdzenna ludność wysp Andamanów; ok. 1 tyś.; koczownicy; prymitywna kultura. Andamany, grupa wysp ind. na O. Indyjskim; wchodzą w skład terytorium związkowego Andamany i Nikobary; gł. wyspy: Andaman Pn., Andaman Środk., Andaman Pd., Andaman Mały; klimat monsunowy; lasy (eksploatacja); uprawa ryżu, palmy kokosowej; rybołówstwo. — Znane z relacji arab. od IX w.; 1789 zajęte przez Anglię. Andamany i Nikobary, terytorium związkowe Indii; obejmuje wyspy Andamany i Nikobary na O. Indyjskim; 8,3 tys. km2, 79 tys. mieszk. (1966); ośr. adm. Port Blair (Andamany). Andamańskie Morze, część O. Indyjskiego, między Płw. Indochińskim a Anda-manami, Nikobarami i Sumatrą; pow. 602 tys. km2, głęb. do 4198 m, zasolenie 2O-32,5°/oo; uchodzą rz.: Irawadi, Saluin; gh port Rangun. andante [wł.], muz.: 1) tempo umiarkowane; 2) określenie tytułowe utworu lub jego części, utrzymanych w tempie dość wolnym. andantino [wł.], muz. tempo nieco żywsze od andante. Andegaweni (Anjou), dynastia wywodząca się od hrabiów (od 1360 książąt) Andegawenii; panowali w Królestwie Jerozolimskim 1131-86, Anglii (Plantageneci) 1154-1485, Neapolu, Sycylii, na Węgrzech i w Polsce (Ludwik Węg. i Jadwiga). Andegawenia, kraina hist. w zach. Francji; w średniowieczu hrabstwo, później księstwo; 1154-1205 należała do Anglii; 1480 włączona do Korony francuskiej. Andernach [ąn-], m. w NRF (Nadrenia-Palatynat), nad Renem; 22 tys. mieszk. (1968); przemysł mat. budowlanych. Anders [ändərz] WILLIAM, ur. 1933, amer. pilot astronauta; członek załogi statku Apollo 8, w którym z F. Borma-nem i J. Lovellem 21-27 XII 1968 odbył pierwszy w historii załogowy lot dookoła Księżyca. Anders WŁADYSŁAW, 1892-1970, generał i polityk; we wrześniu 1939 dowódca Nowogródzkiej Bryg. Kawalerii; 1941-42 dowódca Armii Pol. w ZSRR, 1942-43 — Armii Poi. na Wschodzie, 1943-45 dowódca 2 Korpusu Poi.; jeden z przywódców reakcyjnych grup emigracji. Andersen [-rsz] ALFRED, ur. 1914, pisarz niem. (obecnie Szwajcaria); powieści, opowiadania, słuchowiska o antyfaszyst. wymowie. Andersen [a-] HANS CHRISTIAN, 1805-75, pisarz duń.; klasyk świat, literatury dzie- 38 Anczyc cięcej; autor baśni, które w przenikniętej liryzmem i subtelną ironią formie przekazują głęboką treść filoz. i społeczną. Andersen [a-] TRYGGVE, 1866-1920, pisarz norw.; wybitny przedstawiciel i jeden z przywódców neoromantyzmu; powieści fantast., nowele w stylu E.T.A. Hoffmanna. Andersen-Nexø [a- neksö] MARTIN, 1869-1954, pisarz duń.; radykalne społ. powieści o życiu i walce duń. proletariatu (Ditta, Pelle zwycięzca); reportaże z ZSRR. Anderson [ändərsn] CARL DAWID, ur. 1905, fizyk amer.; prof. California Insti-tute of Technology; badacz promieniowania kosmicznego; odkrywca pozytonu i mezonu μ; nagr. Nobla. Anderson [ändərsn] JUDITH, ur. 1898, aktorka amer.; role w tragediach Szekspira, dramatach E. O'Neilla, w filmach. Anderson [ändərsn] LINDSAY, ur. 1923, ang. reżyser teatr, i film., krytyk; uczestnik postępowego ruchu dokumentalistów „Free Cinema", reżyser wybitnych filmów fabularnych (Sportowe życiet Jeżeli...). Anderson [ändərsn] MARIAN, ur. 1902, śpiewaczka amer., Murzynka, kontralt świat, sławy; ceniona interpretatorka pieśni klas., romant., repertuaru oratoryjno-kantatowego, także spirituals. Anderson [ändərsn] MARY, 1859-1940, aktorka amer.; role szekspirowskie; autorka pamiętników. Anderson [ändərsn] MAXWELL, 1888-1959, dramaturg amer.; antywoj. sztuka Rywale, wierszowane dramaty, m.in. Sceneria zimowa — o Sacco i Vanzettim. Anderson [ändərsn] SHERWOOD, 1876-1941, pisarz amer.; impresyjne nowele psychol.-obyczajowe (Miasteczko Wines-burg), powieści, refleksyjne wspomnienia, studia literackie. Andersson [andəszszon] BIBI, ur. 1935, szwedz. aktorka teatr, i film.; jedna z gł. odtwórczyń ról w filmach I. Bergmana (Tani, gdzie rosną poziomki, Persona). Andersson [andəszszon] DAN, 1888-1920, szwedz. poeta i prozaik; jeden z twórców tzw. literatury proletariackiej. Andersson [andəszszon] HARRIET, ur. 1932, szwedz. aktorka film.; dram. role kobiet współcz. (Wakacje z Moniką, Kochać). Andersz WOJCIECH, 1850-1907, działacz nar. i społ. w Poznańskiem, ksiądz; więziony przez władze pruskie. andezyn, minerał z grupy plagioklazów, glinokrzemian sodu i wapnia. andezyt, magmowa skała wylewna, jasno- lub ciemnoszara; składa się gł. z plagioklazu oraz amfibolu lub piroksenu; używany do celów bud. i drogowych oraz jako materiał kwasoodporny. Andhra-Pradesz, stan w pd. Indii, na wyż. Dekan; 275,2 tys. km2, 39,9 min mieszk. (1966); stoi. Hajdarabad; uprawa prosa, ryżu, trzciny cukr., orzeszków ziemnych, tytoniu, palmy kokosowej; wydobycie rud manganu, chromu, grafitu, węgla kamiennego. Andiżan, m. obw. w Uzb.SRR, w Kotlinie Fergańskiej; 188 tys. mieszk. (1970); przemysł maszyn., spoż., chem., mat. budowlanych. Andokides, ok. 540-520 p.n.e., gr. garncarz stylu czarno- i czerwonofigurowego; działał w Attyce; domniemany wynalazca czerwonofigurowej techniki zdobienia waz. Andora (Valls d'Andorra, Dolina Andory), państwo w pd. Europie, w Pirenejach; 453 km*, 19 tys. mieszk. (1969); stol. Andorra la Vella; j.u. kataloński; region turyst. o świat, znaczeniu. — Republika półsuwerenna, pod podwójnym zwierzchnictwem (od XII w.) Francji i hiszp. biskupa w m. Urgel. Andorra la Vella, stoi. Andory; 5,5 tys. mieszk. (1968): ważny ośr. turyst.; kościół romański, pałac (XVI w.). Andrade OLEGARIO VICTOR, 1841-82, argent. poeta i publicysta; liryki, poematy pod wpływem V. Hugo, artykuły polityczne. andradyt, minerał z grupy granatów, krzemian wapnia i żelaza; zielony, brun., żółty lub czarny; kamień szlachetny. andragogika, dział pedagogiki obejmujący wychowanie młodzieży pracującej i dorosłych w szkołach, świetlicach, domach kultury itp. Andrassy [ondra:rsz] GYULA, 1860-1929, prawicowy polityk węg.; 1906-10 min. spraw wewn.; 1918 ostatni min. spraw zagr. Austro-Węgier; 1921 uczestnik nieudanego puczu monarchistycznego. André [ãdry] ÉDOUARD, 1840-1911, fr. ogrodnik-artysta i botanik; naczelny ogrodnik Paryża; twórca projektów wielu parków we Francji i in. krajach. André [ãdry] GUSTAVE, 1856-1927, fr. chemik rolny; prof. Sorbony i Instytutu Agronomicznego w Paryżu, czł. Akad. Nauk tamże; Chimie agricole. Andrea del Castagno [a. d. kastańjo], 1423(?)-57, wł. malarz epoki renesansu, przedstawiciel szkoły florenckiej; freski rel. (m.in. w klasztorze S. Apollonia we Florencji); portrety. Andrea del Sarto, 1486-1531, wł. malarz epoki renesansu; obrazy i freski rei. (m.in. w klasztorze S.Ś. Annunziata we Florencji); portrety. Andrée [-re] SALOMON AUGUST, 1854-97, szwedz. inżynier i badacz polarny; podczas próby dotarcia balonem „Ornen" do Bieguna Pn. zginął na W. Białej. Andreescu [andrejesku] ION, 1850-82, malarz rum., działał gł. we Francji; wpływ barbizończyków i impresjonizmu; realist. sceny rodzajowe, pejzaże, martwe natury, portrety. Andreini, rodzina aktorów wł. comme-dia dell'arte: FRANCESCO (1548-1624), twórca postaci Capitana Spavento; ISA-BELLA (1562-1604), żona Francesca, grała postać amantki nazwanej jej imieniem; GIOVANNI BATTISTA (1578-1654), syn Francesca. Andrejczin LUBOMIR, ur. 1910, językoznawca bułg.; prof. uniw. w Sofii, czł. Bułg. AN; liczne prace językoznawcze, m.in. Osnownata gramatika na byłgarski ezik. Andrejew IGOR, ur. 1915, prawnik; prof. prawa karnego Uniw. Warsz.; 1950-54 i 1962-68 kierownik Studium Zaocznego Wydziału Prawa tamże; dyr. Instytutu Prawa Karnego Uniw. Warszawskiego. Andres STEFAN, 1906-70, niem. pisarz kat. (NRF); antyfaszyst. powieści, opowiadania, słuchowiska, poezje. Andrespol, osiedle w pow. i woj. łódzkim, nad Miazgą; 12,4 tys. mieszk. (1970); zakład ceramiki bud.; ośr. wypoczynkowy. Andrews [ändru:z] THOMAS, 1813-85, irl. chemik i fizyk; prace dotyczące gł. stanu krytycznego materii. Andria, m. we Włoszech (Apulia); 76 tys. mieszk. (1968); przemysł spożywczy. Andricu MIHAIL-JON, ur. 1894, rum. kompozytor i pedagog; 3 symfonie, balet Taina, muzyka kameralna, pieśni. Andrić Ivo, ur. 1892, pisarz serb.; powieści (Konsulowie ich cesarskich mości, Most na Drinie) i opowiadania (Wakacje na południu), gł. hist. z życia Bośni, o problematyce moralnej i egzystencjalnej; nagr. Nobla. Andriejew ANDRIEJ A., ur. 1895, radz. działacz partyjny i państw.; 1932-52 czł. Biura Polit. KCWKP(b); wielokrotny minister; 1938-45 przewodn. Rady Związku Rady Najwyższej ZSRR; 1946-53 wicepremier ZSRR. Andriejew BORIS F., ur. 1915, ros. aktor film.; wybitny odtwórca postaci prostych ludzi w filmach woj., komediowych i psychologicznych (Dwaj żołnierze, Żurbino-wie). Andriejew LEONID N., 1871-1919, ros. prozaik i dramaturg; początkowo opo- wiadania o akcentach społ., później pesymistyczne dramaty (Ten, którego biją po twarzy). Andriejew NIKOŁAJ A., 1873-1932, ros. rzeźbiarz i rysownik; Leniniana (cykl rzeźb, i rysunkowych portretów Lenina). Andriejew NIKOŁAJ N., ur. 1880, fizyk radz.; twórca radz. szkoły akustycznej; przewodn. Komisji Akustyki AN ZSRR, czł. AN ZSRR oraz PAN; prace poświęcone gł. akustyce i teorii drgań. Andriolli MICHAŁ ELWIRO, 1836-95, rysownik, ilustrator (m.in. Pana Tadeusza Mickiewicza); twórczość o cechach romantyzmu; działacz powstania 1863. androgeny, męskie hormony płciowe; związki chem. pobudzające rozwój i utrzymujące czynności męskich narządów rozrodczych. androgynia, obojnactwo rzekome męskie; upodobnienie zewn. cech płciowych mężczyzny do cech kobiecych lub — u zwierząt — samczych do samiczych. android, ruchoma figura naśladująca ruchy człowieka. androkefalizm, szt. plast, przedstawienie postaci zwierzęcej z głową ludzką; m.in. w staroż. sztuce egip., asyryjskiej, Dalekiego Wschodu i średniow. sztuce europejskiej. Andromacha, mit. gr. żona Hektora. Andromeda, Andromeda (And), gwiazdozbiór nieba pn.; zawiera galaktykę spiralną o śred. 50 kiloparseków, zwaną Wielką Mgławicą A., będącą najodleglejszym zbiorowiskiem materii widocznym gołym okiem, a także jedną z najbliższych galaktyk. Andromeda, mit. gr. królewna etiopska, córka Kasjopei; z winy matki złożona smokowi mor. na ofiarę; uratowana i poślubiona przez Perseusza. Andromedydy, rój meteorów powstały 1846 z rozpadu komety Bieli. Andronik I Komnenos, 1122-85, cesarz bizant. od 1183; scentralizował aparat adm., ukrócił nadużycia podatkowe; sprawował rządy terroru. Andronikow IRAKLIJ Ł. (właśc. I.Ł. An-dronikaszwili), ur. 1908, ros. pisarz i historyk literatury; zajmował się gł. twórczością M. Lermontowa. andronowska kultura, archeol. kultura epoki brązu, poł. II-pocz. ,1 tysiąclecia p.n.e., w Syberii Zach. i Kazachstanie; rolnictwo, pasterstwo; nazwa od w. Andronowo k. Aczyńska (Ros.FSRR). androny, rzeczy niewiarygodne, brednie, banialuki. Andropow JURIJ W., ur. 1914, radz. działacz ruchu robotn.; 1962-67 sekr. KC KPZR, od 1967 kandydat na czł. Biura Polit. KC; od 1967 przewodn. Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Państw, przy Radzie Ministrów ZSRR. Andros [änd-], największa wyspa ar-chip. Bahama; 3,5 tys. km2, 7,5 tys. mieszk. (1967); turystyka. Andros, górzysta wyspa gr. na M. Egejskim (Cyklady); 374 km2, 19 tys. mieszk. (1961); uprawa winorośli, oliwek. androsteron, męski hormon płciowy o działaniu fizjol. testosteronu, lecz słabszym, uważany obecnie za produkt jego przemian. andrus, łobuz, ulicznik. Andrusikiewicz JAN KANTY, 1815-50, nauczyciel lud., przywódca (wraz z J. Kmie-towiczem) powstania Chochołowskiego 1846. andruszowski rozejm, 1667 zawarty w Andruszowie (koło Smoleńska) po wojnie pol.-ros. 1654-67; Rosja zatrzymała m.in. ziemię smoleńską i Kijów (na 2 lata). andrut (wafel), delikatne, wypiekane w specjalnych formach ciasto w kształcie cienkich, okrągłych lub kwadratowych płatów, niekiedy zwijanych w rurki. Andrychowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego, w Andrychowie, odbudowane i rozbudowane 1952-58 z dawnych zakładów tkackich istniejących od 1907; produkują: bawełn. tkaniny bieliźniane, poś- cielowe, wsypowe, odzieżowe i specjalne techniczne. Andrychów, m. w pow. wadowickim, woj. krak., w Beskidzie Małym; 13,9 tys. mieszk. (1970); ośr. przemysłu bawełn. i maszyn.; muzeum tkactwa; prawa miejskie 1767. Andrycz NINA, ur. 1915, aktorka Teatru Polskiego w Warszawie; gł. role w dramatach klas. (Maria Stuart Słowackiego, Lady Milford — Intryga i miłość F. Schillera); występy w telewizji. Andrzej, wg N. Testamentu apostoł, brat Piotra; działał w Azji Mn. i Grecji; wg tradycji ukrzyżowany na krzyżu o kształcie litery X („krzyż św. A."). Andrzej, I poł. XV w., malarz rus. działający w Polsce; polichromia kaplicy Św. Trójcy na zamku w Lublinie. Andrzej I, ?-1060, król węg. od 1047, z dyn. Arpadów; przywrócenie ładu po długotrwałych walkach wewn. i reakcji pogańskiej; odparcie dwóch najazdów czes. Henryka III. Andrzej II, 1175-1235, król węg. od 1205, z dyn. Arpadów; sprowadził Krzyżaków na Węgry do walk z Połowcami 1211; organizator V wyprawy krzyżowej (1217-18); wydał Złotą Bullę (1222). Andrzej III, 1250-1301, król węg. od 1290, ostatni z dyn. Arpadów; ciężkie walki z pretendentami do tronu. Andrzej Bogolubski, ok. 1111-74, książę Rusi Włodzimiersko-Suzdalskiej od 1157, syn Jerzego Dołgorukiego; 1169 zdobył Kijów; zamordowany przez bojarów. Andrzej czak WŁADYSŁAW (pseud. Antek), 1920-43, działacz ruchu młodzieżowego; od 1938 w PPS; od III 1943 komendant Milicji Lud. RPPS; zamordowany przez hitlerowców. Andrzejewski ANTONI (pseud. Stary De-tiuk), 17851868, botanik florysta i literat; autor dzieł przyrodn.; pamiętnikarz i po-wieścjopisarz. Andrzejewski JERZY, ur. 1909, pisarz; powieść o problematyce moralnej Ład serca, zbiór opowiadań okupacyjnych Noc, powieść Popiół i diament o powoj, konfliktach polit.; metaforyczne opowieści hist. (Ciemności kryją ziemię, Bramy raju) i współcz. (Złoty lis, Idzie skacząc po górach). Andrzej Łaskarz, 1362-1426, biskup pozn. od 1414; posłował do Rzymu i Węgier; na soborze w Konstancji występował jako zwolennik koncyliaryzmu. Andrzej z Bnina, 1396-1479, biskup pozn. od 1438, zwolennik przyłączenia Śląska i Pomorza do Polski. Andrzej z Kokorzyna, ?-ok. 1435, teolog, rektor Akad. Krakowskiej. Andújar [-uchar], m. w Hiszpanii (Andaluzja), nad Gwadalkiwirem; 32 tys. mieszk. (1960); przemysł ceram., spożywczy. Andy, system górski w Ameryce Pd., wzdłuż wybrzeży O. Spokojnego; dł. ok. 9000 km; wys. do 6960 m (Aconcagua); ukształtowane w czasie orogenezy alpejskiej; równoległe łańcuchy (Kordyliery), rozdzielone wysokimi wyżynami (altipla-no) i kotlinami; czynne wulkany, częste silne trzęsienia ziemi; lodowce; granica wiecznego śniegu na wys. 6300 m na pn., do 500-700 m na pd.; wydobycie rud miedzi, cyny, antymonu, cynku i ołowiu, srebra, złota, saletry chilijskiej. Andy Ekwadorskie, część Andów w Ekwadorze; obejmują 2 pasma górskie (Kordyliery Wschodnią i Zachodnią), rozdzielone tektonicznym obniżeniem; wulkany: Chimborazo, Cotopaxi, Sangay. andyjska kultura megalityczna, archeol. kultura neolitu; charakterystyczne budowle kam., gł. grobowe i sakralne, wznoszone bez zaprawy. Andy Patagońskie, pd. część Andów w Argentynie i Chile; wys. 2000-3000 m (maks. 4058); lodowce; liczne, duże jeziora; silnie sejsmiczne; lasy mieszane. Andy Peruwiańskie, część Andów w Peru; dzielą się na Kordyliery: Środkową, anestezyna 39 Wschodnią i Zachodnią; głęboko rozcięte górnymi odcinkami rzek Marañón, Ucayali i Huallaga; trzęsienia ziemi; roślinność stepowo-pustynna. Andy Północno-Zachodnie, część Andów w Kolumbii i zach. Wenezueli; obejmują Kordyliery: Wschodnią, Środkową i Zachodnią; rozdzielone głębokimi i szerokimi dolinami rzek Magdaleny i Cauca; rzeźba alpejska; wulkany (Tolima, Pu-race). Andy Środkowe, część Andów między ok. 14-28°S; szer. do 700-800 km; rozległa pustynna wyżyna ograniczona od zach. wulkanami, od wsch. — Cordilierą Real; roślinność półpustynna (puna). Anécho [-szo], m. i port w Togo, nad Zat. Gwinejską; 13 tys. mieszk. (1968); w pobliżu wydobycie fosforytów. Anegada änəga:də], wyspa w Ameryce Środk. (Bryt. Wyspy Dziewicze); 34 km2, ok. 300 mieszk. (1960). anegdota, zwięzłe opowiadanie, często z życia znanej osobistości, zamknięte zaskakującą i zabawną puentą. anegdotyczny: 1) mający charakter anegdoty, zmyślpny, żartobliwy; 2) odnoszący się do treści; treściowy. aneks: 1) załącznik, pismo dodatkowe dołączone do gł. dokumentu; 2) luiny do-datek uzupełniający tekst książki. aneksja, przyłączenie przez państwo przy użyciu przymusu części lub całości terytorium innego państwa; a. jest zakazana przez współcz. prawo międzynarodowe. aneksjonizm, doktryna polit. uzasadniająca przyłączenie przez państwo całości lub części terytorium innego państwa w drodze aneksji. anemia →niedokrwistość. anemia zakaźna koni →niedokrwistość zakaźna koni. anemiczny, przen. wątły, słaby, niepozorny. anemochoria (wiatrosiewność), rozsiewanie diaspor (tzn. nasion i zarodników) za pośrednictwem wiatru; rośliny anemocho-ryczne (np. grzyby, storczyki, wierzby, graby) wytwarzają wielkie ilości diaspor, zwykle b. lekkich. anemogamia (wiatropylność), zapylanie kwiatów za pośrednictwem wiatru; rośliny anemogamiczne (np. trawy, większość naszych drzew leśnych) produkują wielkie ilości pyłku lekkiego i suchego. anemograf, anemometr z urządzeniem śamopiszącym. anemometr (wiatromierz), przyrząd do pomiaru prędkości, a niekiedy i kierunku wiatru lub ruchu gazów; np. a. mech. — , z wirującym wirnikiem, a. cieplny — z chłodzonym elementem pomiarowym (np. termometrem). anemon →zawilec. anemony, zawilce ozdobne o dużych, barwnych kwiatach, często spodem owłosionych; na rabatach uprawia się gł. Ane-mone coronaria, wys. do 30 cm, na kwiat cięty — Anemone japonica, wys. do 1 m. anepigraf, pismo lub dzieło sztuki nie mające tytułu. anergia, med.: 1) niezdolność organizmu do wytwarzania przeciwciał po wprowadzeniu doń czynnika chorobotwórczego; 2) zanik energii i inicjatywy życiowej, np. w depresji psych., w nerwicach. aneroid, barometr sprężynowy, którego gł. częścią jest szczelna puszka opróżniona z powietrza, odkształcana przez ciśnienie atm.; stosowany jako podstawa barografu. anestetyki (anaesthetica), środki miejscowo znieczulające (porażają zakończenia nerwów czuciowych), np. kokaina, anestezyna, pantokaina. anestezja →znieczulenie. anestezjologia, dział medycyny klinicznej i nauka zajmująca się znieczulaniem leczn., ożywianiem oraz profilaktyką wstrząsu i walką z nim. anestezyna, związek org., porażający zakończenia nerwów czuciowych; stosowany zewnętrznie, jako lek miejscowo znieczula- 40 anetol jacy, także wewnętrznie w chorobie wrzodowej, mor. i in. anetol C10H12O, nienasycony eter, biała, krystaliczna substancja o zapachu anyżu, otrzymywana z olejków eterycznych; stosowany do aromatyzowania produktów spoż., preparatów kosmetycznych, środków leczn. i napojów alkoholowych. Aneto, Pico de [piko de a.], najwyższy szczyt Pirenejów, w masywie Maladetta (Hiszpania); 3404 m. aneuploidalność, genet, występowanie w jądrze komórek somatycznych liczby chromosomów nie będącej wielokrotnością liczby haploidalnej (podstawowej). aneuploidy, genet. organizmy, u których zachodzi zjawisko aneuploidalności (gł. niektóre rośliny). aneuryna, biochem. →tiamina. anewryzm, med. →tętniak. anfelcja (Ahnfeltia plicata), glon (krasnorost) przybrzeżnej strefy M. Białego; dostarcza agaru. Angara, rz. w azjat. części ZSRR, pr. dopływ Jeniseju; dl. 1779 km, dorzecze 1039 tys. km2; wypływa z jez. Bajkał; żeglowna; elektrownie: Irkucka, Bracka, Ust'Ilimska; gł. miasta: Irkuck, Brack. Angaretis ZIGMAS (właśc. Z. Aleksa), 1882-1940, litew. działacz ruchu robotn.; 1917 zastępca komisarza lud. do spraw litew., 1926-35 sekr. komisji kontroli Międzynarodówki Komunistycznej. angaria, rekwizycja obcych statków dla celów publ., stosowana gł. w czasie wojny; państwo stosujące a. jest zobowiązane do opłaty za korzystanie ze statków i do odszkodowania w razie ich zniszczenia. Angarsk, m. w azjat. części Ros.FSRR (obw. irkucki), nad Angarą; 204 tys. mieszk. (1970); przemysł maszyn., cementowy, chem., rafineria ropy naftowej. Angaur, koralowa wyspa w grupie Palau (Karoliny); 7,8 km2. angażować: 1) przyjmować do pracy, zawierać z kimś umowę o pracę; 2) wciągać w coś, wplątywać, zobowiązywać. Angeles [aŋche-] VICTORIA DE LOS, ur, 1924, hiszp. śpiewaczka (sopran); laureatka I nagr. konkursu muz. w Genewie (1947); wszechstronny repertuar. Angeles [ąŋche-], m. w Filipinach, w środk. części Luzonu; 88 tys. mieszk. (1964). Angeles, Los [1. aŋche-], m. w środk. Chile, ośrodek adm. prow. Bio-Bio; 41 tys. mieszk. (1965); przemysł spożywczy. Angelico Fra [f. andżeliko], 1387-1455, malarz wł., przedstawiciel wczesnorenes. szkoły florenckiej, dominikanin; pogodne w nastroju, jasne w kolorycie rei. freski (m.in. w klasztorze S. Marco we Florencji) i obrazy (gł. tematyka maryjna). Angelosów dynastia, dynastia panująca 1185-1204 w cesarstwie bizant.; wywodziła się od Konstantyna Angelosa; m.in. Izaak II, Aleksy III. Angelus Silesius (właśc. Johannes Schef-fler), 1624-77, wybitny poeta niem. okresu baroku, mistyk; epigramaty ze zbioru Pątnik anielski parafrazował Mickiewicz w Zdaniach i uwagach. Ångerman [on-], rz. w środk. Szwecja; dł. 450 km; uchodzi do Zat. Botnickiej; wodospady; spław drewna. Angermünde [aŋər-], m. w pn.-wsch. części NRD, 12 tys. mieszk. (1968); przemysł maszyn., metalowy. Angers [ãży] DAVID PIERRE ]EAN D' → David d'Angers. Angers [ãży], m. w zach. Francji, nad rz. Maine, ośrodek adm. dep. Maine-et-Loire; 129 tys. mieszk. (1968); przemysł włók., maszyn.; got. katedra, kościoły i zamek średniow., pałac biskupi (XII-XVI w.). Anghel [angiel] GHEORGHE, 1904-66, rzeźbiarz rum.; tworzył gł. portrety i medale z brązu. angielska choroba →krzywica. angielska sól →magnezu siarczan. angielskie konie pełnej krwi (folbluty), ang. rasa gorącokrwistych koni wierzchowych, najszybszych w świecie (54-60 sek — 1 km); wys. w kłębie do 170 cm; maść gł. gniada; cenny materiał hod. do uszlachetniania. angielskie ziele, wysuszone owoce (śred. 6-9 mm) drzewa pimentowego, przyprawa o pikantnym aromacie i smaku, używana podobnie jak pieprz. angielski haft, zwykle biały, o wypukłym i dziurkowanym ornamencie, którego brzegi są obrzucone gęstym ściegiem dzierganym. angielski język, z zachodniogerm. grupy języków indoeur.; język urzędowy państw Bryt. Wspólnoty Narodów i USA; 3 okresy: anglosaski, średnioang., nowoang.; język ogólny oparty na dialekcie Londynu. Angielski Kanał ->La Manche. angielski styl ogrodowy, kierunek w sztuce ogrodowej, którego istotą było kształtowanie przestrzeni na wzór naturalnego krajobrazu; dwa nurty: nastrójowo-sentymentalny (z licznymi akcesoriami, jak ruiny, obeliski, świątynie) oraz natu-ralistyczny (wzorujący się ściśle na przyrodzie); w XVIII w. w Anglii, w XIX —w całej Europie. angina, ostre zapalenie migdałków pod-niebiennych, wywołane zwykle przez paciorkowce hemolizujące; zakażenie — przez osobisty kontakt lub za pośrednictwem żywności. angina pectoris →wieńcowa choroba. angina zgorzelinowa (angina Plauta i Vincenta), ostre, bakteryjne, wrzodziejące zapalenie jamy ustnej; owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej i migdałków pokryte ściśle przylegającą błoną; niekiedy przebieg epidemiczny; leczenie antybiotykami i preparatami arsenowymi. angiochirurgia, chirurgia naczyniowa; zajmuje się leczeniem operacyjnym wad wrodzonych i nabytych oraz urazów naczyń krwionośnych; gł. metodą a', jest stosowanie przeszczepów i protez naczyniowych z tworzyw sztucznych. angioencefalografia, metoda rentgeno-diagnostyczna pozwalająca na uwidocznienie przy zastosowaniu środków kontrastu-jących przebiegu naczyń krwionośnych mózgowych na zdjęciu rentgenowskim. angiografia (wazografia), rentgenografi-czna metoda badania stanu anat. naczyń krwionośnych (tętnic i żył), polegająca na ich uwidocznieniu (na ekranie fluorescencyjnym lub rentgenogramie) przez wprowadzenie środka kontrastującego. angiokardiografia, rentgenograf iczna metoda badania stanu czynnościowego i anat. serca i dużych naczyń krwionośnych, polegająca na ich uwidocznieniu (na ekranie fluorescencyjnym lub rentgenogramie) przez wprowadzenie środka kontrastującego. Angioletti [andżo-] GIOVANNI BATTISTA, 1896-1961, wł. pisarz, krytyk lit. i eseista; twórca nowej estetyki, zw. aura poetica, wyrażającej się liryzmem i refleksyjnością; opowiadania. angiologia, nauka o układzie naczyniowym krwionośnym i limfatycznym; dział anatomii. angiotensyna (hipertensyna, angiotoni-na), hormon tkankowy będący peptydem złożonym z 10 aminokwasów; wpływa na skurcz mięśni gładkich naczyń krwionośnych, powodując wzrost ciśnienia krwi. angiotonina →angiotensyna. Angkor, hist. miasto w Kambodży, na pn. brzegu jez. Tonie Sap; 802-1431 stolica państwa Khmerów, zburzona 1177, odbudowana przez Dżajawarmana VII p.n. Angkor Thom; obecnie ruiny rezydencji władców i wielkich świątyń, poddawane rekonstrukcji, m.in. słynna A. Wat z XII w.; 1970 bombardowane podczas walk w Kambodży. anglaise [agle:z; fr.], nazwa wielu tańców pochodzenia ang. (XVII-XIX w.); a. w formie stylizowanej w suicie barokowej. Anglesey [ąrjglsy], wyspa, hrabstwo w W. Brytanii, u wybrzeży Walii; 712 km2, 58 tvs. mieszk. (1968); rybołówstwo; hodowla owiec i bydła; przemysł włók.; elektrownia jądrowa Wylfa (1180 MW). anglezowanie, rytmiczne unoszenie się jeźdźca w siodle podczas jazdy kłusem. anglezyt, minerał, siarczan ołowiu; bezbarwny lub szary, o połysku diamentowym; produkt utlenienia galeny; niekiedy stosowany do otrzymywania ołowiu. Anglia (England), największa część W. Brytanii, zajmująca pd. i środk. część wyspy W. Brytania; 130,3 tys. km2, 45,9 mln mieszk. (1968 — ponad 80% ludności W. Brytanii), stoi. Londyn. — Historycznie najstarszy obszar Zjednoczonego Królestwa W. Brytanii i Pn. Irlandii; nazwa ,,A." często używana na oznaczenie całego państwa. anglicyzm, wyraz, zwrot, konstrukcja składniowa, przejęte z języka ang. albo wzorowane na nim. anglikanizm, doktryna i liturgia ang. kościoła nar., zał. 1534 przez Henryka VIII; doktryna zbliżona do kalwinizmu; liturgia do katolicyzmu; władzą zwierzchnią kościoła jest król; od XIX w. 3 kierunki: High Church, Low Church, Broad Church, tworzące wspólnie tzw. Jednotę Anglikańską. anglistyka (filologia angielska), dział studiów uniwersyteckich poświęconych językowi i literaturze angielskiej. angloaraby, konie wyhodowane z krzyżowania dwóch ras: koni pełnej krwi angielskiej i koni czystej krwi arabskiej. anglofil, człowiek przychylnie ustosunkowany do wszystkiego, co angielskie; przyjaciel, zwolennik Anglików, Anglii. anglofob, człowiek wrogi, niechętny Anglikom, Anglii. Anglo-Iranian Oil Co [äŋgloyrejnjən ojl kämpəny] (AIOC), bryt. koncern naft., jeden z największych na świecie; zał. 1909 w celu eksploatacji złóż w Iranie, po ich nacjonalizacji 1951 zmienił nazwę na British Petroleum Company i wszedł w skład międzynar. konsorcjum w Iranie. Anglowie, lud germ. znad ujścia Łaby; w V-VI w. wraz z Sasami i Jutami podbili Brytanię; stąd nazwa Anglii. Angmagssalik, osiedle rybackie i myśliwskie w pd.wsch. Grenlandii; 2,4 tys. mieszk. (1967). angoba, polewa ze szlachetnej glinki, kładziona na naczynie z gliny gorszej i odmiennego koloru; znana od czasów przedhist., w sztuce lud. stosowana pod nazwą pobiałki. Angol [-gol], m. w środk. Chile, ośrodek adm. prow. Malleco; 21 tys. mieszk. (1965). Angola, kolonia (formalnie prowincja zamor.) Portugalii, w pd.-zach. (Afryce; 1246,7 tys. km2, 5,4 mln mieszk. (1969), gł. ludy Bantu; stol. Luanda, inne gł. m.: Lo-bito, Benguela. Powierzchnia wyżynna; klimat gorący, suchy; sawanny. Słabo rozwinięty kraj roln.; uprawa kawy, agawy si-zalskiej, prosa, sorga, manioku; wydobycie diamentów, ropy naft., rud żel., miedzi. — W średniowieczu w państwie Kongo; w XV-XVI w. opanowana przez Portugalczy-ków, początkowo kolonia, od 1955 formalnie prowincja zamorska (rządy gen. gubernatora); 1961 powstanie antyportug.; na emigracji działają: Lud. Ruch Wyzwolenia A. (od 1956) i Front Wyzwolenia Nar. A. (od 1962). Angolski Basen, rozległe zagłębienie dna w pd. części O. Atlantyckiego, na zach. od pd. Afryki; głęb. do 6013 m. angora, włók. rodzaj wełny (mohair). Angora →Ankara. angorski biały królik, albinotyczna rasa długowłosa hodowana dla wełny (dł. do 30 cm, rocznie do 500 g); cięż. 3-3,5 kg. angoryzm, wzmożony wzrost włosów — długich i miękkich, cecha rasowa niektórych gat. zwierząt domowych, np. królików, kotów, kóz, świnek morskich. Angostura, do 1846 nazwą wenezuelskiego miasta Ciudal Bolivar. Angouleme [ãgulem], m. w zach. Francji, nad rz. Charente, ośrodek adm. dep. Charente; 48 tys. mieszk. (1968); przemysł elektrotechn., papierń.; romańska katedra (nawa kryta kopułami, dekoracja rzeźb, fasady), średniow. kościół i zamek. Angra do Heroismo [a. do eroismo], m. i port na portug. wyspie Faial (Azory), ośr. adm. okręgu A. do H.; 14 tys. mieszk. (1966). Angra Manju →Aryman. Angren, m. w Uzb.SRR (obw. taszken-cki); 94 tys. mieszk. (1969); ośr. zagłębia węgla brun.; duża elektrownia cieplna; przemysł mat. budowlanych. „angry young men" [äŋgry jaŋ mən; ang.] →„młodzi gniewni". angstrem, A, jednostka długości; 1Å= = 10-10 m. Ångstrom [ong-] ANDERS JON AS, 1814-74, szwedz. fizyk i astronom; prof. uniw. w Uppsali; jeden z twórców astrofizyki. Ångstrom [ong-] ANDERS KNUTSON, ur. 1888, geofizyk szwedz.; prace dotyczące aktywności Słońca, zmian stałej słonecznej oraz bilansu cieplnego Ziemi i atmosfery ziemskiej. Ångstrom [ong-] KNUT JOHAN, 1857-1910, geofizyk szwedz.; prof. uniw. w Uppsali; badania absorpcji promieniowania podczerwonego przez parę wodną i CO2; konstruktor m.in. pyrheliometru. Anguilla [äŋguylə], wyspa w archip. Małych Antyli, wchodzi w skład terytorium Saint Christopher-Nevis-A.; 88 km2, 6 tys. mieszk. (1960). Anhuej, prowincja we wsch. Chinach; 140 tys. km2, 35 mln mieszk. (1967); ośr. adm. Hofej; region przem. (węgiel kam., rudy żel. i miedzi, przemysł włók., spoż., maszyn., chem.) i roln. (ryż, pszenica, jed-wabnictwo). anhydraza węglanowa, enzym katalizujący rozpad lub syntezę kwasu węglowego (H2CO3↔H2O+CO2); występuje m.in. w e-rytrocytach. anhydron →magnezu nadchloran. anhydryt, minerał, siarczan wapnia; bezbarwny lub biały, szarawy, niebieskawy i in.; połysk szklisty lub perłowy; powstaje wskutek odparowywania wód mor.; używany w przemyśle chem. i do wyrobu cementu. anhydrytowy cement, cement otrzymywany z drobno zmielonego anhydrytu z dodatkiem katalizatorów; używany do tynków, sztukaterii. Ani, państwo ormiańskie w poł. IX w.-1045 na terytorium obecnej Arm.SRR i Turcji, ze stol. w Ani, pod rządami dyn. Bagratydów; podbite przez Bizancjum. Ani, ruiny twierdzy i staroż. miasta w Turcji; od 961 stolica królestwa A.; 1319 zniszczona przez trzęsienie ziemi. Aniche [anisz], m. w pn. Francji; 10 tys. mieszk. (1968); kopalnie węgla kamiennego. Aniczkow DMITRIJ S., 1733-88, ros. filozof i matematyk epoki oświecenia; zajmował się zagadnieniami poznania oraz genezy religii; deista; głosił postępowy, racjonalistyczny pogląd na świat. Anielewicz MORDECHAJ (pseud. Marian, Aniołek), 1919-43, od XI 1942 komendant ŻOB; dowódca powstania w getcie warsz., poległ. anihilacja par, zamiana pary cząstka-antycząstka na inne cząstki będące kwantami odpowiedniego pola fiz. (np. pary elektron-pozyton w dwa fotony). anilana, pol. nazwa handl. syntet. włókien poliakrylonitryl owych. „Anilana" →Zakłady Włókien Sztucznych „Anilana" w Łodzi. anilina (aminobenzen, fenyloamina) C6H5.NH2, najprostsza i najważniejsza pierwszorzędowa amina aromatyczna, otrzymywana przez redukcję nitrobenzenu; oleista, toksyczna ciecz; surowiec w otrzymywaniu środków farm i barwników. anilinowa czerń, barwnik syntet. do barwienia i drukowania tkanin bawełn.; daje wybarwienia o dużych trwałościach. anilinowe barwniki, dawna nazwa barwników syntet. wytwarzanych początkowo gł. z aniliny i jej pochodnych, jako naj- ważniejszych dostępnych wówczas półfabrykatów. animacja, film. dokonywanie serii pojedynczych zdjęć rysunków, kukiełek, wycinanek itp. w różnych fazach ruchu; zdjęcia wyświetlane w sposób ciągły dają na ekranie efekt ożywienia martwych kształtów; stosowana w filmie animowanym. animalistyka, szt. plast, przedstawienie zwierząt lub scen ze zwierzętami. animalizm, ogół cech właściwych zwierzętom; zwierzęcość, zmysłowość. animalkuliści, biol. zwolennicy prefor-macji głoszący, że w plemniku zawarty jest miniaturowy osobnik dorosły. animalny biegun, biol. jeden z 2 biegunów komórki jajowej, przy którym mieści się jądro komórkowe, a po zapłodnieniu rozwija się część głowowa zarodka. animam debet [łac.], ,,winien jest swą duszę"; b. zadłużony, zadłużony po uszy. animator, w teatrze — specjalista poruszający lalkami w teatrze lalkowym; w fiknie — wykonawca serii rysunków do filmu animowanego. animizacja, lit. rodzaj metafory nadającej przedmiotom martwym lub abstrakc. właściwości żywych istot („dzień zamierał"). animizm, psychol. sposób myślenia charakterystyczny dla małych dzieci, polegający na przekonaniu, że wszystkie przedmioty posiadają właściwości istot żywych. animizm, rel. wiara w duszę i duchy; przypisywanie duszy ludziom, przyrodzie, rzeczom; typowy element wierzeń, zwł. w religiach pierwotnych (np. u ludów afryk.). animowany film, rodzaj filmu (rysunkowego, kukiełkowego, wycinankowego itp.) o specjalnej technice zdjęć, zw. trickową (wielokrotne filmowanie scen i obiektów w coraz to innej fazie ruchu). animozja, niechęć, odraza. animusz, werwa, zapał, odwaga. Anin, dzielnica mieszkaniowa w Warszawie. Anina, m. w pd.-zach. Rumunii, u podnóża Gór Banackich; 14 tys. mieszk. (1968); wydobycie węgla kam., przemysł drzewny. anioł morski (raszpla, Squatina squati-na), gat. rekina do 1,5 m dł.; grzbietobrzu-sznie spłaszczony, żyworodny; ciepłe i umiarkowane strefy Atlantyku i Pacyfiku. anion, jon o ładunku ujemnym. anionity, rodzaj jonitów, związki chem. o charakterze zasad, mające zdolność wymiany anionów wchodzących w ich skład na aniony znajdujące się w roztworze. Aniwa, najdalej na pd.-wsch. wysunięty przylądek Śachalinu (ZSRR); 46°01'N, 143°25'E. Aniza (Enns), rz. w Austrii, pr. dopływ Dunaju; dł. 320 km; żeglowna w dolnym biegu. anizogamia, biol. →heterogamia. anizokoria, nierówność średnicy źrenic, np. wskutek zaburzenia w unerwieniu mięśni źrenic. anizotropia, zależność niektórych własności fiz. (optycznych, elektr., twardości) ciał krystalicznych (z wyjątkiem kryształów regularnych) od kierunku, w którym ta własność jest badana. Anjang (m. w pn. Chinach), odkryto tu szczątki stolicy dyn. Szang-In oraz liczne inskrypcje na kościach zwierzęcych — najstarsze zabytki pisma chińskiego. Ankara (staroż. Angora, Ankyra), stoi., duży ośr. gosp. i kult. Turcji; 906 tys. mieszk. (1965); przemysł gł. spoż., maszyn.; 2 uniw.; bizant. cytadela Kale, rozbudowana przez Turków; słynna budowla Hadży Bajram (XV w.); meczety: Arslanhane Dżami (XIII w.), Ahi Elwan Dżami (XIV-XV w.), Imaret Dżami (XV w.), Zindżirli Dżami (XVII w.). Ankaratra, masyw wulkaniczny w środk. Madagaskarze; najwyższy szczyt Tsijafo-dzawona 2644 m. anker, dawna jednostka pojemności płynów; w Prusach do 1816 la. = ok. 37,9 1, po 1816 — ok. 34,36 1, w Rosji — ok. 36,9 1. Anna Iwanowna 41 ankeryt, minerał, bogata w żelazo odmiana dolomitu. ankieta, zbiór pytań mający na celu zebranie opinii ludzkich w różnym zakresie. ankieta, socjol.: 1) kwestionariusz — formularz służący do notowania danych wg ustalonego schematu; 2) metoda badania zjawisk masowych oparta na stosowaniu a. ankieta, statyst. badanie statyst. zbliżone do metody reprezentacyjnej, służące do obserwacji statystycznej. ankieter, socjol. osoba przeprowadzająca rozmowy w badaniach ankietowych. Ankiewicz JULIAN, 1820-1903, architekt i teoretyk architektury; O piękności w sztuce ze szczególnym do praktyki zwrotem. Anklam, m. w pn.-wsch. części NRD; 20 tys. mieszk. (1968); przemysł maszyn., meblarski. Ankleszwar (ang. Anklesvar), m. w Indii (Gudżarat); 20 tys. mieszk. (1961); ośr. wydobycia ropy naftowej. Ankona (Ancona), m. we Włoszech, nad M. Adriatyckim, stoi. Marche; 109 tys. mieszk. (1969); przemysł stoczn., spoż.; port handl. i rybacki, muzea; rzym. łuk triumfalny i amfiteatr, romańska katedra i kościół, pałace (XII-XVI w.), renes. Loggia dei Mercanti; cmentarz żołnierzy poi. z okresu II wojny światowej. 1944 (18 VII) operacja zaczepna 2 Korpusu Pol., w wyniku której zdobyto miasto. Ankrah JOSEPH ARTUR, ur. 1915, polityk Ghany, generał; przywódca zamachu stanu 1966, przewodn. Rady Wyzwolenia Nar. (do 1969). Ankwicz JÓZEF, ok. 1750-94, kasztelan sądecki; 1793 przeszedł na pensję ros., pierwszy podpisał traktat II rozbioru; powieszony w czasie insurekcji 1794. ankylozaur (Ankylosaurus), pn.amer. czworonożny dinozaur opancerzony; ponad 5 m dł.; roślinożerny; dolna kreda. Ankyra →Ankara. An Lu-szan, ?—757 n.e., przywódca buntu chin. feudałów 755-63 przeciw dyn. Tang. Anna, 1204-65, córka Przemyśla Otto-kara I, żona Henryka Pobożnego od 1216, matka Bolesława Rogatki i Henryka III Białego. Anna, 1339-62, córka Henryka II świdnickiego, żona ces. Karola IV Luksembur-czyka od 1353, matka króla czes. Wacława. Anna, 1476-1503, córka Kazimierza Ja-giellończyka, żona księcia pomorskiego Bogusława X (od 1491). Anna, 1503-47, królowa Czech i Węgier, córka Władysława Jagiellończyka, żona Ferdynanda Habsburga. Anna Austriaczka, 1573-98, królowa pol. i szwedz., żona Zygmunta III Wazy, matka Władysława IV. Anna Austriaczka, 1601-66, królowa Francji, żona Ludwika XIII; regentka za małoletniości Ludwika XIV. Annaba (dawniej Bone), m. i port w Algierii, nad M. Śródziemnym, ośrodek adm. dep. A.; 152 tys. mieszk. (1966); przemysł spoż., włók., chem., huta żel.; muzeum: zabytkowe meczety, cytadela i fragmenty murów miejskich; w pobliżu — ruiny rzym. miasta. Annaberg-Buchholz [a. -holc], m. w pd. części NRD, w Rudawach; 28 tys. mieszk. (1968); przemysł papierń., maszyn., elek-trotechn.; ośr. turystyczny. annabergit (kwiat niklowy), minerał, u-wodniony arsenian niklu; jasno- lub ciemnozielony, o szklistym połysku; występuje w strefie utleniania złóż zawierających arsenki niklu. Anna Boleyn [änə bulyn]. 1507-36. królowa Anglii, druga żona Henryka VIII, matka Elżbiety I, oskarżona o wiarołom-stwo, ścięta. Anna Bretońska, 1477-1514, ostatnia księżna Bretanii, żona królów fr. Karola VIII i Ludwika XII. Anna Iwanowna, 1693-1740, cesarzowa ros. od 1730, bratanica Piotra I; poparła 42 Anna Jagiellonka Augusta III przeciw Stanisławowi Leszczyńskiemu. Anna Jagiellonka, 1523-96, królowa poi. od 1575, córka Zygmunta I i Bony; żona Stefana Batorego; przyczyniła się do wyboru Zygmunta Wazy na tron polski. Anna Leopoldowna, 1718-46, regentka ros. 1740-41, wnuczka Iwana V; po przewrocie pałacowym i objęciu tronu przez Elżbietę Piotrownę zesłana. Annales (szkoła syntezy historycznej), grupa uczonych skupiona wokół czasopisma „Annales d'Histoire Economique et So-ciale" (obecnie „Annales-ÉconomiesSo-cietés-Civilisations"), zał. 1929 przez M. Blocha i L. Febvre'a, głosząca postulat kompleksowego badania zjawisk hist. przy współpracy z innymi naukami społ. (socjologią, ekonomią i in.). „Annales Polonici Mathematici", pol. czasopismo mat. wydawane w Krakowie od 1954; red. nacz. F. Leja; jest kontynuacją „Roczników Polskiego Towarzystwa Matematycznego''. „Annales Zoologici", wydawnictwo seryjne Instytutu Zool., zał. 1921 (pod inną nazwą, „A.Z." od 1953), publikujące prace gł. z systematyki i morfologii zwierząt oraz z zoogeografii. annaliści, kronikarze, autorzy annałów. annały, roczniki, kroniki. Annam →Trung Bo. Annam Bhatta, XVII w., ind. filozof, autor zarysu logiki Tarka samgraha. Annamskie Góry, góry wzdłuż wsch. wybrzeży Płw. Indochińskiego (Wietnam, Laos); dł. ok. 1300 km, wys. do 2598 m; zrównane i rozbite uskokami; na wsch. stokach gęste lasy tropik., na zach. rzadkie lasy monsunowe i roślinność trawiasta. Annapolis [ənäpəlys], m. w USA, stol. stanu Maryland, nad O. Atlantyckim (zat. Chesapeake); 28 tys. mieszk. (1970); akademia mor.; budowle w stylu kolonialnym (XVIII w.). Annapurna, szczyt w Himalajach (Nepal); 8078 m; zdobyty 1950 przez fr. wyprawę. Ann Arbor [äna:rbər], m. w USA (Michigan); 98 tys. mieszk. (1970), zespół miejski 187 tys. (1965); przemysł samoch., maszyn.; uniwersytet. Anna Samotrzeć, szt. plast, przedstawienie św. Anny z Marią i Dzieciątkiem, popularne zwł. w sztuce XV i XVI w.; znany obraz Leonarda da Vinci, Luwr. Anna Stuart [a. stjuərt], 1655-1714, królowa Anglii, Szkocji i Irlandii od 1702; za jej panowania unia Anglii i Szkocji 1707 (powstanie Zjednoczonego Królestwa W. Brytanii) oraz pokój z Francją (Utrecht 1713). Annasz, najwyższy kapłan żyd. w Jerozolimie w I w.; wg N. Testamentu brał u-dział w procesie Jezusa. annaty, opłaty składane papieżowi przy nadaniu beneficjum kośc.; obecnie zanikły (poza Włochami). Anna Wazówna, 1568-1625, królewna szwedz., córka Jana III Wazy i Katarzyny Jagiellonki; podsycała pretensje brata, Zygmunta III Wazy, do tronu szwedzkiegoAnnecy [ansi], jezioro we Francji, u podnóża Alp, na wys. 446 m; pow. 28 km2, średnia głęb. 64 m. Annecy [ansi], m. w pd.-wsch. Francji (Sabaudia), w Alpach, ośrodek adm. dep. Haute Savoie; 54 tys. mieszk. (1968); u-zdrowisko; przemysł gł. metalowy. Annienkow PAWIEŁ W., 1813 (?)-87, ros. krytyk i historyk literatury; ideolog liberalizmu w Rosji; badacz twórczości Puszkina, L. Tołstoja, Turgieniewa; artykuły krytycznolit., wspomnienia; korespondował z Marksem. Annienski INNOKIENTIJ F., 1856-1909, ros. poeta i dramaturg; przedstawiciel modernizmu; tragedie oparte na motywach klas.; impresjonist. poezje; tłumacz gł. Eurypidesa i poezji francuskiej. Annobón [-bon], wyspa pochodzenia wulkanicznego, w Zat. Gwinejskiej; wcho- dzi w skład Gwinei Równikowej; 17 km2, 1,4 tys. mieszk. (1960); gł. miejscowość San Antonio; uprawa palmy kokosowej i oliwnej; rybołówstwo; eksploatacja lasów. anno currente [łac], w roku bieżącym. anno Domini [łac], skrót a.D. „w roku Pańskim"; w roku naszej ery; zwrot często używany w datacji źródeł średniowiecznych. annominacja →paronomazja. Annonay [-ne], m. w pd.-wsch. Francji, nad rz. Cance; 21 tys. mieszk. (1968); miejsce pierwszego startu balonem (bracia J. i E. Montgolfier — 1783). Annopol, w. w pow. kraśnickim, woj. lubelskim, nad Wisłą; kopalnia fosforytów; od 1761 do XIX w. miasto. — W 1943-44 rejon działania GL, AL i BCh; 1944 zniszczony w walkach o przyczółek n. Wisłą. Annuncjaty Order (Order Zwiastowania), najwyższe odznaczenie wł. z czasów monarchii, ustanowione 1362; od 1869 nadawane wyłącznie szlachcie. Annunzio [(d)annuncjo] GABRIELE D', 1863-1938, pisarz wł.; zwolennik faszyzmu; liryka (Laudi), powieści (Triumf śmierci, Ogień), dramaty (Córka Joria), wspomnienia (Notturno). Anny królowej styl, styl w architekturze i meblarstwie ang. pocz. XVIII w. (czasy panowania Anny Stuart); w architekturze — wiąże klasycy żujące formy późnego renesansu z barokową kompozycją przestrzenną; monumentalne założenia pałacowo-parkowe; w meblarstwie — drewno: najczęściej orzech, spokojne proste formy, lekkość, elegancja; często motywy orientalne (chinoiserie). anoa (Anoa depressicornis), przeżuwacz, najmniejszy z bawołów; wys. w kłębie do 1 m; lasy górzyste Celebesu. anoda, elektroda połączona z dodatnim biegunem źródła prądu elektrycznego. anodowanie →anodyzowanie. anodowo-mechaniczna obróbka (obróbka termoelektrolityczna), rodzaj obróbki elektrochem.; polega na roztwarzaniu elektrolitycznym nierówności powierzchni materiału obrabianego (anoda) oraz mi-krozwarciach (powodujących topienie) i ścieraniu tych nierówności przez narzędzie tarczę (katodę). anodyzacja →anodyzowanie. anodyzowanie (anodyzacja, anodowanie, anodowe oksydowanie, anodowe utlenianie, eloksalowanie), elektrolityczne wytwarzanie na powierzchni aluminium lub jego stopów powłoki tlenku aluminium; a. stosuje się w celach techn., ochrony przed korozją lub dekoracyjnych (powłoki anodyzowane dają się łatwo barwić). anoksemia, niedobór tlenu we krwi wskutek chorób (np. wady serca, niewydolność krążenia), zatruć (tlenkiem węgla, metanem, aniliną) lub przebywania w rozrzedzonym powietrzu (duże wysokości). anoksja (głód tlenowy), niedobór tlenu w tkankach wskutek zaburzeń krążenia krwi lub niedotlenienia krwi (np. w zatruciach czadem, cyjankiem). anoksybionty, biol. →anaerobionty. anoksybioza, biol. →anaerobioza. anolis (Anolis carolinensis), jaszczurka nadrzewna, do 22 cm dł.; zielona, spodem biała; owadożerna; lasy amer. od pd. Karoliny po pn. część Ameryki Pd. anomalia, nieprawidłowość, odchylenie od normy, od ogólnych reguł. anomalia magnetyczna, odstępstwo wartości deklinacji i inklinacji magnet. określających pole magnet. Ziemi w różnych jej punktach od wartości, jakie by się w tych punktach obserwowało w wypadku równomiernego namagnesowania Ziemi; a.m. wywołane są gł. obecnością w skorupie ziemskiej dużych kompleksów skał zawierających związki żelaza; mają duże znaczenie przy poszukiwaniach geologicznych. anomalia siły ciężkości, różnica między zmierzoną wartością siły ciężkości w da- nym miejscu Ziemi a wartością obliczoną teoretycznie. anomalie astronomiczne, kąty określające położenie ciała niebieskiego na orbicie eliptycznej. anomalie optyczne, odstępstwa od prawidłowości zjawisk związanych z dwój-łomnością ciał krystal. (powstawanie tzw. dwójłomności wymuszonej). anomia, socjol. w socjologii niemarksi-stowskiej proces rozpadu więzi społ. zachodzący wskutek rozkładu norm społecznych. anonim: 1) pismo bez podpisu, bezimienne, często oszczercze; 2) autor, który zataił swoje nazwisko; także dzieło nieznanego autora. anonimat prasowy, ogłaszanie utworów w prasie, radiu, telewizji, kronice film., pod pseudonimem lub bez podania nazwiska. Anonim Gall, XI/XII w., autor najstarszej kroniki poi.; nie znany z imienia i narodowości zakonnik; pisał po łacinie; przedstawił dzieje Polski do 1113. anons: 1) ogłoszenie, zawiadomienie zamieszczone w prasie; 2) daw. zapowie-dzenie czyjegoś przybycia. anorchizm, wrodzony brak jednego lub obu jąder. anoreksja, brak lub utrata łaknienia z różnych przyczyn, np. w chorobach przewodu pokarmowego, psych., nerwowych. anorganiczny, nieorganiczny. anormalny, nienormalny, odbiegający od normy, nieprawidłowy. anorogeniczny okres, okres w historii Ziemi, w którym nie występowały ruchy górotwórcze (orogenezy). anortozyt, magmowa skała głębinowa, składająca się z bogatego w wapń plagio-klazu; szary, różowy, niebieski, często z piękną grą barw (labradoryt); materiał bud. o charakterze dekoracyjnym. anortyt, minerał z grupy plagioklazów, glinokrzemian wapnia. anosmia, utrata powonienia, niemożność rozróżnienia zapachów, wskutek uszkodzenia receptorów węchowych, dróg nerwowych lub odpowiednich ośrodków mózgowych. Anosow NIKOŁAJ P., 1900-62, radz. dyrygent i pedagog; występy w wielu krajach, m.in. w Polsce. Anosow PAWIEŁ P., 1797(?)-1851, metalurg ros.; 1831 zastosował do badań mikroskopowych metali próbki polerowane i trawione; zbadał i odtworzył sposób produkcji stali damasceńskiej. Anouilh [anuj] JEAN, ur. 1910, dramato-pisarz fr.; dramaty poruszające (często w kostiumie hist. — Skowronek, Antygo-na) problemy nurtujące współczesność, komedie bulwarowe. Anquetil-Duperron [ãktil düperą] ABRAHAM HYACINTHE, 1731-1805, orientalista fr.; pierwszy eur. iranista, odnalazł i wydał fragmenty Awesty: Zend-Avesta. ansa, uraza, niechęć, pretensja. ansambl (ensemble): 1) zespół artyst. złożony z muzyków (a. instrumentalny), śpiewalców (a. wokalny) lub aktorów; 2) scena zbiorowa w przedstawieniu teatr, lub operowym. Ansari ABDULLAH, 1006-89, pers. prozaik i poeta; mistyk; utwory prozą rymowaną, wiersze, żywoty świętych — przekłady z arabskiego. ansarowie, zwolennicy i poplecznicy Mahometa, których zyskał sobie w Medy-nie, po ucieczce z Mekki. Ansbach, m. w NRF (Bawaria), ośr. adm. okręgu Środk. Frankonia; 31 tys. mieszk. (1968); przemysł maszyn., włók., spoż.; festiwale bachowskie. Anschluss [ansz-], polit. koncepcja nacjonalistów niem. (po 1918) włączenia Austrii do Niemiec; zrealizowana siłą przez Niemcy hitlerowskie 1938. Anschütz [ąnszüc] OTTOMAR, 1846-1907, niem. wynalazca w dziedzinie fotografii i techniki film. (m.in. urządzenia do od- twarzania przebiegów ruchowych — pra-wzór aparatu projekcyjnego, migawki szczelinowej). Ansermet [ãserme] ERNEST, 1883-1969, dyrygent szwajc; wybitny wykonawca i propagator muzyki współcz.; 1918 założył Orchestre de la Suisse Romande w Genewie. Anszan, m. w Chinach (Liaoning); 805 tys. mieszk. (1957); weilki ośr. przemysłu ciężkiego (wydobycie i hutnictwo żel.). Anszun, m. w Chinach (Kuejczou); 100 tys. mieszk. (1957); przemysł spożywczy. An-szy Kao (Parthamasirys?), Irańczyk, propagator buddyzmu w Chinach, gdzie przybył 148 n.e.; autor przekładów tekstów buddyjskich na język chiński. „Ant" ['przysięga'], nieoficjalny organ Tur. Partii Robotn., zał. 1967. antaba, metal, uchwyt umieszczany na drzwiach, bramach itp.; ozdobne a. — zwykle w kształcie głowy lwa z obręczą w paszczy; a. znane od okresu cesarstwa rzym., charakterystyczne zwł. dla sztuki romańskiej i gotyckiej. antagonista, przeciwnik, rywal. antagonistyczny, stosunek między jednostkami lub grupami społ. charakteryzujący się wzajemną wrogością, przeciw-stawnością sił i celów. antagonizm, przeciwieństwo, wzajemna niechęć lub wrogość; zwalczanie się. antagonizm, fizjol. przeciwstawne działanie 2 elementów lub układów w organizmie, np. przyspieszanie lub zwalnianie automatycznej akcji serca przez 2 części autonomicznego układu nerwowego. antagonizm klasowy, sprzeczność interesów poszczególnych klas społ., zwł. klas podstawowych w społeczeństwach klasowych o prywatnej własności środków produkcji; prowadzi do walki klas. antagonizm leków, zniesienie lub osłabienie działania 2 lub więcej leków, gdy działają one przeciwkierunkowo na te same elementy tkanki lub jednokierunkowo, lecz na elementy tkanki funkcjonalnie antagonistyczne. antagonizm społeczny, stosunek niechęci, wrogości między pewnymi grupami społ. występujący masowo i przejawiający się w aktach wrogości. Antakya [-kja] (staroż. Antiochia), m. w pd. Turcji, ośrodek adm. prow. Hatay, nad rz. Asi; 58 tys. mieszk. (1965); przemysł chem., spoż., włók.; wyrób dywanów. — Staroż. stoi. państwa Seleucydów, później jedno z największych m. w imperium rzym. (most rzym., cytadela bizant.); 1098-1268 stol. normańskiego księstwa A., utworzonego przez krzyżowców. Antall [ontol] JÓZSEF, ur. 1896, polityk węg.; w czasie II wojny świat, zasłużony w niesieniu pomocy dla uchodźców poi.; 1945-46 min. odbudowy. Antalya [-lja], zatoka M. Śródziemnego, u pd. wybrzeża Turcji. Antalya [-lja] (staroż. Adalia), m. w pd.-zach. Turcji, ośrodek adm. prow. A., port nad M. Śródziemnym; 72 tys. mieszk. (1965); przemysł włók., spoż.; zakłady żelazochromu. antał (ćwierćbeczek), dawna jednostka pojemności płynów; 1 a. = ¼ beczki = 2 antałki (achtle); wielkość od 35 do 90 1; w Polsce w XVI w. zwykle 56-70 1. Antałówka, wzniesienie na Podhalu, na pd.-wsch. od Zakopanego; 941 m. Antara ibn Szaddad, VI w., arab. poeta epoki przedmuzułm.; dywan poezji, autor jednej z muallak; bohater romansu rycerskiego Strat Antara. Antares, α Sco, najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Niedźwiadka (Scorpius), o jasności l™0. Antarktyda, kontynent wokół Bieguna Pd.; ok. 13,2 min km2; 95,5% pow. pokrywają czasze lodowe o średniej miąższości 1720 m; pozostałą zajmują pasma górskie o wys. 3-5 tys. m (Vinson 5140 m) i tzw. oazy; średnia wys. czaszy lodowej 2040 m (najbardziej wyniesiony kontynent), najwyższy punkt 4000 m; klimat polarny, najbardziej surowy na ziemi; najniższa zanotowana temp. powietrza —88,3° na stacji Wostok w centrum lądolodu; średnie roczne temp. w głębi A. — — 50 do —56,8°, w strefie przybrzeżnej —10 do —25°; silne wiatry, od środka kontynentu ku wybrzeżom; roślinność b. uboga; ze zwierząt nieliczne ptaki (pingwiny, mewy), kilka gat. fok. Od 1957 (Międzynar. Rok Geofizyczny) szereg państw prowadzi na A. systematyczne badania, zakładając stacje nauk.-badawcze. Antarktyka, obszar polarny i subpolarny na półkuli pd., obejmujący Antarktydę oraz otaczające ją oceany do 5550°S (zejście chłodnych wód antarktycznych pod, cieplejsze subantarktyczne). antazolina (antistina, fenazolina), szeroko stosowany lek przeciwhistaminowy. Antczak JERZY, ur. 1929, reżyser; autor wielu spektakli Teatru Telewizji i fabularnych filmów telewizyjnych (Wystrzał, Mistrz, Proces norymberski). antecedencje, zdarzenia, okoliczności wcześniejsze, poprzedzające jakiś fakt. antecedentny, poprzedzający stan obecny, uprzedni. antecesor, daw. poprzednik, przodek. ante Christum natum [łac] →a.Chr.n. antedatowanie (antydatowanie), umieszczenie na druku daty wyprzedzającej rzeczywistą datę publikacji. antefiks, szt. piast, w architekturze staroż. ozdobne terakotowe płytki, najczęściej w formie palmety, kryjące od frontu dachówki. antekliza, rozległe wygięcie skorupy ziemskiej (średnicy setek km), o łagodnie nachylonych zboczach; a. występują w obrębie platform. Antelami BENEDETTO, ok. 1150-ok. 1230, rzeźbiarz wł., gł. przedstawiciel romańskiej rzeźby w pn. Włoszech; ambona w katedrze i tympanon baptysterium w Parmie. antena, urządzenie promieniujące energię elektr. pod postacią fal radiowych (a. nadawcza) lub przetwarzające energię fal radiowych w drgania elektr. (a. odbiorcza); połączona z nadajnikiem lub odbiornikiem. antenaci, przodkowie, zw. też wstępnymi (ascendentami). Antenor, wg Iliady doradca króla Pria-ma; rzecznik zawarcia pokoju z Grekami oblegającymi Troję. Antenor z Aten, 2 poł. VI w. p.n.e., rzeźbiarz gr., twórca tzw. Kory Antenor a, starszego Pomnika Tyranobójców w Atenach, rzeźb przyczółkowych świątyni Apollina w Delfach i in. anteny, zool. czułki stawonogów. antepedium (antependium), szt. piast. osłona podstawy ołtarza chrześc, z ozdobnej tkaniny lub skóry, płyty metal., drewn. (malowanej, rzeźbionej). Antequera [-kera], m. w Hiszpanii (Andaluzja), u podnóża G. Betyckich; 43 tys. mieszk. (1960); przemysł spożywczy. anteriora, zdarzenia, wypadki poprzedzające coś. anterozoidy, bot. plemniki plechowców. anterydium, bot. →plemnia. Anteusz, mit. gr. olbrzym; syn Posej-dona i Gai (Ziemi); w czasie walki odzyskiwał siły w zetknięciu z ziemią; Hera-kles uniósł go w górę i zdusił w powietrzu. Antheil [äntejl] GEORGE, 1900-59, amer. kompozytor i pianista; utwory symf., koncerty, opery (Transatlantic), balety. anthem [äntəm; ang.], muz. nielitur-giczny utwór chóralny z tekstem ang., odpowiednik łac. motetu lub rodzaj kantaty; mistrzowie a.: H. Purcell, G.F. Haendel. Anthemios z Tralles, architekt gr.; współtwórca pierwszej w dziejach świata (352 n.e.) wielkiej kopuły opartej na założeniu kwadratowym (Hagia Sophia). antologia 43 Anthony [äntəny] SUSAN BROWNELL, 1820-1906, amer. sufrażystka i abolicjo-nistka; w czasie wojny secesyjnej prowadziła agitację wśród kobiet na rzecz pn. stanów. Antibes [atib], znane kąpielisko mor. w pd. Francji, na Lazurowym Wybrzeżu; 48 tys. mieszki (1968); muzeum P. Picassa (majarstwo i ceramika) w zamku Grimaldi (XIVXVI w.). antidotum, farm. →odtrutka. antifouling farby [f. äntyfaulyŋ] →prze-ciwporostowe farby. Antigua [-gua], terytorium stowarzyszone z W. Brytanią, w Ameryce Środk. (Małe Antyle); 442 km2, 61 tys. mieszk. (1967), gł. Murzyni i Mulaci; obejmuje wyspy: A. (311 km2, 59 tys. mieszk.), Barbuda i Redonda; stol. Saint John's, na wyspie A.; j.u: angielski; uprawa trzciny cukrowej. — Odkryta przez Kolumba, skolonizowana w XVII w. przez Anglików; do 1966 kolonia bryt.; status terytorium stowarzyszonego od 1967. Antigua [-gua], m. w środk. Gwatemali; ośrodek adm. dep. Zacatepeques; 22 tys. mieszk. (1964); ośr. handl. i turyst.; zał. 1543; muzeum; barok, kościoły i katedra z bogatą dekoracją rzeźb. (XVII i XVIII w.). Antinoupolis (Antinoe), staroż. m. w środk. Egipcie, nazwę nadał rzymski ces. Hadrian dla uczczenia Antinousa, swego ulubieńca. Antinous, ?-130, młody i piękny Grek, ulubieniec Hadriana; utonął w Nilu; ubóstwiony; wiele portretów w rzeźbie. Antioch IV Epifanes, ?-164 p.n.e., król syryjski od 175, z dyn. Seleucydów; 170 podbił Egipt i na żądanie Rzymu zrezygnował z korzyści swego zwycięstwa; próbą narzucenia Żydom kultu Zeusa wywołał powstanie Machabeuszy. Antiochia →Antakya. Antioch I Soter, 324-261 p.n.e., król syryjski od 280, z dyn. Seleucydów; syn Seleukosa I; utrzymał w zależności Ga-latów, lecz utracił Fenicję i Pergamon; wprowadził kult panujących. Antioch III Wielki, 242-187 p.n.e., król syryjski od 223, z dyn. Seleucydów; opanował wsch. Iran, Palestynę, Azję Mn. i część Tracji; 192 zaatakował załogi rzym. w Grecji — klęska (190) pod Magnezją. Antisana, szczyt wulkaniczny w Andach Ekwadorskich, w Kordylierze Wsch.; 5704 m. antiseptica, farm. →antyseptyczne środki. antistina, farm. →antazolina. antocyjaniny, chem. →antocyjany. antocyjany (antocyjaniny), grupa niebieskich, fioletowych i czerwonych barwników roślinnych, pochodnych glikozy-dów, występujących w soku komórkowym, gł. w kwiatach i owocach. Antofagasta, m. i port w pn. Chile, nad O. Spokojnym, ośrodek adm. prow. A.; 127 tys. mieszk. (1968); hutnictwo miedzi, przemysł chem.; uniwersytet. Antofalla, wulkaniczna grupa górska w Andach Środk. (pn. Argentyna); wys. do 6440 m; wieczne śniegi. antofyllit, minerał z grupy amfiboli, krzemian magnezu i żelaza; zielonawy lub brun.; składnik skał metamorficznych. Antoine [ãtuan] ANDRE, 1858-1943, fr. aktor i reżyser; twórca i dyr. Théatre Libre (1887-96) w Paryżu; dyr. Odeonu (1906-13); naturalistyczne inscenizacje autorów fr. i obcych (G. Hauptmann, H. Ibsen, A. Strindberg): Antokolski MARK M., 1843-1902, rzeźbiarz ros.; realist. rzeźby wybitnych postaci hist. (Piotr I); popiersia, nagrobki. Antokolski PAWIEŁ G., ur. 1896, poeta ros.; aktor i reżyser Teatru im. J. Wach-tangowa; neoklasycyst. wiersze, przekłady poezji. antologia, wybór utworów lit., zwł. poezji, różnych autorów. „Antologia", pismo lit. i nauk. wydawane 1921-33 we Florencji; wznowione 1966 jako „Nuova Antologia". Antologia Palatyńska, zbiór epigramów gr. sporządzony IX/X w. przez Konstantego Kefalasa; A.P. zawiera ok. 6 tys. utworów ok. 320 poetów (od V w. p.n.e.); jedyny rękopis dzieła zachował się w bibliotece Palatynatu w Heidelbergu. Antonello da Messina, ok. 1430-79, wł. malarz okresu renesansu; wpływy niderl.; obrazy rel. i portrety. Antonenko-Dawydowycz BORYS, ur. 1899, prozaik ukr.; opowiadania (Zaporo-szeni syłuety); powieści, reportaże o przemianach społ. radź. Ukrainy. Antonescu [-nesku] ION, 1882-1946, rum. marszałek i polityk; szef sztabu gen., doprowadził do abdykacji Karola II (1940); za Michała I faszystowski szef państwa; w sojuszu z hitlerowskimi Niemcami wszczął wojnę przeciwko ZSRR; 1944 sądzony przez Trybunał Lud. jako zbrodniarz woj., stracony. Antoniewicz FRANCISZEK, 1818-73, działacz nar., lekarz; przygotowywał wystąpienie zbrojne na Górnym Śląsku mające pomóc rewolucji krak. 1846; więziony przez Prusaków. Antoniewicz WŁODZIMIERZ, ur. 1893, archeolog; prof. Uniw. Warsz., czł. PAN; inicjator i kierownik badań archeol. w Wiślicy; Archeologia Polski, Historia sztuki najdawniejszych społeczeństw pierwotnych. Antoniewicz Bołoz JAN, 1858-1922, historyk sztuki i literatury; prof. uniw. we Lwowie, czł. PAU; znawca poi. sztuki XVI i XIX w. i wł. sztuki renesansowej. antonim, wyraz, który wraz z innym wyrazem stanowi parę pojęć przeciwstawnych (dobro — zło). Antonin, w. w pow. ostrowskim, woj. pozn.; neoromant. pałac drewn. (1 poł. XIX w., K.F. Schinkel). Antoninowie, dynastia cesarzy rzym. (96-192), którzy obejmowali władzę przez adopcję: Nerwa, Trajan, Hadrian, Anto-ninus Pius, Marek Aureliusz, Werus i Komodus; „złoty wiek" cesarstwa. António Enes [a. ines], m. i port w Mozambiku, nad Kanałem Mozambickim; 12 tys. mieszk. (1960); ośr. handlowy. Antonioni MICHELANGELO, ur. 1912, wł. reżyser film.; jeden z najwybitniejszych twórców współcz. filmu; nowatorskie dzieła analizujące stany wewn. bohaterów i ich związki z otoczeniem {Przygoda, Noc, Zaćmienie, Czerwona pustynia). Antoniusz Marek, 82-32 p.n.e., wódz rzym., stronnik Cezara; czł. II triumwira-tu (43); związawszy się z Kleopatrą, doprowadził do wojny domowej z Oktawianem; pokonany 31 pod Akcjum. antonomazja, lit. zastępowanie nazwy osobowej przez nazwę pospolitą lub przeciwnie (Krezus — bogacz). Antonow OLEG K., ur. 1906, radź. konstruktor lotn.; skonstruował wiele typów szybowców i samolotów; pod jego kierunkiem powstały m.in. AN-10A. AN-24 i AN-22. Antonow SIERGIEJ P., ur. 1915, pisarz ros.; powieści i opowiadania gł. z życia współcz. wsi radz. (Drogami suną maszyny). Antonowicz MAKSIM A., 1835-1918, ros. filozof materialista i krytyk literacki; popularyzował teorię Darwina i poglądy Czernyszewskiego. Antonow-Owsiejenko WŁADIMIR A., 1884-1939, ros. działacz ruchu robotn.; kierował akcją zdobycia Pałacu Zimowego w Piotrogrodzie; od 1924 w służbie dyplomatycznej, m.in. 1930-34 poseł w Polsce. antonowszczyzna, 1920-21 zbrojny antyradziecki bunt chłopów gub. tambowskiej (Ros.FSRR), zorganizowany przez eserow-ców pod wodzą A. Antonowa; po wprowadzeniu NEP a. utraciła bazę społ.; zlikwidowana zbrojnie przez Armię Czerwoną. 44 „Antologia" Antonowycz WOŁODYMYR, 1834-1908, ukr. historyk, archeolog i etnograf, pochodzenia poi.; prof. uniw. w Kijowie; autor prac z historii kozaczyzny. Antonówka, ros. odmiana jabłoni, odporna na mróz i choroby; owoce jesienne, żółte, kwaskowate; gł. na przetwory. Antowie, nazwa nadawana przez pisarzy bizant. plemionom słów. osiadłym w IV-VI w. między Dniestrem i Dnieprem; w V/VI w. rozpoczęli wędrówkę na pd., najeżdżając granice Bizancjum. antracen C14H10, skondensowany trój-pierścieniowy węglowodór aromatyczny, otrzymywany ze smoły węglowej; bezbarwne blaszki; surowiec w produkcji barwników. antracenowy olej, frakcja otrzymywana podczas destylacji smoły węglowej, wrząca w temp. 270-360°; zawiera od 7-30% antracenu. antrachinon C14H8O2, pochodna antracenu powstająca przez jego utlenienie; żółtawozielone igły; półprodukt w syntezie barwników. antrachinonowe barwniki, liczne barwniki syntet., pochodne antrachinonu, odznaczające się dużą żywością i trwałością wybarwień. antracyt, węgiel kopalny zawierający do 96% pierwiastka węgla; wysokogat. paliwo, używany także do wyrobu elektrod. Antracyt, m. w Ukr.SRR (obw. woro-szyłowgradzki), w Donieckim Zagłębiu Węglowym; 54 tys. mieszk. (1969); wydobycie węgla kam.; przemysł maszynowy. antraknoza, choroba roślin (np. fasoli, dyni, porzeczek), wywoływana przez pasożytnicze grzyby, porażające skórkę i miękisz; objawy: brunatne, płaskie lub wgłębione plamy, obumieranie. antrakt: 1) przerwa między aktami przedstawienia teatr., częściami koncertu itp.; 2) utwór muz. wykonywany podczas przerwy. antranilowy kwas →aminobenzoesowe kwasy. antrenyl, farm. →spasmophen. antreprener, w XVIII i na pocz. XIX w. przedsiębiorca teatr, (zwykle właściciel teatru lub cyrku, pełniący często funkcje dyrektora). antrepryza, w XVIII i na pocz. XIX w. przedsiębiorstwo teatr., cyrkowe itp. zorganizowane przez osobę prywatną. antresola, arch. niskie pomieszczenie mieszkalne lub użytkowe wydzielone z górnej części kondygnacji (gł. parteru). antrimidy, grupa barwników kadziowych należących do barwników antrachi-nowych (w cząsteczce a. znajdują się 2 do 3 szkieletów antrochinonowych); stosowane do barwienia i drukowania tkanin bawełnianych. antropocentryzm, filoz. pogląd, wg którego człowiek jest centrum i celem wszechświata; także ześrodkowanie badań filoz. na problematyce człowieka; filozofia marksistowska jest antropocentrycz-na, gdyż jej najwyższą wartością jest człowiek. antropodezoksycholowy kwas (kwas chenodezoksycholowy), jeden z kwasów występujących w żółci. antropofagia, ludożerstwo. antropofobia, chorobliwy lęk przed ludźmi. antropogeneza (filogeneza człowieka), rozwój rodowy człowieka od małp przed-ludzkich poprzez różne formy człowieko-watych do Homo sapiens; m.in. wytworzenie dwunożności, ok. 3-krotne powiększenie mózgu, powstanie mowy, podziału pracy, produkcji narzędzi. antropogeniczne formy, formy pow. Ziemi powstałe w wyniku niszczącej lub budującej działalności człowieka, np. kamieniołomy, glinianki, hałdy, nasypy kolejowe. antropogeografia (geografia człowieka), dział geografii zajmujący się rozmieszczeniem człowieka na Ziemi oraz jego działalnością osadniczą i społ.-gosp.; w Polsce (dla tego działu) stosuje się nazwę geo« grafii ekon. (gospodarczej). antropoidy (małpy człekokształtne, Pongidae), rodzina małp wąskonosych, najbliżej spokrewniona z człowiekiem; obejmuje orangutana, goryla i szympansa. antropolatria, rel. oddawanie czci boskiej ludziom; np. kult władców w religiach staroż., do 1946 kult mikada w Japonii. antropologia, biologia porównawcza człowieka; nauka o zmienności jego cech anat. i fizjol. w czasie i przestrzeni; bada filogenezę i ontogenezę człowieka oraz rasy ludzkie. antropologia filozoficzna, dziedzina filozoficznych rozważań nad miejscem człowieka w rzeczywistości społ.hist. i przy-rodn. oraz społ. współżyciem i współdziałaniem ludzi; marksistowska a.f. oparta jest na materializmie historycznym. antropologia kulturowa (antropologia kulturalna), w krajach anglosaskich, gł. USA, nazwa nauki o kulturze różnych ludów, zwł. niecywilizowanych; w Europie badania te wchodzą w zakres etnografii, etnologii i socjologii. antropologia pedagogiki, nauka o uwarunkowaniach procesu wychowania człowieka od poczęcia aż do wieku dojrzałego. antropologia społeczna, używana w W. Brytanii nazwa antropologii kulturowej. antropologiczne ekspertyzy, w dochodzeniu ojcostwa oszacowanie prawdopodobieństwa ojcostwa, na podstawie podo bieństw i różnic między dzieckiem i domniemanym ojcem, np. w strukturze tęczówki oka, w układzie listewek skórnych na dłoniach i stopach. antropologiczne typy, osobnicy o określonej kombinacji cech (pigmentacia kształt głowy, nosa, włosów, oprawy oka i in.); wg niektórych badaczy stanowią wzorce ułatwiające badania składu rasowego populacji ludzkiej. antropologiczne wskaźniki, liczby określające w procentach stosunek 2 pomiarów antropometrycznych, np. szerokości głowy do jej długości, czyli w.a. głowy; charakteryzują kształty i proporcje ciała człowieka. antropologiczne zdjęcie, masowe pomiary antropometryczne ludności danego terenu lub jej części i statyst. opracowanie wyników; znaczenie w badaniach zmienności cech człowieka, też w produkcji przemysłowej. antropometr, przyrząd antropometryczny do mierzenia wysokości ciała człowieka lub punktów antropometrycznych; dwumetrowa rura zaopatrzona w podziałkę milimetrową i dwie iglice. antropometria, zespół technik dokonywania pomiarów ciała lub szkieletu człowieka współcz. i kopalnego, umożliwiających ściśle badanie zmienności jego cech. antropometryczne pomiary, w antropologii pomiary odległości między punktami antropometrycznymi, wielkości kątów między płaszczyznami lub liniami ciała oraz obwodów ciała lub szkieletu człowieka. antropometryczne przyrządy, przyrządy do oznaczenia wartości liczbowych poszczególnych cech osobnika; m.in. antropometr do mierzenia odcinków długościowych ciała, cyrkiel suwakowy, taśma. antropometryczne punkty, ściśle określone miejsca na kośćcu lub ciele człowieka, stanowiące podstawę pomiarów antropometrycznych. antropomorfizacja, lit. przypisywanie cech ludzkich przedmiotom, zjawiskom lub pojęciom abstrakcyjnym. antropomorfizm, przypisywanie cech i własności ludzkich przyrodzie żywej i martwej. antropomorfizm, rel. przypisywanie cech ludzkich bóstwom; składnik więk- szóści religii (np. panteon gr., chrześc, bóg osobowy). antropomorfizm, szt. plast, przedstawienie pod postacią ludzką bóstw, przedmiotów i zjawisk przyrody. antroposkopia, metodyka opisu cech jakościowych człowieka, przy użyciu schematycznych rysunków (np. profile nosa) lub skal wzorcowych (np. barwy włosów od jasnych do ciemnych). Antropow ALEKSIEJ P., 1716-95, malarz ros.; gł. portrety oraz dekoracje malarskie wnętrz. antropozofia, odmiana teozofii, kierunek rel.-mistyczny nawiązujący do religii wsch. (gł. R. Steiner), głoszący możliwość poznania świata duchowego przy pomocy jasnowidztwa. antropozoonozy →odzwierzęce choroby. antrykot, gł. część przedniej ćwierci tuszy wołowej lub surowy półprodukt garmażeryjny w postaci płata mięsa; także kotlet z wymienionego mięsa. Antsirabe, m. w środk. części Rep. Mal-gaskiej; 27 tys. mieszk. (1963); przemysł spoż., włók., drzewny; uzdrowisko (cieplice) i ośr. turystyczny. Antsirane →Diégo Suarez. Antung →Tatung (prow. Liaoning). Antwerpia (flam. Antwerpen, fr. An-vers), m. w Belgii, nad Skalda, ośrodek adm. prow. A.; 675 tys. mieszk. — zespół miejski (1967); wielki ośr. przem., handl., kult. i nauk.; jeden z największych portów mor. świata; muzea, m.in. dom-mu-zeum Rubensa; got. katedra, renes. ratusz i giełda, kamienice (XVI-XVII w.). anty-, pierwszy człon wyrazów złożonych oznaczający przeciwieństwo czegoś, przeciwstawienie, przeciwdziałanie. anty, arch. część pronaos. antybiotyki, wytwarzane przez niektóre drobnoustroje (zwł. pewne bakterie i pleśnie) substancje hamujące wzrost innych drobnoustrojów, a nawet zabijające je; związki gł. małocząsteczkowe, o skomplikowanej budowie; tylko nieliczne otrzymuje się syntet.; szeroko stosowane w lecznictwie. antybioza, powszechne w przyrodzie zjawisko niemożności współżycia pewnych organizmów, wskutek wytwarzania przez jedne substancji szkodliwych dla drugich; na a. polega działanie antybiotyków. antycentrum, geol. miejsce na pow. Ziemi leżące symetrycznie względem epicentrum na przeciwnej półkuli. antycesarz, antagonista legalnego cesarza, uznany przez część książąt i koronowany na cesarza. antychlor →sodu tiosiarczan. Antychryst, wg wierzeń chrześc, przeciwnik Chrystusa, który ma się pojawić przed końcem świata; wiara w A. łączy się z tendencjami chiliastycznymi; przen. szatan, zły duch. antycyklon, wir atm. związany z wyżem barycznym, w którym ruch powietrza na półkuli pn. odbywa się zgodnie z ruchem wskazówek zegara, na półkuli pd. — w kierunku przeciwnym; pogoda latem upalna, niewielkie zachmurzenie, zimą mroźna, częste chmury warstwowe i mgły. antycypacja, językozn. przyczyna upodobnienia wstecznego, polegająca na przedwczesnym wykonaniu ruchu artyku-lacyjnego głoski poprzedzającej inną głoskę, np. liczba, z czasem — lidżba, scza-sem. antycypacja, metodol. pogląd, przypuszczenie słuszne, aktualnie nieuzasadnione, lecz znajdujące potwierdzenie w przyszłości. antycypacja, psychol., socjol. zakładanie czegoś, co jeszcze nie istnieje; przewidywanie mającego nastąpić zdarzenia i przygotowywanie się do jego przyjęcia; jedna z gł. technik prognozowania. antycząstki, pojęcie wprowadzone do fizyki w związku z odkryciem pozytonu, czyli dodatniego elektronu; każdej cząstce elementarnej odpowiada a. (np. proton — antyproton), różniąca się od niej znakiem ładunku elektr., momentu magnet., dziwnością; a. oddziałując z cząstką ulega anihilacji. antyczna purpura →tyryjska purpura. antyczny, dotyczący kultury starogr. i rzym. (koniec III tysiąclecia p.n.e.-V w. n.e.), pochodzący z tego okresu, starożytny; potocznie przestarzały, staroświecki, zabytkowy. antydatowanie →antedatowanie. antydetonator, związek chem., np. czte-roetyloołów, dodawany do benzyny w celu podwyższenia jej liczby oktanowej, a więc zwiększenia odporności benzyny na spalanie detonacyjne. antydiuretyna, hormon powstający w podwzgórzu, gromadzony w tylnym płacie przysadki, powodujący zmniejszenie wydalania wody z ustroju przez nerki; a. jest identyczna z wazopresyną, dawniej uważana za odrębny hormon. antyenzymy, przeciwciała powstające w organizmie po wprowadzeniu dotkan-kowo enzymów obcogatunkowych. Antyfaszystowska Rada Wyzwolenia Narodowego Jugosławii (AVNOJ), organ powołany w XI 1942; stał na czele walki z okupantem; 1943 przekształcona w Nar. Komitet Wyzwolenia Jugosławii. antyfederaliści, przeciwnicy wzmocnienia władzy federalnej; organizacja polit. działająca 1787-1800 w Stanach Zjedn.; 1828 dali początek Partii Demokratycznej. antyfeminizm, nieuznawanie równouprawnienia kobiet, niechętny, wrogi stosunek do kobiet. antyferromagnetyki, ciała o uporządkowanej budowie magnet. wykazujące poniżej pewnej temperatury (tzw. punktu Neela) i przy braku zewn. pola magnet. wypadkowe namagnesowanie równe zeru; w zewn. polu magnet. przekształcają się w ciała namagnesowane. antyferromagnetyzm, zespół zjawisk magnet. występujących w ciałach krystal. zw. antyferromagnetykami. antyfonalny śpiew, sposób wykonywania niektórych śpiewów liturgicznych przez 2 recytujące lub śpiewające na przemian chóry. antyfraza, lit.: 1) →litota; 2) ironiczne użycie wyrazu w przeciwnym znaczeniu. antygeny, wielkocząsteczkowe substancje powodujące po wprowadzeniu do tkanek człowieka i wyższych zwierząt powstawanie przeciwciał. Antygona, mit. gr. córka Edypa i Jo-kasty; za pochowanie (wbrew woli Kreo-na) ciała brata, Polinika, zamurowana w podziemnym pomieszczeniu, popełniła samobójstwo. Antygon Gonatas, ok. 320-239 p.n.e., król maced. od 276, syn Demetriusza Po-liorketesa; restaurator potęgi Macedonii; protektor filozofów, poetów i uczonych. Antygonidzi, dynastia maced. 276-168 p.n.e., wywodząca się od Antygona Jednookiego: Demetriusz Poliorketes, Anty-gon Gonatas, Filip V; ostatni — Perseusz. pokonany przez Rzymian pod Pydną. Antygon Jednooki, 382-301 p.n.e., wódz Aleksandra W.; od 333 satrapa Frygii, następnie władca prawie całej Azji Zach.; założyciel dyn. Antygonidów. antygoryt, minerał, odmiana serpenty-nu o budowie blaszkowatej; składnik skał metamorficznych, zw. serpentynitami. antyhormony, związki działające anta-gonistycznie w stosunku do hormonów, np. antagonistą tyroksyny jest tiouracyl. antyk, antyczna kultura, określenie cywilizacji staroż. Grecji i Rzymu. antyk, hist. określenie antykomunist. działalności prawicowych organizacji konspiracyjnych 1939-45, m.in. Społ. Komitetu Antykomunistycznego. antyk, szt. plast, przedmiot sztuki dawnej, określenie odnoszące się gł. do obiektów rzemiosła artyst. (zwł. mebli). „Antyk", kryptonim organizacji Blok (zw. też Agencją ,,A."), zał. 1940, na polecenie Delegatury Rządu RP na Kraj, w celu prowadzenia antykomunist. wywiadu i propagandy. antykadencja, kierunek rosnący linii melodyjnej wymowy; w polszczyźnie typowy dla zdania pytajnego, wykrzyknikowego, występuje też w pierwszej części zdania oznajmującego. antykamera, arch. komnata dla dworzan i służby poprzedzająca sypialnię lub pokój paradny w pałacach król. i magnackich. antyklerykalizm, stanowisko postulujące uwolnienie życia społ. od wpływu kościoła; zwykle składnik ideologii ruchów społ.-polit. walczących z ustrojami i władzami państw. sankcjonowanymi przez kościół. antyklina (siodło), geol. wypukła część fałdu, której wnętrze zbudowane jest ze skał starszych, ku zewnątrz zaś występują skały coraz młodsze. antyklinorium, obszar zbudowany z fałdów i wypiętrzony w stosunku do otoczenia. antykodon, genet. trzy kolejne nukleo-tydy przenoszącego RNA, stanowiące pewną jednostkę czynną w procesie syntezy białka w komórce; zespala się specyficznie z odpowiednim kodonem w informacyjnym RNA. antykolizyjne światło, lotn. dość silne migające światło umieszczone na samolocie w celu ostrzeżenia pilotów innych samolotów i zapobiegania zderzeniu. antykominternowski pakt, 1936, między Niemcami a Japonią pod hasłem walki z Międzynarodówką Komunist. (Komin-ternem); faktycznym celem walka o hege^ monię świat.; 1937^-41 przystąpiły m.in. Włochy, Hiszpania' i państwa satelickie Niemiec. antykomunizm, ideologia i polityka współcz. imperialist. burżuazji mająca na celu zdyskredytowanie komunizmu, obalenie socjalizmu jako ustroju społ. i likwidację wpływów systemu państw socjalist. w świecie. antykoncepcyjne środki, mech., chem., hormonalne i wewnątrzmaciczne środki stosowane w celu zapobieżenia zapłodnieniu. antykorodal (anticorodal), stop aluminium z domieszką krzemu, magnezu, manganu i tytanu; odznacza się odpornością na korozję i daje się dobrze polerować; stosowany w przemyśle (np. okrętowym i samoch.) oraz do wyrobu galanterii zdobniczej. antykwa, druk. nazwa grupy pism wzorowanych na ręcznym piśmie łac; a. posiada zakończenia linii zaakcentowane zdobnikami (szeryfami); gł. odmiany a.: gotyko-a. oraz renes.. barok, i klasycy-styczna. antykwa polska, pol. czcionka druk. dostosowana do typowych w języku pol. zestawień liter, wprowadzona 1929 przez A. Półtawskiego. antykwariat, przedsiębiorstwo zajmujące się handlem używanymi książkami (zwykle wyczerpanymi w handlu księgarskim), także dziełami sztuki. Antyle, wyspy w Ameryce Środk., ciągną się łukiem od płw. Jukatan do wybrzeży Wenezueli; oddzielają M. Karaibskie od O. Atlantyckiego; ok. 220 tys. km2, 23 min mieszk. (1968); dzielą się na Wielkie A. (Kuba, Haiti, Puerto Rico, Jamajka) i Małe A. (W. Podwietrzne i Zawietrzne, Barbados, wyspy u wybrzeży Wenezueli). Antyle Holenderskie, terytorium stowarzyszone z Holandią, w Ameryce Środk.; 1,0 tys. km2, 218 tys. mieszk. (1969); gł. Murzyni i Mulaci; obejmują wyspy u wybrzeży Wenezueli (Curacao, Araba, Bo-naire) i w pn. części Małych Antyli (Saba, Sint Eustatius, pd. część Sint Maarten); adm. ośr. Willemstad (na wyspie Curacao). — Kolonia hol., od 1954 terytorium stowarzyszone (autonomia, gubernator hol.). Antyle Holenderskie 45 46 Antyliban Antyliban, masyw górski w Syrii i Libanie; dł. ok. 150 km, wys. do 2814 m; stromo opada na zach. do rowu Bekaa; silnie rozwinięty kras. antylogarytm →numerus logarithmi. antylogizm, log. układ trzech zdań taki, że z każdej pary zdań tego układu wynika zdanie sprzeczne z pozostałym, trzecim. antylopy, nazwa ok. 100 gat. ssaków z rodziny pustorożców; b. zróżnicowane pod względem wielkości i pokroju; przeżuwacze; żyją gł. na stepach i sawannach; większość gat. w Afryce; liczne łowne. Antylski Prąd, ciepły prąd mor. na O. Atlantyckim; płynie wzdłuż wsch. brzegów Antyli w kierunku pn.-zach.; prędkość 1-1,5 km/godz. antymateria, hipotetyczna substancja zbudowana z „antyatomów", tj. układów fiz. zawierających zamiast cząstek odpowiednie antycząstki. antymetabolity, związki chem. uniemożliwiające normalny przebieg przemiany materii w komórce, na skutek zastępowania prawidłowych metabolitów; niektóre są stosowane w lecznictwie, np. sulfonamidy. antymon Sb, pierwiastek ehem. o liczbie atom. 51, z grupy azotowców; tworzy kilka odmian alotropowych, z których trwała jest srebrzystobiałym metalem; w związkach występuje na +3 i +5 stopniu utlenienia; amfoteryczny; składnik stopów. antymonit, minerał, siarczek antymonu; ołowianoszary, o silnym połysku metalicznym; produkt procesów hydrotermal-nych; najbogatsza ruda antymonu. antymonowanie, pokrywanie metali powłoką antymonową, np. metodą elektrolityczną. antymonowodór SbH3 (antymoniak), połączenie antymonu z wodorem, analogiczne do amoniaku NHS; bezbarwny, trujący gaz o nieprzyjemnym zapachu. antymonu chlorki, trójchlorek antymonu SbCl3, białe kryształy; używany do czernienia luf broni palnej (pokrywanie warstewką metalicznego antymonu); pięciochlorek antymonu SbCl5, ciecz. antymonu siarczki Sb2S3'i Sb2S5, pomarańczowe ciała stałe; stosowane w produkcji zapałek (czerwone główki), do wulkanizacji i barwienia kauczuku oraz w pirotechnice. antymonu tlenki, ciała stałe, słabo rozpuszczalne w wodzie; trójtlenek Sb2O3, czterotlenek Sb2O4 (najtrwalszy), pięcio-tlenek Sb2O5; amfoteryczne. antyneutrino, antycząstka neutrino. antyneutron, antycząstka neutronu. antynomia, log.: 1) rozumowanie pozornie prawdziwe, lecz prowadzące do sprzeczności; 2) sprzeczność między dwoma twierdzeniami, które wydają się prawdziwe i równie dobrze uzasadnione. antypapież, papież wybrany za życia innego papieża jako jego przeciwnik; zjawisko a. odzwierciedlało kryzysy kościoła. antypasat, wiatr górny wiejący w odwrotnym kierunku niż pasat, na półkuli pn. — pd.-zach., na pd. — pn.zachodni. antypatia: 1) uczucie niechęci, wstrętu, odrazy do kogoś lub czegoś; 2) osoba, do której czuje się niechęć, odrazę. antypatyczny, budzący uczucie niechęci, wstrętu, odrazy. antyperystaltyka, robaczkowy ruch wsteczny w przewodach ciała, np. ku jamie ustnej w przewodzie pokarmowym (a. dwunastnicy sprzyja wymieszaniu treści pokarmowej). antyperz (TCA), sól sodowa kwasu trójchlorooctowego; środek chwastobójczy (herbicyd), stosowany gł. do zwalczania perzu i owsa głuchego. antypiryna (fenazon), syntet. środek przeciwbólowy, przeciwgorączkowy, przeciwzapalny. antypka (wiśnia wonna, Cerasus maha-leb), krzew lub drzewo pochodzące z pd. Europy; uprawiana na żywopłoty i podkładki dla wiśni, czereśni; drewno służy do wyrobu fajek, lasek i in. antypody, przeciwstawne obszary na kuli ziemskiej, położone w jednakowych szerokościach geogr. obu półkul i na południkach oddalonych od siebie o 180°. Antypody, grupa wysp nowozelandzkich na O. Spokojnym, na wsch. od W. Południowej; 62 km2; nie zamieszkane. antypody optyczne (enancjomery), postacie izomeryczne substancji optycznie czynnych, pozostające wobec siebie pod względem budowy w takim stosunku, jak obraz do swego odbicia lustrzanego; różnią się między sobą kierunkiem skręcania płaszczyzny polaryzacji światła. antypowieść →,,nowa powieść". antyproton, antycząstka protonu. antyrost (MH), hydrazyd kwasu malei-nowego; regulator wzrostu roślin; stosowany w przechowalnictwie warzyw, ziemniaków, do hamowania wzrostu traw. antysemityzm, uprzedzenie, wrogość, nienawiść w stosunku do Żydów; wiąże się z nietolerancją, nacjonalizmem, rasizmem; rewol. ruch. robotn. i państwa socjalist. zwalczają zarówno a., jak i syjonizm jako przejawy nar. szowinizmu. antyseptyczne środki (antiseptica), substancje zapobiegające zakażeniu, stosowane do odkażania powłok ciała lub ran; niektóre stosowane do utrwalania kosmetyków i żywności, antyseptyka, wyjaławianie bakteriologiczne; postępowanie (tzw. przeciwgnil-ne), mające iia celu zniszczenie wszystkich drobnoustrojów, np. w pomieszczeniu, na narzędziach, rękach, w ranie. Antystenes z Aten, ok. 436-365 p.n.e., filozof gr., założyciel szkoły cyników; za jedyne dobro uważał cnotę, występował przeciwko trąd. religii, instytucjom i granicom państw, oraz społ. nierównościom. antystreptolizynowy odczyn, diagnostyczny test serologiczny, pozwalający na określenie poziomu antystreptolizyn w surowicy krwi; pomocny gł. w rozpoznawaniu choroby reumatycznej i kłębuszkowe-go zapalenia nerek. antystreptolizyny, przeciwciała swoiste pojawiające się w krwi człowieka pod wpływem zakażenia paciorkowcami he-molizującymi, hamujące działanie wytwarzanej przez nie streptolizyny, a tym samym hamujące rozpuszczanie się krwinek czerwonych; skrót ASO oznacza a. 0 (zero). antystrofa, lit. parzysta strofa w gr. liryce chóralnej lub w chóralnych partiach tragedii antycznej, odpowiadająca budową strofie poprzedzającej. Antytaurus, pasmo górskie w Taurusie Środk. (Turcja); dł. ok. 200 km, wys. do 3054 m; trudno dostępne. antytetyczny, przeciwstawny, będący antytezą. antytetyczny układ, szt. plast, dekoracyjny układ figuralny lub ornamentalny, o elementach przeciwstawiających się sobie po obu stronach osi symetrii. antyteza, lit zestawienie elementów znaczeniowo przeciwstawnych. antyteza, filoz. u Hegla — drugie stadium trójstopniowego rozwoju rzeczywistości ; przeciwieństwo tezy. antytoksyny, biol. →przeciwciała. antytradycjonalizm, postawa światopoglądowa polegająca na przeciwstawianiu się bezkrytycznemu posłuszeństwu tradycji. antytrynitaryzm, rel. ogólna nazwa doktryn odrzucających chrześc, dogmat Trójcy św. (np. monarchianie, arianie, unitarianie). antyutleniacze →przeciwutleniacze. antywirus, preparat bakteryjny (przesącz) zaproponowany przez A. Besredkę 1923 dla zapobiegania i leczenia niektórych chorób zakaźnych. antywitaminy, związki chem., które dzięki budowie podobnej do witamin zdolne są do wchodzenia w ich miejsce, przy czym tak powstałe układy są biol. nieczynne. Anu (sumer. An), mit. babil. bóg nieba, ojciec i król bogów; imię A. stało się synonimem bóstwa w ogóle; atrybut: tiara wielorożna na tronie; gł. ośr. kultu — Uruk. Anubis, mit. egip. bóg zmarłych; dusze ich prowadził na sąd; opiekun grobów, patron balsamistów; wyobrażany z głową szakala lub jako szakal; po utożsamieniu z gr. Hermesem zwany Hermanubis. Anuczin DMITRIJ N., 1843-1923, ros. geograf, antropolog, etnograf i archeolog; prof. uniw. w Moskwie; przyczynił się do rozwoju ros. limnologii. anulować, unieważniać, odwoływać, kasować, znosić. Anuradhapuraja, m. w Cejlonie, ośrodek adm. Prow. Północno-Centralnej; 30. tys. mieszk. (1966); liczne zabytki: pałace, wihary, dagoby (III—I w. p.n.e.), niektóre otoczone kręgami wolno stojących kolumn. — Zał. 437, siedziba dynastii syngaleskiej, ważne centrum hist. buddyzmu. anuria, med. →bezmocz. Anuszkiewicz RICHARD, ur. 1930, malarz amer., przedstawiciel kierunku malarstwa abstrakc, zw. opartem. Anvers [ãwe:r], fr. nazwa Antwerpii. Anwari AUHADUDDIN, ok. 1126-ok. 1170, poeta pers.; kasydy panegiryczne, poezję krytykujące ówczesne stosunki społeczne. Anwille [(d')ãwil] JEAN BAPTISTE BOUR-GUIGŃON D', 1697-1782, fr. geograf i kartograf; współtwórca nowocz. kartografii. anyżek (anyż), wysuszone owoce biedrzeńca anyżu, o charakterystycznym smaku i zapachu (do 3% olejków eterycznych), używane w przemyśle spoż. i kosmetycznym. anyż gwiazdkowy, bot. →badian. anyżowy aldehyd CH3O—C6H4—CHO, aldehyd aromatyczny; ciecz o zapachu anyżu. anyżowy olejek, olejek eteryczny otrzymywany z owoców biedrzeńca anyżu. Anzelm Polak, ?-między 1519 a 1522, bernardyn, kaznodzieja; autor najstarszego pol. (w jęz. łac.) opisu Palestyny (Cho-rografia albo topografia... Ziemi Świętej). Anzelm z Canterbury [a. z käntərbəry], 1033-1109, wł. teolog i filozof, arcybiskup Canterbury; próby racjonalnego uzasadnienia praw wiary; działalność A. miała charakter programowy dla kościoła XII i XIII w. i zapoczątkowała scholastykę; kanonizowany 1228. Anzengruber [ancən-] LUDWIG, 1839-89, pisarz austr.; komedie, powieści i opowiadania z życia chłopów. Anzilotti [anci-] DIONISIO, 1869-1950, prawnik wł.; prof. uniw. w Rzymie, sędzia; 1928-30 przewodn. Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynar.; zwolennik poglądu, że prawo wewn. i międzynar. stanowią niezależne od siebie systemy prawa. Anzin [ãzę], m. w pn. Francji, nad Skalda; 16 tys. mieszk. (1968); eksploatacja węgla kam., hutnictwo żelaza. Anzio [ancjo], m. we Włoszech (La-cjum), nad M. Tyrreńskim; 16 tys. mieszk. (1961); znane kąpielisko. 1944 (I) desant mor. aliantów na tyłach linii Gustawa. Anzoátegui [ansoategi], stan w pn.-wsch. Wenezueli, na Niz. Orinoko i nad M. Karaibskim; 43,3 tys. km2, 473 tys. mieszk. (1969); stoi. Barcelona; wydobycie ropy naft., gazu ziemnego, hodowla bydła. ANZUS, pakt polit.-wojsk. podpisany 1951 przez Australię, Nową Zelandię i USA, wymierzony przeciwko państwom socjalist., podstawa udziału wojsk austral. i nowozelandzkich w wojnie wietnamskiej; odpowiednik NATO w rejonie Pacyfiku. anżelika, korzeń arcydzięgla Utworu, zawiera olejki eteryczne, stosowany do wyrobu wódek i likierów; także łodygi i ogonki liściowe . tej rośliny, wysycone cukrem, używane w cukiernictwie. Anżero-Sudżeńsk, m. w azjat. części Ros.FSRR (obw. kemerowski), w Zagłębiu Kuźnieckim; 106 tys. mieszk. (1970); wydobycie węgla kam., przemysł maszyn., chem., szklarski, spożywczy. Aodzi, m. w pn.-wsch. części KRL-D; 25 tys. mieszk. (1955); wydobycie węgla brun., przemysł chemiczny. aojda, w Grecji wczesnoarchaicznej śpiewak (dworski lub wędrowny), przy wtórze kitary lub formingi opiewający czyny bohaterów. Aomen →Makau. Aomori, m. i port w Japonii (pn. Hon-siu), ośr. adm. prefektury A.; 249 tys. mieszk. (1967); przemysł drzewny, rybny; prom do Hakodate (Hokkaido). aorta (tętnica główna), najsilniejsza z tętnic, wiodąca utlenowaną krew z serca dla całego organizmu; u ptaków, ssaków i człowieka odchodzi z lewej komory serca. aoryst, gram. czas przeszły dokonany oznaczający czynność minioną bez względu na to, czy jej rezultat trwa w dalszym ciągu, czy nie (np. w sanskrycie, języku gr., staropolskim). Aosta AMADEO, 1898-1942, wł. generał i polityk; od 1937 wicekról Wł. Afryki Wsch.; od 1940 nacz. dowódca wojsk wł. w tym rejonie; 1941 skapitulował przed Anglikami pod Amba Alagi. Aosta EMMANUELE, 1869-1931, marszałek wł.; w I wojnie świat, dowódca 3 armii (1915-17); popierał faszyzm. Aosta, m. we Włoszech, stoi. regionu autonomicznego Valle d'A.; 35 tys. mieszk. (1969); hutnictwo żel., przemysł maszyn.; muzeum; zabytki staroż.; katedra (rzeźby z XVI w., fasada z XIX w.), romańsko-got. kolegiata S. Orso. AP →Associated Press. Apacze, Indianie Ameryki Pn. z grupy Atapasków, w dorzeczu Rio Grande del Norte; ok. 10 tys.; koczownicy, myśliwi, obecnie rolnicy i hodowcy w rezerwatach Nowego Meksyku i Arizony (USA). apadana, w staroż. Persji monumentalna sala audiencyjna o stropie wspartym na smukłych kolumnach, integralna część zespołu pałacowego (a. w Perśepolis). Apafi [opofi] MIHALY, 1632-90, książę Siedmiogrodu od 1661, zależny od Turcji; 1687 uznał zwierzchnictwo Austrii. apanaże, część domeny król. przeznaczona na utrzymanie członków rodu panującego; zastąpiły system dzielenia państwa między członków dynastii. aparat, anat. zespół narządów organizmu (lub ich części) należących do różnych układów, lecz wspólnie spełniających pewną funkcję; np. a. ruchowy kręgowców, utworzony przez część układu mięśniowego, kostnego, nerwowego. aparat, techn. urządzenie spełniające określone zadania w wyniku zachodzących w nim procesów fiz. lub chem., np. a. telefoniczny, fot., destylacyjny. aparat reakcyjny, chem. →reaktor, aparatura, zespół aparatów stanowiących wyposażenie np. laboratorium, oddziału produkcyjnego. Aparri, m. w Filipinach, na pn. wybrzeżu Luzonu, przy ujściu rz. Cagayan do zat. Babuyan; 39 tys. mieszk. (1967); port drzewny. á part [apa:r; fr.], oddzielnie, osobno; z wyjątkiem, oprócz. apartament, zespół reprezentacyjnych wnętrz mieszkalnych; potocznie luksusowe mieszkanie. apartheid [a:partheid], doktryna i oparta na jniej polityka rasistowskiej dyskryminacji ludności niebiałej, stosowana w Republice Pd. Afryki; 1966 Zgromadzenie Ogólne ONZ uznało a. za zbrodnię wobec ludzkości. aparycja, wygląd zewn., powierzchowność, prezencja. apastron, punkt orbity okołogwiazdowej ciała niebieskiego najbardziej oddalony od gwiazdy obieganej. apasz, człowiek należący do świata przestępczego (we Francji). apaszka, chustka zwykle trójkątna, noszona na szyi, zwł. przez kobiety. apatia, stan obojętności, braku zainteresowania, przygnębienia. apatia, filoz. w stoicyzmie stan wyzwolenia od namiętności, stan równowagi wewn. i spokoju ducha, będący warunkiem szczęścia. apatia, med. chorobliwe zubożenie życia uczuciowego: zobojętnienie, obniżenie a-ktywności, zwężenie zakresu zainteresowań; objaw niektórych schorzeń psychicznych. Apatin, m. w Jugosławii (Wojwodina), port nad Dunajem; 17 tys. mieszk. (1965); stocznia rzeczna, przemysł spożywczy. apatyczny, niezdolny do odczuwania wzruszeń, niewrażliwy na podniety; obojętny, bierny. apatyt, minerał, fosforan wapnia zawierający fluor (a. fluorowy), chlor (a. chlorowy), grupę wodorotlenową (a. hydroksylowy) i in.; zwykle szarawozielony lub brun.; występuje gł. w skałach magmowych; podstawowe źródło fosforu w przyrodzie; używany do wyrobów nawozów miner, oraz do otrzymywania fosforu. apeks, punkt na sferze niebieskiej określający kierunek ruchu Słońca (wraz z Układem Słonecznym) względem wybranej grupy gwiazd; w przypadku najbliższych gwiazd leży w gwiazdozbiorze Herkulesa (tzw. a. standardowy), a prędkość ruchu Słońca wynosi ok. 20 km/sek. apel: 1) wezwanie; 2) zbiórka żomierzy, harcerzy itp. w celu sprawdzenia obecności i in.; a. poległych — uroczystość uczczenia pamięci poległych za ojczyznę. apelacja, środek odwoławczy od wyroku sądu I instancji do sądu II instancji; składany w celu kontroli trafności i zgodności z prawem danego wyroku; w PRL zastąpiona przez rewizję sądową. apelatywny, gram. mający charakter rzeczownika pospolitego. Apel Budapeszteński 1969, propozycja państw członkowskich Układu Warsz. zwołania ogólnoeur. konferencji dotyczącej bezpieczeństwa i współpracy w Europie. Apeldoorn [a:pəl-], m. w Holandii (Gel-dria); 121 tys. mieszk. (1969); przemysł e-lektrotechn., papiern., włókienniczy. Apella, w staroż. Sparcie zgromadzenie spartiatów (powyżej 30 lat); przyjmowało lub odrzucało wnioski geruzji bez dyskusji, wybierało gerontów i eforów. Apelles z Kolofonu, 2 poł. IV w. p.n.e., malarz gr.; działał na dworach Aleksandra W. i Ptolomeusza I; mistrz perspektywy i koloru; twórczość znana z opisów; Portret Aleksandra W., Afrodyta Anadyome-ne, Potwarz. apelować, zwracać się z apelem, z odezwą, odwoływać się, wzywać do czegoś. Apel Sztokholmski, wezwanie do przeciwstawienia się próbom wywołania przez państwa imperialist. nowej wojny, wystosowane 1950 przez ruch obrońców pokoju do narodów świata; pod A.S. zebrano ponad 500 mln podpisów. apendyks. dodatek, załącznik, uzupełnienie. Apenin Emiliański (pasmo górskie w Apeninie Pn.), 1944 (X) - 1945 (I) teren walk 2 Korpusu Poi. z oddziałami niem. w czasie wł. kampanii. Apeniny, góry na Płw. Apenińskim; dł. ok. 1350 km, wys. do 2914 m (Monte Cor-no); zbudowane z wapieni, margli, piaskowców, granitów (na pd.); formy krasowe; na zach. przedgórzu czynne wulkany (Wezuwiusz); trzęsienia ziemi; kamieniołomy marmuru; gaje oliwne, winnice. aplikant 47 Apeniński Półwysep, płw. w Europie Pd.; ok. 149 tys. km2; górzysty (Apeniny), niewielkie niziny nadbrzeżne; klimat śródziemnomor.; gł. rzeki: Tyber, Arno; na P.A. leżą Włochy i San Marino. Apeniński Tunel, tunel kol. we Włoszech, w Apeninach Pn., na linii Bolonia-Florencja; dł. 18,5 km. apercepcja, psychol. proces spostrzegania kierowany uwagą, wiązanie treści nowych spostrzeżeń z utrwaloną w pamięci wiedzą w celu ich zrozumienia. apéritif [-tif], napój zawierający 18-35% alkoholu", pobudzający apetyt; mieszanina różnych nalewów na zioła i korzenie z dodatkiem destylatów. apertometr, przyrząd do pomiaru, apertu-ry liczbowej obiektywów mikroskopowych. apertura, wielkość decydująca o zdolności rozdzielczej układów optycznych i jasności dawanych przez nie obrazów. apertyzacja, metoda konserwowania żywności w hermetycznych naczyniach przez długotrwałe ogrzewanie w wodzie wrzącej, wynaleziona przez N.F. Apperta. apetyt →łaknienie. aphelium, punkt orbity okołosłonecznej ciała niebieskiego (planety, komety itp.), najbardziej oddalony od Słońca. aphtin, lek złożony, dezynfekujący zakażoną błonę śluzową jamy ustnej. API →Agencja Prasowo-Informacyjna. Apia, stol. i gł. port Samoa Zach., na wyspie Upolu; 25 tys. mieszk. (1966). Apianus PETRUS (Bienewitz, Bennewitz), 1495-1552, niem. kartograf, astronom i matematyk; wynalazca kilku instrumentów astr., autor najlepszych ówczesnych map geogr., stwierdził odsłoneczny kierunek warkoczy komet. Apianus PHILIPP, 1531-89, bawarski geograf i matematyk; wykonał mapę Bawarii, 1:50 000, z dokładnością wyróżniającą ją wśród map XVI w. Apicius, nazwisko czterech słynnych gastronomów rzym.; jednemu z nich, Co-eliusowi A. z I w., przypisuje się autorstwo pierwszej rzym. księgi kucharskiej De re coquinaria. Apijska Droga (Via Appia), najstarsza bita droga rzym., zbudowana 312 p.n.e. przez Appiusza Klaudiusza; łączyła Rzym z Capuą, od 224 p.n.e. z Benewentem, później z Brundizjum; z w. Królową Dróg. Apis, mit. egip. święty byk, uważany za wcielenie boga Ptah; ośr. kultu — Memfis (wyrocznia). Apitz [a:pyc] BRUNO, ur. 1900, pisarz niem. (NRD); Nadzy wśród wilków, powieść o obozie hitlerowskim w Buchen-waldzie. Apizaco [-sako], m. w Meksyku (Tlaxca-la); 16 tys. mieszk. (1960); przemysł papiern.; ważny węzeł kolejowy. aplanat, obiektyw fot. złożony z dwóch symetrycznych achromatów, obarczony a-berracjami, astygmatyzmem i komatem. aplauz, ogólne uznanie, poklask; wyrazy zadowolenia, aprobaty. aplazja, wrodzony brak narządu, np. nerki, jajnika, zęba. aplika: 1) nazwa kinkietu z XVIII w. i z okresu empire'u; 2) małe lustro przyścienne oprawione w ramki, modne w o-kresie rokoka. aplikacja, prawo praktyka prawnika przygotowująca do wykonywania funkcji: adwokata, notariusza, prokuratora, radcy prawnego albo sędziego. aplikacja, rzem. artyst. technika haftu polegająca na naszywaniu na tkaninę wzorów z wyciętych kawałków innej tkaniny. Aplikacyjna Szkoła Wojskowa w Warszawie, wyższa uczelnia wojsk, utworzona 1820 w Królestwie Kongresowym po reorganizacji Szkoły Artylerii i Inżynierii. aplikant, absolwent uniwersyteckich studiów prawnych odbywający praktykę przygotowującą do wykonywania zawodu a-dwokata (3 lata), notariusza (2 lata), prokuratora (2 lata), sędziego (2 lata). 48 aplikatura aplikatura, muz. palcowanie, sposób notowania kolejności palców w grze na instrumencie. aplit, magmowa skała żyłowa, jasna, drobnoziarnista; składa się gł. z kwarcu, skalenia i muskowitu. APN →Agientstwo pieczati „Nowosti". Apo, czynny wulkan na wyspie Minda-nao, najwyższy szczyt Filipin; 2965 m. APO →Opozyćja Pozaparlamentarna. apodyktyczne zdanie, log. zdanie stwierdzające konieczność istnienia jakiegoś stanu rzeczy. apodyktyczny, stanowczy, nie znoszący sprzeciwu. apoenzym, białkowy składnik enzymu. apofiza, boczne odgałęzienie większej intruzji magmowej (np. batolitu), palcza-sto rozgałęziające się, klinowate i in. apofonia, oboczność samogłosek w mor-femach, zachodząca np. w językach indo-eur., odziedziczona z praindoeur., w którym pełniła funkcję słowotwórczą, np.: nieść — nosić, słuch — słuchać. apoftegmat, zwięzłe, trafne powiedzenie zbliżone do przysłowia (maksymy, aforyzmu, sentencji). apogamia, u roślin kwiatowych rozwój zarodka i nasienia z komórki woreczka zalążkowego o niezredukowanej liczbie chromosomów; u roślin zarodnikowych powstawanie sporofitu z niezredukowanego gametofitu, bez udziału gamet. apogeum, punkt orbity okołoziemskiej ciała niebieskiego (Księżyca, sztucznego satelity) najbardziej oddalony od Ziemi; potocznie punkt szczytowy, szczyt czegoś (np. rozwoju). ,,Apogewmatini", niezależny dziennik gr., wydawany od 1952 w Atenach. apokalipsa, utwór zawierający groźną wizję przyszłości, zwł. przepowiednię końca świata (najbardziej znana A. — ostatnia księga N. Testamentu — tzw. Objawienie św. Jana). Apokalipsa, szt. plast, znany cykl 14 drzeworytów A. Diirera, powstały 1498. apokaliptyczne sceny, szt. plast, sceny ilustrujące teksty Apokalipsy, popularne zwł. w sztuce średniow. (np. Sąd Ostateczny, czterej jeźdźcy Apokalipsy, cztery wiatry zniszczenia); miniatury, mozaika, rzeźba arch. (portale, tympanony). apokryf, utwór o wątpliwym pochodzeniu i autentyczności, uchodzący za świadectwo minionej epoki (np. a. biblijne — związane tematycznie z Pismem św., lecz nie zaliczane do ksiąg kanonicznych). Apoksyomenos, brązowy posąg atlety oczyszczającego ciało skrobaczką; dzieło Lizypa o postawie (kontrapost) i proporcjach uważanych w IV w. p.n.e. za kanoniczne dla postaci męskiej; znany z rzym. kopii. Apolda, m. w pd.-zach. części NRD; 29 tys. mieszk. (1968); przemysł dziewiarski, odlewnia i muzeum dzwonów. apolityczny, pozbawiony cech polit.; człowiek przejawiający brak zainteresowania polityką, obojętny wobec jej problemów i stroniący od nich. Apollinaire [-ne:r] GUILLAUME (właśc. Wilhelm Apolinary Kostrowicki), 1880-1918, poeta fr., pochodzenia poi.; jeden z przywódców fr. awangardy poet., związany z kubizmem i surrealizmem. apollo, zool. →niepylak apollo. Apollo, typ amer. statku kosmicznego przeznaczonego do lotów na Księżyc; 21-27 XII 1968 w A. 8 dokonano pierwszego załogowego lotu wokół Księżyca; w A. 11 N. Armstrong i E. Aldrin dotarli w pobliże Księżyca i 20 VII 1969 lądowali na nim w pojeździe LM; następne lądowania — loty A. 12, 14, 15 (A. 13 z powodu awarii powrócił na Ziemię po okrążeniu Księżyca). Tabela: Loty załogowe statków kosmicznych. Apollo, mit. gr. bóg światła słonecznego; wyroczni i nagłej śmierci; opiekun muzyki i poezji; przewodnik muz.; syn Zeusa i Latony, bliźni brat Artemidy; atrybuty: łuk, lira; święty ptak — łabędź, drzewo — laur (wawrzyn); ośr. kultu m.in. Delfy i Delos (miejsce urodzenia). Apollo Belwederski, marmurowy posąg przedstawiający Apollina, rzym. kopia dzieła gr. z pocz. IV w. p.n.e. (Leochare-sa?); od pocz. XVI w. w Belwederze Watykańskim. Apollodoros z Damaszku, ok. 60-ok. 130, architekci urbanista działający w starożytnym flzymie; nadworny budowniczy ces. Trajana i Hadriana; Forum Trajana z kolumną Trajana, mosty na Dunaju i in Apollodor z Aten, 2 poł. V w. p.n.e., malarz gr., uczeń Polignota; wprowadził światłocień i grę półtonów, twórczość znana z opisów; Modlący się kapłan, Odyseusz. Apollo z Wejów, terakotowa rzeźba etruska przedstawiająca młodego mężczyznę w ruchu; część grupy naszczytni-kowej ze świątyni Minerwy w Wejach, VI w. p.n.e. (Villa Giulia, Rzym). apolog, odmiana bajki, krótki utwór dy-daktycznomoralizatorski o charakterze alegorycznym. apologeta, obrońca jakiejś doktryny, sprawy, idei, zwł. rel. (np. a. chrześc). apologetyka, dział teologii poświęcony obronie podstawowych tez danej religii. apologia, obrona sprawy, zasady, idei, zawierająca jej usprawiedliwienie i uzasadnienie; także utwór w formie sądowej mowy obrończej. Apoloniusza okrąg, miejsce geom. punktów C na płaszczyźnie, dla których stosunek odległości AC i BC od danych punktów A i B jest stały: AC/BC = const. Apoloniusza zagadnienie, jedno z najsłynniejszych klas. zagadnień konstrukcyjnych w geometrii polegające na wykreśleniu okręgu stycznego do 3 danych okręgów (wszystkie okręgi w tej samej płaszczyźnie). Apoloniusz z Pergi, III w. p.n.e., jeden z największych geometrów starożytności; rozwinął teorię przecięć stożkowych, wprowadził terminy: elipsa, parabola, hiperbola; badał ruch Księżyca. apomiksja, rozmnażanie się bez procesu zapłodnienia występujące u wielu roślin i niektórych zwierząt; obejmuje parteno-genezę, apogamię, aposporię, rozmnażanie wegetatywne. apomorfina, alkaloid otrzymywany z morfiny; środek wymiotny. apopleksja →udar mózgowy. apoplektyczny, skłonny do apopleksji; będący przejawem, następstwem apopleksji. aporema, kwestia sporna dopuszczająca dwa) przeciwne rozstrzygnięcia. aporia, log. trudność log. pozornie nie dająca się przezwyciężyć (np. paradoksy staroż. filozofów). aportowanie, przynoszenie przez wytresowanego psa (aportera) żądanego przedmiotu lub upolowanej zwierzyny. aposjopeza (zamilknięcie, niedomówienie), lit. wzmocnienie ekspresywności wypowiedzi przez urwanie jej przed domyślnym wyrazem o szczególnym znaczeniu. aposporia, bot. powstawanie woreczka zalążkowego z komórki zalążka o niezredukowanej liczbie chromosomów; także powstawanie gametofitu u roślin zarodnikowych z niezredukowanych komórek sporofitu. apostata, człowiek, który zerwał ze swoją religią, przekonaniami; odstępca. apostazja, rei. w terminologii kat. — całkowite odstępstwo od danej religii. Apostel HANS ERICH, ur. 1901, kompozytor austr.; stosuje gł. technikę dodeka-fonii; utwory kameralne, pieśni. a posteriori [łac.j, filoz. po doświadczeniu, na podstawie faktów doświadczenia (np. poznanie). aposterioryzm →empiryzm metodologiczny. apostilb (asb), wtórna jednostka luminancji: luminancja powierzchni, której natężenie oświetlenia jest 1 lx (luks); 1 asb = 1/π cd/m2 = 1 nt (nit). apostolat, posłannictwo, misja krzewienia jakiejś doktryny, idei (zwł. rel.). Apostoł GHEORGHE, ur. 1913, działacz rum. ruchu robotn.; 1948-65 czł. Biura Polit. Rum. Partii Robotn., 1954-55 I sekr.; 1961-67 I wicepremier; 1965-69 czł. Kom. Wykonawczego i Stałego Prezydium RPK. apostołowie, w N. Testamencie 12 uczniów Jezusa: Piotr, Andrzej, Jakub St., Jan, Filip, Bartłomiej, Szymon, Jakub Mł., Tadeusz, Judasz (po jego śmierci Maciej); potem również Paweł i Barnaba. apostrof, znak graf. w postaci przecinka z prawej strony litery u góry; np. Wilde'a, d'Alembert, O'Neill. apostrofa, lit. bezpośrednie i uroczyste zwrócenie się do osoby, idei, pojęcia lub przedmiotu; odmianą a. jest inwokacja. apotema ostrosłupa prawidłowego, wysokość jego ściany bocznej. apotema wielokąta foremnego, promień okręgu wpisanego w ten wielokąt. apoteoza, reli. urzędowe uznanie człowieka za bóstwo (np. herosi, władcy hellenistyczni, cesarze rzym.); potocznie forma wychwalania kogoś lub czegoś. apoteoza, szt. plast, przedstawienie herosa lub władcy wynoszonego do rzędu bogów; temat częsty w sztuce cesarstwa rzym., następnie w sztuce barok, (cykl obrazów Rubensa przedstawiający a. szczęśliwych rządów Marii Medici). apozycja (dopowiedzenie), przydawka rzeczownika pozostająca w związku zgody z wyrazem określanym, np. miasto Kraków, za króla Stasia. Appalachy, góry we wsch. części USA; dł. ok. 2600 km, szer. 300-500 km, wys. do 2036 m (Mt. Mitchell); gł. pasma: G. Białe, G. Zielone, Pasmo Błękitne, Al-legheny; głęboko wcięte doliny rzek (Connecticut, Hudson, Tennessee); lasy; złoża węgla kam., rud żel., azbestu. appassionato [wł.], muz. namiętnie, po-rywczo. Appel KAREŁ, ur. 1921, hol. malarz i wi-trażysta, działający w Paryżu; współzało-życiel grupy Cobra; dekoracje ścienne w gmachu UNESCO w Paryżu. Appel OTTO, 1867-1952, niem. botanik i fitopatolog; dyr. Instytutu Rolnictwa i Leśnictwa w Berlinie; prace z fitopa-tologii i hodowli roślin; wydał atlas chorób roślin. appendectomia, operacyjne usunięcie wyrostka robaczkowego jelita ślepego, gł. w przypadku ostrego lub przewlekłego zapalenia. appendicitis →wyrostka robaczkowego zapalenie. Appenzell [appencel], kanton w pn.-wsch. Szwajcarii, w Alpach; składa się z 2 półkantonów: A. Ausser-Rhoden — 243 km2, 56 tys. mieszk. (1968), stoi. Herisau i A. InnerRhoden — 172 km2, 14 tys. mieszk. (1968), stol. A.; j.u. niemiecki. Appenzell [ąppencel], m. w Szwajcarii, stoi. kantonu A. Inner-Rhoden; 5 tys. mieszk. (1968); ośr. turystyczny. Appert [ape:r] NICOLAS FRANCOIS, 1749 lub 1752-1841, wynalazca fr.; opracował metodę konserwacji żywności (tzw. aper-tyzacja). Appia ADOLPHE, 1862-1928, szwajc. scenograf, współtwórca reformy teatru; teorię A. cechuje koordynowanie ruchu postaci scenicznych z oryginalnym zastosowaniem światła; Die Musik und die In-szenierung. Appian, II w., historyk gr. z Aleksandrii; autor historii Rzymu i krajów podbitych (Historia Rzymska). Appi.a Via →Apijska Droga. Appleton [äpltən] SIR EDWARD VICTOR, 1892-1965, fizyk ang.; prof. uniw. w Londynie i Cambridge; prace dotyczące gł. własności górnych warstw atmosfery; nagr. Nobla. Appleton [äpltən], m. w USA (Wiscon-sin), nad rz. Fox; 48 tys. mieszk. (1960); ośrodek handl. regionu roln.; przemysł maszyn., papierniczy. Ąpponyi [o:pponi] ALBERT, 1846-1933, polityk węg., monarchista; kilkakrotny minister, 1920 przewodn. delegacji pokojowej w Trianon, delegat Węgier w Lidze Narodów. Apponyi [o:pponi] GYORGY, 1808-99, konserwatywny polityk węg., jeden z twórców dualistycznej monarchii austro-węg. 1867. Apraksin FIODOR M., 1661-1728, admirał ros.; jeden z gł. twórców floty ros., odniósł szereg zwycięstw w wojnie północnej 1700-21. apraksja (nieporęczność), niemożność prawidłowego wykonywania ruchów, chaotyczne mieszanie części aktu ruchu, daleko posunięta utrata precyzji ruchu; występuje w rozlanych chorobach mózgu i w uszkodzeniach określonych jego części. apreturowanie, wykańczanie za pomocą odpowiednich środków (tzw. apretów) tkanin, dzianin, materiałów nietkanych, skór i papierów w celu nadania im gładkości, połysku, elastyczności czy sztywności bądź odporności (np. na działanie ciepła, wody). Apriłow WASIŁ, 1789-1847, bułg. działacz nar. i oświatowy; założył w Gabro-wie pierwszą w Bułgarii świecką szkołę (1835); autor prac pedagogicznych. a priori [łac], filoz. z góry, przed doświadczeniem, niezależnie od doświadczenia (np. poznanie). aprioryzm, filoz. pogląd, wg którego istnieje wiedza aprioryczna, niezależna od doświadczenia (a priori) i nie wymagająca uzasadnienia w nim; a. występuje w różnych idealist. kierunkach filoz., m.in. w kantyzmie. Apró [opro] ANTAL, ur. 1913, węg. działacz partyjny i państw.; podczas II wojny świat, jeden z przywódców ruchu oporu (1942 więziony); od 1944 we władzach partyjnych, od 1957 czł. Biura Polit. KC WSPR; przewodn. Zgrom. Nar. od 1971. aprobata, uznanie czegoś za właściwe, słuszne; przyzwolenie, zgoda na coś; pochwała. aproksymacja, zastąpienie we wzorach jednych wielkości przez inne prostsze lub bardziej dogodne z pewnych względów; ma szerokie zastosowanie w obliczeniach nauk. i technicznych. a propos [fr.], w związku z tym, przy sposobności; w samą porę, odpowiednio. aprosze, wojsk. →przykopy. aprowizacja, zaopatrywanie ludności w środki żywnościowe; obejmuje w pewnym zakresie produkcję surowców żywnościowych, ich przetwarzanie oraz obrót artykułami spożywczymi. apsarasa, mit. ind. nimfa, rusałka wodna, istota niebiańska, występująca w orszaku boga Indry. apsel, żegl. →bezansztaksel. apsyda (absyda), arch. pomieszczenie w kościele, najczęściej półkoliste lub wieloboczne, zamykające prezbiterium; a. boczne — często niższe. apsydiole, arch. szereg małych apsyd zwykle otwierających się na obejście. apsyd linia, linia łącząca dwa punkty orbity eliptycznej ciała niebieskiego, w których jest ono odpowiednio najbliżej i najdalej od ciała obieganego. Apsyrtos z Kladzomen, IV w., hipiatra w wojskach Konstantyna W.; autor 121 listów o chorobach koni, umieszczonych w bizant. zbiorze Hippiatrica z X w. Apszeron, półwysep w Azerb.SRR, wysunięty w M. Kaspijskie; wydobycie ropy naft. i gazu ziemnego (Baku). Apte HARINARAYAN, 1864-1919, pisarz ind.; twórca powieści maratyjskiej; powieści obyczajowe i hist., nowele, publicystyka; pisał w języku marathi. apteria (bezpierzki), anat. nie upierzo - ne partie skóry ptaków. apterygoty, spolszczona nazwa podgromady owadów bezskrzydłych. Aptheker [äptəkər] HERBERT, ur. 1915, amer. historyk i publicysta; red. postępowego pisma „Political Affairs"; autor pierwszej historii Murzynów w USA. Apuchtin ALEKSANDR L, 1822-1904, ros. kurator warsz. okręgu szkolnego 1879-97; zaciekły rusyfikator szkolnictwa w Królestwie Pol. (,,noc apuchtinowska"). Apuchtin ALEKSIEJ N., 1840-93, poeta ros.; utwory prozą z życia wyższych sfer; także popularne romanse ros. (z muzyką m.in. P. Czajkowskiego). Apulejusz, ok. 125-?, pisarz rzym. z Madaura w pn. Afryce; m.in. romans obyczajowy Metamorfozy albo złoty osioł, ze słynną opowieścią o Amorze i Psyche. Apure, rz. w Wenezueli, 1. dopływ Ori-noko; dł. 1580 km; żeglowna od San Fernando de Apure. Apure, stan w pn.-zach. Wenezueli, na Niz. Orinoko, pn. granicę stanowi rz. A.; 117,6 tys. km2, 169 tys. mieszk. (1969); stol. San Fernando de Apure. Apurimac [-mak], rz. w Peru; dŁ. ok. 1000 km; od ujścia Mantaro przyjmuje nazwę Ene, w dolnym odcinku — Tam-bo; po połączeniu z Urubambą tworzy Ucayali. Aqua [akua] ANDREA DELL', 1584-po 1654, wł. inżynier wojsk, i architekt; od ok. 1613 w Polsce; prace przy fortyfikacjach i kolegiacie w Zamościu; rozprawa o nauce artylerii. aqua vitae [łac], ,,woda życia"; alkohol, wódka. Aquila, L' [lakuila], m. we Włoszech, u podnóży Abruzzów, stol. Abruzji; 59 tys. mieszk. (1969); muzea; katedra (XIII-XIX w.), kościoły (XIII-XVI w.), zamek (XVI w.). Aquiles Serdán [akiles serdan], ośr. wydobycia srebra oraz rud cynku i ołowiu w Meksyku (Chihuahua); hutnictwo cynku i ołowiu. ar, a, jednostka pola powierzchni, używana w a gro technice; 1 a = 100 m2. Ar, symbol pierwiastka chem. argonu. AR →Agencja Robotnicza. a.r. (artyści rewolucyjni), awangardowa grupa lit.-artyst. działająca od 1930 do ok. 1935 w Łodzi; wydawała „Bibliotekę a.r." (poezje, prace teoret.) i czasopismo „Forma"; czł.: J. Brzękowski, J. Przyboś, K. Hiller, K. Kobro-Strze-mińska, H. Stażewski, W. Strzemiński, S. Wegner. ara →ary. Ara (ang. Arrah), m. w Indii (Bihar), w dolinie Gangesu; 77 tys. mieszk. (1961); przemysł spożywczy. arabeska, muz. utwór o charakterze miniatury instrumentalnej. arabeska, szt. piast, antyczny ornament ze stylizowanych wici roślinnych i motywów geom. o układzie symetrycznym, rozwinięty przez sztukę islamu; w Europie rozkwit a. wzbogaconej o motywy figuralne w okresie renesansu oraz XVII i XVIII w. arabi, czarna odmiana jagniąt rasy karakuł, siwiejących po 1-1½ roku życia. Arabia Felix [łac, 'Arabia szczęśliwa'], wprowadzona przez Rzymian nazwa żyznej pd.-zach. części Płw. Arabskiego. Arabian-American Oil Co [ərejbjən əmerykən ojl kąmpəny] (ARAMCÓ), amer. koncern naft., zał. 1933; prowadzi badania i eksploatację złóż naft. w Arabii Saudyjskiej. Arabia Saudyjska (Królestwo Arabii Saudyjskiej), państwo w pd.-zach. Azji (Płw. Arabski); 2150 tys. km2, 7,1 mln mieszk. (1968), gł. Arabowie; stol. Rijad; inne gł. m.: Dżidda, Mekka; dzieli się na 5 prow.; j.u. arabski. Większość powierzchni wyżynno-górzysta; pustynie (Nefud, Rub al-Chali); klimat gorący, b. suchy. Słabo rozwinięty kraj górn.-roln. z przeżytkarr\ feud.; jeden z gł. w świecie producentów ropy naft.; rafinacja ropy naft.; koczownicza hodowla owiec, wielbłądów, koni; w oazach uprawa zbóż, drzew owocowych (gł. palmy daktylowej), kawy, warzyw: rzemiosło; gł. porty mor.: Dammam, Dżidda, Ras Tannura (naft.). — Od XVIII w. państwo pod rządami dyn. saudyjskiej (w końcu XIX w. zależne od Turcji); od 1927 królestwo Hidżazu, Nedż-du i krajów zależnych, od 1932 królestwo A.S.; absolutna monarchia dziedziczna; czł. ONZ od 1945; czł. Ligi Państw Arab.; 1967 proklamowanie stanu wojny z Izraelem (po jego agresji na kraje arab.). Arabii Południowej Protektorat, protektorat bryt. 1963-67 (dawniej bryt. protektorat Aden); wszedł w skład niepodległego Jemenu Południowego. arabinoza, cukier prosty (aldopentoza) występujący (jako składnik wielocukrów) np. w śluzach i gumach roślinnych, a tak-że w hemicelulozach. arabistyka, nauka zajmująca się badaniem języka, dziejów i kultury Arabów. Arabowie, ludność państw Płw. Arabskiego, Afryki Pn. i częściowo Środkowej (Sudan); ok. 80 mln; język arabski; pierwsze państwa — w pd.-zach. części Płw. Arabskiego od XIV w. p.n.e.; w VII w. zjednoczeni przez islam; w VII-XVI w. świat, imperium arab.; od pocz. XIX w. pod panowaniem państw kolonialnych; po II wojnie świat, w wyniku rozpadu systemu kolonialnego i walk narodowowyzwoleńczych — powstało 14 państw arab. (zrzeszone w Ligę Państw Arab.); jedność państw arab. umocniła się po agresji Izraela 1967 na ZRA, Jordanię i Syrię. Arabska Pustynia (Pustynia Wschodnia), pn.-wsch. część Sahary we wsch. Egipcie, między Nilem a M. Czerwonym; gruzowo-żwirowa, częściowo kamienista; wydobycie ropy naft., fosforytów. Arabskich Emiratów Federacja, unia 7 szejkatów Omanu Traktatowego oraz Bahrajnu i Kataru, powstała 1968; zakłada współpracę polit., gosp. i kult. między krajami członkowskimi. arabskie konie czystej krwi (araby), rasa gorącokrwistych koni wierzchowych, wytworzona na Płw. Arabskim; hodowane w czystości rasy; wys. w kłębie do 150 cm, cięż. do 450 kg; maść siwa, gniada, kasztanowata. Arabskie Morze, część O. Indyjskiego, między półwyspami Arabskim a Indyjskim; pow. 3683 tys. km2, głęb. do 5203 m, zasolenie 35-36,5%o; uchodzi Indus; gł. porty: Bombaj, Karaczi, Aden. arabskie pismo, spółgłoskowe pismo alfabetyczne, rozwinięte z aramejskiej odmiany pisma północnosemickiego; najstarsza inskrypcja z 512 roku. arabski język, z grupy pd.-zach. języków semickich; odegrał ważną rolę cywilizacyjną jako język Koranu, literatury pięknej i nauk.; gł. dialekty: Płw. Arabskiego, iracki, syryjski, egipski, maghre-biński, maltański (ok. 85 mln). Arabski Półwysep, największy płw. Azji; pow. ok. 2,7 min km2; wyżynny, na zach. i pd. góry (wys. do 3760 m); klimat gorący, wybitnie i skrajnie suchy; rozległe pustynie piaszczyste i kamieniste; koczownicza hodowla; eksploatacja bogatych złóż ropy naft. i gazu ziemnego. araby →arabskie konie czystej krwi. Aracaju [-każu], m. i port w Brazylii, nad O. Atlantyckim; stol. stanu Sergipe; 162 tys. mieszk. (1969). Aracatuba [-satuba], m. w Brazylii (stan S3o Paulo); 54 tys. mieszk. (1960); przemysł spoż., ceramiczny. arachidowy olej, wysokiej jakości olej, otrzymywany z nasion orzecha ziemnego, służący do wyrobu margaryny i kosmetyków. arachidy →orzeszki ziemne. arachne, produkowana w Czechosłowacji maszyna do wytwarzania włóknin przeszywanych, cienkorunowych, zbliżona do zespołu maliwatt. Arachne, mit. gr. tkaczka lidyjska, uczennica Ateny; we współzawodnictwie z boginią odniosła zwycięstwo, za co została zmieniona w pająka. Arachne 49 50 arachnologia arachnologia, dział zoologii zajmujący się badaniem pajęczaków. Arad, m. w zach. Rumunii, nad Ma-ruszą, ośr. adm. okręgu A.; 126 tys. mieszk. (1966); przemysł maszyn., włók., spożywczy. aradzka egzekucja, 6 X 1849 egzekucja 13 generałów węg., uczestników walk 1848-49, w miejscowości Arad. Arafura Morze, część O. Spokojnego między Australią a Nową Gwineą; pow. ok. 1037 tys. km2, głęb. do 3680 m, zasolenie 34-35%o. Aragac (Ałagöz), wygasły wulkan w Arm.SRR, najwyższy szczyt w Zakauka-ziu; 4090 m. Arago [-go] DOMINIQE FRANCOIS, 1786-1853, fr. astronom, fizyk, matematyk i działacz polit; czł. Akad. Nauk; odkrył 1811 skręcenie płaszczyzny polaryzacji światła przez kryształ kwarcu, 1840 — chromosferę Słońca, związ.ek między zorzą polarną i burzami magnetycznymi. Aragon [-gą] Louis, ur. 1897, pisarz fr., jeden z gł. przedstawicieli surrealizmu w poezji fr.; od 1930 związany z ruchem komunist.; wiersze patriot., poematy, powieści (Dzwony Bazylei, Wielki Tydzień); międzynar. nagr. Leninowska. Aragonia (Aragón), region (kraina hist.) w pn.-wsch. Hiszpanii, w Kotlinie Aragońskiej, Pirenejach i G. Iberyjskich; 47,7 tys. km2, 1,1 mln mieszk. (1968); region roln.-przem.; gł. m. Saragossa. — Od IX w. hrabstwo, od 1035 królestwo; 1479 złączona unią z Kastylią, 1516 utworzyła z nią królestwo Hiszpanii. aragonit, minerał, polimorficzna odmiana węglanu wapnia; bezbarwny, białawy lub żółtawy; tworzy skupienia wśród skał osadowych; pospolity składnik skorup i szkieletów organizmów żywych, pereł. Aragońska Kotlina, kotlina w pn.-wsch. części Hiszpanii, w dorzeczu środk. biegu rz. Ebro; uprawa pszenicy, oliwek, winorośli; hodowla bydła i owiec. Aragua [aragua], stan w pn. Wenezueli, nad M. Karaibskim; 7,0 tys. km2, 415 tys. mieszk. (1969); stoi. Maracay; uprawa trzciny cukrowej. Araguaia [-guaja], rz. w Brazylii, 1. dopływ rz. Tocantins; dł. 2200 km; żeglowna w środk. biegu. Araguari [-guari], m. w Brazylii (Minas Gerais); 36 tys. mieszk. (1960). Arai HAKUSEKI, 1657-1725, jap. pisarz, erudyta, polityk; autobiografia, zarys historii Japonii, prace geograficzne. Araisz, El- (dawniej Larache), m. i port w pn.-zach. Maroku, nad O. Atlantyckim; 31 tys. mieszk. (1960); ośr. handl.; przemysł spoż., włók., skórzany. arak, napój zawierający ok. 60% alkoholu, otrzymywany przez destylację sfermentowanego zacieru ryżowego z, dodatkiem melasy z trzciny cukrowej. Arak (Erak, dawniej Sultanabad), m. w Iranie (prow. Teheran), u podnóży gór Zagros; 72 tys. mieszk. (1966); przemysł włók.; ważny ośr. wyrobu dywanów. Arakan Joma, łańcuch górski wzdłuż zach. wybrzeży Płw. Indochińskiego (Birma); dł. 800 km, wys. do 3053 m; pocięty głębokimi dol. rzek; tropik, lasy. Arakczejew ALEKSIEJ A., 1769-1834, ros. generał i polityk; skrajny reakcjonista; po zdobyciu zaufania Aleksandra I rządził 1815-25 wszechwładnie Rosją (arakczejewszczyzna). Araks (tur. Aras), rz. w Azji Pd.-Zach., pr. dopływ Kury; dł.1072 km, dorzecze 102 tys.km2; wykorzystywana do nawadniania. aralia (dzięgława, Aralia), kolczaste drzewo, krzew lub roślina zielna; Azja, Ameryka Pn., Australia; w Polsce jako krzewy ozdobne uprawia się a. amer. i a. japońską; A. racemosa, bylina rabatowa, Aralsk, m. w Kazach.SRR (obw. kyzy-łordyjski), port nad Jez. Aralskim; 23 tys. mieszk. (1967); przemysł rybny; w pobliżu wydobycie soli kam. i glauberskiej. Aralskie Jezioro, bezodpływowe jezioro w Kazach.SRR, na wys. 53 m; pow. 64,5 tys. km2, głęb. do 67 m; zasolenie 10-14%o; uchodzą Amu-daria i Syr-daria; gł. m. Aralsk. Aramburu PEDRO EUGENIO, 1903-70, ar-gent. generał i polityk; po II wojnie świat. pełnił wysokie funkcje w armii; 1955 na czele junty wojsk., która obaliła J. Perona; do 1958 tymczasowy prezydent; 1970 porwany przez peronistów ARAMCO →Arabian-American Oil Co. Aramejczycy, staroż. lud semićki w pd. Mezopotamii; w końcu II tysiąclecia założyciele szeregu państewek, zniszczonych w VIII w. p.n.e. przez Asyrię. aramejski język, z grupy pn.-zach.-se-mickich, najważniejszy z języków semic-kich w okresie 500 p.n.e.650 n.e.; gł. odmiany; biblijny, palestyński (chrzęść, i żyd.), nabatejski, palmyreński, talmudu, babil., syryjski, mandejski; współcz. dialekty nowoaramejskie w Syrii, Iraku, Gruzji. Aranda (Arunta), plemię austral., mieszkańcy pd. części Terytorium Pn.; ok. 2 tys. w poł. XIX w.; prawie całkowicie wyniszczeni przez kolonistów. aranjaki, teksty wedyjskie o treści mistycznej. Aranjuez [-chuet], m. w Hiszpanii (No wa Kastylia), nad Tagiem; 27 tys. mieszk. (1960); ważny węzeł koi.; znany ośr. turystyczny; pałac król. (XVI-XVIII w.). Árann, grupa wysp u zach. wybrzeży Irlandii; 47 km2, ok. 2 tys. mieszkańców. Arany [oroń] JÁNOS, 1817-82, poeta węg., uczestnik rewolucji 1848-49; mistrz realizmu; propagator idei patriot. i de-mokr.; poemat epicki Toldi, ballady, liryki. aranżacja (aranżowanie), muz.;. 1) opracowanie utworu na inny niż przewidziany w oryginale zespół, instrument, głos; 2) w jazzie układ przebiegu utworu (improwizacje solowe, opracowania tematu). aranżer, osoba aranżująca, organizująca coś. Ara Pacis, ołtarz wzniesiony w Rzymie przez ces. Augusta w 9 roku p.n.e. z okazji zakończenia długoletnich wojen; na planie kwadratu, mury zdobione reliefami, bez dachu, wewnątrz ołtarz; najcenniejszy zabytek sztuki tego okresu, zrekonstruowany 1939. arapaima (Arapaima gigas), ryba słodko-wodna, do 4,5 m dł.; Amazonka, Gujana; mięso smaczne. Araracuara [-kuara], m. w Brazylii (stan S3o Paulo); 35 tys. mieszk. (1960); ośr. handl.; przemysł spożywczy. Ararat, wulkan na Wyż. Armeńskiej (Turcja), o 2 szczytach: A. Wielki (5156 m) i A. Mały (3925 ra); ostatni wybuch 1870. Ararat [ärərät], m. w Australii (Wiktoria), na pn.-zach. od Melbourne; 8,2 tys. mieszk. (1966); ośr. handl.; węzeł transportowy. Araszkiewicz FELIKS, 1895-1966, historyk literatury; prof. KUL; badacz epoki pozytywizmu (gł. twórczości B. Prusa) oraz historii szkolnictwa. Araszkiewicz STANISŁAW (pseud. Jastrzębiec), ur. 1901, działacz ruchu lud.; 1931-35 we władzach PSLWyzwolenie i SL; 1928-35 czł. ZGZMW RP „Wici"; 1939-44 czł. KG BCh. arat, hodowca bydła (w Mongolii). Arauca [-ka], rz. w Kolumbii i Wenezueli, 1. dopływ Orinoko; dł. 920 km. Araukanie, Indianie Ameryki Pd.; gł. w Chile, wsch. części Kolumbii i częściowo Argentynie; ok. 250 tys.; rolnictwo, hodowla bydła; rodzina językowa araukan, araukaria (igława, Araucaria), drzewo iglaste o charakterystycznym, okółkowym rozgałęzieniu; gł. Ameryka Pd. i Australia; a. brazylijska, do 50 m wys.; A. excelsa, doniczkowa (tzw. jodła pokojowa). Arawacy, Indianie Ameryki Pd., mieszkańcy dorzecza Orinoko i Amazonki; ok. 350 tys.; kopieniactwo, rybołówstwo, myślistwo. Arawalli, góry w Indii, oddzielają wyż. Dekan od Niz. Indusu; dł. ok. 650 km, wys. do 1721 m (Abu). arba, pojazd zaprzęgowy 2-kołowy, bez resorów, z budą, używany przez ludy koczownicze Turcji i krajów sąsiednich; także pojazd 4-kołowy używany na Ukrainie i Kaukazie, gł. do przewozu ziarna. Arbanasi, miejscowość w Bułgarii, k. Tyrnowa; domy mieszkalne (XVI-XVII w.), 5 cerkwi z XVII w. (malowidła ścienne). Arbeau [arbo] THOINOT (właśc. Jean Ta-bourot), 151995, fr., teoretyk tańca; autor opisów tańców dworskich (Orchesogra-phie). „Arbeiderbladet" [arbeidəbladə], norweski dziennik socjaldemókr.; wydawany od 1884 pod innym tytułem, pod obecnym od 1924, z przerwą 1940-45 podczas okupacji hitlerowskiej. „Arbeiterzeitung" [arbaitərcaiuŋ], dziennik austr. zał. 1889; organ Socjalist. Partii Austrii; 1934-38 wychodził nielegalnie, wznowiony 1945. Arbela →Arbil. Arber (Grosser Arber), najwyższy szczyt Szumawy, na terytorium NRF (Bawaria); 1457 m. Arbes JAKUB, 1840-1914, czes. pisarz i dziennikarz; powieści i opowiadania o tematyce społ. i fantast.-filoz.; prace krytycznoliterackie. „Arbetet" [arbe:tət], szwedz. dziennik socjaldemókr., wydawany od 1887. Arbil (Erbil, staroż. Arbela), m. w pn. Iraku, ośrodek adm. prow. A.; 90 tys. mieszk. (1965); ośr. regionu upraw zbóż. arbiter, rozjemca powołany przez strony wiodące spór lub przez sąd do rozstrzygnięcia sporu pozasądownie. arbiter elegantiarum [łac], „znawca e-legancji"; wzór dobrego smaku, autorytet w dziedzinie strojów, mody. arbitralny, narzucający swoje zdanie, bezwzględny, apodyktyczny. arbitraż gospodarczy, niesądowy system rozstrzygania sporów majątkowych między jednostkami gospodarki uspołecznionej przez specjalnie powołane organy państw. (Gł. Komisja Arbitrażowa, okręgowe i resortowe komisje arbitrażowe). arbitraż międzynarodowy (rozjemstwo), rozstrzyganie przez wybranych arbitrów, na podstawie prawa, sporów między państwami; warunkiem zastosowania a.m. jest zawsze zgoda stron; zagadnienia a.m. reguluję I konwencja haska z 1907. arbitraż resortowy, niesądowy system rozstrzygania sporów majątkowych między jednostkami gospodarki uspołecznionej podległymi jednemu ministerstwu. Arbman HOLGER, 1904-68, archeolog szwedz., badacz wczesnego średniowiecza; prof. uniw. w Lund; Schweden und das Karolingische Reich, The Vikings. Arbon, m. w Szwajcarii (Turgowia), nad Jez. Bodeńskim; 13 tys. mieszk. (1968); przemysł samoch., maszyn., włók.; ośr. turyst. i sportów wodnych. Arbore, miejscowość w pn.-wsch. Rumunii, w Karpatach Wsch.; cerkiew św. Jana z malowidłami na ścianach wewnątrz oraz zewnątrz (1 poł. XVI w.). arboretum, wydzielona powierzchnia przeznaczona do uprawy różnych gat. drzew i krzewów dla celów nauk.badawczych i hodowlanych. Arbuthnot [a:rbatnət] JOHN, 1657-1735, ang. pisarz satyr.; twórca postaci Johna Bulla, uosabiającej nar. cechy Anglików. arbuz →kawon. Arbuzow ALEKSIEJ N., ur. 1908, dramaturg ros.; dramaty (Tania, Irkucka historia) o życiu współcz. młodzieży radzieckiej. Arcachon [arkaszą], m. w zach. Francji (Landy), port rybacki nad O. Atlantyckim; 15 tys. mieszk. (1968); kąpielisko mor.; hodowla ostryg. Arcadia [-ka-] (Accademia dell' Arca-dia), wł. akademia lit., zał. 1690 w Rzymie z inicjatywy królowej szwedz. Kry- styny; 1925 przeobrażona we Wł. Akad. Literatury. arccos (arkus kosinus), symbol funkcji kołowej arcus cosinus; jeśli x = cos y (0 ≤ ≤ π), to y = arccos x (—1 ≤ x ≤ +1). arcctg (arkus kotangens), symbol funkcji kołowej arkus cotangens: jeśli x = = ctg y (0 < y < π), to y = arcctg x (- oo b. Archimedesa zasada: ciało zanurzone w płynie traci pozornie na ciężarze tyle, ile waży płyn przez nie wyparty; podstawowe prawo aero- i hydrostatyki. archipelag,, grupa sąsiadujących ze sobą wysp, zwykle o tej samej genezie (np. a. wulkaniczny, a. koralowy) i w przybliżeniu jednakowej budowie geologicznej. Archipenko ALEKSANDR P., 1887-1964, rzeźbiarz amer., pochodzenia ukr.; od 1910 w Paryżu, następnie w Berlinie, od 1923 w USA; rzeźby kubistyczne (Kobieta czesząca włosy), później ruchome, polichromowane, zestawiane z różnych materiałów (Medranos), Archipow ABRAM J., 1882-1930, malarz ros. 5 członek stów. pieriedwizników i AChRR; pejzaże, wiejskie sceny rodzajowe, portrety chłopów. archirej (archijerej), wyższy duchowny w kościele gr. i prawosł. (patriarcha). ,,Architekt", miesięcznik poświęcony teorii i praktyce arch,, wydawany 1900-14 i 1922-32 (z przerwami) w Krakowie, pod red, m.in. w. Ekielskiego; odegrał rolę Archiwum Koronne 51 w kształtowaniu się pol. architektury nowoczesnej. architektura, sztuka projektowania i wznoszenia budowli; ze względu na funkcje dzielimy a. na sakralną i świecką (obronną, mieszkalną, m.in. pałacową); wg usytuowania — na miejską i wiejską; z uwagi na zastosowany materiał na kam., drewn. itp.; mogą istnieć też podziały wg stylów (a. got.), czy epok hist. (a. nowoż.). „Architektura", miesięcznik ilustrowany, wydawany od 1947 w Warszawie; organ ZG SARP; poświęcony zagadnieniom współcz. architektury. „Architektura i Budownictwo", miesięcznik poświęcony teorii i praktyce arch., wydawany 1925-39 w Warszawie; odegrał rolę w kształtowaniu się poi. architektury nowoczesnej. architektura ogrodowa, wszelkie budowle wchodzące w skład założenia ogrodowego, np. mieszkalne (wille, letnie pawilony), gosp. (pomarańczarnie, holendernie), usługowe (kawiarnie, kioski), rozrywkowe (estrady, teatry), dekoracyjne (altany, groty, pergole). architektura okrętów, dyscyplina nauk.-techn. o zewn. formach i wewn. rozplanowaniu funkcjonalnym pomieszczeń statku z punktu widzenia zasad estetyki i potrzeb bytowych człowieka. architektura wnętrz, sztuka kształtowania wnętrz arch.; obejmuje wystrój i wyposażenie ruchome z uwzględnieniem funkcji pomieszczenia. architraw (epistyl), arch. dolna część belkowania spoczywająca na głowicach kolumn i dźwigająca fryz z gzymsem wieńczącym. archiwalia, akta i dokumenty publ. lub prywatne, nie mające już bieżącej wartości użytkowej, lecz zasługujące na zachowanie w archiwach. archiwalny, dotyczący archiwum, przechowywany w archiwum, należący do archiwum; źródłowy. archiwa w Polsce, dzielą się na: państwowe, podległe Nacz. Dyrekcji Archiwów Państw. (Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Akt Nowych, Archiwum Dokumentacji Mech.) i ministrom (obrony nar., spraw wewn., spraw zagr.), wojew., terenowe i powiatowe; archiwa różnych instytucji i archiwa kościelne. archiwistyka, nauka pomocnicza historii ustalająca metody i zasady kwalifikowania, porządkowania i inwentaryzacji archiwaliów; bada zagadnienia prawno-organizacyjne i techn., związane z gromadzeniem, konserwacją i udostępnianiem akt. archiwolta, arch. łuk dekoracyjny obra-miający czoło arkady, portalu itp.; często profilowany i wsparty na małym gzymsie. archiwoznawstwo, dział archiwistyki obejmujący historię archiwów i wiado-mości o zespołach lub zbiorach archiwalnych. archiwum: 1) stały zbiór archiwaliów; 2) instytucja powołana do gromadzenia, przechowywania i udostępniania archiwaliów; istnieją a.: państw, i prywatne, ogólne i specjalne itp.; ponadto a. dźwiękowe (fonoteka), a. filmowe (filmoteka). Archiwum Akt Nowych, centr. archiwum państw, w Warszawie, utworzone 1918; gromadzi gł. archiwalia powstałe po 1918 oraz kartografię i dokumentacją techn. od 1910. Archiwum Główne Akt Dawnych, centr. archiwum państw, w Warszawie, utworzono 1918 z pozostałości po Archiwum Koronnym; w 94% spalone (1944) przez Niemców; gromadzi gł, archiwalia sprzed 1918; akta władz, rodowe, podworskie, plany i mapy z XVII-XX w. Archiwum i Muzeum Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego →Muzeum Polskie w Ameryce, Archiwum Koronne, najstarsze pol. archiwum państw.; wydzielone w XIV w. ze skarbca król, na Wawelu; 1765, po 52 archonci przeniesieniu stolicy do Warszawy, połączone z istniejącym tu, osobnym A.K.; z jego pozostałości utworzono 1808 Archiwum Ogólne Krajowe, którego zasoby przejęło 1918 Archiwum Główne Akt Dawnych. archonci, w staroż. Atenach 9 najwyższych urzędników o szerokich kompetencjach prawnych, sądowych i kultowych; po rocznej kadencji wchodzili w skład areopagu; po reformach Klejstenesa utracili część kompetencji. archozaury, zool. →gady naczelne. Arcimboldi [arczim-] GIUSEPPE, ok. 1527-93, wł. malarz okresu manieryzmu; portrety, obrazy rodzajowe i alegor. komponowane z kwiatów, owoców, jarzyn, ptaków itp. Arciniegas [ars-i-] GERMAN, ur. 1900, pisarz kolumbijski; historyczne powieści i eseje. Arciszewski KRZYSZTOF, 1592-1656, generał artylerii; od 1623 przebywał w Holandii, 1629 uczestnik ekspedycji hol. do Brazylii (mianowany admirałem); od 1646 w Polsce, organizator artylerii, budowniczy arsenałów. Arciszewski TOMASZ, 1877-1955, działacz prawicy socjalist.; 1914-19 czł. CKR, od 1931 przewodn. CKW PPS, 1939-44 w kierownictwie WRN; 1944-45 premier emigr. rządu. arco [arko; wł.], muz. smyczkiem (w odróżnieniu od pizzicato). Arco [arko], przełęcz w Andach Pd., na granicy Chile i Argentyny; wys. 1377 m; łączy doliny rzek Bio-Bio i Alumine (dorzecze Negro). Arco [arko] GEORG, 1869-1940, radio-elektryk niem.; konstruktor m.in. nadajnika radiowego z przetwornicą częstotliwości; 1903-30 dyr. techn. firmy Telefun-ken. Arcole [ąrkole] (w. w pn. Włoszech), 1796 jedna z pierwszych bitew zwycięskiej kampanii gen. Bonaparte przeciw Austriakom (Napoleon poprowadził osobiście żołnierzy przez most na Adydze). arcosh (area-kosinus hiperboliczny), symbol funkcji odwrotnej do funkcji cosh, mianowicie: jeśli x = cosh y (y ≥ 0), to y= arcosh x = 1n(x+√x2-1) (x ≥1) arcsin (arkus sinus), symbol funkcji kołowej arcus sinus; jeśli x = sin y (—π/2 ≤ y ≤+π/2), to y = arcsin x (-1 ≤ x ≤ +1). Arct BOGDAN, ur. 1914, pisarz, lotnik: opowieści lotn. dla młodzieży (Rycerze biało-czerwonej szachownicy, Skrzydła nad Warszawą). Arct EUGENIUSZ, ur. 1899, malarz, grafik; czł. grupy Szkoła Warsz.; prof. ASP w Warszawie; pejzaże, martwe natury. arctg (arkus tangens), symbol funkcji kołowej arcus tangens; jeśli x = tg y (—π/2 < y < +π/2), to y= arctg x (- ∞ 1, y > 0. Arctowie, rodzina księgarzy i wydawców w Lublinie i Warszawie: STANISŁAW (1818-1900), założył księgarnię w Lublinie 1836; MICHAŁ (1840-1916, od 1887 firma w Warszawie, szeroka działalność wydawnicza (podręczniki szkolne, słowniki m.in. Słownik ilustrowany języka polskiego, książki dla dzieci i młodzieży, nuty); firma istniała do 1950. Arctowski HENRYK, 1871-1958, podróżnik, geofizyk i geograf; prof. uniw. we Lwowie; badacz Antarktyki i Spitsberge-nu; jeden z najwybitniejszych pol. znawców krain polarnych. arcuballista (espringola), machina miotająca, rodzaj kuszy; używana w średniowieczu podczas oblężenia zamku lub miasta, arcy-, w wyrazach złożonych oznacza: 1) bardzo; wybitnie, nadzwyczaj (np. ar-cyciekawy, arcydowcipnie), także — naj- większy, szczególnie wyróżniający się (np. arcyłotr, arcydzieło); 2) pierwszeństwo, zwierzchnictwo (np. arcybiskup, arcyksią-żę). arcybiskup, kat. dostojnik kościelny; zwierzchnik archidiecezji. Arcychowski ARTIEMIJ W., ur. 1902, archeolog radź.; prof. uniw. w Moskwie, czł. ANZSRR; badacz Nowogrodu Wielkiego; Osnowy archieołogii. arcychrześcijański król, tytuł przysługujący władcom Francji; pojawił się w XII w.; używany przez królów fr. od czasów Karola V (1364-80). arcydzieło, dzieło znakomite, wyróżniające się doskonałością, wybitne. arcydzięgiel litwor (Archangelica offi-cinalis), roślina zielna z rodziny baldasz-kowatych, do 2 m wys.; w Polsce spotykana w Sudetach i Karpatach; z ogonków liściowych i łodyg wyrabia się tzw. an-żelikę, z korzeni i kłączy — leki i zaprawę do wódek. arcyksiążę, tytuł od 1453 książąt austr. z dyn. Habsburgów. Arcymowicz LEW A., ur. 1909, fizyk radź.; czł. ANZSRR; badania w dziedzinie fizyki jądrowej i atomowej. Arczyński FERDYNAND MAREK, ur. 1900, działacz polit.; 1939 założył SD w Krako-wie, 1943-44 jeden z przywódców Stronnictwa Poi. Demokracji, organizator akcji pomocy Żydom ,,Żegota". Arda, rz. w pd. części Płw. Bałkańskiego (Bułgaria, Grecja), pr. dopływ Maricy; dł. ok. 300 km; elektrownie wodne. Årdal [o:rda:l], osiedle w zach. Norwegii, nad odnogą Sognefiordu; 7 tys. mieszk. (1969); wielka huta aluminium, w pobliżu elektrownie wodne. Ardant du Picq [-dã dü pik] CHARLES, 1821-70, fr. pułkownik i pisarz wojsk.; autor pracy z psychologii walki Studium o walce. Ardebil, m. w Iranie (Azerbejdżan Wsch.); 84 tys. mieszk. (1966); gorące źródła; mauzoleum szejka Safi adDina, miejsce pielgrzymek muzułmanów w XVI i XVII w.; unikalna kolekcja chiń. i pers.porcelany. Ardéche [ardesz], rz. we Francji, pr. dopływ Rodanu; dł. 120 km. Arden [a:rdn] JOHN, ur. 1930, dramato-pisarz ang.; sztuki eksperymentalne m.in. o współcz. problematyce społ.-polit.;wpływ B. Brechta (Taniec czarnego sierżanta). Ardenne [arden] MANFRED VON, ur. 1907, fizyk niem. (NRD); prace w dziedzinie radiotechniki, optyki elektronowej, techniki izotopowej; wynalazł wzmacniacz szerokopasmowy, fotoelektrodę sterującą i in. ardeny, rasa zimnokrwistych koni pociągowych, wyhodowana w Ardenach; wys. w kłębie 150-158 cm, cięż. ok. 500 kg; maść gł. kasztanowata, gniada i dereszowata. Ardeny, masyw górski w zach. Europie; wys. do 692 m (Botrange); wydobycie węgla kam. i rud żelaza. 1914 (VIII) po bitwie na obszarze A. dwie armie fr. zmuszone przez Niemców do odwrotu za Mamę; 1940 (IV) przez A. gł. uderzenie niem. wojsk pancernych na Francję i 1944 (XII) nieudana niem. ofensywa. Ardeński Kanał (Canal des Ardennes), kanał żeglowny w pn. Francji, łączący Mozę i rz. Aisne; dł. 99 km; przewóz rudy żel. i węgla; czynny od 1883. Ardigo ROBERTO, 1828-1920, filozof wł.; głl. przedstawiciel wł. pozytywizmu, który łączył z mechanistycznie pojętym ewo-lucjonizmem. Ardisia, ozdobne (doniczkowe) drzewo lub krzew, pochodzące z obszarów zwrotnikowych; kwiaty różowe lub białe w bal-dachogronach, owoce czerwone. Ardżesz (Arges), rz. w Rumunii, 1. dopływ Dunaju; dł. 335 km; spławna; elektrownia wodna. area-funkcje, rzadko używana nazwa funkcji odwrotnych do funkcji hiperbolicznych. areał, biol. obszar występowania dane-go gat. (lub innej jednostki systematycznej) zwierząt i roślin, wyznaczony ich zasięgiem; w ekologii -— obszar występowania populacji. areał, roln. powierzchnia użytków rolnych, mierzona np. w hektarach. Arecibo [ares-ibo], m. w pn.-zach. części Puerto Rico, nad O. Atlantyckim; 29 tys. mieszk. (1960); przemysł cukrowniczy. Aref (Arif) ABD ar-RAHMAN, ur. 1916, brat Muhammada, iracki generał i polityk; uczestnik zamachu stanu 1963; prezydent 1966-68; obalony. Aref (Arif) MUHAMMAD ABD as-SALAM, 1921-66, iracki marszałek i polityk; współorganizator rewolucji 1958 i zamachu stanu 1963; prezydent 1963-66; zginął w katastrofie lotniczej. areka (pinang, palma kateszowa, palma betelowa, żuwipalma, Areca catechu), drzewo z Archip. Malajskiego; owoc dostarcza alkaloidu arekoliny, leku garbnikowego katechu i wchodzi w skład u-żywki zw. betelem. arena (maneż): 1) kolisty plac w staroż. cyrku lub teatrze, na którym odbywały się widowiska; 2) miejsce pokazów cyrkowych z amfiteatralną widownią; 3) przen. pole (działania), widownia (zdarzeń). arenal, piaski strefy brzegowej jezior i rzek, stanowiące swoiste, wilgotne lub zalane wodą środowisko życia organizmów psammonu. arenda, staropol. określenie dzierżawy nieruchomości (roli, młyna) lub praw (poboru podatków); też zapłata dzierżawna za używanie tego majątku. Arendal [a:rən-], m. w pd. Norwegii, nad Skagerrakiem, ośr. adm. okręgu A.; 12 tys. mieszk. (1969); port handl. i rybacki; hutnictwo aluminium. arendarz, dzierżawca; osoba, która przyjęła coś w arendę; potocznie karczmarz. arenga, jedna z formuł dokumentu średniow., wyjaśniająca ogólne motywy jego wystawienia lub dokonania czynności prawnej. arenga (palma cukrowa, słocza cukrowa, Arenga saccharifera), bot. drzewo o-zdobne z pd.-wsch. Azji; z pnia otrzymuje się wino palmowe, cukier i skrobię (sago). arenikola, zool. →nalepian. areometr, przyrząd do pomiaru gęstości cieczy lub stężenia roztworu; działanie oparte na prawie Archimedesa. areopag, w staroż. Atenach rada złożona z byłych archontów, urzędująca na Areopagu (wzgórzu Aresa), stąd jej nazwa; początkowo gł. organ ustawodawczy i sądowy, od poł. V w. p.n.e. — sądy w sprawach gardłowych; potocznie zebranie starszych, poważnych osób. Arequipa [-ki-], m. w pd. Peru, u podnóża wulkanu Misti, ośrodek adm. dep. A.; 180 tys. mieszk. (1968); przemysł spoż., włók.; uniw.; muzea; kościoły i klasztory (XVIII w.), neoklas. katedra. Ares, mit. gr. bóg wojny krwawej i okrutnej; syn Zeusa i Hery, kłótliwy i brutalny, niemiły bogom i ludziom; ojciec m.in. Erosa; poświęcono mu psa, wilka i sępa; mit. rzym. Mars. areszt: 1) kara pozbawienia wolności wymierzana w PRL przez sądy wojsk. (a. wojsk.) lub przez kolegia za wykroczenie; 2) pozbawienie wolności jako środek zapobiegający uchylaniu się od sądu (a. tymczasowy); 3) miejsce, w którym osadza się osoby tymczasowo aresztowane (a. śledczy); 4) wojsk! kara regulaminowa; 5) zajęcie rzeczy w celu zabezpieczenia roszczeń. aresztowanie tymczasowe, pozbawienie wolności jako środek zapobiegający uchy- laniu się od sądu przez osobę podejrzaną lub oskarżoną o popełnienie przestępstwa; stosowany przez prokuratora lub sąd. areszt statku, tymczasowe zatrzymanie w porcie statku handl. dla zabezpieczenia roszczeń uprawnionego wierzyciela; w PRL a.s. państw, jest niedopuszczalny. Aretino PIETRO (właśc. P. Bacci), 1492-1556, wł. pisarz renesansu; listy (o problematyce gł. polit), poematy rei., dialogi, komedie, sonety. Aretuza, mit. gr. nimfa z orszaku Artemidy; uciekającą przed bogiem rzeki Al-fejos (Peloponez) zmieniła bogini w źródło, które pod morzem przepłynęło na wyspę Ortygię (obecnie część Syrakuz). aretyńska ceramika, odmiana rzym. ceramiki terra sigillata, produkowana w Ar-retium (Arezzo) gł. I w. p.n.e.-I w. n.e.; naśladowała naczynia metal.; reliefowa dekoracja, błyszcząca czerwona polewa. Arezzo [arecco], m. we Włoszech (Toskania), ośrodek adm. pro w. A.; 86 tys. mieszk. (1969); warsztaty kol., przemysł włók., spoż., ośr. turyst.; zabytki staroż.; got. katedra; kościoły (XII-XVI w., m.in. got. S. Francesco z freskami P. delia Francesca), pałace (XIV-XVII w.), arfa, roln. →przesiewacz. Arfe, rodzina hiszp. złotników XVI w.: E1NRIQUE D'A. (1 poł. XVI w.), przedstawiciel późnego gotyku; jego syn: ANTO-NIO D'A. (1510-78), wprowadził do złot-nictwa styl plateresko; JUAN D'A. Y VIL-LAFANE (1535-1603), syn A., najsłynniejszy renes. złotnik hiszpański. argala (Leptoptilos dubius), ptak ind., krewniak bociana; dł. ok. 1,5 m; gł. pad-linożerny; chroniony. argali (Ovis ammon), największa dzika owca zamieszkująca w wielu odmianach góry środk. i wsch. Azji; wys. w kłębie do 1,2 m; rogi masywne; łowny; jeden z przodków owcy domowej. Argand [argã] ÉMIL, 1879-1940. geolog szwajc, tektonik; prof. uniw. w Neucha-tel; ugruntował teorię budowy płaszczo-winowej Alp; podał syntezę tektoniki Azji. Argelander FRIEDRICH WILHELM, 1799-1875, astronom niem., pochodzenia fiń.; podał metodę obserwacji gwiazd zmiennych; opracował katalog gwiazd nieba północnego. Argensola [archen-] BARTOLOME LEONARDO JUAN, 1562-1631, brat Lupercia, hiszp. poeta i kronikarz; poezje moraliza-torskie, rel.; przeciwnik gongoryzmu. Argensola [archen-] LUPERCIO LEONARDO, 1559-1613, brat Bartolomego, pisarz hiszp.; przeciwnik gongoryzmu; poezje i dramaty klas., dzieła historyczne. argentan, dawna nazwa nowego srebra. Argenteuil [arżãtöj], m. we Francji, w zespole miejskim Paryża, nad Sekwaną; 90 tys. mieszk. (1968); ośr. przemysłowy. Argentino [-chenti-], jezioro w Argentynie, w Andach Patagońskich, na wys. 187 m; pow. 1,3 tys. km8, głęb. do 324 m; z Ą. wypływa rz. Santa Gruz. argentometria, metoda ilościowego oznaczania halogenków i rodanków przez miareczkowanie ich roztworów roztworem a-zotanu srebrowego. Argentyna (Argentina, Republika Argentyny), państwo związkowe w Ameryce Pd.; 2776,8 tys. km2, 24 mln mieszk. (1969), gł. biali; stoi. Buenos Aires, inne gł. m.: Ro-sario, Córdoba; obejmuje 22 prowincje, 1 terytorium i 1 dystrykt federalny; j.u. hiszpański. Większość powierzchni nizinna (Pampa, Gran Chaco), na zach. Andy i Pogórze Andów, na pd. Wyż. Patagonii; klimat od gorącego na pn. do chłodnego na pd., przeważnie suchy; gł. rzeki: Parana, Urugwaj. Kraj roln.-przem.; hodowla bydła, owiec, uprawa pszenicy, kukurydzy, trzciny cukr., bawełny, winorośli, słonecznika; zbiór matę; wydobycie ropy naft., gazu ziemnego, rud żel. i metali nieżel., przemysł spoż., chem., włók., maszyn.; gł. porty: Buenos Aires, Rosario, La Plata, BahiaBlanca.— Od XVI w. kolonia hiszp., początkowo w składzie wicekrólestwa Pe- ru, od 1776 — wicekrólestwa La Plata; od pocz. XIX w. ruch narodowowyzwoleńczy, 1816 proklamowanie niezależności (Zjednoczone Prowincje La Plata); po oderwaniu się Paragwaju, Boliwii, Urugwaju od 1826 republika związkowa; w I wojnie świat, neutralna, w II— neutralność przychylna państwom „osi"; czł. ONZ od 1945; 1946-53- dyktatura J.D. Perona; zamachy stanu junt wojsk. 1962, 1966, 1970. Argentyński Basen, rozległe zagłębienie dna w pd. części O. Atlantyckiego, na wsch. od Ameryki Pd.; głęb. do 6202 m. argentyt, minerał, siarczek srebra; oło-wianoszary lub czarny, o połysku metalicznym; produkt procesów hydrotermalnych; najważniejsza ruda srebra. Arghezi [argezi] TUDOR (właśc. łon Te-odorescu), 18801967, pisarz rum.; antyfa-szysta; opowiadania i wiersze krytykujące stosunki społ. i polit., pamflety, powieści. arginina, aminokwas endogenny o charakterze zasadowym; w organizmie bierze udział w przemianach azotowych. Argolida, kraina hist., obecnie nomos, w Grecji, w pn.wsch. części Peloponezu; 2,2 tys. km2, 90 tys. mieszk. (1961); ośr. adm. Nafplion. — W epoce mykeńskiej (XVIXII w. p.n.e.) polit. i kulturalny ośr. Achajów; gł. m.: Argos, Tyryns, Mykeny. argon Ar, pierwiastek chem. o liczbie a-tom. 18, z grupy helowców; gaz szlachetny; używany gł. do napełniania żarówek o dużej mocy i lamp jarzeniowych oraz do wytwarzania obojętnej atmosfery ochronnej argona, poi. nazwa handl. ciętego włókna wiskozowego, przerabianego z wełną owczą na tkaniny wiskozowo-wełniane. Argonauci, mit. gr. 50 bohaterów gr. (m.in. Herakles, Tezeusz, Orfeusz, Kastor i Polluks), którzy na statku Argo pod wodzą Jazona wyprawili się do Kolchidy po ,,złote runo" cudownego barana, argonauta, zool. →żeglarek. Argonny, pagórkowaty region, zamykający od wsch. Basen Paryski (Francja); wys. do 357 m; lasy dębowe i łąki. Argos, m. w Grecji, na Peloponezie (Argolida); 13 tys. mieszk. (1961); akropolis, resztki świątyni Hery. argot [-go], nazwa języka specjalnego (grupy zaw. lub środowiska), o odrębnym zasobie słownictwa lub zaszyfrowanym znaczeniu: a. górników, żołnierzy, studentów; również gwara miejska. Argowia (Aargau), kanton w pn. Szwajcarii, na Wyż. Szwajcarskiej; 1,4 tys. km2, 417 tys. mieszk. (1968); stol. Aarau; j.u. niemiecki. Argüedas [argue-] ALCIDES, 1879-1946, boliwijski pisarz i socjolog; powieści poruszające problemy społ., często broniące praw Indian. argument, twierdzenie przytaczane w celu uzasadnienia lub obalenia danej tezy. argument, log. zmienna log. (a. funkcji logicznej). argumentacja, sposób dowodzenia, przytaczanie argumentów; też zespół argumentów. argument liczby zespolonej, kąt φ występujący w trygonometrycznym przedstawieniu liczby zespolonej z=r(cos φ+ +i sin φ); gł. a.l.z., φo> spełnia warunek; —π < <φ0 ≤+π. argument urn a contrario [łac, 'wnioskowanie z przeciwieństwa'], w prawie wnioskowanie oparte na zasadzie, że jeśli norma prawna wiąże konsekwencje tylko z faktami w niej wymienionymi, to konsekwencje te nie wiążą się z innymi faktami. argumentum a maiori ad minus [łac], wnioskowanie polegające na założeniu, że jeżeli norma pozwala czynić więcej, to dozwala także i mniej. argumentum a minori ad maius [łac], wnioskowanie polegające na założeniu, że jeżeli norma prawna zakazuje czynić mniej, to zakazuje także i więcej. „Argumenty", warszawski tygodnik społ.-kult.; wychodzi od 1957 iako organ SAiW, od 1969 jako organ TKKŚ. Aristow 53 Argun (w górnym biegu Hajłar), rz. w Chinach i ZSRR, jedna ze źródłowych Amuru; dł. 1620 km, dorzecze 164 tys. km2. Argunow IWAN P., 1727-1802, malarz ros.; gł. portrety (Portret dziewczyny wiejskiej). argus (Argusianus argus), okazały ptak egzotyczny, krewniak pawia; u samca (dł. ok. Im) długie lotki z „okami", na głowie hełmowaty grzebień z piór; Płw. Indochiński, Sumatra. Argus (Argos), mit. gr. olbrzym o 100 wiecznie czuwających oczach („argusowe oczy"); z rozkazu Hery strażnik Io; zabity z woli Zeusa; oczy A. przeniosła Hera na ogon pawia. arhant, w buddyzmie hinajany termin używany w odniesieniu do ascetów; określa doskonałego, który osiągnął nirwanę. Arhus [oüs], m. i port w Danii (wsch. Jutlandia), ośrodek adm. okręgu A.; 84 tys. mieszk. (1968); ważny ośr. przem,, handl., kult., nauk. (uniw.) i turyst.; muzeum skansenowskie; romańsko-got. katedra (jeden z największych kościołów w Danii). aria: 1) rozbudowana forma wokalna z akompaniamentem, wchodząca w skład opery, oratorium, kantaty, złożona z 2 lub 3 części (a. da capo); 2) solowy utwór instrumentalny, np. w suicie. Ariadna, mit. gr. córka króla Krety, Mi-nosa i Pazyfae; przy jej pomocy („nitka A,") Tezeusz po zabiciu Minotaura wyszedł z Labiryntu. „Ariadny nitka", mit. gr. kłębek nici, którego koniec Tezeusz przywiązał u wejścia do Labiryntu; w drodze powrotnej zwijając go znalazł wyjście. arianie: 1) zwolennicy arianizmu; 2) w XVI-XVII w. nazwa braci polskich. arianizm, opozycyjny kierunek w teologii chrzęść, stworzony przez Ariusza w III/IV w., negujący dogmat Trójcy św,; zwalczany przez kościół (381); u ludów germ. przetrwał do VII w. Ariano Irpino, m. we Włoszech (Kampania); 26 tys. mieszk. (1961). Arica [-ka], m. i port w pn. Chile, nad O. Spokojnym; 59 tys. mieszk. (1965); wy wóz produktów górn. z Boliwii, Ariége [arje:ż], rz, we Francji, pr. dopływ Garonny; dł. 170 km. Ariel, drugi wg oddalenia od planety satelita Urana. ariergarda, straż tylna, oddział lub pododdział ubezpieczający maszerującą kolumnę od tyłu. Arihara NARIHIRA, 825-880, poeta jap., jeden z sześciu najwybitniejszych poetów swej epoki; zbiory poezji. arion (ślinik), ślimak płucodyszny o zredukowanej muszli; a. ogrodowy wyrządza niekiedy szkody; a. wielki — częsty w lasach. Arion, VII/VI w. p.n.e., gr. poeta i lutnista z Lesbos; uchodził za twórcę dytyrambu jako formy lit.; wg legendy tonącego A. uratował delfin, oczarowany jego muzyką. Ariosto LODOVICO, 1474-1533, wł. poeta ronesansu; związany z dworem w Ferra-rze; gł. dzieło — Orland szalony, poemat fantast, na motywach średniow. epiki rycerskiej, Ariowie, nazwa plemion staroż. Indów i Irańczyków; ok. 2000-1500 p.n.e. stopniowo opanowując dolinę Indu i Wyż. Irańską, odegrali tam doniosłą rolę cywilizacyjną. Arishima [ariśima] TAKEO, 1878-1923, pisarz jap.; w twórczości łączył lit. wpływy zach. z tradycjami literatury jap.; sztuki teatr., powieści, eseje. Aristarco [-ko] GUIDO, ur. 1918, wł. historyk i teoretyk kina; pionier metody marksist. w badaniach film,; autor dzieła omawiającego historię teorii filmowych. Aristow AWIERKIJ B., ur. 1903, radz. działacz partyjny i państw., dyplomata; 1952-53 i 1955-60 sekr. KPZR, 195261 czł. Prezydium KC KPZR, 1961-71 ambasador w Polsce. Arisz, El-, m. w Egipcie, na płw. Synaj, w pobliżu M. Śródziemnego; 40 tys. mieszk. (1966); ośr. handlowy. Ariusz, ok. 256-335, aleksandryjski pisarz i filozof chrzęść, twórca arianizmu; negował koncepcję równości osób boskich w chrzęść. Trójcy św.; potępiony przez kościół. Arizona, stan na pd.-zach. USA; 295 tys. km2, 1,8 mln mieszk. (1970); powierzchnia wyżynna, na pd.-zach. pustynie; wydobycie gł. rudy miedzi i cynku, złota; hodowla bydła i owiec, w dolinach rzek uprawa pszenicy, bawełny, warzyw; gł. m.: Phoenix (stoi.), Tucson. Arja Samadż, ind. gmina rei. utworzona przez Dayananda Saraswatiego, głosząca program nawrotu do religii wedyjskiej oraz przeprowadzenia reform społecznych. Arjawarta, kraina Ariów, zajmująca obszar pn. Indii od Himalajów po góry Windhja i od M. Arabskiego do Zatoki Bengalskiej. arkada, łuk ze zwornikiem, wsparty na dwóch podporach (np. filary, kolumny). Arkadia, kraina hist., obecnie nomos, w Grecji, w środk. części Peloponezu; 4,4 tys. km2, 135 tys. mieszk. (1961); ośr. adm. Tripolis; u staroż. poetów sielankowy kraj „arkadyjskich pasterzy"; stąd „pejzaż arkadyjski" w sztuce XVII i XVIII w. Arkadia, park między Nieborowem a Łowiczem, w stylu romantyczno-sentymen-talnym; budowle ogrodowe: m.in. świątynia Diany, Przybytek Arcykapłana, akwedukt, Domek Gotycki; lapidarium. arkadkowy fryz, arch. →arkatura. „Arkady", wydawnictwo państw, powstałe 1957 w Warszawie; publikacje z zakresu budownictwa, architektury i sztuki. „Arkady", miesięcznik poświęcony poi. współcz. sztuce użytkowej i architekturze, gł. wnętrz; wydawany 1935-39 w Warszawie, pod red. W. Filipowiczowej; bogato ilustrowany. arkan, sznur lub rzemień zakończony ruchomą pętlą, służący ludom pierwotnym i koczowniczym do chwytania zwierzyny i koni; w walce — do ściągania przeciwnika z siodła. arkana (arkany), tajemnice, tajniki, sekrety; skryte (nie znane postronnym) sposoby wykonywania, załatwiania czegoś. Arka Noego, wg Biblii statek, w którym Noe ocalił siebie, rodzinę i zwierzęta z potopu; wątek przejęty z eposu Gilga-mesz. Arkansas [a:rkənso], rz. w USA, pr. dopływ Missisipi; dł. 2410 km, dorzecze 470 tys. km2; żeglowna ok. 1000 km; wykorzystywana do nawadniania; gł. m.: Tulu-sa, Wichita. Arkansas [a:rkənso], stan na pd. USA; 138 tys. km2; 1,9 min mieszk. (1970), w tym 22% Murzynów; powierzchnia nizinna (dol. Missisipi), na pn.-zach. wyżynna; przewaga rolnictwa (bawełna, kukurydza, hodowla bydła); przemysł drzewny, wydobycie boksytów; gł. m.: Little Rock (stoi.), Fort Smith. Arka Przymierza, wg Biblii złocona skrzynia czczona przez Żydów jako przybytek Jahwe. Arka-tag (Góry Przewalskiego), najwyższe pasmo Kunlunu (Chiny); dł. ok. 660 km, wys. do 7723 m (Uług Muz-tag); lodowce. arkatura (arkadkowy fryz), ornament arch. ciągły, złożony z szeregu małych arkad; typowy dla budowli romańskich. arkebuz, jeden z pierwszych typów ręcz-cznej broni palnej; używany powszechnie w Europie w XVI w. arkebuzeria, w Polsce XV-XVII w. ciężka jazda uzbrojona w arkebuzy. Arkesilaos, poł. I w. p.n.e., rzeźbiarz działający w Rzymie, zbliżony do neoatty-ków, twórca nie zachowanej Wenus Gene-trix dla świątyni na Forum Iulium (Cezara). Arklow [a:rklou] →Inbhear Mór, An. Arkona, gród słów. na Rugii, ośr. kultu 54 Arisz, El- Świętowita; 1168 zdobyta i zniszczona przez Duńczyków. „Arkona", miesięcznik poświęcony kulturze i sztuce, wydawany w Bydgoszczy 1945-48; zespół red.: S. Brzęczkowski, A. Dzienisiuk, A. Kowalkowski i in. arkosolium, arch. w katakumbach rzym. nisza grobowa o sklepieniu łukowym, często zdobionym malowidłem. arkoza, okruchowa skała osadowa, odmiana piaskowca bogata w skalenie lub produkty ich rozkładu. Arktogea, obszar zoogeogr. (królestwo, państwo) obejmujący krainy: palearktycz-ną, nearktyczną, etiopską i orientalną. Arktur, α Boo, najjaśniesza gwiazda w gwiazdozbiorze Wolarza (Bootis), o jasności -0,ml. arktyczna fauna, gat. zwierząt występujące w M. Arktycznym i w otaczającej je strefie tundry; np. wal biały i grenlandzki, foki, lemingi, niedźwiedź biały, pardwa. arktyczna roślinność, zbiorowiska roślin w strefie polarnej, poza granicą lasu (gł. tundra); rośliny zielne (gł. trawy i turzy-ce), krzewinki i karłowate krzewy, mchy, porosty. Arktyczne Morze (Lodowaty Ocean Północny), część O. Atlantyckiego wokół Bieguna Pn., między Eurazją a Ameryką Pn.; pow. ok. 14 min km2, głęb. do 5499 m, zasolenie 3O-32°/oo; liczne wyspy (ok. 3,8 mln km2); pokryte w większej części lodami (w zimie całkowicie); gł. porty: Murmańsk, Archangielsk. Arktyczny Archipelag, grupa wysp na M. Arktycznym, u pn. wybrzeży Ameryki Pn., część terytorium Kanady; 1370 tys. km2; gł. wyspy: Ziemia Baffina, W. Wiktorii, W. Ellesmere'a, W. Banksa. Arktyka, obszar polarny i subpolarny wokół Bieguna Pn.; ok. 26 mln km2; obejmuje M. Arktyczne (w większości pokryte lodem), wyspy: Grenlandię, Archipelag Arktyczny, Nową Ziemię, Spitsbergen iin., oraz skrajnie pn. części Europy, Ameryki Pn. i Azji; klimat polarny i subpolarny, najniższa notowana temp. w rejonie bieguna —58°, najwyższa 2°; silne wiatry; uboga roślinność; z fauny typowe: biały niedźwiedź, renifer, foki, liczne ptaki; ludność nieliczna, gł. Eskimosi, Lapończycy, Nieńcy, Czukcze. arkusz, cienki płat materiału (np. papieru, blachy) o określonych wymiarach. Arkusz JÓZEF, ur. 1921, reżyser, operator i scenarzysta filmów nauk. i populąr-nonauk. gł. o tematyce biologicznej. arkusz autorski, umowna jednostka miary tekstu dostarczonego przez autora; sta-nowi podstawę obliczenia honorarium; zawiera 40 tys. znaków druk. lub 700 linijek tekstu wierszem, bądź 3 tys. cm2 ilustracji. arkusz drukarski, liczba stron druku mieszcząca się na jednostronnie zadrukowanym arkuszu papieru; potocznie 16 kolejnych stronic złożonej książki. arkusz wydawniczy, jednostka miary o-bliczania objętości publikacji, równa arkuszowi autorskiemu, lecz obejmująca poza tekstem autorskim wszelkie uzupełnienia redakcji. Arkwright [a:rkrajt] RICHARD, 1732-92, przemysłowiec ang.; 1767 wynalazł przędzarkę do bawełny, do której 1775 zastosował napęd wodny. Arland [ariã] MARCEL, ur. 1899, pisarz fr.; powieści i nowele o charakterze psy-chol., szkice krytyczne. Arlberg, przełęcz w Alpach Lechtalskich (Austria); wys. 1793 m; pod przełęczą — tunel kolejowy A., dł. 10,2 km. arlekin, zootechn. →dog arlekin. Arlekin, postać-maska z commedia dell' arte (sprytny, zawsze zakochany sługa); także bohater baletów i teatru marionetek. arlekinada: 1) krótka pantomima, w której gł. postacią jest Arlekin; 2) figle błazeńskie, błazeństwo. Arles [arl], m. w pd. Francji, port nad Rodanem; 46 tys. mieszk. (1968); przemysł chęm., metal.; ośr. turyst.; muzea; ruiny monumentalnych budowli rzym. (amfiteatr, teatr, kryptoportyk); romański kościół St. Trophime z krużgankami i rzeźbionym portalem; w pobliżu eksploatacja boksytów (Les Baux). Arlington [a:rlyŋtən], okręg (county) w USA (Wirginia), w zespole miejskim Waszyngtonu; 173 tys. mieszk. (1970); cmentarz wojskowy. Arlon [arlą], m. w pd.-wsch. Belgii, ośrodek adm. prow. Luksemburg; 14 tys. mieszk. (1967); przemysł drzewny. Armada, hiszp. flota woj. (ok. 130 okrętów) wysłana 1588 na podbój Anglii; zniszczona przez burzę i flotę angielską. Armagh [a:rma:], m. w W. Brytanii (Irlandia Pn.), ośr. adm. hrabstwa A.; 11 tys. mieszk. (1967); przemysł włók., spożywczy. Armand INESSA, 1878-1920, działaczka ros. i międzynar. ruchu robotn. i kobiecego; współorganizatorka w XI 1917 zbrojnego powstania w Moskwie. armaniak, napój alkoholowy wysokiej jakości, otrzymywany przez destylację wina, produkowany w pd. części Gaskonii, zw. Armagnac. armata, działo dłużące do strzelania pła-skotorowego do celów naziemnych, mor. i powietrznych; rozróżnia się polowe i specjalne; nazwa przyjęta w Polsce w XV w. armator, osoba fiz. lub prawna (przedsiębiorstwo) prowadząca eksploatację własnego lub cudzego statku. armatura, szt. plast.: 1) szkielet z drutu, z rurek metal, itp., na którym artysta modeluje rzeźbę (gł. z gliny); 2) konstrukcja metal, umacniająca i wiążąca poszczególne części witrażu. armatura, techn. →osprzęt. Armawir, m. w eur. części Ros.FSRR, w Kraju Krasnodarskim, nad rz. Kubań; 146 tys. mieszk. (1970); przemysł spoż., maszyn., drzewny; węzeł kolejowy. armco [ä:rmkou], żelazo technicznie czyste o zawartości do 0,01% węgla; używane gł. do wyrobu blach transformatorowych. Armenia (Armeńska SRR), republika związkowa w ZSRR, na Zakaukaziu; 29,8 tys. km2, 2,5 min mieszk. (1970), gł. Ormianie; stol. Erewan, inne gł. m.: Leninakan, Kirowakan. Powierzchnia górzysta (Mały Kaukaz). Wydobycie rud miedzi, molibdenu; hutnictwo aluminium, przemysł chem., maszyn., elektrotechn.; kaskada elektrowni wodnych na Razdanie; uprawa zbóż, bawełny, tytoniu, winorośli, drzew owocowych; hodowla bydła, jedwabników. — W IX-VII w. p.n.e. państwo Urartu, zależność od Persji, potem — Syrii; rozpad na A. Małą i A. Wielką; w średniowieczu pod panowaniem Seldżu-ków, potem Mongołów; w XIX w. wcielona do Rosji; od 1917 niepodległa, od 1920 władza radź.; od 1922 w ZSRR (1922--36 w składzie Federacji Zakaukaskiej). Armenia, m. w środk. Kolumbii, u podnóży Andów, ośrodek adm. dep. Quindio; 163 tys. mieszk. (1968). Armenia Wielka, państwo staroż. 220 p.n.e.-387 n.e. na terytorium obecnej Arm.SRR; podzielona między cesarstwo wschodniorzym. i Persję. Armentiéres [armãtje:r], m. w pn. Francji, przy granicy belg.; 27 tys. mieszk. (1968); przemysł włókienniczy. Armeńczycy ->Ormianie. Armeńska Wyżyna, wyż. w Turcji, ZSRR i Iranie; liczne wulkany (Ararat 5156) i tektoniczne kotliny (na wys. 700-2000 m); częste trzęsienia ziemi; roślinność stepowa i półpustynna; jez.: Van, Sewan; źródła mineralne. armeński kościół (kościół ormiański), nar. kościół Armenii; jeden z kościołów wsch. wyodrębniony z chrześcijaństwa w V w.; od 1316 część k.a. w unii z Rzymem; język liturgiczny staroorm.; siedziba katolikosa — Eczmiadzyn, patriarchy unitów — Konstantynopol. Armfelt CARL GUSTAF, 1666-1736, generał szwedz.; 1713, w okresie wojny północnej, nacz. wódz armii szwedz. w Finlandii. armia: 1) związek operacyjny wojsk o zmiennej liczbie korpusów lub dywizji; a. pancerne, lotn., powietrznodesantowe, ogólnowojsk.; 2) siły zbrojne państwa lub ich część. Armia Czerwona, utworzona 15 (28) I 1918 na zasadzie ochotniczego zaciągu; 23 II 1918 pierwsze zwycięstwa nad niem. najeźdźcą — dzień faktycznych narodzin A.Cz.; wsławiła się zwycięstwem nad wojskami kontrrewolucji i obcej interwencji 1918-20 oraz pokonaniem agresora hitlerowskiego 1941-45; 1946 przemianowana na Armię Radziecką. Armia Krajowa (AK), kryptonim Siły Zbrojne w Kraju (SZK), konspiracyjna organizacja woj. podporządkowana rządowi emigr.; zalążkiem jej były SZP oraz ZWZ przemianowany 14 II 1942 rozkazem nacz. wodza gen. W. Sikorskiego na AK; 1942-44 AK prowadziła akcję scaleniową, w jej skład częściowo weszły: GL WRN, NOW, BCh i NSZ; kolejni komendanci gł. AK: gen. S. Rowecki („Grot"), gen. T. Komorowski („Bór"), gen. L. Okulicki („Niedźwiadek"); celem AK było prowadzenie tzw. walki bieżącej z okupantem hitlerowskim; gł. formy działalności: wywiad, kontrwywiad, dywersja, propaganda, a dopiero od 1943 walka partyzancka; 1944 oddziały AK podjęły okcję „Burza" i rozpoczęły powstanie warsz.; AK została rozwiązana 19 I 1945. Armia Ludowa (AL), konspiracyjna organizacja wojsk, powołana 1 I 1944 przez KRN i jej podległa; trzon tworzyła zał. 1942 GL, weszły do niej częściowo oddziały: Milicji Lud. RPPS, BCh, GL WRN . i AK; nacz. dowódca AL — gen. M. Żymierski („Rola"); celem AL była walka zbrojna z okupantem hitlerowskim o niepodległą Polskę o ustroju lud.-demokr., prowadzona w sojuszu z ZSRR; gł. formy działalności: walka partyzancka, wywiad, dywersja, sabotaż; działalności AL przeciwstawiała się prawica społ.; zbrojnie wystąpiły przeciw niej NSZ, zwalczała i starała się ją izolować politycznie KG AK; współdziałały z AL oddziały BCh; oddziały AL wzięły udział w powstaniu warsz.; 21 VII 1944 dekretem KRN z AL i I Armii Poi utworzono jednolite WP. „Armia Ludowa", organ prasowy Dowództwa Gł. AL; 11 II-22 VII 1944 (dwutygodnik) oraz w czasie powstania warsz. (dziennik). Armia Narodowa, organizacja wojsk, działająca 194042 w Wielkopolsce; podlegała Stronnictwu Narodowemu. „Armia Polska", tajna organizacja wojskowa, powstała w VII 1910 w Galicji z inicjatywy młodzieży „zarzewiackiej", zgrupowanej w Poi. Związku Wojsk.; 1914 większość członków „A.P." wstąpiła do Legionów Polskich. Armia Polska na Wschodzie (APW), 1942-43, związek operacyjny PSZ na Zachodzie w II wojnie świat., organizowany w Syrii, Palestynie i Iraku; w skład APW wchodziły 2 Korpus Poi., jednostki pomocnicze i urządzenia wojsk,; gł. zadaniem była osłona terenów naft. w Iraku. armia polska we Francji w I wojnie światowej, formacja wojsk, utworzona w VI 1917; składała się z poi. emigrantów i jeńców z armii austr. i niem.; dowódca od 4 X 1918 gen. J. Haller (potocznie — armia Hallera); IV-VI 1919 przewieziona do kraju, liczyła ok. 100 tys. armia polska we Francji w II wojnie światowej, jednostki PSZ na Zachodzie, sformowane na podstawie układu z 4 I 1940 między gen. W. Sikorskim a rządem fr.; zorganizowano 5 wielkich jednostek i oddziały zapasowe (85 tys. żołnierzy), które walczyły w kampanii niem.-fr. 1940; po kapitulacji Francji część armii ewakuowano do W. Brytanii. armia polska w W. Brytanii, część PSZ na Zachodzie w II wojnie świat., zorganizowanych 1940-45; wiosną 1945 posiadała kilka wielkich jednostek (ok. 80 tys. żołnierzy); 1946 zlikwidowano jednostki pol. w W. Brytanii i powołano Pol. Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia. Armia Polska w ZSRR, armia pod dowództwem gen. W. Andersa, powstała na podstawie układu pol.-radz. z 30 VII 1941; 62 tys. żołnierzy; ewakuowana do Iraku w dwóch rzutach: III 1942 oraz VIII 1942 (w czasie bitwy stalingradzkiej); z połączenia z jednostkami poi. na środk. Wschodzie powstała Armia Polska na Wschodzie. Armia Polska w ZSRR (Polskie Siły Zbrojne w ZSRR), powstała z inicjatywy Związku Patriotów Pol.; dzięki pomocy ZSRR sformowano 1943 1 Dyw. Piechoty, 1944 1 Korpus Pol. (37 tys. żołnierzy), 1 A.P. w ZSRR (107 tys. żołnierzy). Armia Radziecka, od 1946 nazwa wojsk, lądowych, lotnictwa, wojsk obrony przeciwlotniczej, wojsk służby wewn. i personelu uczelni wojsk., wchodzących wraz z Wojenno-Morską Flotą w skład Sił Zbrojnych ZSRR; stanowi gł. siłę militarną układu warszawskiego. armia terytorialna, jeden z systemów obowiązkowej służby wojsk, w czasie pokoju. Armia Zbawienia, międzynar. organizacja chrześcijańska, rei.-charytatywna; zał. 1865 w Londynie; struktura organizacyjna wzorowana na wojskowej. Armidale [ą;rmydejl], m. w Australii (Nowa Pd. Walia), na wyż. New England; 15 tys. mieszk. (1966); uniwersytet. armilarna sfera, przyrząd astr. służący do wyznaczenia współrzędnych równikowych i ekliptycznych, używany od staro-żytności do XVI w. arminianie (remonstranci), protest, grupa wyznaniowa, umiarkowany odłam kal-winizmu w Holandii, zał. przez J. Armi-niusa; podkreślali zależność zbawienia od uczynków; potępieni przez kalwińską ortodoksję, 1795 oficjalnie uznani; wpływ na liberalny kierunek teol. w protestantyzmie hol. i niemieckim. Arminius JAKOB (właśc. J. Hermann), 1560-1609, teolog hol.; prof. uniw. w Lejdzie; twórca arminianizmu. Arminiusz, ok. 18 p.n.e.-po 19 n.e., wódz germ. Cherusków; przywódca powstania Germanów; w 9 r. n.e. zadał wodzowi rzym. Warusowi ciężką klęskę w Lesie Teutoburskim. Armiński FRANCISZEK, 1789-1848, astronom; założyciel i 1825-48 pierwszy dyrektor obserwatorium astr. w Warszawie. Armitage [a:rmytydż] KENNETH, ur. 1916, rzeźbiarz ang.; rzeźby figuralne o uproszczonej formie, bliskiej abstrakcji; Monitor. armoriał →herbarz. Armorykański Masyw, geol. nazwa starego, dziś już rozczłonkowanego i zdenu-dowanego masywu górskiego w pn.-zach. Francji (Płw. Bretoński, Normandia). Armstrong [a:rmstroŋ] EDWIN HOWARD, 1890-1954, radiotechnik amer.; prof. uniw. Columbia; prace dotyczące odbioru radiowego; konstruktor odbiorników radiowych, m.in. opracował zasady odbioru superheterodynowego. Armstrong [a:rmstroŋ] Louis (zw. Satchmo), 1900-71, murzyński kompozytor, trębacz i śpiewak jazzowy (USA), zw. królem jazzu; występy w wielu zespołach, także w filmach. Armstrong [a:rmstroŋ] NEIL, ur. 1930, astronauta amer.; dowódca statku Apollo 11, z którego z E. Aldrinem dokonał pierwszego w historii lądowania na Księżycu (20 VII 1969, pierwszy człowiek, który postawił stopę na Księżycu); udział w locie Gemini 8. Armstrong [a:rmstroŋ] WILLIAM GEORGE, 1810-1900, ang. wynalazca i przemysłowiec; wynalazł m,in. hydrauliczny podnośnik i akumulator; założył w Newcastle wytwórnię broni; skonstruował działo od-tylcowe z gwintowaną lufą. Arnauld [arno] ANTOINE, 1612-94, fr. filozof i teolog; przywódca jansenizmu arogancja 55 (Apologie de M. Jansenius); zajmował się tez logiką (Logi/ca, czyli sztuka myślenia). Arnhem, m. w pd. Holandii, nad Lekiem, ośrodek adm. prow. Geldria; 262 tys. mieszk. — zespół miejski (1969); hutnictwo metali nieżel., przemysł stoczn., chemiczny. 1944 (IX) aliancka operacja powietrzno-desantowa z udziałem Pol. Samodzielnej Brygady Spadochronowej pod dowództwem gen. W. Sosabowskiego. Arnhem Land [a:rn- länd], rezerwat ludności tubylczej w pn. części Terytorium Pn., największy w Australii; 95 tys. km2. Arniches y Barrera [-iczes i b.] CARLOS, 1866-1943, dramaturg hiszp.; sztuki teatr. z życia ludu madryckiego, zawierające elementy farsy i groteski. arnika górska (kupalnik górski, Arnica montana), bylina z rodziny złożonych; w Polsce gł. w Sudetach i Karpatach Wsch., pod ochroną; uprawiana (leczn. kwiaty). Arnim ACHIM VON (właśc. Ludwig Joachim von Arnim), 1781-1831, pisarz niem.; jeden z gł. przedstawicieli późnego romantyzmu; współwydawca zbioru pieśni lud. Des Knaben Wunderhorn; powieść, nowele, dramaty, poezje. Arnim BETTINA VON (właśc. Elisabeth von Arnim), 1785-1859, siostra C. Bren-tano, żona A. Arnima, pisarka niem.; pół-fikcyjne utwory wspomnieniowe; wystę-powała przeciw uciskowi Polaków. Arno, rz. w środk. Włoszech; dł. 241 km; uchodzi do M. Liguryjskiego; gł. m.: Florencja, Piza. Arnold [a:rnld] MATTHEW, 1822-88, ang. filozof kultury, pedagog, krytyk lit. i poeta; występował przeciw zmaterializowaniu życia społ. {Culture and Anarchy), domagając się intelektualizacji systemu wychowania. Arnold STANISŁAW, ur. 1895, historyk; prof. Uniw. Warsz., czł. PAN; specjalista w zakresie historii społ.gosp.; Geografia historyczna Polski. Arnold [a:rnld] THOMAS, 1795-1842, pedagog ang.; reformator szkoły w Rugby — wzorca dla reformy szkolnictwa średniego w W. Brytanii. Arnold WALTER, ur. 1909, rzeźbiarz niem. (NRD); czł. Niem. Akad. Sztuki; realist. popiersia współcz. niem. kompozytorów, pisarzy, przodowników pracy; plakiety, pomniki (Thalmanna, Weimar). Arnold de Villanova, 1235-1311, hiszp. lekarz i alchemik, wykładowca w Mont-pellier; autor dzieł z zakresu m.in. higieny, dietetyki; stosował chemię w medycynie; odkrywca lakmusu. Arnoldson [ar-] KLAS PONTUS, 1844-1916, szwedz. polityk i działacz na rzecz pokoju między narodami; pokojowa nagr. Nobla. Arnold z Brescii, ok. 1100-55, lombardz-ki reformator rei. i społ.; występował przeciwko świeckiej władzy papieży; spowodował 1155 powstanie lud.; stracony. Arnold z Lubeki, ?-1212, kronikarz niem.; autor Chronica Slavorum (7 ksiąg). Arnolfo di Cambio [a. di kam-], ok. 1245-ok. 1310, wł. rzeźbiarz i ' architekt epoki gotyku; nagrobki, tabernakula; Pa-lazzo Vecchio i budowa katedry (oba we Florencji). Arnoux [arnu] ALEXANDRE, ur. 1884, pisarz fr., wszechstronny erudyta; eseje, powieści fantast.-nauk. i historyczne. Arnsberg, m. w NRF (Nadrenia Pn.-Westfalia), nad Ruhrą, ośr. adm. okręgu A.; 23 tys. mieszk. (1968); przemysł drzewny i papierniczy. Arnstadt [-sztat], m. w pd.-zach. części NRD; 28 tys. mieszk. (1968); przemysł elektrotechn., maszyn., skórzany. Arnsztajnowa FRANCISZKA, 1865-1942, poetka, działaczka niepodległościowa; zbiory poezji, wiersze dla dzieci, dramaty, przekłady. arogancja, butna pewność siebie połączona z lekceważeniem innych: zuchwalstwo, hardość. 56 aromaty aromaty, substancje wydzielające przyjemny zapach; daw. przyprawy korzenne (jak imbir, pieprz itp.). aromaty, chem. roztwory alkoholowe i glicerynowe naturalnych wyciągów owocowych lub mieszaniny naturalnych i sztucznych substancji zapachowych; stosowane do aromatyzowania produktów spoż. i środków leczniczych. aromatyczne rośliny →olejkodajne rośliny. aromatyczne związki, cykliczne związki org. o składzie właściwym związkom nienasyconym; w przeciwieństwie do innych związków nienasyconych, łatwiej ulegają reakcjom podstawiania niż przyłączania; podstawowym z.a. jest benzen; gł. źród-. ła z.a.: smoła węglowa i ropa naft.; z.a. mają olbrzymie znaczenie w technologii org., np. w syntezie barwników, leków, tworzyw sztucznych. aromatyzacja benzyny →reforming. aromatyzacja produktów spożywczych, dodatek naturalnych lub syntet. środków (przypraw, olejków) do żywności w celu urozmaicenia smaku i zapachu. aromatyzacja win, dodawanie do niektórych win obcych substancji aromatycznych, np. kompozvcji ziołowych (do wermutów) lub olejków eterycznych (do win likierowych). Aron [arą] RAYMOND, ur. 1905, fr. socjolog, filozof i publicysta; zajmuje się społeczeństwem współcz. oraz historią socjologii; jeden z gł. przedstawicieli tzw. teorii konwergencji. Arosa [-za], słynne uzdrowisko klimat. i ośr." sportów zimowych, w Szwajcarii (Gryzonia), w Alpach, na wys. ok. 1800 m. Arp HANS (JEAN), 1887-1966, fr. rzeźbiarz, malarz, grafik, poeta, pochodzenia niem.; jeden z czołowych przedstawicieli abstrakcjonizmu; rzeźby, reliefy, collage, ilustracje, prace literackie. Arpad, ?-907, wódz Madziarów, od 889 książę węg.; założyciel dyn. Arpadów (do 1001 książąt, 1001-1301 królów Węgier). arpeggio [-dżdżio; wł.], muz. sposób wykonania akordu, polegający na szybkim następstwie jego dźwięków składowych. Arrabal [-bal] FERNANDO, ur, 1932, dra-matopisarz hiszp., tworzący w języku fr.; dramaty nawiązujące do teatru absurdu (Guernica), poruszające często problemy polityczne. Arran [ärən], wyspa u zach. wybrzeży W. Brytanii (Szkocja); 429 km2, ok. 4 tys. mieszk.; górzysta; turystyka. arras, nazwa tapiserii; pochodzi od fr. miasta Arras (ośr. wyrobu tego typu tkanin artyst. od średniowiecza do 2 poł. XVII w.). Arras [ara:s], m. w pn. Francji, ośrodek adm. dep. Pasde-Calais; 49 tys. mieszk. (1968); przemysł metal., wydobycie węgla kam.; muzea; kamienice i katedra (XVII w.)5 słynny ośr. wyrobu arrasów (XIV-XV w.). arrasy wawelskie, wspaniały zbiór 136 tkanin (pierwotnie ok. 350) z poł. XVI w., projektu M. van Coxcie i W. Tonsa, zamówionych przez Zygmunta Augusta we Flandrii dla Wawelu; 1939 wywiezione z Polski i zdeponowane w Kanadzie, wróciły na Wawel 1961. Arrau CLAUDIO, ur. 1903, chilijski pianista świat, sławy, pedagog; wybitny wykonawca dzieł Bacha, Beethovena, Chopina. Arreola JUAN JOSE, ur. 1918, pisarz meksyk.; pełne fantazji i absurdalnego humoru opowiadania, dramat. Arrhenius SVANTE AUGUST, 1859-1927, szwedz. fizykochemik, astrofizyk; prof. uniw. w Sztokholmie; twórca teorii dy-socjacji elektrolitycznej; badał temperaturę planet, koronę Słońca; nagr. Nobla. Arrian, ok. 95-175, historyk gr.; uczeń Epikteta, którego filozofię przekazał w Diatrybach i Homiliach; Wyprawa Aleksandra Wielkiego (Anabaza). Arringatore, brązowy, portretowy posąg mówcy; dzieło etruskie, II—I w. p.n.e., przykład statua togata (Muzeum Archeol., Florencja). arrowroot [ärəru:t], jadalna mączka skrobiowa z korzeni, bulw lub owoców pewnych roślin tropik., zbliżona składem chem. i wartością odżywczą do skrobi ziemniaczanej. Arsacydzi, dynastia królów partyjskich panująca w Iranie ok. 250 p.n.e.-226 n.e. ars antiqua [łac], termin oznaczający muzykę XIII w.; rozkwit organum, motetu średniow., także twórczości świeckiej (trubadurzy, truwerzy); notacja modalna. arsen As, pierwiastek chem. o liczbie atom. 33, z grupy azotowców; półmetal; trwałą odmianą alotropową jest a. szary (zw. metalicznym); w związkach występuje na +3 i +5 stopniu utlenienia; związki silnie trujące. arsenał (cekhauz), zbrojownia, składnica broni; w Polsce pierwszy a. w Krakowie 1533. Arsenał warszawski, dawna składnica broni przy skrzyżowaniu ul. Bielańskiej i Długiej; opanowanie arsenału przez lud Warszawy i siły powstańcze decydowało o sukcesach pierwszych walk powstańczych w stolicy 1794 i 1830; w czasie II wojny świat. 26 III 1943 oddział Szarych Szeregów odbił pod arsenałem z rąk Niemców J. Bytnara i 24 innych więźniów politycznych. arseniany, sole kwasu arsenowego H3AsO4;; stosowane m.in. jako środki owadobójcze do zwalczania szkodników lasów i sadów. arseniny, sole kwasu ortoarsenawego H3AsO3 i metaarsenawego HAsO2; meta-arsenin sodowy NaAsO2 stosowany jako środek owado- i chwastobójczy; metaarsenin miedziowy Cu(AsO2)2 jest składnikiem zieleni paryskiej. arsenki, pochodne arsenowodoru AsH3, utworzone przez podstawienie wszystkich jego wodorów atomami metali, np. niklu; rudy arsenu. arsenoorganiczne związki, związki org. zawierające w cząsteczce atomy arsenu związane bezpośrednio z atomami węgla; pochodne arsenobenzenu są ważnymi środkami leczn. (np. salwarsan). arsenopiryt, minerał, arsenosiarczek żelaza; cynowobiały, o połysku metalicznym; produkt procesów hydro termalnych; najważniejsza ruda arsenu. arsenowodór AsH3 (arseniak), połączenie arsenu z wodorem, analogiczne do amoniaku NHS; bezbarwny, ciężki, b. silnie trujący gaz o zapachu czosnku; powstaje m.in. podczas działania wodoru in statu nascendi na związki arsenu. arsenu siarczki, m.in. As2S3 i As2S5, żółte ciała stałe; stosowane do wyrobu farb malarskich. arsenu trójtlenek As2O3 (arszenik), substancja krystal. (odmiana trwała) lub bezpostaciowa; b. silna trucizna; m.in. stosowany do wyrobu środków owado- i chwastobójczych, w lecznictwie i w analizie chemicznej. Arsienjew WŁADIMIR K., 1872-1930, ros. pisarz i etnograf ; reportaże z podróży po Dalekim Wschodzie. Arsienjew, m. w azjat. części Ros.FSRR, w Kraju Nadmorskim; 41 tys. mieszk. (1967); przemysł drzewny, mat. budowlanych. arsinh (area-sinus hiperboliczny); symbol funkcji odwrotnej do funkcji sinh, mianowicie: jeśli x = sinh y, vo y = arsinh x = 1n(x+ √x2+1) (—oo < x <+ oo). Arslantasz (obecnie Arslantas w Turcji), staroż. ruiny w pn. Mezopotamii, resztki obwarowanego miasta, świątyni i pałacu asyr. (VIII w. p.n.e.). Arslantepe (Meliddu, Melitene), ruiny staroż. miasta późnohetyckiego i asyr. k. Malatyi (Turcja); pałac z IX w. p.n.e. ars longa, vita brevis [łac], życie jest krótkie, sztuka długotrwała. Arsłan-pasza →Bystrzonowski Ludwik Tadeusz. ars moriendi [łac, 'sztuka umierania'], szt. plast, jeden z tematów ikonografii śmierci; zwykle cykl obrazów (rycin) przedstawiających walkę nieba i piekła o duszę umierającego; także druk ksylo-graficzny zawierający cykl ilustracji z tekstem; w Polsce egzemplarz A.m. w Bibliotece Kórnickiej. ars nova [łac], termin oznaczający muzykę XIV w.; rozwój muzyki świeckiej, form instrumentalnych, wykształcenie notacji mensuralnej; gł. ośrodki: Francja (G. de Machault), Włochy (F. Landino). Arsonval [(d)arsąwal] JACQUES ARSE-NE D', 1851-1940, fr. lekarz i fizyk; prof. College de France, czł. Akad. Nauk; badał zjawiska elektr. i mech. w mięśniach, wprowadził do lecznictwa prądy Tesli (darsonwalizacja); wynalazca fiz. przyrządów. „Ars Polona" (Centrala Handlu Zagranicznego ,,Ars Polona"), przedsiębiorstwo zajmujące się (od 1953) eksportem i importem książki, także nut, płyt gramofonowych. arsyny, związki arsenoorg. (analogiczne do amin), alkilowe lub arylowe pochodne arsenowodoru AsH3, np. dwumetyloar-syna (CH3)2AsH; trujące ciecze. arszenik →arsenu trójtlenek. arszyn, jednostka długości używana w niektórych krajach jeszcze dziś; a. ros. = ok. 0,7112 m; w 1. 17781857 a. poi. (lwowski) = ok. 0,815 m; a. dzielił się na 16 werszków. Arta, m. w Grecji (Epir), ośrodek adm. nomosu A.; 17 tys. mieszk. (1961); przemysł spoż., włók.; fragmenty akropolu; cytadela, kościoły bizant. (XII, XIII-XIV w.). Artakserkses I Makrocheir, ?-424 p.n.e., król pers. od 464, syn Kserksesa I; stłumił powstanie w Baktrii i w Egipcie; 449 zawarł układ z Atenami (tzw. pokój Kalliasa) kończący wojny perskie. Artakserkses II Mnemon, ?-357 p.n.e., król pers. 404358, syn Dariusza II; 401 pokonał swego brata, Cyrusa, pod Kunak-są; pokojem Antalkidasa (387) odzyskał miasta gr. w Azji Mn. i Cypr. Artamonow MICHAIŁ I., ur. 1898, archeolog radź.; prof.uniw. w Leningradzie, czł. AN ZSRR i PAN; badacz Scytów oraz pochodzenia Słowian. Artaszat, m. w Arm.SRR, w dolinie Araksu; ok. 7 tys. mieszkańców; przemysł spożywczy. — Stolica staroż. Armenii Wielkiej, zbudowana ok. 176 p.n.e.; wielki ośr. handlu (jedwabny szlak) i rzemiosł, rozwój hellenistycznej kultury. Artaud [arto] ANTONIN, 1896-1948, fr. poeta związany z surrealizmem, aktor i reżyser; propagował w licznych pracach teoretyczną odnowę teatru; Teatr i jego sobowtór. Arte Concreta [a. konkreta], ugrupowanie artystów reprezentujących kierunek abstrakc, zał. 1949 w Mediolanie. artefakty, biol. sztuczne struktury obserwowane w komórkach lub tkankach, powstałe w trakcie ich przygotowywania do badań, nie występujące w żywej tkance czy komórce. Artek, ośrodek wypoczynkowo-wycho-wawczy i sanatoryjny organizacji pionierskiej ZSRR na Krymie, nad M. Czarnym, zał. 1925; miejsce międzynar. obozów wypoczynkowych dla dzieci i młodzieży. artel, nazwa różnych rodzajów spółdzielni zarobkowych początkowo w Rosji carskiej, a następnie w ZSRR; także nazwa spółdzielni rolniczej. Artemida, mit. gr. dziewicza bogini łowów i opiekunka zwierząt; bóstwo światła księżycowego i nagłej śmierci; patronka młodzieży; siostra Apollina; atrybuty: łuk i strzała w kołczanie; poświęcono jej łanię; ośr. kultu: Efez (Azja Mn.) i Tau-ryda (Krym); mit. rzym. Diana. Artemida z łanią, marmurowy posąg bogini prowadzącej łanię, rzym. kopia gr. oryginału (prawdopodobnie dłuta Leocha-resa); Luwr. Artemisa, m. w zach. Kubie; 27 tys. mieszk. (1967); przemysł tytoniowy. Artemizjon w Efezie, wielka świątynia Artemidy w Efezie; starszy A. w E. (joń-ski dipteros) z poł. VI w. p.n.e. spalił Herostratos 356 p.n.e., młodszy (z salą hypostylową) z IV w. p.n.e.; jeden z 7 cudów świata; obecnie ruiny. arterenol, farm. →levonor. arteria, ważna droga komunik. lądowa lub wodna, przystosowana do dużego nasilenia ruchu pojazdów; rozwiniętym typem a. samochodowej bezkolizyjnej jest autostrada. arterie, anat. →tętnice. arteriografia, rentgenograficzna metoda badania tętnic, rodzaj angiografii. arterioskleroza (ściślej ateroskleroza) -> miażdżyca. Artes (Zrzeszenie Plastyków „Artes"), awangardowa grupa artyst. działająca 1929-35 we Lwowie, związana z surrealizmem i kubizmem; czł.: O. Hahn, J. Ja-nisch, L. Lilie, M. Włodarski, S. Teis-seyre, L. Tyrowicz i in. artes liberales [łac], sztuki wyzwolone; nauki świeckie wykładane w szkołach staroż. Rzymu i średniow. Europy; dzieliły się na trivium (gramatyka, retoryka, dialektyka) i quadrivium (arytmetyka, geometria, astronomia, muzyka). Artevelde [artəfeldə] JACOB VAN, 1290-1345, przywódca miast flandryjskich przeciw Francji (powstanie 1337-38). artezyjska studnia, studnia wykonana przez wywiercenie otworu do głęboko położonych pokładów wody, znajdującej się pod dużym ciśnieniem hydrostatycznym (woda artezyjska); woda wypływa samorzutnie. artezyjskie wody, wody gruntowe zamknięte między dwiema warstwami skał nieprzepuszczalnych i znajdujące się pod ciśnieniem hydrostatycznym; przewiercenie zewn. warstwy nieprzepuszczalnej powoduje samoczynny wypływ w.a.; występują najczęściej w synklinach. artgh (area-tangens hiperboliczny), symbol funkcji odwrotnej do funkcji tgh, mianowicie: jeśli x = tgh y, to y — artgh x = =(¼)ln [(l+x)/(l-x)] (-1< x < +1). arthasiastra, ind. gałąź wiedzy i piśmiennictwa, zajmująca się organizacją i gospodarką państwa, polityką; najcenniejszy staroż. tekst a. przypisywany jest Cza-nakji. Arthura Przełęcz, przełęcz w Alpach Południowych (Nowa Zelandia); wys. 925 m; pod P.A. przechodzi tunelem Otira linia kol. Christchurch-Greymouth. Artigas JosÉ GERVASIO D', 1774-1850, urugwajski bohater nar.; przywódca powstania antyhiszp. 1811-14, założyciel Republiki Urugwaju. Artigas, m. w pn. Urugwaju, przy granicy z Brazylią, ośrodek adm. dep. A.; 23 tys. mieszk. (1963); przemysł spożywczy. art informel [aręformel; fr.], w malarstwie współcz. odmiana abstrakcyjnego ekspresjonizmu; termin używany niekiedy równoznacznie z taszyzmem, zwł. w odniesieniu do Francji. Artiom (właśc. Fiodor A. Siergiejew), 1883-1921, ros. i ukr. działacz polit.; uczestnik rewolucji październikowej i wojny domowej; 1919 przewodn. Tymczasowego Rządu Ukrainy. Artiom, m. w azjat. części Ros.FSRR, w Kraju Nadmorskim; 65 tys. mieszk. (1969); przemysł mat. bud., drzewny; wydobycie węgla brunatnego. Artiomowsk, m. w Ukr.SRR (obw. do-niecki), w Donieckim Zagłębiu Węglowym; 81 tys. mieszk. (1969); duży ośr. wydobycia soli kam.; przemysł metal., spożywczy. Art Nouveau [arnuwo], ruch artyst. z ok. 1895-19/05; termin używany często równoznaczne z secesją, zwł. w odniesieniu do sztuki francuskiej. Artobolewski IWAN I., ur. 1905, radz. teoretyk budowy mechanizmów; prof. uniw. w Moskwie, czł. AN ZSRR; opraco-wał metody analizy mechanizmów. Artois [artua], kraina hist. w pn. Francji; w IX-XII w. hrabstwo; należało do Flandrii; od 1180 do korony fr., od 1384 do Burgundii, od 1493 do Habsburgów; 1678-79 ostatecznie włączone do Francji. artosklerol, lek (związek org.), który przez zahamowanie syntezy cholesterolu działa przeciwmiażdżycowo; stosowany m.in. w miażdżycy, nadciśnieniu tętniczym, chorobie wieńcowej. artretyzm →dna. artrologia, nauka o stawowych połączeniach kości; dział anatomii. artropatia, każde schorzenie stawu; dotyczy gł. zmian zwyrodnieniowych w wieku starczym, w cukrzycy, wiądzie rdzenia i.in Arts and Crafts [a:rts ənd kra:fts], określenie przyjęte dla zapoczątkowanego 1861 przez Williama Morrisa ruchu, stawiającego sobie za cel walkę z brzydotą produkcji przem. i odnowienie artyst. twórczości rzemieślniczej. Artur (Artus), V-VI w., legendarny król Celtów w pd.zach. Brytanii, centr. postać walijskiego cyklu opowieści rycerskich; występuje też we fr. i niem. epice średniowiecznej. Artusa Dwór w Gdańsku, got. budynek z 2 poł. XIV w., przebudowany w XV, XVI w. i 1616-17 (A. van den Blocke); w portalu popiersie Zygmunta III Wazy i królewicza Władysława; spalony 1945, zrekonstruowany 1946-57. Artvin, m. w pn.-wsch. Turcji, ośrodek adm. prow. A.; 10 tys. mieszk. (1965). artykulacja, językozn. ruchy i układ narządów mowy (np. języka, warg, podniebienia miękkiego, wiązadeł głosowych) podczas wymawiania poszczególnych głosek; także wymawianie głoski. ' artykulacja, med. wzajemny stosunek zgryzowych powierzchni zębów szczęki górnej i dolnej lub protez dentystycznych — podczas ruchów żuchwy. artykulacja, muz. jeden z elementów muz. dotyczący sposobu wydobycia dźwięków, np. legato. artykuł: 1) niewielka praca publicystyczna, lit. lub nauk. umieszczona w czasopiśmie, zbiorze itp.; 2) wyodrębniona część ustawy, umowy, statutu itp., 3) przedmiot handlu, towar, wyrób, produkt; 4) daw. przepis, instrukcja, ustawa. artykułować, językozn. wykonywać za pomocą mowy ruchy przyczyniające się do wytwarzania głosek. artykuły grodzkie (artykuły starościńskie), określone 1423 przez statut warcki 4 przypadki przestępstw, za które szlachcica--posesjonata sądził sąd grodzki. artykuły henrykowskie, akt z 1573 określający zasady ustroju Rzeczypospolitej; zaprzysięgane przez królów pol., począwszy od Henryka Walezego. artykuły hetmańskie (artykuły wojenne), w dawnym wojsku pol. przepisy nacz. dowódcy (hetmana lub króla), m.in. dotyczące porządku marszu i obozowania, często z wykładem taktyki; skodyfikowane 1609. artykuły marszałkowskie, w dawnej Polsce przepisy o charakterze policyjnym, wydawane przez marszałka w. koronnego. artykuły puszkarskie, regulamin artylerii XV-XVIII w., obejmował gł. sprawy organizacji i dyscypliny. artykuły sądowe, spis prawa zwyczajowego sądowego ziemi krak. z 2 poł. XV w.; składa się z 39 artykułów; zachował się przekład pol. z 1. 1474-93. artyleria, jeden z podstawowych rodzajów wojsk; od starożytności do XIII w. a. przedogniowa (machiny miotające), od XIV w. a. ogniowa (działa); w I wojnie świat. a. przeciwpancerna i przeciwlotn., w II wojnie świat. a. rakietowa, obecnie a. atomowa. artysta, twórca albo odtwórca dzieła sztuki (potocznie o aktorze); przen. o człowieku odznaczającym się mistrzostwem w jakiejkolwiek dziedzinie; mistrz. arystokracja 57 artysta-amator, szt. plast, termin stosowany na określenie artysty (zw. także malarzem niedzielnym lub naiwnym), którego twórczość zaliczana jest do prymitywizmu. artyści rewolucyjni →-a.r. artyzm, zdolność, umiejętność tworzenia rzeczy pięknych, mistrzowskie wykonanie dzieła sztuki; mistrzostwo, biegłość, talent. Aru, grupa wysp indonez. w Molukach Pn.; 8,6 tys. Km2, ok. 30 tys. mieszk. (1961); gł. wyspy: Wokam, Kobroor, Trangan; lasy tropik, z małymi ośr. upraw; połów pereł. Aruba, wyspa w Ameryce Środk. (Antyle Hol.), u wybrzeży Wenezueli; 190 km2, 190 tys. mieszk. (1967); rafinacja ropy naft.; gł. m. Oranjestad. arui (owca grzywiasta, Ammotragus ler-via), dzika owca z gór pn.-wsch. Afryki; wys. w kłębie do 1 m, rogi do 76 cm dł., występują także u samicy; rzadka, chroniona. Arumuni (Rumuni macedońscy, Kuco-Wołosi, Cincarowie), mieszkańcy pd. Jugosławii, pn. Grecji, Albanii; ok. 500 tys.; pasterstwo górskie; język rumuński. Arusza (Arusha), m. w pn. Tanzanii; 32 tys. mieszk. (1967); ośr. handl.; przemysł spoż., włók., chem.; węzeł komunikacyjny. Arutunian ALEKSANDR, ur. 1920, kompozytor arm.; koncerty, utwory kameralne. Aruwimi (w górnym biegu Ituri), rz. w Kongu (Kinszasa), pr. dopływ Konga; dł. 1300 km, dorzecze 116 tys. km2; liczne progi; w dolnym biegu żeglowna. Arve [arw], rz. we Francji, 1. dopływ Rodanu; dł. 100 km; nad A. — Chamonix. Arvida [a:rwąjdə], m. w Kanadzie (Que-bec), nad rz. Śaguenay; 15 tys. mieszk. (1966); wielka huta aluminium. Arwernowie, w starożytności lud celt. na terenach obecnej Owernii (Francja); gł. m. Gergowia, później Augustonemetum (Cler-mont-Ferrand); 52 p.n.e. pokonani (pod wodzą Wercyngetoryksa) przez Cezara. Arx →Kapitol. ary, potoczna nazwa kilku gat. długo-ogonowych papug; dł. 86 cm; upierzenie jaskrawe, gruby dziób; Ameryka Pd. i Środk.; częste w zool. ogrodach. aryballos, w staroż. Grecji nieduże naczynie na olejki i pachnidła; gliniane, metal. lub szklane; kształt kulisty. aryjczycy, dawna nazwa ludów mówiących językami rodziny indoeur.; termin przejęty przez rasizm hitlerowski, w jego fałszywej koncepcji ras, na oznaczenie rzekomo wyższych rasowo ludów germańskich. aryle Ar-, jednowartościowe grupy wywodzące się od węglowodorów aromatycznych, uboższe od nich o 1 atom wodoru; np. fenyl C6H5 — odpowiada benzenowi C6H6. arylowanie, reakcja chem., w wyniku której do cząsteczki związku org. wprowadza się rodnik arylowy (np. fenylowy); czynnikiem arylującym jest najczęściej chlorek arylu. Aryman (Angra Manju), w mazdaizmie bóg zła, ciemności, kłamstwa i zniszczenia; wróg Ormuzda. Arystarch z Samos (Aristarchos), ok. 320-ok. 250 p.n.e., astronom gr.; uważał, że Słońce stanowi centrum świata, wokół którego obiega Ziemia, a pory dnia są wynikiem obrotu Ziemi dookoła swojej osi oraz że Słońce z Ziemią i planetami znajdują się w środku nieruchomej sfery gwiazd stałych. Arystofanes, ok. 446-ok. 386 p.n.e., komediopisarz gr., gł. przedstawiciel tzw. starej komedii attyckiej (satyra polit.); z 44 sztuk zachowało się 11, m.in.: Rycerze, Pokój, Lizystrata, Chmury, Ptaki, Tesmo-forie, Żaby, Plutos. arystokracja; 1) forma-rządów w staroż. Grecji; władzę sprawowała najwyższa warstwa właścicieli niewolników; 2) możnowładztwo — określenie najwyższej uprzywilejowanej warstwy klasy panującej w ustroju niewolniczym i feudalnym. 58 arystokracja robotnicza arystokracja robotnicza, nazwa wprowadzona przez F. Engelsa na określenie istniejącej w krajach kapitalist. uprzywilejowanej warstwy robotników wykwalifikowanych, szczególnie wysoko opłacanych przez kapitalistów kosztem podstawowej masy proletariatu. arystokratyzm: 1) pogląd o konieczności istnienia arystokracji oraz o doniosłości jej społ. funkcji; 2) przekonanie o wyższości wszystkiego, co pochodzi od arystokracji, wiążące się zazwyczaj z negatywną oceną tego, co jest związane z klasami niższymi. Arystoteles, 384-322 p.n.e., filozof gr., najwszechstronniejszy uczony staroż.; sys-tem A. obejmował wszystkie niemal dziedziny ówczesnej wiedzy, a zwł. filozofię (teoria materii i formy, klas. definicja prawdy), logikę (podstawy współcz. logiki), biologię, psychologię i politykę. arystotelizm, filoz. doktryna Arystotelesa lub nawiązujące do niej filoz. poglądy, kierunki; a. występował w różnych wersjach (np. naturalistycznej i, materialistycznej, neonlatońskiej); wywarł wpływ na filozofię arab., średniow., renes., a nawet znalazł wyraz w nowoż. filozofii tomizmu. Arystydes, ok. 540-467 p.n.e., polityk ateński, umiarkowany demokrata; skazany przez ostracyzm na wygnanie; jeden z wodzów w czasie wojen pers. i twórca Ateńskiego Związku Mor. (I); znany z prawości. Arystyp z Cyreny, ok. 435-ok. 366 p.n.e., filozof gr., założyciel szkoły cyrenaików; za jedyne dobro uważał przyjemność (he-donizm). arytmetyczna przestrzeń →euklidesowa przestrzeń. arytmetyczna średnia, suma n liczb podzielona przez ich ilość, czyli n (np. ś.a. liczb 3 i 5 jest 4 = (3+5)/2). arytmetyczne działania, działania dodawania, odejmowania, mnożenia i dzielenia. arytmetyczny ciąg (lub postęp), ciąg, w którym każdy wyraz (oprócz wyrazu pierwszego a1) powstaje z wyrazu poprzedniego przez dodanie do niego stałej liczby r zwanej różnicą ca. (an = a1+(n—l)r); suma n wyrazów ca. sn = (a1+an)n/2. arytmetyczny pierwiastek stopnia n z liczby a ≥ 0, taka liczba b ≥ 0, że bn = a; oznaczenie b=√a (np. 3√ 64 = 4, gdyż 43 = 64). arytmetyka, nauka o liczbach oraz prawach działań nad nimi; stanowi pierwszy etap nauczania matematyki. arytmia, med. →niemiarowość. arytmiczny, nie mający rytmu, nieryt-miczny, nierównomierny. arytmogryf, łamigłówka cyfrowa, której rozwiązanie polega na wstawieniu odpowiednich liter na miejsce cyfr. arytmomania, natrętna, nieprzezwyciężona potrzeba liczenia lub wykonywania działań arytmetycznych; objaw nerwicy natręctw. arytmometr: 1) część funkcjonalna wie-loblokowej maszyny cyfrowej, w obrębie której wykonują się operacje arytmetyczne i log.; 2) jednoblokowa maszyna cyfrowa równoważna funkcjonalnie podręcznej biurowej maszynie kalkulacyjnej, np. mech. arytmometrowi; 3) najprostsza ręczna maszyna do liczenia (4 działania). arywizm, dążenie do zdobycia stanowiska, władzy, pieniędzy za wszelką cenę; karierowiczostwo. Arzamas, m. w eur. części Ros.FSRR (obw. gorkowski); 62 tys. mieszk. (1969); przemysł obuwn., spożywczy. Arzaw, m. i port w pn.-zach. Algierii, nad M. Śródziemnym; 13 tys. mieszk. (1966); ośr. przem.. (zakłady skraplania gazu oraz petrochem.); rurociąg naft. z Hassi Mesaud i gazowy z Hassi Rmel. as, w staroż. Rzymie: 1) jednostka ciężaru równa początkowo ok. 273 g, później ok. 27 g; 2) moneta miedziana używana od IV w. p.n.e. as, muz. nazwa obniżonego o półton dźwięku a. as: 1) karta do gry najwyższej wartości w danym kolorze; 2) przen. człowiek celujący w czymś (np. w zawodzie, umiejętności); mistrz, znakomitość. As, symbol pierwiastka chem. arsenu. A.s, symbol jednostki amperosekunda. Aš, m. w Czechosłowacji (Czeska Rep. Socjalist.); 12 tys. mieszk. (1968); przemysł włók.; ośr. turystyczny. ASA (American Standards Association): 1) instytucja powołana 1918 do koordynowania prac normalizacyjnych w USA; zatwierdza normy jako ogólnoamer.; 2) skala światłoczułości. Asachi [asaki] GHEORGHE, 1788-1869, pisarz rum.; poezje, nowele hist., o charakterze dydakt.-patriotycznym. Asadi z Tusu, XI w., poeta pers.; autor najstarszego słownika pers.; poemat bohaterski o tematyce staroirańskiej, tematycznie podobny do Szah-name. Asahigawa, m. w Japonii (środk. Hokka-ido); 268 tys. mieszk. (1967); przemysł chem., włók., drzewny, papierń.; węzeł kolejowy. „Asahi Shimbun" [a. śim-], jap. dziennik liberalny, niezależny, wydawany od 1879. Asam [a:zam], niem. architekci i dekoratorzy, bracia: COSMAS DAMIAN (1686-1739), EGID QUIRIN (1692-1750), reprezentanci późnego baroku; architektura sakralna, dekoracje wnętrz kościołów i klasztorów. Asam, stan w pn.-wsch. Indii; 14 mln mieszk. (1966); stoi. Szilong; uprawa herbaty (gł. region w kraju), ryżu, juty, roślin oleistych; wydobycie ropy naft., węgla karni.; eksploatacja lasów. — Kraina znana od IV-V w. jako Kamarupa; do XI w. niepodległy, następnie zależny od Bengahi, w XIII w. od birmańskich Ahomów; od 1826 pod panowaniem brytyjskim. Asama, czynny wulkan w środk. części wyspy Honsiu (Japonia); 2542 m. asambl, daw. zebranie towarzyskie, bal, raut. asami, język indoaryjski, w prow. Asam w Indiach; ok. 6 min; pismo ind. — bengalskie. Asanga, IV lub V w., ind. filozof, mnich buddyjski, założyciel szkoły filoz. joga-czarów. Asansol, m. w Indii (Bengal Zach.), w dolinie rz. Damodar; 130 tys. mieszk., zespół miejski 265 tys. (1968); duży ośr. przem.; hutnictwo żel. i aluminium, przemysł chem., szklarski; ośr. wydobycia węgla kamiennego. asasyni, skrajna sekta muzułm. izmaili-tów o sprężystej organizacji polit.; zał. w Persji ok. 1090; wyniszczeni w XIII w; asb, symbol jednostki apostilb. Asbestos [äzbestəs], m. w Kanadzie (Quebec); 11 tys. mieszk. (1966); ośr. wydobycia azbestu. Asbiest, m. w Ros.FSRR (obw. swierd-łowski), na Uralu; 76 tys. mieszk. (1969); ośr. eksploatacji bogatych złóż azbestu. Asbjørnsen [asbjörn-] PETER CHRISTEN, 1812-85, norw. pisarz i folklorysta; wydając podania i baśnie lud. odegrał ważną rolę w wyzwoleniu języka i literatury norw. spod duń. wpływów. ascendenci, wstępni; wspólni przodkowie w stosunku do osób, które od nich pochodzą. Ascension [asenszn] →Wniebowstąpienia Wyspa. asceta, człowiek praktykujący ascezę. asceza, rel. dobrowolne, stałe i metodyczne ograniczanie życiowych potrzeb w celu osiągnięcia doskonałości (np. w średniow. chrześcijaństwie, w jodze); potocznie wyrzekanie się, ograniczanie przyjemności życiowych, wstrzemięźliwość. Aschaffenburg [asza-], m. w NRF (Bawaria), port nad Menem; 55 tys. mieszk. (1968); przemysł maszyn., włók., odzieżowy. Ascham [äskom] ROGER, 1515-68, ang. uczony i pedagog, humanista, nauczyciel królowej Elżbiety; zajmował się zagadnieniami wychowania patriotycznego. Aschersleben [aszə-], m. w zach. części NRD; 37 tys. mieszk. (1968); przemysł maszyn., odzieżowy, cukrowniczy. Aschoff [aszof] LUDWIG, 1866-1942, anatomopatolog niem.; prof. uniw. we Fryburgu, czł. PAU; prace nad automatyzmem serca (węzeł A.-Tavary), zmianami reumatycznymi (guzki A.), układem sia-teczkowośródbłonkowym. Ascoli-Piceno [askoli piczeno], m. we Włoszech (Marche), ośrodek' adm. prow. A.-P.; 55 tys. mieszk. (1969). asdic, żegl. →azdyk. asekuracja, ekon. →ubezpieczenie. asekuracja, sport zabezpieczenie sportowca przed nieszczęśliwym wypadkiem w czasie wykonywania ćwiczeń gimnastycznych lub w turystyce wysokogórskiej. asekuranctwo, postawa wyrażająca się unikaniem sytuacji konfliktowych w celu ucieczki od odpowiedzialności łączącej się z zajęciem sprecyzowanego stanowiska. asekurant: 1) potocznie osoba uprawiająca asekuranctwo; 2) osoba zapewniająca komuś bezpieczeństwo. asekurować: 1) zapewniać komuś bezpieczeństwo, ochraniać, zabezpieczać; 2) ubezpieczać, dokonywać asekuracji (zapewniając odszkodowanie). asenizacja, usuwanie płynnych nieczystości (fekalii) przez ich wywożenie na pola uprawne (tzw. asenizacyjne) albo wyzyskiwanie ich przez kompostowanie; coraz częściej zastępowana jest przez kanalizację. Asenowgrad, m. w Bułgarii, u podnóży Rodopów; 37 tys. mieszk. (1965); przemysł tytoniowy, włók., drzewny. aseptyczny, pozbawiony drobnoustrojów, wyjałowiony, odkażony, sterylny. aseptyka, bakteriologiczna jałowość pomieszczeń, narzędzi, materiałów opatrunkowych i in.; postępowanie zapobiegające zakażeniu (tzw. bezgnilne). asercja, log. jednoargumentowa funkcja zdaniowa stanowiąca potwierdzenie (,,zaiste, że") wartości log. zdania; przeciwieństwo negacji. asertoryczne zdanie, log. zdanie stwierdzające jedynie dany stan rzeczy bez wskazania na jego konieczność lub możliwość. asesor, w dawnej Polsce tytuł urzędnika towarzyszącego sędziemu, a także marszałkowi sejmiku; współcześnie tytuł urzędnika sądu, prokuratury lub notariatu, który odbył wymaganą aplikację, a nie uzyskał nominacji. asesoria, w dawnej Polsce sąd na dworze król. pod nieobecność króla; przewodniczył kanclerz; a. wywodziła się z sądu nadwornego; od XVI w. stała się gł. sądem apelacyjnym dla miast królewskich. asfalt, bud. →asfaltobeton. asfalt, geol. skała osadowa, produkt wietrzenia ropy naft.; składa się gł. z wielkocząsteczkowych węglowodorów; też produkt otrzymywany z ropy naft.; stosowany do budowy nawierzchni drogowych, w produkcji papy, lakierów oraz jako materiał izolacyjny. asfaltobeton (potocznie asfalt), masa złożona z asfaltu (jako spoiwa) i wypełniaczy w postaci piasku lub drobnego kruszywa, mączki kamiennej; służy do budowy nawierzchni drogowych. asfaltowanie, bud. wykonywanie nawierzchni drogowych z asfaltobetonu, podgrzanego i wymieszanego w kotłach. asfaltowanie, techn. powlekanie przedmiotów (np. rur) stal. lub żeliwnych lakierem asfaltowym (bitumicznym) dla zabezpieczenia ich przed korozją. asfaltowe lakiery →bitumiczne lakiery. Asfi (dawniej Safi), m. i duży fort w zach. Maroku, nad O. Atlantyckim; 120 tys. mieszk. (1968); przemysł chem., spoż..włók., mat. bud., stoczn.; rybołówstwo. asfiksja, med. →zamartwica. asfiksja noworodków, med. →zamartwi-ca noworodków. asfodel, bot. →złotowłos. Asgård [a:sgo:rd], mit. germ. siedziba bogów Azów; miała się znajdować na ziemi, daleko od siedzib ludzkich. Asgeirsson [aus-] ASGEIR, ur. 1894, isl. polityk socjaldemokr.; 1932-34 premier; 1952-67 prezydent Islandii. Ashburton [äszbərtn], rz. w pn.-zach. Australii; dł. 644 km; uchodzi do O. Indyjskiego; w porze suchej częściowo wysycha. Ashby [äszby] WILLIAM ROSS, ur. 1903, ang. psychiatra, neurolog i cybernetyk; wprowadził pojęcie „ultrastabilności", twórca homeostatu (1948). Ashcroft [äszkroft] PEGGY, ur. 1907, aktorka ang.; role dram.: Porcja — Kupiec wenecki Szekspira, Hedda Gabler H. Ibsena. Asheville [äszwyl], m. w USA (Karolina Pn.); 55 tys. mieszk. (1970), zespół miejski 130 tys. mieszk. (1960); przemysł włók., drzewny; ośr. turystyczny. Ashikaga [aśi-], jap. ród magnacki; 1336-1573 shogunowie z rodu A. sprawowali rządy w imieniu cesarzy; okres ten z w. jest A. lub Muromachi. Ashikaga [aśi-], m. w Japonii (środk. Honsiu); 151 tys. mieszk. (1967); przemysł włók., chem., maszynowy. Ashington [äszyŋtn], m. w W. Brytanii (Anglia); 26 tys. mieszk. (1966); eksploatacja węgla kam.; przemysł metalowy. Ashland [äszlənd], m. w USA (Ken-tucky), nad rz. Ohio; 28 tys. mieszk. (1970); ośr. regionu górn. (węgiel kam.); hutnictwo żelaza. Ashlev [äszly] JAMES WILLIAM, 1860-1927, ang. historyk, ekonomista i polityk; piace z zakresu ekonomii IJhistorii gosp. Anglii. Ashtabula [äsztəbju:lə], m. w USA (Ohio), port nad jez. Erie (import rudy żel., eksport węgla kam.); 24 tys. mieszk. (1970); przemysł maszyn., chem., skórz., papierniczy. Ashton [äsztn] FREDERICK, ur. 1906, ang. choreograf, baletmistrz i tancerz; od 1935 w zespole The Royal Ballet (1963-69 jego dyrektor). Ashton-under-Lyne [äsztn andər lajn], m. w W. Brytanii (Anglia), w zespole miejskim Manchester; 49 tys. mieszk. (1966); przemysł maszyn., chem., włók., skórzany. Asi (staroż. Orontes). rz. w Azji Pd.-Zach.; dł. 571 km; uchodzi do M. Śród-ziemnego; wykorzystywana do nawadniania. Asiejew NIXOŁAJ N., 1889-1963, poeta ros.; zaangażowane liryki, poematy o bohaterach wojny domowej; felietony poet. o aktualnej tematyce społ.-polit.; tłumacz poezji narodów słów., m.in. Mickiewicza. Asila (Arzila, Arcila), m. i port rybacki w pn. Maroku, nad O. Atlantyckim; 17 tys. mieszk. (1952). Asinara, wyspa wł. na M. Śródziemnym, u pn. wybrzeży Sardynii; 51 km2, ok. 600 mieszk. (1961). Asioka, władca Indii ok. 264-227 p.n.e., z dynastii Maurjów, słynny propagator buddyzmu (za jego panowania religia państw.); twórca edyktów na skałach i obeliskach, głoszących zasady etyki buddyjskiej. Asir, prowincja w Arabii Saudyjskiej, nad M. Czerwonym; ośr. adm. Abha; uprawa zbóż, kawy, drzew owocowych (m.in. palmy daktylowej), winorośli; hodowla (gł. koczownicza) owiec, kóz, wielbłądów. Asjut, m, w środk. części Egiptu, port nad Nilem; 154 tys. mieszk. (1966); przemysł bawełn., spoż., mat. bud.; uniw.; w pobliżu tama nawadniająca. Askania-Nowa, osiedle w pn. części Ukr.SRR (obw. chersoński); 3,9 tys. mieszk. (1959); rezerwat stepowy; ośr. doświadczalny instytutu nauk. hodowli i aklimatyzacji zwierząt. Askańczycy, dynastia niem.; książęta sascy 1180-1423; panowali w Brandenburgii 1157-1320, w Lauenburgu 1180-1689, w Anhalcie od XII w. do 1918. Askari, al- ABU HILAL, ?-1005, arab. teoretyk literatury; traktaty o retoryce i stylistyce, zbiór przysłów. askarydozy, med., wet. →glistnice. Askenase STEFAN, ur. 1896, belg. pianista i pedagog, pochodzenia poi., o międzynarodowej sławie. Askenazy SZYMON, 1866-1935, historyk; prof. uniw. we Lwowie, czł. PAU; badacz dziejów Polski XVIII-XIX w.; wychowawca wielu historyków („szkoła As-kenazego"); Napoleon a Polska. Askerc ANTON, 1856-1912, poeta słoweń.; ballady, poematy, satyry i wiersze o tematyce wolnościowej i społecznej. Askia, murzyńska dynastia panująca 1493-1591 w afryk. państwie Songhaju. Askia Daud, ?-1583, władca Songhaju 1549-83; wzmocnił władzę król., podniósł autorytet państwa. asklepiadejski wiersz, lit. w metryce klas. 2 rodzaje wersu; w.a. mniejszy: — ;w.a. większy: aspiryna 59 asocjacjonizm, psychol. kierunek w psychologii XVIII i XIX w., wg którego cały mechanizm życia psych. jest oparty na kojarzeniu wrażeń stycznych ze sobą w czasie. asocjatywność →łączność działania. asonans, lit. rym niedokładny, polegający na współbrzmieniu jedynie samogłosek. asortyment, wybór towarów, usług. ASP →Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie i Warszawie. asparaginowy kwas, aminokwas endogenny o charakterze kwaśnym; w wyniku związania cząsteczki amoniaku z jedną z grup karboksylowych powstaje asparagi-na — w której ustrój magazynuje azot. asparagus, szparagi ozdobne doniczkowe i uprawiane na zieleń ciętą: A. spren-geri i A. plumosus; kwiaty drobne, niepozorne, długie pędy — gałęziaki. Aspazija (właśc. Elza Rozenberg-Pliek-šane), 18681943, łot. poetka i dramato-pisarka; przedstawicielka neoromantyzmu; dramaty romant.-rewol., liryka o akcentach społ. i osobista. Aspazja z Miletu, V w. p.n.e., druga żona Peryklesa, znana z urody, wykształcenia, inteligencji. Aspdin [äspdyn] JOSEPH, 1779-1855, wynalazca ang., z zawodu murarz; 1824 uzyskał patent na cement (portlandzki). aspekt, punkt widzenia, strona (sprawy), ujęcie, wzgląd; widok, wygląd, przejaw. aspekt, językozn. kategoria morfologiczna czasownika wyrażająca opozycję semantyczną dokonaności i niedokonaności, np. mówię, mówiłem, będę mówił — powiedziałem, powiem. aspekt, w astrologii — względne położenie Słońca, Księżyca i planet w stosunku do znaków Zodiaku oraz horyzontu, brane pod uwagę przy układaniu horoskopu. aspergiloza drobiu, pleśniawka drobiu, choroba grzybicza atakująca płuca i worki powietrzne. aspermia, brak nasienia lub niemożność jego wydalania wskutek wad rozwojowych lub chorób gruczołu krokowego, pęcherzyków nasiennych lub jąder; jedna z przyczyn niepłodności mężczyzny. Aspern (obecnie dzielnica Wiednia), 1809 porażka armii Napoleona I (przeprawiającej się przez Dunaj) w bitwie z Austriakami. aspidistra (Aspidistra elatior), bylina z rodziny liliowatych; liście duże, skórzaste; pochodzi z Japonii, uprawiana w doniczkach. aspiracja, językozn. przydech, dający w wyniku słaby dźwięk h, towarzyszący artykulacji niektórych głosek; właściwy wielu językom indoeur., np. gr.: ph, th, kh, w ind. też bh, dh, gh. aspiracja, psychol. dążenie do osiągnięcia wytkniętego celu; pragnienie realizacji ambitnych zamierzeń. aspiracja, technol. w przemyśle młynarskim przewietrzanie maszyn, rur i spadów w celu unieszkodliwienia pyłu, gł. mącz-nego, grożącego wybuchem. aspirant: 1) osoba ubiegająca się o coś; kandydat; 2) pracownik zakładu nauk., przygotowujący się zwł. do uzyskania stopnia kandydata nauk. aspirantura naukowa, studia wyższe w ZSRR i niektórych krajach demokracji lud. dla osób, które ukończyły szkołę wyższą; przygotowują do samodzielnej pracy nauk. i uzyskania stopnia kandydata nauk. aspirator, med. →ssak. aspiraty, spółgłoski przydech owe (aspi-rowane), np. ph, th, kh, dh, gh, w systemie danego języka przeciwstawiające się spółgłoskom czystym: p, t, k, b, d, g. aspirować, ubiegać się, starać się o coś, pretendować, kandydować; konkurować. aspirować, językozn. wymawiać głoski z przydechem. aspiryna, farm. →polopiryna. ― ― . Asklepiades, 120(?)-56 p.n.e., lekarz i filozof z Bitynii; rzecznik prostoty w leczeniu (ruch, dieta, masaż itd.) i indywidualnego traktowania chorego; zasada A.: „pewnie, szybko, przyjemnie". asklepiejon, w staroż. Grecji sanktuarium boga Asklepiosa; pierwotnie stud-nia-źródło i ołtarz w świętym gaju, potem zespół arch. o charakterze kultowym (Pergamon, Epidaur); a. spełniały rolę dzisiejszych szpitali i uzdrowisk. Asklepios, mit. gr. bóg sztuki lekarskiej; syn Apollina, ojciec Machaona, Podalejro-sa i Higiei; atrybuty: wąż (symbol odradzających się sił) oplatający laskę podróżną, czara z lekarstwem; poświęcono mu koguta i psa; ośr. kultu, zakłady lecznicze i szkoły: Epidaur (na Peloponezie) i wyspa Kos; mit. rzym. Eskulap. askochytoza, choroba różnych roślin (np. grochu), wywoływana przez pasożytnicze grzyby; objawy: okrągłe, jasno-brunatne, ciemno obrzeżone plamy. Askold i Dir, 2 poł. IX w., wg latopi-sów wodzowie pierwszej wyprawy Rusi na Bizancjum; 882 zabici przez księcia nowogrodzkiego Olega. askorbinowy kwas (witamina C), uczestniczy w różnych reakcjach oksydoreduk-cyjnych, jest aktywatorem wielu enzymów, chroni przed utlenianiem niektórych związków, jest niezbędny do wytwarzania kolagenu; niedobór powoduje objawy szkorbutu. Asmara, m. w pn. Etiopii, ośrodek adm. prow. Erytrea; 191 tys. mieszk. (1968); przemysł spoż., obuwn., cement.; uniwersytet. Asmus →Claudius Matthias. Asmus WALENTIN F., ur. 1894, radz. filozof i historyk filozofii; prof. uniw. w Moskwie; zajmuje się też estetyką i li-teraturoznawstwem. Asnam, El- (dawniej Orleansville), m. w Algierii, nad rz. Szelif, ośrodek adm. dep. El-A.; 65 tys. mieszk. (1966); ośr. handl.; przemysł włókienniczy. Asniéres-sur-Seine [anje:r sur sen], m. we Francji, w zespole miejskim Paryża, nad Sekwaną; 80 tys. mieszk. (1968); ośr. wypoczynkowy mieszkańców Paryża. Asnyk ADAM (pseud. El...y), 1838-97, poeta; liryka refleksyjna łącząca elementy stylu romant. z problematyką filoz. i społ. pozytywizmu; erotyki, wiersze satyryczne, liryki poświęcone Tatrom. asocjacja, psychol. łączenie się, wiązanie ze sobą; kojarzenie wrażeń i wyobrażeń. asocjacja cząsteczek, łączenie się cząsteczek związków chem. w większe, nietrwałe zespoły; jest wynikiem elektrostatycznego przyciągania się dipoli. asocjacja roślinna →zespół roślinny. Aspis BOGUMIŁ, 1842-98, poeta; postro-mantyczna liryka refleksyjna; poematy (Sulamita). Asplund [asplünd] GUNNAR, 1885-1940, architekt szwedz., reprezentant kierunku funkcjonalnego; budynek krematorium w Sztokholmie. Aspromonte, masyw krysta.l. w Apeninie Kalabryjskim (Włochy); wys. do 1956 m (Montalto). 1862 potyczka garybaldczyków z wojskami sardyńskimi; Garibaldi został ranny i dostał się do niewoli. Aspropotamos (Acheloos), rz. w środk. Grecji; dł. ok. 200 km; uchodzi do M. Joń-skiego; elektrownie wodne. Asquith [äskuyt] HERBERT HENRY, 1852-1928, polityk bryt.; 1908-16 premier; przyczynił się do przyznania autonomii Irlandii. Assab, m. w pn.-wsch. Etiopii (Erytrea), porć nad M. Czerwonym; 10 tys. mieszk. (1965); rafineria ropy naft.; wydobycie soli z wody morskiej. assagaj, rodzaj oszczepu, broń myśliwska i woj. w Afryce; czasami zatrute o-strze. Assarhaddon, VII w. p.n.e., król Asyrii 680-669 p.n.e., syn Sanheriba; zburzył Sy-dón; podbił Dolny Egipt i Fenicję; pokonał Manassesa, króla Judy; odbudował Babilon. assemblage [asãbla:ż; fr.J, szt. plast. kompozycje powstałe ze złączenia w trójwymiarową całość różnych elementów, m.in. gotowych przedmiotów lub dzieł piast.; a. wywodzi się z collage i ready made. Assen, m. w pn.-wsch. Holandii, ośrodek adm. prow. Drente; 38 tys. mieszk. (1969); przemysł spożywczy. Asser TOBIAS, 1838-1913, prawnik hol.; prof. uniw. w Amsterdamie; specjalista w dziedzinie prawa międzynar., publ. i prywatnego; nagr. pokojowa Nobla. Assiniboine [əsynybojn], rz. w środk. Kanadzie, 1. dopływ rz. Red; dł. ok. 960 km; gł. m. Winnipeg (przy ujściu). Assmann RICHARD, 1845-1918, meteorolog niem.; kier. Obserwatorium Aeronau-tycznego w Berlinie; 1902, wraz z L. Teis-serenc de Bort, odkrył istnienie stratosfery. Associated Press [əsouszyejtyd p.] (AP), jedna z największych amer. agencji prasowych, zał. 1848, z siedzibą w Nowym Jorku. Association des Vingts [asosjasją dew.ę] →Les XX. Association Internationale des Universi-tes [asosjasją .ęternasjonal dezüniwersity] (AIU), organizacja międzynar. powołana 1950 przy UNESCO, rozwijająca współpracę między uniwersytetami, wypracowująca koncepcje uniwersytetu odpowiadającego wymogom współczesności. Assorodobraj-Kula NINA, ur. 1908, socjolog i historyk myśli społ., uczennica S. Czarnowskiego; prof. Uniw. Warsz.; zajmuje się problemami narodu i świadomości społ. oraz historią poi. myśli filoz. i społecznej. Assunta, szt. plast, przedstawienie Marii wniebowziętej, w koronie z gwiazd, z księżycem u stóp; gł. w sztuce got.; w sztuce wł. także scena Wniebowzięcia Marii (np. znany obraz Tycjana w kościele S. Maria dei Frari w Wenecji). Assur (Aszur), mit. asyr. bóg słońca, stwórca świata, władca bogów i ludzi; atrybut: tiara z rogami i uskrzydlona tarcza słoneczna; od imienia A. pochodzi nazwa miasta i państwo Assur. Assur (Aszur), staroż. nazwa obszaru w Mezopotamii między W. Zabem a Tygrysem; od XIV w. p.n.e. nazwa polit. kraju; gł. m. Assur. Assur (Aszur, obecnie Kalaat Szirkat w Iraku), staroż. m. w pn. Mezopotamii, okresowo stol. Asyrii, jej centrum rel. (siedziba boga Assura) i kult., ruiny obwarowań, pałaców, świątyń (Assura, Anu i Ada-da), domów prywatnych. 60 Aspis Assurbanipal (gr. Sardanapal), król A-syrii 669-626 p.n.e.; wojownik i zdobywca, ostatni potężny władca Asyrii. Assurbanipala biblioteka, zbiór ok. 25 tys. tabliczek z napisami w językach sumeryjskim i akadyjskim (pismo klinowe), o różnorodnej treści; zgromadzona przez Assurbanipala w Niniwie, obecnie w British Museum. assyzy, zbiory średniow. prawa lennego i miejskiego w państwach' krzyżowców (Królestwa Jerozolimskiego i Cypru, księstwa Antiochii); powstały w XII/XIII w. Astaire [əsteər] FRED (właśc. Frederick Austerlitz), ur. 1900, amer. tancerz, śpiewak i aktor film.; gł. role w filmach muz., m.in. Karioka, Błękitna parada, Wszyscy na scenę (w 1. 30-ych najczęściej z G. Ro-gers). Astapienka ZMITROK, ur. 1910, poeta bia-łorus.; wiersze poświęcone rewol. walce narodu białorus. zach. Białorusi. Astarte →Asztarte. astat At, promieniotwórczy pierwiastek chem. o liczbie atom. 85, z grupy chlorowców; sztucznie otrzymany 1940. astenik, jeden z typów konstytucjonalnych wg klasyfikacji E. Kretschmera; chudy, wysoki, wątły, długa szyja, krótki tułów. astenopia, osłabienie wzroku spowodowane nie poprawioną okularami wadą wzroku, gł. nadwzrocznością; objawia się bólem i pieczeniem oczu przy pracy z bliska. astenosfera (falowód astenosferyczny), warstwa w górnym płaszczu Ziemi, na głęb. od ok. 100 do 200 km, w której prędkość fal sejsmicznych ulega zmniejszeniu. aster (Aster), kosmopolityczna, krzewiąca się bylina z rodziny złożonych; w Polsce 8 gat.; wiele gat. sadzi się na rabatach, np. a. karłowaty (tzw. Michałki) lub a. wysokie (tzw. Marcinki). Aster ERNST, 1880-1948, filozof niem.; prof. uniw. w Monachium, Giessen, Stambule; przedstawiciel neonominalizmu; Historia filozofii. Asterabad →Gorgan. aster chiński (Callistephus chinensis), jednoroczna roślina ozdobna z rodziny złożonych, pochodząca z Chin i Japonii; koszyczki kwiatowe duże, różnej barwy; uprawiany na kwietnikach i na kwiat cięty. astereognozja, niemożność rozpoznania przedmiotów trzymanych w ręku, mimo iż żaden z rodzajów czucia nie jest w znaczniejszym stopniu zakłócony; występuje w uszkodzeniach kory mózgowej płata ciemieniowego. asteroida, astr. →planetoida. asteroida, mat. hipocykloida o stosunku promieni równym 1/4. asteryzm (gwiazdkowatość), promieniste rozgałęzienia widoczne dookoła źródła światła obserwowanego przez przezroczyste płytki kryształów niektórych minerałów. Asti, m. we Włoszech (Piemont), ośrodek adm. prow. A.; 73 tys. mieszk. (1968); przemysł winiarski; muzea; brama rzym., got. katedra (XIV w.), baptysterium z kryptą (IX w.), kościoły (XIII-XV w.). astika, termin filozofii ind. oznaczający systemy filoz. i rei. uznające autorytet Wed. astma →dychawica. Aston [ästn] ANTHONY (ZW. MAT MED-LEY), ?-po 1749, pierwszy zaw. aktor (pochodzenia irl.) w teatrze amer.; występy w Nowym Jorku 1702-03. Aston [ästn] FRANCIS WILLIAM, 1877— 1945, fizyk ang.; prof. uniw. w Cambridge, czł. Royal Society i AN ZSRR; odkrywca i badacz izotopów, wynalazca spektrografu masowego; nagr. Nobla. Astor [ästər] DAVID, ur. 1912, wydawca ang.; od 1948 red. nacz. pisma „Observer". Astor [ästər] JOHN JACOB, OF HEVER, 1886-1971, ang. wydawca i finansista; 1923-59 właściciel „Timesa"; poseł do Izby Gmin. Astrachań, m. obw. i duży port w Ros. FSRR, w delcie Wołgi; 411 tys. mieszk. (1970); przemysł rybny, drzewny, celulo-zowo-papiern.; duży ośr. rybołówstwa. astrachański chanat, państwo tatar, w XIV W.-1556, ze stoi. w Astrachaniu; powstało w wyniku rozpadu Złotej Ordy; przyłączone do Rosji. astrachańskie powstanie 1705-06, anty-feud. wystąpienie zbrojne żołnierzy i mieszczan; po szeregu zwycięstw krwawo stłumione przez wojska carskie. astragal, szt. plast.: 1) dwuczłonowy wypukły profil dzielący w kolumnie trzon od głowicy; 2) ornament ciągły w formie występujących na przemian pałeczek i perełek lub krążków. astralny: 1) dotyczący gwiazd, gwiezdny; 2) zaświatowy, mistyczny, niematerialny (termin używany w astrologii, teozofii, spirytyzmie); przen. nierzeczywisty, nierealny. Astrea, mit. gr. bóstwo sprawiedliwości i prawości w stosunkach międzyludzkich; córka Zeusa i Temidy. astrobiologia, gałąź nauki na pograniczu astrofizyki i biologii, badająca możliwości istnienia życia poza Ziemią. astrofizyka, najobszerniejszy dział astronomii, obejmujący obserwacyjne i teoret. badania cech fiz. ciał niebieskich i materii, rozproszonej w przestrzeni kosmicznej. astrofotografia (fotografia astronomiczna), metoda obserwacyjna astronomii, stosowanie fotografii do wyznaczania położeń i jasności ciał niebieskich. astrofotometria, dział astrofizyki obejmujący metody wyznaczania blasku gwiazd i jasności powierzchniowej ciał niebieskich oraz ich barw. astrognozja, umiejętność rozpoznawania na niebie gwiazd i gwiazdozbiorów. astrograf, przyrząd do fotografowania nieba; składa się z kamery fot. (refraktor), prowadzonej w ślad za ruchem dziennym nieba za pomocą mechanizmu zegarowego, oraz lunety wizualnej, służącej do nastawiania kamery na wybrany obiekt. astrokompas, przyrząd wyznaczający geogr. kurs statku (latającego lub wodnego) na podstawie wizualnego namiaru na określone ciało niebieskie. astrolabium, przyrząd astr. do wyznaczania położenia ciał na sferze niebieskiej. astrolatria, rel. →kulty astralne. astrologia, pseudonauka badająca rzekomy wpływ ciał niebieskich i ich położeń na zjawiska ziemskie, związane zwł. z życiem człowieka; pozostałość dawnego (gł. staroż. Mezopotamia) rei. kultu gwiazd; potocznie wróżenie z gwiazd, stawianie horoskopów. astrometria (astronomia pozycyjna), najstarszy dział astronomii, obejmujący metody określania położeń i ruchów ciał niebieskich, wyznaczania współrzędnych geograficznych i kierunków na Ziemi oraz metody wyznaczania i rachuby czasu. astronautyczne prawo, dziedzina prawa międzynar. dotycząca zachowania się państw w związku z odbywaniem lotów w przestrzeni kosmicznej. astronautyka (kosmonautyka), zespół dyscyplin teoret., techn. i med., których przedmiotem jest realizacja podróży poza Ziemię i dotarcie do innych ciał Układu Planetarnego; gł. zagadnieniami są: badanie warunków fiz. w atmosferze Ziemi i przestrzeni kosmicznej towarzyszących lotom kosmicznym, poszukiwanie techn. środków ich realizacji, badanie zachowania się organizmu ludzkiego w warunkach podróży kosmicznej. „Astronautyka", kwartalnik popularnonaukowy Pol. Towarzystwa Astronautycz-nego, zał. 1958. astronawigacja, wyznaczanie położenia i kursu statku wodnego lub powietrznego na podstawie pomiarów astr., tj. pomiarów współrzędnych ciał niebieskich. astronomia, nauka badająca ciała niebieskie, ich zbiorowiska oraz materię rozproszoną w przestrzeni kosmicznej w celu wyjaśnienia ich budowy, pochodzenia i e-wolucji; źródła informacji: badania promieniowania elektromagnet. obiektów astr., promieniowania kosmicznego, materii meteorytowej, bezpośrednie badania bliskich ciał niebieskich. „Astronomiczeskij żurnał", radz. astr. dwumiesięcznik nauk., zał. 1923. astronomiczna jednostka, jednostka długości stosowana do wyrażania odległości w obrębie Układu Słonecznego, zdefiniowana jako średnia odległość Ziemi od Słońca (149 600 000 km). astronomiczne współrzędne →współrzędne astronomiczne. astronomiczne znaki, stosowane w astronomii umowne oznaczenia planet, faz Księżyca, gwiazdozbiorów Zodiaku itp. astronomiczny rocznik, rodzaj wydawnictwa publikowanego przez różne obserwatoria astr.; zawiera dane dotyczące wschodów i zachodów Słońca i Księżyca, położeń planet, zaćmień i in. astr. zjawisk. astronomiczny zegar, zegar (najczęściej kwarcowy lub atomowy), stosowany jako wzorzec czasu w badaniach astr. i w służbie czasu. „Astronomy and Astrophysics" [əstrona-my ənd ästrofyzyks], astr. miesięcznik nauk, krajów zach. Europy (Belgia, Francja, Holandia, NRF, kraje skand.), zał. 1969. „Astrophysical Journal" [ästrofyzykal dżə:rnl], amer. astr. miesięcznik nauk., zał. 1895. astrospektroskopia (spektroskopia astronomiczna), dział astronomii zajmujący się badaniem widm ciał niebieskich. astrotaksja, przypadek fototaksji, reakcja ruchowa zwierząt na światło Słońca, Księżyca, gwiazd — optyczny element orientacyjny ich zachowania się, np. w locie ptaków, pszczół. Astruc [-rük] ALEXANDRE, ur. 1923, fr. reżyser film.; współtwórca nurtu i teorii zw. kamera-pióro; prekursor fr. „nowej fali" (Niedobre spotkania, Niedziela życia). Asturia, region (kraina hist.) w pn.-zach. Hiszpanii, nad Zat. Biskajską; 10,6 tys. km2, 1,0 min mieszk. (1968); wydobycie węgla kam., rudy żel., rozwinięty przemysł ciężki; gł. m.: Ovideo, Gijón.— Średniow. hrabstwo, potem królestwo związane z Leonem; 1230 ostatecznie połączone z Kastylią; 1934 antyfaszyst. powstanie robotników; od 1964 masowe strajki górników. Asturias MIGUEL ANGEL, ur. 1899, pisarz gwatemalski; powieści łączące elementy folkloru indiańskiego z realist. opisem zjawisk polit.-społ.; nagr. Nobla, międzynar. nagr. Leninowska. Asturowie, w starożytności lud w pn. części Płw. Iberyjskiego (Asturia); 25-19 p.n.e. podbici przez Rzymian; gł. m. Astu-rica Augusta (Astorga). asturyjska kultura, archeol. przedneoli-tyczna kultura nadbrzeżnych terenów pn. Hiszpanii i Portugalii; olbrzymie śmietniska muszlowe, narzędzia — gł. rozłupce z kwarcytu. astygmatyzm, fiz. wada soczewek cylindrycznych, a także sferycznych pojawiająca się, gdy wiązka światła pada skośnie do ich osi optycznej; powoduje nieostrość i zniekształcenie obrazu. astygmatyzm, med. →niezborność. Asuan, m. w pd. Egipcie, port nad Nilem; 128 tys. mieszk. (1966); przemysł chem. (nawozy sztuczne), włók., mat. bud., spoż.; ośr. turyst.; w pobliżu wielki hydrowęzeł; muzeum sztuki staroż.; ruiny staroż. świątyń (III w. p.n.e.-IV w. n.e.); w pobliżu znana nekropola książąt Ele-fantyny (groby skalne) i kamieniołomy granitu. Asuański Hydrowęzeł, wielki hydrowę-zeł w pd. Egipcie, na Nilu, powyżej Asuanu; obejmuje tamę wys. 111 m, zbiornik (Jez. Nasera) o pojemności 130 mld m2 oraz elektrownię o mocy 2400 MW; zbudowany 1960-70 przy pomocy ZSRR. asumpt, daw. pobudka, zachęta, bodziec, okazja do czegoś, pretekst. Asunción [-nsion], stol. Paragwaju, nad rz. Paragwaj; 412 tys. mieszk. (1968); przemysł spoż., włók., skórz., drzewny; ośr. handl,, gł. port rzeczny kraju; uniw.; muzeum; zabytkowe budowle reprezentacyjne i użyteczności publ., katedra (XIX w.). Asunción, La [la -sion], m. w Wenezueli, na wyspie Margarita, stoi. stanu Nueva Espar-ta: 6,2 tys. mieszk. (1969). Asura [sanskr., 'potężny demon'], w Rigwedzie epitet przysługujący bogom; w późniejszej literaturze demon wrogi bóstwom, rzadziej ludziom. asygmatyczny, językozn. utworzony bez sufiksu s. asygnata, dokument będący dowodem przeprowadzenia operacji gotówkowej przez kasę. asygnaty, nazwa pieniędzy papierowych wypuszczonych 1769 w Rosji, 1789 we Francji. asygnować: 1) przeznaczać na coś pewną sumę pieniężną; 2) zlecić wypłatę. asymetria (asymetryczność), niesymetry-czność, brak lub naruszenie symetrii. asymetria, statyst, właściwość szeregów statyst.; polega na tym, że wartości rozkładają się niejednakowo po obu stronach wartości występującej najczęściej. asymetryczność →asymetria. asymetryczny, pozbawiony symetrii, niesymetryczny. asymilacja, biochem. proces zachodzący w żywym organizmie, polegający na przemianie substancji pobranych przez organizm z otoczenia na składniki własnego ciała. asymilacja, psychol. przyswajanie i poszerzanie posiadanego doświadczenia i wiedzy o nowe treści; również przejmowanie od innych członków danej grupy społ. nowych sposobów zachowań i nabywanie nowych psych. właściwości. asymilacja magmowa, geol. proces wchłaniania i roztapiania przez magmę skał otaczających, w które magma wtargnęła. asymptota krzywej, prosta o tej własności, że gdy punkt krzywej oddala się nie-ograniczenie po tej krzywej, to jego odległość od tej prostej maleje do zera. asymptotyczna równość, dwie funkcje f(x) i g(x) nazywają się asymptotycznie równe w punkcie x = a, jeżeli lim (f(x)f/ x→a /g(x)) = 1 (r.a. zapisuje się: f(x)~g(x)). asynchroniczna maszyna, maszyna elektr. prądu zmiennego, w której stosunek częstotliwości indukowanych sił elektromotorycznych do prędkości obrotowej nie jest stały; np. silnik indukcyjny. asynchroniczny, niejednoczesny, nie pokrywający się w czasie. asynchronizm, niezgodność (niepokry-wanie się) określonych przebiegów lub zjawisk w czasie, przeciwieństwo synchro-nizmu; w filmie (potocznie: asynchron) rozbieżność obrazu i dźwięku — zamierzony efekt artyst. lub błąd techniczny. asyndeton, lit. bezspójnikowe łączenie części zdania lub zdań wewnątrz zdania złożonego. asyndetyczny (bezspójnikowy), językozn. połączony bez użycia spójnika. asynergia, nieprawidłowe współdziałanie różnych odcinków ciała w czasie wykonywania złożonych ruchów, rozkładanie ruchu złożonego na kolejno realizowane fragmenty; występuje w uszkodzeniach móżdżku. Asyria, staroż. państwo semickie w pn. Mezopotamii, ze stolicą w Assurze; utworzona w XIX/XVIII w. p.n.e., już w 2 poł. XVIII w. rywalizowała z Babilonia; wielkie podboje (Tiglatpilesar I) w XII/XI w. oparły granice A. o M. Czarne, Śródziem- aśwamedha 61 ne i Babilonię; IX-VII w. szczyt potęgi polit. oraz kultury i cywilizacji; 614--605 podbój przez Medów i Babilończyków. asyrologia, nauka filol. badająca piśmiennictwo klinowe oraz kulturę Asyryj-czyków, Babilończyków i Sumerów; powstała w 2 poł. XIX w. Asyryjczycy, ludność przeważnie semi-cka, zamieszkująca w starożytności kraj Assur; twórcy państwa asyryjskiego. asyryjska sztuka →babilońsko-asyryjska sztuka. asysta: 1) osoba lub osoby towarzyszące komuś; orszak, poczet, świta, eskorta; 2) towarzyszenie komuś; asystowanie. asystent: 1) najniższy tytuł pomocniczego pracownika nauk. mającego zwykle tytuł magistra, inżyniera lub lekarza; 2) tytuł służbowy w niektórych innych zawodach (np. na poczcie). asystentura: 1) stanowisko asystenta; 2) praktyka zawodowa absolwentów niektórych szkół. asystować: 1) być obecnym, towarzyszyć; 2) pomagać, współdziałać; 3) starać się o czyjeś względy, nadskakiwać. Asyż (Assisi), m. we Włoszech (Um-bria); 25 tys. mieszk. (1961); ośr. turyst.; romańska katedra, got. klasztor i kościół franciszkanów ze słynnymi freskami, kościoły (XIII i XVI w.), zamek (XIV w.). Asz SZALOM, 1880-1957, żyd. dramatopi-sarz i prozaik, tworzący w języku jidysz, hebr., ang., niem.; powieści, nowele, u-twory dram.; trylogia Przed potopem. Aszanti (Ashanti), kraina i region adm. w środk. Ghanie; 24 tys. km2, 1,1 mln mieszk. (1960); ośr. adm. i gosp. — Kuma-si; jeden z najważniejszych regionów gosp. Ghany; wydobycie boksytów, złota, diamentów; uprawa kakaowca; eksploatacja lasów. Aszanti, plemiona murzyńskie, mieszkańcy Ghany; ok. 1,5 mln; bogata sztuka ludowa; grupa językowa akan. Aszari, al-, 873-935, uczony bagdadzki, twórca ortodoksyjnego systemu teol. islamu, zw. aszaryzmem; pozostawił dzieła teol. systematyzujące doktrynę islamu. Aszchabad, stol. Turkm.SRR, w oazie, na pd. pustyni Kara-kum; 253 tys. mieszk. (1970); przemysł włók., obuwn., mat. bud., spoż.; uniw., Akad. Nauk Turkm.SRR. Aszdod, m. w środk. Izraelu, port nad M. Śródziemnym; 29 tys. mieszk. (1967); wywóz owoców cytrusowych i surowców miner.; przemysł chem., spożywczy. aszelska kultura, archeol. kultura starszego paleolitu; ok. 435-100 tys. lat temu; ludność koczownicza, myślistwo; narzędzia podobne do abwilskich; nazwa od m. Sa-int-Acheul k. Amines (Francja). Aszkelon, m. w środk. Izraelu, w pobliżu M. Śródziemnego; 37 tys. mieszk. (1967); przemysł maszyn., metalowy. Aszkenazi WŁADIMIR, ur. 1937, pianista radź.; laureat międzynar. konkursów, m.in. konkursu im. F. Chopina (1955). Asztarte (Astarte), mit. fenicka postać bogini Isztar; bóstwo miłości i płodności, czczone jako bogini-matka; Grecy z A. utożsamili Afrodytę i przejęli również mit o Adonisie, ukochanym bogini. aszyk, lud. poeta w krajach Wschodu muzułm.; poezja a. w czystych formach lud., jak i klas. recytowana przy akompaniamencie muz. instrumentu; twórczość a. rozpowszechniona gł. w Turcji XVII-XVIII w. Aszyk Paszazade, ok. 1400-po 1495, tur. historykkronikarz; autor historii Osma-nów obejmuiacej dzieje imperium tur. do 80-ych lat XV w. aśrama, kady z czterech okresów życia rei. trzech wyższych kast ind. (okres nauki Wed, okres życia rodzinnego, okres pustel-nictwa, okres ascezy). Aśwaghosza, I/II w., poeta sanskr., teolog i filozof; autor dramatów oraz dwu epopei z życia Buddy i jego brata Nandy (Wybrane pieśni eplczne). aśwamedha, w hinduizmie ofiara konia, którą mógł złożyć niezależny władca. Aświnowie, w mitologii Wed synowie Surji (słońca) i bracia Uszas (jutrzenki), bliźnięta jeżdżący po niebie na rydwanie zaprzężonym w skrzydlate rumaki, boscy lekarze cudotwórcy. at, symbol jednostki atmosfera techniczna. At, symbol pierwiastka chem. astatu. at a, symbol jednostki atmosfera techniczna absolutna. atabeg: 1) opiekun seldżuckich następców tronu; 2) w XII-XIII w. przywódca książąt feud. w pd. Azerbejdżanie; 3) dowódca wojsk, w Egipcie za panowania Mameluków. Atahualpa, po 1500-33, ostatni władca Inków (od 1525); zgładzony przez F. Piz-zara. atak, med. nagłe wystąpienie ostrych objawów choroby (kolka, padaczka, dusznica, dychawica i in.). atak, wojsk.: 1) gwałtowne uderzenie; 2) fragment natarcia mający charakter taktyczny. Atak (ang. Attock), m. w pn. części Pakistanu Zach., nad Indusem; ok. 5 tys. mieszk.; przemysł cementowy; ośr. regionu wydobycia ropy naftowej. Atakama (Atacama), pustynia w Ameryce Pd. (pn. Chile), wzdłuż wybrzeża O. Spokojnego; piaszczysta i kamienista; roczna suma opadów do 50 mm; wydobycie rud miedzi, saletry chilijskiej, srebra. atakamit, minerał, zasadowy chlorek miedzi; zielony lub szmaragdowy, o połysku diamentowym lub szklistym; powstaje w strefie utleniania złóż innych minerałów miedzi. Atakamski Rów, rów oceaniczny we wsch. części O. Spokojnego; ciągnie się równolegle do zach. wybrzeża Ameryki Pd.; głęb. do 8050 m. Atakpame [-my], m. w środk. Togo; 9,4 tys. mieszk. (1964); oczyszczalnie bawełny, zakłady bawełniane. ataksja, niezborność ruchów, brak harmonijnej współpracy grup mięśniowych występujący w uszkodzeniach tylnych powrózków rdzenia kręgowego (a. czuciowa) lub zaburzeniach czynności móżdżku (a. móżdżkowa). Atalanta, mit. gr. piękna uczestniczka łowów kalidońskich; w biegu o swą rękę dała się kandydatowi wyprzedzić, zbierając rzucane przez niego złote jabłka. atalia (palma brazylijska, „babassu", miąglina, Attalea funifera), drzewo bra-zyl.; z owoców olej jadalny babassu; u-prawiana w szklarniach jako ozdobna. ataman, wódz Kozaków; początkowo wybierany, od 1723 mianowany (przez carów ros.). Atapaskowie, grupa plemion Indian A-meryki Pn.; obecnie ok. 220 tys.; należą do nich Apacze i Nawahowie. Atar, m. w zach. Mauretanii; 9,5 tys. mieszk. (1962). ataraktyczne środki, farm. →trankwilizatory małe. atarax, farm. →hydroksyzyna. Atargatis, mit. gr. imię syryjskiej bogini płodności, utożsamianej z Asztarte, Isztar i Derketo. Atarow NIKOŁAJ S., ur. 1907, pisarz ros.; powieści lir. (Powiesi o pierwoj lubwi); opowiadania o problematyce moralnej. Atasi NUR ED-DIN, ur. 1929, wiceprze-wodn. Syryjskiej Rady Prezydenckiej 1965, po zamachu stanu 1966 prezydent, od 1968 także premier; od 1966 sekretarz gen. kierownictwa syryjskiej i ogólnoarab. partii al-Baas; XI 1970 pozbawiony wszystkich stanowisk. ataszat, specjalistyczna jednostka organizacyjna przedstawicielstwa dyplomatycznego, np. a. wojsk., prasowy, handlowy. Ataturk KEMAL (do 1934 Mustafa Kemal Pasza), 18811938, tur. generał i mąż stanu; uczestnik rewolucji młodotur. 1908; od 1923 prezydent; dążył do europeizacji Turcji, zainicjował rozwój przemysłu. atawizm, występowanie u osobnika cechy jego odległych przodków (np. nadlicz- 62 Aświnowie bowych sutków u człowieka), uwarunkowane genetycznie lub zaburzeniami rozwoju zarodkowego. Atbara, rz. w Sudanie, pr. dopływ Ni-lu; dł. 1050 km; źródła na Wyż. Abisyń-skiej; donływa do Nilu tylko w porze deszczowej (czerwiec-sierpień); wyzyskiwana do nawadniania. Atbara, m. w pn. Sudanie, nad Nilem; 48 tys. mieszk. (1965); przemysł spoż., cementowy. Ate, mit. gr. uosobienie i bogini nieszczęścia, przez zaślepienie prowadząca ludzi do winy i zguby; uważana za córkę Zeusa. atebryna, preparat syntet. o właściwościach toksycznych dla bezpłciowych postaci pełzaka zimnicy; stosowany jako lek przeciwmalaryczny i przeciwczerwiowy, też w przewlekłych chorobach reumatycznych. ateizm, pogląd odrzucający wiarę w boga jako sprzeczną z rozumem i nienaukową; tłumaczy zjawiska świata bez odwoływania się do przyczyn nadnaturalnych; jako składnik refleksji filoz. łączy się ze stanowiskiem racjonalist. i materialistycznym. atelia, med.: 1) niecałkowity lub niedoskonały rozwój; 2) wrodzony brak brodawki sutkowej. atelier [atöljy; fr.] (pracownia), pomieszczenie służące do wykonywania pracy artystycznej. atelier filmowe [f. atöljy], dział wytwórni film. zawierający hale zdjęciowe, garderoby aktorskie, charakteryzatornie, magazyny rekwizytów, kostiumów itp. Atena (Pallas Atena, Pallada), mit. gr. bogini mądrości, sztuki, nauki, rękodzieła i wojny o słuszną sprawę; córka Zeusa, z którego głowy wyskoczyła w pełnej zbroi; opiekunka Aten; świętym ptakiem A. — sowa, drzewem — oliwka (symbol pokoju), największym świętem — Panatenaje. Atena Lemnia, brązowy posąg Ateny na Akropolu ateńskim, dzieło Fidiasza; rzym. kopia głowy posągu w muzeum w Bolonii. Atena Partenos, kolosalny posąg kultowy Ateny w Partenonie; wykonany w technice chryzelefantyny przez Fidiasza; znany z kopii i źródeł literackich. Atena Promachos, kolosalny brązowy posąg Ateny jako wojowniczki, ustawiony na Akropolu ateńskim; dzieło Fidiasza; nie zachowany. atencja, daw. szacunek, uszanowanie, poważanie, względy. ateneum, nazwa fr. szkół średnich w okresie rewolucji francuskiej. Ateneum, pierwsza państw, wyższa u-czelnia w Rzymie, zał. 135 przez ces. Ha-driana. Ateneum, teatr w Warszawie (na Powi-ślu), zał. 1928; 1930-33 i 1935-39 kierowany przez S. Jąracza, 1932-34 także przez L. Schillera; postępowy repertuar, próby zdobycia widzów robotn.; odbudowany 1951. „Ateneum", miesięcznik krytycznolit., wyd. 1876-1901 w Warszawie; zał. przez W. Spasowicza i A. Pawińskiego; 1881-97 red. P. Chmielowski. „Ateneum", miesięcznik lit., wydawany w Warszawie 1903-05, Poznaniu 1908; kier. lit.: C. Jellenta; współpracownicy: S. Brzozowski, P. Chmielowski, A. Lange. „Ateneum", dwumiesięcznik kult.-artystyczny, wydawany w Warszawie 1938-39; wydawca K. Wierzyński, red.: S. Napier-ski. Aten księstwo, 1205-1458, państewko utworzone po IV krucjacie, rządzone przez fr. rodzinę de La Roche; od 1311 pod władzą Katalończyków. od 1387 — wł. rodu Acciaiuoli; 1458 podbite przez Turków. Ateny (Athine), stol. Grecji; 628 tys. mieszk., 1,9 min zespół miejski (1961); największy ośr. przem., handl., kult. i nauk. (uniw.) kraju; ośr. turyst. o świat. znaczeniu; muzea; Akropol, teatr Dionizosa, pomnik Lizykratesa, Agora, Wieża Wiatrów, Keramejkos; kościoły bizant. (XI-XIII w.); neoklas. gmachy reprezentacyjne (XIX w.). — W starożytności gł. m. Attyki, o zawiązkach (Akropol) z okresu kultury mykeńskiej (XVI-XVII w. p.n.e.); rozkwit w VI w. pod rządami Pizystraty-dów i w V w. — „złoty wiek" Peryklesa; gł. ośr. życia umysłowego i kult. Grecji, od III w. p.n.e.— świata hellenistycznego (obok Aleksandrii); utrzymało znaczenie do 529 n.e. (zamknięcie Akademii Platońskiej) . Ateny Nike świątynia, nieduży amfipros-tylos, w porządku jońskim, z pięknie rzeźbioną balustradą, 425 p.n.e., na Akropolu ateńskim; jedna z najpiękniejszych budowli gr.; częściowo odrestaurowana. Ateńczyków skarbiec, budynek w porządku doryckim, typu templum in antis; na jego ścianach staroż. hymn z zapisem nutowym; zrekonstruowany; Delfy, ok. 490 p.n.e. ateńskie wychowanie, stosowane w starożytnej Grecji; chłopcy 7-14-letni objęci byli wykształceniem „muzycznym" (czytanie, pisanie, recytacja, śpiew, gra na instrumentach, taniec), 15-16-letni — fiz.; wychowanie kontynuowano w gimnazjach, a następnie podczas 2letniego przysposobienia wojsk, i obywatelskiego; dziewczęta otrzymywały wykształcenie domowe. Ateński Związek Morski, w staroż. Grecji organizacja polit. (symmachia) skupiająca pod przewodnictwem Aten Greków gł. z wysp M. Egejskiego i z wybrzeży Azji Mn.: A.Z.M. I (477-404 p.n.e.); A.Z.M. II (378-355 p.n.e.). Aterno-Pescara [a.-peskąra], rz. w środk. Włoszech; dł. 145 km; uchodzi do M. Adriatyckiego. ateryny (Atherinidae), rodzina ryb gł. mórz tropik., do 14 cm dł.; planktono-żerne. atest, dokument określający własności gotowego wyrobu lub materiału, wystawiony przez wytwórcę (dział kontroli techn.) lub instytucję autorytatywną. atestat (atestacja), daw. świadectwo, poświadczenie. atetoza, mimowolne powolne ruchy kończyn lub wyprostowanych palców, nasilające się wskutek emocji, a ustające we śnie; następstwo uszkodzenia układu pozapiramidowego ośrodkowego układu nerwowego. Ath [at] (flam. Aat), m. w Belgii (Hainaut); 11 tys. mieszk. (1967); przemysł włók., meblarski. Athabaska [ätəbäskə], jezioro w środk. Kanadzie; pow. 7,9 tys. km2, głęb. do 260 m; uchodzi rzeka A. i wypływa jako Rzeka Niewolnicza. Athabaska [ätəbäskə], rz. w zach. Kanadzie; dł. 1220 km, dorzecze 153 tys. km2; uchodzi do jez. A. i dalej płynie jako Rzeka Niewolnicza; w dolnym biegu żeglowna; uważana za górny bieg Mackenzie. Atharwaweda, wiedza zaklęć magicznych; jedna z Wed; oprócz hymnów do bóstw zawiera zaklęcia, przekleństwa, egzorcyzmy, kulty lud. i rytuał domowy staroż. Indów. „Athenaeum", dwumiesięcznik nauk.-lit., wydawany 1841-51 w Wilnie przez J.I. Kraszewskiego. Athens [ątynz], m. w USA (Georgia); 43 tys. mieszk. (1970); ośr. handl.; przemysł odzieżowy, elektrotechn.; uniwersytet. Áthlone [ätloun] →Áth Luain. Áth Luain (ang. Athlone), m. w środk. Irlandii, nad rz. Sionna i jez. Loch Ribh; 9,6 tys. mieszk. (1966); przemysł włókienniczy. Athos, górzysty półwysep w Grecji, wsch. odgałęzienie Płw. Chalcydyckiego; liczne kościoły i klasztory (X-XVI w.) o bogato zdobionych wnętrzach (mozaiki, freski); ważny ośr. bizant. malarstwa. Na plw. A. autonomiczny obwód Ajon Oros. Atiu, wulkaniczna wyspa w pd. części Wysp Cooka; 27 km2, 1,3 tys. mieszk. (1966). Atjeh, autonomiczna prowincja Indonezji, w pn. części Sumatry; 55 tys. km2, 1,4 mln mieszk. (1961); ośr. adm. Banda Atjeh. atlant (gigant, atlas), posąg muskularnego mężczyzny używany jako podpora arch., gł. zamiast kolumny; stosowany od starożytności. Atlanta [ətläntə], m. w USA, stol. stanu Georgia; 489 tys. mieszk. (1970), zespół miejski 1,3 min (1967); przemysł samoch., lotn., odzieżowy, włók., spoż.; ośr. handl.; węzeł komunik.; 2 uniw.; muzeum; kapi-tol (XIX w.), neogot. ratusz. Atlantic City [atlantyk syty], m. w USA (New Jersey); 45 tys. mieszk. (1970), zespół miejski 179 tys. (1965); miejscowość wypoczynkowa nad O. Atlantyckim. atlantrop, jedna z form pitekantropa, afryk. praczłowiek ze środk. plejstocenu; znalezisko w Algierii. Atlantycka Karta, deklaracja podpisana 14 VIII 1941 przez USA i W. Brytanię, a 24 IX przez ZSRR, dotycząca zasad polityki zagr. i powoj, stosunków międzynar.; podstawowy dokument przy tworzeniu późniejszej ONZ. Atlantycka Nizina (Nizina Nadbrzeżna), niz. w USA, na wsch. od Appalachów, między ujściem rz. Hudson a płw. Floryda; szer. 30-350 km, wys. do 100 m; na pn. głęboko wcięte w ląd zatoki (Dela-ware, Chesapeake); gł. m.: Filadelfia, Waszyngton. Atlantycki Ocean (Atlantyk), drugi pod względem wielkości (po O. Spokojnym) obszar wodny Ziemi, między Europą i Afryką a Ameryką Pn. i Pd.; umowna granica z O. Indyjskim wzdłuż 20°E, z O. Spokojnym od przyl. Horn do Ziemi Grahama; pow. 106 463 tys. km2, średnia głęb. 3332 m, maks. 9219 m (rów Puerto Rico), średnie zasolenie 35,3%o; liczne wyspy (ok. 4,9 min km2), największa — Grenlandia; gł. prąd — Zatokowy. atlantycki wał, system niem. umocnień obronnych w II wojnie świat., wzdłuż wybrzeża O. Atlantyckiego; w VI 1944 przełamany przez aliantów w czasie bitwy o Normandię. Atlantyda, mit. wyspa na O. Atlantyckim, w pobliżu Gibraltaru; wg tradycji gr. zatopiona wskutek nieznanego kataklizmu. Atlantydy, mit. gr. córki Atlasa: Plejady, Hiady i Hesperydy. atlas, anat. →szczytowy kręg. atlas, zbiór map, plansz, ilustracji, tablic itp., wybranych tematycznie i jednolicie opracowanych; np. a. geogr., hist., anat. itp. atlas, szt. plast. →atlant. Atlas, mit. gr. tytan, brat Prometeusza; skazany na dźwiganie sklepienia nieba; za pomocą głowy Meduzy zmieniony przez Perseusza w kamień. Atlas, góry w pn.-zach. Afryce (Maroko, Algieria, Tunezja); dł. ponad 2 tys. km; najwyższy szczyt Tubkal 4165 m; składają się z kilku pasm (A. Wysoki, Średni, Tellski, Saharyjski, Antyatlas, Rif); na pn. roślinność podzwrotnikowa (makia, dęby korkowy i ostrolistny), na pd. pół-pustynna. atlas lingwistyczny, zbiór map jakiegoś obszaru językowego, ilustrujący zróżnicowanie cech językowych (Mały atlas gwar polskich pod red. K. Nitscha i M. Karasia). atleta (zapaśnik), zawodnik uprawiający zapasy. atletyczny: 1) dobrze rozwinięty fizycznie, silny, muskularny, barczysty; 2) zapaśniczy. atletyk, jeden z typów konstytucjonalnych wg klasyfikacji E. Kretschmera; muskularny, o szerokich ramionach, wąskich biodrach. atletyka terenowa, ćwiczenia ruchowe w postaci biegów, skoków, rzutów, pokonywania przeszkód, wspinania, utrzymywania równowagi itp., odbywane w tere- nie; część składowa treningu w wielu dyscyplinach. atłas, miękka tkanina jedwabna lub bawełniana o splocie zw. atłasowym; prawa strona gładka, o silnym połysku, lewa matowa (tzw. satyna). Atłasow WŁADIMIR W., ?-1711, podróżnik ros.; stał na czele ekspedycji ros. na Kamczatkę; pierwszy opisał jej ludność i przyrodę. atm, symbol jednostki atmosfera fizyczna. atman, dusza, duch; w filozofii i religiach ind. jaźń jednostki, niezmienna w toku przemian sansary; wg innych tożsama z Brahmanem-Atmanem, który jest jedyną rzeczywistością. atmofilne pierwiastki, pierwiastki chem. występujące w stanie gazowym lub odznaczające się wielką lotnością; gromadzą się w atmosferze; do p.a. należą: gazy szlachetne, azot, wodór. atmosfera, astr. gazowa otoczka planety, księżyca lub zewnętrzne warstwy gwiazdy; posiadają ją wszystkie planety, z wyjątkiem Merkurego; na ogół są nieprzezroczyste dla promieniowania widzialnego (z wyjątkiem Ziemi i Marsa) i całkowicie przesłaniają stałą powierzchnię planety; do a. gwiazdy zalicza się warstwy leżące nad fotosferą, często też fotosferę. atmosfera, fiz. jednostka ciśnienia; a. fizyczna (atm), ciśnienie słupa rtęci (Hg) wys. 760 mm w temp. 0°C przy normalnym przyśpieszeniu ziemskim (gn — = 9,80665 m/s2), 1 atm = 101 325 N/m2; a. techn. (at) — ciśnienie 1 kilograma siły na pow. 1 cm2, określane w stosunku do próżni (a. techn. absolutna, at a) lub ciśnienia otoczenia (a. techn. nadciśnienia, at n), 1 at = 1 kG/cm2 = 98 066,5 N/m2. atmosfera ochronna, gaz lub mieszanina gazów doprowadzona z zewnątrz do komory grzejnej pieca w celu zabezpieczenia znajdującego się w nim wsadu gł. przed utlenieniem i odwęgleniem. atmosfera redukująca, gaz lub mieszanina gazów mająca własności chem. wiązania tlenu (np. redukująca tlenki metali do czystego metalu), wprowadzana do zbiornika lub pieca. atmosfera swobodna, część atmosfery ziemskiej rozciągająca się w górę od wys. 1-1,5 km nad pow. Ziemi, na którą podłoże nie wywiera bezpośredniego wpływu. atmosfera wzorcowa (atmosfera standardowa), umowny rozkład temperatury, ciśnienia i gęstości powietrza na różnych wysokościach n.p.m., przyjęty za wzorzec przy porównywaniu własności statków latających lub ich zespołów napędowych; własności pomierzone w danych warunkach przelicza się do warunków a.w. atmosfera ziemska, powłoka gazowa otaczająca Ziemię; składa się z mieszaniny gazów zw. powietrzem; wyróżnia się w niej szereg warstw o różnych właściwościach: troposferę, stratosferę, mezosferę, termosferę, egzosferę oraz homosferę, heterosferę, ozonosferę i jonosferę. atmosfery cyrkulacja ogólna, ruch mas powietrza w skali całego globu, związany z rozkładem średniego ciśnienia atm. na kuli ziemskiej. atmosferyczna sytuacja (sytuacja synoptyczna), zespół warunków, pod wpływem których kształtuje się pogoda na danym obszarze; zależy od aktualnego rozkładu mas powietrza, frontów atm. oraz wyżów i niżów barycznych; stanowi podstawę do opracowywania prognozy pogody. atmosferyczne ciśnienie, ciśnienie, jakie wywiera powietrze na wszystkie znajdujące się w nim przedmioty; pomiaru dokonuje się barometrem; jednostkami są: milibar ł mm słupa rtęci (mm Hg); średnia wartość na poziomie morza wynosi 760 mm Hg; ca. maleje wraz ze wzrostem wysokości. atmosferyczne pływy, cykliczne zmiany ciśnienia atm. wywołane siłami grawitacyjnymi Słońca i Księżyca. atomowy zegar 63 atmosferyczne zmętnienie, zmniejszenie przezroczystości atmosfery ziemskiej wywołane przez zawieszone w niej liczne drobne cząstki pyłu, dymu itp. atmosferyki, fale elektromagnet. o dł. od 15 m do 1500 km, wywołane wyładowaniami atm.; źródło zakłócających trzasków w odbiornikach radiowych. at n, symbol jednostki atmosfera techniczna nadciśnienia. atol, wyspa koralowa, w kształcie ciągłego lub przerywanego pierścienia otaczającego fragment morza zwany laguną; a. występują tylko w strefie międzyzwrotnikowej, zwł. O. Spokojnego. atom, układ cząstek elementarnych złożony z dodatnio naładowanego jądra, zawierającego protony i neutrony, oraz z powłok ujemnie naładowanych elektronów o liczbie równej liczbie protonów w jądrze; rozmiary rzędu 10~10 m, masa w granicach 1027 ÷ 10-25 kg. atomal N-(2-hydroksyetylo)-o-aminofe-nol, substancja wywołująca, składnik drobnoziarnistych wywoływaczy; również nazwa wywoływacza drobnoziarnistego. atomistyka, nauka o ziarnistej, nieciąg-łej budowie materii (atomy), zapoczątkowana przez staroż. filozofów gr., w nowoczesnej postaci utworzona przez J. Dal-tona. atomizator, typ silnikowego opryskiwacza drobnokroplistego z pomocniczym strumieniem powietrza, do zwalczania szkodników i chorób roślin uprawnych. atomizm, filoz. pogląd, wg którego wszelkie całości (układy złożone) dadzą się wyjaśnić przez prawa i twierdzenia dotyczące ich elementów składowych. atomizm logiczny, pogląd w teorii i metodologii nauk, wg którego całą prawdę o świecie można wyrazić w tzw. zdaniach elementarnych (najprostszych zdaniach log.) o prostych, jednostkowych (atomowych) faktach (L. Wittgenstein). atomizm psychologiczny, pogląd panujący w psychologii XVIII i XIX w., wg którego całe życie psych. składa się z prostych, nierozkładalnych elementów („atomów psych."). atomizm społeczny, XIX w. pogląd na społeczeństwo i życie społ. głoszący, że społeczeństwo stanowi luźny zbiór niepowiązanych ze sobą jednostek, oraz że całością życia społ. rządzi zasada autoregulacji; wiązał się z utylitaryzmem i liberalizmem; A. Smith, J. Bentham, J.S. Mill. atomowa bomba, rodzaj bomby jądrowej o wielkiej energii wybuchu, powstałej w procesie jądrowej reakcji łańcuchowej rozszczepienia jąder uranu 235, 233 lub plutonu 239; zrzucona przez Amerykanów podczas II wojny świat, na Hiro-simę i Nagasaki. atomowa jednostka masy (a.j.m.), w fiz. i chem. skali mas atomowych 1/12 masy izotopu węgla 12 (jednostka węglowa) lub (dawniej) 1/16 masy izotopu tlenu 16 (jednostka tlenowa). atomowa liczba (liczba porządkowa, Z), podstawowa wielkość charakteryzująca i definiująca pierwiastek chem.; oznacza liczbę protonów w jądrze atomu danego pierwiastka, co określa jego położenie (numer) w okresowym układzie pierwiastków. atomowa masa (ciężar atomowy), względna masa atomu danego pierwiastka chem., obliczana w stosunku do 1 /12 masy izotopu węgla 12C, przyjętej za atomową jednostkę masy (jednostka węglowa). atomowa objętość, objętość, którą zajmuje 1 gramatom danego pierwiastka. atomowe ciepło, ilość ciepła potrzebna do ogrzania 1 gramatomu danego pierwiastka chem. o 1°C. atomowy promień, połowa średnicy atomu danego pierwiastka chem.; wyznaczany jest z danych krystalograficznych. atomowy statek →jądrowy statek. atomowy zegar, zegar, którego zasada działania oparta jest na wykorzystaniu pewnych zjawisk wewnątrz atomów lub molekuł; uzyskiwana obecnie dokładność chodu z.a. — 1 sek na 3000 lat. atomy znakowane (atomy znaczone) → izotopowe wskaźniki. Aton, mit. egip. tarcza słoneczna, widzialny przejaw boga Re; jedyne bóstwo w religii Amenhotepa IV Echnatona; przedstawiany jako dysk słoneczny z promieniami zakończonymi dłońmi: ośr. kultu — Achetaton (obecnie Tell el-Amarna). atonalność, muz. zasada przeciwstawna tonalności, przyjmująca równoważność wszystkich 12 dźwięków skali chromatycznej i łączenie ich we współbrzmienia od siebie niezależne; a. odnosi sią do muzyki w latach ok. 1910-30. atonia, niedostateczny stan napięcia mięśniowego lub jego brak; występuje w uszkodzeniach rdzenia, móżdżku, nerwów obwodowych, a także niekiedy w pląsawicy. atopia, rodzaj alergii, który cechują: występowanie rodzinne, predyspozycje do dziedziczenia, znaczna eozynofilia; np. katar sienny, dychawica oskrzelowa. atotyda →strumieniowy silnik. ATP, biochem. →adenozynotrójfosforo-wy kwas. atrakcyjny, pociągający, nęcący, interesujący. atraklanty (przynęty), czynniki chem. (działające np. jak bodźce pokarmowe) lub fiz. (np. światło, dźwięk) wabiące owady, gryzonie i in.; stosowane w celu podniesienia wielkości zbiorów (np. przez zwiększenie stopnia zapylania), zwalczania szkodników. atrament, zazwyczaj wodny roztwór lub zawiesina barwnika, z dodatkiem składnika nadającego wymaganą konsystencję (np. gumy arab.) i środków konserwujących (np. formaliny). atrapa, imitacja sprzedawanych towarów lub puste opakowanie, ustawiane na wystawach sklepowych jako reklama. Atrato, rz. w pn.-zach. Kolumbii; dł. 670 km; uchodzi do M. Karaibskiego; żeglowna od m. Quibdo. atrepsja, stan skrajnego wyniszczenia organizmu dziecka, ze znacznym upośledzeniem wzrostu, występujący wskutek przewlekłych zaburzeń w odżywianiu (gł. niedobiałczenia) lub przewlekłych schorzeń. Atreusz, mit. gr. król Myken; goszcząc znienawidzonego brata, Tiestesa, podał mu pieczeń z jego własnych synów. Atreusza skarbiec (grób Agamemnona), grób kopułowy w Mykenach (ok. 1400 p.n.e.), nakryty pozorną kopułą (średnica 12 m); cenny zabytek sztuki mykeńskiej. atrezja, med. →zarośnięcie. atrium, arch. w rzym. domach centr. pomieszczenie oświetlane przez otwór w dachu (cornpluvium), pod którym był basen na wodę (impluvium); w bazylikach starochrześc. otwarty dziedziniec przed narteksem.. atrofia, med. →zanik. atromid S, farm. →clofibrat. atropina, alkaloid porażający zakończenia nerwów przywspółczulnyćh, a pobudzający ośrodki oddechowe; lek przeciw-skurczowy i przeciwbólowy w skurczach żołądka, astmie, okulistyce. atrybut, filoz. istotna i konieczna cecha przedmiotu, bez której nie mógłby on istnieć. atrybut, językozn. →przydawka. atrybut, szt. plast, przedmiot związany z życiem lub działaniem przedstawianej postaci, dodawany jako znak rozpoznawczy (np. a. Neptuna — trójząb); przejęty ze starożytności; miał szczególne znaczenie w sztuce średniowiecznej. atrybutywny, przydawkowy, określający. Atrydzi, mit. gr. potomkowie Atreusza (m.in. Agamemnon i Menelaos); haniebny czyn popełniony przez Atreusza zapoczątkował liczne zbrodnie w rodzinie. 64 atomy znakowane Atsugi, m. w Japonii (Honsiu), k. Jo-kohamy; 61 tys. mieszk. (1965); przemysł maszyn.; amer. baza lotnicza. attaché [-szy; fr.J, najniższy stopniem urzędnik służby dyplomatycznej przydzielany jako specjalista w określonej dziedzinie, np. a. wojsk., prasowy, handlowy. Altalidzi, dynastia panująca 283-133 p.n.e. w państwie pergameńskim (Perga-mon); m.in. Attalos I Soter, Attalos III Filometor. Attalos III Filometor, 171-133 p.n.e., król pergameński od 139, syn Eumenesa II; przekazał w testamencie swe państwo Rzymowi. Attalos I Soter, 269-197 p.n.e., władca pergameński od 241, syn Eumenesa I; uniezależnił państwo od Syrii i przyjął tytuł króla; uczynił Pergamon jednym z ośr. kultury hellenistycznej; protektor nauki i sztuki; założyciel Biblioteki Per-gameńskiej. Attar FARID UD-DIN MUHAMMAD, ?-ok. 1220, poeta pers.; poematy mistyczne, alegor.; dywan poezji lir., żywoty sufich. Atter, jezioro w Austrii, w Alpach Salz-burskich, na wys. 465 m; pow. 46,7 km2, głęb. do 171 m. Atterbom [atəbo:m] PER DANIEL, 1790-1855, pisarz szwedz.; romantyk, przywódca tzw. fosforystów, tworzących pod wpływem romantyzmu niem.; poezje, baśń dram., eseje. Attis, mit. gr. frygijskie bóstwo wegetacji; ukochany bogini Kybele; symbol zamierania przyrody i budzenia się jej do nowego życia. Attlee [ätly] CLEMENT RICHARD, 1883-1967, polityk bryt.; czołowy działacz Partii Pracy; 1940-45 wicepremier, 1945-51 premier; współtwórca NATO. atto-, a, w metrologii przedrostek do tworzenia jednostek wtórnych (pod-wielokrotnych) względem jednostek gł.; oznacza 10-18 danej wielkości, np. 1 am = = 10-18 m. ,,attycka sól", dowcip cięty i złośliwy, ale wytworny; typowy dla kultury językowej złotego okresu retoryki ateńskiej (ok. poł. V w.-ok. poł. IV w. p.n.e.). attycyzm, kierunek w dziejach antycznej retoryki i kultury językowej; zasada prostoty, precyzji i czystości słownictwa; wzorowanie się na dialekcie attyckim i klas. okresie gr. retoryki. attyka, ścianka wieńcząca budynek, zasłaniająca dach, często o bogatej dekoracji arch.-rzeźb.; może być pełna, ażurowa, schodkowa; od renesansu powszechnie stosowana w architekturze nowożytnej. Attyka (Atiki), kraina hist., obecnie no-mos, w środk. Grecji, nad M. Egejskim; 2,9 tys. km2, 2,0 mln mieszk. (1961); uprawa winorośli, oliwek; wydobycie marmurów (Pentelikon), boksytów; ośr. adm. Ateny. Attykus →Herodes Attykus z Maratonu. Attyla (zw. ,.biczem Bożym"), ?-453, władca Hunów od 433; twórca potężnego państwa, sięgającego od Kaukazu po Ren, z ośrodkiem w Panonii; 451 pobity przez Aecjusza na Polach Katalaunijskich. atu, w kartach — wybrany kolor, którego karty biją inne kolory bez względu na wartość kart; karta bijąca wszystkie inne w grze, atut. Atum, mit. egip. bóstwo słoneczne czczone w On; uosabiało zachodzące słońce; wyobrażany w postaci mężczyzny w podwójnej koronie. atut: 1) karta bijąca wszystkie inne w grze; 2) możliwość, której wyzyskanie da pomyślny rezultat; argument w jakiejś sprawie. atypia, brak typowych cech; nietypowy, nieprawidłowy przebieg choroby; nietypowość, nieprawidłowość. Atzcapotzalco [atskapotsalko], m. w Meksyku, w zespole miejskim m. Meksvk; 50 tys. mieszk. (1960); rafineria ropy naft., przemysł chemiczny. Au, symbol pierwiastka chem. złota. AU →Akademia Umiejętności. Au JULIUSZ, 1842-88, ekonomista rolny; 1870-77 dyr. wyższej szkoły roln. w Żabi-kowie k. Poznania; prof. wyższej szkoły roln. w Dublanach, red. m.in. jej „Roczników". Auasz (Awasz), rz. w Etiopii; dl. ok. 700 km; źródła na Wyż. Abisyńskiej, uchodzi do jez. Abbie. Aub MAX, ur. 1903, pisarz hiszp.; dramaty początkowo o tematyce miłosnej, później poruszające zagadnienia współczesności, powieści, eseje, Aubanel [obanel] THEODORE, 1829-86, prowansalski poeta i dramatopisarz; propagator odrodzenia prowansalskiej literatury narodowej. Auber [obę:r] DANIEL, 1782-1871, fr. kompozytor oper poważnych (Niema z Portici) i komicznych (Fra Diavolo). Aubervilliers [oberwiljy], m. we Francji, w zespole miejskim Paryża; 74 tys. mieszk. (1968); ośr. przemysłowy. Aubigné [(d')obinjy] AGRIPPA D', 1552-1630, fr. poeta i historyk; zwolennik reformacji, uczestnik wojen rel.;'prace hist., poematy satyr, i polit. (Les Tragiques). Aubrac [obrak], masyw wulkaniczny w Masywie Centralnym (Francja); wys. do 1471 m (Truć de Mailhebiau); hodowla bydła. Aubusson [obüsą], m. w środk. Francji; 5,9 tys. mieszk. (1968); muzeum; od XV w. ośr. wyrobu dywanów (słynne gobeliny). Auch [o:sz], m. w pd. Francji, w Basenie Akwitańskim; ośrodek adm. dep. Gers; 21 tys. mieszk. (1968). Auchincloss [o:kynklos] Louis, ur. 1917, pisarz amer.; realist. powieści psycholo-giczno-społeczne (The House of Five Ta-lents — dzieje upadku rodzinnej fortuny). Auchinleck [o:kynlek] CLAUDE JOHN, ur. 1884, marszałek bryt.; 1941 głównodowodzący wojsk bryt. w Indiach, 1941-42 kierował operacjami wojsk, w Afryce Pn. Auckland [orkləndl, grupa wysp nowozelandzkich na O. Spokojnym, na pd. od W. Południowej; 606 km2; pochodzenia wulkanicznego; nie zamieszkane; połów fok. Auckland [orklənd], półwysep w Nowej Zelandii, na pn. W. Północnej; pagórkowaty, na wybrzeżach niziny; wygasłe wulkany; cieplice; hodowla bydła typu mlecznego; uprawa drzew cytrusowych; gł. m. Whangarei. Auckland [oiklənd], m. na W. Północnej, największy ośr. przem. i gł. port Nowej Zelandii; 152 tys. mieszk., zespół miejski 577 tys. (1968); przemysł stoczn.. metal., drzewny, spoż.; uniwersytet. au courant [okurã; fr.], obeznany, zaznajomiony z bieżącym stanem rzeczy w jakiejś dziedzinie. aucuba (mozaika aukuba), choroba wirusowa tytoniu, pomidorów, ziemniaków: objawy: na liściach jaskrawożółte plamy różnej wielkości. audaces fortuna iuvat [łac], „śmiałym szczęście sprzyja" (z Eneidy Wergiliusza). Aude [o:d], rz. w pd. Francji; dł. 220 km; uchodzi do Zat. Lwiej. Auden [o:dn] WYSTAN HUGH, ur. 1907, poeta angloamer.; organizator lewicowej grupy poet. w 1. 30-ych; ekspresjonist. dramaty (z Ch. Isherwoodem), zintelektualizowana liryka. Auderska HALINA, ur. 1904, pisarka: dramaty (Rzeczpospolita zapłaci) i słuchowiska radiowe; współautor Małego słow-nika języka polskiego. audiatur et altera pars [łac], należy wysłuchać także drugiej (przeciwnej) strony przed rozstrzygnięciem sprawy (wydaniem orzeczenia). Audiberti [odiberti] JACQUES, 1899-1965, pisarz fr., zbliżony do surrealizmu; zwolennik powrotu do retoryki; poezje, powieści, dramaty (Zło krąży). audiencja, posłuchanie udzielone przez osobę na wysokim stanowisku. audiogram, krzywa przewodnictwa kostnego i powietrznego dźwięków nadawanych przez aparat zw. audiometrem, wykreślana osobno dla każdego ucha podczas badania narządu słuchu. audiologia, nauka o właściwościach i działaniu zmysłu słuchu oraz o jego zaburzeniach. audiometr, elektroakustyczny aparat do nadawania dźwięków o różnej częstotliwości (od 125 do 10 000 Hz), służący do badania narządu słuchu. audiometria, dział audiologii zajmujący się badaniem właściwości słuchu ludzkiego, w celu sprawdzenia prawidłowości działania narządu słuchu i ewent. wskazania rodzaju jego uszkodzenia; posługuje się aparatem elektr. — audiometrem. audion, nazwa nadana przez L. De Fo-resta wynalezionej przez niego triodzie. Audubon [o:dəbon] JOHN JAMES, 1785-1851, amer. ornitolog i podróżnik; badacz ptaków Ameryki Pn.; 5tomowe dzieło Ornitliological Biography sam zilustrował. audycja, jednostka programu radiowego lub telewizyjnego (a. słowna, muz., slow-no-muzyczna). audytorium: 1) sala, w której odbywają się wykłady, odczyty itp.; 2) ogół słuchaczy jakiegoś wykładu, odczytu, przemówienia, koncertu. audytywne środki w nauczaniu (środki słuchowe), audycje radiowe, nagrania na taśmach magnetofonowych, na płytach, dzięki którym uczeń przyswaja sobie wiadomości słuchowo. audytywny, przyswajany za pomocą słuchu; słuchowy. Auc [auə], m. w pd. części NRD, w Ru-dawach; 31 tys. mieszk. (1968); wydobycie rudy uranu; huta niklu, przemysł maszyn., metalowy. Auenbrugger LEOPOLD, 1722-1809, lekarz austr., twórca metody badania klatki piersiowej za pomocą opukiwania (perkusji). Auera koszulka, koszulka żarowa lampy gazowej, wykonana z mieszaniny tlenku toru i tlenku ceru; silne źródło światła. Auerbach, m. w pd. części NRD, w Ru-dawach; 19 tys. mieszk. (1968); przemysł włók., maszyn., elektrotechn.; ośr. turystyczny. Auersperg [a-] ANTON ALEXANDER VON →Grün Anastasius. Auerstedt [auersztet] (w. w NRD, k. Jeny). 1806 zwycięstwo wojsk fr. pod dowództwem marszałka L.N. Davouta nad liczniejszą armią pruską. Auer von Welsbach [auər fon w.] CARL, 1858-1929; austr. chemik i wynalazca; rozdzielił dydym na pierwiastki: neodym i prazeodym, odkrył lutet, wynalazł tzw. siatkę Auera. Auezow MUCHTAR, 1897-1961, kazach. pisarz, znawca folkloru; prof. uniw. w Alma Acie, czł. AN Kazach.SRR; współautor historii literatury kazach.; monografia o eposie kazach.; powieści, opowiadania, dramaty. Auferstanden aus Ruinen und der Zu-kunft zugewandt [aufərsztandən a. r. u. d. cu:kunft cu-], hymn nar. NRD; powstał 1949, słowa J.R. Bechera, muzyka H. Eislera. Auger [oży] PIERRE VICTOR, ur. 1899, fizyk fr.; prof. Sorbony, dyr. Departamentu Nauk Przyrodn. UNESCO; prace gł. z fizyki neutronów i promieniowania kosmicznego. Augera zjawisko, przejście atomu ze stanu wzbudzonego do stanu o mniejszej energii połączone z emisją elektronu z jednej z powłok elektronowych tego atomu. Augereau [ożro] PIERRE FRANCOIS CHARLES, 17551816, marszałek Francji, wybitny dowódca w wojnach rewol. Francji i napoleońskich. Augezdecki ALEKSANDER, pocz. XVI w.~ 1577, drukarz czes.; 1550-56 w Królewcu, następnie w Szamotułach w drukarni Ł. Górki; druki polskie. Augiasz, mit. gr. król Elidy (Peloponez); oczyszczenie jego od lat nie sprzątanych stajni było jedną z 12 prac Heraklesa. Augiasza stajnia, przen. sprawa zaniedbana, zapuszczona (tak w sensie fiz., jak i moralnym), której uporządkowanie wymaga nadludzkiego wysiłku. Augier [ożjy] EMILE, 1820-89, dramato-pisarz fr.; czł. Akad. Fr.; komedie obyczajowe i społ.; Zięć pana Poirier. augit, minerał z grupy piroksenów, krzemian wapnia, magnezu, żelaza i glinu, o zmiennym składzie chem.; brun., czarny; pospolity składnik skał magmowych. augmentatyw (augmentativum), wyraz o znaczeniu zgrubiałym; zgrubienie. Augsburg [auks-], m. w NRF (Bawaria), nad rz. Lechi, na przedgórzu alpejskim, ośr. adm. okręgu Szwabii; 211 tys. mieszk. (1968); ważny ośr. przem., handl., kult., nauk. i turyst.; romańsko-got. katedra (X-XIV w.) ze słynną kaplicą Fuggerów (XVII w.), got. kościoły, renes. Ratusz i arsenał, barok, domy cechów piekarzy i tkaczy. augsburskie interim, próba kompromisu z katolicyzmem, narzuconego przez ces. Karola V protestantom niem. na sejmie w Augsburgu 1548. augsburskie wyznanie wiary, zbiór 28 artykułów wiary stanowiących podstawę lu-teranizmu; przedstawione 1530 na sejmie w Augsburgu jako podstawa niedoszłej ugody między protestantami i katolikami. augsburski pokój religijny, uchwalony 1555 przez sejm Rzeszy, który legalizując protestantyzm augsburski w Rzeszy, przyjął zasadę ,,cuius regio, eius religio". Augstein [auksztain] RUDoLF (pseud. Jens Dawid), ur. 1923, publicysta niem. (NRF), wydawca „Der Spiegel". augurowie, w staroż. Rzymie kolegium kapłanów przeprowadzających auspicje. August →Oktawian August. August II (zw. MOCNYM), 1670-1733, elektor saski, z dyn. Wettinów, król poi. 1697-1706 i od 1709; udział w wojnie północnej; w rywalizacji o tron ze S. Leszczyńskim uzyskał poparcie Rosji (Sejm Niemy). August III, 1696-1763, elektor saski, z dyn. Wettinów, król pol. od 1733, syn Augusta II; rządy faworytów, zwł. H. Briihla; szczyt dezorganizacji ustro-jowó-polit. państwa, rosnąca zależność od sąsiadów. Augusta [łac, 'dostojna'], w staroż. Rzymie tytuł nadawany żonom cesarzy. Augusta [o:gastə], m. w USA (Georgia), nad rz. Savannah; 58 tys. mieszk. (1970), zespół miejski 237 tys. mieszk. (1965); przemysł włók., chem., spoż., mat. bud.; ośr. handl.; kościoły (XVIII-XIX w.), arsenał i kolegium med. (XIX w.). Augusta, m. i port we Włoszech (Sycylia), nad M. Jońskim; 29 tys. mieszk. (1963); rafineria ropy naft., przemysł chemiczny. Augusta [o:gastə], m. w USA, stol. stanu Maine; 22 tys. mieszk. (1970); ośr. handlowy. Augusta Mauzoleum, monumentalny grobowiec wzniesiony na Polu Marsowym w Rzymie przez Augusta dla siebie i swojej rodziny; forma tambura z ziemnym nasypem; częściowo odrestaurowany. Augustinčić ANTUN, ur. 1900, rzeźbiarz jugosł., przedstawiciel monumentalnego realizmu; pomniki (pomnik Pokoju w gmachu ONZ w Nowym Jorku), popiersia. Augustowska Puszcza, obszar leśny na Pojezierzu Suwalskim i Równinie Augustowskiej; pow. ok. 1000 km2; drzewostan tworzą gł. świerk, sosna i dąb na pn. oraz sosna w środk. i pd. części; jeziora. Augustowski Kanał, droga wodna łącząca Biebrzę z Niemnem; dł. 102 km (80 km w granicach Polski), 18 śluz; nośność statków — 100 t; prowadzi m.in. przez jeziora Augustowskie i częściowo Czarną Hańczę; otwarty 1839; szlak turystyczny. auramina 65 Augustów, m. pow. w woj. białostockim, nad Nettą i jez. Necko oraz Białym; 19,8 tys. mieszk. (1970); przemysł skórz., drzewny, tytoniowy; osr. turyst.-wypoczynkowy; prawa miejskie 1557. — W okresie okupacji hitlerowskiej zginęło ok. 1400 mieszkańców; pod A. masowe egzekucje w Szczerbie (8 tys. osób) i Klonownicy (6 tys.); Puszcza Augustowska — rejon działania partyzantki radz. i AK; zniszczony w 70%, odbudowany. augustówka, szabla pol. używana w XVIII w. Augustus [łac, 'dostojny'], tytuł cesarzy rzym.; pierwszy raz nadany uchwalą senatu (27 p.n.e.) Oktawianowi. Augustyn (Aurelius Augustinus), 354-430, wczesnochrześc. filozof i teolog, gł. przedstawiciel patrystyki; przystosował neoplatonizm do potrzeb wiary chrześc; dzieje ludzkości ujmował jako walkę „państwa bożego" (wybranych) z „państwem ziemskim" (potępionych); uznany za świętego; Państwo Boże, Wyznania. augustynizm, kierunek filoz.-teol. nawiązujący do koncepcji Augustyna; był oficjalną filozofią kat. przed tomizmem; inspirował niektóre kierunki antykośc; współcześnie — wątki a. w chrześc egzy-stencjalizmie. Augustynowicz ALEKSANDER, 1865-1944, malarz; portrety, kwiaty, pejzaże; malowidła ścienne. August z Prima Porta, posąg rzymski ces. Augusta w pancerzu, z alegor. płaskorzeźbą; przykład oficjalnego portretu władcy rzym., I w. p.n.e. (Muzeum Watykańskie). aukcja, publiczna sprzedaż, w której nabywcą zostaje ofiarowujący najwyższą cenę; licytacja, przetarg. aukcja wojska: 1) powiększenie stanu liczebnego wojska; 2) w XVIII w. hasło obozu patriot. w Polsce. auksochromy, chem. w teorii barwników pewne ugrupowania atomów, np. —OH, —NH2, które wprowadzone do cząsteczki związku org., tzw. chromogenu, powodują nasilenie jego barwy i nadają mu właściwości barwnika użytkowego. auksyny, stymulatory wzrostu, hormony roślin (fitohormony), wytwarzane w stożkach wzrostu pędów i korzeni. Auksztota, nazwa (obecnie nie używana) Litwy właściwej, tzw. górnej (nad średnim biegiem Niemna i Wilii); kolebka państwa litewskiego. aukuba (Aucuba), niski krzew Dalekiego Wsch., o zimotrwałych liściach; a. japońska (i jej odmiany) uprawiana jako ozdobna, gł. doniczkowa. aula: 1) w staroż. Grecji — wewn. dziedziniec w domu mieszkalnym; 2) w Rzymie — pałac ces. lub sala przyjęć; 3) część bazyliki starochrześc; 4) w średniowieczu — mieszkanie władcy; 5) od XVI w. — reprezentacyjna sala wykładowa. Au Lac [au lak], państwo wietnamskie w III—II w. p.n.e. na terytorium Bac Bo. Aulard [ola:r] FRANCOIS ALPHONSE, 1849-1928, historyk fr.; prof. Sorbony; badacz rewolucji fr., wydawca źródeł, założyciel i red. „Revue de la Revolution Francaise". Auleitner ANTONI, 1801-98, leśnik; do 1867 działał w administracji lasów rządowych Królestwa Pol.; prace z zakresu leśnictwa; Gospodarstwo leśne. aulos, instrument muz., aerofon (dęty drewn.) ze stroikiem podwójnym; popu-larny w staroż. Grecji. auł, osada ludów Azji Środk. (Turkmeni, Karakałpacy); także osada górska na Kaukazie. au naturel [onatürel; fr.]: 1) w stanie naturalnym, przyrodzonym; 2) bez przypraw, sosów itp. (o potrawach, napojach). aura, pogoda, powietrze, stan pogody. aura, med. doznania zmysłowe, ruchowe lub psych., bezpośrednio przed napadem padaczki. auramina, żółty, syntet. barwnik zasadowy, z grupy barwników dwuarylometano- 66 Aurangabad wych, stosowany gł. do barwienia drewna, skór, papieru, także środek antyseptyczny. Aurangabad, m. w Indii (Maharasztra); 88 tys. mieszk. (1961); wyrób tkanin ba-wełn. i jedwabnych; uniwersytet. Aurangzeb, 1618-1717, władca ind., z dyn. Wielkich Mogołów; prowadził długotrwałe wojny (wskutek nietolerancji rel.); w walce o tron zabił trzech braci i uwięził ojca. Aurelian, ok. 213-275, cesarz rzym. od 270; odparł ataki Germanów i umocnił granice państwa; Rzym otoczył murem; odebrał Zenobii Azję Mn., Syrię i Egipt, uzurpatorowi Tetrykowi — Galię; wzmocnił system monetarny; przyjął tytuł Doini-nus et Deus ['pan i bóg']. Aureliana Mury, obwarowania m. Rzymu wzniesione w 2 poł. III w. przez ces. Aureliana; częściowo zachowane. aureola, szt. plast, świetlisty otok wokół postaci boskich lub świętych; motyw przejęty z buddyzmu, w sztuce chrześc, od IV w.; rodzaje a.: mandorola, gloria, nimb. aureomycyna (chlorotetracyklina), antybiotyk z grupy tetracyklin stosowany w licznych chorobach zakaźnych, także zewnętrznie jako środek odkażający. Aures, masyw górski we wsch. Algierii; najwyższy szczyt Dżebel Szelia 2329 m. Auric [orik] GEORGES, ur. 1899, kompozytor fr.; dyr. Grand Opera i Opéra Comi-que w Paryżu; balety, opera komiczna, muzyka do filmów. auriga, w staroż. Rzymie — woźnica, zwł. kierujący wozem podczas igrzysk. Auriga z Delf, oryginalny gr. brązowy posąg woźnicy, dar wotywny Polizalosa dla Apollina Delfickiego z 478 lub 474 p.n.e., typowy dla sztuki z pogranicza archaizmu i klasycyzmu; Muzeum w Delfach. Aurillac [orijak], m. we Francji (Ower-nia), w Masywie Centralnym, ośrodek adm. dep. Cantal; 28 tys. mieszk. (1968). Auriol [orjol] VINCENT, 1884-1966, fr. polityk, działacz socjalist., adwokat; kilka-kiotnie minister; w czasie okupacji w ruchu oporu; 1947-54 prezydent. Aurobindo (właśc. Arawinda Ghosh), 1872-1950, ind. filozof i mistyk, zwolennik wedanty i tantryzmu; twórca rei. podstaw działalności polit.; przywódca ruchu nar. w Bengalu 1905-07. Aurora, mit. rzym. bogini świtu; mit. gr. Eos. Aurora [o:ro:r3], m. w USA (Kolorado), w zespole miejskim Denver; 74 tys. mieszkańców (1970). Aurora [o:ro:ra], m. w USA (Illinois), w zespole miejskim Chicago;"74 tys. mieszk. (1970); ośr. przemysłowy. „Aurora", krążownik ros., wodowany 1903; 1917 opanowany przez rewol. marynarzy; wystrzał z „A." 7 XI (25 X) 1917 był sygnałem do szturmu na Pałac Zimowy w Piotrogrodzie, później uznany za symbol, początek rewolucji październikowej; od 1948 okręt-muzeum. „Aurore, L' " [(l)oro:r], fr. dziennik prawicowy, wydawany od 1942. Aury [ori] DOMINIQUE, ur. 1906, fr. pisarka, tłumaczka i dziennikarka. auryna (koralina, kwas rozolowy), syn-tet. barwnik trójarylometanowy; stosowany jako wskaźnik w analizie chem. (w środowisku kwaśnym — żółty, w zasadowym — czerwony). aurypigment, minerał, siarczek arsenu; cytrynowożółty, złocisty, o połysku diamentowym lub półmetalicznym; produkt procesów hydrotermalnych. Auschwitz-Birkenau [auszwyc byr-] →O-święcim. Auseklis (właśc. Krogzemis Mikelis), 1850-79, poeta łot.; przedstawiciel romantyzmu; wiersze wyrażające nastroje wolnościowe; liryki osobiste i patriot., satyry. auskultacja →osłuchiwanie. Auskulum (Ausculum, obecnie Ascoli Sa-triano, miejscowość we Włoszech, Apulia), 279 p.n.e. zwycięstwo Pyrrusa nad Rzymianami kosztem ogromnych strat (stąd ,,pyr-rusowe zwycięstwo"). auspicje, w religii rzym. odczytywanie woli bogów z lotu, krzyku i zachowania się ptaków oraz zjawisk na niebie (np. błyskawic); przeprowadzane przez augu-rów; wyniki a. uważano za wyraz opieki i życzliwości bóstw — stąd „działanie pod czyimiś a." znaczy pod czyimś patronatem. Aussee, Bad [b. ause:], uzdrowisko z gorącymi źródłami (solanki), w Austrii (Styria); wydobycie soli kamiennej. Austen [ostyn] JANE, 1775-1817, pisarka ang.; powieści z życia ziemiaństwa, wyróżniające się celną obserwacją psychol., kunsztem narracji, ironicznym humorem (Duma i uprzedzenie). austenit, składnik strukturalny stali i żeliw, roztwór stały węgla w żelazie γ; w stalach węglowych występuje w temp. powyżej 723°. austenityzowanie, część zabiegu obróbki cieplnej stali polegający na jej wygrzewaniu w temperaturze trwałości austenitu. austeria, dawna nazwa karczmy. Austin [ostyn] JOHN 1790-1859, prawnik ang., uczeń J.S. Milla, jeden z twórców pozytywizmu prawniczego; uważany na Zach. za twórcę nowoż. prawoznawstwa. Austin [ostyn], m. w USA, stol. stanu Teksas, nad rz. Colorado; 247 tys. mieszk, (1970); ośr. handl. przemysł spoż., poligraf.; uniwersytet. Australes [ostral] →Tubuai. Australia, najmniejszy kontynent Ziemi, na półkuli pd.; 7,7 mini km2, 12,2 mln mieszk. (1968); rozciągłość południkowa 3,2 tys. km, równoleżnikowa — 4 tys. km. Mało rozczłonkowany (półwyspy ok. 7,57o pow., wyspy ok. 1%); śr. wys. 292 m, powyżej 500 m leży 12,6°/o A. (najbardziej równinny kontynent Ziemi); najwyższy punkt Góra Kościuszki 2230 m, najniższy — poziom jez. Eyre, 12 m p.p.m.; 2/3 A. zajmuje Wyż. Zach. z rozległymi obniżeniami, wzdłuż wybrzeża wsch. Wielkie G. Wododziałowe, w części środk. — niecka Wielkiego Basenu Artezyjskiego; klimat gorący, w części środk. skrajnie suchy, na pn. i wsch. — wilgotny podrównikowy; sieć hydrograficzna w większości okreso-wa; gł, system rzeczny Murray-Darling; największe jeziora: Eyre, Torfensa; pustynie i półpustynie (ok. 1/3 pow.), lasy eukaliptusowe i akacjowe; endemiczna fauna (stekowce, torbacze, dingo, emu, bar-ramunda). A. zamieszkuje ok. O,3°/o ludności Ziemi; rozmieszczenie b. nierównomierne; najgęściej zaludnione wsch. i pd.-wśch. wybrzeże (ok. 7 mieszk. na km2); wielkie obszary zach. i pn. A. nie zamieszkane; ludność miejska 83°/o. Australia Południowa (South Australia), stan Związku Australijskiego; 984,4 tys. km2, 1,1 mln mieszk. (1968); stol. Adelaide, inne gł. m.: Whyalla, Port Pirie, Port Augusta; uprawa jęczmienia, pszenicy, winorośli, drzew cytrusowych; wydobycie rud żel., węgla kam., pirytów, soli kam.; prze-mysł środków transportu, maszyn., elektrotechn., chem.; rybołówstwo. Australia Zachodnia (Western Australia), stan Związku Australijskiego; 2,5 mln km2, 909,4 tys. mieszk. (1968), w tym ok. 20 tys. tubylców; stol. Perth, inne gł. m.: Fremantle, Kalgoorlie; wydobycie złota, rud żel. i niklu, boksytów, azbestu; ekstensywny wypas owiec i bydła; na pd.-zach. uprawa pszenicy; połów pereł, wielorybów, krewetek. Australijczycy, rdzenna, nie ustalonego pochodzenia ludność Australii; ok. 50 tys. (częściowo w rezerwatach), przed przybyciem Europejczyków ok. 300 tys.; łowiectwo, zbieractwo; liczne dialekty. australijska kraina, kraina zoogeogr. o-bejmująca Australię, Nową Gwineę i sąsiednie wyspy; fauna uboga, swoista; ze ssaków gł. torbacze i stekowce; rajskie ptaki, lirogony, papugi. australijskie języki, języki rdzennej ludności Australii; szereg odrębnych rodzin, m.in.: narrinyeri, paleoaustralijska, neo-australijska. Australijski Związek →Związek Australijski. Australijsko-Antarktyczne Wzniesienie, podwodny grzbiet w pd.-wsch. części O. Indyjskiego. Australijsko-Antarktyczny Basen, zagłębienie dna w pd.-wsch. części O. Indyjskiego, między Antarktydą a Wzniesieniem Australijsko-Antarktycznym; głęb. do 6089 m. australopiteki („małpoludy", Australo-pithecinae), najstarsze znane formy czło-wiekowatych z wczesnego plejstocenu; łączą cechy ludzkie (m.in. dwunożność, niewystające kły, używanie narzędzi) i prymitywne (m.in. mózg obj. 450-600 cm3, silny prognatyzm); znaleziska w pd. i wsch. Afryce. Austrazja, wsch. część państwa Franków, w dorzeczu Renu, Menu i Mozeli, z gł. m. Metz; w VI-VII w. odrębne królestwo. Austria (Österreich, Republika Austrii); państwo związkowe w środk. Europie; 83,8 tys. km2, 7,4 mln mieszk. (1969), stol. Wiedeń; inne gł. m.: Graz, Linz, Salzburg, Innsbruck; obejmuje 9 krajów związkowych; j.u. niemiecki. Większość powierzchni górzysta (Alpy, Szumawa); gł. rz.: Dunaj, Inn, Drawa, Mura. Rozwinięty kraj przem.-roln.; wydobycie węgla bmn., ropy naft., rud żel., magnezytów; hutnictwo żelaza i metali nieżel., przemysł maszyn., włók., chem., spoż., drzewny; hodowla bydła typu mlecznego; uprawa roślin pastewnych, zbóż, winorośli; gospodarka leśna; rozwinięta turystyka. — W średniowieczu księstwo (przekształcone z karolińskiej Marchii Wsch.), potem arcyksięstwo; od 1276 we władaniu Habsburgów (od XV w. królów i cesarzy rzym.-niem.), przekształciła się z czasem w monarchię wielonar.; od 1804 cesarstwo austr., 1867-1918 dualistyczna monarchia Austro--Węgry; od 1918 republika; po 1930 rządy austro-faszyzmu, 1938 Anschluss; 1945 przywrócenie republiki, podział na 4 strefy o-kupacyjne, 1955 traktat państw., przywracający suwerenność i zobowiązujący do neutralności; czł. ONZ od 1955. Austriacka Partia Ludowa (Österreichi-sche Volkspartei), austr. partia chrześc.--demokr., zał. 1945; do 1966 w koalicji rządowej z Socjalist. Partią Austrii;przewodn. (od 1970) H. Withalm. austriacka szkoła w ekonomii politycznej (szkoła psychologiczna), szkoła w ekonomii burż., powstała w latach 70-ych XIX w.; jedna z gł. szkół kierunku subiektywis-tycznego; twórca C. Menger, gł. przedstawiciele: F. Wieser, E. Böhm-Bawerk. austriacka wojna sukcesyjna, 1740-48, wojna wywołana wystąpieniem Bawarii, Prus, Francji i Hiszpanii przeciwko sukcesji Marii Teresy w krajach habsburskich; pokój w Akwizgranie uznał jej dziedziczne prawa do tych krajów. austriacki traktat państwowy 1955, podpisany w Wiedniu między Austrią i 4 mocarstwami; przywrócił jej suwerenność po okresie podziału na 4 strefy okupacyjne po II wojnie świat.; zawiera zakaz zjednoczenia polit. i gosp. z Niemcami. austriacki zabór, ziemie pol. włączone do Austrii 1772 podczas I rozbioru: pd. część woj. krak. i sandomierskiego, woj. ruskie część bełskiego oraz wołyńskiego i podolskiego (Galicja), i 1795 podczas III rozbioru: Kraków i tereny po Pilicę, Wisłę i Bug (Nowa Galicja); 1918 ziemie te wróciły do Polski. Austria Dolna (Niederosterreich), kraj związkowy w pn.-wsch. Austrii, w Alpach, na pogórzu Alp, w Kotlinie Wiedeńskiej i w Szumawie; 19,2 tys. km2, 1,4 mln mieszk. (1961); siedziba władz — Wiedeń; kraj przem. z rozwiniętym rolnictwem; wydobycie ropy naft.; turystyka. Austria Górna (Oberösterreich), kraj związkowy w pn. Austrii, w Alpach, na pogórzu Alp i w Szumawie; 12,0 tys. km2, 1,1 mln mieszk. (1961); stol. Linz; kraj przem.-roln.; turystyka. austroazjatyckie języki, rodzina językowa w Indiach i na Płw. Indochińskim; grupy: munda, khasi, mon-khmer, niko-barska, staromalakijska. austromarksizm, kierunek teoret, i polit. ukształtowany w austr. partii socjaldemokr. na pocz. XX w. i stanowiący jedną z ideologicznych podstaw centryzmu w międzynarodowym ruchu robotniczym. austronezyjskie języki (języki malajopoli-nezyjskie), rodzina językowa na wyspach O. Indyjskiego i O. Spokojnego oraz w Malajzji; grupy: indonezyjska, melanezyjska, polinezyjska; ok. 136 min ludzi. Austro-Węgry, państwo 1867-1918, powstałe z przekształcenia cesarstwa austr. na zasadzie równouprawnienia Austrii i Węgier, połączonych unią realną pod dyn. Habsburgów; wspólny monarcha, polityka zagr., wojsko, finanse, waluta, obszar celny, odrębne — konstytucje, rządy i parlamenty; składały się z krajów: cesarstwa austr., Korony węg. oraz Bośni i Hercegowiny. auszpik, mięso lub ryba w galarecie. aut, w grach sport, wyjście piłki (krążka) poza pole gry. Autant-Lara [otã-lara] CLAUDE, ur. 1903, fr. reżyser film.; wybitne adaptacje dzieł lit. (Diabeł wcielony, Czerwone i czarne); Czerwona oberża. autarkia, samowystarczalność gosp. państwa lub grupy państw. aut Caesar aut nihil [łac], „być albo Cezarem albo niczym" (dewiza Cezara Borgii). autekologia, biol. dział ekologii badający zależności organizmu od jego środowiska oraz wpływ zmieniających się czynników ekologicznych środowiska na jego życie i rozwój. autentyczny, zgodny z rzeczywistością; stwierdzony na podstawie dowodów; będący oryginałem; prawdziwy, niewątpliwy, wiarogodny. autentyk, dzieło sztuki lub dokument o udowodnionej prawdziwości; to, co jest autentyczne, oryginał. autentyzm, kierunek poet. w poi. literaturze między woj. propagujący współcz. tematykę, zwł. wiejską; operowanie realiami (organ „Okolica Poetów"). Auteuil [otöj], dzielnica Paryża, między Laskiem Bulońskim i Sekwaną; w A. znany hipodrom przeznaczony wyłącznie do gonitw przeszkodowych i płotowych; najważniejszą gonitwą roku jest klas. Grand Steeple-Chase de Paris (6500 m). auto-, pierwszy człon wyrazów złożonych, oznaczający: sam, własny; odpowiednik polskiego: samo- (np. autodyscyplina). auto, samochód. autoagresja, med. stan uszkodzenia własnych tkanek w przebiegu autoimmunizacji, w którym dochodzi do choroby; np. gościec przewlekły postępujący. autobiografia, opis własnego życia, niekiedy ujęty w formę fabularną. autobus, samochód przeznaczony do transportu większej liczby osób (wg przepisów pol. powyżej 7), zwykle obsługujący regularne linie komunik.; miejski, międzymiastowy lub turyst. (autokar). autocasco [-kasko], ubezpieczenie samochodów na wypadek uszkodzenia lub , kradzieży. autochrom, dawna metoda fotografii barwnej, oparta na addytywnym mieszaniu barw; warstwa światłoczuła była naświetlana poprzez raster, utworzony z ziarenek skrobi o trzech barwach zasadniczych. autochton, etnogr. →tubylec. autochton, geol. masy skalne niezdefor-mowane lub zdeformowane, ale nie przesunięte poziomo i pozostające na miejscu swego powstania. autochtoniczne organizmy (organizmy miejscowe), gat. zwierząt i roślin pochodzące z tego terenu, na którym występują. auto-da-fé [auto da fe; portug.), uroczyste publ. spalenia na stosie ksiąg lub od-stępców od ortodoksji kat., stosowane przez inkwizycję gł. w Hiszpanii i Portugalii. autodrabina, drabina strażacka mech., na podwoziu samochodowym, składająca się z kilku przęseł, wysuwanych za pomocą specjalnego układu wyciągowego na wysokość 20-52 m. autodydaktyka (autodydaktyzm), kształcenie się bez nauczyciela; samokształcenie, samouctwo. autoedukacja, samokształcenie. autoemisja →polowa emisja. autoerotyzm →narcyzm. autogamia, u pierwotniaków połączenie się 2 — powstałych po podziale redukcyjnym — jąder tej samej komórki; u zwierząt tkankowych — samozapłodnienie. autogeniczne czynniki, biol. bliżej nieokreślone wewn. siły organizmów wpływające na ich ewolucję niezależnie od zewn. czynników środowiska. autogeniczne składniki, geol. podstawowe składniki osadowych skał chem. i spoiwa skał okruchowych — minerały tworzące się w basenie sedymentacyjnym w czasie kształtowania się skały lub później. autogiro →wiatrakowiec. autograf, własnoręczny podpis, pismo lub rękopis. autograf, geod. przyrząd stosowany w fotogrametrii do wykreślania map na podstawie zdjęć lotn., które dzięki a. są widoczne w postaci trójwymiarowego modelu terenu. autografia, dawny sposób ręcznego przenoszenia tekstu na kamień litograficzny, płytę aluminiową lub cynkową; obecnie zastąpiona metodą fotokopiowania. autohemoterapia, leczenie bodźcowe własną krwią chorego, polegające na domięśniowym wstrzyknięciu krwi natychmiast po jej pobraniu z żyły. autoimmunizacja, reakcja odpornościowa ustroju skierowana przeciw niektórym własnym komórkom i tkankom, które nabywają właściwości antygenowych; następuje też wskutek przekształcania układu produkującego przeciwciała, tak że organizm zaczyna rozpoznawać własne składniki jako obce. autointoksykacja →samozatrucie. autojonizacja, samorzutna jonizacja atomu zachodząca kosztem jego wewn. energii. autokar, autobus turyst. zapewniający wygodne warunki podróżowania. autokataliza, proces katalizowania reakcji chem. przez jej produkty; szybkość reakcji wzrasta wtedy w miarę gromadzenia się jej produktów. autokefalia [gr.], niezależność kościoła prawosł.. w danym kraju od zwierzchnictwa zagr. władz duchownych. autoklaw, ogrzewany, gł. parą, hermetycznie zamknięty kocioł służący do przeprowadzania różnych procesów chem. lub do wyjaławiania, np. środków spoż. i farm., narzędzi chirurgicznych — w podwyższonej temperaturze i zwiększonym ciśnieniu. autokod, język automatycznego programowania, np. ALGOL, COBOL, SAKO. autokorelacyjna funkcja, dla stacjonarnego procesu stochastycznego funkcja R(s) określona jako wartość oczekiwana iloczynu zmiennej losowej Y(t) (w chwili t) i zmiennej losowej Y(t+s) (przesuniętej o pewien odcinek czasu s): R(s) = E [Y(t) Y(t+s)], gdzie E [...] oznacza symbol wartości oczekiwanej; ma duże znaczenie w technice. autokracja (samowładztwo), sposób sprawowania rządów polegający na skupieniu w rękach jednostki pełni władzy wykonywanej bez kontroli i ograniczeń ze strony innych organów państwowych. autokrator, jedynowładca; w staroż. Atenach tytuł wodza nacz. (strateg-a.); w cesarstwie bizant. — od VII w. tytuł cesarza. autolitografia, graf. litografia, w której artysta sam wykonuje rysunek na płycie kam. oraz odbija ryciny. autonomiczny układ nerwowy 67 autoliza (samorozpuszczanie), samotra-wienie, rozkład zamierających lub obumarłych komórek i tkanek pod wpływem własnych enzymów wewnątrzkomórkowych. automat: 1) maszyna wykonująca cały cykl swej pracy bez udziału człowieka; 2) potocznie pistolet maszynowy. automat kursu, lotn. urządzenie do samoczynnego utrzymywania żądanego kursu statku powietrznego, obecnie jeden z zespołów autopilota. automat obróbkowy, obrabiarka, która po odpowiednim ustawieniu mechanizmu sterującego wykonuje automatycznie cały cykl obróbkowy — wraz z zamocowaniem i odmocowaniem przedmiotu obrabianego. automatyczny: 1) wykonujący coś lub wykonywany bez udziału człowieka, za pomocą automatu, mechanicznie; 2) bezwiedny, machinalny. automatyka, dyscyplina zajmująca się podstawami teorii, i prakt. realizacją urządzeń sterujących procesami (gł. technologicznymi) bez udziału lub z ograniczonym udziałem człowieka; jest podstawą automatyzacji. automaty kontrolno-sortujące, urządzenia do automatycznej kontroli przedmiotów obrabianych przez porównanie ich wymiarów z zamierzonymi oraz sortowanie ich na grupy wymiarowe. automatyzacja, wprowadzenie do produkcji środków techn. w celu samoczynnego sterowania, regulowania i kontrolowania procesów i operacji bez udziału człowieka, którego rola ograniczałaby się do ogólnego nadzoru; a., uwarunkowana względami technol. (specyficzność produkcji), zapewnia obniżkę kosztów produkcji oraz odciążenie człowieka. automatyzm, fizjol. zdolność do samoczynnego funkcjonowania niektórych narządów i ośrodków nerwowych bez kontroli ośrodkowego układu nerwowego, np. praca serca. automatyzm, psychol. wykonywanie czynności dobrze wyćwiczonych (nawykowych) lub odruchowych bez udziału świadomości i koncentracji uwagi. autometamorfizm, geol. przemiany zachodzące w skale magmowej w wyniku oddziaływania na nią roztworów i gazów pochodzących z tej samej magmy, z której wcześniej wykrystalizowała skała. automobilizm →samochodowy sport. Automobilklub, organizacja prowadząca działalność w zakresie sportu motorowego, gł. samoch., oraz turystyki; w Polsce powstajła 1920. automorfizm, krystal. →idiomorfizm. automorfizm, mat. przekształcenie zbioru na siebie będące izomorfizmem. autonomia (niezależność, samostanowienie), określona przez prawo samodzielność jednostki terytorialnej, grupy nar. lub wyznaniowej. autonomiczna prowincja, jednostka terytorialna w Jugosławii; korzysta z określonej konstytucyjnie samodzielności w zakresie ustawodawstwa, administracji i sądownictwa; dwie a.p. w Serbii. autonomiczna republika, w Związku Radzieckim państwo nar. wchodzące w skład jednej z republik związkowych, korzystające ze względu na odrębność nar. mieszkańców z określonej w konstytucji ZSRR i konstytucji republiki związkowej samodzielności. autonomiczny obwód, w ZSRR jednostka adm.terytorialna, wyodrębniona ze względu na skład nar. mieszkańców; nauczanie w języku ojczystym, używanie języka ojczystego w organach państw., rozwijanie kultury narodowej. autonomiczny układ nerwowy (układ nerwowy wegetatywny, trzewny), część układu nerwowego kręgowców unerwiająca narządy wewn.; a.u.n. tworzą ośrodki autonomiczne w mózgu i rdzeniu kręgo- wym, zwoje nerwowe i włókna nerwowe; dzieli się na układ współczulny i przy- współczulny, działające. na ogół antagoni-stycznie. autonomiści galicyjscy, politycy pol. w Galicji walczący 1860-73 o przebudowę Austrii w państwo federacyjne i uzyskanie autonomii dla Galicji. autooksydacja →samoutlenianie. autopilot →sternik samoczynny. autoploidalność (autopoliploidalność), genet. występowanie w jądrze komórek somatycznych więcej niż dwóch identycznych zespołów chromosomów. autoploidy, genet. organizmy, u których zachodzi zjawisko autoploidalności (gł. niektóre rośliny). autopoliploidalność, genet. →autoploidalność. autopompa, wodna pompa pożarnicza zainstalowana na stałe w samochodzie pożarniczym i napędzana jego silnikiem. autoportret, portret artysty wykonany przez niego samego. autoprotoliza, zjawisko dysocjacji elektrolitycznej ciekłych, czystych substancji z wytworzeniem jonów wodorowych. autopsja, stwierdzenie naoczne; oględziny, wizja. autopsja, med. →sekcja zwłok. autor, twórca dzieła lit., nauk., dzieła sztuki, techn. (wynalazku, projektu); także sprawca, inicjator. autoradiografia, jedna z metod radiografii, stosowana gł. do badania lokalizacji pierwiastków i związków chem. w komórkach i tkankach, a zwł. śledzenia przebiegających w nich reakcji, po uprzednim oznakowaniu radioizotopami substancji uczestniczących w tych reakcjach; w medycynie zw. też scyntygrafią. autorament, typ, rodzaj, pokrój, moda. autorament, wojsk, rodzaj zaciągu w dawnym wojsku poi.; a. narodowy i a. cudzoziemski. autoreferat, sprawozdanie autora z własnych prac. autorotacja, samoczynnie podtrzymujący się ruch obrotowy; 1) a. samolotu (lub szybowca) zachodzi przy dużych katach natarcia płatów, np. w korkociągu; 2) a. nie napędzanego wirnika wiropłatu występuje, gdy powietrze opływa wirnik od dołu, np. w wiatrakowcach. autorskie prawo, ogół przepisów zapewniających ochronę praw osobistych i majątkowych twórcom dzieł nauk., lit. i artystycznych; w PRL obowiązuje p.a. z 1952. autorski film, określenie filmu współcz. wyrażającego indywidualny, subiektywny punkt widzenia reżysera, będącego zazwyczaj także autorem scenariusza. autorytarna osobowość, osobowość wykazująca skłonność do uprzedzeń etnocen-trycznych (etnocentryzmu), konserwatyzmu, nietolerancji i agresywności oraz ulegania autorytetom; osobowość antydemokratyczna. autorytatywny, odznaczający się autorytetem; zasługujący na zaufanie; pewny, miarodajny, wiarogodny. autorytet: 1) uznanie, poważanie, jakim cieszą się dane instytucje, osoby, doktryny itp.; 2) osoby, instytucje itp. cieszące się uznaniem w danej dziedzinie. autoryzować, zatwierdzać lub dawać pozwolenie na publikację, przekład, przeróbkę, wystawienie, reprodukcję jakiegoś dzieła. autoserwis, obsługa samochodów (naprawy, konserwacja itp.). autosomy, wszystkie chromosomy danego jądra komórkowego, oprócz chromosomów płciowych. autos sacramentales [a- sakrament-], jednoaktowe, alegor., wierszowane sztuki teatr, o tematyce rel. w XVXVIII w. w Hiszpanii. autostop, bezpłatne podróżowanie, zwykle w celach turyst., przypadkowo napotkanymi w drodze pojazdami. autostrada, arteria kołowa o ulepszonej nawierzchni, z rozdzielonymi jezdniami dla przeciwnych kierunków ruchu oraz 68 autonomiści galicyjscy bezkolizyjnymi skrzyżowaniami (jedno-lub wielopoziomowymi) i odgałęzieniami. Autostrada Słońca (Autostrada del Sole), słynna droga samoch. we Włoszech, łączy Mediolan, Rzym i Neapol; wielkie znaczenie turyst.; dł. 738 km. autosugestia, 'przyswojenie sobie jakiegoś przekonania, do przyjęcia którego brak wystarczających podstaw. autosyn, techn. →selsyn. autoszczepionka, szczepionka sporządza-na z bakterii wyhodowanych z wydzielin lub tkanek chorego i podawana leczniczo temu samemu choremu. autotomia, odruchowe, czynne odrzucenie przez zwierzę części ciała (np. ogona przez jaszczurki), zazwyczaj następnie regenerującej; fizjol. reakcja obronna. autotransformator, transformator, w którym uzwojenia pierwotne i wtórne mają część lub części wspólne. autotransplantacja, przeszczepianie tkanek w obrębie tego samego organizmu, np. skóry z okolicy uda w okolicę policzka tego samego osobnika. autotrofizm (samożywność), odżywianie się związkami nieorg. (CO2, H2O, sole miner.) w drodze ich asymilacji przy użytkowaniu energii świetlnej (rośliny zielone) lub chem. (niektóre bakterie). autotrofy, organizmy odżywiające się związkami nieorg.; olbrzymia większość roślin. autotypia, dawna nazwa fotochem. procesu przygotowania siatkowej formy druk. dla druku wypukłego z oryginałów wielo-tonalnych; obecnie używa się nazwy klisza siatkowa. autożyro →wiatrakowiec. autsajder (ang. outsider), pozostający na zewnątrz jakiejś grupy, poza nią. autsajder (outsider), ekon. kapitalista, zazwyczaj drobny, działający w przemyśle opanowanym przez monopole, lecz nie należący do nich. autsajder (outsider), sport drużyna lub zawodnik zajmujący ostatnie miejsce w tabeli, rozgrywkach, wyścigu itp. Autun [ote], m. w środk. Francji (Bur-gundia); 18 tys. mieszk. (1968); ośr. turyst.; ruiny budowli rzym.; romańska katedra St. Lazare (portal gł. ze sceną Sądu Ostatecznego w tympanonie). autunit (otunit), minerał, uwodniony fosforan uranylowapniowy; żółty; powstaje w strefie utlenienia złóż innych minerałów uranu; źródło otrzymywania uranu i radu. autyzm, zamknięcie się w sobie i osłabienie kontaktu ze środowiskiem zewn., myślenie w oderwaniu od rzeczywistości; jeden z objawów schizofrenii. Auxerre [ose:r], m. w środk. Francji (Burgundia), nad rz. Yonne, ośrodek adm. dep. Yonne; 36 tys. mieszk. (1965); przemysł maszyn.; muzeum; katedra St. Étien-ne (XIII-XIV w.), opactwo benedyktyńskie St. Germain (VIXIV w.), kościół St. Eusébe (XII w.). Avalon, półwysep w pd.-wsch. części Nowej Fundlandii (Kanada); pow. ok. 9 tys. km2, wys. do 290 m; gł. m. St. John's. „Avante", organ Portug. Partii Komunistycznej wydawany od 1932; wychodzi we Francji (Marsylia). Avanti →Glass Grzegorz. „Avanti", dziennik wł., organ centr. Wł. Partii Socjalist., zał. 1896; zawieszony 1926, wychodził w Paryżu; wznowiony nielegalnie we Włoszech 1943; wydawany w Rzymie. Avarua, stol. i gł. port Wysp Cooka, na wyspie Rarotonga; 9,8 tys. mieszk. (1963). Aveiro [awejru], m. w Portugalii (Beira); nad laguną O. Atlantyckiego, ośr. adm. okręgu A.; 16 tys. mieszk. (1960); port rybacki, saliny. Aveling_[əjwlyŋ] EDWARD, 1851-98, socjalista ang., tłumacz prac Marksa i Engelsa; współzałożyciel 1893 Niezależnej Partii Pracy. Avellaneda [awelja-], m. i port w Argentynie, w zespole miejskim Buenos Aires; 330 tys. mieszk. (1960); przemysł spoż., skórz., włók., chem., stoczn., rafinacja ropy naftowej. Avellino, m. we Włoszech (Kampania), vr Apeninach, ośrodek adm. prow. A.; 50 tys. mieszk. (1969); przemysł skórzany. Ayempace (Ibn Badżdża), koniec XI w.-1138, arab. filozof, lekarz, matematyk i astronom; komentator dzieł Arystotelesa, zwalczany przez muzułm. ortodoksję; kilka traktatów mat., dzieło filoz.-etyczne. Avenarius MICHAIŁ P., 1835-95, fizyk ros.; prof. uniw. w Kijowie, czł. Petersburskiej AN; prace gł. w zakresie elektryczności. Ayenarius RICHARD, 1843-96, filozof niem., działający w Szwajcarii; współtwórca (obok E. Macha) empiriokrytycyzmu. Averescu [-resku] ALEXANDRU, 1859-1946, rum. marszałek i polityk; szef sztabu gen.; 1920-21 i 1926-27 premier; założyciel Partii Ludowej. Aversa, m. we Włoszech (Kampania); 42 tys. mieszk. (1963); przemysł spożywczy. Avesta, m. w środk. Szwecji (Bergsla-gen); 11 tys. mieszk. (1963); hutnictwo żel. i aluminium. Aveyron [awerą], rz. we Francji, pr. dopływ Tarn; dł.250 km. Avezzano [aweccano], m. we Włoszech (Abruzja); 30 tys. 'mieszk. (1961); przemysł cukrowniczy. Avila [a-], m. w Hiszpanii (Stara Kastylia), u podnóży G. Kastylijskich, ośrodek adm. prow. A.; 30 tys. mieszk. (1968); ośr. turyst.; zachowany średniow. układ miasta z murami obronnymi, romańsko-gotycka katedra (XII-XIV w.), kościoły — gł. romańskie (m.in. S. Vicente). Avilés [-les], m. i port w Hiszpanii (As-turia), nad Zat. Biskajską; 73 tys. mieszk. (196G); hutnictwo żel., przemysł stoczn., ceram., spoż.; kąpielisko. a vista [wł.], muz. wykonanie utworu z nut bez przygotowania. Aviz, zakon rycerski w Portugalii, utworzony do walki z Maurami 1162; sekula-ryzowany 1789. Aviz, dynastia panująca w Portugalii 1385-1580; zał. przez w. mistrza zakonu A., Jana I. AVNOJ →Antyfaszystowska Rada Wyzwolenia Narodowego Jugosławii. Avogadra liczba, NA liczba cząsteczek zawarta w gramocząsteczce dowolnego ciała lub liczba atomów zawarta w gra-moatomie dowolnego pierwiastka NA = = 6,02 • 1023. Avogadra prawo: jednakowe objętości rozmaitych gazów (par) w tej samej temperaturze i ciśnieniu zawierają jednakowe liczby cząsteczek. Avogadro di Quaregna [a. di kuarenja] AMADEO, 17761856, fizyk wł.; jeden z twórców podstaw atomistycznej teorii materii. Avoine [awuan], gmina w środk. Francji, w pobliżu ujścia rz. Vienne do Loary; 1962 uruchomiono w A. pierwszą fr. elektrownię jądrową o mocy 62 MW. Avola [ạ-], m. we Włoszech (Sycylia); 25 tys. mieszk. (1961). Avon [ejwn] (Upper Avon), rz. w W. Brytanii, 1. dopływ Severn; dł. 155 km; żeglowna od m. Stratford(up) on-Avon. Avonmouth [ejwnmaut], awanport i dzielnica Bristolu (W. Brytania), nad es-tuarium rz. Severn; różnorodny przemysł. Avranches [awrã:sz], m. i port we Francji (Normandia), nad O. Atlantyckim; 9,8 tys. mieszk. (1968); ośr. turyst.; rybołówstwo. Awa, nie istniejące dziś miasto w Birmie, zał. ok. 1365, do 1783 i 1823-37 stolica Górnej Birmy; 1839 zniszczone przez trzęsienie ziemi. Awadallah ABU BAKR, ur. 1917, polityk sudański, prawnik; uczestnik zamachu stanu 1969; min. spraw zagranicznych. awadhutowie, członkowie ind. gminy rel. zał. przez Ramanandę, do której należeć mógł każdy, bez względu na kastę i wyznanie. Awaji [-dźi], wyspa jap. we wsch. części Wewnętrznego M. Japońskiego; 596 km2, 215 tys. mieszk. (1955). awal, poręczenie na wekslu lub czeku; poręczyciel (awalista) odpowiada za zapłatę poręczonej sumy w takich samych rozmiarach jak dłużnik, za którego poręczył. Awalokiteśwara, w buddyzmie jeden z najpopularniejszych bodhisattwów, symboliczne wcielenie miłosierdzia, życzliwości dla świata. Awanesow RUBEN I., ur. 1908, radź. rusycysta, fonetyk i dialektolog; prof. uniw. w Moskwie, czł. AN ZSRR; liczne prace ięzykozn. (Fonietika sowriemiennogo russ-kogo litieraturnogo jazyka). awangarda, nowatorska działalność intelektualna, zwł. artystyczna. awangarda, wojsk, straż przednia, oddział lub pododdział ubezpieczający maszerującą kolumnę od" przodu. Awangarda Krakowska, grupa poetów i krytyków (T. Peiper, J. Przyboś, ]. Brzę-kowski, J. Kurek), związanych w okresie międzywoj. z pismami „Zwrotnica" i „Linia"; występowali z programem zbliżenia poezji do cywilizacji techn., w wierszu cenili log. konstrukcję i dynamizm stylu. awanport (przedporcie), obszerny basen przy wejściu do portu wodnego, objęty falochronami; umożliwia w okresach burzy oczekiwanie statków na zwolnienie miejsca przy nabrzeżu. awans, potocznie przejście na wyższe stanowisko, zwiększenie uposażenia pracownika. awans społeczny, proces przechodzenia jednostek, warstw, klas od niższych pozycji społ. do wyższych; jeden z gł. rodzajów ruchliwości społecznej. awantaż, daw. przewaga, wyższość nad kimś, pierwszeństwo, wyróżnienie; zaleta; korzyść, zysk. awanturyn, minerał, odmiana kwarcu iskrząca się wskutek zawartości wrostków łyszczyku; używany do wyrobu drobnych przedmiotów ozdobnych. awaria, uszkodzenie urządzenia przem. lub transportowego, powodujące przerwę w jego użytkowaniu lub zakłócenia w procesie produkcyjnym. awaria wspólna, celowe, rozmyślne spowodowanie szkody lub nadzwyczajnych wydatków przez kapitana statku handl. dla uniknięcia większych strat grożących statkowi lub ładunkowi. Awaris →Tanis. Awarowie (słów. Obrzy), koczowniczy lud tur. lub mong., w VI w. przybyły z Azji nad Dunaj; założyciele silnego państwa w Panonii (chanat awarski); 796 rozbici przez Karola W., zniknęli w IX w. awarska kultura →kestelska kultura. awarski chanat, państwo w środk. części Dagestanu; od końca XII w. do 1864; podbite przez Rosję. awatara, w religii hind. zejście, wcielenie bóstwa, zwł. Wisznu, który podejmuje inkarnacje (zwierzęce, ludzkie), aby zbawiać ludzkość. Awdaniec (Abdank), szlachecki herb poi.; odwrócona litera M (łękawica) srebrna w polu czerwonym; w XIII w. herb Awdańców, później ponad 100 rodzin, m.in. Ankwiczów, Jazłowieckich, Skarbków. Awdańcy, wielkopol. ród rycerski w średniowieczu; wybitni przedstawiciele: Michał — fundator klasztoru w Lubieniu; Skarbimir — wojewoda Bolesława Krzywoustego. Awejde OSKAR, 1837-ok. 1890, działacz polit. z okresu powstania 1863; czł. Rządu Nar. (1863), reprezentant prawicy „czerwonych". Awentyn, wzgórze w staroż. Rzymie; w okresie wczesnej republiki dzielnica plebejuszy, w okresie cesarstwa — arystokracji; liczne zabytki (ruiny term i pałaców, piramida Cestiusza). awentyńska opozycja, antyfaszystowska opozycja deputowanych komunistów, socjalistów, liberałów i katolików we Włoszech, którzy po zamordowaniu deputowanego socjalist. G. Matteotiego (10 VI 1924) postanowili nie uczestniczyć w pracy parlamentu; 1926 mandaty członków o.a. unieważnione. aweroa, bot. →oskomian. Awerroes (Ibn Ruszd), 1126-98, wszechstronny uczony, najwybitniejszy arab. filozof średniow.; komentator Arystotelesa, pozostawił wiele dzieł i traktatów, wywarł znaczny wpływ na chrzęść, scholastykę. awerroizm łaciński, kierunek w filozofii eur. XII w. nawiązujący do koncepcji Awerroesa; głosił rozdział nauki i polityki od teologii i kościoła (Siger z Brabancji, Marsyliusz z Padwy i in.). awers, strona przednia, zw. główną, monety lub medalu; przeciwieństwo rewersu. awersja, niechęć, obrzydzenie, odraza, wstręt. Awesta, święta księga mazdaizmu z ok. X-VI w. p.n.e. w języku staroirańskim (awestyjskim); najstarsza część — hymny Gatha; wg podania tekst pierwotny zniszczony w IV w. p.n.e.; obecnie 5 ksiąg, większość wierszowana; komentarze (zend) do tekstów awestyjskich w języku pahlawi. awestyjski język, staroirański język Awesty; najstarsza jej część, hymny Gatha, reprezentuje stan językowy z ok. VI w. p.n.e. AWF →Akademia Wychowania Fizycznego. awiacja, dawna nazwa lotnictwa. awicenia, bot. →rozcięża. Awicenna (Ibn Sina), 980-1037, arab. filozof i lekarz, pochodzenia tadż.; autor med. kanonu używanego w Europie przez kilka stuleci, komentator Arystotelesa; dzieła jego spalono; wpływ na chrześc, scholastykę. awidja, w ind. filozofii i religii niewiedza, podstawa maji; wg buddyzmu przyczyna cierpień w życiu. awifauna (ornitofauna), ogół gat. ptaków określonego obszaru lub środowiska; np. a. Afryki, a. Polski, a. łąki. Awinion (Avignon), m. w pd. Francji (Prowansja), nad Rodanem, ośrodek adm. dep. Vaucluse; 86 tys. mieszk. (1968); ośr. handl. (owoce, warzywa), przem. i turyst.; muzeum; romańska katedra, got. kościoły, warowny zamek papieski (XIV w.), kościoły, pałace (XVII-XVIII w.). awiniońska niewola, okres rezydowania papieży w Awinionie 1309-77; spowodowana ich bezsilnością wobec antyfeudalnego ruchu komun wł. i zależnością polit. od Francji. awiofon, używane dawniej urządzenie do wzajemnego porozumiewania się załogi w samolocie, złożone z tuby, przewodu gumowego i słuchawek. awiomatka, potoczna nazwa lotniskowca. awionetka, nazwa małego samolotu sportowego.. awionika, wyodrębniany niekiedy dział elektroniki zajmujący się budową przyrządów i urządzeń elektronicznych dla potrzeb lotnictwa. awista, zwrot używany na zobowiązaniach płatniczych oznaczający ich płatność za okazaniem. awitaminozy, choroby powstające wskutek braku lub niedoboru witamin, np. B, — beri-beri, C — szkorbut, D — krzywica, K — skazy krwotoczne. awiważowanie, włók. →ożywianie. awizo, zawiadomienie o dokonaniu określonej transakcji handl., operacji bankowej itp. Azay-le-Rideau 69 awizo, żegl. mały okręt woj. do służby patrolowej i pomocniczej, np. eskorty większych jednostek lub konwojów. awokado gruszka →smaczliwka. awunkulat, zwyczaj w matrylinearnym typie rodziny; brat kobiety, nie mąż, jest prawnym opiekunem jej dzieci; dziedziczą one po nim majątek, pozycję społeczną. Awwakum PIETROWICZ, 1621(?)-82, pro-topop, pisarz rel.; ideolog raskolników, przeciwnik reform nikoniańskich; spalony na stosie; głośna autobiografia Żytije pro-topopa Awwakuma. Axel [aksəl] (m. w pd.-zach. Holandii), 1944 (19 IX) podczas ofensywy aliantów po pięciodniowych walkach z wojskami niem. polska 1 Dyw. Pancerna zdobyła miasto. Axela Heiberga Lodowiec [1. akse- haj-], lodowiec na Antarktydzie, schodzący z pn. stoków G. Królowej Maud; u podnóża gór łączy się z Lodowcem Szelfowym Rossa. Axentowicz TEODOR, 1859-1938, malarz; czł. stow. Sztuka, przedstawiciel Młodej Polski; prof. SSP w Krakowie; obrazy rodzajowe {Pogrzeb huculski) i symbol. (Smutek), portrety kobiet i dzieci. Axer ERWIN, ur. 1917, reżyser, dyr. Teatru Współczesnego, prof. PWST w Warszawie; Kariera Artura Ui B. Brechta, Trzy siostry A. Czechowa; felietony o teatrze. Axer OTTO, ur. 1906, scenograf; dekoracje w teatrach dram. Lwowa, Łodzi i (od 1949) Warszawy {Igraszki z diabłem J, Drdy, Don Karlos F. Schillera), także w operze. Ax-les-Thermes [aks le term], m. we Francji, w Pirenejach, nad rz. Ariege; 1,7 tys. mieszk. (1968); znane uzdrowisko (gorące źródła miner.) i ośr. turystyczny. Ayacucho [ajakuczo], m. w pd. Peru, w Andach; ośrodek adm. dep. A.; 24 tys. mieszk. (1961); uniwersytet. Ayamonte [aja-], m. w Hiszpanii (Andaluzja), przy ujściu Gwadiany; 13 tys. mieszk. (1960); port rybacki; ośr. turystyczny. Aydm [ajdyn], m. w pd.-zach. Turcji, ośrodek adm. prow. A., w dolinie rz. Men-deres; 43 tys. mieszk. (1965); przemysł włók., spoż.; ośr. regionu uprawy tytoniu. Ayer [eər] ALFRED, ur. 1910, filozof ang., zwolennik neopbzytywizmu; prof. uniw. w Londynie i Oxfordzie. Ayers Rock [eərz rok] (Oolra), olbrzymi monadnok w Australii (Terytorium Pn.), na pd.-zach. od m. Alice Springs; ok. 345 m; „święte miejsce" ludności tubylczej; turystyka. Aylesbury [ejlzbəry], m. w W. Brytanii (Anglia), ośr. adm. hrabstwa Buckingham-shire; 36 tys. mieszk. (1968); przemysł spożywczy. ayllu [ailju], wspólnota wiejska Indian andyjskich. Aymé [emy] MARCEL, 1902-67, pisarz fr., powieści (Zielona kobyła), nowele, komedie o elementach satyry na współcz. społeczeństwo., Ayr [eər] m. w W. Brytanii (Szkocja), port nad O. Atlantyckim; ośr. adm. hrabstwa A.; 46 tvs. mieszk. (1966); hutnictwo żel., przemysł maszyn., chem., obuwniczy. Ayrton [ę3rtn] WILLIAM EDWARD, 1847-1908, ang.' fizyk i elektrotechnik; prof. szkół inżynierskich i instytutów techn. (m.in. w Londynie, Tokio); konstruktor elektr. pojazdu drogowego oraz przyrządów pomiarowych. A.z →amperozwoje. Azad ABUL KALAM, 1888-1958, polityk ind.; działacz ruchu narodowowyzwoleńczego, współpracownik Gandhiego; 1923 i 1939-46 przewodn. Ind. Kongresu Narodowego. azalia, bot. →różanecznik. Azãa y Diaz [atanja i diat] MANUEL, 1880-1940, hiszp. polityk i pisarz, republikanin; 1931-33 i 1934-36 premier, 1936-39 prezydent. Azay-le-Rideau [aze 1ö rido], m. we Francji, nad rz. Indre; renes. zamek 70 Ažbé (XVI w., obecnie muzeum); kościół (XI, XVI w.). Ažbé ANTON, 1862-1905, malarz słoweń.; prowadził w Monachium prywatną szkołę mai. skupiającą m.in. malarzy krajów słów.; portrety i kompozycje rodzajowe, często o tematyce orientalnej. azbest, ogólna nazwa minerałów z grupy serpentynu lub amfiboli, występujących w postaci włóknistych skupień; włókna podatne są do tkania i spilśniania; używany do wyrobu materiałów ogniotrwałych i izolacyjnych. azbestocement (eternit), materiał bud. wyrabiany z azbestu i cementu portlandzkiego; płyty z a. są niepalne i służą do krycia dachów i okładania ścian budowli; rury z a. są używane do wykonywania przewodów. azbestoza, rodzaj pylicy płuc, powstającej wskutek wdychania pyłu azbestowego. azbolit, laminaty fenolowo-formaldehy-dowe na nośniku papierowym. azbotekstolit, laminaty fenolowo-formal-dehydowe na nośniku z tkaniny azbestowej; pol. odpowiednik: rezotekst a. azdyk (asdic), rodzaj hydrolokatora. Azef JEWNO F., 1869-1918, agent carskiej ochrany, m.in. działał w wydziale bojowym partii eserowców; po zdemaskowaniu zbiegł za granicę. Azeglio Taparelli [(d)adzeljo t.] MASSI-MO D', 17981866, pisarz wł.; bojownik o niepodległość Włoch; pisma polit., powieści hist., pamiętniki. azeotropia, występowanie mieszanin ciekłych (dwu- lub więcej składnikowych) o określonym składzie (azeotropów), które mają taki sam skład cieczy, jak i pary nad cieczą; azeotropów nie można rozdzielić w drodze destylacji, mogą one wrzeć w temperaturze niższej (a. dodatnia) lub wyższej (a. ujemna) niż czyste składniki. azeotropowa destylacja, metoda rozdzielania mieszanin blisko wrzących cieczy przez wprowadzanie do nich substancji tworzących z jednym lub kilkoma składnikami mieszaniny azeotrop wystarczająco różniący się temperaturą wrzenia od innych składników. Azerbejdżan (Azerbejdżańska SRR), republika związkowa w ZSRR, na Zakauka-ziu; 86,6 tys. km2, 5,1 mln mieszk. (1970); stoi. i gł. port Baku, inne gł. m.: Kirowa-bad, Sumgait; w skład A. wchodzą: Nachiczewańska ASRR i Nagorno-Karabachski OA. Na pn. i pd.-zach. góry, w części środk. Niz. Kurańska. Ważny w ZSRR region wydobycia ropy naft. i gazu ziemnego, rafinacji ropy naft. i uprawy roślin podzwrotnikowych (bawełna, herbata, winorośl). — W starożytności pd. A., od III w. także część pn. (tzw. Albania Kaukaska), podległe monarchii pers.; w VII w. podbity przez Arabów, w XI — przez Turków seldżuckich; od XV w. teren rywalizacji tur.-pers.; w XIX w. podzielony między Rosję i Persję; od 1920 republika radź., od 1922 w ZSRR (192236 w składzie Federacji Zakaukaskiej). Azerbejdżanie, lud tur. o kaukaskich elementach etnicznych; mieszkańcy Azerb. i Arm.SRR, ok. 3 mln, i Azerbejdżanu Irańskiego, ok. 2 mln; język azerbejdżański. Azerbejdżan Irański, górzysta kraina w pn.-zach. Iranie, zamieszkała gł. przez Azerbejdżan; obejmuje dwie prow.: A. Wsch. i A. Zach.; uprawa zbóż, bawełny, drzew owocowych, winorośli; pasterska hodowla owiec, kóz, bydła; wydobycie rud miedzi. Azerbejdżan Wschodni, prowincja w pn.-zach. Iranie; 73,7 tys. km2, 2,6 min mieszk. (1966); ośr. adm. Tebriz. Azerbejdżan Zachodni, prowincja w pn.-zach. Iranie; 35,4 tys. km2, 1,1 min mieszk. (1966); ośr. adm. Rezaije. azerbcjdżański język, z ogiizyjskiej grupy języków tur., bliski osmańskiemu; najstarsze zabytki z XIV w., w piśmie arab.; współcz. język lit. od XX w., na podstawie dialektów Baku i Szemachy; alfabet rosyjski. Azevedo [azewedo] ALUIZIO, 1857-1913, pisarz brazyl.; naturalist. powieści o problematyce społ., dramaty. Azhar, al- (Dżami al-Azhar) najsłynniejsza uczelnia arab., w Kairze (Egipt); zał. przy meczecie al-A., zbudowanym 972 przez arab. wodza Dżauhara. Azikiwe NNANDI, ur. 1904, polityk nige-ryjski; 1960-63 gen. gubernator i nacz. dowódca sił zbrojnych, 1963-66 prezydent; obalony. Azincourt [azęku:r] (w. w pn.-zach. Francji), 1415, w czasie wojny stuletniej, zwycięstwo wojsk ang. nad liczniejszą armią francuską. Aziz Nesin (właśc. Mahmut Nusret), ur. 1915, tur. pisarz satyryk; zbiory opowiadań, powieści, sztuki teatralne. Azja, największa część świata, tworząca z Europą kontynent Eurazję; 44,4 min km2, 2,0 mld mieszk. (1968); rozciągłość południkowa 8,4 tys. km, równoleżnikowa 8,6 tys. km. Silnie rozczłonkowana (półwyspy 19,5% pow., wyspy 6,2°/o); najwyższy punkt Czomolungma 8848 m, najniższy — poziom Morza Martwego 394 m p.p.m.; średnia wys. 987 m; ok. 70% pow. zajmują góry (Himalaje, Tien-szan, Ałtaj, Kaukaz) i wyżyny (Tybetańska, Mongolska, Irańska) z rozległymi bezodpływowymi kotlinami (Kaszgarska, Dżungarska, Cajdam); w części pn.-zach. i wsch. olbrzymie niziny (Zachodniosyberyjska, Tu-rańska, Chińska); największe rzeki: Ob z Irtyszem, Jenisej, Angara, Lena, Amur, Huangho, Jangcy, Mekong, Ganges, Brahmaputra; największe jeziora: M. Kaspijskie (na granicy z Europą), Aralskie, Bajkał; klimat od polarnego na skrajnej pn. do równikowego, wybitnie wilgotnego na pd.-wsch. i zwrotnikowego skrajnie suchego na pd.-zach.; na większości obszaru — silnie kontynentalny; w części pn. tundra i tajga, w środk. i pd.-zach. stepy, półpustynie i pustynie, w pd.-wsch. — dżungla; do ok. 62°N wieczna marzłoć; b. różnorodna fauna. A. zamieszkuje 57% ludności Ziemi; przeważają rasy odmiany żółtej; zaludnienie b. nierównomierne; najgęściej zaludnione obszary w pd.-wsch. A., najsłabiej w środk. Azji. Azja Mniejsza, najdalej na zach. wysunięty półwysep Azji (Turcja); oddzielony od Europy cieśn. Bosfor i Dardanele; pow. ok. 500 tys. km2; w części środk. Wyż. Anatolijska obrzeżona G. Pontyjskimi i Taurusem; gł. rzeki: Kizilirmak, Sakarya; wydobycie rud chromu. azjanickie języki, nazwa umowna obejmująca szereg wymarłych języków nie-indoeuropejskich i niesemickich w Azji Pd.-Zach., w VI-IV tysiącleciu p.n.e.: protohetycki, hurycki, urartyjski, sumeryj-ski, elamicki i in. azjanizm, kierunek w retoryce antycznej rozwijający się na gruncie kultury hellenistycznej (III—I w. p.n.e.) w Azji Mniejszej; kwiecistość stylu, bogactwo, niezwykłość formalna. Aznavour [-wu:r] CHARLES, ur. 1924, fr. piosenkarz, kompozytor i aktor film., pochodzenia arm.; uprawia typ piosenki lit., wykonuje gł. własne utwory. azobenzen C6H5—N=N—Ć6H5, najprostszy związek azowy; żółte kryształy; pochodne a. są ważnymi barwnikami. azoik, geol.→archaik. azoospermia, brak plemników w nasieniu wskutek wrodzonego niedorozwoju jąder, uszkodzenia komórek plemniko-twórczych, zarośnięcia kanalików najądrzy (wskutek rzeżączki); jedna z przyczyn niepłodności mężczyzn. Azorin [atorin] →Ruiz Martinez José. Azory (Acores), archipelag wulkanicznych wysp portug. na O. Atlantyckim; 2,4 tys. km2, 327 tys. mieszk. (1961); największe wyspy: Śao Miguel, Terceira, Pico; częste trzęsienia ziemi; gorące źródła: uprawa ananasów, pomarańczy, winorośli; turystyka; gł. m. Ponta Delgada. azot N, pierwiastek chem. o liczbie atom. 7, z grupy azotowców; bezwon-ny, niepalny gaz, bierny chemicznie; gł. składnik powietrza (75,5% wag.); wartościowość od — 3 do +5; otrzymywany przez destylację frakcjonującą ciekłego powietrza; stosowany m.in. do otrzymywania amoniaku; związki a. (np. białka) są niezbędne do życia. „Azot" →Zakłady Chemiczne „Azot". azotany, pochodne nieorg. (sole) lub org. (estry) kwasu azotowego HNO3; sole — substancje krystal., rozpuszczalne w wodzie, mają silne właściwości utleniające; stosowane jako nawozy miner., materiały wybuchowe oraz w lecznictwie. azotawy kwas HNO2, słaby kwas istniejący tylko w rozcieńczonych roztworach wodnych; łatwo rozkłada się na kwas azotowy, tlenek azotu i wodę; pochodnymi są azotyny. azotki, dwuskładnikowe połączenia azotu z metalami i niektórymi niemetalami; zwykle ciała stałe, odporne na wysoką temperaturę, niektóre b. twarde, np. azotek boru BN — twardszy od diamentu, stosowany m.in. do utwardzania stali. azotniak, sztuczny nawóz miner.; zawiera azot w postaci cyjanamidku wapnia; żrący i trujący; stosowany przed siewem; pylisty, granulowany lub olejowany. azotobakter, bakteria tlenowa zdolna do wiązania azotu z powietrza, żyjąca w glebach i wodach; a. wzbogaca glebę w związki azotu przyswajalne przez rośliny. azotobakteryna, preparat zawierający żywe kultury azotobaktera; wysiewany jako nawóz bakteryjny wraz z nasionami. azotowanie, obróbka cieplno-chem. polegająca na nasycaniu warstwy powierzch-niowej przedmiotów stal. lub żeliwnych azotem w temp. do 750°; a. utwardza powierzchnię, uodparnia na korozję itp. azotowce, pierwiastki chem. tworzące V grupę główną układu okresowego; azot N i fosfor P — niemetale, arsen As i antymon Sb — półmetale, oraz bizmut Bi — metal; wartościowość od —3 do +5; najważniejsze: azot i fosfor. azotowe nawozy, nawozy miner, zawierające azot konieczny do wytwarzania w roślinach gł. białek; powodują bujny wzrost roślin; n.a. saletrzane, amonowe, amidowe i in. azotowodorowy kwas HN3, ciecz trująca, silnie wybuchowa; słaby kwas; z metalami tworzy sole — azydki. azotowy kwas HNO3, mocny kwas nieorg.; żrąca ciecz — rozpuszcza większość metali; silny utleniacz; otrzymywany przez katalityczne utlenianie amoniaku (np. wobec siatki platynowej); tzw. k.a. dymiący zawiera rozpuszczone tlenki azotu; stosowany szeroko w produkcji nawozów sztucznych, barwników, materiałów wybuchowych, preparatów farm.; pochodne — azotany. azotox (DDT), dwuchlorodwufenylotrój-chioroetan; uniwersalny środek owadobójczy (insektycyd), stosowany do zwalczania stonki ziemniaczanej i iw. szkodników, nie zalecany w uprawach przeznaczonych na paszę lub do bezpośredniej konsumpcji. azotu dwutlenek NO2, trujący, czerwo-nobrunatny gaz; z wodą tworzy kwas azotawy i azotowy; b. silny utleniacz; stosowany do nitrowania i do napędu rakiet. azotu podtlenek N2O (gaz rozweselający), gaz o słodkawym zapachu; ma działanie oszałamiające; stosowany do krótkotrwałej narkozy, np. w dentystyce. azotu tlenek NO, bezbarwny gaz, b. łatwo utleniający się do dwutlenku azotu; produkt przejściowy w otrzymywaniu kwasu azotowego. azotu tlenki, dwuskładnikowe połączenia azotu z tlenem, w których azot występuje na +1, +2, +3, +4, +5 stopniu utlenienia; najważniejsze: tlenek NO i dwutlenek NO2. azotyny, pochodne nieorg. (sole) lub org. (estry) kwasu azotawego HNO2; stosowane w przemyśle chem., gł. barwników (np. a. sodu NaNO2), oraz w lecznictwie (np. a. amylu C5H11ONO). Azow, m. w Ros.FSRR (obw. rostow-ski ) , port w pobl i ż u uj ścia D onu do M. Azowskiego; 56 tys. mieszk. (1967); przemysł maszyn., rybny, stoczniowy. azowa grupa, chem. grupa funkcyjna składająca się z 2 atomów azotu połączonych podwójnym wiązeniem —N = N—, Podział polityczny Azji (bez ZSRR) Państwo lub terytorium charakterystyczna (jako chromofor) dla barwników azowych. azowe barwniki, najliczniejsza i jedna z najważniejszych technicznie grupa barwników syntet., zawierających w cząsteczce co najmniej jedną grupę azową; obejmują pełną paletę barw (z wyjątkiem zieleni), stosowane do barwienia wszystkich rodzajów włókien naturalnych i chemicznych. azowe związki Ar—N = N—Ar, aromatyczne związki org., w których 2 rodniki AZS 71 arylowe połączone są z grupą azową —N=N—; barwne (ważna grupa barwników). Azowie, mit. germ. ród dobroczynnych bogów, po pokonaniu Wanów rządzący światem: Odyn, Thor, Tyr, Baldur, Hajm-dal; boginie z rodu A. — Azyny: Frija, Nanna, Sif; siedzibą A. był Asgård. Azowskie Morze, odgałęzienie M. Czarnego, połączone z nim Cieśn. Kerczeńską; pow. 38 tys. km2, głęb. do 14,5 m. AZS →Akademicki Związek Sportowy. Powierzchnia Ludność Stolica lub ośrodek w tys. km2 w tys. 1969 administracyjny Państwa niepodległe 647,5 16 516 Kabul 2 149,7 7 100a Rijad 0,6 207 Manama a 47,0 750 Thimphu 678,0 26 980 Rangun 65,6 12 240 Kolombo 9 597,0 740 000 Pekin 1.0 8 988 Victoria 0,016 260 Makau 9,3 630 Nikozja 300,0 37 178 Quezond 3 268,1 536 983 Delhi 1 904,3 434,9 1 648,0 20,7f 369,7 195,0 . 287.7 97,7 181,0 22,0 120.5 98.5 16,0 236.8 10,4 332.6 0,3 1565,0 140,8 946.7 0,6 514,0 185,2 780,6 158.8 170.9 116 000 8 840 27 892 2 822 102 322 5 000 1220 2 160 6 701 100 13 300 31 130 570 2 893 2 645 10 583 108 1240 10 845 111830 2 017 34 738 5 866 34 375 20 700a 17 867 Djakarta Bagdad Teheran Tel-Awiwg Tokio Sana Asz-Szaab Amman Phnom Penh Doha Phenianj Seulk Kuwejt Vientiane Bejrut Kuala Lumpur Malé Ułan Bator Katmandu Islamabad Singapur Bangkok Damaszek Ankara Hanoi — Ustrój lub status polityczny Afganistan Arabia Saudyjska Bahrajn Bhutan Birma Cejlon Chińska Republika Ludowae Hongkong Makau Cypr Filipiny India Indonezjae Irak Iran Izrael Japoniah Jemen Jemen Południowyi Jordania Kambodża Katar Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna Korea Południowa Kuwejt Laos Liban Malajzja Malediwy Mongolska Republika Ludowa Nepal Pakistan Singapur Syjam Syria Turcja1 Wietnamu Republika Demokratyczna Wietnamu Południowego Republikam Bożego Narodzenia Wyspa Brunei Kokosowe Wyspy Oman Oman Traktatowy Riukiu Sikkim n monarchia konstytucyjna monarchia absolutna monarchia monarchia absolutna republika związkowa państwo Wspólnoty Narodówb republika socjalistyczna posiadłość bryt. na terytorium ChRL posiadłość portug. na terytorium ChRL republika, członek Wspólnoty Narodów republika republika związkowa, czł. Wspólnoty Narodów republika republika monarchia konstytucyjna republika monarchia konstytucyjna republika republika monarchia konstytucyjna monarchia konstytucyjna monarchia konstytucyjna republika socjalistyczna republika monarchia konstytucyjna monarchia konstytucyjna republika związkowa monarchia konstytucyjna, czł. Wspólnoty Narodów republika republika socjalistyczna monarchia konstytucyjna republika, czł. Wspólnoty Narodów republika, czł. Wspólnoty Narodów monarchia konstytucyjna republika republika republika socjalistyczna republika Terytoria niesamodzielne i zależne 0,14 4a — 5,8 116 Brunei 0,014 la — 212,4 565a Maskat 83.6 2,2 7.1 14,9 0,4 180a 974 191 590 480a Dibaj Naha Gangtok Dili — związkowe terytorium zamorskie Australii sułtanat pod protektoratem W. Brytanii związkowe terytorium zamorskie Australii formalnie niepodległy sułtanat, zależny od W. Brytanii 7 7 szejkatów pod protektoratem W. Brytanii terytorium pod administracją USA monarchia konstytucyjna pod protektoratem Indii kolonia, formalnie prowincja zamorska Portugalii część Palestyny administrowana przez lokalne instytucje przy pomocy Egiptu k konstytucyjna stolica Korei (wg artykułu 103 konstytucji KRL-D) obecnie ośrodek adm. tzw. Republiki Koreańskiej; l łącznie z częścią europejską; m Tymczasowy Rząd Rewolucyjny Republiki Wietnamu Południowego nie ustanowił jeszcze stolicy; ośrodkiem adm. tzw. Republiki Wietnamu utrzymującej się dzięki zbrojnemu poparciu Stanów Zjednoczonych jest Sajgon; n wyspy Okinawa i Sakishima Timor Portugalski Gaza 1968; termin „państwo Wspólnoty Narodów" oznacza samodzielne państwo, należące do Wspólnoty i uznające monarchę bryt. za głowę państwa; monarcha bryt. reprezentowany jest przez gubernatora; c łącznie z wyspą Tajwan (pow. 36 tys. km2, 13,8 mln mieszk. — 1969), prowincją ChRL nie wyzwoloną jeszcze spod rządów Kuomintangu; d stolica konstytucyjna; siedziba rządu- Manila; e łacznie z Irianem Zachodnim należącym do Oceanii; . a b powierzchnia po zakończeniu działań wojennych 194849 między Izraelem a państwami arabskimi; powierzchnia w granicach ustalonych przez ONZ 1947 - 14 tys. km2; g w wyniku decyzji rządu Izraela, podjętej 1950 wbrew rezolucji ONZ 1947 o umiędzynarodowieniu Jerozolimy, siedzibą centralnych władz tego państwa jest Jerozolima (część izraelska — Nowe Miasto); h łącznie z odzyskanymi 1968 wyspami Bonin; i łącznie z wyspą Sokotrą należącą do Afryki; j Siedziba rządu KRL-D; f 72 Aztekowie Aztekowie, lud indiański w Meksyku; w XV w. utworzyli silne państwo (gł. ośr. Tenochtitlán) o wysokiej kulturze; rolnictwo i rzemiosło; liczne świątynie-pirami-dy, pałace, posągi bóstw, malarstwo ścienne, ilustracje rękopisów; pismo obrazkowe; państwo i kulturę A. zniszczyli w XVI w. Hiszpanie. Azuela [atu-] MARIANO, 1873-1952, pisarz meksyk.; uczestnik walk rewol.; powieści związane z rewolucją (Los de abajo), o tematyce społ.-obyczajowej. Azuga, m. w pd. Rumunii, w dolinie rz. Prahova; 5 tys. mieszk. (1968); przemysł włók., szklarski; uzdrowisko, ośr. turyst.-wypoczynkowy. Azul [asul], m. w Argentynie (prow. Buenos Aires); 31 tys. mieszk. (1960); przemysł spoż., chem., cementowy. azulan, farm. wyciąg spirytusowy z kwiatów rumianku pospolitego; działa przeciwzapalnie, przeciwalergicznie i słabo bakteriobójczo. azulejos, płytki z wypalonej gliny do wykładania ścian, pokryte barwnym szkliwem, gładkie (najstarsze) lub zdobione; wyrabiane w XIV-XVII w. w Hiszpanii i Portugalii. azulen C10H8, nienasycony węglowodór dwupierścieniowy; niebieskie kryształy; pochodne a. występują w olejkach eterycznych. azuryt, minerał, zasadowy węglan miedzi; niebieski, o szklistym połysku; powstaje w strefie utlenienia złóż siarczków miedzi; ruda miedzi; używany też do produkcji farb oraz jako materiał dekoracyjny. azydki, sole kwasu azotowodorowego HN 3; a. metali ciężkich, łatwo ulegające wybuchowemu rozkładowi, stosowane są jalco detonatory, np. a. ołowiu. azyl, schronienie udzielane przez państwo cudzoziemcowi ściganemu lub prześladowanemu na tle polit., rasowym itp. — na terenie innego państwa. azyl dyplomatyczny, schronienie udzielone na terenie placówki dyplomatycznej osobie ściganej przez organy państwa, w którym znajduje się placówka; a.d. uznawany jest jedynie w krajach Ameryki Łacińskiej. azylska kultura, archeol. kultura wczesnego mezolitu, od ok. 8 tys. p.n.e., w zach. Europie; łowiectwo, rybołówstwo; narzędzia gł. krzemienne; nazwa od jaskini Mas d'Azil w Pirenejach. azymut, kąt między kierunkiem północy a danym kierunkiem, mierzony zgodnie z ruchem wskazówek zegara. azymut, astr. kąt dwuścienny między płaszczyzną południka niebieskiego i płaszczyzną przechodzącą przez dany obiekt oraz bieguny niebieskie. azymut, mat. we współrzędnych sferycznych kąt φ pomiędzy rzutem promienia wodzącego r na płaszczyznę xy i dodatnią półosią (inaczej: długość geogr.). azynowe barwniki, grupa barwników syntet. o szkielecie fenazynowym; stosowane do barwienia wełny, jedwabiu, skóry, bawełny na zaprawie taninowej. Ażajew W AS I LI J N., 1915-68, pisarz ros.; głośna powieść Daleko od Moskwy poświęcona budowie rurociągu o ważnym znaczeniu strategicznym. ażur, ozdobny układ otworów stosowany w architekturze (przeźrocza, maswerki, balustrady) i rzemiośle artyst. (kraty, fi- , ligran, koronki itp.). ażur, techn. odpady blachy powstające przy wycinaniu (na prasie) przedmiotów. B b, litera alfabetu łac. (i pol.), pochodząca poprzez gr. (β (beta) od północno-cemickiej (fenickiej) litery beth. b (hes], muz. nazwa obniżonego o półton dźwięku h. b, symbol jednostki baria. B, symbol jednostki bel. B, symbol pierwiastka chem. boru. ba, wg staroegip. wierzeń dusza ludzka, która ginęła wraz z ciałem; drugi, obok ka, składnik osobowości człowieka. Ba, symbol pierwiastka chem. baru. B.A. →Bachelor of Arts. Baabda, m. w środk. Libanie, ośrodek adm. prow. Liban Górski; 7 tys. mieszk. (1968). Baade WALTER, 1893-1960, astrofizyk amer., pochodzenia niem.; odkrywca populacji gwiazdowych, dokonał rewizji skali odległości galaktyk. Baader F RANZ VON, 1765-1841, niem. teozof i filozof społ.; przedstawiciel konserwatywnej myśli społ.-polit. w niem. romantyzmie. Baal, mit. kananejski bóg przyrody i płodności, czczony pod postacią byka; epitety B. określały jego funkcje, np. B.-Hadad był bogi e m burz y, de sz cz u i urodzaju, B.-Alijan — źródeł i pory deszczowej, B.-Melkart — opiekunem Tym. Baalbaki LAJLA, ur. ok. 1930, pisarka arab. z Libanu; w twórczości wpływy egzystencjalizmu; powieści i zbiory nowel krytykujące konserwatyzm i zacofanie. Baalbek (staroż. Heliopolis), m. w środk. Libanie; 28 tys. mieszk. (1968); rzemiosło; ośr. turyst., uzdrowisko; staroż. ośrodek kultu Jowisza Heliopolitańskiego, ruiny monumentalnego rzym. sanktuarium z 3 świątyniami o niezwykle bogatej dekoracji (I-III w.). baalizm, kult boga Baala; kult agrarny, związany z dorocznym cyklem przemian w przyrodzie; XII-VII w. p.n.e. wywierał silny wpływ na Izraelitów; w Syrii i Fe-nicji wyparty dopiero przez chrystianizm. Baalszemtow (właśc. Israel ben Eliezer), ok. 170061, mistyk żyd., twórca chasy-dyzmu. Baas, al- →Socjalistyczna Partia Odrodzenia Arabskiego. „Baas, al-" ['odrodzenie'], dziennik syryjski; organ partii al-Baas, wydawany od 1962. Bab, 1820-50, pers. reformator rei., twórca babizmu; ogłosił się mahdim; autor św. księgi babistów — Bajan. Baba Burnu, najdalej na zach. wysuni ę t y prz yl ąde k Az j i M n. ( T urcj a) ; 39°29'N, 26°10'E. Baba CORNELIU, ur. 1906, malarz rum.; realist. portrety, martwe natury, kompozycje figuralne, pejzaże, ilustracje. Babadag, m. w Rumunii (Dobrudża); 8 tys. mieszk. (1968). B aba F i g ani ( z w. mał ym Hafi z e m) , 2 poł. XV W.-1519, poeta pers.; wiersze lir., miłosne. Baba Gurgur, ośr. wydobycia i rafinacji ropy naft. w pn. Iraku, w pobliżu Kirkuku; rurociągi do portów nad M. Śródziemnym. Babajewski S IEMION P„ ur. 1909, pisarz ros.; powieści o tematyce kołchozowej (Kawaler Złotej Gwiazdy). babakoto, zool. →indris. Baba Nakkasz, XVI w., malarz tur. na dworze Sulejmana Wspaniałego; jego freski zdobiły pałac sułtana. Babanowa M ARIJA L, ur. 1900, aktorka ros.; 192027 w zespole Meyerholda, role gł. we współcz. dramacie radzieckim. Babar (Baber, właśc. Zahir ad-Din Mu-hammad), 1483-1530, założyciel ind. dyn. Wielkich Mogołów, potomek Timura i Czyngis-chana; zdobywca pn. Indii, organizator państwa, patron uczonych i artystów; autor pamiętników. Babar, grupa wysp indonez. w Molukach Pn.; ok. 800 km 2 , 20 tys. mieszk.; gł. wyspa B. babassu olej, olej otrzymywany z nasion palmy babassu, używany do wyrobu margaryny, mydła oraz smarów. babassu palma →atalia. babbit, stop łożyskowy cyny z antymonem i miedzią; stosowany do wylewania panewek łożyskowych silnie obciążonych. Babbit [bäbytl IRVING, 1865-1933, amer. krytyk lit., współtwórca antyromant. i an-tynaturalistycznego kierunku badawczego zw. nowym humanizmem, postulującego nawrót literatury do idei klasycyzmu. Babel ISAAK E., 1894-1941, ros. pisarz nowelista, dramaturg; nowele (Opowiadania odeskie, Armia konna); dramat Zmierzch o tematyce odeskiej. Bab, E1-, m. w pn.-zach. Syrii; 32 tys. mieszk. (1967). Bab el-Mandeb, cieśnina między Afryką a Płw. Arabskim; łączy M. Czerwone z Zat. Adeńską (O. Indyjski); najmniejsza szer. 26,5 km. Babelthuap, wulkaniczna wyspa w Karol i nach, naj wi ę ks z a w grupi e P al au; 396 km2; wydobycie boksytów. Babel wieża →wieża Babel. Babenbergowie, dynastia panująca w Austrii 9761246. Baber →Babar. Babes [babesz] VICTOR, 1854-1926, rum. mikrobiolog i histopatolog; założyciel Instytutu Bakteriologii i Patologii w Bukareszcie; prace nad wścieklizną, błonicą, dżumą, nosacizną; jeden z pionierów seróterapii i profilaktyki szczepieniami. babeszjoza, wet. →piroplazmoza bydła. Babeuf [baböf] FRANCOIS, 1760-97, fr. działacz rewol.; czołowy przedstawiciel komunizmu utopijnego; łączył idee komunizmu utopijnego z ideą walki klas; twórca koncepcji społ.-polit. zw. babuwiz-mem. Babia Góra, najwyższy szczyt Beskidów Zach., w Beskidzie Żywieckim, na granicy z Czechosłowacją; 1725 m; wchodzi w skład Babiogórskiego Parku Narodowego. Babice, w. w pow. chrzanowskim, woj. krak.; na wzgórzu ruiny zamku Lipowiec (XIV-XVIII w.). Babick JULIUSZ MIKOŁAJ, 1820-po 1873(?), działacz Komuny Paryskiej, czł. Komitetu Centr. Gwardii Narodowej i Komisji Sprawiedliwości; działacz I Międzynarodówki. babie lato, meteorol. nazwa początkowego okresu jesieni (zwykle 2 poł. września, pocz. października), który cechuje duża liczba ciepłych, słonecznych dni; • średnia temp. dobowa od 15° do 5°. babie lato, zool. nitki pajęczyny wytwarzane jesienią gł. przez młode pająki; niesione wiatrem przenoszą pająki na zimo\ wiska i służą do rozprzestrzeniania gatunku. Babilée [-ly] JEAN (właśc. Jean Gutt-man), ur. 1923, fr. tancerz i choreograf; solista wielu zespołów baletowych fr. i amerykańskich. Babilon, staroż. m. w środk. Mezopotamii (obecnie Irak), nad Eufratem; od pocz. II tysiąclecia p.n.e. stol. państwa babil., centrum kult; Mezopotamii, ośr. kultu Marduka; ruiny miasta VII/VI w. p.n.e. — ogromne obwarowania, świątynia Esangila i zikkurat Etemenanki, ,,droga procesyjna" z bramą Isztar, pałac król. z wiszącymi ogrodami Semiramidy. Babilonia, staroż. państwo semickie w pd. Mezopotamii, ze stol. w Babilonie, Bachmann 73 utworzone ok. 2000-1500 p.n.e. na, terenach Sumero-Akadu; 3 okresy rozkwitu: starobabil. (ok. 2000-ok. 1500, rządy Amorytów; Hammurabi); średniobabil. (ok. 1500-ok. 1000, rządy Kasytów); nowobabil. (ok. 1000-ok. 500, rządy Chaldejczyków — stąd B. często zw. Chaldeją); w VII/VI w. rozkwit kultury babil.; 539 p.n.e. podbój przez Persję. Babilończycy, staroż. mieszkańcy pd. Mezopotamii, przeważnie Semici, wśród nich Amoryci, twórcy państwa babilońskiego, i Aramejczycy. babilońska niewola, pobyt Żydów na wygnaniu w Babilonii (ok. 597-ok. 537 p.n.e.) po zdobyciu, a następnie zburzeniu Jerozolimy przez Nebokadnezara II. babilońsko-asyryjska sztuka, rozwijała się w Mezopotamii w II i I tysiącleciu p.n.e.; monumentalna architektura świecka (pałace) i sakralna (świątynie, zikku-rat); rzeźba, płaskorzeźba, malarstwo — przedstawienia ujęte hieratycznie, kompozycja pasowa; rzemiosło artyst.: brązow-nictwo, gliptyka (cylindryczne pieczęcie), wyroby z kości słoniowej. Babimojszczyzna, region obejmujący część obszaru woj. zielonogórskiego (pow. sulechowski, część międzyrzeckiego i wschowskiego) i pozn. (część pow. nowotomyskiego, wolsztyńskiego); dawne pogranicze wielkopolsko-brandenbursko-śląskie, zamieszkałe w większości przez ludność poi.; w okresie zaborów i po traktacie wersalskim (przyznającym część B. Niemcom) istniały tu liczne ośrodki walki z germanizacją. Babimost, m. w pow. sulechowsklm, woj. zielonogórskim, nad Obrzycą; 3,2 tys. mieszk. (1968); tradycje stroju i pieśni lud. (Izba Pamiątek Regionalnych). — Prawa miejskie 1397; miasto wielkopolskie, od 1793 pod panowaniem Prus; 1919 zdobyty przez powstańców wielkopolskich, traktatem wersalskim przyznany Niemcom; walka o zachowanie polskości (poi. organizacje, szkolnictwo). babimór (widłak goździsty, Lycopodium clavatum), gat. widłaka o łodygach płożących się, do 3 m dł.; rośnie w suchych lasach sosnowych; zarodniki (tzw. likopodium) stosowane w przemyśle farm. i odlewnictwie. Babinicz W ALDEMAR , 1901-69, pisarz i pedagog; kierownik Uniw. Lud. w Rożnicy; reportaże, powieści i opowiadania o wsi (Listy z parafii, Apostołowie). „Babińska Rzeczpospolita", nazwa pa rodii państewka, zał. w Babinie pod Lub linem w XVI w. przez sędziów lubelskich S. Pszonkę i P. Kaszowskiego. Babiński ANTONI (właśc. Alojzy Bogusławski), 1812-47, działacz patriot.; emisariusz TDP w Poznańskiem, 1847 aresztowany przez władze prus. i stracony. Babiński JAN, 1873-1921, chemik cukrownik; wykładowca w Tow. Kursów Nauk. i na Polit. Warsz.; kierownik Centr. La boratorium Cukrowniczego. Babiński JÓZEF, 1857-1932, lekarz neurolog; klinicysta w Paryżu, czł. tamtejszej Akad. Med.; opisał objawy neurologiczne, dał podwaliny neurochirurgii. Babiński LEON, ur. 1891, prawnik, specjalista prawa międzynar.; prof. uniw. w Poznaniu, w Wyższej Szkole Ekon. w Szczecinie i Polit. Szczecińskiej; od 1947 czł. Instytutu Prawa Międzynar. w Genewie. Babińskiego objaw, prostowanie (zamiast zgięcia) palucha i rozstawianie pozostałych palców stopy podczas mech. drażnienia podeszwy; świadczy o uszkodzeniu dróg piramidowych rdzenia. Babiogórski Park Narodowy, zał. 1954 (rezerwat od 1934); pow. 1709 ha; obejmuje pn. stronę masywu Babiej Góry; kocioł lodowcowy, bór mieszany z jaworem, bukiem, jodłą, bór świerkowy; liczne endemiczne gat. roślin piętra alpejskiego; jeleń karpacki, ryś, głuszec. babirussa (Babyroussa babirussa), ssak z rodziny świń; wys. w kłębie do 80 cm; u samca górne kły przebijają wargę i sterczą na kształt rożków; bagniste lasy Celebesu i wysp sąsiednich; łowna. Babits [bobicz] MIHALY, 1883-1941, poeta węg.; reprezentant mieszcz. humanizmu; od 1919 red. czasopisma „Nyugat"; liryki refleksyjne, proza, historia literatury eur., przekład Boskiej Komedii Dantego. Babiuch EDWARD, ur. 1927, działacz ruchu robotn.; od 1949 w Zarządzie Woj. w Katowicach, a następnie w ZG ZMP; 195963 sekr. Warsz. Kom. Woj. PZPR; 1965-70 kier. Wydz. Organizacyjnego KC PZPR; od grudnia 1970 czł. Biura Polit. KC PZPR i sekretarz KC PZPR. babizm, doktryna rel. pers. sekty muzułmańskiej, stworzona ok. poł. XIX w. przez Baba; b. przeciwstawiał się fanatyzmowi rei., odrzucał obrzędowość; kontynuacją b. jest bahaizm. babka (Plantago), kosmopolityczna, rozetkowa roślina zielna; pospolity chwast; liście b. zwyczajnej i b. lancetowatej lecznicze. babki (Gobiidae), rodzina kosmopolitycznych ryb słodkowodnych i mor., do 12 cm dł.; ciało walcowate; b. filipińska (ok. 1 cm dł.) — najmniejszy kręgowiec. Baboczkin Boius A., ur. 1904, ros. aktor film. i teatr., reżyser teatr.; odtwórca postaci słynnego dowódcy radź. z lat wojny domowej (Czapajew). Babol (dawniej Barforusz), m. w Iranie (Mazandaran); 49 tys. mieszk. (1966). Baborów, m. w pow. głubczyckim, woj. opolskim, nad Psiną; 3,7 tys. mieszk. (1968); cukrownia; węzeł kol.; barok, kościół drewn. (XVIII w.); prawa miejskie w XIII w. i 1718. Babrios, 2 poł. II w., bajkopisarz gr.; naśladowca Ezopa; zbiór bajek pisanych w cholijambach (zachowanych ok. 130). Babski BOLESŁAW, 1900-39, działacz lud., publicysta, prawnik; jeden z założycieli i prezes (1921-24) Poi. Akademickiej Młodzieży Lud.; 1935-39 prezes ZMW RP „Wici". babuin (pawian masajski, Papio cynocephalus), małpa wąskonosa, dł. ok. 1 m; ploworudy; pożywienie mieszane; stepy i góry środk. i pd. Afryki. Babuszkin IWAN W., 1873-1906, rewolucjonista ros., bliski współpracownik Lenina, robotnik; 1895 czł. Związku Walki o Wyzwolenie Klasy Robotn.; kilkakrotnie więziony i zsyłany; podczas rewolucji 1905-07 rozstrzelany za organizowanie robotników Irkucka do powstania zbrojnego. babuwizm, program komunizmu utopijnego z XVIII/XIX w. głoszony przez F.Ń. Babeufa i jego zwolenników; pierwsza synteza idei komunist. — równości i sprawiedliwości społ. — z ideą walki klas. Babuyan [babüjã], grupa wysp filipińskich na pn. od Luzonu; największa wyspa Camiguin — 165 km2; uprawa ryżu; rybołówstwo. baby kamienne, archeol. posągi kam., zwykle kobiet z pucharem lub rogiem w ręku, rzadziej mężczyzn z mieczem u pasa; najstarsze scytyjsko-sarmackie z III-I w. p.n.e. Bac STANISŁAW, 1887-1970, hydrotechnik, meliorant; prof. WSR we Wrocławiu, czł. PAN; prace dotyczące erozji gleb, gospodarki wodnej, melioracji, bioklimatologii. baca, starszy pasterz (zwierzchnik juhasów) u górali pol.; kieruje wypasem powierzonych jego opiece owiec i przetwórstwem mleka owczego. Bacău [bakə u], m. we wsch. Rumunii, ośr. adm. okręgu B.; .73 tys. mieszk. (1966); przemysł spoż., włók., papiern.; w pobliżu wydobycie ropv naftowej. Bac Bo [bak bo], pn. część Wietnamu (1.885-1945* protektorat fr. Tonkin);_ ważny region roln.; gł. m. Hanoi, Hajfong. Bacchelli [bakkẹ-] RICCARDO , ur. 1891, wł. poeta, powieściopisarz i krytyk lit.; powieści hist., fantast.-alegor., opowiadania. Bacchiglione [bakkilione], rz. we Włoszech, pr. dopływ Brenty; dł. 118 km; gł m. — Padwa. Bacciarelli [baczczia-] MARCELLO, 17311818, malarz pochodzenia wł., od 1756 w Polsce; nadworny malarz i doradca artyst. Stanisława Augusta; dziekan honorowy uniw. w Warszawie; portrety (króla), obrazy hist., malowidła ścienne łączące cechy klasycyzmu, baroku i rokoka. Bacewicz GRAŻYNA, 1913-69, wybitna skrzypaczka i kompozytorka; utwory orkiestrowe, koncerty, kwartety smyczkowe, balet Z chłopa król, opera radiowa Przygoda króla Artura. Bach ALEXANDER VON, 1813-93, polityk austr.; premier 1852-59, realizował politykę konserwatywną, centralistyczną i germanizacyjną (tzw. era B.). Bach CARL PHILIPP EMANUEL, 1714-88, syn Johanna Sebastiana, kompozytor niem.; liczne koncerty, symfonie, utwory kameralne, oratoria, kantaty. Bach ERIcH VON DEM, ur. 1899, generał hitlerowski; 1941 dowódca SS i policji na okupowanych terenach ZSRR; od 1942 pe ł nomocni k do walki z part yz antką w okupowanej Europie; udział w licznych zbrodniach, m.in. 1944 w czasie tłumienia powstania warsz.; skazany w NRF — jedynie za zabójstwa w 1. 30-ych. Bach JOHANN CHRISTIAN, 1735-82, syn Johanna Sebastiana, kompozytor niem.; opery, symfonie, koncerty. Bach JOHANN SEBASTIAN, 1685-1750, kompozytor niem., jeden z najwybitniejszych twórców muz., organista-wirtuoz; Msza hmoll, 2 pasje — wg św. Mateusza i św. Jana, ponad 200 kantat kość. i świeckich, Magnificat; utwory orkiestrowe (6 Koncertów brandenburskich, suity), organowe i fortepianowe (Das wohltemperierte Klamer). Bach JULIUS CARL VCN, 1847-1931, inżynier niem.; prof. polit. w Stuttgarcie, gdzie założył pierwsze w świecie laboratorium badań wytrzymałościowych. Bach WILHELM F RIEDEMANN, 1710-84, syn Johanna Sebastiana, kompozytor niem.; symfonie, koncerty, sonaty, polonezy, kantatv. bachanalie (bakchanalie), w staroż. Rzymie obrzędy ku czci Dionizosa-Bakchosa, dostępne tylko dla wtajemniczonych. bachantki (bakchantki), mit. gr. towarzyszki Dionizosa lub uczestniczki orgiastycznych obchodów ku jego czci; przedstawiane w wieńcach na głowie; oplecione winoroślą lub bluszczem, z tyrsem, bębenkiem lub fletem w rękach. Bachczysaraj, m. w Ukr.SRR (obw. krymski); 11 tys. mieszk. (1959); pałac chanów (XVI, XVIII w., obecnie muzeum A. Suworowa). — Stolica chanatu krymskiego (XV w.-1783). Bachelard [basz(ö)lạ:rl GASTON, 18841962, fr. filozof, teoretyk nauki i krytyk lit.; prof. uniw. w Dijon i Sorbony; przedstawiciel fr. racjonalizmu; własne poglądy filoz. (racjonalizm dostosowywany do stanu i potrzeb przyrodoznawstwa) nazywał ,,racjonalnym materializmem". bachelor [bäczələr], najniższy stopień nauk. nadawany obecnie przez uniwersytety anglosaskie. Bachelor of Arts [bäczələ r ow a: rts] (B.A.), najniższy stopień nauk. nadawany w dziedzinie sztuki, obecnie gł. przez uniwersytety anglosaskie. Bachelor of Science [bäczələr ow sajəns] (B.Sc), najniższy stopień nauk. nadawany w dziedzinie nauk ścisłych, obecnie gł. przez uniwersytety anglosaskie. Bachleda KLIMEK (KLEMENS), 1849-1910, taternik, przewodnik tatrzański; jeden z założycieli i najaktywniejszych czł. TOPR; zginął w czasie akcji ratunkowej. Bachmann INGEBORG, ur. 1926, poetka austr.; liryka refleksyjna (wiersz wolny), lir. opowiadania, autobiogr. proza. 74. Bachmann Bachmann KURT , ur. 1909, działacz ruchu robotn. w NRF; czł. KPD; od 1969 przewodn. DKP. bachmaty, staropol. nazwa niedużych, krępych, b. wytrzymałych koni wierzchowych, używanych przez jazdę tatar, i polską. Bachmietjew WŁADIMIR M., 1885-1963, pisarz ros.; powieści o wojnie domowej; opowiadania sławiące odwagę i poświęcenie żołnierzy radź. w walce z hitlerowskim najeźdźcą. bachmistrz, w średniow. Polsce przełożony górników w kopalni soli, podlegający żupnikowi; urząd niekiedy dziedziczny. Bachofen [ba-] JOHANN JAKOB, 1815-87, szwajc. historyk prawa; badacz zagadnień kultury i jej rozwoju; wprowadził pojęcie matriarchatu; przyczynił się do rozwoju etnografii. Bachotek, w. w pow. brodnickim, woj. bydgoskim, nad Jez. B.; ośr. wypoczynkowy. Bachruszyn SIERGIEJ W., 1882-1950, historyk radź.; prof. uniw. w Moskwie, czł. AN ZSRR; badacz historii Syberii; Oczerki po istorii kołonizacyi Sibiri w XVI i XVII ww. Bachus, łac. imię Bakchosa (Dionizosa). Baćka Palanka, m. w Jugosławii (Wojwodi na) , port nad Dunaj e m; 17 t ys. mieszk. (1965); przemysł spożywczy. Baćka Topola, m. w Jugosławii (Wojwodina); 14 tys. mieszk, (1965). Backer [bakər] JACOB ADRIAENSZ, 160851, hol. malarz i grafik; uczeń Rembrandta; portrety, sceny bibl., mit., alegoryczne. backhand [bäkhänd; ang.] sport →bekhend. Backhaus [bak-] WILHELM, 1884-1969, pianista niem., osiadły w Szwajcarii; znany odtwórca dzieł niem. klasyków. Backlund [baklünd] HELGE GOETRIK, 1878-1958, szwedz. geolog i petrograf; prof. uniw. w Uppsali; prace poświęcone gł. Fennoskandii oraz procesom granityzacji. Backlund [baklünd] OSKAR, 1846-1916, astronom ros., pochodzenia szwedz.; czł. Petersburskiej AN; wyznaczył masę Merkurego, brał udział w pomiarach długości południka na Spitsbergenie. Backvis [bakwis] CLAUDE, ur. 1910, slawista belg.; prof. uniw. w Brukseli, czł. PAN; studia o literaturze poi. (Trembecki, Wyspiański); przekłady. Bacolod [bako-], m. w Filipinach, port na zach. wybrzeżu wyspy Negros; ok. 147 tys. mieszk. (1966); przemysł cukrowniczy. Bacon [bejkən] FRANCIS, 1561-1626, ang. mąż stanu i filozof; gł. przedstawiciel e m pi ryz m u me t o dol . i mat e r i al i z m u XVI w., prekursor teorii indukcji eliminacyjnej; Novum Organum. Bacon [bęjkən] FRANCIS , ur. 1910, malarz ang., gł. przedstawiciel powoj, nurtu sztuki figuratywno-ekspresyjnej; wpływ na dzisiejsze malarstwo eur. młodego pokolenia. Bacon [bejkən] ROGER, ok. 1214-ok. 1294, ang. filozof i uczony; prekursor nowoż. empiryzmu, krytyk metody scholastycznej. Bacovia [bakowja] GHEORGHE (właśc. G. Vasiliu), 1881-1957, poeta rum..; przedstawiciel symbolizmu. bacówka, drewn. szałas na halach służący bacy i juhasom w okresie wypasu owiec. bacytracyna, antybiotyk wytwarzany przez Bacillus subtilis; działa zwł. na bakterie Gram-dodatnie; stosowany gł. miejscowo na rany i błony śluzowe; działa synergicznie z penicylinami. Baczewski JAN, 1890-1958, działacz poi. w Niemczech; czł. Rady Nacz. Związku Polaków w Niemczech, współzałożyciel Związku Mniejszości Nar. w Niemczech. Baczka- (węg. Bácska, serb. Bačka), kraina hist. na Węgrzech i w Jugosławii, między Dunajem a Cisą; gł. m.: Subotica, Sombor, Baja. Baczkowski monastyr, monastyr w Bułgari i , 11 km od m. Ase nowgrad, z ał . w XI w.; budowle sakralne i mieszkalne (XI, XVII, XIX w.); malowidła ścienne (XII-XIV, XVII w.). baczmegi (baczmagi), buty szyte z cholewkami ściętymi ku tyłowi, wzorowane na obuwiu tur., noszone w Polsce przez kobiety i mężczyzn w XVII w. Baczyński KRZYSZTOF KAMIL (pseud. Jan Bugaj), 1921-44, syn Stanisława, poeta; czołowy liryk pokolenia woj.; żołnierz AK, zginął w powstaniu warsz.; zbiory pośmiertne Śpiew z pożogi, Utwory zebrane. Baczyński STANISŁAW, 1890-1939, ojciec Krz ys z t ofa Kami l a, k ryt yk l i t . ; s t udi a o ekspresjonizmie, krytyce lit.; Losy romansu, Literatura w ZSRR. Baczyński WŁADYSŁAW, 1893-1937, działacz pol. i międzynar. ruchu robotn.; od 1910 czł. SDKPiL; organizator wielu strajków; od 1923 czł. FPK; 1928 poseł z listy Jedności Robotniczo-Chłopskiej. Badacsonytomaj [bodoczońtomoj], znane kąpielisko i ośr. turyst.-wypoczynkowy na Węgrzech, nad Balatonem; przemysł winiarski. badacze Pisma św., protest, grupa wyznaniowa zał. 1878 w USA; zwolennicy chiliazmu, praktykujący jedynie chrzest przez zanurzenie oraz czytanie Biblii. Badajew ALEKSIEJ J., 1883-1951, radź. działacz partyjny i państw.; 1912-14 poseł bolszewicki do Dumy Państw.; po rewolucji październikowej m.in. przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej Ros.FSRR 1938-43. Badajoz [-chot], m. w Hiszpanii (Estremadura), nad Gwadianą, ośrodek adm. prow. B.; 101 tys. mieszk. (1966); przemysł spożywczy. Badalona, m. w Hiszpanii (Katalonia), nad M. Śródziemnym; 131 tys. mieszk. (1966); przemysł włók., chem., spoż.; port rybacki. Badami, miejscowość w Indii (Majsur), k. Bagalkot; w VI-VII w. stol. dyn. Czalukjów; zabytki: ruiny fortu, świątynie bramińskie (VII w.), świątynie skalne (VI-VII w.). badan, garbnik wyodrębniony z wieloletniej rośliny zielnej — bergenii. badania podstawowe, prace nauk.-badawcze zmierzające do osiągnięcia postępu wiedzy nauk. przez uzyskanie nowych prawd (twierdzeń nauk., uogólnień) o zależnościach przyrody lub faktach społ.; b.p. mogą być wolne (nie kierowane) lub kierowane konkretnym celem praktycznym. badania psychotechniczne, badania — za pomocą testów — zdolności i przydatności ludzi do różnych zawodów i czynności. badania rozwojowe, prace nauk.-badawcze zmierzające do wykorzystania w praktyce przem. rezultatów badań stosowanych (np. produkcja serii doświadczalnej pewnych wyrobów lub wdrożenie nowych metod wytwarzania). badania stosowane, prace nauk.-badawcze zmierzające do wykorzystania wynikóv badań podstawowych do unowocześnienia wyrobów i metod ich wytwarzania (tj. technologii i organizacji produkcji); wyniki b.s. sprawdza się w laboratoriach lub w postaci prototypów (np. ma-. szyn lub urządzeń). badanie trzeciego stopnia (third degree), termin.używany (zwł. w USA) na określenie brutalnych metod stosowanych przez policję w celu wymuszenia przyznania się do winy. Badarajana, I—II w., ind. filozof, przedstawiciel wedanty, autor Brahmasutry. Badari kultura, nazwa kultury prahist. w staroż. Egipcie (koniec V tysiąclecia p.n.e.); wyroby miedziane, ceramika, początki plastyki figuralnej (wyobrażenia człowieka). Badecki KAROL, 1888-1953, historyk literatury, bibliograf; odkrywca, badacz i wydawca zabytków pol. literatury mieszcz. XVI-XVII w. B ad e n, m. w Sz wajcari i ( Argowi a) ; 58 tys. mieszk. — zespół miejski (1968); przemysł elektrotechn., włók.; uzdrowisko z gorącymi źródłami. Baden, m. w Austrii (Dolna Austria), u podnóży Lasu Wiedeńskiego; 22 tys. mieszk. (1961); słynne uzdrowisko z ciepłymi źródłami, znane od czasów rzymskich. Baden-Baden, m. w NRF (Badenia-Wirtembergia), w pn.-zach. Schwarzwaldzie; 39 tys. mieszk. (1968); uzdrowisko o świat, sławie (radioaktywne, ciepłe źródła solankowe); przemysł maszyn., spożywczy. Badeni KAZIMIERZ, 1846-1909, konserwatywny polityk galic. i austr.; od 1886 namiestnik Galicji, 1895-97 premier austriacki. Badeni M ARCIN, 1762-1824, działacz polit. i gosp.; poseł na Sejm Czteroletni; prezes Sądu Najwyższej Instancji, a od 1820 min. sprawiedliwości w Królestwie Polskim. Badeni STANISŁAW MARCIN, 1850-1912, konserwatywny polityk galic; czł. Rady Szkolnej Krajowej, poseł do sejmu krajowego; marszałek krajowy Galicji. Badeni WŁADYSŁAW, 1819-88, działacz galic; długoletni poseł do sejmu krajowego. Badenia, kraina hist. Niemiec (w NRF, B.-Wirtembergia); od 1112 margrabstwo, od 1771 księstwo, 1918-45 kraj związkowy Rzeszy. Badenia-Wirtembergia(BadenWiirttem-berg), kraj związkowy w pd.zach. części NRF; 35,8 tys. km2, 8,6 mln mieszk. (1968); stol. Stuttgart, inne gł. m.: Mannheim, Karlsruhe; silnie uprzemysłowiony, z wysoko rozwiniętym rolnictwem. Baden-Powell [bejdn pouel] ROBERT STEPHENSON, 1857-1941, generał ang.; uczestnik wojny przeciw Burom; twórca skautingu. badeńskie powstanie, powstanie 184849 w Badenii; cel: wprowadzenie republiki, uchwalonej 21 IX 1848; nacz. wodzem (VIVII, 1849) gen. L. Mierosławski; stłumione przez wojska pruskie. Badgastein [ba:tgasztain], uzdrowisko (cieplice radioaktywne) i ośr. turyst.-wypoczynkowy o międzynar. sławie, w Austrii (Salzburg), w Wysokich Taurach; 5,6 tys. mieszk. (1961). badian (anyż gwiazdkowy, Illicium veru m ) , ni ski e , wi e cz ni e z i e lone drz e wo z rodziny magnoliowatych; rośnie dziko i uprawiany w Chinach; owoc użytkowany jak anyżek. Badi az-Zaman Hamadani, ?-1007, pisarz pers.; uważany za twórcę typowej makamy, którą w literaturze arab. doprowadził do szczytowej formy al-Hariri. Badings [bą:dyrjs] HENK, ur. 1907, kompozytor hol.; przedstawiciel awangardy; symfonie, koncerty, balety (Balet elektroniczny), opery, oratoria. Badische Anilin- und Soda-Fabrik AG. [ba: dyszə anili:n unt zo:da fabri:kl (BASF), niem. zakłady chem., zał. 1861 w Mannheim, przeniesione 1865 do Lud-wigshafen; 1925-45 wchodziły w skład.I.G. Farbenindustrie; obecnie w NRF; produkują gł. barwniki, tworzywa sztuczne, związki azotowe. badminton [bädmyntən; ang.] (kometka), gra zbliżona do tenisa, rozgrywana na punkty, pojedynczo lub parami, na polu gry dł. 13,4 m i szer. 6,1 m; przez siatkę (wys. 155 cm) przebija się rakietką małą lotkę. Badoglio [-doljo] PIĘTRO, 1871-1956, wł. marszałek i polityk; 1925-28 i 1937-40 szef sztabu gen.; 1943-44 na czele rządu, podpisał zawieszenie broni z aliantami. Badulla, m. w Cejlonie, ośrodek adm. prow. Uwa; 27 tys. mieszk. (1963). Badura JERZY. 1845-1911, działacz nar. na Śląsku, pastor; 1884-91 założyciel i red. ,.Nowin Śląskich" we Wrocławiu. Bahama Wyspy 75 Badura JÓZEF, 1903-43, działacz ruchu robotn.; 1926-39 wykładowca w Pol. Gimnazjum Realnym w Orłowej; przewodn. ZG Pol. Stow. Robotn. Oświatowo-Gimnastycznego „Siła"; od 1929 sekr. Poi. Socjalist. Partii Robotn. w Czechosłowacji; zamordowany przez hitlerowców. Badurski JĘDRZEJ, 1740-89, lekarz; prof. Uniw. Jag.; założyciel pierwszego szpitala klinicznego, inicjator w Polsce nowocz. klinicystyki; działalność społ.-lekarska. badylarka (mysz badylarka, Micromys minutus), pospolity gryzoń z rodziny myszowatych; dł. ciała 6-7 cm; gniazdo wije na źdźbłach zbóż; pola i łąki Eurazji; szkodnik. badylarz, łow. byk łosia lub daniela, mający poroże w kształcie masywnych tyk (badyli) rozgałęzionych w grube palczaste wyrostki. badyle, łow. →biegi, też tyki łosia lub daniela badylarza. r baedeker [be:dəkə ; niem.], nazwa przewodni ków t uryst . wydawanych prz e z K. Baedekera; obecnie potoczna nazwa wszelkich książek-przewodników dla turystów. Baedeker [be:dəkə r] KARL, 1801-59, niem. księgarz i wydawca; znany z serii przewodników turyst. po krajach świata, zw. baedekerami. Bachr [be:r] WACŁAW, 1873-1939, zoolog i cytolog; prof. uniw. w Warszawie, czł. PAU; przyczynił się do wyjaśnienia roli chromosomów w determinacji płci. Baekeland [beklönd] LEO HENDRIK, 1863-1944, belg. chemik i przemysłowiec; opracował technologię otrzymywania fenoplastów. Baer [bẹ:r] CARL ERNST VON, 1792-1876, ros. biolog i podróżnik, pochodzenia niem.; prof. uniw. w Królewcu i Akad. Medyko-Chirurgicznej w Petersburgu; odkrył komórkę jajową ssaków; twórca embriologii porównawczej. Baera prawo rozwojowe [p.r. bera], uogólnienie (C.E. Baer 1828) z zakresu embriologii: zarodki zwierząt różnych grup systematycznych wykazują tym większe podobieństwo, im wcześniejsze jest ich stadium rozwojowe. Baeyer [baier] ADOLF VON, 1835-1917, niem. chemik organik; m.in. zsyntetyzował indygo, ogłosił hipotezę wiązań chem. w związkach org.; nagr. Nobla. Baffin [bäfyn] WILLIAM, 1584-1622, ang. żeglarz i odkrywca; poszukując Przejścia Pn.-Zach., opłynął zach. wybrzeża Grenlandii i Spitsbergen; dokonał licznych odkryć na terenie obecnej Arktyki Kanadyjskiej. Baffina Morze, część M. Arktycznego, między Grenlandią, Ziemią Baffina, Devon i W. Ellesmere'a; pow. 689 tys. km2, głęb. do 2377 m; góry lodowe. Baffina Ziemia, wyspa kanad., największa w Archip. Arktycznym; 512 tys. km2, ok. 2 tys. mieszk.; częściowo pokryta wiecznym lodem; złoża rudy żelaza. Bafia JERZY, ur. 1926, prawnik, specjalista w dziedzinie procesu karnego; prof. Uniw. Śląskiego, od 1968 dyr. Kancelarii Sejmu. Bafra, m. w pn. Turcji; 26 tys. mieszk. (1965); ośr. regionu uprawy tytoniu. B ag amoyo , m. w T anzanii , port nad O. Indyjskim; 5 tys. mieszk. (1952); ośr. handl.; saliny. B aganda ( Gandowi e ) , lud murz yński z grupy Bantu, w Ugandzie; ok. 1,5 min; rolnictwo, rybołówstwo, rzemiosło; język luganda. bagatela, rzecz bez znaczenia, drobiazg, drobnostka, głupstwo. bagatela, arch. pałacyk lub pawilon mieszkalny, otoczony ogrodem; nazwa pochodzi od pałacyku B. z XVIII w. w Lasku Bulońskim pod Paryżem. bagatela (fr. bagatelle), muz. utwór o charakterze miniatury instrumentalnej. bagaudowie, uczestnicy powstań (gł. ludność wiejska) w Galii i Hiszpanii przeciwko uciskowi Rzymu (III-V w.). bagazja, wzorzysta tkanina bawełn. lub j e dwabna, i mportowana do Pol ski od XV w. ze Wschodu i Zachodu; używana na ubiory i do dekoracji wnętrz. bagaż, rzeczy zapakowane w paczki, walizki itp., przeznaczone do przewożenia, wysyłania itp. Bagdad, stol., gł. ośr. przem. i kult. Iraku, ośrodek adm. prow. B.; port nad Tygrysem; ok. 2 mln mieszk. — zespół miejski (1969); przemysł gł. włók., spoż., rafinacja ropy naft., elektrotechn., metal.; ważny ośr. handl. na Bliskim Wschodzie; 3 uniw.; muzea; fragmenty murów miejskich (XIII w.), cytadela z pałacem Abbasydów (XII/XIII w.), medresy: al-Mustansirija (1233), Mirdżanija (XIV w.); mauzolea: Abu Hanifa, al-Gilani; meczety. bagdadzka kolej żelazna, linia kol. łącząca Turcję (m. Konya) przez Syrię (m. Haleb) z Irakiem (m. Bagdad i Basra). bagdadzki kalifat, państwo arab. 7501258, za panowania dyn. Abbasydów; początkowo terytorium od Turkiestanu po Hiszpanię, ale w wyniku tendencji separatystycznych ograniczone do Mezopotamii, Płw. Arabskiego i części Persji; rozkwit nauki, literatury i sztuki. bagdadzki pakt →pakt bagdadzki. Bagdasz CHALED, ur. 1912, arab. działacz ruchu robotn.; od 1933 sekretarz gen. KP Syrii i Libanu, od 1958 — KP Syrii. Bage [baże], m. w Brazylii (Rio Grandę do Sul); 50 tys. mieszk. (1960); przemysł spoż., wydobycie węgla kam.; ośr. handlowy. baggala, średniow. duży żaglowiec arab., handl. lub woj., dwumasztowy, o niskim wydłużonym dziobie i wysokiej rufie, o 2 trapezowych żaglach; b. wojenna mia ła do 50 dział. Bagge GÖSTA, 1882-1951, przywódca prawicy szwedz. 1935-44; prof. ekonomii polit. Wyższej Szkoły Handl. w Sztokholmie, 1939-45 min. wyznań i oświaty. Baggesen [ba-] J ENS I MMANUEL, 17641826, pisarz duń.; gł. przeciwnik romantyków; wiersze, opowiadania, eposy komiczne, wrażenia z podróży. Bagheria [-ge-], m. we Włoszech (Sycylia); 34 tys. mieszk. (1961); przemysł spożywczy. Baghlan, m. w pn.-wsch. Afganistanie, ośrodek adm. prow. Baghlan i Pul-i Chumri; 96 tys. mieszk. (1966); przemysł cukrowniczy. bagienna ruda, osadowa skała żelazista, odmiana rudy darni owe j t worz ąca si ę w środowisku bagiennym. bagienne gleby (błotne gleby), typ gleb powstałych w warunkach nadmiernej wilgotności pod wpływem roślinności bagiennej; należą tu gleby zabagnione (glejowe), mułowo-torfowe, torfowe i murszowe. bagier →pogłębiarka. bagieta, ozdobna listwa drewn., rzeźbiona, malowana lub pozłacana itp., przeznaczona do wyrobu ram lub do dekoracji wnętrz. bagietka, szklany pręcik, spłaszczony na końcu, używany w laboratoriach. Bagiński HENRYK, ur. 1888, pułkownik, historyk wojskowości; 1911—12 komendant naczelny „Armii Polskiej" i Pol. Drużyn Strzeleckich; Polska i Bałtyk. Bagiński STEFAN, 1892-1969, histolog i histochemik; prof. uniw. i Akad. Med. w Łodzi; prace z dziedziny histochemii tłuszczowców, histofizjologii układu siateczkowo-śródbłonkowego i tkanki glejowej. Bagiński WALERY, 1893-1925, oficer, czł. KPP; 1925 sądzony z A. Wieczorkiewiczem pod zarzutem dokonania 'zamachu bombowego na Cytadelę warsz.; zamordowany w drodze do granicy ZSRR, gdzie miała nastąpić wymiana więźniów politycznych. Bagirmi, muzułm. państwo feud. w środk. Sudanie, utworzone w XVI w.; 1897-1900 opanowane przez Francuzów; obecnie w Republice Czadu. Bagnéres-de-Bigorre [banje:r dö bigo:r], m. w pd. Francji, w Pirenejach, nad rz. Adour; 10 tys. mieszk. (1968); uzdrowisko (gorące źródła miner.). bagnet, broń biała, rodzaj sztyletu nakładanego na lufę broni palnej do walki wręcz; wprowadzony w XVII w. we Francji. Bagni di Lucca [bani di lukka], uzdrowisko z gorącymi źródłami we Włoszech (Toskania); 9 tys. mieszk. (1961). bagno, obszar trwale podmokły, porośnięty roślinnością przystosowaną do warunków środowiska; powstaje w wyniku utrudnionego odpływu wód opadowych lub gruntowych; w b. zachodzi proces tworzenia się torfu. bagno (Ledum palustre), bot. niski krzew z rodziny wrzosowatych; tundry, torfowiska i bory bagienne półkuli pn.; środek odstraszający mole (odurzająca woń). „bagno", burżuazyjne ugrupowanie parlamentarne w czasach rewolucji fr., centrum w Konwencie Nar. 1789-95. Bagno di Romagna [banjo di romanja], uzdrowisko z cieplicami we Włoszech (Emilia), w Apeninach; 9 tys. mieszk. (1961). Bagnoli [banjoli], osiedle przem. we Włoszech (Kampania), nad Zat. Neapolitańską; 4,4 tys. mieszk. (1961); wielka huta żelaza. Bagramian IWAN CH., ur. 1897, marsza łek ZSRR; podczas II wojny świat. m.in. głównodowodzący I Frontu Bałtyckiego; 1954-56 wicemin. obrony ZSRR. Bagration P IOTR I., 1765-1812, generał ros., Gruzin; wsławił się w wojnach z Napoleonem I; śmiertelnie ranny pod Borodino. „Bagration", kryptonim białorus. operacji (lato 1944) wojsk radz. 1, 2 i 3 Frontu Białorus. i 1 Frontu Bałtyckiego, w której wyniku wyzwolono Białoruś, Litwę i pn.wsch. tereny Polski. Bagrationowsk (dawniej Iława Pruska), m. w Ros.FSRR (obw. kaliningradzki); 5 tys. mieszk. (1959); przemysł spożywczy. Bagratydzi gruzińscy, dynastia panująca w Gruzji IX-XIX w. Bagratydzi ormiańscy, dynastia panująca w Armenii 886-1045 (królestwo Ani). Bagriana ELISAWETA (właśc. E. Bełczcwa), ur. 1893, poetka bułg.; liryki miłosne; wiersze poświęcone budownictwu socjaiist. i walce o pokój; przekłady z literatury polskiej. Bagricki EDUARD G. (właśc. E.G. Dziubin), 1895-1934, poeta ros.; poemat Duma o Opanasie; zbiory: Pobieditieli, Posledniaja nocz; Poezje. bagrownica i→pogłębiarka. Baguio [bag o], m. w Filipinach, w pn. części Luzonu; 58 tys. mieszk. (1965); ośr. wydobycia złota; uzdrowisko klimatyczne. Baha Allah (Bahaulla), 1817-92, pers. reformator rei., twórca bahaizmu; autor św. księgi bahaistów — Kitab al-Akdas. Bahab Khar Abdul (Parej Abdul), 18451914, poeta ind. z Kaszmiru; zbiory wierszy; tworzył w języku urdu. Bahai, ?-ok. 1620, pers. pisarz i poeta; zbiór anegdot arab. i wierszy pers., opowieści w stylu Kalili i Dimny, masnawi. bahaizm, pers. sekta muzułm., zał. w XIX w. przez Baha Allaha, kontynuująca babizm; wyznawcy b. dążą do unifikacji wierzeń teistycznych; gł. centra rel. w Iranie i USA. Bahama (Bahamas), kolonia bryt. w Ameryce Środk., 2 obejmuje większość wysp B.; 11,4 tys. km , 150 tys. mieszk. (1969), gł. Murzyni i Mulaci; adm. ośr. New Prodence; słynny region turystyczny. — Od 1718 (formalnie od 1783) kolonia bryt. (rządy gubernatora), od 1964 wewn. autonomia. Bahama Wyspy, archipelag koralowych wysp w Ameryce Środk., na O. Atlantyckim, na pn. od Wielkich Antyli i 2na pd.wsch. od płw. Floryda; 11,8 tys. km , 76 Bahar 156 tys. mieszk. (1969); stanowią kolonie bryt.: B. oraz Turks i Caicos. Bahar (zw. Malek osz-Szoara, właśc. Mohammed Taki), 1886-1951, pers. historyk, teoretyk literatury, poeta, publicysta i działacz polit.; bojownik d konstytucyjno-parlamentarne rządy w Iranie. Baharija, grupa oaz w Egipcie, na Pustyni Libijskiej; główna miejscowość ElBawiti; uprawa palmy daktylowej, zbóż, drzew owocowych; w pobliżu eksploatacja rud żelaza. Bahawalpur, m. w środk. części Pakistanu Zach., ośr. adm. okręgu B., nad rz. Satledż; 137 tys. mieszk. (1968); przemysł bawełn., chem., spoż.; ośr. handlowy. Bahdanowicz MAKSIM, 1891-1917, białoruski poeta i krytyk; pamflety antycarskie, wiersze patriot.-społ.; artykuły krytyczne i teoret.; tłumacz poezji polskiej. Bahia [baija], stan w pn.-wsch. Brazylii, nad O. Atlantyckim i na Wyż. Brazylijskiej; 561,0 tys. km2, 7,1 mln mieszk. (1969); stol. Salvador; ważny region uprawy kakao, trzciny cukr., tytoniu; wydobycie ropy naftowej. Bahia [baija], dawna nazwa brazylijskiego miasta Salvador. Bahia Blanca [bai:a -ŋka] (Zatoka Biała), zat. O. Atlantyckiego, u wybrzeży Argentyny. B ahi a B l anc a [bai: a -rj ka], m. i port w Argentynie (prow. Buenos Aires), nad O, Atlantyckim; 121 tys. mieszk. (1960); rafinacja ropy naft., przemysł spoż., chem., włókienniczy. Bahia Grande [bai:a g.], zatoka O. Atlantyckiego, u pd. wybrzeża Argentyny. Bahima (Hima, Wahima), lud chamicki; Uganda; pasterstwo, rolnictwo. B ahmanidzi , i nd. dynasti a muz ul m. w Dekanie, 1347-1518, zał. przez Ala ud-Dina (Hasana); ważniejsi władcy: Muhammad S z ah I I , Fi ruz , Mahmud; w XV w. sułtanat rozpadł się na: Berar, Ahmadnagar, Bidżapur, Golkondę, Bidar. Bähr [be:r] (Baehr, Behr) GEORG, 16661738, architekt niem. działający w Saksonii; gł. barok, kościoły protestanckie. Bahr [ba:r] HERMANN, 1863-1934, pisarz austr.; dramaty (Koncert), powieści, krytyka teatr, i lit. — odbijające kolejno aktualne kierunki literackie. Bahr JAKUB →Parr Jakub. Bahrajn, wyspa w Zat. Perskiej, staroż. ośrodek handl.; identyfikowane z legendarnym rajem sumeryjskim — Dilmun. Bahrajn, państwo w pd.-zach. Azji, na wyspach (największa B.) w Zat. Perskiej; 598 km2, 207 tys. mieszk. (1969), gł. Arabowie; stol. i gł. port Manama; j.u. arabski. Powierzchnia nizinna; klimat gorący, suchy. Kraj gospodarczo b. słabo rozwinięty; wydobycie i rafinacja ropy naft.; uprawa palmy daktylowej, zbóż; hodowla bydła; połów ryb i pereł. — Od XVI w. posiadłość portug., od XVII w. — pers.; od 1782 niezależny szejkat; na podstawie układów 1880 i 1892 — protektorat bryt. (w zakresie spraw zagr. i obrony — bryt. przedstawiciel polit. podlegający rezydentowi bryt. w Zat. Perskiej); od 1968 czł. Federacji Emiratów Arab.; od 1971 niepodległy (monarchia), czł. ONZ. Bahr al-Ulum M UHAMMAD S ALIH, ur. 1912, poeta arab. z Iraku; klas. w formie wiersze o radykalnej treści społ.-politycznej. Bahr el-Arab, rz. okresowa w Sudanie, dopływ Bahr el-Gazal; dł. ok. 800 km. Bahr el-Azrak →Nil Błękitny. Bahr el-Gazal, rz. w Sudanie, 1. dopływ Nilu Białego; dł. 240 km; wypływa z iez. Ambadi; żeglowna. Bahuszewicz FRANCISZAK (pseud. Maciej Buraczok, Symon Reuka spad Barysawa), 1840-90, poeta białorus.; demokrata, uczestnik powstania styczniowego; patriotyczne wiersze w obronie ludu białoruskiego. Baia Mare [baja m.], m. w pn.-zach. Rumunii, u podnóży Karpat, ośr. adm. ok.ręgu Maramures.; 71 tys. mieszk. (1968); hutnictwo cynku, ołowiu, miedzi i srebra oparte na lokalnych złożach rud; uzdrowisko. Baia Sprie [baja -ije], m. w pn.-zach. Rumunii, k. Baia Marę; 15 tys. mieszk. (1.968); ośr. wydobycia rud cynku i ołowiu. Băicoi [bəjkoj], m. w pd. Rumunii, na przedgórzu Karpat; 16 tys. mieszk. (1968); ośr. wydobycia ropy naftowej. Baie-Comeau [be komo], m. w Kanadzie (Quebec), nad rz. Św. Wawrzyńca; 12 tys. mieszk. (1966); hutnictwo aluminium. Baile Atha Cliath →Dublin. Băile Govora [bəjle gowora], uzdrowisko ze źródłami miner.,,w pd. Rumunii, w Karpatach; 2,3 tys. mieszk. (1968). Băile Herculane [bəjle -kulane], znane uzdrowisko ze źródłami miner., w pd.zach. Rumunii, u podnóży Karpat; 2,6 tys. mieszk. (1968). Bailesti [bəjleszt i], m. w pd. Rumunii, na Niz. Wołoskiej; 19 tys. mieszk. (1968); przemysł spożywczy. Baileya most [m. bejleja], ang. składany most drogowy, używany w II wojnie światowej. Bailleul [bajöl], m. w pn. Francji (Flandria); 13 tys. mieszk. (1968); przemysł lniarski. Bailly [baji] JEAN SYLVAIN, 1736-93, fr. działacz polit. okresu W. Rewolucji Fr.; 1789 przewodn. Konstytuanty; stracony. Bailly [baji] ROSA, ur. 1890, fr. pisarka i działaczka kult.; współzałożycielka (1919) i sekretarz gen. towarzystwa Les Amis de la Pologne; liczne prace o Polsce; rzeczniczka powrotu Śląska do Polski. bainit, składnik strukturalny hartowanych stali i żeliw szarych; budowa iglasta. Baird [beərd] JOHN LOGIE, 1888-1946, wynalazca ang., jeden z twórców podstaw współcz. telewizji; 1924 zbudował telewizor. 1926 wynalazł noktowizor; 1928 przekazał obraz telewizyjny przez Atlantyk. Baird TADEUSZ, ur. 1928, wybitny kompozytor; 3 symfonie, utwory orkiestrowe (Cztery eseje), na skrzypce z orkiestrą (Ekspresje), wokalne (Erotyki), opera Jutro. baja, gruba, miękka tkanina bawełn. obustronnie drapana i strzyżona (rodzaj flaneli); gładka lub wzorzysta. Baja [bojo], m. w pd. Węgrzech, port nad Dunajem; 34 tys. mieszk. (1967); przemysł włók., drzewny; ośr. turystyczny. Baja California [bacha ka-], hiszp. nazwa Płw. Kalifornijskiego. bajadera, eur. nazwa dewadasi, hind. tancerki kultowej, pełniącej służbę przy świątyni. bajan, instrument muz.: aerofon stroikowy, rodzaj udoskonalonej harmonii ręcznej z klawiaturami guzikowymi dla obu rąk. Bajan JERZY, 1901-67, pułkownik, pilot; zwycięzca w locie gwiaździstym do Wiednia (1933) i w Challenge'u (1934); 1943-45 w lotnictwie pol. w W. Brytanii. Bajan Tumen →Czojbałsan. Bajazid Ansari, 1525-85, afgański pisarz i podróżnik; założyciel muzułm. sekty roszani o programie rel.-polit., głoszącej idee wyzwoleńcze; odegrał znaczną rolę w rozwoju afgańskiej literatury; prace teoret., poezje w językach: pasztu, pers., częściowo arab. i hindi. Bajazyt I, 1354-1403, sułtan tur. od 1389; zakończył podbój Azji Mn. i podbił część Płw. Bałkańskiego; pokonany 1402 przez Timura. Bajazyt II, 1448-1512, sułtan tur. od 1481; umocnił zwierzchnictwo tur. nad Mołdawią; walczył z Węgrami i Wenecją. Bajbars, 1233-77, sułtan Egiptu od 1260, z linii Mameluków bahryckich; wybitny wódz, ocalił Egipt przed najazdem Mongołów, odzyskał Antiochię (1268) i Jerozolimę (1270). bajbot, żegl. →bąk. Bajcsy-Zsjilinszky [bojczi żilinski] E NDRE, 1886-1944, działacz węg. ruchu oporu; od 1944 przywódca Węg. Nar. Kom. Powstańczego; zamordowany przez hitlerowców. bajdak, duża bezpokładowa łódź rzeczna, żaglowo-wiosłowa, używana dawniej na rzekach Ukrainy i Białorusi. Bajdaracka Zatoka, zat. M. Karskiego, na zach. od płw. Jamał. Baje (Baiae), w starożytności kąpielisko (siarczany) w Zat. Neapolitańskiej, uczęszczane gł. przez rzym. arystokrację. Bajer FREDRIK, 1837-1922, duń. działacz społ.; 1882 założył Duń. Unię Pokoju; pokojowa nagr. Nobla. Bajio, El [el bachio], region w Meksyku, w dorzeczu rz. Lenna; ważny obszar roln.; uprawa kukurydzy, pszenicy; hodowla bydła. bajka, podstawowy gatunek ustnej twórczości lud., alegor. przypowieść, często z życia zwierząt, o charakterze satyr.-dydakt.; utwór narracyjny lub epigramatyczny głoszący naukę moralną. Bajkalskie Góry, góry w ZSRR, wzdłuż pn.-zach. wybrzeża Bajkału;dł. ok. 300 km; wys. do 2572 m (G. Czerskiego). Bajkał, jezioro pochodzenia tektonicznego w azjat. części ZSRR, najgłębsze na Ziemi, na wys. 456 m; pow, 31,5 tys. km2, głęb. do 1620 m; do B. uchodzi ok. 300 rzek, wypływa Angara; żegluga; endemiczna flora i fauna; badania B. prowadzili m.in. Polacy: A. Czekanowski, J. Czerski, B. Dybowski. Bajkonur, miejscowość w Kazach.SRR (obw. karagandzki); kosmodrom, z którego 1961 wystartował pierwszy w historii Ziemi statek kosmiczny z załogą ludzką (Wostok 1, pilotowany przez J. Gagarina). Bajonna (Bayonne), m. w pd.-zach. Francji, przy ujściu rz. Adour do Zat. Biskajskiej; 43 tys. mieszk. (1968); przemysł lotn., metal.; port wywozu siarki z Lacq. bajończycy, żołnierze Legionu Bajońskiego. bajoński układ, umowa między rządem Księstwa Warsz. a Napoleonem I zawarta 1808 w Bajonnie; za 21 mln franków wypłaconych Napoleonowi I w gotówce, Księstwo przejęło 43 mln franków w zobowiązaniach, nigdy nie zrealizowanych; stąd bajońskie sumy — olbrzymie, nieosiągalne sumy pieniężne. bajorkowy haft, wzór na tkaninie powstający przez przymocowanie do tła nawleczonej na nitkę, cienkiej, metal, ozdobnej sprężynki. Bajraktar Mustafa, 1765-1808, polityk tur.; gen. gubernator Silistry; 1808 z grupą zwolenników reform, tzw. braci ruszczuckich, obalił sułtana Mustafę IV. bajram, nazwa dwu świąt muzułm.: duży b. — na zakończenie ramadanu, okres pielgrzymek do Mekki; mały b. — w 70 dni po dużym b. Bajram Ali, m. we wsch. części Turkm. SRR; 30 tys. mieszk. (1967); przemysł spoż., oczyszczalnie bawełny; uzdrowisko; w pobliżu wydobycie gazu ziemnego. Bajuwarowie →Bawarowie. Bajza JÓZEF IGNAC, 1755-1836, pisarz słowac; podjął próbę wprowadzenia słowac. języka lit.; autor pierwszej słowac. powieści. Bajza [bojzo] JÓZSEF, 1804-58, węg. krytyk lit., poeta, red. pism lit., inicjator wielu polemik; dyr. teatru, twórca węg. krytyki teatr.; poezje patriotyczne. bak, żegl. górny pokład dziobowej części statku lub jego nadbudówki dziobowej. baka, daw. tylko w wyrażeniu: bakę komu świecić — nadskakiwać, schlebiać komuś. Baka JÓZEF. 1707-80, poeta, jezuita; moralizatorsko-dewocyjne Uwagi rzeczy ostatecznych; cz. 2 (Uwagi o śmierci niechybnej) zyskała humorystyczny rozgłos. bakalaureat: 1) dyplom bakafarza, najniższy stopień nauk., od XIII w. nadawany przez prawie wszystkie uniwersytety eur., obecnie gł. przez uniw. anglosaskie; 2) tytuł nadawany studentom niektórych kierunków po pierwszych latach studiów, m.in. w Szwajcarii; niższy od licencjatu; Balanchine 77 3) dyplom nadawany przez władze uniwersyteckie we Francji, w Szwajcarii i in. krajach absolwentom szkół średnich po złożeniu specjalnych egzaminów, uprawniających do studiów w szkołach wyższych. bakalie, wysuszone owoce pd.: rodzynki, figi, daktyle, migdały, używane do ciast i do bezpośredniej konsumpcji. bakałarz: 1) osoba mająca bakalaureat; 2) dawna potoczna nazwa nauczyciela gl. szkoły elementarnej, mającego w zasadzie ukończone studia wyższe. Bakałowicz WŁADYSŁAW, 1833-1903, malarz; od 1863 w Paryżu; sceny hist., rodzajowe, portrety. Bakałowiczowa WIKTORYNA, 1835-74, aktorka scen warsz.; role amantek i subretek najczęściej w komediach, melodramatach i wodewilach; też role charakterystyczne. bakan (baken), żeglugowy znak nawigacyjny pływający, zakotwiczony, do oznaczania szlaku żeglownego na wodach śródlądowych; ma postać walca, stożka, kuli itp.; malowany, z okresowo zapalonym światłem barwnym. Bakar, m. i port w Jugosławii (Chorwacja), w pobliżu Rijeki; 12 tys. mieszk. (1965); wyładunek ropy naft.; kąpielisko. bakarat, hazardowa gra w karty. bakarat, rzem. artyst. wyroby ze szkła kryształowego pochodzące z wytwórni zał. w XVIII w. w Baccarat we Francji lub naśladujące jej produkcję. Bakarić V LADIMIR, ur. 1912, polityk jugosł., publicysta; czł. Prezydium i Biura Wykonawczego Związku Komunistów Jugosławii (od 1969). bakbort, żegl. →bakburta. bakburta (bakbort), lewa burta statku. Bakchiadzi, w staroż. Koryncie ród arystokratyczny, sprawujący władzę ok. 750ok. 657 p.n.e.; przyczynili się do kult. i gosp. rozkwitu miasta (rozwój budownictwa okrętowego, ceramika); założyciele m.in. Syrakuz; obaleni przez Kypselos'a. bakcyle, dawniejsza, potoczna nazwa bakterii. bakelit, tworzywo sztuczne, prasowany fenoplast napełniany najczęściej mączką drzewną; barwa ciemna; dobre własności mech. i dielektryczne. Bakema [ba-] JAKOB, ur. 1914, architekt hol.; od 1948 tworzy zespół arch. z J. Broekiem; zrealizowali wspólnie: centrum handl. „Lijnbaan", domy towarowe w Rotterdamie, pawilon hol. na Expo 58 w Brukseli. baken, żegl. →bakan. Baker [bejkər] GEORGE PIERCE, 1886-1935, amer. historyk dramatu; prof. literatury; uczniowie m.in.: E. 0'Neill, E. Sheldon; autor m.in. Dramatic Technique. Baker [bejkə r ] J OSEPHINE , ur. 1906, amer. tancerka i pieśniarka rewiowa, Mulatka; liczne występy, gł. we Francji. Baker [bejkə r ] S I R S AMUEL W HI TE , 1821-93, ang. podróżnik, badacz Afryki (Sudan, Etiopia, bieg Nilu i jego dopływy). Bakersfield [beikərzfi:ld], m. w USA (Kalifornia); 68 tys. mieszk. (1970), zespół miejski 292 tys. (1960); ośr. regionu wydobycia ropy naft. oraz intensywnego rolnictwa. Bakewell [bejkuel] ROBERT, 1725-95, hodowca i agronom ang.; jeden z twórców zootechniki; wyhodował nowe rasy owiec i bydła; wprowadził nowe metody hodowlane. Bakfark (Greff) WALENTY, 1507-76, lutnista i kompozytor z Siedmiogrodu; działał w Polsce. baki, zarost po obu stronach twarzy; bokobrody. Baki MUŁŁA MUHAMMED, 1527-1600, poeta tur.; wybitny liryk epoki klas.; zreformował zasady prozodii tur.; gazele i kasydy lir., tłum. z arab. dzieł teol. i prawniczych. bakier, tylko w wyrażeniu: na b.—na bok, na ukos (o sposobie włożenia, noszenia nakrycia głowy). „Bakinskij raboczij", dziennik, organ KĆ KP Azerbejdżanu, wydawany od 1906 w Baku, w języku rosyjskim. bakińska komuna, 1918, pierwsza radz. republika na Kaukazie (Baku i szereg rejonów Azerbejdżanu), istniała 31 X 19174 V 1918; zlikwidowana po zajęciu przez interwencyjne wojska bryt.; 26 komisarzy rozstrzelano. Bakłanow GRIGORIJ J., ur. 1923, pisarz ros.; powieści o tematyce woj. (Poległych hańba się nie ima, Ijul 41 goda). bakłażan → oberżyna. Bakoński Las, część Średniogórza Węgierskiego, na pn. od jez. Balaton; wys. do 704 m (Körishegy); winnice; złoża boksytu. Bakradze KONSTANTIN S., ur. 1898, radz. filozof i logik; prof. uniw. w Tbilisi; zajmuje się gł. historią filozofii, zwł. niem. (zagadnienia heglizmu). Bakr, al- AHMAD HASAN, ur. 1914, iracki polityk, generał; uczestnik rewolucji 1958; po zamachu stanu 1968 przewodn. Rady Dowództwa Rewolucji, prezydent i premier; od 1969 nacz. dowódca sił zbrojnych. Bakri, al-, 1040-94, geograf hiszp.-arab.; autor ogólnogeograficznego dzieła Księga dróg i Królestw, która zawiera m.in. re lację Ibrahima ibn Jakuba z podróży do Polski. Bakst LEW S. (właśc. L.S. Rozenberg), 1866-1924, ros. scenograf, malarz i grafik; przedstawiciel modernizmu i współtwórca Miru iskusstwa; dekoracje dla baletu S. Diagilewa, portrety, akty, pejzaże, plakaty, ilustracje. Bakst RYSZARD, ur. 1926, pianista; laureat Konkursu im. F. Chopina (1949); prof. PWSM w Warszawie. Bakszejew WASILIJ N., 1862-1958, malarz ros.; należał do stow. pieriedwiżników, Miru iskusstwa, AChRR; liryczne pejzaże. baksztag, żegl.: 1) lina biegnąca od górnej części (topu) masztu do tyłu, przymocowana do burty; wzmacnia maszt z boku; 2) trzy czwarte wiatru — wiatr wiejący z sektora 105-165° lub 195-255° określanego względem wzdłużnej osi żaglowca, skierowanej od rufy do dzioba. bakszysz, na Wschodzie napiwek, datek. baktericydy, chem. →bakteriocydy. bakterie, drobnoustroje zaliczane do świata roślinnego; organizmy przeważnie jednokomórkowe, wielkości od 1 do kilkudziesięciu mikronów; rozmnażają się zwykle przez podział; ogromne znaczenie w przyrodzie; na pracy b. opiera się przemysł fermentacyjny i częściowo farm.; liczne wywołują choroby roślin, zwierząt i człowieka. bakteriemia, obecność bakterii we krwi nie powodująca objawów chorobowych. bakteriobójcze środki →bakteriocydy. bakteriochlorofil, chlorofil bakteryjny pochłaniający światło z czerwonego, a nawet z podczerwonego obszaru widma; występuje w bakteriach siarkowych i purpurowych. bakteriocydy (baktericydy, bakteriobójcze środki), środki niszczące lub hamujące rozwój bakterii i drobnoustrojów; gł. antybiotyki, sulfonamidy, preparaty rtęciowe. bakteriofagi (fagi), wirusy bakteryjne mające zdolność niszczenia bakterii; wielkość od 40 do 100 mu; szeroko rozpowszechnione w przyrodzie; stosowane w lecznictwie. bakterioliza, rozpuszczanie bakterii, zjawisko zachodzące zarówno wewnątrz u-stroju, jak i poza nim; wewnątrz ustroju następuje na skutek działania przeciwciał (bakteriolizyn), a także bakteriofagów i enzymów. bakteriologia, nauka o budowie, żvciu i właściwościach bakterii oraz ich roli w świecie organicznym i nieorganicznym. bakterioryza, współżycie bakterii należących gł. do rodzaju Rhizobium (bakterie brodawkowe) z roślinami, zwł. z rodziny motylkowatych; dostarczają roślinom związków azotowych, syntezowanych z azotu atmosferycznego. bakleriostatyczne środki, substancje hamujące rozwój drobnoustrojów; szczególnie silne działanie mają antybiotyki i sul-ionamidy. bakteriostatyczny, powstrzymujący rozwój bakterii; czynnik hamujący przemianę materii komórek bakteryjnych, blokujący działanie enzymów. bakteriozy, zakaźne choroby roślin, wywoływane przez bakterie; objawy: więdnięcie, narośla, zgnilizny, plamistości, nekroza i in. bakteriuria, obecność bakterii w moczu świeżym, pobranym jałowo; świadczy o rozwoju bakterii w drogach moczowych. bakteryjne nawozy (szczepionki), preparaty zawierające bakterie pożyteczne dla roślin uprawnych; używane do zakażania nasion lub wysiewane, np. nitragina. bakteryjne pożywki →podłoża bakteryjne. bakteryjny filtr →filtr bakteryjny. Baktria, staroż. kraina nad środk. i górnym Oksusem (Amu-darią), zamieszkana przez irańskich Baktrów; od poł. VI w. p.n.e. satrapia pers.; od poł. III w. — niezależne państwo (gr.-baktryjskie); w I w. p.n.e. podbita przez Scytów, w VIII w. n.e. — Arabów. baktrian (wielbłąd dwugarbny, Camelus bactrianus), ssak parzystokopytny, hodowany gł. w Azji; wys. w kłębie do 2,1 m; ogólnoużytkowy; dziko żyje jeszcze na Gobi. Baku, stol. Azerb.SRR, duży port nad M. Kaspijskim; 1,3 mln mieszk. (1970); gł. ośr. przem. i kult.-nauk. republiki; wydobycie i rafinacja ropy naft., przemysł maszyn., chem.; uniw., Akad. Nauk Azerb. SRR; metro. Bakuba, średniow. państwo afryk. w mię-dzyrzeczu Kasai-Sankuru; wg tradycji powstało ok. X w.; rozkwit w XVII w.; 1910 włączone do belg. kolonii Kongo. Bakuba, m. w środk. Iraku, ośrodek adm. prow. Dijala, nad rz. Dijala (dopływ Tygrysu); 35 tys. mieszk. (1965); węzeł drogowy. bakufu (shogunat), w dziejach Japonii wojsk, administracja feud. jako forma rządów shoguna; wyróżnia się 3 okresy b.: Kamakura lub Minamoto 1192-1333, Muromachi lub Ashikaga 1336-1573 i Edo lub Tokugawa 1603-1868. bakun, odmiana machorki uprawiana dawniej na Ukrainie i Wołyniu. Bakunin MICHAIŁ A., 1814-76, rewolucjonista ros.; twórca anarchokolektywizmu opartego na utopijnej wierze w możliwość żywiołowego rozwoju rewolucji po rozpoczęciu jej przez anarchistyczną organizację spiskową. Bakwanga, duży ośrodek eksploatacji diamentów w Kongu (Kinszasa), nad rz. Bushimaje; 39 tys. mieszk. (1960). bal, sortyment tarcicy o grubości co najmniej 50 mm i szerokości nie mniejszej niż dwukrotna grubość. Balaam, wg Biblii pogański wieszczek, którego powstrzymała od przeklęcia Izraelitów oślica przemawiająca ludzkim głosem. Balabac [-bak], wyspa filipińska między Palawan a Borneo; 323 km2, ok. 2 tys. mieszk.; lasy tropikalne. Balaghat, m. w Indii (Madhja-Pradesz); 19 tys. mieszk. (1961); jeden z największych w świecie ośr. wydobycia rud manganu. Balaguer [-ger] V ICTOR, 1824-1901, hiszp. pisarz i polityk; czł. partii liberalnej; pisał w języku katalońskim, dążył do odrodzenia literatury katalońskiej; romant. dramaty hist., tragedie, poezje, prace historyczne. „balance of power" [bäləns ow pauə r; ang., 'równowaga sił'], zasada ang. polityki zagr., dążąca do utrzymania równowagi sił w stosunkach międzynarodowych. Balanchine [balãszin] GEORGE (właśc. Georgi Balancziwadze), ur. 1904, chore- 78 balans ograf gruz.; od 1934 w USA; twórca stylu neoklas. w choreografii. balans, regulator chodu zegarka w poslaci kółka wykonującego izochroniczne drgania obrotowe. balansjer, poprzeczny drążek, na którym wspierają się lub wiszą szale wagi. balansówka, techn. ręczna prasa śrubowa. Balard [bala:r] ANTOINE JERÓME, 180276, chemik fr.; prof. College de France; opracował przem. metodę otrzymywania z wody mor. siarczanu sodu, odkrył w wodzie mor. brom. balas, arch. →tralka. Balassagyarmat [boloszodiormot], m. w pn. Węgrzech, przy granicy z Czechosłowacją; 13 tys. mieszk. (1967). Balassi [boloszi] BALINT, 1554-94, najwybitniejszy poeta węg. okresu renesansu, twórca liryki świeckiej; wpływy poezji lud.; wiersze o tematyce polskiej. balast, specjalne obciążenie, nie będące ładunkiem, stosowane na statkach, szybowcach, balonach, w różnych przyrządach i maszynach, dla regulacji ich położenia i pracy; przen. zawada, przeszkoda. balast paszy, niestrawne i nieprzyswajane przez organizm zwierzęcia składniki paszy. balata, naturalne tworzywo termoplastyczne, szare lub czerwonobrunatne, otrzymywane z soku pewnych pd.amer. drzew podzwrotnikowych; własności podobne do gutaperki; stosowana do wyrobu pasów napędowych, gumy do żucia i in. Balaton (Błotne Jezioro), jez. w zach. Węgrzech, u podnóża Lasu Bakońskiego, na wys. 105 m; pow. 596 km 2 , głęb. do 11 m; liczne kąpieliska i uzdrowiska; żegluga. Balatonboglár [bolotonbogla:r], kąpielisko i ośr. turyst.-wypoczynkowy na Węgrzech, nad Balatonem. Balatonföldvár [bolotonfö:ldwa:r], kąpielisko na Węgrzech, nad Balatonem. Balatonfüred [boloton-], międzynar. sławy uzdrowisko ze źródłami miner., na Węgrzech, nad Balatonem; przemysł winiarski. balatońska operacja, III 1945, ciężkie walki w rej oni e Balatonu woj sk radź . 3 Frontu Ukr., które odparły przeciwuderzenie niem. sił pancernych i przeszły do natarcia na Wiedeń. Balawat (staroż. Imgur-Enlil), miejscowość w pn. Mezopotamii (Irak), ruiny staroż. miasta asyr., miejsce znalezienia tzw. wrót z Balawat. Balázs [bolaż] BELA (właśc. Herbert Bauer), 1884-1949, węg. teoretyk i scenarzysta film.; rewolucjonista (1919) i emigrant polit,; wywarł istotny wpływ na świat, myśl film. i rozwój rodzimej kinematografii; Wybór pism. Balbi, czynny wulkan na wyspie Bóugainville, najwyższy szczyt Wysp Salomona: 3123 m. Balbo C ESARE, 1789-1853, wł. polityk i historyk; 1848 premier Królestwa Sardynii, rzecznik zjednoczenia Włoch; autor m.in. Speranze d'ltalia. Balbo ITALO, 1896-1940, wł. marszałek lotnictwa i polityk faszyst.; 1929-33 min. lotnictwa, organizator i uczestnik zespołowych rajdów lotn., m.in. przez Atlantyk. Balboa VASCO NUNEZ DE, ok. 1475-1517, konkwistador hiszp., pierwszy z eur. odkrywców O. Spokojnego (1513). Balboa, m. i port w Strefie Kanału Panamskiego, nad O. Spokojnym, przy wejściu do Kanału; 3,1 tys. mieszk. (1960); wojenna baza USA. Balboa Heights [bälbo u ə hajts], ośr. adm. Strefy Kanału Panamskiego, na pn.-wsch. od m. Balboa; 118 mieszk. (1960). Bălcescu [bəlczesku] NICOLAE, 1819-52, rum. polityk, historyk i pisarz; jeden z przywódców rewolucji 1848; autor historii Rumunii czasów Michała Walecznego. Balchin [bo:lczyn] N IGEL (właśc. Mark Spade), ur. 1908, pisarz ang.; powieści z okresu II wojny świat. (Pokoik w oficynie) i historyczne. baldach, typ kwiatostanu groniastego; szypułki kwiatowe wyrastają na szczycie osi gł., a pojedyncze kwiaty (w b. prostym) lub ich skupienia zw. baldaszkami (w b. złożonym — w rodzinie baldaszkowatych) ułożone są w jednej płaszczyźnie. baldachim, szt. plast.: 1) przenośna osłona z tkaniny rozpiętej na drążkach, początkowo noszona nad władcami, od XIV w. w kościele chrześc, także nad przedmiotami kultu; 2) motyw arch.rzeźb., gł. drewniany lub kam. — osłona dla posągów (w kształcie wieżyczki lub aediculi) albo nagrobków (wsparty na kolumnach, filarach); 3) w XII-XIX w. górna część łóżka, wykonana z drewna lub tkaniny. baldachogrono (podbaldach), typ kwiatostanu groniastego; szypułki kwiatowe wyrastają z osi gł. na różnych poziomach, a kwiaty są na jednym poziomie (np. jarzębina). baldaszkowate (Umbelliferae), rodzina roślin zielnych z klasy dwuliściennych; kwiaty drobne, zebrane w baldachy, łodyga żeberkowana, pusta; wiele gat. uprawnych (jadalnych i leczn.); pietruszka, seler, arcydzięgiel i in. Baldensperger [-dãsperży] FERNAND, 1871-1958, fr. historyk literatury; prof. Sorbony; założyciel „Revue de Litterature Comparée"; prace historycznolit., porównawcze i monograficzne. Baldini ANTONIO, ur. 1889, wł. pisarz, dziennikarz i krytyk lit.; zbiory opowiadań o akcentach autobiograficznych. Baldung HANS ( ZW. Grien), ok. 14841545, niem. malarz i grafik okresu renesansu; portrety, obrazy rel. i alegor.; drzeworyty, projekty witraży. Baldur (Balder), mit. germ. bóg światła i młodości; mądry i szlachetny syn Odyna i Frigg; zabity, za sprawą Lokiego, gałęzią jemioły. Baldus de Ubaldis, ok. 1327-1400, prawnik wł.; prof. prawa rzym. i kanonicznego w Bolonii, Perugii, Florencji i Pawii; jeden z postglosatorów. Baldwin I, 1058-1118, brat Godfryda z Bouillon, uczestnik I krucjaty; założyciel hrabstwa Edessy (1098); od 1100 pierwszy koronowany król i twórca potęgi Królestwa Jerozolimskiego. Baldwin I, 1171-1206, hrabia Flandrii, pierwszy władca (od 1204) Cesarstwa Łac; 1205 pobity przez Bułgarów, zmarł w niewoli. Baldwin IV, 1160-85, król jerozolimski od 1174, chory na trąd („król trędowaty"); feud. anarchia wewn. i zagrożenie ze strony Turków.u Baldwin [bo:ld yn] JAMES , ur. 1924, pisarz amer., Murzyn; bojownik sprawy równouprawnienia ludności murzyńskiej w USA; powieści,u dramaty, publicystyka. Baldwin [bo:ld yn] STANLEY, 1867-1947, polityk bryt.; działacz Partii Konserwatywnej; 1923-24, 1924-29, 1935-37 premier. Baleary, grupa wysp hiszp. na M. Śródziemnym; 5,0 tys. km2, 856 tys. mieszk. (1968); uprawa oliwek, winorośli; ważny region turyst.; gł. m. Palma de Mallorca. balerina, tancerka, solistka zespołu baletowego. baleron, peklowana karkówka wieprzowa bez kości, w osłonce sztucznej lub naturalnej; uwędzona i ugotowana jest nietrwała, tylko uwędzona — półtrwała. balet: 1) rodzaj widowiska teatr., w którym gł. środkiem wyrazu jest taniec wykonywany przez tancerzy z towarzyszeniem muzyki i na tle scenografii; współcz. widowiska baletowe dzielą się na b. dram. (oparte na akcji i zawierające treści intelektualne) i b. abstrakcyjne (wyrażające emocjonalną treść muzyki); 2) utwór muz. stanowiący kanwę widowiska baletowego; 3) zespół tancerzy. baletmistrz, reżyser i inscenizator baletu, kierownik zespołu baletowego. Balet XX wieku (Ballet du XXeme siecle), międzynar. zespół baletowy zał, 1960 w Brukseli, kierowany przez M. Béjarta; reprezentuje wysoki poziom nowocz. sztuki baletowej; liczne tournées. Baley STEFAN, 1885-1952, psycholog, lekarz i filozof; prof. Uniw. Warsz.; zajmował się gł. psychologią rozwojową, wychowawczą i społ.; Psychologia wychowawcza w zarysie. Balfour [bälfuər] ARTHUR JAMES, 18481930, polityk bryt.; przywódca Partii Konserwatywnej; 1902-06 premier; 1917 autor deklaracji o utworzeniu w Palestynie żyd. ogniska narodowego. bali, udomowiony banteng, użytkowany jako bydło robocze i mięsne na wyspie Bali; wys. w kłębie do 133 cm; maść gł. ciemnobrązowa. Bali, wyspa indonez. w Małych W. Sundajskich; 5,9 tys. km2, ok. 1,8 mln mieszk.; górzysta, czynny wulkan Agung; uprawa ryżu; hodowla bydła; turystyka; gł. m. Singaradja. Balice, w. w pow. i woj. krak.; pasażerski port lotn. Krakowa. Balicka DANUTA, ur. 1932, aktorka; występy w teatrze pozn. (od 1961); Bazylissa Teofanu — W mrokach złotego pałacu... T. Micińskiego, Idalia — Fantazy Słowackiego. Balicki STEFAN, 1899-1943, prozaik, nauczyciel; powieści społ. i psychol., opowiadania z życia szkoły; zmarł w więzieniu hitlerowskim. Balicki ZYGMUNT, 1858-1916, działacz polit., publicysta, socjolog; jeden z gł. przywódców i teoretyków Nar. Demokracji. Balicki ZYGMUNT (pseud. Pawlak), 18881959, działacz ruchu robotn., inżynier; działacz PPS, potem KPP (czł. KC), lewicy Związku Zaw. Kolejarzy; 1945-56 wicemin. komunikacji, 1948-50 w Centr. Komisji Rewizyjnej PZPR. Balikesir [bałykesir], m. w zach. Turcji, ośrodek adm. prow. B.; 69 tys. mieszk. (1965); rafinacja ropy naft., przemysł spoż., mat. bud.; wyrób dywanów. Balikpapan, m. w Indonezji, port na wsch. wybrzeżu Borneo; 92 tys. mieszk. (1961); duży ośr. wydobycia i rafinacji ropy naftowej. Balin JAKUB, XVII w., architekt; renesansowa przebudowa fary w Kazimierzu Dolnym, klasztor karmelitów bosych w Lublinie. Baliński I GNACY (pseud. Axel), 18621951, pisarz, działacz polit. i samorządowy, senator; red. „Wieczorów Rodzinnych"; poezje, wspomnienia o Warszawie. Baliński JAN, 1827-1901, lekarz psychiatra; prof. Akad. Medyko-Chirurgicznej w Petersburgu; założyciel pierwszej ros. kliniki psychiatrycznej; projektował szpitale psychiatryczne, m.in. w Tworkach pod Warszawą. Baliński KAROL, 1817-64, poeta i działacz niepodległościowy; członek Stów. Ludu Pol., 1851-63 na emigracji; patriot.rewol. poezje (Farys-Wieszcz). Baliński MICHAŁ, 1794-1863, historyk, działacz oświatowy; współzałożyciel „Biblioteki Warszawskiej". Baliński STANISŁAW, ur. 1899, poeta; związany z grupą poet. Skamander; od 1940 w Anglii; liryka nastrojowo-refleksyjna, proza poetycka. balista, machina miotająca, płaskotorowa; w starożytności zw. katapultą, w średniowieczu — kuszą. balistokardiografia, metoda badania układu krążenia, polegająca na rejestrowaniu przesunięć ciała wywołanych mech. pracą serca. balistyczna krzywa, tor pocisku, na który działają tylko siły oporu powietrza atm. i ciężkości; w próżni jest parabolą. balistyczne wahadło, rodzaj wahadła fiz. używanego do pomiarów balistycz- nych, np. prędkości pocisków, odrzutu działa. balistyczny wiatr, średni stały wiatr balistyt, bezdymny proch strzelniczy; przyjmowany do obliczeń toru pocisku; otrzymywany przez zżelatynowanie bawełpowoduje odchylenie punktu upadku po- ny strzelniczej, nitrogliceryny i nitrocisku takie jak wiatr rzeczywisty. związków aromatycznych bez udziału lotbalistyka, nauka o ruchu pocisków; sta- nego rozpuszczalnika; stosowany do wynowi podstawę przy projektowaniu broni, robu amunicji wojsk, i myśliwskiej. amunicji i pocisków, silników rakieto- Balkassar, ośr. regionu wydobycia ropy wych oraz sporządzaniu tablic strzelni- naft., w pn. części Pakistanu Zachodczych; dzieli się na b. wewn. i b. zew- niego. nętrzną. balkon, niewielkie, otwarte pomieszczebalistyka wewnętrzna, dział balistyki nie podwieszone na pewnej wysokości, pobadający prawa spalania się prochu i ru- łączone drzwiami z wnętrzem budynku, chu pocisku w lufie, a także zagadnie- złożone z płyty otoczonej balustradą. nia związane z pracą silników rakieto- balkonowe rośliny, rośliny ozdobne (np. wych. petunia, nagietek, pelargonia, begonia balistyka zewnętrzna, dział balistyki bulwiasta, nasturcja), stosowane do ukwiebadający ruch pocisków (bez własnego cania balkonów, parapetów, tarasów itp. napędu lub z napędem) w powietrzu. Balkuwara, obronny zamek abbasydzki z poł. IX w., w m. Samarra, nad rz. Tygrys; na planie czworoboku podzielonego Najbardziej znane balety Tytuł Muzyka Choreograf Data premiery 1581 1870 1789 1926 1927 1946 1912 1761 1892 1844 1954 1942 1841 1938 1877 1895 1910 1945 1961 1763 1946 1958 1910 1948 1911 1942 1932 1912 1920 1898 1940 1956 1832 1909 1955 1910 1913 1919 1923 1932 1964 1870 1935 1938 1969 1820 1958 1868 1874 1921 1949 1948 1931 1823 1954 1951 balon 79 na 3 części; kontynuacja stylu Mszatty; częściowo w ruinach. Ball [bo:l] ALBERT, 1896-1917, pilot ang.; podczas I wojny świat, zestrzelił 39 samolotów niem.; zginął w walce powietrznej. Ball [bo:l] JOHN, ?-1381, jeden z przywódców (wraz z W. Tylerem) powstania chłopskiego w Anglii 1381; stracony. Balla GIACOMO, 1871-1958, malarz wł,; obrazy futurystyczne, często zbliżone do abstrakcji, po I wojnie świat, zwrot do realizmu. ballada, lit. utwór epicko-lir,, niekiedy udramatyzowany, o fantast. tematyce, utrzymany w nastroju tajemniczym i posępnym; występuje w folklorze i literaturze artyst. (b.romantyczna). ballada, muz.: 1) utwór wokalny gł. o treści epickiej; 2) utwór instrumentalny (XIX w.) o swobodnej budowie. Ballana →Kustul i Ballana. Ballanche [balã:sz] P IERRE, 1776-1847, fr. filozof i historyk fr. romantyzmu; przedstawiciel tzw. tradycjonalistów, broniących feud. porządku społ. i upatrujących w tradycji źródło wartości moralnych, mających odnowić społeczeństwo. Ballarat, m. w Australii (Wiktoria), na pn.-zach. od Melbourne; 42 tys. mieszk. (1966); duży ośr. przemysłu wełn.; węzeł kolejowy. Ballari (ang. Bellary), m. w Indii (Majsur); 86 tys. mieszk. (1961); przemysł spoż., włók.; węzeł kolejowy. Balleny, archipelag w pd.-zach. części O. Spokojnego, 300 km od Antarktydy; największe wyspy: Sturge, Young, Buckle; pokryte lodowcami. Ballesteros [balje-] ANTONIO, 1888-1949, hi st oryk hi sz p.; prof. uni w. w Se wi l l i i Madrycie; gł. praca: Historia de Espãna y su influencia en la hitsoria universal. Ballets Russes, Les [le bale rüs], międzynar. zespół baletowy o świat, sławie, zał. i prowadzony 1909-29 przez S. Diagilewa; dzięki wysokiemu poziomowi i nowatorstwu artyst. wywarł decydujący wpływ na współcz. sztukę baletową; występy w Europie i Ameryce. Ballin STANISŁAW, 1897-1937, działacz lud.; współorganizator NPCh, od 1926 na czele Centr. Kom. Międzypartyjnego do walki o amnestię dla więźniów polit.; od 1927 w ZSRR. Ballina [bälynə] →Béal Átha an Fheadha. Ballinga stopnie (stopnie Brixa, °Blg, °Bx), jednostki wskazujące stężenie cukru w roztworach wodnych; l°Blg = 1 g cukru w 100 g roztworu; pomiar areometrem Ballinga lub Brixa. Ballon d'Alsace [bala dalzas], szczyt granitowy w pd. Wogezach (Francja); 1250 m. Bally [baji] CHARLES, 1865-1947. językoznawca szwajc; prof. uniw. w Genewie; liczne prace (Traité de stylistique francaise). Balmer JOHANN JACOB, 1825-98, fizyk szwajc; podał wzór na długość fali promieniowania serii linii widmowych atomu wodoru. Balmera seria, seria linii widmowych wodoru, leżących w widzialnej i nadfioletowej części widma; opisana wzorem Balmera. Balmont KONSTANTIN D., 1867-1942, poeta ros.; przedstawiciel symbolizmu; zbiory wierszy (Goriaszczije zdanija), tłumacz poezji świat, (z pol. m.in. Słowackiego i Kasprowicza); od 1921 na emigracji. balneologia, dział wiedzy med. o właściwościach leczn. kąpieli i wód miner. z naturalnych zdrojów oraz działających łącznie z wodą czynników chem., fiz. i klimatycznych. balneoterapia, leczenie kąpielami, skojarzone często z leczeniem pitnymi wodami miner, i leczeniem klimat.; obejmuje wodolecznictwo słodkowodne i miner., kąpiele gazowe i borowinowe. balon, statek latający lżejszy od powietrza, bez własnego napędu; element nośny Ballet comyque de la Royne Coppelia Córka źle strzeżona Cudowny mandaryn Czerwony mak Cztery temperamenty Dafnis i Chloe Don Juan Dziadek do orzechów Esmeralda Fontanna Bachczysaraju Gajane Giselle Jeniec kaukaski Jezioro łabędzie Karnawał Kopciuszek Legenda 0 miłości Médée et Jason Młody człowiek i śmierć New York export opus Ognisty ptak Orfeusz Pietruszka Pillar of fire Płomienie Paryża Popołudnie fauna Pulcinella Raymonda Romeo i Julia Spartakus Sylfida Sylfidy Symfonia samotnego człowieka Szeherezada L. de Beaulieu L. Delibes ? B. Bartok R. Glier P. Hindemith M. Ravel Ch.W. Gluck P. Czajkowski C. Pugni B. Asafjew A. Chaczaturian A. Adam B. Asafjew P. Czajkowski wg R. Schumanna S. Prokofjew A. Micelikow Rodolphe T.S. Bach R. Prince I. Strawiński I. Strawiński I. Strawiński A. Schönberg B. Asafjew wg Lully'ego i in. wg C. Debussy'ego I. Strawiński A. Głazunow S. Prokofjew A. Chaczaturian J. Schneitzhoeffer A. Głazunow wg F. Chopina B. de Beaujoyeux A. M. Saint-Leon D'Auberval H. Strohbach W. Tichomirow G. Balanchine M. Fokin G. Angiolini L. Iwanow J.J. Perrot R. Zacharow N. Anisimowa J. Coralli, J. Perrot L. Ławrowski T. Rejsinger L. Iwanow, M. Petipa M. Fokin R. Zacharow J. Grigorowicz J.G. Noverre R. Petit T. Robbins M. Fokin G. Balanchine M. Fokin A. Tudor W. Wajnonen W. Niżynski L. Miasin M. Petipa L. Ławrowski N. Anisimowa Ph. Taglioni M. Fokin M. Bejart M. Fokin W. Niżynski L. Miasin B. Niżynska K. Jooss C. Drzewiecki W. Calori J. Nikolska M. Statkiewicz J. Gogół L. Thierry S. Miszczyk H. Meunier W. Calori P. Zajlich Z. Patkowski T. Kapliński P. Zajlich J. Mierzyńska, M. Pion S. Miszczyk J. Kapliński P. Henry, P. Schaeffer wg N. RimskiegoKorsakowa Święto wiosny I. Strawiński Trój graniasty kapelusz M. de Falla Weselisko I. Strawiński Zielony stół F. Cohen Balety polskie Esik w Ostendzie G. Bacewiczówna S. Moniuszko, Figle szatana A. Münchheimer K. Szymanowski Harnasie P. Perkowski Klementyna K. Kurpiński Mars i Flora T. Szeligowski Mazepa S. Moniuszko Na kwaterunku A. Sonnenfeld Pan Twardowski L. Różycki T. Szeligowski Paw i dziewczyna P. Perkowski Swantewit E. Morawski Świtezianka K. Kurpiński, J, DamWesele w Ojcowie se G. Bacewicz J.A. Maklakiewicz Z chłopa król Złota kaczka 80 balonet — gazoszczelna powłoka wypełniona lekkim gazem (wodorem, helem); b. na uw:ęzi (do obserwacji, badań meteorol., zaporowe itp.), b. wolne (do celów sport., badań meteorol., atmosfery lub stratosfery); załoga i przyrządy pomiarowe w koszu lub kabinie podwieszonych do powłoki. balonet, przestrzeń wewnątrz balonu na uwięzi lub sterowca, oddzielona płótnem gazoszczelnym, wypełniona powietrzem; w miarę uchodzenia z balonu gazu nośnego b. napełnia się powietrzem, aby zapobiec marszczeniu się zewn. powłoki balonu. balonfok, trójkątny, silnie wypukły żagiel podnoszony na statkach sport, zamiast foka; zwiększa prędkość statku przy słabym wietrze. balonkliwer, silnie wypukły żagiel podnoszony na statkach sport, zamiast kliwra dla zwiększenia prędkości statku przy słabym wietrze. balonowy sport, dziedzina lotnictwa sport.; zawody rozgrywane są w różnych klasach balonów, gł. w formie lotów odległościowych. balon pilotowy, meteorol. balon napełniony np. wodorem, wypuszczany w atmosferę ziemską i obserwowany przez teodolit z pow. Ziemi; służy do określenia kierunku i prędkości wiatru na różnych wysokościach. balon-sonda, balon unoszący w atmosferę ziemską meteorol. przyrządy pomiarowe (np. radiosondę). balot, szczelnie zapakowana paczka towarów jednego rodzaju, najczęściej przeznaczonych do wysyłki. balotaż; forma tajnego głosowania za pomocą kartek lub gałek białych (przyjęcie wniosku) i czarnych (odrzucenie). balsa (Ochroma), bot. potężne drzewo z Antyli i tropik. Ameryki Pd.; drewno lżejsze od korka, używane do budowy tratew (m.in. „Kon-Tiki"), łodzi, jachtów, szybowców i sprzętu ratunkowego. balsa, żegl.: 1) dawna tratew z drewna używana przez Inków; 2) mała łódź z wiązek trzciny w Ameryce Południowej. Balsad (ang. Bulsar), m. w Indii (Gudżarat), port nad M. Arabskim; 35 tys. mieszk. (1961); przemysł chem., włókienniczy. balsamina →niecierpek ogrodowy. Balsamo GIUSEPPE →Cagliostro Alessandro. balsamowanie zwłok, wstrzykiwanie do tętnic zwłok płynów konserwujących (formaliny ze spirytusem lub sublimątem i in.) w celu zahamowania rozkładu zwłok. balsam Szostakowskiego, farm. związek org., działający odkażająco i osłaniająco; stosowany w chorobach skóry i przewodu pokarmowego. balsamy, naturalne roztwory żywic w olejkach eterycznych; półpłynne, wonne substancje otrzymywane najczęściej z roślin podzwrotnikowych; stosowane w lecznictwie i kosmetyce (b. peruwiański, tolutański) oraz w technice (kanadyjski). Balsas, rz. w środk. Meksyku; dł. 680 km; uchodzi do O. Spokojnego. Balta, zabagniona dolina dolnego Dunaju (Rumunia), między miastami Silistra i Braiła; szer. 18-25 km. Baltazar, wg Biblii ostatni król Babilonii, syn Nebokadnezara II, czego historia nie potwierdza; postać dotychczas nie zidentyfikowana. Balthus [-tüs] (właśc. Balthasar Klossowski), ur. 1908, fr. malarz i scenograf, pochodzenia pol.; malarstwo figuralne zbliżone do surrealizmu; pejzaże miejskie, wnętrza. Baltimore [bo:ltymo: r], m. w USA (Maryland), port nad zat. Chesapeake; 895 tys. mieszk. (1970), zespół miejski 2,0 min (1967); wielki port i ośr. przem.; hutnictwo żel. i miedzi, przemysł lotn., elektrotechniczny, spoż., chem.; uniw.; muzea; fort ( X I X w.) , kości oł y i domy ( X VI I I i XIX w.). baltologia, nauka zajmująca się badaniem języków bałtyckich oraz kultury i literatury narodów bałtyckich. Baltoro, lodowiec w Karakorum; pow. 755 km2, dł. 62 km. Baltušis [-szys] JUOZAS (właśc. Albertas Juozćnas), ur. 1909, pisarz lite w.; dramaty ukazujące walkę klasową na wsi litew. (Pieją koguty). baluchiterium (Baluchitherium), azjat. wymarły nosorożec; największy ze ssaków lądowych: wys. w kłębie ok. 5 m; górny oligocen do dolnego miocenu. balustrada, obramienie balkonów, tarasów, schodów, dachów, w formie ażurowego (gł. z tralek połączonych poręczą) lub ślepego kam., drewn. albo metal, ogrodzenia. balwierz (cyrulik), fryzjer, który dawniej wykonywał również zabiegi leczn., jak puszczanie krwi, wyrywanie zębów, nastawianie złamań, opatrywanie ran. Balzac [-zak] HONORE DE, 1799-1850, pisarz fr., uważany za ojca powieści realist; Komedia ludzka — wielotomowy cykl (m.in. powieści Eugenia Grandet, Ojciec Goriot) obrazujący ówczesne życie społ., polit. i obyczajowe we Francji. Balzac [-ząk] JEAN LOUIS GUEZ DE, 1597-1654, pisarz fr.; listy i rozprawy gł. z dziedziny polityki i literatury stanowiące wzór ówczesnej prozy francuskiej. bal zakowski, z wykl e w wyraż e ni u: wiek b. — wiek kobiety od 30 do 40 lat. Balzer OSWALD, 1858-1933, wybitny historyk prawa; prof. uniw. we Lwowie, czł. PAU; założyciel lwowskiego Tow. Nauk.; badacz dziejów ustroju pol.; wydawca źródeł; Królestwo Polskie 12951370, Historia porównawcza praw słowiańskich. Bałaban M AJER, 1877-1942, historyk; prof. uniw. w Warszawie; badania nad historią i kulturą Żydów. Bałachna, m. w Ros.FSRR (obw. gorkowski), port nad Wołgą; 33 tys. mieszk. (1967); ośr. przemysłu celulozowo-papierniczego. Bałakiriew MILIJ A., 1837-1910, kompozytor ros.; inicjator Potężnej Gromadki; poematy symf. (Tamara, Ruś), symfonie, suita Cnopiniana i in. Bałakowo, m. w Ros.FSRR (obw. saratowski), nad Wołgą; 92 tys. mieszk. (1970); przemysł maszyn., chem., stoczn.; w pobliżu Saratowska Elektrownia Wodna. bałałajka, ludowy ros. instrument muz., chordofon szarpany, o trójkątnym pudle rezonansowym i 3 strunach strojonych w kwartach. bałamut, łow. pies gończy, gubiący trop. Bałarew DIMITYR, ur. 18S5, chemik bułg.; prof. uniw. w Sofii; prace z dziedziny chemii analitycznej i chemii fizycznej. Bałaszow, m. w eur. części Ros.FSRR (obw. saratowski); 76 tys. mieszk. (1969); przemysł spoż., mat. bud., maszynowy. Bałaszycha, m. w Ros.FSRR (obw. moskiewski); 78 tys. mieszk. (1969); przemysł bawełn., maszyn.; ośr. wypoczynkowy. Bałchasz, bezodpływowe jezioro w Kazach.SRR, na wys. ok. 340 m; pow. 22-17 tys. km*, głęb. do 26 m; część zach. zasolona, wsch. — słodka; uchodzi rz. Iii. Bałchasz, m. w Kazach.SRR (obw. karagandzki), port nad jeziorem B.; 77 tys. mieszk. (1969); hutnictwo miedzi; w pobliżu wydobycie 'rud miedzi i molibdenu. Bałczik, m. w Bułgarii, nad M. Czarnym; 9 tys. mieszk. (1965); ośr. turystyczny. Bałkan →Stara Płanina. Bałkańska Ententa, zgrupowanie 4 państw bałk.: Grecji, Jugosławii, Rumunii i Turcji, które 1934 zawarły układ gwarantujący granice oraz ustalający zasady współpracy wojsk.-polit.; cel: utrzymanie status quo na Bałkanach. bałkańska liga językowa, grupa językowa, obe j muj ąca: alb., buł g., maced. , rum., gwary pd.-wsch.-serbskie oraz język nowogr., które w następstwie długotrwałych kontaktów rozwinęły wiele cech wspólnych w budowie gramatycznej. bałkański pakt, układ o przyjaźni i współpracy zawarty 28 II 1953 w Ankarze między Grecją, Jugosławią i Turcją; 9 III 1954 uzupełniony układem o sojuszu, współpracy polit. i wzajemnej pomocy, zawartym na 20 lat w Bled (Jugosławia). Bałkański Półwysep, płw. w Europie Pd.-Wsch.; ok. 500 tys. km 2 ; górzysty (G. Dynarskie, Bałkan, Rodopy, Pindos); linia brzegowa silnie rozwinięta; na P.B. leżą: Albania, Bułgaria, Grecja, Jugosławia oraz eur. część Turcji. Bałta, m. w Ukr.SRR (obw. odeski); 20 tys. mieszk. (1967); przemysł spoż., drzewny. bałtyckie języki, grupa rodziny indoeur. obejmująca języki: litew., łot., prus. (wymarły w końcu XVII w.) oraz języki Kurów, Jaćwingów. Bałtyckie Morze (Bałtyk), śródziemne, s z e lfowe morz e w pn. E uropi e , cz ę ś ć O. Atlantyckiego; połączone z M. Północnym przez cieśniny: Sund, Wielki Bełt, Mały Bełt, 2Kattegat i Skagerrak; pow. 386 tys. km , średnia głęb. 55 m, maks. 459 m; największe zatoki: Botnicka, Fińska; zasolenie od 2,5‰ (na pn.) do 10‰ (na pd.-zach.); gł. porty: Szczecin, Leningrad, Sztokholm. Bałtyckie Pojezierze, obszar polodowcowy wzdłuż wybrzeży M. Bałtyckiego, od Finlandii po Płw. Jutlandzki; szer. do 200 km; moreny, liczne jeziora, lasy (gł. sosnowe), wrzosowiska, torfowiska. Bałtyjsk (dawniej Pilawa), m. i port w Ros.FSRR (obw. kaliningradzki), nad M. Bałtyckim; 17 tys. mieszk. (1959); stocznia. Bałucki MICHAŁ, 1837-1901, pisarz; pozytywista (powieści tendencyjne), potem tradycjonalista (b. popularne komedie, m.in. Grube ryby). Bałuty, dzielnica adm. Łodzi; funkcje mieszkaniowo-przemysłowe. bałwan, łow. wypchany cietrzew lub jego podobizna umieszczona w koronie drzewa w celu przywabienia cietrzewi na strzał. bałwanek, łow. umieszczona na wodzie podobizna dzikiej kaczki, której głos naśladuje myśliwy w celu przywabienia na strzał kaczorów. bałwochwalstwo →idolatria. Bam, m. w Iranie (Kerman); 22 tys. mieszk. (1966); ośr. handlowy. Bamako, stol. Mali, port nad Nigrem; 175 tys. mieszk. (1967); przemysł spoż., włók., obuwn., metal.; ośr. handlowy. Bambara, Murzyni zachodniosudańscy, mieszkańcy Afryki Zach.; ok. 1,5 mln; rolnictwo, rybołówstwo; wyroby artyst., produkcja tkanin; język bambara. Bamberg, m. w NRF (Bawaria), w pobliżu Menu (początek Kanału Men-Dunaj); 70 tys. mieszk. (1968); przemysł elektrotechniczny, włók., obuwn., spoż.; romańsko-gotycka katedra (XI, XIII w.) ze słynnym zespołem rzeźb (XIII w.), got. domy kanoników, zabytkowe kościoły, pałace. bambino, szt. plast. wł. nazwa dla przedstawienia Chrystusa w postaci małego dziecka. Bambrzy, nazwa mieszkańców kilku wsi pod Poznaniem pochodzących od osadników niem. przybyłych w poł. XVII w. z okolic Bamberga (Bawaria); zachowany dawny strój odświętny. bambus (Bambusa), drewniejąca trawa do 30 cm śred.; niekiedy tworzy lasy do 40 m wys,, gł. w tropik. Azji; zastosowanie wszechstronne (mat. bud., galanteryjny, muz., tkacki); młode pędy jadalne, z ziarna chleb. bambusowa palma→rafia. bametan (vasculat), farm. związek org. o działaniu hipotensyjnym; stosowany w nadciśnieniu, w chorobie Buergera i in. Banga choroba 81 Bamijan, m. w środk. Afganistanie, ośrodek adm. prow. B.; 46 tys. mieszk. (i966); ośr. turystyczny. ban, od X w. zarządca okręgu wojsk, na Węgrzech; od XII w. namiestnik węg. w Chorwacji; w Jugosławii 1929-41 zarządca prowincji (banowiny). Ban F RI GYES , ur. 1902, węg. reżyser film.; fundamentalny dla współcz. węg. kinematografii film o wsi Piędź ziemi. Bana, ok. VII w., pisarz sanskr.; autor poet. biografii króla Harszy (w stylu kawja) oraz powieści Kadambari. Banach JERZY, ur. 1922, historyk sztuki, muzeolog; dyr. Muzeum Narodowego w Krakowie; zajmuje się zagadnieniami ikonografii świeckiej (gł. miast, a zwł. Krakowa); Tematy muzyczne w plastyce polskiej. Banach KAZIMIERZ, ur. 1904, działacz lud.; współorganizator ZMWRP „Wici"; podczas okupacji hitlerowskiej szef sztabu KG BCh; od 1949 sekretarz NK ZSL, 1969-71 wiceprezes; 1957-71 czł. Rady Państwa. Banach STEFAN, 1892-1945, matematyk; prof. uniw. we Lwowie, czł. PAU i AN Ukr.SRR; współtwórca analizy funkcjonalnej, współzałożyciel czasopism mat. „Studia Mathematica" i „Monografii Matematycznych"; monografia Theorie des operations lineaires. Banacha algebra, przestrzeń Banacha, w której dodatkowo określone jest mnożeni e e l e me nt ów w t e n sposób, ż e st aj e się ona pierścieniem; zwana też pierścieniem normowanym. Banacha przestrzeń, przestrzeń typu B, przestrzeń liniowa, normowana i zupełna, w której odległość dowolnych jej elementów x i y określa się jako ||x — y|| (symbol ||x|| oznacza normę elementu x); po raz pierwszy systematycznie badana przez S. Banacha. Banachiewicz TADEUSZ, 1882-1954, astronom geodeta i matematyk; prof. i dyr. obserwatorium astr. Uniw. Jag., czł. PAN; założyciel i red. nacz. „Acta Astronomica"; twórca teorii krakowianów; pomiary libracji Księżyca oraz położeń komet i planctoid; obserwacje gwiazd zmiennych; opracował i zastosował metodę chronokinematograficzną do obserwacji zaćmienia Słońca. Banackie Góry, pd.-zach. część Karpat Pd. (Rumunia); wys. do 1445 m (Piatra Goznei); węgiel kam., rudy żelaza. Banaczyk WŁADYSŁAW, ur. 1902, dział acz l ud., prawni k; 1930-35 prez e s WZMW; 1943-44 min. spraw wewn. rządu emigr.; od 1945 poseł do KRN i Sejmu Ustawodawczego. ban an ( Mu sa ) , byl i na do 15 m wys., z klasy jednoliściennych; pochodzi z tropikalnej Azji i Afryki oraz pn. Australii; b. pizang — szeroko uprawiany w strefie tropik, dla sierpowatych, b. pożywnych, aromatycznych owoców; z pochew liściowych b. manilskiego — włókno zw. manilą. Banana, m. i port w Kongu (Kinszasa), przy ujściu rz. Kongo do O. Atlantyckiego; ośr. handlowy. bananojady, zool. →szyszaki. Banaszek ANTONI, 1881-1932, adwokat; obrońca pol. działaczy polit. przed sądami niem. (do 1914). Banat, kraina hist. w pd.-wsch. Europie, między Dunajem, Cisą i Karpatami; w starożytności część Dacji; w średniowieczu należał kolejno do Węgier, Turcji, Austrii, Węgier; 1920 podzielony między Rumunię, Jugosławię i Węgry (9 i wsi). Banca d'Italia [baŋka dital a] →Bank Włoski. Banchs [banczs] ENRIQUE, ur. 1888, poeta argent.; w twórczości na\viązuje do dawnej hiszp. poezji ludowej. Bancila [bənczilə] OCTAV, 1872-1944, malarz rum'.; twórczość zabarwiona elementami krytyki społ.; sceny z życia i walki ludu rum., portrety, martwe natury, pejzaże. Bancroft [bäŋjkroft] ANNE, ur. 1931, aktorka amer.; role teatr. (Cud w Alabamie W. Gibsona) i filmowe. band [bänd; ang.], nazwa określająca zespół rozrywkowy lub jazzowy (jazz-band); przewaga instrumentów dętych; rodzaje: big-b., combo. banda, prawo grupa ludzi tworząca związek mający na celu dokonywanie przestępstw; karze podlega sam fakt przynależności do związku; potocznie gromada, grupa, szajka. banda, sport ogrodzenie zabezpieczające, zwykle drewn., na zewn. krawędziach torów wyścigowych, saneczkowych lub lodowisk. Banda HASTINGS KAMUZU, ur. 1902, polityk Malawi; uczestnik ruchu narodowowyzwoleńczego; od 1960 przewodn, Partii Kongresu Malawi; od 1964 premier niepodległego państwa, od 1966 także prezydent republiki. Banda, wewn. morze Indonezji, część O. Spokojnego; pow. 695 tys. km2, głęb. do 7440 m, zasolenie ok. 34%o. Banda, grupa wysp indonez. w Molukach Pn.; ok. 100 km2, 59 tys. mieszk. (1961); uprawa muszkatołowca. Banda Atjeh (dawniej Kutaradja), m, i port w Indonezji, na pn. wybrzeżu Sumatry; ośrodek adm. prow. Atjeh; 40 tys. mieszk. (1961). Bandar Abbas, m. w Iranie, ośr. adm. okręgu Wyspy i Porty Zat. Omańskiej, jeden z gł. portów mor. kraju, nad cieśn. Ormuz; 35 tys. mieszk. (1966); przemysł chem., włók., spoż.; rybołówstwo. Bandaranaike S IRIMAVO , ur. 1916, polityk cejloński; premier 1960-65 i od 1970, kontynuatorka polityki zmarłego męża Solomona B. Bandaranaike SOLOMON, 1889-1959, polityk cejloński; twórca (1951) Cejlońskiej Partii Wolności, od 1956 premier, zwolennik polityki pokojowego współistnienia; zginął wskutek zamachu. Bandar Maszur, m. w Iranie (Chuzestan), port naft. nad Zat. Perską; 17 tys. mieszk. (1966); przemysł petrochemiczny. Bandar Szah, m. w Iranie (Mazandaran), port nad M. Kaspijskim; 13 tys. mieszk. (1966); pn. zakończenie kolei transirańskiej. Bandar Szahpur, m. w Iranie (Chuzestan), ważny port nad Zat. Perską; 22 tys. mieszk. (1968); przemysł włók.; pd. zakończenie kolei transirańskiej. bandaż, med. pas płótna, gazy, muślinu lub innego materiału służący do umocowania opatrunku, unieruchomienia kończyny lub powstrzymania krwawienia. Bandeira [-ęjra], najwyższy szczyt Wyż. Brazylijskiej (wsch. Brazylia), w górach Serra do Caparaó; 2890 m. Bandello MATTEO, 1484-1561, nowelista \vł.; Novelle — zbiór 214 opowiadań odzwierciedlających życie i obyczaje epoki. bandera, flaga podnoszona na statku wodnym, określająca jego przynależność państw., czasem także rodzaj służby (b. wojenna, handlowa i in.). Bandera S TEPAN, 1908-59, nacjonalista ukr.; od 1940 przywódca terrorystycznych organizacji ukr.; współdziałał z hitlerowcami, m.in. organizował Legion Ukr.; przywódca band UPA; po wojnie na emigracji (działalność przeciw krajom socjalist.). B and e ra, w. w U SA ( T e ksas) , na pn.-zach. od m. San Antonio; zasiedlona przez pol. emigrantów w XIX w. banderia, oddział konny asystujący podczas uroczystości. banderilla [-lja; hiszp.], mała włócznia z chorągiewkami, zakończona haczykiem, używana w corridzie do rozdrażniania byka. banderola, szt. plast, motyw dekoracyjny w formie wstęgi o zwijających się końcach, z napisem związanym z treścią przedstawienia lub wyrażającym dewizę. Bandinelli BACCIO, 1493(?)-1560, wł. rzeźbiarz epoki renesansu; reliefy o tematyce rel., nagrobki, popiersia. Bandirma [-dyrma] (staroż. Panormos), m. w zach. Turcji, port nad morzem Marmara; 33 tys. mieszk. (1965); przemysł chemiczny. Bandjarmasin, m. w Indonezji, port na pd. wybrzeżu Borneo, w delcie Barito; 268 tys. mieszk. (1970); rafinacja ropy naft.; uniwersytet. bandolier, pas skórzany przewieszony przez ramię; używany przez piechotę w XVII w. do noszenia ładunków, prochownicy, broni bocznej lub sztandarów i chorągwi. bandos (bandoch), dawna nazwa sezonowego robotnika rolnego, poszukującego pracy poza miejscem stałego zamieszkania Bandrowska-Turska EWA, ur. 1899, śpiewaczka (sopran lir.-koloraturowy) w operze lwowskiej, pozn., warsz., pedagog. Bandrowski ALEKSANDER, 1860-1913, śpiewak (tenor) świat, sławy; gł. partie w dziełach Wagnera. Bandrowski ERNEST TYTUS, 1853-1920, chemik i działacz społ.; prof. Uniw. Jag., czł. AU; jeden z założycieli Tow. Szkoły Ludowej; badania gł. nad budową azotowych pochodnych benzenu. Bandrowski JERZY, 1883-1940, brat Juliusza Kadena Bandrowskiego, pisarz, dziennikarz; powieści psychol.-obyczajowe, utwory dla młodzieży, szkice hist., przekłady z literatury angielskiej. Bandrowski Kaden JULIUSZ →Kaden Bandrowski Juliusz. Bandtkie JAN WINCENTY, 1783-1846, historyk prawa; prof. prawa rzym. i pol. na uniw. w Warszawie; wydawca źródeł. Bandtkie JERZY SAMUEL, 1768-1835, historyk, bibliotekarz, językoznawca; nauczyciel języka pol. we Wrocławiu; wykładowca Uniw. Jag., kier. Biblioteki Jag.; Historia drukarń krakowskich, Historia biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego; Dzieje Królestwa Polskiego. Bandung, m. w Indonezji, ośrodek adm. prow. Jawa Zach.; 1,1 mln mieszk. (1970); ważny ośr. gosp., kult. i nauk.; przemysł włók., środków transportu, elektrotechn.; węzeł komunikacyjny. — W 1955 konferencja krajów Azji i Afryki opowiadająca się m.in. przeciw kolonializmowi i dyskryminacji rasowej i propagująca pokojowe współistnienie. bandura, ludowy ukr. instrument muz., chordofon szarpany, o owalnym korpusie rezonansowym, 2 grupach strun (melodyczne i basowe). Bandura JERZY, ur. 1915, rzeźbiarz i grafik; studiował u X. Dunikowskiego; prof. ASP w Krakowie; gł. rzeźba monumentalna (pomnik na Polu Grunwaldzkim, z W. Cęckiewiczem), drzeworytnictwo (ekslibrisy). bandy, hokej ros., popularna gra na lodzie prowadzona między 2 drużynami (po 11 z awodni ków) , uprawi ana w ZSRR i krajach skandynawskich. Banér [-ne:r] JOHAN, 1596-1641, feldmarszałek i wybitny wódz szwedz.; po śmierci Gustawa II Adolfa (1632) nacz. wódz wojsk szwedz. w Niemczech w okresie wojny trzydziestoletniej. Banes, m. we wsch. Kubie; 28 tys. mieszk. (1967); ośr. handl.; przemysł cukrowniczy. Bánffy [-fi] D EZS Ö, 184S-191L reakcyjny polityk węg., premier 1895-99. Bang [baŋ] BERNARD, 1848-1932, duń. lekarz wet. i bakteriolog; prof. wyższej szkoły, wet. i roln. w Kopenhadze; wykrył zarazek zakaźnego ronienia bydła (tzw. choroba B., bruceloza). Bang [baŋ] HERMAN, 1857-1912, duń. pisarz i krytyk; w impresjonist. powieściach (Tragedia bezdomnych) i nowelach wyrażał dekadentyzm przełomu wieków. Banga choroba, med. →brucelozy. Banga choroba (zakaźne ronienie bydła), wet. choroba bydła z grupy bruceloz; 82 Bangalur ronienie — zwykle w 5-8 mies. ciąży, po nim następuje często zatrzymanie łożyska i procesy zapalne łożyska powodujące jałowość. Bangalur (ang. Bangalore), m. w Indii, stol. stanu Majsur; 1 mln rnieszk., zespół miejski 1,7 mln (1968); duży ośr. przem. i kult.-nauk. kraju; przemysł gł. włók., środków transportu, maszyn., elektrotechniczny, spoż.; ośr. produkcji filmów; węzeł komunik.; uniw.; znany bot. ogród. Bange [bã:ż] CHARLES RAGON DE, 18331914, pułkownik fr.; twórca dział o udoskonalonej konstrukcji. Banggai, grupa wysp indonez. przy wsch, wybrzeżu Celebesu; 3,2 tys. km2, 145 tys. mieszk. (1961); gł. wyspy: Peleng, Banggai; uprawa ryżu, palmy kokosowej; połów ryb, żółwi, strzykw. Bangi (Bangui), stol. Republiki Środkowoafrykańskiej, port nad rz. Ubangi; 150 tys, mieszk. (1966); ośr. handl.; przemysł włók., obuwn., metal., spożywczy. Bangka (Banka), wyspa indonez. u pd.-wsch. wybrzeży Sumatry; 11,6 tys. km2, 311,9 tys. mieszk. (1961); największy w kraju ośr. wydobycia rud cyny; uprawa ryżu, pieprzu; gł. m. Pangkalpinang. Bangkok (Krung Thep), stol. i gł. port Syjamu, nad rz. Menam; 2,8 mln mieszk. — zespół miejski (1968); gł. ośr. gosp., kult. i nauk. kraju; uniw.; rezydencja król. (XIX w., zespół drewn. budynków), świątynie buddyjskie. Bangor [bäŋngə r], m. w USA (Maine), port nad rz. Penobscot; 32 tys. mieszk. (1970); ośr. handl.; przemysł papierń., obuwniczy. Bangor [bäŋgə r ], m. w W. Brytanii (Walia), nad M. Irlandzkim, naprzeciw wyspy Anglesey; 14 tys. mieszk. (1966); miejscowość wypoczynkowa. Bangueulu, jezioro w Zambii, na wys. 1140 m; pow. 4-15 tys. km2 (w zależności od pory roku), głęb. do 5 m; otoczone bagnami. bania →dynia. banialuki, brednie, niedorzeczności, głupstwa, bzdury. banian (figowiec bengalski, Ficus hengalensis), potężne drzewo ind. o jadalnym owocu; pod okapem konarów i zwisających z nich kolumnowych korzeni przybyszowych, zakorzeniających się — osiedla tubylców. banicja, w dawnej Polsce kara wygnani a; b. wi e cz ys t a — wygnani e z kraj u i utrata wszelkich praw; b. czasowa — pozbawienie praw i wolności za niepoddanie się wyrokom, bez wygnania z kraju. Banijas, m. w zach. Syrii, nad M. Śródziemnym; 11 tys. mieszk. (1967); port naft.; punkt końcowy rurociągu z pól naft. w Iraku. baniopień (Nereocystis lütkeana), glon (brunatnica) przybrzeżnej strefy O. Spokojnego (od Alaski po Kalifornię); dostarcza jodu i kwasu alginowego. banita, osoba skazana na wygnanie z kraju, którego jest obywatelem. Banja Luka, m. w Jugosławii (Bośnia i Hercegowina); 57 tys. mieszk. (1965); przemysł spoż., papiern., chem.; uzdrowisko, ośr. turyst.; 1969 stare miasto zniszczone przez trzęsienie ziemi. banjo [bändżou; ang.], instrument muz. Murzynów amer., rodzaj gitary z długą szyjką, okrągłym pudłem rezonansowym krytym błoną, z różną liczbą strun. Banjuwangi, m. w Indonezji, port na wsch. wybrzeżu Jawy; 25 tys. mieszk. (1961). Bank Angielski (Bank of England), ang. bank emisyjny z siedzibą w Londynie, zał. 1694; 1946 upaństwowiony. Bank Francuski (Banque de France), fr. bank emisyjny z siedzibą w Paryżu, zał. 1800; 1945 upaństwowiony; Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK), pol. bank państw, powstały 1924; w okresie międzywoj. gł. instytucja kredytu długoterminowego; 1949 funkcje BGK przejęły inne banki. Bank Handlowy, pol. bank akcyjny powstały 1870; do 1939 finansował gt. przemysł i handel; od 1945 zajmuje się gł. obsługą bankową obrotów przedsiębiorstw handlu zagr. z krajami kapitalistycznymi. banki, przedsiębiorstwa, których przedmiotem działania są operacje pieniężne, gł. kredytowe; do funkcji b. w socjalizmie należy: 1) gromadzenie czasowo wolnych środków w gospodarce nar. i ich redystrybucja w formie kredytów; 2) organizowanie obiegu pieniądza i rozliczeń pieniężnych w kraju i za granicą; 3) kontrola gospodarki pieniężnej i wielu ważnych procesów gosp. za pomocą pieniądza. banki emisyjne, banki, których gł. zadaniem jest emisja banknotów. bankier: 1) właściciel, dyrektor banku, poważniejszy akcjonariusz banku (w ustroju kapitalist); 2) gracz trzymający bank (w grze w karty). bankiet, wystawne przyjęcie dla większej liczby osób w celu uświetnienia jakiejś uroczystości. banki handlowe, banki, których przedmiotem działalności jest gł. przyjmowanie od klientów wkładów, zwrotnych na żądanie. banki hipoteczne, banki zajmujące się udzielaniem pożyczek zabezpieczonych na hipotece nieruchomości. banki ludowe, spółdzielnie oszczędnościowo-pożyczkowe organizowane na ziemiach poi. pod zaborem prus.; pierwszy b.l. zał. 1861 w Poznaniu. Bank Inwestycyjny, pol. bank państw, działający 1948-69; finansował inwestycje w gospodarce uspoł . ( poz a rolni ctwem i leśnictwem); 1970 jego funkcje przejął NBP. bankiwa (kur bankiwa, Gallus gallus), ptak leśny, przodek kury domowej; kołnierz i grzbiet czerwonozłote, skrzydła czarne; Indie, Birma, Malaje. Bank Krajowy, centr. instytucja kredytowa Galicji, zał. 1883; 1924 wszedł w skład BGK. banknot, pieniądz papierowy, emitowany przez bank centralny. Bank of England [bäŋk ow yŋglənd] →Bank Angielski. bankokracja, panowanie banków. Banković ANDRA, 1857-1911, działacz serb. ruchu nar.; związany z pol. Proletariatem. bankowa kontrola funduszu płac, badanie przez bank prawidłowości wydatkowania w przedsiębiorstwie funduszu płac i utrzymania założonych w planie proporcji. bankowe wkłady →depozyt bankowy. Bank Państwowy ZSRR (Gosudarstwiennyj bank SSSR, Gosbank), radz. bank emisyjny, z siedzibą w Moskwie, zał. 1921. Bank Polska Kasa Opieki, bank zał. 1929, zajmuje się gł. pośredniczeniem przy przekazywaniu środków pieniężnych do kraju przez osoby zamieszkałe za granicą i obsługą tzw. eksportu wewnętrznego. Bank Polski, bank emisyjny zał. 1828, z siedzibą w Warszawie; rozwijał działalność w zakresie finansowania gospodarki w Królestwie Pol.; 1886 jego działalność przejął ros. Bank Państwa. Bank Polski, bank emisyjny zał. 1924, regulował obieg pieniężny i ułatwiał kredyty; 1945 nie wznowił działalności. Bankroft, kanad. odmiana jabłoni; owoce zimowe, z karminowym rumieńcem, deserowe. Bank Rolny, pol. bank zał. 1919; w okresie międzywoj. gł. instrument polityki rządu na wsi; reaktywowany 1945; przez B.R. państwo finansowało reformę rolną; B .R . kre d yt uj e i n we s t ycj e i produkcj ę w rolnictwie i leśnictwie. Bank Rozrachunków Międzynarodowych (ang. Bank for International Settlements, fr. Banque des Réglements Internationaux), zał. 1930, siedziba w Bazylei; akcjonariuszami B.R.M. są banki centr. większości państw eur.; B.R.M. przeprowadza operacje kredytowe, dewizowe i arbitrażowe z tymi bankami. bankructwo, prawo sądownie ogłoszona upadłość; też częściowa lub całkowita niewypłacalność. Banks [bäŋks] JOSEPH, 1743-1820, ang. podróżnik i przyrodnik; w czasie podróży dookoła świata (z J. Cookiem) zebrał wielką kolekcję roślin; imieniem B. nazwano liczne obiekty geogr. oraz gat. roślin. Banksa Półwysep, płw. w Nowej Zelandii, na wsch. wybrzeżu W. Południowej; górzysty, pochodzenia wulkanicznego; hodowla owiec, bydła; gł. miejscowość Akaroa. Banksa Wyspa, wyspa kanad. w Archip. Arktycznym; 73,3 tys. km2; tundra. Bank Słowiański (BS), centrala finans. spółdzielni pol. w Niemczech, działająca 1933-39; siedziba — Berlin. Bank Szwajcarski (fr. Banque Nationale Suisse, niem. Schweizerische Nationalbank, wł. Banca Nazionale Svizzera), szwajc. bank emisyjny, z siedzibą w Bernie i Zurychu; zał. 1907. Bankura, m. w Indii (Bengal Zach.); 63 tys. mieszk. (1961); warsztaty kol., przemysł spoż.; bawełniany. Bank Włoski (Banca d'Italia), wł. bank emisyjny, z siedzibą w Rzymie; zał. 1893. Bank Związku Spółek Zarobkowych, bank zał. 1886 jako centrala finans. spółdzielczych banków lud.; 1948 zlikwidowany. Bannu, m. w pn. części Pakistanu Zach.; 32 tys. mieszk. (1961); przemysł włók.; rzemiosło (tkaniny). Banque de France [bãk dö frã:s] →Bank Francuski. Bansko, m. w Bułgarii; 7,5 tys. mieszk. (1965); gł. ośr. turyst. w górach Pirin. Bantam, muzułm. państwo na Jawie, zał. w XVI w.; stolica w Bantam; 1545 utraciło niepodległość; podległe kolejno Portugalii, Holandii, Anglii i ponownie Holandii (1682). banteng (Bos banteng), gat. dzikiego, bydła; wys. w kłębie ok. 1,5 m; ciemnobrunatny, prócz białych nóg i plam z tyłu na pośl adkach; górz yst e l asy I ndochin i Indonezji; na Bali udomowiony. Bantiego zespół, uszkodzenie miąższu wątroby i śledziony, niedokrwistość i leukopenia w następstwie różnych schorzeń, gł. zakaźnych, np. kiły, gruźlicy. Banting [bäntyŋ] FREDERICK GRANT, 1891-1941, fizjolog kanad.; współodkrywca insuliny (z Ch.H. Bestem i J.J.R. Macleodem); nagr. Nobla. Bantry Bay [bąntry bęj], baza przeładunkowa ropy naft. na wyspie Whiddy (Irlandia), w zat. Beanntraighe; dostępna dla największych zbiornikowców świata. Bantu, grupa ludów murzyńskich w Środk. i Pd. Afryce (najważniejsze: Baganda, Kikuju, Suahili); ok. 70 mln; znaczne różnice antropologiczne, językowe i kulturowe; języki bantu. bantu języki, rodzina 83 języków w Afryce Pd. i Środk.: suahili, lingala, zulu i in.; ok. 120 mln ludzi. bantustany, rezerwaty ludności murzyńskiej w Republice Pd. Afryki; w b. żyje ok. 40% Murzynów. banty, grube naszycia płócienne w poprzek i na rogach żagla w celu jego wzmocnienia. Bantysz-Kamienski NIKOŁAJ N., 17371814, historyk ros.; autor zbioru dokumentów o stosunkach Rosji z Polską i państwami zachodnioeur. 1481-1802. Banus [banusz] MARIA, ur. 1914, poetka rum.; liryka, poematy odzwierciedlające problemy nowej socjalist. rzeczywistości. Banville [bãwil] THEODORE DE, 1823-91, fr. poeta pamasista; poezje o wyszukanej formie, opowiadania, traktat o poezji. bańki, med. małe naczyńka szklane przysysające się do skóry (po rozrzedzeniu w nich powietrza płomieniem), przysta- Barbara Radziwiłłówna 83 wiane np. w ostrym nieżycie dróg oddechowych, w celu wywołania miejscowego przekrwienia. bańki cięte, zabieg leczn., stawianie baniek na płytko nacięte miejsca skóry. Bańska Bystrzyca (Banská Bystrica), m. w Czechosłowacji (Słowacka Rep. Socjalistyczna), nad Hronem, ośr. adm. kraju środkowosłowackiego; 39 tys. mieszk. (1968); dawny ośr. wydobycia złota, srebra i rud miedzi; muzeum Powstania Słowackiego. Bańska Szczawnica (Banskã Štiavnica), m. w Czechosłowacji (Słowacka Rep. Socjalistyczna), w Rudawach Słowackich; 7,3 tys. mieszk. (1961); wydobycie rud cynku, ołowiu i miedzi, hutnictwo metali nieżelaznych. baobab (.Adansonia digitata), potężne, długowieczne drzewo o obwodzie pnia do 45 m; sawanny podzwrotnikowej Afryki, uprawiany w Indiach i Ameryce Pd.; owoce jadalne; drewno lekkie, miękkie, łyko używane na powrozy, maty. Bao Dai, ur. 1913, cesarz Annamu (pod protektoratem fr.) 1926-45 (abdykował), od 1949 ,,cesarz" marionetkowego Państwa Wietnamu; od 1955 we Francji. baptysterium, arch. zwykle wolno stojący budynek, przeznaczony do obrzędu chrz t u ; naj cz ę ś ci e j o z ał oż e n i u ce n t r. i jednoprzestrzennym wnętrzu z właściwą chrzcielnicą pośrodku. baptyści, protest, grupa wyznaniowa zał. w 1 poł. XVII w. w W. Brytanii; uznają jedynie autorytet Biblii, praktykują chrzest dorosłych; b. liczni w USA. bar Ba, pierwiastek chem. o liczbie atom. 56, z grupy wapniowców; miękki, srebrzystobiały metal, aktywny chemicznie; w związkach występuje na +2 stopniu utlenienia; związki barwią płomień na zielono. bar, jednostka ciśnienia używana w meteorologii; 1 bar = 105 N/m2. Bar ADAM, 1895-1955, historyk literatury, bibliograf; Słownik pseudonimów i kryptonimów pisarzy polskich; inicjator prac nad bibliografią poi. filozofii. Bar, m. w Ukr.SRR (obw. winnicki), w dorzeczu Bohu; 8,5 tys. mieszk. (1959); przemysł spożywczy. Bar, m. i port w Jugosławi (Czarnogóra), nad M. Adriatyckim; 4 tys. mieszk. (1965); znany ośr. turyst.-wypoczynkowy. baraban, wielki bęben tur. używany przez pułki janczarskie, później przez niektóre oddziały dawnych wojsk polskich. Barabas [boroba:sz] M IKLÓS , 1810-98, węg. malarz, grafik i teoretyk sztuki; portrety, mieszcz. i lud. sceny rodzajowe. Barabasz STANISŁAW, 1856-1949, pionier narciarstwa pol.; 1888 przeprowadzał pierwsze próby na skonstruowanych przez siebie nartach; współzałożyciel i pierwszy prezes Zakopiańskiego Oddziału Narciarzy (zał. 1907). B arabiński S t e p, l asost e p w ZSRR, w pd. części Niżu Zachodniosyberyjskie-go, między Irtyszem a Obem; zabagnio-ny; liczne jeziora; region rolniczy. Barac ANTUN, 1894-1955, chorw. historyk literatury i krytyk; prof. uniw. w Zagrzebiu, czł. Jugosł. AN i Sztuk w Zagrzebiu; historia nowszej literatury chorwackiei. Baracaldo [-kaldo], m. w Hiszpanii (Baskonia); 107 tys. mieszk. (1966); hutnictwo żel., przemysł metal., chem., wydobycie rud żelaza. Baracoa [-koa], m. we wsch. Kubie, nad O. Atlantyckim; 13 tys. mieszk. (1965); najstarsza osada eur. na Kubie, zał. 1511. Barada, rz. w pd.-zach. Syrii; dł. 84 km; uchodzi do bezodpływowego jez. El-Atejbe; nad B. — oaza Damaszku. Baradulin RYHAR, ur. 1935, poeta białorus.; wiersze refleksyjne o współcz. tematyce; tłumacz Mickiewicza, Broniewskiego. Barahona [baraona] (Santa Cruz cle Ba-rahona), m. i port w pd.-zach. Dominikanie, ośrodek adm. prow. B.; 24 tys. mieszk. (1969); przemysł cukrowniczy. Barakirajan, m. we wsch. Afganistanie, ośrodek adm. prow. Logar; 47 tys. mieszk. (1966). Barakpur (ang. Barrackpore), m. w Indii (Bengal Zach.), w zespole miejskim Kalkuty, nad rz. Hugli; 64 tys. mieszk. (1961); przemysł spoż., jutowy, drzewny. baran, wojsk. →taran. baran, zootechn. →tryk. Baran, jeden z gwiazdozbiorów. Baran STANISŁAW, 1906-44, działacz ruchu robotn. i ruchu" oporu; 1942-44 współorganizator PPR, GL i AL na Śląsku; dowódca partyzanckiego oddziału GL i AL im. J. Dąbrowskiego; szef sztabu i zastępca dowódcy Obwodu Śląskiego GL i AL; poległ w walce z hitlerowcami. baran angielski, rasa królików mięsnych (cięż. 5-7 kg) o b. długich, zwisających uszach; wszystkie maści królicze. Baranauskas ANTANAS (Antoni Baranowski), 1835-1902, litew. poeta i językoznawca, biskup; romant. liryki w języku pol. i litewskim, poemat patriot. Borek Oniksztyński. baranek boży, szt. plast. →Agnus Dei. baran francuski, rasa królików mięsnych (cięż. 6-7 kg) o długich (35-45 cm), obwisłych uszach; maść szarobrązowa, szaroniebieskawa, biała (odmiana albinotyczna) i srokata (na białym tle ciemne cętki). Barania Góra, szczyt w Beskidzie Śląskim; 1220 m; na stokach źródła Wisły; lasy świerkowe z domieszką jodły i buka (rezerwat ,,Wisła"). baranica: 1) wyprawiona skóra barania, często pokryta suknem, używana do okrywania nóg w podróży; 2) czapka z futra baraniego; 3) długi kożuch barani. baraniec (muton), podłużny pagórek zbudowany z odpornych skał, wygładzony i porysowany przez lodowiec; b. występują na obszarach dziś i dawniej zlodowaconych. Baraniec, szczyt w zach. części Tatr Zach. (Czechosłowacja); 2184 m. Baranie Rogi, szczyt w gł. grani Tatr Wysokich (Czechosłowacja); 2526 m. Baranowicz JAN, ur. 1906, poeta i prozaik, związany ze Śląskiem; liryka (Mój krajobraz), opowiadania, powieści, zbiory baśni śląskich. Baranowicze, m. w Białorus.SRR (obw. brzeski); 102 tys. mieszk. (1970); przemysł maszyn,, mat. bud., włók., spoż.; węzeł kolejowy. Baranowska WIERA W., P-1935, ros. aktorka teatr, i film.; pierwsza wykonawczyni tytułowej roli w film. adaptacji powieści M. Gorkiego Matka. Baranowski FELIKS, ur. 1915, działacz ruchu robotn.; sekr. RPPS. 1945-48 — CK W PPS, 1948-54 czł. KC PZPR, 1950-57 sekr. KW PZPR w Poznaniu i Bydgoszczy; 1949-56 min. gosp. komunalnej i min. oświaty. Baranowski IGNACY TADEUSZ, 1879-1917, historyk, badacz dziejów społ.-gosp. Polski; docent Uniw. Jag.; wydawca źródeł; dvr. Biblioteki Ordynacji Krasińskich w Warszawie. Baranowski JAN, 1800-79, astronom; 1848-69 dyr. obserwatorium astr. w Warszawie; opublikował pierwszy pol. przekład djzieła Kopernika De revolutionibus orbium coelestium. Baranowski TADEUSZ, ur. 1910, biochemik; nrof. Akad. Med. we Wrocławiu, czł. PAN; orace gł. z biochemii enzymów i hormonów oraz immunochemii; Podręcznik biochemii. Baranowski WINCENTY, 1877-1957, działacz lud.; od 1916 w PSL-,,Wvzwolenie", od 1931 w SL; 1933 więziony; 1945-49 prezes SL, następnie wiceprezes NKW w ZSL. Baranowski WOJCIECH, 1548-1615, podkanclerzy 1585-90, prymas od 1608; w czasie rokoszu Zebrzydowskiego stronnik króla s rozpoczął budowę pałacu prymasowskiego w Warszawie, r baranowski przyczółek (nad Wisła, w pobliżu m. Baranów Sandomierski), 11 IX 1939 oddziały grupy operac. „Śląsk" toczyły zacięte walki o P.B. z niem. dyw. piechoty; w sierpniu 1944 zajęty przez jednostki radz. 1 Frontu Ukr., skąd m.in. w styczniu 1945 ruszyła ofensywa zimowa. Baranów, w. w pow. puławskim, woj. lubelskim, nad Wieprzem; XVI w.-XIX/XX w. miasto (ośr. garncarstwa). Baranów Sandomierski, m. w pow. tarnobrzeskim, woj. rzeszowskim, nad Wisłą; 1,6 tys. mieszk. (1968); późnorenes. zamek (XVI/XVII w.), jedna z najpiękniejszych pol. budowli przełomu renesansu i manieryzmu, obecnie w części pałacu mieści się muzeum (m.in. stała wystawa o złożach i przemyśle siarkowym); prawa miejskie 1354. Baranski NIKOŁAJ N., 1881-1963, geograf radz., działacz rewol.; prof. uniw. w Moskwie, czł. AN ZSRR; reprezentant kierunku regionalnego w geografii. barany, zool. →owce. Bárány ROBERT, 1876-1936, lekarz otiatra austr.; prof. uniw. w Uppsali; prace nad rolą błędnika i móżdżku w utrzymaniu równowagi i kontroli ruchów dowolnych; nagr. Nobla. Baranya [borońo] (serbskochorw. Baranja), kraina hist. na Węgrzech i w Jugosławii, między Dunajem i dolną Drawą. Barański STANISŁAW, 1859-91, działacz socjalist, publicysta; więziony przez władze carskie; od 1884 w Paryżu, współpracował z B. Limanowskim, wydawał „Pobudkę". Barataszwili N IKOLOZ, 1817-45, poeta gruz., najwybitniejszy przedstawiciel romantyzmu w literaturze gruz.; liryki, poemat historyczny. Baratynski (Boratynski) JEWGIENIJ A., 1800-44, poeta ros.; elegie miłosne; poematy o tendencjach realist.; liryki refleksyjne rozwijające romant. wątki filozoficzne. Barauni, m. w Indii (Bihar), na wsch. od Patny; 40 tys. mieszk. (1961); rafinerią ropy naftowej. baraż (dogrywka), w szermierce walka dodatkowa między zawodnikami mającymi równą ilość wygranych walk, decydująca o kolejności miejsc. Barącz STANISŁAW, 1864-1936, poeta; zbiory wierszy modernist. (Impresje); przekłady (J.W. Goethe, H. Heine, H. Hoffmanstahl, Ch. Baudelaire, P. Verlaine). Barącz TADEUSZ, 1849-1905, rzeźbiarz; rzeźby portretowe, nagrobki, medale, pomniki (Jana III Sobieskiego w Gdańsku). Barba JACOB PORFIRIO (właśc. Miguel Angél Osario), 1883-1942, poeta kolumbijski, przedstawiciel późnego modernizmu; liryki o zabarwieniu symbolistycznym. Barbacena [-sena], m. w Brazylii (Minas Gerais); 42 tys.mieszk. (1960); przemysł włók., spożywczy. Barbacki STEFAN, ur. 1903, biolog, genetyk; prof. WSR w Poznaniu, czł. PAN: prace z genetyki, hodowli roślin (gł. pastewnych), agrotechniki i nasiennictwa. Barbados, państwo Wspólnoty Narodów, w Ameryce Środk., na wyspie B. (Małe Antyle); 430 km2, 254 tys. mieszk. (1969); stol. i port Bridgetown; j.u. angielski. Powierzchnia w większości nizinna; zjawiska krasowe; klimat gorący, wilgotny; uprawa trzciny cukr.; turystyka. — Od XVII w. posiadłość bryt.; o'd 1966 niepodległe państwo bryt. Wspólnoty Narodów; czł. ONZ od 1966; czł. OPA. barbakan, element średniow. fortyfikacji stałej; okrągła budowla ze strzelnicami, wysunięta przed linię murów. Barbakan w Krakowie (zw. Rondlem), największy z zachowanych barbakanów; pó^nogot, z ok. 1498, pierwotnie otoczony fosą i połączony z Bramą Floriańską. barba non facit philosophum [łac], broda nie czyni filozofem. Barbara Radziwiłłówna, 1520-51. królowa poi, od 1550, córka Jerzego Radziwiłła, żona Zygmunta Augusta od 1547. 84 Barbara Zapolya Barbara Zapolya, 1495-1515, królowa pol. od 1512, córka Stefana, wojewody siedmiogrodzkiego, żona Zygmunta Starego. Barbari JACOPO DE, między 1440 i 1450przed 1516, wł. malarz i grafik okresu renesansu; obrazy rel., portrety, martwe natury. barbaria, dato.: 1) dzikość, okrucieństwo, barbarzyństwo; 2) ludzie o pierwotnych obyczajach, barbarzyńcy; o) kraj dziki, nie ucywilizowany, barbarzyński. Barbaro UMBERTO, 1902-58, wł. teoretyk filmu; współzałożyciel i prof. rzym. szkoły film. Centro Sperimentale; prace teoret. (1l Cinema e l'uomo moderno). Barbarossa →Chajr ad-Din. Barbarossa →Fryderyk I Barbarossa. Barbarossa plan, kryptonim niem. planu wojny przeciw ZSRR; opracowany 1940, zrealizowany 1941. Barbárus →Vares Johannes. barbaryty, górnicze materiały wybuchowe; zawierają nitroglicerynę, azotan amonu, chlorek sodowy i bawełnę kolodionową. barbaryzm, wyraz, sposób jego użycia, konstrukcja składniowa obca danemu językowi, przeniesiona z innego języka. barbarzyńca: 1) u staroż. Greków pierwotnie cudzoziemiec, później przedstawiciel innej kultury; 2) człowiek dziki, niecywilizowany, okrutny. barbarzyństwo, pierwszy okres rozwoju kultury społeczeństw następujący po okre sie dzikości; rozwinięte rolnictwo, hodo wla zwierząt, nieznajomość pisma; użycie terminu b. u poszczególnych uczonych-nie jest jednoznaczne. Barber [ba:rbər] SAMUEL, ur. 1910, kompozytor amer.; utwory symf., kameralne, koncerty, balety, opery (Antoniusz i Kleopatra), Adagio na smyczki. Barbés [-bes] ARMAND, 1809-70, fr. działacz rewol; czł. tajnych związków; kilkakrotnie aresztowany; ułaskawiony 1854, emigrował. barbet, rodzaj kołnierza, zakrywającego szyję i piersi, noszonego przez zakonnice; dawniej (XII-XV w.) także przez starsze kobiety i wdowy. Barbey D'Aurevilly [-be dorwij i] JULESAMEDEE, 1808-89, fr. pisarz i krytyk; powieści, prace krytyczne, artykuły polemiczne z pozycji katolickich. Barbier [-bjy] AUGUSTE, 1805-82, poeta fr.; poematy satyr., zbiory poezji, wiersz Varsovie poświęcony powstaniu listopadowemu. Barbieri FEDORA, ur. 1920, wł. śpiewaczka (mezzosopran) świat, sławy; solistka czołowych teatrów operowych (La Scala, Covent Garden, Metropolitan Opera). Barbirolli [ba:rbyroly] SIR JOHN, 18991970, ang. dyrygent i wiolonczelista, pochodzenia wł.-fr.; świat, rozgłos zyskał prowadząc orkiestry w N. Jorku i w Manchesterze. barbiturany, pochodne kwasu barbiturowego; w lecznictwie stosowane jako środki nasenne, np. weronal, dial, fanodorm, luminal; mieszaniny wielu b. ze środkami przeciwbólowymi (gł. z piramidonem) mają wzmożone działanie przeciwbólowe, a osłabione lub zniesione nasenne. barbiturowy kwas (malonylomocznik) C4H4N2O3, związek org., pochodna pirymidyny; ciało stałe; pochodne (barbiturany) stosuje się m.in. jako środki nasenne. barbizończycy (szkoła z Barbizon), grupa malarzy fr. (gł. pejzażystów), działających w poł. XIX w. w Barbizon k. Fontainebleau; założyciel Th. Rousseau; zerwali z akademickim klasycyzmem, wysuwali program odnowy malarstwa pejzażowego opartego na studium natury; pejzaże leśne, rozlewiska wodne; wpływ na rozwój realist. malarstwa pejzażowego. Barbosa [barboza] RUY, 1849-1923, polityk brazyl.; czł. Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynar. w Hadze; protektor pol. poczynań niepodległościowych. Barbosa du Bocage [barboza du bokaże] MANUEL MARIA, 1765-1805, poeta portug.; prekursor romantyzmu; satyry, poezje miłosne. Barbórka (Barburka) →Dzień Górnika. Barbu E UGEN, ur. 1924, pisarz rum.; autor powieści hist. oraz obrazujących przemiany świadomości w nowych warunkach społecznych. Barbu ION (właśc. Dan Barbilian), 18951961, rum. poeta i matematyk; zwolennik „poezji czystej". Barbuda, wyspa koralowa w archip. Małych Antyli; 163 km2,1,5 tys. mieszk. (1960); należy do Antigui. Barbusse [-büs] HENRI, 1873-1935, fr. pisarz i dziennikarz; red. ,,L'Humanité"; poezje, nowele, powieści (słynna pacyfistyczna powieść Ogień). Barcelona, m. w Hiszpanii., port nad M. Śródziemnym, gł. m. Katalonii, ośrodek adm. prow. B.; 1,8 min mieszk. (1968); wielki ośr. przem. (gł. przemysł włók., maszyn., chem.), handl., kult., nauk. (2 uniw.) i turyst.; muzea; kościoły romańskie, got. i barok., katedra (XIII-XV w.), pałace (XIV-XVI w.), budowle A. Gaudiego. Barcelona, m. w Wenezueli, stol. stanu Anzoátegui; 53 tys. mieszk. (1969); przemysł włók., spożywczy. barcelońska konwencja, międzynar. umowa wielostronna podpisana 1920 w Barcelonie, regulująca sprawy żeglugi na rzekach o międzynar. znaczeniu. Barcewicz STANISŁAW, 1858-1929, skrzypek, pedagog; dyrygent opery i dyr. konserwatorium w Warszawie. barchan, geol. wydma w kształcie półksiężyca, wypukłym zboczem zwrócona ku kierunkowi wiatru. barchan, włók. tkanina bawełn. lewostronnie drapana, barwiona lub drukowana. barciak (Galleria mellonella), drobny motyl nocny o brunatnych skrzydłach; szkodnik w pasiekach — gąsienice żywią się woskiem pszczelim. barciel (Trichodes apiarius), drobny chrząszcz o czerwonych pokrywach w czarne przepaski; szkodnik w pasiekach — larwy żywią się czerwiem pszczół. Barcikowski KAZIMIERZ, ur. 1927, działacz ruchu robotn.; od 1956 sekr. ZG ZMP; od 1957 wiceprzewodn., a następnie przewodn. ZG ZMW; 1968-70 I sekr. KW PZPR w Poznaniu; od grudnia 1970 sekretarz KG PZPR. Barcikowski LEON, 1883-1939, działacz społ. i polonijny, dyplomata; 1914-20 współwydawca „Dziennika Berlińskiego"; prezydent Gniezna (1925-32) i Bydgoszczy (1933-39); zamordowany przez hitlerowców. Barcikowski WACŁAW, ur. 1887, polityk, prawnik; czł. SD, Zarządu Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela; 1947-50 wicemarszałek Sejmu, 1952-56 zastępca przewodniczącego Rady Państwa. Barcin, m. w pow. szubińskim, woj. bydgoskim, nad Notecią; 2,7 tys. mieszk. (1968); w budowie cementownia; prawa miejskie 1541; w okolicy bogate złoża wapienia.— W XVI w. szkoła braci czeskich. Barclay [ba:rkly] ALEXANDER, 1474-1552, ang. pisarz satyr.; gł. dzieło Ship oj Fools jest odbiciem obyczajów epoki; Argenida (przekład W. Potockiego). Barclay [ba :rkly] ROBERT, 1648-90, ang. teolog, teoretyk doktryny kwakrów. Barclay de Tolly (Barkłaj de Tolli) M I CHAIŁ B., 1761-1818, generał-feldmarszałek ros.; 1813-14 w kampanii przeciw Francji głównodowodzący armii ros. i pruskiej. Barcoo [ba: rku:] →Cooper Creek. Barcz FRANCISZEK, 1892-1939, działacz mazurski; 1920 współorganizator Związku Polaków w Prusach Wsch.; 1930-35 sekr. Oddziału ZPwN w Olsztynie; 1932-38 wiceprezes Pol.-Kat. Tow. Szkolnego na Warmii; zamordowany przez hitlerowców. barczatki (Lasiocampidae), rodzina dość dużych motyli nocnych; ok. 1 tys. gat.: gąsienice owłosione, żywią się liśćmi i pączkami drzew; szkodniki. Barczewo, m. w pow. i woj, olsztyńskim; 5 tys. mieszk. (1968); przemysł drzewny i spoż.; muzeum Feliksa Nowowiejskiego; got. kościół parafialny i klasztor franciszkanów (XIV-XVI w.); prawa miejskie 1364. Barczewski WALENTY, 1856-1928, działacz społ.-oświat., ksiądz; bojownik o polskość ziemi warmińskiej, badacz jej dziejów i folkloru (Kiermasy na Warmii); współzałożyciel Związku Polaków w Prusach Wschodnich. barć, odcinek pnia rosnącego drzewa z wydrążoną dziuplą — dzienią, w której pierwotnie hodowano pszczoły; ostatnie b. w Polsce w Puszczy Białowieskiej i Kurpiowskiej (zabytki). bard, celt. poeta i pieśniarz, często wędrowny, reprezentujący średniow. kulturę dworską; typowa forma poet. — ballada. Bardach JULIUSZ, ur. 1914, historyk prawa i ustroju Polski i Litwy; prof. Uniw. Warsz.; Historia państwa i prawa Polski (t. 1 do poł. XV w.). Bardeen [-di:n] J OHN, ur. 1908, fizyk amer.; prof. uniw. w Illinois, czł. National Academy of Sciences; współwynalazca tranzystora ostrzowego; nagr. Nobla. Bardejov, m. w Czechosłowacji (Słowacka Rep. Socjalist), w Beskidzie Niskim; 12 tys. mieszk. (1968); ośr. turystyczno-wypoczynkowy; kościół (XV w.), got. ratusz (XVI w.), got. i renes. kamienice; na pn. od B. uzdrowisko Bardejovské Kupele. Bardem [-dęm] JUAN ANTONIO, ur. 1922, hiszp. reżyser i scenarzysta film.; jeden z nielicznych postępowych twórców współcz. filmu hiszp. (Śmierć rowerzysty, Główna ulica). Bardija, m. i port w pn.-wsch. Libii, nad M. Śródziemnym; 3,7 tys. mieszk. (1954); przemysł rybny. 1941-42 krwawe walki o miasto między 8 armią bryt. a wojskami niem.; 1941/42 udział artylerii Samodzielnej Bryg. Strzelców Karpackich; B. pięciokrotnie przechodziła z rąk do rąk, ostatecznie zdobyta przez aliantów w XI 1942. Bardin I WAN P., 1883-1960, metalurg radz.; czł. AN ZSRR; kierował rozbudową hutnictwa na pd. ZSRR. Bardini ALEKSANDER, ur. 1913-95, reżyser teatrów warsz., aktor; prof. PWST w Warszawie; inscenizacje dramatów (Dziady Mickiewicza) i oper (Jutro T. Bairda). bardo, zespół nicielnic w krośnie lub strun w maszynie Żakarda. Bardo, m. w pow. ząbkowickim, woj. wrocławskim, nad Nysą Kłodzką; 3,8 tys. mieszk. (1968); zakłady celulozowo-papiernicze; barok, kościół (XVII-XVIII w.). — Wczesnośredniow. gród nat pograniczu śląsko-czes.; prawa miejskie ok. 1300 (do 1945) i 1969. Bardossy [bą:rdoszi] LASZLÓ, 1890-1946, polityk węg.; 1941-42 premier i min. spraw zagr.; stracony jako zbrodniarz wojenny. Bardot [-do] B RIGITTE, ur. 1934, aktorka fr.; gwiazda film. uosabiająca w latach 50ych obyczajową emancypację kobiet (I Bóg stworzył kobietę, Paryżanka); role dram. (Prawda). Bardowski PIOTR W., 1846-86, rewolucjonista ros.; współpracował z kierownictwem I Proletariatu; stracony na stokach Cytadeli warszawskiej. „Bardsea" plan [p. ba:rdsi:], kryptonim operacji dywersyjnej, przygotowywanej w lecie 1944 przez POWN w pn. Francji, w celu udzielenia pomocy wojskom alianckim. Bardwan (ang. Burdwan), m. w Indii (Bengal Zach.), w dolinie rz. Damodar; 143 tys. mieszk. (1968); przemysł środków transportu, spoż.; ośr. handl.; uniwersytet. Bardzkie Góry, część Sudetów Środk., między G. Sowimi a G. Złotymi; najwyższy szczyt G. Kłodzka 765 m; przełom Nysy Kłodzkiej. Barejli (ang. Bareilly , m. w Indii (Ut-tarPradesz); 381 tys. mieszk. (1968); duży Barnim III Wielki 85 ośr. przemysłu cukr.; ośr. handl.; węzeł komunikacyjny. Barents W I LLEM (właśc. Barentzoon), ok. 1550-97, żeglarz hol.; w poszukiwaniu Przejścia Pn.-Wsch. uczestniczył w 3 wyprawach; 1596 odkrył Spitsbergen i W. Niedźwiedzią. Barentsa Morze, część M. Arktycznego, między pn. wybrzeżem Europy a Spitsbergenem, Ziemią Franciszka Józefa i Nową Ziemią; pow. 1405 tys. km2, głęb. do 600 m, zasolenie 32-35‰; rybołówstwo; port Murmańsk. Barentsburg [ba:rəntsbürg], osiedle i port na wyspi e Spi t sbe rge n Zach.; ok. 1 tys. mieszk. (1967); wydobycie węgla kam.; rybołówstwo. bareter, opornik drutowy, zwykle w ampułce szklanej z rozrzedzonym gazem, wykazujący wzrost oporności przy wzroście temperatury; stosowany do stabilizacji prądu elektr., w miernictwie. baretka, mała wstążka zastępująca właściwy order lub odznakę. Baretti GIUSEPPE, 1719-89, wł. pisarz i krytyk; reportaże z podróży, studia o Szekspirze i Wolterze. Barga, kraina wyżynna w Chinach (Mongolia Wewnętrzna); 86 tys. km2, ok. 150 tys. mieszk.; gł. m. Hajlar; stepy; hodowla bydła. bargiel, zool. →kowalik. Bar Giora S ZYMON, I w., przywódca skrajnej części zelotów w I wojnie żyd. (66-70); obrońca m.in. Jerozolimy. B ari , m. i port we Włosz e ch, nad M. Adriatyckim, stol. Apulii; 349 tys. mieszk. (1968); rafinacja ropy naft., przemysł chem., spoż.; muzeum; liczne kościoły romańskie (bazylika S. Nicolo) i got., zamek (XIII, XVI w.). baria, b, jednostka główna ciśnienia w układzie CGS; 1 b = l dyn/cm2 = 0,1 N/m2. baribal (Ursus americanus), niedźwiedź z lasów Ameryki Pn.; wys. w kłębie ok. 1 m; lśniącoczarny lub brunatny; łowny. bariera cieplna, lotn. trudności przy powiększaniu prędkości samolotu do zakresu ponaddżwiękowego z powodu silnego nagrzewania się jego powierzchni, wywołanego sprężaniem powietrza cisnącego na powierzchnię czołową samolotu (przy prędkości 2500 km/godz temp. wynosi ok. 150°). bariera dźwiękowa, lotn. trudności w osiągnięciu i przekroczeniu przez statki latające prędkości równej prędkości dźwięku, spowodowane gwałtownym wzrostem oporu powietrza przy zbliżaniu się do prędkości dźwięku oraz zachodzącymi zmianami w sterowności, stateczności itp.; obecnie została znacznie przekroczona. bariery wzrostu gospodarczego, obiektywne ograniczenia, które napotyka w praktyce wzrost gosp.; wyznaczają górne, możliwe do zrealizowania w danych warunkach, tempo wzrostu dochodu narodowego. Barinas, stan w pn.-zach. Wenezueli, na Niz. Orinoko i w Andach; 35,2 tys. km2, 211 tys. mieszk. (1969); stol. Barinas. Barinas, m. w Wenezueli, u wsch. podnóży Andów, stol. stanu B.; 47 tys. mieszk. (1969). bariony, termin stosowany na określenie nukleonów i hiperonów. Barisal, m. w Pakistanie Wsch., port rzeczny w delcie Gangesu-Brahmaputry; 70 tys. mieszk. (1961); przemysł spoż., drzewny. Barito, rz. na Borneo (Indonezja); dł. ok. 880 km; uchodzi rozległą deltą do M. Jawajskiego; żeglowna w środk. i dolnym biegu (w górnym — progi i wodospady) ; w delcie — m. Bandjarmasin, bark, anat. okolica ciała kręgowców obejmująca nasadę kończyny piersiowej; termin używany gł. w odniesieniu do człowieka. bark, żegl. żaglowiec o 3-5 masztach, z których ostatni ma ożaglowanie gaflo-we, a pozostałe — rejowe. barka, statek wodny bez własnego napędu, przeznaczony do przewozu towarów na śródlądowych drogach wodnych i wodach osłoniętych; ciągniona lub pchana. Barka, m. w pn.-wsch. Libii, na wyż. Barka; 10 tys. mieszk. (1954). barka desantowa, mały okręt do przewożenia i wysadzania desantu mor. (piechoty, czołgów, artylerii) bezpośrednio na brzeg. barka motorowa, statek wodny z własnym napędem, służący do przewozu towarów na śródlądowych drogach wodnych i wodach osłoniętych; np. zbiornikowa — do przewozu ładunków płynnych, węglowa — do węgla, barkarola, lir. pieśń gondolierów weneckich w metrum 6/ 8; w formie stylizowanej w muzyce wokalnej, fortepianowej. barkas: 1) duża łódź okrętowa o mocnej budowie, wiosłowa (16-20 wioseł) lub żaglowa, do utrzymywania komunikacji z lądem i in. statkami oraz podnoszenia kotwic; 2) łódź rybacka z żaglem rejowym, do połowów za pomocą włoku; 3) mały statek bezpokładowy lub z częściowym pokładem, z własnym napędem, do celów przewozowych i różnych prac portowych. barkentyna (szkunerbark), żaglowiec o 3-5 masztach, z których przedni ma oża glowanie rejowe, a pozostałe — gaflowe. Barking [ba: rkyŋ], dzielnica (borough) Wielkiego Londynu, nad Tamizą; 170 tys. mieszk. (1968); przemysł chem., elektrotechn.; filtry wodne. Barkla [-klə] CHARLES GLOVER, 18771944, fizyk ang.; prof. uniw. w Londynie i Edynburgu, czł. Royal Society; badacz fal elektromagnet. i promieni X; nagr. Nobla. Barkly Tableland [ba: rkly tejblländ], wyżyna w pn. Australii; średnia wys. ok. 300 m; hodowla bydła (Aleksandria — 28 tys. km 2 , największa austral. ferma hod.). Bar Kochba SZYMON, ?-135, wódz ostatniego powstania żyd. przeciw Rzymianom, tzw. II wojny żyd. (132-135). barkowa obręcz (pas barkowy), zespół kości tułowia kręgowców służący do umocowania kończyny piersiowej; u płazów, gadów i pt aków — ł opatka, oboj czyk i kość krucza; u ssaków — łopatka, niekiedy również obojczyk, kość krucza zwykle zredukowana do wyrostka kruczego zrośniętego z łopatką. barkowiec, typ statku przystosowany do przewozu towarów w pojemnikach pływających, będących rodzajem barek, barkowy staw (staw ramienny), ruchome połączenie między główką kości ramiennej a z agł ę bi e ni e m pane wkowym ł opatki ; u kręgowców mających kość kruczą bierze ona również udział w utworzeniu s.b. B arlaam i Ioasap h, powi e ść bi z ant . z poł. VII w., napisana przez mnicha Joannesa; przeróbka ind. żywota Buddy będąca apofogią ascezy chrześc.; od XII w. rozpowszechniona w Europie, Azji i pn. -Afryce. Barlach E RNST , 1870-1938, niem. rzeźbiarz, grafik i poeta; ekspresyjne kompozycje figuralne, gł. w drewnie; cykle drzeworytów i litografie; poezje, dramaty, proza. Bar-le-Duc [b. lö dük], m. w pn. Francji (Lotaryngia), nad Kanałem Marna-Ren, ośrodek adm. dep. Meuse; 19 tys. mieszk. (1968). Barletta, m. i port we Włoszech (Apulia), nad M. Adriatyckim; 75 tys. mieszk. (1968); przemysł chem., spoż., saliny; kościoły (XII-XVII w., m.in. romańsko-got. katedra); zamek (XII, XVI w.), pałace (XIV-XVII w.). Barlicki NORBERT, 1880-1941, działacz ruchu robotn.; od 1902 czł. PPS, od 1919 poseł na sejm, wieloletni wiceprezes i prezes klubu poselskiego PPS (Związek Pol. Posłów Socjalist.); 1926-31 prezes Centr. Kom. Wykonawczego PPS; 1936-37 red. „Dziennika Popularnego"; zginął w Oświęcimiu. Barlineckie Jezioro, jez. na Pojezierzu Myśliborskim (woj. szczecińskie); pow. 164 ha; wypływa Płonią. Barlinek, m. w pow. myśliborskira, woj. sz cze ciński m, nad Je z . Barl i ne ckim; 8,7 tys. mieszk. (1968); fabryka urządzeń okrętowych, zakłady drzewne; ośr. turyst.wypoczynkowy; r prawa miejskie 1278. Barlow [ba: lou] HAROLD EVERARD M ONTEAGLE, ur. 1899, radiotechnik bryt; prof. Uniw. Londyńskiego, czł. Royal Society oraz PAN; prace gł. dotyczące radiokomunikacji po"dwodnej, radiolokacji oraz mikrofal.u Barlow [ba:rlo ] JOEL, 1754-1812, amer. pisarz i polityk; uczestnik rewolucji fr. i amer.; przedstawiciel USA na dworze Napoleona I. r u Barlow [ba: lo ] WILLIAM, 1845-1934, krystalograf ang.; udowodnił (niezależnie od J. Fiodorowa i A.M. Schoenfliesa) istnienie 230 grup przestrzennych w kryształach. Barlowa koło [k. barlo u a], przyrząd do wykazywania istnienia sił działających na przewodnik elektr. znajdujący się w zewn. polu magnetycznym. barłóg, łow. dzienne legowisko niedźwiedzia (zimowe zw. gawrą) lub dzika; potocznie nędzne posłanie lub legowisko. Barmakidzi, możny ród pers., 750-803 wpływowi dygnitarze na dworze kalifów bagdadzkich (Abbasydów). barman, pracownik obsługujący bufet (w barze, restauracji), zwł. przygotowujący i nalewający trunki; dawniej właściciel baru. Barmen, dawne m., obecnie wsch. część m. Wuppertal (NRF); miejsce urodzenia F. Engelsa. barn, jednostka powierzchni stosowana w fizyce jądrowej gł. do wyrażania przekroju czynnego i elektr. momentu kwadrupolowego. Barnack [-nak] OSCAR, 1879-1936, wynalazca niem. z dziedziny fotografii; konstruktor aparatur Leica. Barnard [ba: nərd] CHRISTIAAN, ur. 1922, kardiochirurg pd.afryk.; kler. ośrodka badań i chirurgii serca w Kapsztadzie; 1967 dokonał pierwszej na świecie operacji przeszczepienia rserca u człowieka. Barnard [ba: nərd] EDWARD EMERSON, 1857-1923, astronom amer.; wykonał pierwszą fotografię Drogi Mlecznej, odkrył piąty księżyc Jowisza, gwiazdę o największym ruchu własnym, odkrył i skatalogował 182 mgławice ciemne. Barnauł, m. w azjat. części Ros.FSRR, port nad Obem, ośr. adm. Kraju Ałtajskiego; 429 tys. mieszk. (1970); przemysł maszynowy, środków transportu, włók., chemiczny. Barner JAKUB, 1641-1709, chemik i lekarz; autor Chymia Philosophica, uważanej wówczas za ieden z najlepszych podręczników chemii. Barnet BORIS W., 1902-65, ros. aktor (Burza nad Azją, Żywy trup) i reżyser film. (Romans Mańki Greszinej, As wywiadu). ' Barnet [ba: rnyt], dzielnica (borough) Wielkiego Londynu; 316 tys. mieszk. (1968); funkcje mieszkaniowe; przemysł elektrotechn.. skórzany. Barneta zjawisko, magnesowanie się etat ferromagnet. wskutek obrotu dokoła przechodzącej przez nie osi; jedno ze zjawisk magnetomechanicznych. Barneveld [bar-],m. w Holandii (Geldria): 28 tys. mieszk. (1966); przemysł maszynowy, Barnim I, 1209-78, książę szczeciński od 1220, syn Bogusława II, scalił Pomorze Zach.; 1250 uznał zwierzchnictwo Brandenburgii. Barnim III Wielki, 1300-68, książę szczeciński, od 1326 współrządził z ojcem Ottonem I, od 1345 samodzielnie; 1332 po zwycięskich wojnach uniezależnił się od Brandenburgii; 1343 zawarł przymierze z Kazimierzem Wielkim. 86 Barnsley Barnsley [ba: rnzly], m. w W. Brytanii (Anglia), w zespole miejskim Sheffield, nad rz. Dearne; 75 tys. mieszk. (1968); ośr. wydobycia węgla; przemysł włók., maszynowy, metal., chemiczny. Baroccio [-czczio] FEDERIGO, 1527-1612, wł. malarz przełomu manieryzmu i baroku; wpływy Rafaela i Correggia; obrazy rel., mit. i portrety. Baroda, m. w Indii (Gudżarat); 381 tys. mieszk. (1968); ośr. przemysłu bawełn.; przemysł chem., metal., szklarski, ceram.; uniw.; muzeum. Baroghil, przełęcz we wsch. Hindukuszu, na granicy Pakistanu i Afganistanu; wys. 3798 m. barograf, barometr samopiszący — do ciągłego zapisu zmian ciśnienia atm.; zwykle w postaci aneroidu połączonego z pisakiem kreślącym po obracającym się bębnie. Baroja y Nessi [-ocha i n.] Pro, 18721956, powieściopisarz hiszp.; realist. powieści z elementami satyry na współcz. cywilizację (Przygody ... Sylwestra Paradoxa, Paradox królem). barok, kierunek w kulturze eur. XVII i 1 poł. XVIII w., zapoczątkowany we Włoszech w 2 poł. XVI w.; związki z dworską i mieszcz. kulturą oraz ideolo gią kontrreformacji. baroku literatura, w l.b. pojawiają się rozmaite formy: wł. marinizm, konceptyzm; hiszp. kultyzm, gongoryzm; w literaturze poi. obok reliktów kultury renes. cechy rodzime — tzw. barok sarmacki — połączone z tendencjami ogólnoeur. (synkretyzm, kwiecistość stylu, ostre kontrasty); gł. rozwój liryki. baroku muzyka, w m.b. powstają nowe fermy: opera, oratorium, kantata; rozkwit wirtuozerii wokalnej, samodzielnej muzyki instrumentalnej (fuga, suita, sonata). baroku sztuka, powstała w Rzymie, skąd rozpowszechniła się na całą Europę, później — Amerykę Łac; gł. cechy: monumentalizm, dynamizm, patos, malowniczość, bogactwo dekoracji, efekty światłocieniowe; wielkie osiowe założenia miejskie (place) i pałacowo-ogrodowe; wnętrza kośc. i świeckie zdobione sztukateriami i malowidłami iluzjonistycznymi; w rzeźbie i malarstwie różnorodna tematyka (zwł. rei., mit., alegor.); gł. nurty: realist., eklektyczny i mistyczny. barokowy ogród, typ regularnego założenia ogrodowego charakterystyczny dla 2 poł. XVII i 1 poł. XVIII w.; gł. cechy: jedność architektury i ogrodu, osiowość i symetria, przewaga elementów arch. nad roślinnymi, dynamika form terenowych i urządzeń wodnych. barometr, przyrząd do pomiaru ciśnienia atm. (cieczowy, sprężynowy — aneroid); niekiedy zaopatrzony w urządzenie samopiszące (barograf). barometryczny efekt (efekt wysokości), zjawisko występowania różnic natężenia promieni kosmicznych w atmosferze w zależności od wysokości. baron, w średniowieczu możnowładca, bezpośredni wasal król.; z czasem honorowy tytuł szlachecki, niższy od hrabiego; w XIX w. nadawany wybitnym przedstawicielom burżuazji. Baron [barą] (właśc. Boyron), rodzina aktorów fr.; -m.in.: M ICHEL (1653-1729), aktor w zespole Moliera, również komediopisarz. Baron HENRYK, 1887-1907, działacz PPS; uczestnik wielu akcji Organizacji Bojowej PPS; stracony na stokach warsz. Cytadeli. baronet, ang. dziedziczny tytuł szlachecki, ustalony 1611. Baronius CESARE, 1538-1607, wł. historyk kościoła, autor pracy Annales Ecclesiastici a Christo, tłumaczonej na język polski przez P. Skargę. Baronowa X.Y.Z. →Zaleski Antoni. baroreceptory (presoreceptory), fizjol. receptory reagujące na zmiany ciśnienia w organizmie, np. w naczyniach krwionośnych na ciśnienie krwi. Barossa Valley [bärosə wäly], słynny region uprawy winorośli w Australii (Australia Pd.), na pn.-wsch. od Adelaide. barostat →presostat. Barozzi [-cci] GIACOMO →Vignola. Barquisimeto [-kuizi-], m. w Wenezueli, stoi. stanu Lara; 272 tys. mieszk. (1969); przemysł spoż., włók., cementowy; uniwersytet.. Barra [bärə], wyspa w grupie Hebrydów Zewnę t rz nych, u pn.-zach. wybrz e ż y W. Brytanii (Szkocja); ok. 2 tys. mieszk.; port rybacki Castlebar. barrakudy (Sphyraena), ryby mor. do 1,8 m dł.; smukłe, drapieżne; strefy ciepłe i gorące; mięso b. smaczne. Barra Mansa, m. w Brazylii (stan Rio de Janeiro), nad Paraibą; 47 tys. mieszk. (1960); przemysł metal., chemiczny. barramunda (rogoząb, Neoceratodus for-steri), słodkowodna ryba dwudyszna, do 1,25 m dł.; muliste rzeki Australii; mięso smaczne; chroniona (gat. reliktowy). Barrancabermeja [-kabermecha], m. w pn. Kolumbii, port nad rz. Magdalena; 78 tys. mieszk. (1963); rafineria ropy naft., przemysł chemiczny. Barrande [barã:d] JOACHIM, 1797-1883, fr. geolog i paleontolog; badacz utworów syluru w Czechach (tzw. barrandienu). Barrandov, nazwa czes. wytwórni filmów fabularnych (od dzielnicy Pragi, w pd.-zach. części miasta), zbudowanej 1933; jedna z najnowocześniejszych wytwórni w Europie. Barranqueras [-ŋkę-], m. w Argentynie (Chaco), port nad Paraną; ok. 5 tys. mieszk.; huta ołowiu. Barranquilla [-kilja], m. i port w Kolumbii, nad rz. Magdalena, w pobliżu jej ujścia do M. Karaibskiego; 594 tys. mieszk. (1968); ważny ośr. przem. i handlowy. Barras [-ra:s] P AUL DE, wicehrabia, 1775-1829, polityk fr., jakobin; czł. Konwentu Nar.; 1795-99 czł. dyrektoriatu. Barrault [baro] JEAN LOUIS, ur. 1910, fr. aktor, reżyser, mim; uczeń Ch. Dullina; 1959-68 dyr. Theatre de .France (Odeon); inscenizacje dzieł klas. (Hamlet Szekspira) i współcz. (zwł. dramaty P. Claudela); role filmowe. Barreiro [-ejru], m. w Portugalii, nad estuarium Tagu; 30 tys. mieszk. (1960); przemysł chem., spoż., przetwórstwo korka. Barrés [-res] MAURICE, 1862-1923, pisarz fr.; czł. Akad. Fr.; początkowo skrajny indywidualista, później zwolennik tradycjonalizmu i nacjonalizmu; powieści (Wyrwani z gruntu ojczystego), artykuły. Barretos, m. w Brazylii (stan Sao Paulo)j 40 tys. mieszk. (1960); przemysł spoż., włókienniczy. Barrett-Browning [bärət braunyŋ] E LIZABETH →Browning Elizabeth. Barrie [bäry] SIR JAMES MATTHEW, 18601937, pisarz szkoc; fantast.-sentymentalne i satyr, powieści i komedie (The Admirable Crichton); opowieść dla dzieci Przygody Piotrusia Pana. Barrientos Ortuño RENÉ, 1919-69, polityk boliwijski, generał; 1964-65 prezydent i współprezydent; od 1966 prezydent i szef rządu. barrigudo (małpa wełnista, Lagothrix lagotricha), największa z amer. kapucynek; dł. ok. 70 cm i tyleż chwytny ogon; sierść ciemna, miejscami b. długa; gł. owocożerna. Barrow [bärou] SIR JOHN, 1764-1848, ang. podróżnik i geograf; uczestniczył w wyprawach do Chin i pd. Afryki; stworzył podstawy geografii pd. Afryki; opracował historię wypraw arktycznych. Barrow [bärou], wyspa przy pn.-zach. wybrz e ż u Aus t ral i i ( Aus t ral i a Zach. ) ; 202 km2,; wydobycie ropy naftowej. Barrow [bärou], najdalej na pn. wysunięty przylądek Alaski (USA); 71°23'N, 156°30'W. Barrowa Cieśnina [c. bärona], cieśn. na M. Arktycznym, między wyspami: Cornwal l i s a, D e von i S o me r se t ; sz e r . do 112 km. Barrow-in-Furness [bärou yn fə: rnys], m. w W . Bryt ani i ( Angl i a) , p ort nad M. Irlandzkim; 64 tys. mieszk. (1968); hutnictwo żel., przemysł stoczn.; wydobycie rud żelaza. Barry [bäry] SIR CHARLES, 1795-1860, architekt ang.; przedstawiciel eklektyzmu; gmach Parlamentu w Londynie (przy współudziale A.W.N. Pugina). Barry (du Barry) [(dii) bari] JEANNE BECU, hrabina, 1743-93, faworyta króla fr. Ludwika XV; ścięta. Barry [bäry] PHILIP, 1896-1949, komediopisarz amer.; jeden z twórców współcz. komedii amer.; sztuki o podłożu filoz.-mistycznym (Hotel Universe). Barry [bäry], m. w W. Brytanii (Walia), port nad Kanałem Bristolskim; 42 tys. mieszk. (1966); miejscowość wypoczynkowa; przemysł gł. chemiczny. Barrymore [bärymo:r], rodzina aktorów amer.; m.in.: M AURICE, właśc. Herbert Blythe (1847-1905), partner H. Modrzejewskiej; jego dzieci: LIONEL (1878-1954); ETHEL (1879-1959); JOHN (1882-1942)— Hamlet i Ryszard III Szekspira. Barsacq [barsak] ANDRE, ur. 1909, fr. re ż yse r i sce nograf; współ pracowni k Ch. Dullina; dyr. teatru Atelier w Paryżu (od 1940); inscenizacje m.in. klasyków ros. i sztuk J. Anouilha. Barsanti E UGENIO , 1821-64, fizyk wł.; prof. uniw. we Florencji; 1849-61 zbudował wraz z F. Matteuccim silnik spalinowy z tłokiem swobodnym. Bârsescu [byrsesku] AGATHA, 1864-1939, rum. aktorka i pedagog; występy w Europie (Wiedeń) i Ameryce; Casilda — Ruy Blas V. Hugo. barska konfederacja, 1768, zbrojny związek szlachty zawiązany w Barze pod hasłem obrony wolności szlacheckich i niepodległości Polski, przeciw królowi, dysydentom i Rosji. Barss FRANCISZEK, 1760-1812, prawnik warsz.; w okresie Sejmu Wielkiego, wraz z J. Dekertem, walczył o prawa dla miast; uczestnik przygotowań do insurekcji 1794. Bar-sur-Aube [b. sür o:b], m. w pn.-wsch. Francji (Szampania), nad rz. Aube; 6 tys. mieszk. (1968); przemysł drzewny. Barszaj RUDOLF B., ur. 1924, radz. dyrygent i altowiolista; założył Moskiewską Orkiestrę Kameralną. barszcz, zupa z pokrojonych, niekiedy zafermentowanych buraków ćwikłowych; też zupa z zafermentowanej mąki lub chleba. Barszczewska E LŻBIETA, ur. 1913, aktorka teatrów warsz.; gł. role w dramatach romant. (Lilia Weneda Słowackiego) i współcz. (Nora H. Ibsena); role filmowe. Barszczewski STEFAN, 1861-1937, pisarz; podróżniczo-przygodowe i fantast. powieści dla młodzieży (Czandu, Eliksir prof. Bohusza), szkice hist., publicystyka. barszcz zwyczajny (Heracleum sphondylium), rośłrrrar zielna z rodziny baldaszkowatych, do 1,20 m wys.; łąki, zarośla; dawniej użytkowany na kwaśną polewkę zw. barszczem. Bart ARNOŠT, 1870-1956, działacz serbołużycki; 1912-27 przewodn. Domowiny, 1918-21 Serbołużyckiego Komitetu Nar. i 1923-35 Związku Serbołużyczan. Bart [ba:r] JEAN, 1650-1702, admirał fr.; odznaczył się w wojnach z Holandią i walkach z piratami algierskimi. barta, berdysz o krótkim trzonku; szeroki topór. Barta [borto] ISTVAN, UT. 1910, elektrotechnik węg.; prof. Wyższej Szkoły Techn. w Budapeszcie, czł. Węg.AN oraz PAN; prace w zakresie teorii informacji i telekomunikacji oraz radiotechniki. Bartel KAZIMIERZ, 1882-1941, polityk, matematyk; 1919-20 min. kolei żel., 192630 trzykrotnie premier, 1926-27 min. wyznań rel. i oświecenia publ.; prof. Polit. Lwowskiej; zamordowany przez hitlerowców. barwniki 87 Bartel OSKAR, ur. 1893, historyk religii, teolog; prof. Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie; znawca dziejów reformacji w Polsce. Bartel RYSZARD, ur. 1897, konstruktor samolotów BM i pilot. Bartels ARTUR, 1818-85, poeta i karykaturzysta; satyr, piosenki wykorzystujące elementy miejskiego folkloru warsz. („Niedowiarki, czcze umysły..."). B art e l ski L ES Ł A W , ur. 1920, proz ai k i publicysta; żołnierz AK; utwory o tematyce okupacyjnej i współcz.; powieści, szkice (Genealogia ocalonych), Powstanie warszawskie, monografia Mokotów 1944. Barth [bart] AUGUSTE, 1834-1916, indianista fr.; liczne prace z religioznawstwa ind., filologii (Quarante ans d'indianisme). Barth [bart] HEINRICH, 1821-65, niem. geograf i podróżnik; prof. uniw. w Berlinie; badacz rSahary i Sudanu. Barth [ba: t] J O HN , ur. 1930, pisarz amer.; powieści współcz. i hist. podejmujące problemy egzystencjalne, parodiujące wszelkie uznane mity intelektualne. Barth [bart] KARL, 1886-1968, szwajc. teolog protest.; twórca nowatorskiego nurtu w protestantyzmie — tzw. teologii dialektycznej, zrywającej z tradycyjną chrześc, dogmatyką. Barth [bart] PAUL, 1858-1922, niem. socjolog i filozof, zwolennik neoheglizmu. Barthel [-təl] KURT →Kuba. Barthélemy [-telmi] JEAN JACQUES, 171695, fr. pisarz, archeoiog i numizmatyk; czł. Akad. Fr.; Podróż młodego Anarchysa do Grecji. Barthes [bart] ROLAND, ur. 1915, fr. socjolog, krytyk i eseista; czołowy przedstawiciel strukturalizmu w lit. krytyce. Bartholdy GOTFRYD, 1778-1819, organizator rewol. antvprus. spisku studenckiego 1797 w Gdańsku. Bartholin [barto-] ERASMUS, 1625-98, przyrodnik duń.; prof. uniw. w Kopenhadze; odkrywca zjawiska podwójnego załamania światła. Bartholin [barto-] KASPAR, 1655-1738, duń. anatom i lekarz; prof. uniw. w Kopenhadze; odkrył m.in. przewód ślinianki podjęzykowej, nazwany jego imieniem. Bartholin [barto-] THOMAS, 1616-80, duń. anatom, lekarz i matematyk; prof. uniw. w Kopenhadze; badał gł. układ limfatyczny; odkrył piersiowy przewód limfatyczny. Bartholomae [ba:rtolome:] CHRISTIAN, 1855-1925, iranista niem.; prof. uniw. w Halle i Heidelbergu; prace z zakresu językoznawstwa; Altiranisches Wörterbuch. Bartholome [-tolomy] ALBERT, 1848-1928, fr. rzeźbiarz i malarz; popiersia portretowe, nagrobki, rzeźby dekoracyjne; gł. dzieło Monument aux Morts na cmentarzu Pere Lachaise w Paryżu. Barthou [-tu] JEAN LOUIS, 1862-1934, fr. polityk prawicowy, adwokat; wielokrotnie minister; zwolennik współpracy z ZSRR i systemu zbiorowego bezpieczeństwa w środk.-wsch. Europie; zginął w zamachu w Marsylii. Bartica [ba: rti:kə], m. i port w Gujanie, przy ujściu rz. Esseąuibo; ośr. adm. okręgu Essequibo; ok. 3 tys. mieszk.; przemysł drzewny. Bartkiewicz ZYGMUNT, 1867-1944, nowelista; obraz Łodzi okresu rewolucji 1905 (Złe miasto), opowiadania o zwierzętach (Psie dusze), realist. obrazki o tematyce społ. i narodowej. Bartków, w. w pow. i woj. kieleckim; rośnie tu ok. 1200-letni dąb „Bartek" (jedno z najstarszych drzew w Polsce). Bartłomiejczyk EDMUND, 1885-1950, grafik; czł. Rytu; prof. SSP (później ASP) w Warszawie; drzeworyty i litografie (tematyka rodzajowa, rel., pejzaże); grafika użytkowa. Bartłomowicz FRANCISZEK (pseud. Siwy, Grzmot), 1891-1964, nauczyciel, działacz ruchu oporu; 1942 komendant Obwodu BCh Tomaszów Lubelski. Barudi, al- MAHMUD SAMI, 1838-1904, Bartmański TOMASZ FRANCISZEK, 17971880, inżynier; oficer w powstaniu 1830-31; poeta arab. z Egiptu; utwory poruszające od 1832 w służbie fr., czł. wyprawy nauk. problemy polit. i społ.; poezja w formie klas., liryki, wiersze panegiryczne. do Gór Księżycowych i źródeł Nilu. baru nadtlenek BaO2, związek bartnictwo, pierwotna forma leśnego chowu pszczół w barciach; b. przetrwało powstający przez utlenienie tlenku BaO tlenem powietrza w temp. 600°; z kwasami do poł. XIX w. Bartning OTTO , 1883-1959, architekt powstaje nadtlenek wodoru H2O2. niem.; reprezentant funkcjonalizmu; ar- Barundi, lud murzyński z grupy Bantu, chitektura sakralna i przem., szpitale, o- mieszkańcy wybrzeża jez. Tanganika; ok. siedla; publikacje teoret. (Neues Bauen). 2 min; hodowla, rolnictwo; język kirunda. Bartók [borto:k] BELA, 1881-1945, kom- baru siarczan BaSO4 (biel barytowa), pozytor węg., jeden z czołowych twórców białe kryształy bardzo źle rozpuszczalne muz. XX w.; zbieracz lud. pieśni węg., w wodzie; występuje w przyrodzie jako słowac, serb., chorw., rum. i in.; opery minerał — baryt/stosowany m.in. w rea(Zamek Sinobrodego), balety (Cudowny ktorach jądrowych jako osłona przeciwko mandaryn), koncerty, utwory orkiestrowe, promieniom gamma i neutronom oraz w produkcji farb (np. litopon BaSO4+ZnS). fortepianowe, kameralne. Bartold WASILIJ W., 1869-1930, ros. baru tlenek BaO, ciało stałe; dobrze rozorientalista, historyk islamista; prof. uniw. puszcza się w wodzie, przy czym powstaje w Petersburgu; Turkiestan w epochu mon- wodorotlenek Ba(OH)2; otrzymywany przez prażenie węglanu lub azotanu baru. golskogo naszestwija. Bartolomeo Fra, 1472-1517, wł. malarz barwa, fiz. wrażenie wzrokowe wywołane okresu renesansu, przedstawiciel szkoły przez widzialną część promieniowania elektromagnet., b. prosta (monochromatyf lorenckiej; obrazy religijne. Bartolozzi [-locci] FRANCESCO, 1727-1815, czna) odpowiada promieniowaniu o ściśle wł. sztycharz i malarz; działał w Anglii określonej dł. fali; b. podstawowe: czer(od 1764) i Lizbonie (od 1802, dyr. Akad. wona (700 mu), zielona (564,1 mμ), nieKról.); wywierał duży wpływ na rozwój bieska (435,8 mμ,); b. dopełniające — b. dające po zmieszaniu b. białą. ang. miedziorytnictwa. barwa, szt. plast, ubiór określonego Bartolus de Sassoferrato (Bartolo de S.), i koloru, wyróżniający w 1314-57, prawnik wł.; prof. uniw. w Bo- kroju feud. grupy ludności lonii, Pizie, Perugii; wybitny postglosator; społeczeństwie odegrał ważną rolę w rozwoju zasad mię- pozostające w zależności od wielkich feudałów; w ubiorach tych stosowano b. dzynarodowego rprawa prywatnego. Barton [ba: tn] D EREK H ARO LD , ur. tarczy herbowej zwierzchnika; b. była 1918, chemik bryt; czł. Royal Society; prototypem munduru i liberii. prace m.in. z dziedziny biosyntezy, che- barwa dźwięku, subiektywna własność mii produktów naturalnych, chemii fiz.; dźwięku zależna od jego widma częstotliwspółtwórca metod analizy konformacyj- wości; wpływa na rodzaj brzmienia dźwięków o jednakowej wysokości i głośności. nej; nagr. Nobla. Barton [ba:rtn] EDMUND, 1849-1920, po- barwa nieba, zabarwienie nieba powstalityk austral., prawnik; przywódca ruchu jące w wyniku najsilniejszego rozpraszana rzecz utworzenia Związku Austral.; nia w atmosferze ziemskiej światła z krótkofalowej części widma (błękit, fiolet) i 1901-03 jego premier. fale krótkie. Bartos (Bartosz) WOJCIECH →Głowacki malenia czułości oka nabrzmienie właściwe barwa samogłoski, Wojciech. danej samogłosce, różniące ją od innej; .Bartoszek F RANCISZEK (pseud. Jacek). zależy od charakterystycznych dla niej to1910-43, działacz ruchu oporu, podpułkow- nów składowych (formantów). nik, malarz (współzałożyciel grupy Czapbarw czterech zagadnienie, ka Frygijska); kompozycje figuralne, pej- zagadnienie takiego pokolorowania map zaże; 1942 zastępca dowódcy Grupy Spe- geogr., by każde dwa kraje sąsiadujące cjalnej Sztabu Gł. GL; 1943 dowódca oraz miały różne barwy; empirycznie czł. Sztabu Gł. GL; poległ w walce z stwierdzonej że wystarczą w tym celu hitlerowcami. jedynie cztery barwy. Bartoszewicz JOACHIM, 1867-1938, dziabarweny rzędu okoniołacz polit., publicysta; 1906-12 red. nacz. ksżtałtnych, (Mullus), ryby z czerwono prędo 40 cm dł.; ,,Dziennika Kijowskiego"; 1918-19 czł. gowane; żywią się dennymi bezkręgowcaKom. Nar. Pol. w Paryżu; 1928-37 pre- mi; M. Śródziemne i Czarne; mięso smazes SN. Bartoszewicz JULIAN, 1821-70, czne. historyk i p ubl i cys t a; b adał gł . d z i e j e barwica drewna →sinizna drewna. woj. szczecineckim, Pol ski XVIII w. (Znakomici mężowie Barwice, m. w pow. mieszk. (1968); przekoszalińskim; 3,1 tys. polscy XVIII w.). mysł środków transportu. — Stara osada Bartoszewicz KAZIMIERZ, 1852-1930, syn Juliana, pisarz i publicysta; prace hist. słów.; prawa miejskie w XIII w. barwienie (farbowanie), nadawanie włóki historycznolit., satyra prasowa. Bartoszewisz STEFAN, 1870-1934, chemik, nom, skórze, drewnu itp. jednolitego, dostatecznie trwałego zabarwienia; b. polega > specjalista w dziedzinie przeróbki ropy gł. na działaniu na barwiony materiał roznaftowej. na Bartoszyce, m. pow. w woj. olsztyńskim, tworem lub zawiesiną barwników albo na wytwarzaniu barwników bezpośrednio nad Łyną; 15,5 tys. mieszk. (1970); prze- barwionym materiale. mysł dziewiarski, drzewny, mat. bud., barwierskie rośliny, rośliny zawierające spoż.; got. kościoły i mury miejskie (XIV- barwniki; do najdawniejszych r.b. należy XV w.); prawa miejskie 1326. — W 1944-45 m.in. indygowiec; obecnie wykorzystuje zniszczone w 50%, po wojnie odbudo- się nieliczne gat., gł. w przemyśle spoż., wane. Bartusówna MARIA, 1854-85, poetka; li- perfumeryjnym i rękodzielnictwie (tkaniny). ryka wyrażająca rozczarowanie do ideałów barwinek (Vinca), krzewinka o zimopozytywizmu i romant. konflikt artysty ze trwałych, skórzastych liściach; Eurazja; w światem. Polsce uprawia się jako roślinę ozdobną Bartynowski WŁADYSŁAW, 1832-1918, nu- b. pospolity o niebieskich kwiatach. mizmatyk, kolekcjoner, bibliofil; wynalazbarw koło, okrąg z uporządkowanymi na ca nowego sposobu reprodukcji numizma- nim poszczególnymi barwami prostymi, tów, nazwanego bartynotypią. ich odcieniami i purpurą w taki sposób, że Baruch [bəru:k] BERNARD MANNES, 1870- przejście między nimi jest ciągłe. 1965, amer. przemysłowiec i polityk; gł. barwne minerały →idiochromatyczne doradca i organizator przemysłu wojenne- minerały. go. barwniki, barwne substancje org. mające baru chlorek BaCl 2, kryształy dobrze zdolności trwałego barwienia różnego rorozpuszczalne w wodzie; używany w ana- dzaju materiałów; zdolność wiązania się lizie chemicznej. b. z barwionym materiałem, trwałość oraz barwa b. zależą od ich budowy chem.; 88 barwniki żywnościowe stosuje się wiele podziałów b., m.in. wg budowy, np. b. antrachinonowe, siarkowe, azowe. barwniki żywnościowe, substancje org., naturalne lub syntet., dodawane do żywności w celu uzyskania lepszego wyglądu; stosowanie b.ż. syntet. w Polsce jest ograniczone. barwny film, film, który daje obraz pozytywowy o barwach zbliżonych do naturalnych; wyzyskuje się gł. metodę subtraktywnego mieszania barw. barwoczułość, cecha materiałów fot. czarno-białych, określająca ich stopień reagowania na różne barwy. ,,Barwy", mazowiecki miesięcznik społ.kult., wydawany w Warszawie od 1968; zajmuje się problematyką społ.-gosp., kult. i lit. Mazowsza, Kurpiów i Podlasia. barwy państwowe, jeden z symbolów państwa, występujący na flagach i in. znakach państw.; poi. b.p. — biała i czerwona. Bary [bari] ANTON HEINRICH DE, 1831-88, niem. botanik, mikolog; prof. uniw. we Fryburgu, Halle i Strasburgu; dał podstawy współcz. mikologii i fitopatologii. barycentr (-um), nazwa środka ciężkości. Barycz HENRYK, ur. 1901, historyk oświaty i nauki; prof. Uniw. Jag.; Rozwój oświaty, wychowania i kultury w Polsce. Barycz, rz., pr. dopływ środk. Odry; dł. 138 km, dorzecze 5526 km2; dolina szeroka zabagniona; powyżej Milicza i Żmigrodu — dwa duże kompleksy stawów rybnych (hodowla karpia). Baryczkowie, warsz. rodzina kupiecka, znana w XVI i XVII w.: STANISŁAW (ok. 1581-1651), burmistrz Warszawy, sekretarz król.; WOJCIECH (ok. 1577-1641), sekretarz król., rajca warsz.; STANISŁAW (ok. 1615-82), syn Wojciecha, sekretarz król., nobilitowany. baryczna tendencja (tendencja ciśnienia atmosferycznego), charakter zmian i wielkości ciśnienia atm. w danym punkcie w ciągu określonego czasu; analiza t.b. pozwala w przybliżeniu określić kierunek i prędkość przemieszczania się wyżów i niżów barycznych. baryczna topografia, rozkład wysokości lub geopotencjału danej pow. izobarycznej n.p.m. lub nad poziomem innej pow. izobarycznej; mapy t.b. są podstawą analizy procesów atm. oraz prognozy pogody. baryczny stopień, różnica wysokości wyrażona w m, odpowiadająca zmianie ciśnienia atm. o 1 milibar lub o 1 mm Hg. Barye [bari] ANTOINE LOUIS, 1795-1875, fr. rzeźbiarz i malarz; rzeźby o tematyce animalistycznej; nauczyciel A. Rodina. Baryka P IOTR, 1 poł. XVII w., autor satyr, komedii rybałtowskiej Z chłopa król. barykada, zapora przeciwczołgowa i przeciwpiechotna, stosowana na ulicach miast i osiedli, budowana w walkach ulicznych. Barykada Wolności, organizacja konspiracyjna zał. 1940 przez b. działaczy lewicy PPS: IX 1941, wraz z innymi grupami socjalist., utworzyła organizację PS. „Barykada Wolności", pismo (VI 1940-IV 1942) organizacji Barykada Wolności, następnie PS i RPPS (dwutygodnik); kontynuacja — „Robotnik". baryła (baryłka), dawna jednostka pojemności płynów; 1 b. = 24 garnce; zależnie od epoki i kraju zawierała- 50-80 1; w Polsce w XVI w. wynosiła ok. 70 1; obecnie w krajach anglosaskich — barel = ok. 143.12 l. Baryła M ARIAN, 1899-1970, działacz ruchu robotn. i ruchu oporu; 1930-38 koleino sekr. Okręgu KPP: Slask, Łódź, Warszawa; od 1943 czł. KC PPR i oficer Sztabu Gł. GL i AL; 1944 sekr. Kom. Obw. PPR Kielce. baryłkarz bieliniak (Apanteles glomera-tus), drobna błónkówka; larwy pasożytują w gąsienicach motyli, często szkodników; pożyteczny. barysfera, geol. →jądro Ziemi. baryt, minerał, siarczan baru; bezbarwny lub biały, żółtawy, czerwonawy, o szklistym połysku; powstaje gł. wskutek procesów hydrotermalnych; używany w przemyśle ćhem., farbiarskim i in. baryton, muz.: 1) głos męski o skali pośredniej między basem a tenorem; typy b.: liryczny i dram. (bohaterski); 2) nazwa niektórych instrumentów. barytowa biel →baru siarczan. Barzani, al- M USTAFA , ur. ok. 1899 (1903?), kurdyjski przywódca walki o niepodległość; jeden z twórców Kurdyjskiej Partii Demokr.; 1943-45 i 1958 przywódca powstania Kurdów w Iraku. Barzel [-cəl] RAINER, ur. 1924, polityk NRF; przewodn. frakcji CDU/CSU w Bundestagu (od 1964), pierwszy federalny wiceprzewodn. CDU, przewodn. od 1971. Barzykowski STANISŁAW, 1792-1872, działacz polit.; 1830-31 czł. Rządu Nar.; na emigracji związany z Hotel Lambert; Historia powstania listopadowego. Barzyński JAN, 1848-86, działacz polonijny, dziennikarz; od 1871 w USA; wydawał m.in. tygodnik „Pielgrzym", „Gazetę Polską Katolicką" (Detroit, Chicago). Barzyński MICHAŁ WINCENTY, 1838-99, działacz polonijny w USA, ksiądz: założyciel m.in. kolegium św. Stanisława w Chicago (najstarsza pol. szkoła średnia w USA). bas, muz.: 1) najniższy głos męski o skali D — e 1 ; 2) głos najniższy w zespole chóralnym lub w instrumentalnym utworze polifonicznym; 3) nazwa niektórych instrumentów, np. kontrabasu; 4) najniższy rejestr w instrumentach. Basaldella [baza-] AFRO →Afro. Basaldella [baza-] MIRKO →Mirko. Basaraba, dynastia hospodarów wołoskich, panująca w XIV-XVII w. (z przerwami); zał. przez Basarabę I. Basaraba I, ?-1352, założyciel dyn. Basaraba; wyzwolenie Wołoszczyzny spod zależności od Węgier. Basawan, XVI w., malarz miniaturzysta ind., związany z dworem Akbara. baseball [bejsbo:l; ang.], amer. gra nar., prowadzona między 2 drużynami (każda po 9 graczy), atakującymi i broniącymi na przemian (w ciągu 9 zmian); gra się piłką o obwodzie 23 cm i wadze 145 g, odbijaną drewn. bijakiem dł. 106,7 cm. Basedow [bąrzado:] JOHANNES BERNHARD, 1723?—90, pedagog niem.; przedstawiciel filantropistów; założyciel wzorowej szkoły średniej Philanthropinum w Dessau. Basedow [barzədo:] KARL ADOLF VON, 1799-1854, lekarz niem.; opisał zespół nadczynności tarczycy (tzw. choroba B.-Gravesa). Basedowa-Gravesa choroba [ch. baze-g.] (nadczynność tarczycy), choroba wywołana nadmierną czynnością wydzielni-czą tarczycy; objawia się wytrzeszczem oczu, powiększeniem tarczycy, nadmierną potliwością i pobudliwością nerwową. basen, sztuczny zbiornik na wodę. basen modelowy (basen holowniczy, doświadczalny), kryty basen służący do przeprowadzania badań modeli okrętów w celu określenia ich oporu, dzielności mor. itp. basen oceaniczny (basen sztormowy), wydzielające się zagłębienie dna, na głęb. 3000-6000 m, ograniczone progami lub wałami podwodnymi, niekiedy wyspami. basen pływacki (pływalnia), obiekt przeznaczony do pływania wyczynowego, rekreacyjnego lub do nauki pływania; rozróżnia się baseny: otwarte, budowane na wodach naturalnych lub na lądzie (typowe wymiary: dł. 50 m, szer 20 m, głeb. 2 m), i kryte (dł. 25 m, szer. 12,5 m, głęb. 0,90-3,80 m). basen portowy, część obszaru wodnego portu, miejsce postoju statków; zwykle w kształcie wąskiego prostokąta z betonowymi nabrzeżami, uzbrojonymi w dźwigi, tory kol., magazyny itp. basen sedymentacyjny, geol. zagłębienie w skorupie ziemskiej, w którym gromadzą się osady; np. morze. basetla (basy), instrument muz., chordofon smyczkowy, o niskiej skali, używany w kapelach lud.; obecnie zastępowany wiolonczelą lub kontrabasem. BASF →Badische Anilin- und Soda-Fabrik AG. Basic English [bejsyk yŋglysz], uproszczony język ang., składający się z 850 wyrazów, o nieskomplikowanej budowie gram.; utworzony 1930 przez CK. Ogdena; używany jako pomocniczy język międzynarodowy. Basie [bejsy] WILLIAM ( ZW. Count B.), ur. 1904, murzyński pianista i kompozytor jazzowy (USA); zespoły B. grają w stylu swing. Basilan, wyspa filipińska przy pd.-zach. wybrzeżu Mindanao; 1,3 tys. km2, ok. 250 tvs. mieszk. (1966); uprawa ryżu, palmy kokosowej; hodowla koni; gł. miasto B. Basilan, m. w Filipinach, na pn. wybrzeżu wyspy B~.; 194 tys. mieszk. (1966). Basildon [bazyldan], m. w W. Brytanii (Anglia), w regionie Londynu; od 1949 miasto-ogród (New Town); 119 tys. mieszk. (1968); różnorodny przemysł. Basile [bazile] ERNESTO, 1857-1932, architekt wł.; początkowo budowle (gł. mieszkalne) w duchu secesji, później zwrot do kierunku neoklasycznego. Basile [bazile] GIAMBATTISTA, 1575-1632, wł. pisarz okresu baroku; autor sławnego zbioru baśni Lo cunto de li Cunti, zw. też Pentameronem. basileus, w Grecji homerowej nazwa królów lub wodzów państewek gr., póź niej obcych władców (np. króla pers.); w okresie hellenizmu tytuł monarchów; w państwie bizant. — od VI w. oficjalny tytuł cesarza. [ Basilicata [-zilika-], region w pd. Wło2 szech; 10,0 tys. km , 629 tys. mieszk. (1969): gł. m.: Potenza (stol.), Matera. Basilios Digenis Akritas, nar. epopeja bizant. z ok. XII w.; w układzie i motywach stanowi paralelę do zachodnioeur. romansów rycerskich. Basiński ANTONI, ur. 1905, fizykochemik; prof. uniw. w Toruniu, czł. PAN; badania w dziedzinie chemii koloidów i związków wielkocząsteczkowych. basior, łow. dojrzały samiec wilka. Baskakow NIKOŁAJ A., ur. 1905, radz. orientalista turkolog; prof. Instytutu Językoznawstwa AN ZSRR; prace z językoznawstwa i etnografii ludów tureckich. Baskerville [bäskərwyl] JOHN, 1706-75, ang. drukarz i odlewnik czcionek; drukarz uniw. w Cambridge; stworzył kilka krojów antykwy i kursvwy, pierwszy użył papieru welinowego (dzieła Wergiliusza). basket-ball [ba:skytbo:l; ang.] →piłka koszykowa, Baskhimi, alb. organizacja 1922-24; program demokr., m.in. reforma rolna: kierowała powstaniem VI 1924; zlikwidowana po przewrocie A. Zogu. baskijka, płaskie, okrągłe nakrycie głowy bez daszka; beret baskijski. Baskijskie Góry, wsch. część G. Kantabryjskich (Hiszpania); wys. do 1707 m; złoża rudy żelaza. baskijski język (euskera), język Basków w Pirenejach, o nie ustalonej przynależności genetycznej; 2 zespoły dialektów; literatura od XVI w. baskina: 1) rodzaj wydekoltowanego stanika bez rękawów, modny we Francji w 1 poł. XVI w.; 2) rozkloszowana lub rozcinana część stanika lub bluzki kobiece j , dos z yt a w t al i i , si ę gaj ąca bi ode r ; 3) ozdobna szeroka spódnica hiszpańska. Baskonia (Vascongadas), kraina hist. w pn. Hiszpanii, nad Zat. Biskajską; obejmuje prow.: Alava, Guipuzcoa i Vizcaya; 7,2 tys. km2, 1,8 mln mieszk. (1968), Baskowie i Hiszpanie; wydobycie rud żel.; silnie rozwinięty przemysł ciężki; gł. m.: Bilbao, San Sebastian. Batan 89 Baskowie, lud nie ustalonego pochodzenia; gł. w zach. Pirenejach; ok. 1 min; zachowane zwyczaje, strój, tańce, instrumenty muz., budownictwo, narzędzia; język baskijski. Baskunczak, bezodpływowe jezioro w Ros.FSRR, na Niz. Nadkaspijskiej; 19,5 m p.p.m.; pow. 105 km2; wydobycie soli kamiennej. basmacze, kontrrewol. zbrojny ruch nacjonalistyczny w Azji Środk. 1917-26; inspirowany przez feudałów i duchowieństwo muzułm.; zlikwidowany przez Armię Czerwoną. Basów NIKOŁAJ G., ur. 1922, fizyk radź.; czł. AN ZSRR; współtwórca pierwszego masera amoniakalnego; nagr. Nobla. Basów WŁADIMIR P.., ur. 1923, ros. reżyser film.; filmy gł. o tematyce współcz. (Bitwa w drodze, Cisza). Basra, m. w pd. Iraku, ośrodek adm. prow. B., port nad Szatt al-Arab; 420,5 tys. mieszk. (i969); ważny ośr. przemysłu (gł. włók., spoż., metal., rafinacja ropy naft., chem.) w regionie wydobycia ropy naft.; uniw.; meczety (m.in. Alego), w centrum starego miasta zachowane mury obronne. bas-relief [ba röljef; fr.], kompozycja rzeźb, o niewielkiej wypukłości (zw. też płaskorzeźbą lub reliefem płaskim) wydobyta z tła, wykonana w kamieniu, drewnie, metalu. Bass EDUARD (właśc. E. Schmidt), 18881946, pisarz czes.; humoreski, satyry, parodie; powieści z życia ludzi cyrku. Bassa Cieśnina, cieśn. między Australią a Tasmanią; dł. 317 km, szer. do 224 km, głęb. do 97 m. Bassalik KAZIMIERZ, 1879-1960, fizjolog roślin i mikrobiolog; prof. Uniw. Warsz., czł. PAN; jeden z twórców polskiej mikrobiologii. Bassani GIORGIO , ur. 1916, pisarz wł.; utwory poet, powieści (Pięć opowieści ferraryjskich). Bassano JACOPO , 1510 lub 1518-92, malarz wł., przedstawiciel szkoły weneckiej; współpracował z synami: F RANCESCO (1549-92) i LEANDREM (1557-1622); obrazy mit. i rel. (często ujęte rodzajowo z pejzażem); Kuźnia Wulkana (Muzeum Nar. w Poznaniu). Bassano del Grappa, m. we Włoszech (Wenecja Euganejska); 32 tys. mieszk. (1961); przemysł włók., maszyn., ceramiczny. Basse (Bassai), w pobliżu m. Figalei (Grecja), ruiny staroż. świątyni Apollina (hypetralna?), elementy różnych porządków arch. (najstarsza kolumna koryncka). Bassermann ALBERT , 1867-1952, aktor niem.; role gł. w sztukach H. Ibsena (Helmer — Nora) i niem. repertuarze klas.; również role film.; r1933-46 na emigracji. Basseterre [ba:steə ], stol. i gł. port terytorium Saint Christopher-Nevis-Anguilla, na wyspie Saint Christopher; 16 tys. mieszk. (1960). Basse-Terre [bastę:r], zach. część Gwadelupy (Małe Antyle), podczas przypływu morza stanowi odrębną wyspę; 848 km2, 122 tys. mieszk. (1966); pow. górzysta, uprawa trzciny cukr.; gł. m. Basse-Terre. Basse-Terre [baste:r], ośr. adm. Gwadelupy; 14 tys. mieszk. (1966); port nad M. Karaibskim. Bassini EDOARDO, 1847-1924, chirurg wł.; autor metody radykalnej operacji przepukliny pachwinowej. basso continuo [b. kon-; wł,] (generałbas, bas cyfrowany), w okresie baroku głos basowy; rodzaj skróconego zapisu struktury harmonicznej utworu dla instrumentów akompaniujących. bastard, biol ogólnie — każdy mieszaniec zwierzęcy; ściśle — mieszaniec ze skrzyżowania 2 gat., zwykle niepłodny, o jednych cechach ojca, innych matki lub pośrednich. bastard, etnogr. mieszaniec eur.-hotentocki; potocznie dziecko nieślubne, bękart. bastarda, druk. krój pisma druk., stosowany do k. XVI w. (b. powstała z połączenia elementów szwabachy i fraktury). bastarda, wojsk,kolubryna. Bastarnowie, lud celt. lub germ., w II w. p.n.e. zamieszkujący tereny między Karpatami a M. Czarnym; w końcu III w. osadzeni w rzym. prow. Tracji, zmieszali się z miejscową ludnością. basteja, półokrągła budowla, wysunięta na zewnątrz linii umocnień; stosowana w fortyfikacji XV w. Bastet, mit. egip. bóstwo miasta Bubastis; bogini radości i zabawy; wyobrażana z głową kotki lub jako kotka. Bastia, m. we Francji, port na pn.-wsch. wybrzeżu Korsyki; 49 tys. mieszk. (1968); ośr handl. i turystyczny. Bastian ADOLF , 1826-1905, etnograf niem.; założyciel Museum für Völkerkunde w Berlinie i czasopisma „Zeitschrift für Ethnologie". Bastiat [-tją] F RŹDERIC, 1801-50, ekonomista fr.; przedstawiciel przedmarksowskiej ekonomii burz., zwolennik liberalizmu gospodarczego. Bastie [basti] MARYSE, 1898-1952, lotniczka fr.; 1936 przeleciała przez Atlantyk; pobiła wiele międzynar. rekordów. bastion (bulwar, beluarda), element fortyfikacji stałej (XV-XIX w.), w postaci pięciokątnego masywu ziemnego odzianego murem. bastyda, baszta wartownicza w średniow. fortyfikacjach miejskich. bastylia, w średniowieczu niewielki zamek budowany poza murami miasta. Bastylia, twierdza paryska z XIV w., później więzienie; symbol ucisku; 14 VII 1789 zdobyta i zburzona przez lud paryski. Basuto, lud murzyński z grupy Bantu; w Lesoto i części Rep. Pd. Afryki; ok. 500 tys.; charakterystyczna (w kształcie koła) zabudowa wsi; rolnictwo, hodowla, rzemiosło; język soto. Basuto →Lesoto. basza →pasza. Baszanowski WALDEMAR, ur. 1935, ciężarowiec, dwukrotny złoty medalista olimpijski (1964, 1968), wielokrotny rekordzista i mistrz (1961, 1965, 1969) świata w podnoszeniu ciężarów (waga lekka). Baszew I WAN, ur. 1916, działacz bułg. ruchu robotn.; czł. KC BPK, od 1967 min. spraw zagranicznych. Baszkirska ASRR (Baszkiria), republika autonomiczna w eur. części Ros.FSRR; 143,6 tys. km2, 3,8 mln mieszk. (1970); stol. Ufa; ważny w ZSRR region eksploatacji ropy naft. i gazu ziemnego; uprawa pszenicy, żyta, kukurydzy, słonecznika, buraków cukr.; hodowla. baszkirski język, z kigczackiej grupy języków tur., bliski tatar.: literatura od XX w., w dialekcie kuwakańskim; alfabet rosyjski. Baszkirzy, naród zamieszkujący Baszkirska ASRR i częściowo Tatarską ASRR; ok. 1,5 min; częściowo zachowany ubiór ludowy; język baszkirski. baszłyk, męski kaptur z filcu lub grubej tkaniny z wydłużonymi końcami do owini ę cia wokół sz yi l ub pasa; w poł . XVIII w. — nakrycie głowy w armii ros.; od pocz. XX w. — czapka dziecinna. Baszszar ibn Burd, ?-783, poeta arab., pochodzenia pers.; jeden z twórców poezji modernist., przedstawiciel poezji erotycznei. baszta, element staroż. i średniow. fortyfikacji stałych; b. czworokątne, okrągłe, budowane z kamienia, cegły lub drzewa; rozmieszczano je w linii murów lub osłaniano nimi bramy. „Baszta", pułk dyspozycyjny KG AK: powstał 1941 iako batalion sztabowy, od 1943 samodzielny pułk piechoty; dowódcv: kpt. E. Ladenberger (..Kazimierz"), ppłk S. Kamiński („Daniel"); w powstaniu warsz. walczył na Mokotowie. basztan, ogród na stepach czarnomorskich, w którym uprawia się gł. melony, kawony, ogórki, kukurydzę. Baszty, boczna grań Tatr Wysokich (Czechosłowacja), między Dol. Mięguszowiecką i Młynicą; najwyższy szczyt Szatan 2429 m. baszybuzuki, tur. wojska nieregularne w XIX i na pocz. XX w.; niekarne i łupieżcze. baśń, fantast. opowieść lud. o nadnaturalnych postaciach i zjawiskach, zawierająca często naukę moralną; w literaturze upowszechniona gł. przez romantyków. bat: 1) bot — jednomasztowa łódź mor. do przewozów lub połowów; 2) duża łódź śródlądowa do przewożenia piasku, żwiru. Bata, m. i port w Gwinei Równikowej, nad Zat. Gwinejską, ośrodek adm. prow. Rio Muni; 27 tys. mieszk. (1965). Bataille [bata:j] GEORGES, 1897-1962, fr. pisarz, krytyk lit. i filozof związany z surrealizmem. Bataille [bata:j] HENRY, 1872-1922, pisarz fr.; poezje neosymbolist., sztuki sentymentalne i sensacyjne. Batajsk, m. w Ros.FSRR (obw. rostowski); 91 tys. mieszk. (1969); przemysł taboru kol., spoż.; węzeł kolejowy. Batak, m. w pd. Bułgarii, w Rodopach; 10 tys. mieszk. (1965); ośr. turyst.-wypoczynkowy; w pobliżu wielka elektrownia wodna i sztuczny zbiornik. Batakowie, lud indonez. z wyżyny Batak na Sumatrze; ok. 1 mln; oryginalna architektura drewn. domów na palach; wysoko rozwinięte rzemiosło; uprawa ryżu, hodowla. Batala, m. w Indii (Pendżab); 51 tys. mieszk. (1961); przemysł maszyn., metalowy. Batalha [batalia], miejscowość w Portugalii (Beira); ośr. turyst.; got. klasztor dominikanów (rozbudowany w XV i XVI w. w stylu manuelińskim). batalia, wojsk.: 1) w średniowieczu zwarty czworoboczny szyk bojowy piechoty, kawalerii; później część ogólnego ugrupowania wojska na polu bitwy; 2) w XVII-XVIII w. nazwa walnej bitwy. batalion, wojsk, jednostka taktyczna, największy pododdział różnych rodzajów wojsk, składający się z 3-4 kompanii. batalion, zool. →bojownik batalion. Batalion im. Jarosława Dąbrowskiego, pol. oddział w hiszp. armii republ., sformowany w październiku 1936; od VI 1937 w składzie Brygady im. T. Dąbrowskiego. Batalion (I) Podlaski BCh, powstał V 1944; dowódca Julian Czuba („Marian"); operował do VII 1944 w pow. bialskim, włodawskim, radzyńskim. Bataliony Chłopskie (BCh), konspiracyjna organizacja wojsk. SL-„ROCH"; powstała jesienią 1940 p.n. Chłopska Straż, wiosną 1941 przemianowana na BCh; trzon stanowili członkowie ZMW RP „Wici"; w wyniku akcji scaleniowej część oddziałów BCh podporządkowała się AK, część weszła w skład lub podporządkowała się AL, część zachowała samodzielność; komendant gł. F. Kamiński („Trawiński"); celem BĆh była walka zbrojna z okupantem hitlerowskim o niepodległą Polskę i ochrona wsi; gł. formy działalności: sabotaż, dywersja, walka partyzancka, propaganda; BCh zostały rozwiązane III 1945. batalistyka, w malarstwie, rzeźbie i grafice przedstawienie sceny bitewnej, pochodu woj., życia obozowego; w sztuce eur. rozkwit tematyki batalistycznej od odrodzenia. Batałow ALEKSIEJ W., ur. 1928, ros. aktor i reżyser film.; role w filmach o tematyce współcz. (Lecą żurawie, Dziewięć dni jednego roku) i w adaptacjach klasyki ros. (Dama z pieskiem). Batam, wyspa w grupie Riau (Indonezja); 466 km2. Batan, grupa wysp filipińskich na pn. od Luzonu; ok. 195 km2, ok. 10 tys. mieszk.; gł. wyspy: Itbayat, B., Sabtang; uprawa ryżu. 90 Batangas Batangas, m. w Filipinach, port na pd.-zach. wybrzeżu Luzonu; 102 tys. mieszk. (1966); rafineria ropy naft.; przemysł włókienniczy. batat (słodki ziemniak, Ipomoea batatas), płożąca się bylina z Ameryki Środk.: uprawiany w strefie międzyzwrotnikowej dla jadalnych bulw (do 5 kg). Batawia STANISŁAW, ur. 1898, lekarz psychiatra i prawnik; specjalista z zakresu kryminologii i psychiatrii sądowej; prof. Uniw. Łódzkiego i Warsz., czł. PAN; liczne publikacje z zakresu kryminologiiBatawia →Djakarta. Batawowie, lud germ. osiadły przy ujściu Renu; od końca I w. p.n.e. podporządkowani państwu rzym.; w IV w. ulegli Frankom salickim. Batawska Republika, państwo 1795-1806 utworzone przez Francję rewol. z podbitych przez nią Zjednoczonych Prowincji Niderlandów. Bateau-Lavoir [bato lawua:r], grupa pracowni mai. w domu przy ul. Ravignan na Montmartre w Paryżu; na pocz. XX w. mieszkali tu i spotykali się przedstawiciele ówczesnej awangardy artyst. (malarze, rzeźbiarze, artyści dram., pisarze, poeci); powstały tu pierwsze dzieła £owizmu i kubizmu. bateria, techn. zespół jednakowych lub tego samego typu urządzeń, źródeł energii itp., połączonych w jeden układ w celu zwiększenia wydajności, mocy itp.; np. b. ogniw elektr., b. grzejników. bateria, wojsk, pododdział artylerii składający się z 2-6 dział, wyrzutni rakietowych, karabinów maszyn., reflektorów. bateryjna instalacja zapłonowa (akumulatorowa instalacja zapłonowa), instalacja zapłonowa tłokowego silnika spalinowego z zapłonem iskrowym, zasilana z akumulatora. Bates [bejts] HERBERT ERNEST, ur. 1905, pisarz ang.; kontynuator prozy realizmu psychol., autor opowiadań lotn. z okresu II wojny światowej. Bateson [bejtsn] WILLIAM, 1861-1926, genetyk ang.; prof. uniw. w Cambridge, czł. Royal Society; jeden z gł. propagatorów mendelizmu; wprowadził terminy: allelomorf, homo- i heterozygota. Bath [ba:t], m. w W. Brytanii (Anglia), nad rz. Avon; 85 tys. mieszk. (1968); uzdrowisko (gorące źródła) znane od czasów staroż.; galeria sztuki; późnogot. kościół (XVI-XVII w.); fragmenty rzym. łaźni, zespół urbanist. (XVIII w.). Bathurst [bätərst], wyspa przy pn. wybrzeżu 2 Australii (Terytorium Pn.); ok. 2600 km ; rezerwat ludności tubylczej. Bathurst [bätə rst], stol. i port Gambii, u ujścia rz. Gambii do O. Atlantyckiego; 32 tys. mieszk. (1967); gł. ośr. gosp. kraju. Bathurst [bätə rst] m. w Australii (Nowa Pd. Walia), nad rz. Mącquarie; 17 tys. mieszk. (1966); najstarszy (1813) ośr. osadnictwa na zach. od Wielkich Gór Wododziałowych; przemysł wełniany. batial, strefa dna mórz i warstwa wód między strefą przybrzeżną — litoralem, a otchłanną — abisalem; od ok. 200 m do ok. 1700 m w głąb. batik, sposób barwienia tkanin przez pokrycie woskiem (przed barwieniem) miejsc, które mają pozostać nie zabarwione; także tkanina zdobiona tą techniką. Batikaloa →Madakalapuwa. Batiniolska szkoła, liceum pol., zał. 1842 przez poi. emigrantów na przedmieściu Paryża Batignolles, przeniesione na Lamande; istniało (z przerwą) do 1965. Batista y Zaldivar [b. i sal-] FULGENCIO, ur. 1901, kubański polityk reakcyjny, generał; 1933-44 i od 1952 faktyczny dyktator Kuby; 1959 obalony przez rewolucję. Batiuszkow KONSTANTIN N., 1787-1855, poeta ros.; reprezentant neoklasycyzmu ros.; zwolennik reformy językowej N. Karamzina; intymne liryki epikurejskie; elegie o zabarwieniu pesymistycznym. Bat-Jam, m. w środk. Izraelu, nad M. Śródziemnym; 62 tys. mieszk. (1967); kąpielisko mor.; przemysł spoż., metalowy. Batjan (Bachan), wyspa indonez. w Molukach Pn.; ok. 2,4 tys. km2, 8 tys. mieszk.; gł. miejscowość Labuha. Batley [bätly], m. w W. Brytanii (Anglia), w zespole miejskim Leeds; 41 tys. mieszk. (1966); jeden z najstarszych w W. Brytanii ośr. przemysłu włók.; wydobycie węgla, przemysł maszyn., chemiczny. Batman, m. w pd.-wsch. Turcji; 25 tys. mieszk. (1965); rafineria ropy naftowej. Batna, m. w pn.-wsch. Algierii, ośrodek adm. dep. B.; 55 tys. mieszk. (1966); ośr. handl.; przemysł mat. bud. i włók.; w pobliżu ruiny staroż. miejscowości Timgad i Lambessa. Batoh (w. w Ukr.SRR, nad rz. Boh), 1652 klęska wojsk pol. w bitwie z siłami kozacko-tatarskimi. batoks, żegl. →wzdłużnica. batolit, forma wielkiej intruzji magmowej rozszerzającej się ku dołowi i łączącej się ze strefą granitową skorupy ziemskiej; w postaci b. występują gł. granity i granodioryty. batometr (batymetr), przyrząd do pomiaru głębokości zanurzenia; linka z obciążnikiem, który zwykle ma postać naczynia do pobierania próbek wody z różnych głębokości. baton, podłużna, wąska tabliczka czekolady zwykle nadziewanej masą. Batoni POMPEO GIROLAMO, 1708-87, malarz wł.; nawiązywał do Rafaela, Correggia i antyku; obrazy rel., mit., alegor. i portrety (Szczęsnego Potockiego i jego żony). Baton Rouge [bätn ru:ż], m. w USA, stol. stami Luizjana, port nad Missisipi; 162 tys. mieszk. (1970), zespół miejski 255 tys. (1965); przemysł petrochem., drzewny, produkcja tlenku glinu; uniwersytet. batorówka, szabla pol. z wyrytym na głowni popiersiem Stefana Batorego i jego nazwiskiem; używana w XVI/XVII w. Batory GABRIEL, 1589-1613, książę Siedmiogrodu od 1608; licząc na tron poi., popierał rokosz M. Zebrzydowskiego. Batory S TEFAN →Stefan Batory. Batory ZYGMUNT, 1572-1613, książę Siedmiogrodu 1581-1602; pogłębił nieład w kraju; stronnik Habsburgów, zerwał stosunki z Turcją; abdykował. „Batory", pol. motorowiec transatlantycki; 14 287 BRT, prędkość 18 węzłów, zabierał 816 pasażerów; pływał 1936-69, następnie hotel, 1971 oddany na złom; zastąpiony statkiem nazwanym „Stefan Batory". Batorz (w. w pow. kraśnickim, woj. lubelskim), 1863 potyczka powstańczego oddziału poi. (poległ płk M. Borelowski) z wojskami carskimi. Batow P AWI EŁ I., UT . 1897, generał radz., dwukrotny Bohater Związku Radz.; w czasie II wojny świat. m.in. dowódca 65 armii w bitwie pod Stalingradem, na Białorusi i pn. ziemiach pol., 1962-65 szef Sztabu Zjednoczonych Sił Zbrojnych państw układu warszawskiego. Batowski ALEKSANDER, 1760-1841, polityk, dyplomata; czł. Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji Rządowej; od 1807 w służbie dyplomatycznej Napoleona. Batowski HENRYK, ur. 1907, historyk, slawi s t a i p ubl i cys t a; prof. U n i w. W ars z . i Jag.; badacz dziejów pd.-wsch. Europy; 1945-50 red. „Życia Słowiańskiego". Batowski ZYGMUNT, 1876-1944, historyk sztuki; prof. Uniw. Warsz., czł. PAU; znawca poi. sztuki i kultury baroku i klasy cyzmu. Batowski-Kaczor STANISŁAW, 1866-1946, malarz; obrazy batalist., portrety, pejzaże; malowidła ścienne. Batsanyi [boczani] I ANOS , 1763-1845, poeta węg.; jakobin, później zwolennik Napoleona; w klasycyst. utworach atakował króla i kler, bronił chłopstwa. Battaglia [-alja] ROBERTO, ur. 1913, wł. historyk i publicysta; podczas II wojny świat, jeden z organizatorów ruchu oporu; gł. praca Storia delia resistenza italiana. Battaglia Forst OTTO DE, 1889-1965, pol. historyk literatury; prof. uniw. w Wiedniu; publicysta kat.; prace z zakresu literatury poi. i niem., historii, genealogii i heraldyki. Battambang, m. w pn.-zach. Kambodży, ośrodek adm. prow. B.; 40 tys. mieszk. (1968); ośr. handl.; przemysł spoż., bawełniany, drzewny. Battani, al- (łac. Albategnius), ok. 854929, arab. astronom i matematyk; wprowadził funkcje trygonometryczne, wyznaczył stałą precesji i nachylenie płaszcz)zny ekliptyki do płaszczyzny równika. battement [bat(ö)mã], nożycowe ruchy nóg przy pływaniu kraulem i przy nauce pływania sposobem naturalnym. Battenberg, nazwisko niem. rodu hrabiowskiego, od 1858 książęcego: L UD WI K B., admirał ang., zmienił w czasie I wojny świat, nazwisko B. na Mountbatten. Batteux [batö] CHARLES, 1713-80, fr. filozof, estetyk i pedagog; czł. Akad. Fr.; w estetyce postulował racjonalistyczne naśladowanie natury, takiej, jak ją pojmuje umysł artysty. Batthyany [botia:ni] LAJÓS, 1806-49, polityk węg.; 184*8 na czele rządu tymczasowego; rozstrzelany przez Austriaków. Battipàglia [-palja], m. we Włoszech (Kampania); 26 tys. mieszk. (1961); przemysł spoż.; ważny węzeł kolejowy. Battistella ANTONIO, ur. 1912, aktor wł.; role Brighelli, Pantalona i Scapina w sztukach C. Goldoniego i C. Gozziego; role w repertuarze współczesnym. Battistini MATTIA, 1857-1928, wł. śpiewak (baryton), mistrz belcanta; częste występy w Warszawie. Battle Creek [bätl kri:k], m. w USA (Michigan); 38 tys. mieszk. (1970); prze mysł spoż., samoch., maszynowy. \ Batu, grupa wysp indonez. na O. Indyjskim, u wybrzeży Sumatry; ok. 1,2 tys. km2, 13 tys. mieszk.; gł. wyspy: Tanahmasa, Tanahbala, Pini. Batu-chan, ?-1255, chan mong., wnuk Czyngis-chana; 1227 otrzymał ziemie na zach. od Mongolii; 1235-42 dowódca wyprawy na Europę; założyciel Złotej Ordy, Batumi, m. w Gruz.SRR, stol. Adżarii, port naft. nad M. Czarnym; 101 tys. mieszk. (1970); duży ośr. przem. (rafinacja ropy naft., przemysł maszyn., stoczn.); znany ogród botaniczny. Batu Pahat (Bandar Penggaram), m. w Malajzji (Johor), port nad cieśn. Malakka; 40 tys. mieszk. (1957). Baturin WŁADIMIR P., 1902-45, radź. petrograf i geolog; badacz skał i złóż osadowych, gł. serii roponośnych. batut, przyrząd gimnastyczny ze sprężystą siatką rozpiętą na wys. ok. 1 m; umożliwia skoki połączone z obrotami ciała. batuta (battuta), muz.: 1) rytmiczne zaznaczenie taktu; 2) pałeczka dyrygencka, wprowadzona na pocz. XIX w. Batu Tiga, m. w Malajzji (Selangor), w pobliżu Kuala Lumpur; ok. 10 tys. mieszk. (1965); nowy ośr. przemysłowy. Baty [bati] GASTON, 1885-1952, reżyser fr.; dyr. teatru Montparnasse 1930-43; inscenizacje odznaczające się przewagą elementów widowiskowych nad tekstem (utwory Szekspira, A. de Musseta, F. Dostojewskiego). batybionty, zwierzęta żyjące wyłącznie w głębinowej i otchłannej strefie mórz i głębokich jezior, przystosowane do wysokich ciśnień wody. batyfototnetr, przyrząd do pomiaru natężenia oświetlenia w wodzie na dużych głębokościach, używany do badań hydrograficznych i biol. (ekologicznych). batygraficzna krzywa, wykres obrazujący rozciągłości zbiornika wodnego na różnych jego głębokościach (morza, jeziora). batymetr →batometr. bawoły 91 batymetria, część hydrometrii zajmująca się pomiarami głębokości jezior i mórz. batysfera, kulista stal. kabina obserwacyjna do badania głębin mor., bez własnego napędu, opuszczana na linie ze statku wodnego. batyskaf, statek głębinowy do badań podwodnych na b. dużych głębokościach, z własnym napędem; znanym b. jest „Triest". batyst, cienka, przezroczysta tkanina o splocie płóciennym; bielona lub barwiona; drukowana albo przetykana. batystat, stal. kabina w postaci pionowego cylindra do badania głębin wodnych oraz kierowania pracami podwodnymi, bez własnego napędu; wypływa po zwolnieniu balastu. batytermometr, termometr do mierzenia temp. wody na dużych głębokościach; np. rodzaj batometru z izolowanym cieplnie naczyniem do pobierania próbek wody. Batyżowiecka Dolina, dol. polodowcowa w Tatrach Wysokich (Czechosłowacja). Batyżowiecki Staw, jezioro w Tatrach Wysokich (Czechosłowacja), w Dol. Batyżowieckiej, na wys. 1898 m; pow. 3,8 ha. Batyżowiecki Szczyt, szczyt w gł. grani Tatr Wysokich (Czechosłowacja); 2451 m. baublis, mit. litew. nazwa starych, „świętych" dębów na Żmudzi; wspomniany przez A. Mickiewicza (Pan Tadeusz) 1000-letni dąb B. został (1812) ścięty. Bauchi [-czi], m. w środk. Nigerii, na wyżynie Dżos; 38 tys. mieszk. (1963); ośr. eksploatacji rud cyny. Bauczi (Bauchi), wyżyna w środk. Nigerii, opadająca stromymi stopniami we wszystkich kierunkach; średnia wys. 12001400 m, maks. — 1735 m; środk., najwyższą część stanowi wyż. Dżos; ważny region eksploatacji rud cyny i kolumbitu. Bauda, rz. na Pobrzeżu Warmińskim; dł. 56 km, dorzecze 361 km2; uchodzi do Zalewu Wiślanego. Baudarth PAWEŁ, XVI-XVII W., architekt i złotnik niderl., działający w Polsce; kontynuował budowę kościoła i klasztoru bernardynów i wzniósł stacje Męki Pańskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej. Baudelaire [bodlęrr] CHARLES, 1821-67, poeta fr.; prekursor symbolizmu łączący doskonałość formalna z bogactwem przemyśleń i gorzkim, pesymistycznym widzeniem ówczesnej rzeczywistości (Kwiaty zła). Baudot [bodo] ANATOLE DE, 1834-1915, fr. architekt, konserwator, historyk i teoretyk architektury; wprowadził konstrukcję żelbetową ukazując jej walory estetyczne. Baudot [bodę] JEAN MAURICE £MILE, 1845-1903, wynalazca fr.; 1874 zbudował telegr. aparat drukujący wielokrotny (tzw. bodot). Baudouin [bodue] GABRIEL PIOTR, 16891768, misjonarz fr.; od 1717 w Warszawie; założyciel domu dla podrzutków i Gen. Szpitala im. Dzieciątka Jezus w Warszawie. Baudouin I [boduę], ur. 1930, król Belgów od 1951, z dyn. sasko-koburskiej. Baudouin de Courtenay [boduę dö kurtönẹ] JAN, 1845-1929, językoznawca; prof. uniw. w Petersburgu, Kazaniu, Dorpacie, Krakowie, Warszawie; twórca kazańskiej szkoły językozn., czł. AU, Petersburskiej AN i in.; liczne prace z teorii języka, historii i dialektologii języków słów.; Próba teorii alternacyj fonetycznych. Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa [boduę dö kurtönę e:rənkroic j.] CEZARIA, 1885-1967. etnograf i historyk kultury, założycielka Zakładu Etnografii na uniw. w Wilnie I Warszawie; Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego. Bauer BRUNO, 1809-82, filozof niem., jeden z przywódców „lewicy heglowskiej". Bauer EDGAR, 1820-86, filozof niem.; zwolennik „lewicy heglowskiej". Bauer GUSTAV, 1870-1944, polityk niem., prawicowy socjaldemokrata, działacz związkowy; 1919-20 kanclerz Rep. Weimarskiej. Bauer JEWGIENIJ F., 1865-1917, ros. plastyk, scenograf, reżyser film.; jeden z pierwszych twórców film. o ambicjach artyst.; Życie w śmierci, Marionetki losu. Bauer OTTO, 1882-1938, austr. polityk, ekonomista, socjolog, jeden z teoretyków austromarksizmu; po 1918 przywódca ideowy austr. socjaldemokracji. Bauer ROCH JAN, 1904-40, działacz nar. na Pomorzu, nauczyciel; 1928-31 kier. Związku Poi. Tow. Szkolnych w Niemczech na ziemi bytowskiej i sekr. oddziału ZPwN; organizator szkół pol. na Pomorzu Zach.; zginął w Sachsenhausen. Bauhaus, uczelnia artyst. zał. 1919 w Weimarze przez W. Gropiusa, od 1925 w Dessau; istniała do 1934; program B. zakładał dążenie do stworzenia nowocz. architektury, łączącej pod swą egidą sztuki plast, i rzemiosło artyst.; w B. wykładali m.in.: W. Kandinsky, L. MoholyNagy, P. Klee; odegrała doniosłą rolę w procesie kształtowania się współcz. sztuki. Bauhin [boę] CASPAR, 1560-1624, szwajc. botanik i anatom; prof. w Bazylei; wybit ny zielnikarz, jeden z pierwszych systematyków roślin. bauhütte [bau-], arch. → strzecha budo wlana. Baule, La [la bo:l], m. w zach Francji, nad O. Atlantyckim; 13 tys. mieszk. (1968); znane kąpielisko morskie. Baulig [bolig] HENRI, 1877-1962, geograf fr.; prof. uniw. w Strasburgu, czł. AN w Paryżu; wybitny geomorfolog, znawca geografii Ameryki Północnej. Baum VICKI, 1888-1960, pisarka niem. (od 1931 w USA); poczytne powieści współcz. (Ludzie w hotelu), scenariusze filmowe. Bauman FRYDERYK, ok. 1765-1845, sztukator i architekt; klasycyst. dekoracje sztukatorskie budynków pałacowych i kościoła w Puławach oraz zamku w Łańcucie. Bauman NIKOŁAJ E., 1873-1905, rewolucjonista ros., działacz partii bolszewickiej; współpracownik Lenina na emigracji przy wydawaniu „Iskry"; podczas rewolucji 1905-07 zastrzelony przez czarnosecińca. Baumana próba, próba makroskopowa, przeprowadzana w celu określenia zawartości siarki w stali. Baumé [bomy] ANTOINE, 1728-1804, fr. chemik i farmaceuta; prace nad otrzymaniem amoniaku, porcelany; skonstruował areometr, opracował skalę areornetryczną (tzw. skala B.). Baumego skala [s. bo-], skala gęstości cieczy; punkt zerowy (0° Bé) odpowiada gęstości czystej wody, 10° Bé — gęstości 10-procentowego roztworu chlorku sodowego NaCl. Baumeister [baumai-] WILLI, 1889-1955, niem. malarz i grafik (NRF); reprezentant abstrakcjonizmu; członek grup Cercle et Carré i Abstraction-Création; Das Unbekannte in der Kunst. Baumgardten ALEKSANDER, ur. 1908, prozaik i poeta; utwory o tematyce śląskiej; zbiory wierszy (O tym, co najbliższe), powieści (Spotkanie z jutrem, Brzegi ciemności). Baumgart JAN, ur. 1904, historyk, bibliotekarz; od 1931 w służbie bibliotecznej (biblioteka uniw. w Poznaniu, Biblioteka Jag. — od 1955 jej dyrektor); funkcie społ. w SBP; prace z historii bibliotek, opracowania bibliografii historii polskiej. Baumgarten [baum-] ALEXANDER, 171462, niem. filozof i estetyk; teoretyk artyst. poznania, twórca pojęcia estetyki. Baumgarten KONRAD, ok. 1480-po 1514, drukarz wędrowny pochodzenia niem.; pierwszy w Gdańsku (1498-99), 1503-06 we Wrocławiu; druki związane z Polską. baumkuchen → sękacz. Baunsgaard [bąunsgo:rd] HILMAR TORMOD INGOLF, ur. 1920, polityk duń., handlowiec; przewodn. Partii Radykałów; 1961-64 min. handlu, od 1968 premier Danii. Baur ERWIN, 1875-1933, niem, botanik i genetyk; prof. w Berlinie, założyciel instytutu hodowlanego w Miincheberg; twórca nowych odmian roślin użytkowych. Bauru [bauru], m. w Brazylii (stan Sao Paulo); 86 tys. mieszk. (1960); przemysł spoż., włók.,u skórz., drzewny. Bauta [ba ta], m. w zach. Kubie, w pobliżu Hawany; 17 tys. mieszk. (1965); ważny ośr. przemysłu Włókienniczego. Bautzen [baucən] → Budziszyn. Bawaria (Bayern), kraj związkowy w pd.-wsch. części NRF; 70,6 tys. km2, 10,3 mln mieszk. (1968); stoi. Monachium, inne gł. m.: Norymberga, Augsburg; charakter przem.-roln.; wydobycie węgla brun., gazu ziemnego, ropy naft.; uprawa pszenicy, jęczmienia, buraków cukr., hodowla; rozwinięta turystyka (Alpy Bawarskie). — Jedno z gł. księstw niem. od wczesnego średniowiecza; 1180-1918 pod panowaniem Wittelsbachów, od 1805 królestwo; 1919 przejściowo Bawarska Republika Rad; po II wojnie świat, w NRF. bawarka, osłodzona woda lub herbata z dodatkiem mleka. Bawarowie (Bajuwarowie), lud germ.; na pocz. n.e. w związku plemiennym Markomanów; w VI w. założyciele księstwa plemiennego (Bawaria), włączonego (788) przez Karola W. do państwa Franków. Bawarska Republika Rad, proklamowana w IV 1919 w Monachium w warunkach walk rewol. w Niemczech 191819; krwawo zlikwidowana w V 1919. Bawarski Las, góry w NRF, między Szumawą a Dunajem; wys. do 1121 m (Einödriegel). bawełna (bawełnica, Gossypium), bot. krzew (wys. 0,5-2 m) lub drzewo gorącej strefy klimat.; najważniejszą rośliną włóknistą uprawną jest b. zwyczajna (G. hirsutum); owoc — torebka, z nasionami pokrytymi jednokomórkowymi włoskami (surowiec włók.); z nasion — olej bawełniany. bawełna, włók. włókno (o dużej zawartośjci celulozy) zebrane z torebek nasiennych krzewów bawełn.; jeden z gł. surowców włók. do wyrobu nici, przędzy, dzianin tkanin, waty itp.); gorsze gatunki b. wyzyskuje się w produkcji celulozy. bawełna kolodionowa (koloksylina), azotany celulozy (nitroceluloza) zawierające 10-12% azotu; mniej wybuchowa niż bawełna strzelnicza; stosowana m.in. do wyrobu lakierów, celuloidu, mat. wybuchowych. bawełna strzelnicza (piroksylina), azotany celulozy o zawartości 12-14% azotu; silnie wybuchowa; stosowana do wyrobu materiałów kruszących i prochu bezdymnego. bawełniany olej, olej otrzymywany z nasion bawełny, używany jako tłuszcz kuchenny, do wyrobu margaryny oraz do celów technicznych. bawełnica, bot. → bawełna. bawełnica korówka (korówka wełnista, mszyca wełnista, Eriosoma lanigerum), amer. mszyca zawleczona na wszystkie kontynenty; groźny szkodnik jabłoni. bawet: 1) górna część damskiego fartucha; 2) daw. przybranie przyszyte lub nakładane na stanik od przodu; sztywne, spiczaste przedłużenie stanika. bawolec (Alcelaphus buselaphus), duża afryk. antylopa o wydatnych rogach w kształcie liry; żyje w gromadach z innymi zwierzętami stepowymi; b. rzadka. bawoły, duże przeżuwacze zbliżone pokrojem do bydła domowego; żyją w okolicach bagnistych pd.-wsch. Azii (b. indyjski, Bubalus bubalis, wys. w kłębie 1,8 m — przodek bydła domowego), pd. i wsch. Afryki (b. kafryjskie, Syncerus caffer, wielkości poprzedniego) oraz Celebesu (anoa). 92 bawół domowy bawół domowy (kerabau), udomowiona foima bawołu ind.; ogólnoużytkowy; szereg ras: czarne krótkorogie i szare o długich (do 150 cm) rogach; rocznie ok. 1500 Kg mleka (7-8% tłuszczu). Bay KAROL, ?-przed 1744, architekt; barokowy kościół Wizytek w Warszawie. Bayamo [bajamo], m. we wsch. Kubie; 45 tys. mieszk. (1967); przemysł spożywczy. Bayar [bajarj CELAL, ur. 1884, polityk tur., współpracownik Atatürka w ruchu młodotur.; założyciel (1946) Partii Demokr.; skazany na dożywotnie więzienie. Bayard [baja:r] P IERRE DU T ERRAIL DE, ok. 1473-1524, zwycięski wódz fr. z okresu wojen wł.; zw. rycerzem bez trwogi i skazy. Bay City [bej syty], m. w USA (Michigan), nad jez. Michigan; 49 tys. mieszk. (1970), zespół miejski 109 tys. (1965); przemysł samoch., chem., metal., spożywczy. Bayer [baje:r] JEAN PIEARE, 1776-1850, prezydent rep. Haiti 1818-43, Mulat; przeciwnik reform; obalony przez rewolucję. Bayer JOHANNAS, 1572-1625, astronom niem.; opracował atlas nieba, w którym wprowadził stosowane do dziś oznaczenia gwiazd. Bayeux [bajö], m. w zach. Francji (Normandia); 11 tys. mieszk. (1968); znane z wyrobu koronek; muzeum; got. katedra Notre Damę, pałac biskupi (XIII-XVI w.), ratusz (XVIII w.), domy (XV-XVI w.). Bayle [bel] P IERRE, 1647-1706, fr. filozof i pisarz; prekursor filozofii fr. oświecenia; przeciwnik dogmatów rel. i metafizyki, rzecznik tolerancji rel.; Dictionnaire historique et critique. Bayliss [bejlys] WILLIAM MADDOCK, 18601924, fizjolog ang.; prof. Univ. College w Londynie; zajmował się gł. pracą serca, krążeniem krwi, nerwową i humoralną regulacją czynności uorganów wewnętrznych. Bayonne [bejo n], m. w USA (New Jersey), port nad. O. Atlantyckim, w zespole miejskim Nowego Jorku; 70 tys. mieszk. (1970); ośr. przem. (m.in. petrochem;, maszyn., stoczn.). i i Bayreuth [ba ro t],. m. w NRF (Bawaria); 64 tys. mieszk. (1968), ośr. adm. okręgu Frankonia Górna; przemysł włók., ce-ram., maszyn.; miejsce pobytu i twórczości R. Wagnera (festiwale wagnerowskie); muzeum R. Wagnera; późnorenes. Stary Zamek i barok. Nowy Zamek, gmach opery, kamienice (XVIII u w.). Baytown [bęjta n], m. w USA (Teksas), nad Zat. Meksykańską, w zespole miejskim Houston; 39 tys. mieszk. (1970); port wywozu ropy naft.; przemysł petrochemiczny. baza, arch. podstawa kolumny lub filaru, dźwigająca trzon, często profilowana. baza (baza ekonomiczna), ekon. całokształt stosunków produkcji tworzących ekon. strukturę (ustrój ekon.) społeczeństwa w danym okresie hist.; termin wprowadzony przez K. Marksa. baza, elektr. elektroda tranzystora doprowadzona do obszaru (zw. obszarem bazy) położonego między obszarami emitera i kolektora. baza (podstawa), techn. powierzchnia, linia, punkt lub ich układ, względem których wyznacza się położenie powierzchni danego przedmiotu podczas obróbki (b. obróbkowa), montażu (b. montażowa), pomiaru (b. pomiarowa) itp. baza ekonomiczna →baza. baza.erozyjna →podstawa erozyjna. Bazaine [baze:n] ACHILLE F RANCOIS , 1811-88, marszałek Francji; głównodowodzący w wojnie fr.-pruskiej. Bazaine [baze:n] JEAN, ur. 1904, fr. malarz i rzeźbiarz; abstrakcjonista; witraże (kościół w Assy), mozaiki (gmach UNESCO w Paryżu). bazalt, magmowa skała wylewna, czarna; składa się z plagioklazu, piroksenu i zwykle oliwinu; b. rozpowszechniony; materiał drogowy oraz surowiec leizny kamiennej. baza materialno-techniczna, ekon.: 1) całokształt środków materiałowych i wyposażenia techn. stanowiących podstawę działalności danej instytucji, zakładu, przedsiębiorstwa itp.; 2) w szerszym znaczeniu — całokształt sił wytwórczych i środków produkcji stanowiących podstawę danej formacji społecznej. bazanit, magmowa skała wylewna, odmiana tefrytu; składa się z gł. z plagioklazu, nefelinu (lub leucytu), piroksenu i oliwinu. bazar, plac na którym się sprzedaje różnorodne towary; targ, targowisko, rynek. Bazard [baza:r] S AINT ARMAND, 17911832, fr. socjalista utopijny, jeden z gł. teoretyków saint-simonizmu. Bazar Düzi, szczyt we wsch. części Wielkiego Kaukazu (ZSRR); 4466 m; wieczne śniegi. baza społeczna, termin oznaczający zespół instytucji, zasobów materialnych i ludzkich spełniających określone społecznie ważne funkcje. baza triangulacyjna, bok sieci triangulacyjnej, którego długość jest mierzona. baza wojenna, teren ważny strategicznie, służący do zaopatrywania wojsk; często podstawa ich działań; b.w. lotn., mor., lądowe, kombinowane. bazia (kotka), typ kwiatostanu groniastego o wiotkiej, przeważnie zwisającej osi; np. u wierzby, topoli. Bazille [-zij] JEAN F REDERIC, 1841-70, malarz fr., jeden z prekursorów impresjonizmu. Bazin [bazẹ] ANDRE, 1918-58, fr. krytyk i teoretyk kina; założyciel miesięcznika „Cahiers du Cinéma", gł. teoretyk „nowej fali" w filmie fr.; Film i rzeczywisto ść. Bazin [bazẹ] ANTOINE PIERRE, 1807-78, dermatolog fr.; dał pierwsze opisy wielu chorób skórnych, autor prac o chorobach pasożytniczych i gruźlicy skóry; z chorobami narządów wewn. powiązał objawy skórne. Bazin [bazẹ] HENRY EMILE, 1829-1917, hydromechanik fr.; badał przepływy cieczy w przewodach otwartych, wyniki wyzyskał przy regulacji rzek i nawadnianiu. Bazin [bazę] HERVE, ur. 1911, pisarz fr.; powieści ostro krytykujące mieszczaństwo, często poruszające problemy rodziny. Bazin [bazę] RENĘ, 1853-1932, fr. pisarz i publicysta; czł. Akad. Fr.; powieści o problematyce moralnej i patriotycznej. bazofile (granulocyty zasadochłonne), rodzaj krwinek białych, czyli leukocytów; wytwarzają m.in. heparynę, obniżającą krzepliwość krwi. bazofilia, obecność we krwi nadmiernej liczby granulocytów zasadochłonnych. bazooka →pancerzownica. Bazylea (Basel), kanton w pn.-zach. Szwajcarii, składa się z 2 półkantonów: B.Miasto — 37 km2, 237 tys. mieszk. (1968) oraz B.-Okręg (Basel-Land) — 428 km2, 194 tys. mieszk. (1968), stol. Liestal; j.u. niemiecki. Bazylea (niem. Basel, fr. Bale), m. w Szwajcarii, przy granicy z Francją i NRF, port nad Renem; 359 tys. mieszk. — zespół miejski (1968); wielki ośr. przem., handl., kult., nauk. (uniw.) i turyst.; muzea; stare miasto o zabytkowym układzie urbanist.; romańsko-got. katedra, renes. ratusz, kamienice (XVI, XVIII w.). — W 1795 traktat pokojowy Francji z Prusami i Hiszpanią, które uznały Republikę Fr. i wystąpiły z I koalicji antyfrancuskiej. Bazyli (właśc. Włodzimierz Doroszkiewicz), ur. 1914, prawosł. dostojnik kośc, od 1970 metropolita warsz. i całej Polski. bazylianie, męski zakon prawosł. oparty na re gul e B az yl e go W i e l ki e go; z ał . w IV w. bazylia wonna (Ocimum basilicum), aromatyczna roślina zielna z rodziny wargowych; pochodzi z pd.-wsch. Azji; doniczkowa roślina ozdobna, dawniej przyprawowa i lecznicza. Bazyli II Bułgarobójca, 958-1025, cesarz bizant. od 976, z dyn. macedońskiej; ugruntował polit., gosp. i wojsk, potęgę państwa; podbił Bułgarię; okrutny wobec jeńców (stąd przydomek). Bazylik CYPRIAN, ok. 1535-po 1591, pisarz, muzyk i drukarz; przełożył O poprawie Rzeczypospolitej A. Frycza Modrzewskiego; wiersze okolicznościowe; komponował pieśni. bazylika, arch.: 1) w staroż. Rzymie hala sądowo-targowa na forum lub duża sala w pałacu; 2) kościół chrześc, na planie prostokąta, wielonawowy, o nawie środk. wyższej i przeważnie szerszej, oświetlonej oknami ponad dachami kryjącymi niższe nawy. bazylika, rel. nazwa kościoła o specjalnych przywilejach papieskich. Bazylika św. Antoniego w Padwie (zw. Il San to), słynny romańsko-got. kościół z 7 kopułami (XIII-XV w.) i bogatym wyposażeniem wnętrz; przed kościołem renes. pomnik Gattamelaty — dłuta Donatella. Bazylika św. Marka w Wenecji, jeden z najsłynniejszych kościołów eur., IX-XI w., rozbudowany w XIII, XV, XVII w., na planie krzyża gr. z 5 kopułami; fasada zdobiona rzeźbami i mozaikami (pośrodku w arkadzie rzeźba gr. — konie); wewnątrz mozaiki z XIV-XVI w; przy bazylice skarbiec i Museo Marciano; malowniczy, gł. akcent arch. placu św. Marka. Bazylika św. Piotra w Rzymie, największa i najsłynniejsza świątynia chrześc, (pow. 15 160 m2, dł. 211,5 m, wys. kopuły 119 m), renes.-barok.; rozpoczęta 1506 wg planów Bramantego na miejscu bazyliki starochrześc, budowana w XVI i XVII w. przez wielu wybitnych architektów, m.in. kopuła wg projektu Michała Anioła, nawy, przedsionek i fasada (1607-26) — C. Maderny, plac z kolumnadą (1656-67) — G.L. Berniniego; bogato wyposażone wnętrze. Bazyliki [gr.], jedno z opracowań justyniańskiego zbioru prawa rzym. w języku gr., wyd. przez ces. Leona VI ok. 888. Bazyli I Macedończyk, ?-886, cesarz bizant. od 867, założyciel dyn. macedońskiej; okres świetności i potęgi państwa. bazyliszek, etnogr. legendarne zwierzę o postaci koguta lub indyka, z ogonem węża i oczami żaby, których spojrzenie zabijało; strażnik skarbów. bazyliszek (kapturnik, Basiliscus basiliscus), zool. nadrzewna jaszczurka, do 80 cm dł.; u samca na głowie i grzbiecie grzebień; Ameryka Pd. i Środk. Bazyli Wielki, ok. 330-379, ojciec kościoła wsch., biskup Cezarei; twórca reguły zakonnej przyjętej w kościele wsch, (każdy klasztor stanowi odrębną jednostkę, podległą bezpośrednio biskupowi). Bazylow LUDWIK, ur. 1915, historyk; prof. Uniw. Warsz.; kier. Zespołu Badawczego Historii Słowiańszczyzny; Historia Rosji. bazy wojskowe, tereny ważne pod względem strategicznym, wyposażone w instalacje wojsk, zabezpieczające zdolność operacyjną różnych rodzajów wojsk; status prawny b.w. na terytorium obcego państwa ogranicza wykonywanie suwerennych praw tego państwa na ich terenie. Bażan Mykoła, ur. 1904, poeta ukr.; działacz ruchu pokoju; zbiory poezji (Mickiewicz w Odessie), poematy hist.; impresje poet. z podróży. Bażanka KASPER, ok. 1680-przed 1726, architekt; barokowe kościoły (Imbramowice, Pijarów w Krakowie); ołtarze i nagrobki. bażantarnia (bażanciarnia), zamknięty teren, wyposażony w specjalne urządzenia, przeznaczony do hodowli bażantów. bażanty (Phasianinae), ptaki z rzędu kuraków; samce pięknie ubarwione, o długim dachówkowatym ogonie; Azja, aklimatyzowane w Europie; w Polsce od XVIII w., b. łowny. Bażenow WASILIJ I., 1737-99, architekt ros.; przedstawiciel wczesnego klasycyzmu; projekt przebudowy Kremla moskiewskiego, pałac Paszkowa w Moskwie. Baccafumi 93 Bażow PAWIEŁ P., 1879-1950, pisarz ros.; stylizowane baśnie o życiu uralskich górników; Szkatułka z malachitu. bażyna (Empetrum), krzewinka półkuli pn.; w Polsce na torfowiskach i w góracli b. czarna, o zimozielonych liściach i czarnych, jadalnych jagodach. Bażyński FRANCISZEK, 1801-76, działacz społ. i oświat., ksiądz; 1863-73 prowadził w Poznaniu „Wydawnictwo Dobrych i Tanich Książek" (ok. 140 tys. egz. poi. publikacji); organizator lud. bibliotek. Bażyński GABRIEL, ?-1475, jeden z przywódców Związku Prus., zwolennik zjednoczenia Pomorza Wsch. z Polską; od 1455 wojewoda chełmiński. Bażyński JAN, 1390-1459, jeden z założycieli Związku Prus.; 1454 stał na czele poselstwa, które poddało Pomorze Wsch. Kazimierzowi Jagiellończykowi; od 1454 gubernator Prus Królewskich. Bażyński ŚCIBOR, ?-1480, czł. Związku Prus., 1459-67 gubernator, od 1472 starosta gen. Prus Królewskich. bąbel, wykwit skórny o charakterze ograniczonego obrzęku, nagle powstający i szybko ustępujący; objaw alergii lub wywołany np. ukłuciem komara, zetknięciem z pokrzywą. bąblowica (echinokokoza), choroba pasożytnicza człowieka, przeżuwaczy i in., często ciężka, wywoływana obecnością w różnych narządach (gł. wątrobie) bąblowców — larw tasiemców; zarażenie doustne jajami tasiemca, gł. od psa. bąblowiec, larwa tasiemca bąblowcowego i pokrewnych, mająca postać niekiedy potężnego pęcherza; wytwarza wypełnione skoleksami torebki lęgowe lub pęcherze potomne; wywołuje chorobę bąblowicę. bączek (Ixobrychus minutus), najmniejszy z eur. gat. czapli; dł. ok. 38 cm; zarośla nadwodne; Eurazja, Afryka; chroniony. bączek, żegl. →bąk. Bądkowski LECH, ur. 1920, pisarz; utwory o tematyce morskiej i woj.; opowiadania (Bitwa irwa), powieści (Połów nadziei, Żołnierze znad Bzury). Bądzyński STANISŁAW, 1862-1929, biochemik; prof. uniw. we Lwowie i w Warszawie, czł. PAU; badania m.in. nad produktami utleniania białek. „Bądź gotów", Ilustrowany Dwutygodnik dla Pionierów i Dzieci, czasopismo wydawane 1926-35 (do 1929 miesięcznik) w Moskwie, potem Charkowie; pol. organ Centr. Biura Komunist. Ruchu Dziecięcego przy KC Komsomołu Ukrainy i Lud. Komisariatu Oświaty Ukr.SRR. bąk (Botaurus stellaris), zool. gat. czapli, zw. też czaplą huk; dł. ok. 70 cm; w okresie godowym samiec wydaje buczący głos; Eurazja, Afryka; chroniony. bąk (bączek, bajbot), żegl. mała łódź 2- lub 4-wiosłowa używana jako łódź dodatkowa na statkach oraz jako łódź ratunkowa i pomocnicza na jachtach. Bąk HENRYK, ur. 1923, aktor; występy w teatrach warsz., filmach (Kwiecień) i telewizji; role dram. i charakterystyczne. Bąk WOJCIECH, 1907-61, poeta kat.; zbiory wierszy rel.-filoz. (Brzemię niebieskie), opowiadania, dramaty, eseje. bąki (ślepaki, Tabanidae), rodzina dużych muchówek; ok. 2500 gat.; napastują zwierzęta, których krwią żywią się samice; samce wysysają soki roślin; pospolity jest np. b. bydlęcy (Tabanus bovinus), jusznica. bąkojady (Buphagus), drobne ptaki afryk.; owadożerne, towarzyszą dużym ssakom, wyjadając im pasożyty skóry. Bąków, w. w pow. kluczborskim, woj. opolskim; got. kościół drewn. (XV/XVI w.), fragmenty polichromii i tryptyk z XIV w. bąk symetryczny, fiz. →giroskop. BBC [bi: bi: si:] →British Broadcasting Corporation. B.B.P.R., zespół współcz. architektów wł. (Lodovico Barbiano di Belgioso, Gian Luigi Banfi, Enrico Peressutti, Ernesto N. Rogers) projektujących budowle mieszkalne, przem., użyteczności publ., pawilony wystawowe itp.; sanatorium w Legnano, wieżowiec Torre Velasca w Mediolanie. BBWR →Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem. BCG [be se że; fr.], skrót nazwy Bacillus Calmette-Guérin, szczepu prątków gruźlicy bydlęcej, wyhodowanego 1921, pozbawionego zjadliwości; szczepionkę BCG podaje się niemowlętom w celu wywołania odporności na prątki gruźlicy. BCh →Bataliony Chłopskie. BDV →Przesiedleńców Związek. Be, symbol pierwiastka chem. berylu. Bé →Baumego skala. Beadle [bi:dl] GEORGE WELLS, ur. 1903, ge ne t yk ame r.; prof. uniw. w St anford i w Kalifornijskim Instytucie Technologii w Pasadenie; nagr. Nobla za badania nad genet. uwarunkowaniem reakcji biochem. w organizmie. Béal Átha an Fheadha (ang. Ballina), m. w pn.-zach. Irlandii, nad rz. Mheaidh; 6,1 tys. mieszk. (1966); przemysł spożywczy. bean (beanus), daw. nowo przyjęty na uczelnię student, żak; nowicjusz, fuks; przen. gamoń,r fujara, grubianin. Beard [biə d] CHARLES AUSTIN, 18741948, historyk amer.; prof. uniw. w New Haven i Nowym Jorku; w badaniach uwzględniał w szerokim zakresie rolę czynnika gosp. i społ.; Rozwój cywilizacji amerykańskiej. Beardmore'a Lodowiec [1. bierdmiora], jeden z lodowców schodzących z biegunowego płaskowyżu Antarktydy, poprzez G. Królowej Maud; dł. ok. 200 km, szer. 40 km; łączy się z Lodowcem Szelfowym Rossa. Beardsley [biərdzly] AUBREY VINCENT, 1872-98, ang. rysownik i ilustrator, przedstawiciel secesji; cykle ilustracji do dzieł E.A. Poe'go, Balzaca, O. Wilde'a oraz czasopism („The Yellow Book", „The Savoy"). Béarn [beąrn], hist. prowincja w pd.zach. Francji; do VIII w. hrabstwo w państwie Merowingów; 1290 w królestwie Nawarry, 1589 wróciło do Francji. Beatles, The [də bi:tlz], big-beatowy zespół wokalno-instrumentalny, zał. 1958 w Liverpooiu; zdobył świat, popularność; występy w filmach (Na pomoc); rozwiązany 1970. beatnicy [bi:t-], przedstawiciele młodzieżowego ruchu amer., który rozwinął się po II wojnie świat; b. wyrażali bunt przeciw burz. zasadom, ideałom i stylowi życia. Beatrice Portinari [-cze p.], ?-1290, ukochana Dantego; w Boskiej Komedii występuje jako przewodniczka po raju; imię Be-alrice stało się symbolem miłości duchowej. Beatty [bi:ty] DAVID, 1871-1936, admirał bryt.; w czasie I wojny świat, jeden z dowódców floty bryt. w największej bitwie mor. (tzw. bitwa jutlandzka 1916). Beaucaire [boke:r], m. w pd. Francji, nad Rodanem; 13 tys. mieszk. (1968); ośr. handlowy. Beauchamps [boszã] CHARLES LOUIS, 1636-1719(?), fr. tancerz i baletmistrz działający na dworze Ludwika XIV; twórca podstaw techniki baletu klasycznego. Beau de Rochas [bo drosza] ALPHONSE, 1815-93, fr. inżynier koi.; 1862 opracował teorię pracy 4-suwowego silnika spalinowego niskoprężnego, praktycznie wyzyskaną przez N.A. Otta. Beau de Rochas obieg [o. bo drosza] → Otta obieg. Beaudouin [boduę] EUGENE, ur. 1898, fr. architekt i urbanista; współinicjator (z M. Lodsem) budownictwa prefabrykowanego w 1. 30-ych XX w.; po II wojnie świat, zrealizował m.in. Cité Rotterdam w Strasburgu; zajmuje się planowaniem regionalnym. Beauforta Morze [m. bo u ferta], część M. Arktycznego, u pn. wybrzeży Kanady i Alaski; pow. ok. 476 tys. km2, głęb. do 4684 m. Beauforta skala [s. bouferta], dwunastostopniowa skala do szacowania prędkości wiatru na podstawie obserwacji skutków jego działania na przedmioty naziemne lub na pow. morza; opracowana 1806 przez, F. Beauforta; obecnie rozszerzona do 17 stopni. beaujolais [bożolẹ], czerwone fr. wino gronowe z okręgu Beaujolais, między Loarą i Saoną, odznaczające się charakterystycznym, delikatnym bukietem. Beaujoyeux [bożuajö] BALTHAZAR DE (właśc. Baltazarini di Belgioioso), ?-ok. 1587, choreograf fr., pochodzenia wł.; twórca pierwszych fr. baletowych widowisk dworskich. Beaumarchais [bomarszẹ] PIERRE AUGUSTIN CARON DE, 1732-99, pisarz fr.; komedie Cyrulik sewilski, Wesele Figara zawierające krytykę społ.-polit. stosunków w ówczesnej Francji.u Beaumont [bo mənt] CYRIL WILLIAM, ur. 1891, ang. historyk baletu i publicysta; prace teóret., recenzje w „Sunday Times". _ Beaumont [boumant] FRANCIS, ok. 1584-~ 1616, ang. poeta i dramaturg; współautor (z J. Fletcherem) komedii o londyńskim mieszczaństwie Rycerz Ognistego Pieprzu. Beaumont [bomą] LÉONCE ÉLIE DE, 17981874, geolog fr.;prof. m.in. College de France, czł. Akad. Nauk; twórca teorii kontrakcji. Beaumont [boumənt], m. w USA (Teksas), port połączony kanałem z Zat. Meksykańską; 116 tys. mieszk. (1970), zespół B.-Port Arthur 316 tys. (1967); ośr. przemysłu petrochemicznego. Beaune [bo:n], m. w środk. Francji (Burgundia); 17 tys. mieszk. (1968); duży ośr. produkcji wina i handlu winem. Beauplan [boplã] GUILLAUME LE V AS SEUR DE, ok. 1600-73, fr. inżynier wojsk., architekt i kartograf, w służbie poi. (163048); autor pierwszych szczegółowych map ówczesnej Polski (gł. Ukrainy). Beaupré [bopry] ANTONI, 1860-1937, publicysta; 1920-37 red. nacz. „Nowej Reformy", „Głosu Narodu" i „Czasu"; przewodn. Komisji Plebiscytowej w Olsztynie. Beauvais [bowẹ], m. w pn. Francji, ośr. adm. dep. Oise;" 47 tys. mieszk. (1968); romańsko-got. kościół, katedra St. Pierre — najwyższa budowla got. Francji (witraże, tapiserie). Beauvoir [bowua:r] SIMONE DE, ur. 1908, żona J.P. Sartre'a, pisarka fr.; powieści (Cudza krew, Mandaryni), eseje (Druga płeć). beaver [bi:wə r] (castor), płaszczowa tkanina wełn. silnie drapana obustronnie; podobna do futra bobra.r Beaverbrook [bi:wə bruk] WILLIAM MAXWELL AITKEN, BARON OF, 1879-1964, polityk bryt., wielokrotnie minister; wydawca i właściciel koncernu prasowego. Beaverlodge Lake [bi:wə rlodż lejk], okręg wydobycia rudy uranu w Kanadzie ( Saskat che wan) , nad j e z . At habasca (ośr. — Uranium City). Bebel AUGUST , 1840-1913, przywódca i teoretyk socjaldemokracji niem.; współzałożyciel Socjaldemokr. Partii Robotn. i Socjalist. Partii Robotn. Niemiec; działacz I i II Międzynarodówki. Bebington [bębyŋtan], m. w W. Brytanii (Anglia), nad estuarium rz. Mersey, w zespole miejskim Liverpool; 55 tys. mieszk. (1966); przemysł chemiczny. be-bop [bi:bop; ang.], styl jazzowy lat 40-ych XX w., powstały na wsch. wy brzeżu Stanów Zjedn.; krótkie frazy melo dyczne, rozszerzenie improwizacji, ekspre sja gry; stanowi początek rozwoju modern ; jazzu. Becaud [beko] GILBERT, ur. 1927, fr. piosenkarz, kompozytor i aktor film.; zdobył wielką popularność wykonując gł. własne utwory (m.in. Warszawski pianista). Beccafumi [bekka-] DOMENICO, między 1480 a 1486-1551, wł. malarz, rzeźbiarz, 94 Beccaria architekt i grafik, przedstawiciel manieryzmu; obrazy religijne. Beccaria [bekkạ-] CESARE BONESANA DE, 1738-94, prawnik wł.; przedstawiciel kierunku postępowego, humanitarnego, w prawie karnym, żądał zniesienia tortur oraz kary śmierci; O przestępstwach i karach. Bečej, m. w Jugosławii (Wojwodina), port nad Cisą; 22 tys. mieszk. (1965); przemysł spożywczy. Bechczyc-Rudnicka MARIA, ur. 1888, pisarka i krytyk teatr.; związana z lub. „Kameną"; opowiadania, opowieści hist.; zbiór recenzji Godziny osobliwe. Becher [bẹśər] ERICH, 1882-1929, filozof niem.j zwolennik tzw. krytycznego realizmu; głosił pogląd o metodol. jedności wszystkich nauk oraz tezę o niemożności poznania „istoty materii". Becher [bẹśər] JOHANN JOACHIM, 1635-82, niem. lekarz, alchemik i ekonomista; stworzył podstawy teorii flogistonowej, zwolennik merkantylizmu. Becher [bẹśər] JOHANNES ROBERT, 18911958, poeta niem.; na emigracji współzałożyciel Komitetu Nar. „Wolne Niemcy"; min. kultury NRD; ekspresjonist. poezje, powieść Pożegnanie, szkice teoretycznolit., dramaty; międzynar. nagr. Leninowska. Becher [bẹśər] U LRICH, ur. 1910, pisarz niem. (obecnie Szwajcaria); działacz antyhitlerowski na emigracji; powieści, nowele, dramaty (Samba). Bechet SIDNEY, 1897-1959, murzyński saksofonista, klarnecista i kompozytor jazzowy (USA); wirtuoz gry na saksofonie sopranowym. Bechi [bẹki] STANISLAO, 1828-63, oficer wł.; uczestnik poi. powstania 1863 (pułkownik); walczył w Kaliskiem; rozstrzelany. Bechon [böszą] KAROL, ok. 1732-1812, miniaturzysta; gł. portrety. Bechstein [bẹśsztain] F RIEDRICH WILHELM, 1826-1900, założyciel znanej fabryki fortepianów w Berlinie (1853); instrumenty o świat, sławie. bechter, pancerz wsch. używany w Polsce w XVI i XVII w. zamiast kolczugi. Bechterew (Biechtieriew) W ŁADIMIR M., 1857-1927, ros. neurolog, psychiatra i psycholog; prof. Akad. Wojenno-Med. w Petersburgu, twórca instytutu psychoneurologicznego tamże; prace z anatomii i fizjologii ośrodkowego układu nerwowego, odkrywca pewnych jąder podkorowych i szlaków mózgowych. Becić VLADIMIR, 1886-1954, malarz jugosłowiański; zerwał z akademizmem, wpływ m.in. impresjonizmu; pejzaże, sceny rodzajowe z życia ludu, portrety, martwe natury. Beck ADOLF, 1863-1942, fizjolog; prof. uniw. we Lwowie; wprowadził metodę elektrofizjol. do badań czynności mózgu; Fizjologia człowieka (z N. Cybulskim). Beck JÓZEF , 1894-1944, polityk sanacyjny, pułkownik; 1932-39 min. spraw zagr., realizował politykę wrogości do ZSRR i zbliżenia z Niemcami hitlerowskimi, kt óra doprowadzi ł a do iz ol acj i Pol ski i klęski wrześniowej 1939. Beck [bek] LUDWIG, 1880-1944, generał n i e m . ; w s p ó ł t w ó r c a W e h r m ac h t u w III Rzeszy; uczestnik nieudanego spisku (1944) przeciwko Hitlerowi; popełnił samobójstwo. Becka efekt [e. beka], zjawisko wystąpienia w łuku elektr., palącym się między elektrodami węglowymi, intensywnego białoniebieskiego świecenia; wyzyskiwane w łukowych projektorach filmowych. Becker [bekẹ:r] JACQUES, 1906-60, fr. reżyser film.; twórca realist. filmów psychol. i obyczajowych (Antoni i Antonina, Dziura).. Becket [bẹkyt] THOMAS, ok. 1118-70, arcybiskup Canterbury; kanclerz i doradca Henryka II Plantageneta, z którym następnie wszedł w konflikt na tle ograniczania swobód kościoła kat.; zamordowany. Beckett [bẹkyt] SAMUEL, ur. 1906, pisarz pochodzenia irl., osiadły we Francji i tworzący gł. w języku fr.; przedstawiciel „teatru absurdu"; groteskowe, pesymistyczne dramaty (Czekając na Godota), powieści (Molloy) i eseje; nagr. Nobla. Beckmann [bẹk-] E RNST OTTO , 18531923, chemik niem.; odkrył przegrupowanie ketoksymów w amidy, ulepszył metody: ebulioskopową i krioskopową oznaczania ciężarów cząsteczkowych związków chemicznych. Beckmann [bẹk-] MAX, 1884-1950, niem. malarz i grafik; reprezentant kierunku ekspresjonistyczno-symbol.; portrety, pejzaże, akty, kompozycje mit., rel. i społ.obyczajowe. Beckum [bẹkum], m. w NRF (Nadrenia Pn.-Westfalia); 22 tys. mieszk. (1968); przemysł mat. bud., maszynowy. Becque [bẹk] HENRY FRANCOIS, 1837-99, dramatopisarz fr.; sztuki nawiązujące do tradycji realist.; Kruki, Paryżanka. Becquer [bẹker] G USTAVO A DOLFO (właśc. G.A. Dominiguez Bastida), 183670, hiszp. pisarz romant.; poezje lir., legendy i opowiadania prozą nawiązujące do lud. tradycji. Becąuerel [bekrẹl] ANTOINE HENRI, 18521908, fizyk fr.; prof. École Polytechnique w Paryżu, prezes Akad. Nauk; odkrywca promieniotwórczości naturalnej; nagr. NoBecu [bekü] AUGUST LUDWIK, 1771-1824, l e k arz ; , prof. uni w. w W i l ni e ; o j cz ym J. Słowackiego; pierwowzór postaci Doktora z III części Dziadów. beczka: 1) dawna jednostka pojemności; 1 b. = ¼ wozu; wielkość była zależna od kraju, czasu i rodzaju artykułów; w Polsce w XVI w. b. zbożowa gdańska = 4 korce = 129-136 l, wileńska = 406,5 l; b. do płynów = 72 garnce = 270-271 l; w XIX w. b. krak. = 139 l , nowopol . = 100 1; b. ros. = ok. 490 1; 2) jednostka masy: b. okrętowa = 1000 kg, ang. = ok. 1016 kg, amer. = ok. 907 kg. beczka, lotn. figura akrobacji lotn.: pełny obrót samolotu (lub szybowca) wokół osi podłużnej w locie poziomym, wznoszącym lub ślizgowym. beczka, żegl. boja zakotwiczona na stałe do cumowania statków, bez świateł i znaków nawigacyjnych. beczkowa powierzchnia, powierzchnia obrotowa powstała przez obrót łuku okręgu dokoła prostej leżącej w jego płaszczyźnie. beczkowóz, specjalny samochód pożarniczy przeznaczony do przewozu wody gaśniczej. Beczuana, protektorat bryt. 1885-1966, obecnie niepodległa jako Botswana. Beczuana, plemiona murzyńskie z grupy Bantu, w Botswanie i części Rep, Pd. Afryki; ok. 300 tvs.; hodowla, kopieniactwo. Beda (zw. Venerabilis), ok. 673-735, kronikarz anglosaski, benedyktyn; łac. historia kościoła ang. (do 731); zapoczątkował badania związane z rachubą czasu. Bederski ANTONI, 1848-1930, dziennikarz, bibliotekarz; czł. Tow. Literacko-Słowiańskiego we Wrocławiu, red. „Nowin Śląskich"; od 1891 w Bibliotece Raczyńskich w Poznaniu (1919-28 jej dyrektor). Bedford [-fə rd], m. w W. Brytanii (Anglia), nad rz. Ouse; ośr. adm. hrabstwa Bedfordshire; 67 tys. mieszk. (1966); ośr. handl.; przemysł maszynowy. Bédier [bedjy] JOSEPH, 1864-1938, fr. historyk literatury, mediewista; prof. College de France, czl. Akad. Fr.; autor popularnej wersji Tristana i Izoldy i Pieśni o Rolandzie; gł. dzieło Les légendes épiques. Bedil Mirza Abd al-Kadir, 1644-1721, poeta afgański; reprezentant ind. stylu w poezji; tworzył w języku pers.; zbiory wierszy. bedliszki (grzybolubki, Fungivoridae), rodzina drobnych muchówek; ok. 1500 gat.; larwy żyją w grzybach; groźne szkodniki upraw pieczarek. bedłkowate (bedłki, Agaricaceae), rodzina grzybów z klasy podstawczaków; na dolnej stronie kapelusza blaszki; gat. jadalne, np. pieczarka, opieńka, rydz, niejadalne — zw. psimi grzybami. Bednarczyk EMILIAN, 1812-88, uczestnik powstań 1830-31, 1848, 1863; działacz emigr. TDP; organizator legionu pol. w Turcji (1887). bednarka, taśma stal. (szer. 12-300 mm, giub. 1-5 mm) walcowana na gorąco. bednarstwo, rzemiosło lub przemysł zajmujące się wytwarzaniem drewn. zbiorników (beczek, kadzi) i naczyń (cebrzyków, balii). Bednawski ALEKSANDER, 1813-1901, działacz emigr.; po powstaniu 1830-31 wcielony do wojska ros.; uciekł do Turcji, dyr. Adampola; następnie we Francji, Kanadzie, Kalifornii; 1883 korespondent „Wędrowca". Bednorz ZBYSZKO, ur. 1913, pisarz i publicysta, związany z Opolszczyzną; zbiory szkiców (Śląsk wierny ojczyźnie, Urok mowy wyzwolonej), wiersze, opowiadania, antologia Ludowe żniwo literackie. Bedreddin Jawaszi, XII-XIII w., tur. architekt i malarz na dworze Seldżuków, sławny ze swych fresków. Bedreddin Tebrizi, XII w., malarz tur. na dworze Seldżuków. Beduini, koczownicze plemiona arab.; nazwa wprowadzona przez Arabów dla odróżnienia od arab. ludności miejskiej (hadari) i wiejskiej (fellahowie); hodowla wielbłądów, kóz, owiec, koni. Bedwellty [bẹdue-], m. w W. Brytanii (Walia), nad rz! Sirhowy; 27 tys. mieszk. (1966); ośr. wydobycia węgla. Bedża, grupa plemion murzyńskich w Sudanie (Amarar, Biszarowie, Hodendoa); koczownicy; język bedża. Bedża, m. w pn. Tunezji; 29 tys. mieszk. (1966); cukrownia. Bedżaja (dawniej Bougie), m. i port naft. w Algierii, nad M. Śródziemnym; 65 tys. mieszk. (1966); przemysł spoż.; rurociąg naft. z Hassi Mesaud; muzeum; cyt ade l a hi sz p. ( X V I w. , z me cz e t e m XVIII w.), meczet (XVI w.). Beebe [bi:by] CHARLES WILLIAM, 18771962, zoolog amer.; pionier biol. badań mor. głębinowych; pierwszy osiągnął w batysferze głęb. 923 m; książki popularnonaukowe; W głębinach oceanu. Beecham [bi:czəm] SIR T HOMAS , 18791961, dyrygent ang.; 1932 założył Orkiestrę Filharmonii w Londynie; kierownik Opery Covent Garden (ponad 120 premier). Beecher-Stowe [bi:czə r stou] HARRIET →Stowe Harriet Elizabeth. Beel [be:l] Louis JOSEPH, ur. 1902, prawicowy polityk hol.; 1946-48 i 1958-59 premier. Beerberg, Grosser [g. be:rberk], najwyższy szczyt Lasu Turyńskiego (NRD); 982 m. Beerbohm [biə rboum] S IR M AX, 18721956, ang. pisarz satyr, i karykaturzysta; powieść fantast. (Zuleika Dobson), eseje, krytyki lit. i teatr., parodie. Beer-Szewa, m. w pd. Izraelu, ośr. adm. Okręgu Pd., gł. m. i ośr. gosp. Negewu; 70 tys. mieszk. (1967); przemysł gł. chem., spoż.; doświadczalne stacje roln.; węzeł drogowy. Beeston and Stapleford [bi:stn ənd stẹj-plfə rd] (dawniej Beeston), m. w W. Brytanii (Anglia), w zespole miejskim Notting-ham; 61 tys. mieszk. (1966); przemysł farmaceutyczny. Beethoven [wan bẹ:tho:fən] L UDWI G VAN, 1770-1827, kompozytor niem., jeden z największych twórców muz., klasyk wiedeński; 9 symfonii (III Eroica, IX z kantatą wg Ody do radości F. Schillera), opera Fidelio, Missa Solemnis, uwertury (Coriolan, Egmont), koncerty i sonaty na fortepian (Patetyczna, tzw. Księżycowa, Appassionata) na skrzypce (Kreutzerowska), kwartety smyczkowe, pieśni. Beets N ICOLAAS (pseud. Hildebrand), 1814-1903, pisarz hol.; prof. teologii bekoniak 95 ewang. uniw. w Utrechcie; w opowiadaniach i szkicach obraz mieszcz. społeczeństwa Holandii. Befama →Bielska Fabryka Maszyn Włókienniczych. u beffroi [-fr ạ], arch. wieża strażnicza przy ratuszu, wolno stojąca, z dzwonem miejskim; popularna gl. w średniow. Flandrii. befsztyk, potrawa z mięsa wołowego lub końskiego, ze środk. części polędwicy; b. tatar. — surowe mielone mięso z przyprawami, b. ang. — półsurowy kotlet smażony. beg →bej. begam, tytuł kobiet z książęcych rodów muzułm. w Indiach; obecnie w Pakistanie odpowiednik polskiego ,,pani". begardzi, ruch rel.-społ. w XIII-XIV w., opozycyjny wobec feudalizmu i hierarchii kośc; stowarzyszenie męskie na wzór beginek; gł. Niemcy, Francja,, Włochy; też Polska; zlikwidowany przez inkwizycję. Begas REINHOLD, 1831-1911, niem. rzeźbiarz i malarz; rzeźby portretowe, pomniki, kompozycje mit. i alegor. o charakterze eklektycznym. beginki, ruch rel.-społ. powstały we Flandrii w XII w.; grupował kobiety zajmujące się gł. akcją charytatywną; jako opozycyjny wobec hierarchii kość. zlikwidowany przez inkwizycję; w Polsce w XIV w. begonia (ukośnica), roślina zielna lub krzew, pochodzący ze zwrotnikowych obszarów leśnych; wiele gat. i odmian ozdobnych (kwiaty, liście) doniczkowych, kwietnikowych i balkonowych. Begović M I LAN , 1876-1948, pisarz chorw.; liryk modernista; dramaty, powieści i nowele. Begowat →Bekabad. Begram, m. w Afganistanie; odkopane w XX w. ruiny stolicy królów indogr. i indoscytyjskich (cenne zabytki sztuki greckorzym., chin., indyjskiej). Béguin [begę] ALBERT, 1901-57, szwajc. krytyk lit. i tłumacz, piszący w języku fr.; prace o G. de Nervalu, H. Balzaku, G. Bernanosie; gł. dzieło L'âme romantique et le reve. Behaim [bẹ:-] (Bohemus) MARTIN, ok. 1459-1507, geograf niem.; 1492 wykonał globus ziemski, przedstawiający obraz Ziemi znany przed odkryciem Ameryki. Behan [birən] BRENDAN, 1923-64, powieściopisarz i dramaturg irl.; tragikomedie Skazaniec, Zakładnik, osnute wokół współcz. problemów polit. Irlandii. behavioryzm [byhej-]: 1) kierunek w psychologii XX w., zapoczątkowany przez J.B. Watsona, wg którego przedmiotem badań psychol. mogą być tylko zachowania się ludzi oraz towarzyszące im reakcje fi z j o l .; odrz u cał me t o dę i nt ros pe k cj i ; 2) w zoopsychologii kierunek zajmujący się różnego rodzaju zachowaniem się zwierząt, tzn. zespołami reakcji na różnorodne bodźce otoczenia. Behbehan, m. w Iranie (Chuzestan); 65 tys. mieszk. (1966); ośr. turyst.; węzeł drogowy; w okolicy pola naftowe. Behem (Bem) BALTAZAR, P-1508, mieszczanin krak., pisarz i notariusz miejski; współtwórca tzw. Kodeksu B. Behema (iluminowany rękopis ustaw cechowych i przywilejów). Behistun (obecnie Bisutun), miejscowość w zach. Iranie; opodal na wysokiej skale trójjęzyczny napis i płaskorzeźba sławiąca Dariusza I (klucz do odczytania pisma klinowego przez H. Rawlinsona). Behrens [be:r-] PETER, 1868-1940, niem. architekt, malarz i grafik; jeden z twórców współcz. architektury przem., przedstawiciel funkcjonalizmu; zakłady AEG w Berlinie, budynki mieszkalne w Wiedniu. Behring [be:ryŋ] EMIL VON, 1854-1917, bakteriolog niem.; prof. uniw. w Halle i Instytutu Terapii Doświadczalnej w Marburgu; wynalazł surowicę przeciwbłoniczą i przeciwtężcową; nagr. Nobla. Behrman [bẹərman] SAMUEL NATHANIEL, ur. 1893, dramaturg amer.; popularne w okresie między woj. komedie o akcentach społ. {Biografia). Behszahr, m. w Iranie (Mazandaran); 26 tys. mieszk. (1966); duży ośr. przemysłu bawełnianego. Behzad KAMAL AD-DIN, XV/XVI w., jeden z najwybitniejszych malarzy muzułm., często kopiowany i naśladowany; twórca pers. sztuki mai.; doskonałość form, subtelność postaci, bogata tematyka, barwy ciepłe i wyraziste; B. stał na czele akad. mal. w Heracie; ilustracje do poezji Dżamiego. B e i de rb e c ke [bạ i de r be kə ] L EO N B I S MARCK (zw. Bix B.), 1903-31, amer. kornecista, pianista i kompozytor jazzowy; reprezentant stylu Chicago. Beijerinck [beiəryŋk] MARTINUS, 18511931, hol. botanik i mikrobiolog; prof. polit. w Delft; jeden z twórców mikrobiologii roln. i wirusologii; odkrywca azotobaktera, współodkrywca bakterii brodawkowych. Beilstein [bạilsztain] F RIEDRICH KONRAD, 1838-1906, ros. chemik organik, pochodzenia niem.; od 1866 prof. Instytutu Technol. w Petersburgu; badał pochodne benzenu, toluenu; gł. dzieło (wraz z in.) Beilsteins Handbuch der organischen Chemie. Beira [bęjra], kraina hist. w Portugalii, na pn. od Tagu, między O. Atlantyckim a granicą hiszp.; gł. m. Coimbra. Beira [bęjra], m. i ważny port Mozambiku, nad Kanałem Mozambickim; 58 tys. mieszk. (1960); przemysł spożywczy. beisa (antylopa beisa, Oryx beisa), duża antylopa o prawie prostych rogach, dł. do 1 m; równiny wsch. Afryki. bej (beg), w dawnej Turcji tytuł wyższych urzędników; też tytuł władców Tunezji w okresie protektoratu tur. i francuskiego. Beja [beża], m. w Portugalii (Alentejo), ośr. adm. okręgu B.; 16 tys. mieszk. (1960); przetwórstwo korka; muzea; romański zamek (przebudowywany), klasztor klarysek (XV w.), liczne kościoły. Bejar [bechar], m. w Hiszpanii (Stara Kastylia), u podnóży Sierra de Gredos; 16 tys. mieszk. (1960); ośr. turystyczny. Béjar [beżạ:r], rodzina aktorów fr., znanych z występów w teatrze Moliera; m.in.: MADELEINE (1618-72), kochanka Moliera (role subretek); ARMANDE (ok. 16421700), jego żona (Celimena — Mizantrop). Béjart [beżạ:r] M AURICE, ur. 1927, fr. tancerz, baletmistrz i choreograf; wybitny przedstawiciel nowocz. stylu tańca baletowego; założyciel i kierownik zespołu p.n. Balet XX wieku. bejce →zaprawy farbiarskie. bejcowanie, roln. →zaprawianie nasion. bejcowanie, technol. nasycanie powierzchni drewna roztworem barwników org. lub syntet. przed jej wykończeniem. Bejda, El-, m. w pn.-wsch. Libii, u pn. podnóży Dżebel Achdar; 35 tys. mieszk. (1964); planowane jako przyszła stolica Libii. bejdewind, żegl. wiatr wiejący z sektora 15-75° lub 285-345° określanego względem wzdłużnej osi żaglowca, skierowanej od rufy do dzioba. Bejdżesultan (Beycesultan), w. w Turcji,, opodal resztki staroż. osiedla z epoki brązu i miasta hetyckiego; liczne świątynie, pałace i domy prywatne. Bejła JAROSZ →Rzewuski Henryk. bejowy olejek, olejek eteryczny otrzymywany z liści drzewa pimentowego. bejra (Dorcatragus megalptis), niewielka antylopa o krótkich rogach; wys. w kłębie ok. 70 cm; góry Etiopii i Somali. Bejrut, stol., gł. ośrodek gosp. i kult. Libanu, ośrode k adm. prow. B., nad M. Śródziemnym; 700 tys. mieszk. (1964); ważny port tranzytowy oraz ośr. turyst. i finans.-handl.; przemysł gł. włók., spoż., metal.; 4 uniwersytety. Bejsce, w. w po w. kazimierskim, woj. kieleckim; kościół got. (XV w.) z kaplicą nagrobną Firlejów (XVI w., wzniesiona zapewne przez krak. warsztat kamieniarski Świątkowiczów) zdobioną późnorenes. dekoracją rzeźbiarską. Bek ALEKSANDR A., ur. 1903, pisarz ros.; opowieści dokumentalne o pracy i życiu hutników radź.; powieść Szosa Wołokołamska związana tematycznie z walkami o Moskwę podczas II wojny światowej. Bekaa, rów tektoniczny w Libanie i Syrii, między Libanem a Antylibanem; szer. 8-14 km; dno na wys. 1100-700 m; częste trzęsienia ziemi; odwadniany przez rz. ElLitani i Asi. Bekabad (dawniej Begowat), m. w Uzb. SRR (obw. taszkencki), nad Syr-darią; 60 tys. mieszk. (1969); hutnictwo żel., przemysł cementowy; w budowie wielka elektrownia cieplna; w pobliżu elektrownia wodna. bekadło, sygnalizator dźwiękowy w postaci tuby głosowej, zaopatrzonej w ustnik membranowy; bywa stosowane do ogłaszania alarmu przeciwpożarowego przez jednostki straży pożarnej małych osiedli wiejskich. bekasik (Lymnocryptes minimus), najmniejszy ptak z grupy bekasów; dł. ok. 20 cm; grzbiet prawie czarny, w rdzawe pręgi; Eurazja, Afryka. bekasy, nazwa kilkunastu gat. ptaków z rzędu mew-siewek; upierzenie ochronne; Eurazja, Afryka, Ameryka; w Polsce: kszyk, dubelt, bekasik; łowne. Beke Joos VAN DER →Cleve Joos van. Békés [be:ke:sz], m. w pd.-wsch. Węgrzech, nad Kereszem; 21 tys. mieszk. (1965); przemysł spożywczy. Békéscsaba [bẹ:ke:szczobo], m. w pd.wsch. Węgrzech, ośr. adm. komitatu Bekes; 53 tys. mieszk. (1967); przemysł spoż., maszyn.; uzdrowisko z gorącymi źródłami. Békésy [bẹ:ke:szy] GEORGE VON, ur. 1899, fizjolog węg., od 1947 w USA; prof. uniw. w Budapeszcie i w Harvard (USA); nagr. Nobla za osiągnięcia w zakresie fizjologii ucha (wyjaśnienie mechanizmu słyczenia). bekhend (backhand), w tenisie ziemnym, tenisie stołowym i badmintonie uderzenie piłki z lewej strony, rakietą trzymaną w prawej ręce; w hokeju strzał z lewej strony. Bekiesz KASPER (Gáspár Békés), 1520-79, polityk węg., dowódca wojsk.; w służbie Stefana Batorego bronił Elbląga przed flotą duń. 1577; dowodził artylerią węg. pod Połockiem w wojnie z Moskwą. bekiesza, męskie wełn. okrycie wierzchnie, podszyte futrem, szamerowane na piersiach; dawny ubiór podróżny i na polowanie; w Polsce — od czasów Stefana Batorego do poł. XIX w. Bekietow NIKOŁAJ N., 1827-1911, fizykochemik ros.; czł. Petersburskiej AN; wykazał, niezależnie od H. Goldschmidta, możliwość redukcji tlenków metali glinem, tworząc podstawy aluminotermii. Beklemiszew WŁADIMIR N., 1890-1962, zoolog radz.; prof. uniw. w Moskwie, czł. PAN; prace z anatomii, fizjologii i filogenezy bezkręgowców, badania nad zimnicą; "Podstawy anatomii porównawczej bezkręgowców. bekmania robaczkowata (Beckmannia eruciformis), wieloletnia (rozłogowa), wysoka trawa pastewna, pospolita na podmokłych łąkach wsch. Europy, zach. Syberii, na Kaukazie. Bek-Nazarow AMO , 1892-1965, arm. aktor, scenarzysta i reżyser film.; twórca nar. kinematografii Armenii (Żona za 1000 rubli, Dziewczyna u źródła). bekon, półtusza wieprzowa pochodząca z młodych (6-8-miesięcznych), właściwie żywionych tuczników mięsnych, odpowiednio obrobiona i peklowana; także b. wędzony. bekoniak, młoda świnia typu mięsnego rasy wielkiej białej, białej zwisłouchej lub 96 bekowisko mieszańca tych ras osiągająca w 6-8 mies. przy właściwym tuczu cięż. 84-95 kg. bekowisko, łow. okres godowy danieli, podczas którego samce wabią samice bekiem; też miejsce, gdzie się odbywają gody. bekwarek →słowik szary. bel, B, jednostka logarytmicznej miary stosunku energii lub mocy dwu sygnałów, używana gł. w akustyce i radiotechnice; w praktyce stosuje się jednostkę decybel (dB): ldB = 0,1 B. Bel, mit. wariant zach.semickiej formy baal ['pan']; w mitologii babil.-asyr. przydomek m.in. Marduka i Enlila. bela, zwój (tkaniny, papieru, papy itp.) lub sprasowany i opakowany prostopadłościan (np. z makulatury, torfu, siana). b e l a, t e ch n .: 1) miara il ości papie ru; 1 b. = 10 ryz po 20 libr; 2) dawna miara ilości tkanin = 10 postawów, skór = 2022 role; 3) jednostka ciężaru surowców włók. równa 75-250 kG (zależnie od kraju i rodzaju surowca). Béla I, 1016-63, król węg. od 1061; długoletnie wojny z Niemcami, wspomagany przez Bolesława Śmiałego. Bela III, 1148-96, król węg. od 1172; odzyskanie Dalmacji i Chorwacji; rozkwit kraju. Bela IV, 1206-70, król węg. od 1235, ojciec Kingi, żony Bolesława Wstydliwego; odparł najazd mong. 1261. Belafonte HARRY, ur. 1927, amer, piosenkarz i aktor film., Murzyn; znany wykonawca spirituals i lud. pieśni zachodnioindiańskich. Belalcàzar [-katar] (Benalcazar, właśc. Sebastian de Moyano), 1495^1551, konkwistador hiszp.; po 1519 przebywał w Nikaragui, Peru (wyprawa Pizarra); podbił obszary obecnego Ekwadoru i Kolumbii. Belanger [belãży] J EAN B APTI STE CHARLES , 1790-1871, hydromechanik fr.; prof. polit. w Paryżu; opracował teorię ruchu nierównomiernego cieczy rzeczywistych. Bela II Ślepy, 1108-41, król węg. od 1131; walki z pretendentem do tronu Borysem, popieranym przez Bolesława Krzywoustego. Belawan, m. w Indonezji, port na pn.wsch. wybrzeżu Sumatry; 34 tys. mieszk. (1961). belcanto [-kạ-], wł. technika wokalna wysuwająca na pierwszy plan piękno śpiewu, frazowanie, wirtuozerię; rozwinięta w onerze XVIJI-.XIX w. Belcredi [-krẹ-] RICHARD, 1823-1902, polityk austr.; 1865-67 premier, zwolennik przekształcenia monarchii habsburskiej w federację 5 królestw. Belem [belę], dzielnica Lizbony, w zaoh. części m., nad Tagiem; klasztor dos Jeronimos (1 poł. XVI w., jeden z najwybitniejszych zabytków stylu manuelińskiego), obronna wieża S. Vicente (pocz. X VI w) . Belém [belę] (Pará), m. i port w Brazylii, nad rz. Para, stoi. stanu Para; 598 tys. mieszk. (1969); gł. ośr. gosp. pn. Brazylii; uniw.; muzeum; zabytki architektury sakralnej (XVII-XVIII w.), neoklas. Colegio de Nazare (XVIII w.). belernnity (Belemnoidea), kopalne dziesięciornice (karbon do eocenu) do kilku m dł.; miały muszlę wewn., prostą, zakończoną rostrum (znana skamieniałość zw. potocznie strzałką piorunową). Belenus, mit. celt. bóg słońca; przedstawiany z kołem (znak słońca); 1 maja palono ku czci B. ognie. belerofon (Bellerophon), kopalny ślimak mor. (ordownik do permu), o muszli symetrycznej, zwiniętej w jednej płaszczyźnie. bel-étage [b. etạ:ż], arch. →piano nobile. beletrysta, autor utworów lit. (beletrystycznych). beletrystyka, potocznie literatura piękna; twórczość prozatorska przeważnie rozrywkowa, obejmująca powieść, nowelę, opowieść, reportaż literacki. Belfast [-fa:st], m. w W. Brytanii, stoi. I rlandii Pn. , port nad M . I rlandz ki m; 399 tys. mieszk. (1967); przemysł stoczn., wł ók., masz yn., s poż .; uni w., muz e um i galerie sztuki, średniow. katedry:Christ Church (XI w.) i st. Patrick (XIII w.), zamek (XIII-XVII w.), zabytkowe budowle (XVII w.). belfer, potocznie nauczyciel. Belfort [fo:r], m. we wsch. Francji, ośr, adm. okręgu B.; 53 tys. mieszk. (1968); przemysł gł. maszyn., włók.; węzeł komunikacyjny. Belgaum, m. w Indii (Majsur); 153 tys. mieszk. (1968); przemysł bawełn., spoż.; ośr. regionu wydobycia boksytów. belgi (brabansony), belg. rasa ciężkich, zimnokrwistych koni pociągowych; wys. w kłębie do 170 cm, cięż. 750-1200 kg; maść kasztanowata z jasną grzywą i ogonem lub gniada. Belgia (fr. Belgique, flam. Belgie, Królestwo Belgii), państwo w zach. Europie; 30,5 tys. km2, 9,6 mln mieszk. (1969), gł. Flamandowie i Walonowie; stol. Bruksela, inne gł. m.: Antwerpia, Liege; dzieli się na 9 prow.; j.u.: francuski, flamandzki. Większość powierzchni nizinna, na pd.wsch. góry Ardeny; gł. rz.: Moza, Skalda. Wysoko rozwinięty kraj przem.; wydobycie węgla kam., hutnictwo żel. i metali nieżel., przemysł maszyn., metal., elektrotechn., chem., włók., spoż., uprawa pszenicy, jęczmienia, buraków cukr., lnu; hodowla bydła typu mlecznego; gł. port Antwerpia. — Od poł. XV w. stanowiła pd. część Niderlandów, po oderwaniu się 1581 części pn. (Holandii) — pod rządami Habsburgów hiszp., od 1714 — Austrii; 1815-30 połączona z Holandią w Królestwie Zjednoczonych Niderlandów; niepodległa od 1830; w I i II wojnie świat, okupowana przez Niemcy. Monarchia konstytucyjna; czł. ONZ od 1945; od 1948 unia celna, od 1958 — gosp. z Holandią i Luksemburgiem ( Be ne l ux) ; od 1949 w N AT O, od 1957 w EWG; jeden z gł. problemów wewn. — konflikt fłamandzko-waloński. „B elgica" [belgika], belg. statek, na którym pod dowództwem A. de Gerlache'a odbyła się 1897-99 międzynar. wyprawa antarktyczna; uczestniczyli w niej m.in. R. Amundsen, H. Arctowski i A.B. Dobrowolski. belgijka, inspekt o oknach dwuspadowych, zwróconych na wsch. i zachód. Belgioioso [beldżojozo] CRISTINA DI , 1808-71, wł. publicystka i działaczka społ., pisząca w języku fr.; bojowniczka o sprawę niepodległości Włoch; rzeczniczka emancypacji kobiet; reportaże, pisma historiograficzne. Belgrad (Beograd), stol. Jugosławii i Serbii, przy ujściu Sawy do Dunaju; 745 tys. mieszk. (1967); ważny ośr. przem., handl., kul t ., nauk. ( uni w., Se rb. Akad. N auk) i turyst.; muzea; meczet (XVII, XIX w,), cytadela Kalemegdan (w obecnej postaci z XVIII w.), eklektyczne budowle reprezentacyjne i sakralne. belgradzka bitwa, 1456 stoczona między wojskiem węg. (J. Hunyady) i tur. (Mehmed II); zwycięstwo Węgrów zatrzymało napór Turków na Węgry (do 1521). belgradzka operacja, jesień 1944, działania wojsk radź. (3 i 2 Front Ukr.) i jugosł., które wyzwoliły pn.-wsch. część Jugosławii i jej stolicę Belgrad. belgradzki paszałyk, jednostka adm. imperium tur. w XVIII w.; obejmował ziemie serb.; XVIII/XIX w. ośr. walki wyzwoleńczej Serbów; 1804 wybuch anty tur. powstania, które zapoczątkowało odrodzenie Serbii. Belić ALEKSANDAR, 1876-1960, językoznawca jugosł.; prof. uniw. w Belgradzie, czł. Serb. AN oraz PAN; liczne prace językozn. (Istorija srpskohrvatskog jezika). Bělič JAROMIR, ur. 1914, językoznawca czes.; prof. uniw. w Ołomuńcu i Pradze, czł. Czechosł. AN; prace językozn. (Dolská nařeči na Moravě). Bélidor [-do:r] BERNARD FOREST DE, 1693-1761, fr. inżynier wojsk, i matematyk; autor pierwszych podstawowych podręczników m.in. z dziedziny budownictwa wodnego i wojskowego. Belitung (Billiton), wyspa indonez. na M. Jawajskim; ok. 5 tys. km2, 102,4 tys. mieszk. (1961); ważny region wydobycia rud cyny; lasy tropik, z małymi ośr. upraw; gł. m. Tandjungpandan. Belizariusz, ok. 500-565, wódz bizant.; walczył pomyślnie z Persami, zniszczył państwo Wandalów w Afryce; stłumił powstanie Nika w Konstantynopolu. Belize [beli:z], ośr. adm. i gł. port Hondurasu Bryt.; 46 tys. mieszk. (1964); przemysł drzewny. belka, techn.: 1) element konstrukcyjny budowli i maszyn o długości znacznie wi§kszej od jego wymiarów poprzecznych, zwykle poziomy, przenoszący obciążenia pionowe na podpory; 2) sortyment tarcicy o przekroju kwadratowym lub prostokątnym (przekrój poprzeczny od 12X20 do 22X28 cm). Belke GUSTAW, 1810-73, przyrodnik; badacz przyrody Podola; współautor przekładu G. Cuviera Historii nauk przyrodniczych, uzupełnionego historią nauk przyrodn. w Polsce. belkowanie, arch. górna część muru spoczywająca na podporach (np. kolumnach), złożona z architrawu, fryzu i gzymsu; jede n z gł . e l e me nt ów porz ądków arch. w budowlach klasycznych. belkowanie (entablatura), bud. zespół belek ułożonych w jednej płaszczyźnie zwykle równolegle do siebie, np. b. stropu. Bell ALEXANDER GRAHAM, 1847-1922, amer. fizyk i fizjolog; prof. uniw. w Bostonie; 1876 wynalazł telefon; prace dotyczące sposobu zapisywania i odtwarzania mowy. Bell ANDREW, 1753-1832, ang. pedagog, kapelan wojsk., opiekun szkoły dla sierot w Madrasie; wprowadził metodę wzajemnego nauczania, zw. systemem monitorialnym. Bell CHARLES, 1774-1842, ang. fizjolog, anatom i chirurg; prof. uniw. w Londynie i Edynburgu; dał opis czynności korzonków rdzenia kręgowego. Bella S TEFANO DELLA, 1610-64, wł. malarz i grafik; portrety, pejzaże, sceny rodzajowe i hist. (wjazdy poselstwa pol. do Rzymu i Paryża). bellacorn (bellergal, bellergot), farm. mieszanina alkaloidów z liści pokrzyku wilczej jagody z ergotaminą i luminalem; działa uspokajająco i przeciwbólowo. belladonna →pokrzyk wilcza jagoda. belladrinal, złożony preparat leczn.; rozszerza naczynia krwionośne i oskrzela, działa kardiotonicznie i słabo przeciwbólowo; stosowany w dusznicy bolesnej, dychawicy oskrzelowej itd. bellafolin, farm. →bellapan. Bella-Lancastra system [s. b. lãŋkəs-] (zw. systemem monitorialnym), organizacja masowego nauczania elementarnego s tos owana w X I X w. prz e z A. Be l l a, J. Lancastra, w Polsce J. Chreptowicza, polegająca na uczeniu przez nauczyciela pewnej grupy dzieci, które z kolei nauczały inne grupy. Bellamy [bẹləmy] E DWARD, 1850-98, amer. pisarz i publicysta o postępowych poglądach; utopijna powieść W roku 2000. bellapan (bellafolin), farm. zespół alkaloidów pokrzyku wilczej jagody; stosowany w skurczach żołądka i jelit, w kolce wątrobowej, nerkowej, w migrenach itd. Bellatrix, γ Ori, gwiazda w gwiazdozbiorze Oriona o jasności 1 m 6. Bellay [-le] JOACHIM DU, 1522-60, poeta fr.; członek Plejady i autor jej manifestu Défense et illustration de la langue francaise; sonety. Bell Bay [b. bej], ośrodek przem. w Australii, na Tasmanii, port nad estuarium Bembo 97 Tamar; hutnictwo aluminium, produkcja żelazostopów. Belle-Alliance, La [la bel aljã:s] → Waterloo. Bellechose [belszo:z] HENRI , ?-między 1440 a 1444, malarz fr.; reprezentant burgundzkiej szkoły malarskiej XV w. belle femme [bel fạm; fr.], „piękna kobieta"; kobieta efektowna, ładna, zgrabna. Belle-ile [bel il], wyspa fr. na O. Atlantyckim, u wybrzeży Bretonii; 90 km2, ok. 5 tys. mieszk.; rybołówstwo i turystyka; gł. m. Le Palais. Belle Isle [bel ajl], cieśnina na O. Atlantyckim, między Nową Fundlandią a Płw. Labradorskim; najmniejsza szer. 16 km. bellergal, farm. →bellacorn. Bellerofont, mit. gr. bohater koryncki, który jeździł na Pegazie, wnuk Syzyfa; pogromca Chimery. Belleville [bel(ö)wil], m. w Kanadzie (Ontario), nad jez. Ontario; 33 tys. mieszk. (1966); węzeł kolejowy. Belli GIOACCHINO GIUSEPPE, 1791-1863, poeta wł.; autor zbioru dwu tysięcy sonetów (napisanych gwarą ludu rzym.). Bellingham [bęlyrjham], m. w USA (Waszyngton), port nad O. Spokojnym; 40 tys. mieszk. (1970); ośr. hahdl.; przemysł drzewny. Bellingshausen F ADDIEJ F., 1778-1852, ros. podróżnik, oficer marynarki; uczestnik pierwszej ros. wyprawy dookoła świata (1803-06) i na wody antarktyczne (1819-21), opłynął Antarktydę. Bellini ETTORE, 1876-1943, radiotechnik wł.; udoskonalił aparaturę radiową stosowaną na statkach; współwynalazca radiogoniometru. Bellini GENTILE, ok. 1429-1507, syn Jacopa. malarz wł., przedstawiciel wczesnego renesansu weneckiego; sceny z uroczystości kośc. na tle architektury weneckiej; Procesja Krzyża Św. na Placu św. Marka; portrety. Bellini GIOVANNI, ok. 1430-1516, syn Jacopa, malarz wł., przedstawiciel renesansu, pierwszy wybitny przedstawiciel nowoż. weneckiej szkoły malarskiej; obrazy rel. (zwł. Madonny), alegor. i portrety. Bellini JACOPO, ok. 1400-70, ojciec i nauczyciel Gentile i Giovanniego, malarz wł.; obrazy rei.; rozpowszechnił w Wenecji technikę olejną i płótno jako podłoże. Bellini VINCENZO, 1801-35, kompozytor wł.; opery w stylu belcanta; Lunatyczka, Norma, Purytanie. Bellinzona [-cona], m. w Szwajcarii, nad rz. Ticino, stoi. kantonu Ticino; 28 tys. mieszk. — zespół miejski (1968); ośr. turyst.; muzeum; zabytki architektury sakralnej; 3 zamki połączone murem miejskim (2 poł. XV w.). Bellman CARL MICHAEL, 1740-95, poeta szwedz.; wiersze i pieśni bachiczne, zwł. cykl o pijaku Fredmanie. Bello [-ljo] ANDRES, 1781-1865, wenezuelski pisarz i działacz kult.; założyciel uniw. nar. w Chile; poezje patriot., prace z teorii literatury, eseje krytyczno-lit. i historyczne. Belloc [belok] HILAIRE, 1870-1953, ang. pisarz kat.; powieści satyr. (A Change in the Cabinet); eseistyka społ.-filoz., biografie hist., wiersze dla dzieci. Bellocchio [-okkio] MARCO, ur. 1939, wł. reżyser film.; przedstawiciel młodej, krytycznej i buntowniczej generacji (Pięści w kieszeni, Chiny są blisko). Bellona, mit. rzym. bogini wojny; przy jej świątyni na Polu Marsowym w Rzymie dokonywano aktu wypowiedzenia wojny ludom nie graniczącym z państwem rzymskim. „Bellona", czasopismo wojsk, wydawane w Polsce 1919-39 i 1945-50. „Bellona", czasopismo wojsk, wydawane w Londynie od 1940. Bellonci [-czi] M ARIA, ur. 1902, pisarka wł.; powieści o tematyce hist. (Lukrecja Borgia). Bellori GIOVANNI P IĘTRO , ok. 1615-96, wł. teoretyk sztuki; konserwator zabytków rzym., kolekcjoner; napisał: Le vite de' pittori, scultori ed architecti... — zbiór biografii wybitnych artystów wł. i obcych działających w Rzymie w 1 poł. XVII w. Bellotti, rodzina architektów pochodzenia wł. działających w Polsce w XVIIXVIII w.; najwybitniejszy JÓZEF SZYMON (?1708) — barokowa przebudowa kościoła w Lądzie, kościół św. Krzyża i statua Matki Boskiej Passawskiej w Warszawie. Bellow [belou] SAUL,- ur. 1915, powieściopisarz amer.; powieści psychol. z życia amer. środowisk żyd. (Herzog, Korzystaj z dnia). Belluno, m. we Włoszech (Wenecja Euganejska), w Alpach, ośrodek adm. prow. B.; 34 tys. mieszk. (1968); ośr. turystyki. Belmondo [-mądo] J EAN P AUL, ur. 1933, fr. aktor film.; role w wielu filmach „nowej fali" (Do utraty tchu), także charakterystyczne (Życie złodzieja, Szalony Piotruś, Człowiek z Rio). Belmont LEO (właśc. Leopold Blumental), 1865-1941 (?), pisarz, publicysta; powieści (W wieku nerwowym), krytyka lit., przekłady (Eugeniusz Ohiegin Puszkina). Belo Horizonte [b. orizonte], m. w Brazylii, stol. stanu Minas Gerais; 1,3 mln mieszk. (1969); jeden z gł. ośr. przem. i handl. kraju; uniw.; muzeum; nowocz. zabudowa dzielnicy Pampulha (O. Niemeyer); rezydencja prezydenta (L. Costa). Belojannis NIKOS, 1916-52, gr. działacz robotn.; 1943-44 w ruchu oporu, 1946-49 jeden z przywódców walki zbrojnej przeciw monarchii; stracony. belona (Belone belone), ryba z rzędu belonokształtnych, do 90 cm dł.; smukła, szczęki dziobowate, kości zielone; żywi się fauną denną; morza eur., też Bałtyk. Belotto BERNARDO (ZW. CANALETTO), 1721-80, siostrzeniec i uczeń A. Canala, malarz wł.; jeden z gł. przedstawicieli eur. malarstwa wedutowego; od 1767 stale w Warszawie; nadworny malarz Stanisława Augusta; cykle widoków Drezna, Wiednia i Warszawy; obrazy B. stanowiły cenny dokument ikonograf. przy rekonstrukcji zniszczonych w II wojnie świat, zabytków Warszawy. Below [belo:] GEORG, 1858-1927, historyk niem.; badacz dziejów ustroju państw, i gospodarki miast niemieckich. Belthrandros i Chrysantza, anonimowy romans bizant. z XIII w. napisany pod wpływem fr. romansów rycerskich. Beltrami E UGENIO , 1835-1900, matematyk wł.; prof. uniw. w Bolonii i Rzymie; autor prac z geometrii różniczkowej, nieeuklidesowej oraz fizyki matematycznej. beluarda: 1) →bastion; 2) ruchoma wieża oblężnicza używana w dawnych wiekach. Beludżowie, lud pochodzenia irańskiego, mieszkańcy Beludżystanu pers. i pakistańskiego; ok. 1 min; pasterstwo osiadłe i półosiadłe; język beluczi. Beludżystan, kraina w pd.-zach. Azji (w Pakistanie Zach. i Iranie), zamieszkana gł. przez Beludżów; górzysta, częściowo pustynna; pasterska hodowla owiec, wielbłądów, kóz, bydła; w nawadnianych' dolinach uprawa zbóż, palmy daktylowej, bawełny. Beludżystan i Sistan, prowincja w pd.-wsch. Iranie, przy granicy z Afganistanem i Pakistanem Zach.; 177,9 tys. km2, 455 tys. mieszk. (1966); ośr. adm. Zahedan; uprawa zbóż, palmy daktylowej; pasterska hodowla. Belur, m. w Indii (Majsur); zespół świątyń hind., m.in. Czenna Kesiawa (pocz. XII w.), o bogatej rzeźb, dekoracji wnętrza. belweder, arch. budowla ogrodowa na wzniesieniu lub nadbudówka na budynku. belwederczycy, grupa spiskowców, która 29 XI 1830, pod wodzą L. Nabielaka, zaatakowała Belweder, siedzibę w. ks. Konstantego, rozpoczynając powstanie listopadowe. belwederskie fajanse, fajansowe naczynia produkowane w zał. przez Stanisława Augusta manufakturze w Belwederze w Warszawie, czynnej ok. 1774-87; wysoki poziom artyst. i techniczny. Belweder w Warszawie, klasycyst. pałac z 1818-22 (J. Kubicki) w miejscu pałacu z 1659; od 1918 reprezentacyjna rezydencja państwowa. Belzebub, mit. bóstwo kananejskie; imię B. pochodzi prawdopodobnie od Baal-Zebul [semickie, 'pan podziemia'], związanego z Baalem-Alijanem jako bogiem źródeł; w N. Testamencie — wódz złych duchów. Bełchatów, m. pow. w woj. łódzkim; 8,8 tys. mieszk. (1968); przemysł bawełn.; w okolicy B. złoża węgla brunatnego. — Prawa miejskie 1737 (do 1870) i 1925; w okresie międzywoj. ośrodek ruchu robotn.; w czasie okupacji hitlerowskiej zginęło 5 tys. mieszkańców miasta (50%). Bełchów, w. w pow. łowickim, woj. łódzkim, nad Skierniewką; huta szkła. Bełcikowski ADAM, 1839-1909, pisarz i historyk literatury; dramaty hist. (Bolesław Śmiały); prace historycznolit. w duchu krytyki pozytywistycznej. Bełdany, jezioro na Pojezierzu Mazurskim, w Puszczy Piskiej (woj. olsztyńskie); pow. 802 ha, głęb. do 46 m; uchodzi Krutynia; na pn. łączy się z Jez. Mikołajskim, na pd. — z Jez. Nidzkim. bełkotka, urządzenie służące do wprowadzania gazu lub pary pod powierzchnię cieczy, np. w celu ogrzewania lub mieszania cieczy. bełt, strzała, pocisk do kuszy. Bełt Mały, cieśnina między Płw. Jutlandzkim a wyspą Fionią; najmniejsza szer. 0,6 km, najmniejsza głęb. 10 m. Bełt Wielki, cieśnina między duń. wyspami: Zelandią a Fionią; najmniejsza szer. 11 km, najmniejsza głęb. 12 m; prom kolejowy. Bełza I GOR F., ur. 1904, ros. muzykolog i kompozytor; historyk muzyki słow., zwł. pol.; F.F. Chopin, popularne monografie o M. Karłowiczu, M. Szymanowskiej, A. Dvoraku. Bełza JÓZEF, 1805-88, chemik; jeden z założycieli i prof. Szkoły Farmaceutycznej w Warszawie; badania w dziedzinie cukrownictwa i chemii rolnej. Bełza STANISŁAW, 1849-1929, publicysta; 1921 założyciel Tow. Nar.-Kult. Pracy dla Górnego Śląska. Bełza WŁADYSŁAW, 1847-1913, poeta i działacz kult.; postromant. poezje patriotyczne, m.in. dla dzieci (Katechizm polskiego dziecka); gawędy o romantykach, m.in. o Mickiewiczu; współinicjator Macierzy Szkolnej (1883). Bełzecki STANISŁAW, 1856-1932, mechanik; prof. polit. w Petersburgu i Warszawie, czł. ANT; prace z teorii sprężystości, mechaniki teoret. i stosowanej. Bełżec (w. w pow. tomaszowskim, woj. lubelskim), 1940 hitlerowski obóz pracy; 1942-43 ośrodek masowej zagłady, gł. dla obywateli pol. pochodzenia żyd.; zginęło ok. 800 tvs. więźniów. Bełżyce, m. pow. w woj. lubelskim; 5,4 tys. mieszk. (1968). — Prawa miejskie 1417 (do 1869) i 1958; w XVI-XVII w. ośrodek ruchu reformacyjnego. W okresie okupacji hitlerowskiej wskutek terroru zginęło ok. 3,5 tys. mieszkańców (ok. 60%). Bem ANTONI GUSTAW, 1848-1902, krytyk lit.; reprezentant walczącej krytvki pozytywistycznej; nauczyciel Żeromskiego. Bem JÓZEF, 1794-1850, generał, wybitny oficer i teoretyk artylerii; bohater walk w powstaniu 1830-31, rewolucji 1848 w Wiedniu, dowódca rewol. wojsk węg. 1848-49. bemar, rodzaj łaźni wodnej ogrzewanej prądem lub gazem, z pojemnikami do utrzymywania potraw w wysokiej temperaturze bez obawy przypalenia. Bembo PIETRO, 1470-1547, poeta wł., humanista, kardynał; traktat w obronie języka nar., dialogi filoz., ballady, sonety. 98 bemit bemit, minerał, wodorotlenek glinu; biały lub żółtawy; składnik boksytów. bemol, w notacji muz. znak graf. (b) obniżenia wysokości dźwięku o półton, np. d na d es. benactizin, lek syntet. stosowany w leczeniu zaburzeń nerwicowych, nerwicowych etanów lękowych, nadpobudliwości psych. i schizofrenii. Benalla, m. w Australii (Wiktoria), nad rz. Broken (dopływ Murray); 8,2 tys. mieszk. (1966); turystyka. Benardos NIKOŁAJ N., 1842-1905, elektrotechnik ros.; 1882 opracował metodę spawania metali za pomocą elektr. łuku. Benares →Waranasi. Benavente y Martinez [-wente i -net] JACINTO , 18661954, pisarz hiszp.; poezje, opowiadania; zasłynął jako autor utworów teatr, z elementami satyry na arystokrację i drobnomieszczaństwo (Krąg interesów); nagr. Nobla. Benawa Abdurrauf, ur. 1913, afgański poeta i uczony; współzałożyciel i prezes (1946-51) akad. afgańskiej; zbiory poezji, wiersze patriot., dramaty; pisze w języku pasztu. Ben Barka MAHDI, 1920-65(?), działacz polit. Maroka; współzałożyciel Partii Niepodległości, założyciel i przywódca Nar. Związku Sił Lud. Królestwa Maroka; zamordowany (?). Ben Bella A HMED , ur. 1909, polityk alg.; jeden z przywódców antyfr. powstania 1954 i Frontu Wyzwolenia Nar.; 196265 premier i 1963-65 prezydent. Benczúr [-cu:r] GYULA, 1844-1920, malarz węg.; prof. akad. w Monachium; kompozycje hist., reprezentacyjne portrety. Benda F ELIKS , 1833-75, aktor; występy gł. w teatrze krak.; role amantów i charakterystyczne; także reżyser. Benda F RANTI Š EK, 1709-86, brat Jiřigo czes. kompozytor i skrzypek; przedstawiciel szkoły berlińskiej; utwory gł. skrzypcowe oparte na melodiach czeskich. Benda JiŘi (GEORG), 1722-95, brat FrantiSka, kompozytor czes.; przedstawiciel szkoły berlińskiej; twórca melodramatów, singspielów (Drwal); symfonie, sonaty, koncerty. Benda [będạ] JULIEN, 1867-1956, pisarz fr.; rzecznik literatury odizolowanej od problemów społ.-polit.; powieści, eseje (La trahison des clercs). Bendery, m. w Mołd.SRR, nad Dniestrem; 68 tys. mieszk. (1968); przemysł włók., obuwn., spożywczy. Bendigo [bẹndygou], m. w Australii (Wiktoria), na pn. od Melbourne; 31 tys. mieszk. (1966); ośr. handl.; przemysł wełn., włók.; węzeł kolejowy. Bene-Brak, m. w środk. Izraelu; 65 tys. mieszk. (1967); przemysł gł. włók., maszynowy, spożywczy. Benedek LUDWIG VON, 1804-81, generał austr.; 1846 tłumił powstanie poi.; poniósł klęskę pod Sadową 1866. Beneden [-den] EDUARD VAN, 1846-1910, zoolog belg.; prof. uniw. w Liege; wykrył redukcję chromosomów w procesie powstawania komórek rozrodczych. Benedetti Michelangeli [b. mikeląndżeli] ARTURO, ur. 1920, wł. pianista i pedagog; jeden z najwybitniejszych współcz. wykonawców muzyki klasycznej. Benedict [bẹnədykt] RUTH, ,1887-1948, amer. etnolog i socjolog; przedstawicielka etnopsychologii w antropologii kult.; Benedictsson [bęnadikt-] VICTORIA → Ahlgren Ernst. Benediktow WŁADIMIR G., 1807-73, poeta ros.; epigon romantyzmu; liryki miłosne i refleksyjne. Benediktsson [bẹ-] BJARNI, 1908-70, polityk isl.; prof. prawa uniw. w Reykjaviku; 1947-61 min. różnych resortów (194753 spraw zagr.); 1961 i od 1963 premier, od 1961 przewodn. Partii Niepodległości (konserwatywnej). Benediktsson [bẹ-] E INAR, 1864-1940, poeta isl.; przedstawiciel neoromantyzmu; liryka patriot., impresje z podróży. Benedykt (zw. Sandomierzaninem), XVI w., budowniczy Zygmunta I; m.in. kierował robotami murarskimi na Wawelu. Benedykt Polak (Benedictus Polonus), XIII w., franciszkanin z Wrocławia, pierwszy pol. podróżnik; 1245-47 brał udział w poselstwie papieskim G. Carpinego do chana mong. w Karakorum. benedyktyn, likier na nalewach i destylatach z ok. 40 różnych ziół i korzeni, o mocy około 35-40% alkoholu, wyrabiany dawniej przez benedyktynów. benedyktyni, najstarszy zakon kat., zał. w VI w.; odgrywali rolę w rozwoju kultury (przepisywanie rękopisów, szkoły, rozwój ogrodnictwa, budownictwo sakralne — opactwo w Cluny); w Polsce od 1006; najbardziej znany klasztor w Tyńcu; twórca zakonu b. — Benedykt z Nursji. beneficjum, we wczesnym średniowieczu warunkowe nadanie ziemi, urzędu itp.. połączone z obowiązkiem określonych powinności lub świadczeń; później nadawano je jako lenno. benefis, w XVIII i XIX w. przedstawienie teatr, lub koncert, z którego dochód przeznaczony był dla jednego z wykonawców. Beneke [be:-] F RIEDRICH, 1798-1854, niem. filozof i psycholog; jeden z gł. przedstawicieli psychologizmu XIX w. Benelli SEM, 1877-1949, wł. poeta i dramaturg; sztuki hist.-obyczajowe, antyfaszyst. autobiografia. Benelux, łączna nazwa trzech państw: Belgii, Holandii (Nederland) i Luksemburga (Luxembourg), związanych od 1948 unią celną, a od 1958 gosp.; siedziba gł. organów — Bruksela. bene meritus [łac], dobrze zasłużony. Beneg EDUARD, 1884-1948, czes. mąż stanu i polityk, współtwórca państwa czechosłowackiego; 1935-38 prezydent; 1939-45 prezydent i premier rządu emigr. w Londynie; 1945-48 prezydent Czechosłowacji. Benešić JULIJE, 1883-1957, pisarz chorw.; zasłużony tłumacz literatury pol.; działacz kult., dyr. teatru; słownik chorw.-pol., poezje, eseistyka. Benešov, m. w Czechosłowacji (Czeska Rep. Socjalist.); 10 tys. mieszk. (1968); przemysł drzewny, spożywczy. Benesz ANDRZEJ , ur. 1918, działacz społ. i polit.; od 1945 działacz SD, czł. Prezy dium CK od 1962, wiceprzewodn. CK od 1971; od 1957 przewodn. Klubu Poselskie go SD; od 1971 wicemarszałek Sejmu. Benét [benęj] STEPHEN V INCENT, 18981943, amer. poeta i nowelista; poematy i ballady b tematyce zaczerpniętej z folkloru Południa i wydarzeń wojny sececyjnej. benetyty (Bennettitinae), klasa wymarłych (mezozoicznych) roślin nagozalążkowych, o kwiatach obupłciowych; ogniwo przejściowe między nagozalążkowymi a okrytozalążkowymi. Benewent (Benevento), m. we Włoszech (Kampania), w Apeninach, ośrodek adm. prow. B.; 60 tys. mieszk. (1969); muzeum; zabytki staroż.; katedra (VII, XI, XII w.), kościół S. Sofia (XII w.), zamek (XIV w.). — W VI-XI w. księstwo lombardzkie; 1053 przekazane pap. Leonowi IX; 1860 włączone do Królestwa Włoch. 275 p.n.e. zwycięstwo Rzymian nad Pyrrusem, królemi Epiru. Benfey [-fa ] THEODOR, 1809-81, niem. historyk nauki; indianista i językoznawca; prof. uniw. w Getyndze; prace na temat dziejów bajki, tłumacz Pańczatantry; wydawca i tłumacz Samawedy. Bengal (Bangala), kraina w pd. Azji, w Indii i Pakistanie Wsch., gł. w delcie Gangesu-Brahmaputry; zamieszkana gł. przez Bengalczyków; uprawa ryżu, roślin strączkowych, juty, herbaty; hodowla bydła, bawołów. Bengalczycy, podstawowa ludność Bengalu Wsch. (Pakistan) i Zach. (India); ok. 60 mln; gł. ludność wiejska; rolnictwo, rybołówstwo; język bengali. bengali, ind. język ludności Bengalu; urzędowy (wraz z urdu) w Pakistanie Wsch.; ok. 87 mln; pismo ind. — bengalskie; literatura od X w. bengalina, tkanina półjedwabna o splocie płóciennym; podobna do rypsu poprzecznego; używana na suknie. B e ng al ska Zat oka, z at . w pn. cz ę ści O. Indyjskiego, między Płw. Indyjskim i Cejlonem a Płw. Indochińskim, W. An-damański mi 2i N i kobarami ; pow. ok. 2172 tys. km , głęb. do 5258 m; uchodzą rz.: Ganges z Brahmaputrą, Mahanadi, Godawari; gł. porty: Kalkuta, Madras. bengalskie ognie, rodzaj ogni sztucznych; tutki papierowe z mieszankami palnymi i dodatkami wywołującymi efekty akustyczne (świsty,, detonacje). Bengal Zachodni, stan w pn.-wsch. Indii, w dorzeczu Gangesu; 87,6 tys. km2, 40,3 mln mieszk. (1966), gł. Bengalczycy; stol. i gł. port mor. Kalkuta; gł. w kraju region uprawy ryżu i juty; hodowla bydła; ważny obszar wydobycia węgla kam.; przemysł jutowy, bawełn., hutnictwo żelaza. Bengazi, m. i port w pn.-wsch. Libii, nad zat. Wielka Syrta; 137 tys. mieszk. (1964); przemysł spoż., mat. bud., włók.; rybołówstwo; uniw.; kąpielisko mor.; muzeum; pozostałości staroż. budowli. Bengtsson [bẹŋt-] FRANS, 1894-1954, pisarz szwedz.; eseje hist., powieść Rudy Orm, wiersze. Benguela, m. w zach. Angoli, ważny port nad O. Atlantyckim; 35 tys. mieszk. (1964); przemysł spoż.; węzeł komunik.; rybołówstwo. Benguelski Prąd, zimny prąd mor. na O. Atlantyckim; płynie z pd. na pn. wzdłuż zach. wybrzeży Afryki Pd.; prędkość 1-2 km/godz. Ben Gurion D AWI D (właśc. D. Griin), ur. 1886, polityk izrael., działacz syjonistyczny; 1948-63 premier Izraela. Benha, m. w Egipcie, port w delcie Nilu; 64 tys. mieszk. (1966); przemysł bawełn., spoż.; ośr. handl.; węzeł kolejowy. Beni, rz. w pn.-wsch. Boliwii; wraz z rz. Mamore tworzy rz. Madeira; dł. 920 km; żeglowna ok. 800 km. beniaminek, dziecko ulubione, faworyzowane; ulubieniec, pupilek. Beniamin z Tudeli, XII w., podróżnik żyd., pochodzący z pn. Hiszpanii; 1165-75 przewędrował znaczną część Europy, Azji i Afryki; opis podróży przełożony z hebr. na kilka eur. języków. Beni Hasan, w. w środk. Egipcie; nekropola dostojników staroż. Egiptu (XXIXVIII w. p.n.e.); groby skalne, bogato zdobione malowidłami. Beni Mellal, m. w zach. Maroku, ośrodek adm. prow. B.M.; 29 tys. mieszk. (1960); przemysł spożywczy. Benin, zatoka O. Atlantyckiego, u wybrzeży zach. Afryki, część Zat. Gwinejskiej. Benin, dawne państwo murzyńskie w Afryce Zach., na terenie dzisiejszej Niger i i ; r o z k wi t w X V - X V I I w . ; s ł yn ę ł o z artyst. wyrobów z brązu i kości słoniowej; w XIX w. centrum handlu niewolnikami; 1897 włączony do bryt. kolonii Nigerii. Benin, m. w pd.-zach. Nigerii: 101 tys. mieszk. (1963); ośr. handlu i rzemiosła; przemysł włók., spożywczy. Beniowski BARTŁOMIEJ, ok. 1800-67, radykalny działacz emigr. w Anglii, jeden z przywódców czartystów. Beniowski MAURYCY AUGUST, ok. 174686, szlachcic pochodzenia węg. lub słowackiego, żołnierz, podróżnik; konfederat barski, zesłany na Kamczatkę, zbiegł 1771; 1773 dokonał podboju Madagaskaru (z ramienia Francji), obwołany władcą; 1784 organizator wyprawy z Ameryki na Madagaskar; autor pamiętników. Wzory kultury. Berchtesgaden 99 Beni Saf, m. i port rybacki w Algierii, nad M. Śródziemnym; 23 tys. mieszk. (1966); przemysł rybny; kąpielisko mor.; wydobycie rud żelaza. Benisławska KONSTANCJA, 1747-1806, poetka; zbiór wierszy rel. Pieśni sobie śpiewane. Beni Suef, m. w pn. Egipcie, port nad Nilem; 90 tys. mieszk. (1966); przemysł baweln., spożywczy. Beniuc [beniuk] M IHAI , ur. 1907, rum. poe t a i d z i ał acz s poł . ; re al i s t . poe z j a o akcentach lirycznych. Benjamin [benja:min] LASZLÓ, ur. 1915, poeta węg.; twórczość gł. lir. związana z przemianami społ. zachodzącymi w kraju. Benkendorf ALEKSANDR CH., 1783-1844, generał ros.; skrajny reakcjonista, od 1826 szef żandarmerii i naczelnik III Oddziału w min. spraw wewnętrznych. Benn GOTTFHIED, 1886-1956, poeta niem. (NRF); początkowo ekspresjonista; po II wojnie świat, koncepcja sztuki jako ucieczki od bezsensu świata; liryka, proza. Bennet [bęnyt], zapora wodna w Kanadzie (Kolumbia Bryt.), na rz. Peace; w budowie elektrownia wodna (2 100 MW). Bennett [-nyt] ARNOLD, 1867-1931, pisarz ang.; naturalist. powieści z życia mieszczaństwa (Opowieść o dwóch siostrach, Anna z Pięciu Miast). Bennett [-nyt] JAMES GORDON (st.), 17951872, amer. dziennikarz i wydawca prasowy, założyciel (1833) „New York Herald". Bennett [-nyt] JAMES GORDON (mł.), 1841-1918, amer. dziennikarz i wydawca; założyciel „New York Evening Telegram"; fundator międzynar. nagród sport.; inicjator międzynar. zawodów balonowych. Bennett [-nyt] RICHARD BEDFORD, 18701947, kanad. polityk konserwatywny; minister różnych resortów, 1930-35 premier. Ben Nevis [b. nẹwys], najwyższy szczyt W. Brytyjskich, w górach Grampian (Szkocja) ; 1343 m. Benni TYTUS, 1877-1935, językoznawca; prof. uniw. w Warszawie, zał. Instytutu Fonetycznego; twórca podstaw pol. fonetyki opisowej i eksperymentalnej (Fonetyka opisowa, Palatogramy polskie). Bennigsen LEONTIJ L., 1745-1826, generał ros., Niemiec; w wojnach z Napoleonem I — 1807 głównodowodzący, 1812 szef sztabu gł. armii. Benois [bönuạ] ALEKSANDR N., 18701960, ros. malarz, scenograf, reżyser teatr., historyk i krytyk sztuki; teoretyk i współzałożyciel Miru iskusstwa; kompozycje dekoracyjno-symbol., ilustracje; współpracował z baletem u Diagilewa. S. Benoit [ben ạ] LUDWIK, ur. 1920, aktor; występy w teatrach łódź., filmach, kabaretach i telewizji; role charakterystyczne. Benoit [bönuạ] PIERRE, 1886-1962, pisarz fr.; czł. Akad. Fr.; powieści rozrywkowe łączące element dokumentalny z żywą intrygą (Słone jezioro). Benoni, m. w Republice Pd. Afryki (Transwal), k. Johannesburga; 127 tys. mieszk. (1967); przemysł metal., elektrotechn., włók.; wydobycie złota. Bensberg, m. w NRF (Nadrenia Pn.Westfalia); 39 tys. mieszk. (1968); wydobycie rud cynku i ołowiu, przemysł farm., maszyn., drzewny. Ben Sekka, przylądek w Tunezji, na pn.-zach. od Bizerty, najdalej na pn. wysunięty punkt Afryki (37°21'N, 9°45'E). Bensheim [-ha im], m. w NRF (Hesja), u podnóży Odenwaldu; 26 tys. mieszk. (1968); przemysł włók., maszyn., spoż.; w okolicy uprawa winorośli. bental, całość dna zbiornika wodnego, obejmująca b. przybrzeżny (litoralny) i b. głębinowy (profundalny) — W jeziorach, batialny i abisalny — w morzach. Benthall [bẹnto:l] M ICHAEL, ur. 1919, ang. reżyser teatr.; gł. inscenizacje sztuk . Sz e kspi ra ( A n to n i u sz i Kl e o p a tra ) i G.B. Shawa (Cezar i Kleopatra). Bentham [bẹntam] JEREMY, 1748-1832, ang. prawnik —, prekursor pozytywizmu prawniczego, filozof i ekonomista; współtwórca ang. utylitaryzmu, przedstawiciel liberalizmu. Bentham [bẹntəm] SAMUEL, 1757-1831, ang. konstruktor okrętów; pierwszy zastosował grodzie wodoszczelne w budowie stal. statków. Bentkowski FELIKS, 1781-1852, bibliograf; prof. historii powsz. Uniw. Warsz.; autor pierwszej historii literatury pol. (ujętej w formę rozumowanej bibliografii). Bentkowski WŁADYSŁAW, 1817-87, publicysta; uczestnik powstań 1830-31, 1848 (na Węgrzech) i 1863; współpracownik Encyklopedii Powszechnej Orgelbranda. bentonit, osadowa skała ilasta, biała lub żółta; składa się gł. z montmorylonitu; dzięki właściwościom absorpcyjnym używany jako środek oczyszczający i odbarwiający. bentos, biol. ogół organizmów zwierzęcych i roślinnych, zamieszkujących dno zbiorników wodnych (bental). Bemie, rz. w Kamerunie i Nigerii, 1. dopływ Nigru; dł. 1400 km; w porze deszczowej żeglowna od m. Garoua. Benveniste [bęwenist] ÉMILE, ur. 1902, językoznawca fr.; prof. Collége de France, czł. PAN; liczne prace (Origines de la formation des noms en indoeuropéen). Benz [bencl CARL FRIEDRICH, 1844-1929, konstruktor niem., przemysłowiec; zbudował 1885 pierwszy samochód (trójkołowy) z silnikiem benzynowym; założył fabrykę Benz & Cie. benzaldehyd (aldehyd benzoesowy) C6H5CHO, najprostszy aldehyd aromatyczny; ciecz o zapachu gorzkich migdałów; surowiec w syntezie środków farm., barwników itp. benzantron, policykloketon otrzymywany z antrachinonu, ważny półprodukt do wyrobu wielu barwników kadziowych. benzedrine, farm. →psychedryna. benzen C6H6, najprostszy, ciekły węglowodór aromatyczny; otrzymywany ze smoły węglowej i ropy naft,; bardzo trwały, łatwiej ulega reakcjom podstawiania niż przyłączania; ważny surowiec w przemyśle chem. i farm.; b. techniczny zw. jest benzolem. benzhydramina (allergan B), lek działający przeciwhistaminowo, spazmolitycznie i uspokajająco, przeciwbólowo i znieczulająco; stosowany w dychawicy oskrzelowej, uczuleniu polekowym, pokarmowym i in. benzochinony C6H4O2, najprostsze chi-nony; ważny w.przemyśle para-b. jest żółtym ciałem stałym, stosowanym do otrzymywania hydrochinonu i barwników. benzoesowy aldehyd →benzaldehyd. benzoesowy kwas C6H5COOH, najprostszy aromatyczny kwas karboksylowy; otrzymywany gł. przez utlenianie toluenu; kryształy; surowiec w syntezach organicznych. benzofenon C6H5COC6H5, najprostszy keton aromatyczny; kryształy; półprodukt w syntezie środków owadobójczych i leków. benzofuran →kumaron. benzoilu chlorek C6H5COC1, chlorek kwasu benzoesowego, dymiąca ciecz; wywołuje łzawienie; łatwo hydrolizuje; stosowany jako środek benzoilujący. benzoina C6H5COCH(OH)C6H5, krystal. związek org.; powstaje z benzaldehydu pod działaniem cyjanków metali alkalicznych. benzol →benzen. benzolowa płuczka, aparat absorpcyjny stosowany w gazowniach i koksowniach do wyodrębniania benzolu z gazu węglowego. benzopirol →indol. benzydyna (p,p/-dwuaminodwufenyl) (H2NC6H4)2., amina aromatyczna; szaro-czerwone kryształy; stosowana do produkcji barwników azowych. benzylowy alkohol C7H8O, alkohol aromatyczny, bezbarwna ciecz o b. słabym zapachu jaśminu, otrzymywana z olejków eterycznych oraz syntetycznie; stosowany jako składnik kompozycji zapachowych aromatów. benzylu octan C9H10O2, bezbarwna ciecz o zapachu jaśminu; występuje w olejkach eterycznych; stosowany jako składnik kompozycji zapachowych i aromatów. benzyna, mieszanina ciekłych węglowodorów o temp. wrz. 30-220°, otrzymywana przez destylację ropy naft. oraz syntetycznie (np. uwodornianie węgla); używana gł. jako paliwo, rozpuszczalnik (do ekstrakcji, w pralniach chem). benzyna ciężka →ligroina. benzyna etylizowana →etylina. benzynomierz, przyrząd do pomiaru ilości przepływającej przez niego benzyny, rodzaj przepływomierza; stosowany np. na stacjach benzynowych. Beocja (Wiotia), kraina hist, obecnie nomos w środk. Grecji; 3,2 tys. km 2 , 114 tys. mieszk. (1961); ośr. adm. Liwadia. Beowulf [bẹjə uulf], staroang. poemat epicki z VIII w. opiewający czyny bohaterskiego wikinga B.; łączy motywy mitologii, legendy i historii plemion północnogermańskich. Beppu, m. i port w Japonii (pn. Kiusiu); 143 tys. mieszk. (1967); uzdrowisko (gorące źródła miner.) i kąpielisko morskie. ber (włośnica ber, czumiza, gomi, Setaria italica), jednoroczna roślina zbożowa, uprawiana na Dalekim Wschodzie gł. na kaszę; też pastewna. Ber KASPER, 1460-1543, kupiec krak., od 1496 rajca; mincerz i dostawca dworu król.; zasłużony przedsiębiorca górn. i hutn.; poszukiwacz kruszców w Ta trach i na Spiszu. Béranger [berãży] PIERRE JEAN DE, 17801857, poeta fr.; słynne piosenki głoszące kult Napoleona i idee rewolucyjne. Berar →Widarbha. Bérard [berạ:r] CHRISTIAN, 1902-49, fr. mal arz i sce nograf; współ pracowni k L. Jouveta, J. Cocteau; dekoracje do sztuk Moliera, J. Giraudoux, J. Cocteau. Berat (Berati), m. w środk. Albanii; 23 tys. mieszk. (1965); przemysł włók.; zabytki bizant. (twierdza, kościół) i islamu (meczet XV w.). Berber, m. w pn. Sudanie, nad Nilem; 17 tys. mieszk. (1962); ośr. handlowy. Berbera, m. i ważny port w pn. Somalii, nad Zat. Adeńską; 12 tys. mieszk. (1963); rybołówstwo. Berbérati, ośrodek regionu eksploatacji diamentów i złota w pd.-zach. części Republiki Środkowoafrykańskiej; 15 tys. mieszk. (1965). Berberowie, grupa ludów chamito-semickich w Afryce Pn. aż do zach. Sudanu; 5-10 mln; dialekty berberyjskie wypierane przez arabski. berberyjski język, z rodziny chamito-semickich, znany również jako libijski; współczesne dialekty: beraber, szlech, tuareg, zenaga, kabylski, zenet. berberys zwyczajny (Berberis vulgaris), krzew leśny, gł. półkuli pn.; owoce bogate w wit. C; na liściach b. pasożytuje stadium rozwojowe rdzy źdźbłowej; w parkach pokrewny b. japoński. Berceo [-tẹo] GONZALO DE, ok. 1198-ok. 1264, ksiądz," pierwszy znany z nazwiska poeta hiszp.; żywoty świętych, hymny w języku kastylijskim. berceuse [bersöz; fr.], muz. →kołysanka. Berchem NICOLAES, 1620-83, hol. malarz i rytownik; pejzażysta, przedstawiciel kierunku italianizującego; również obrazy rel. i mitologiczne. Berchem, m. w Belgii, w zespole miejskim Antwerpii; 50 tys. mieszk. (1968). Berchet [berszẹ] GIOVANNI, 1783-1851, poeta wł.; jeden z pierwszych teoretyków i propagatorów romantyzmu; poematy patriot., ballady, pieśni. Berchtesgaden [bẹrśtəs-] (m. i uzdrowisko w NRF, Bawaria), 1938 spotkanie Hitlera z A.N. Chamberlainem, poprzedzające układ monachijski. 100 Berchtold Berchtold LEOPOLD, 1863-1942, polityk austr.; 1912-15 min. spraw zagr. AustroWęgier; 1914 rzecznik wojny z Serbią. Berek [bẹrk], m. w pn. Francji, nad kanałem La Manche; 14 tys. mieszk. (1968); uzdrowisko klimat, i kąpielisko morskie. berdanka, karabin jednostrzałowy odlylcowy, o gwintowanej lufie; skonstruowany ok. 1862 przez amer. płk. Berdana. Berdau F ELIKS , 1826-95, botanik florysta; prof. Instytutu Gospodarstwa Wiejski e go i Le śni ct wa w Pu ł awach; prace o florze okolic Krakowa i Karpat. Berdiańsk, m. w Ukr.SRR (obw. zaporoski), port nad M. Azowskim; 98 tys. mieszk. (1969); przemysł maszyn., elektrotechn., spoż., rafinacja ropy naft.; uzdrowisko. Berdyczów, m. w Ukr.SRR (obw. żytomierski); 61 tys. mieszk. (1969); przemysł maszyn., skórz., spożywczy. berdysz, szeroki topór o zakrzywionym ostrzu i długim drzewcu; używany przez piechotę w XVI i XVII w. Berdyszak JAN, ur. 1934, rzeźbiarz, malarz, scenograf i pedagog; zajmuje się też rysunkiem i grafiką; uprawia sztukę bezprzedmiotową (cykl malarski Requiem; Rzeźba zwarta). bereginie, mit. słow. →beregirnie. beregirnie (bereginie), mit. słow. demony wodne czczone na Rusi; od ok. XI w. zw. rusałkami. Berehowo, m. w Ukr.SRR (obw. zakarpacki ) , w pobl i ż u grani cy z Wę grami; 27 tys. mieszk. (1967); przemysł spoż., mat. bud., drzewny. Berek JOSELEWICZ, 1764-1809, kupiec żyd., pułkownik; w powstaniu 1794 sformował żyd. pułk kawalerii; 1807 w armii Księstwa Warsz., poległ pod Kockiem. Berende, miejscowość w zach. Bułgarii; cerkiew św. Piotra i Pawła (XIII, XIV w., cenne malowidła ścienne). Berengariusz I, ?-924, król Włoch od 888, margrabia Friulu; 915 koronowany na cesarza; zamordowany przez króla burgundzkiego Rudolfa II, Berengariusz II, ?-966, król Włoch 95061; uznał zwierzchnictwo lenne Ottona I; próby jego zrzucenia zakończyły się klęską i niewolą B. Berengar z Tours [b. z tu:r], ok. 100088, fr. filozof; jeden z pierwszych zwolenników nominalizmu; odrzucał tezy rei. niezgodne z rozumem. Berenika, ok. 258-220 p.n.e., żona Ptolomeusza III Euergetesa; wg legendy jej warkocz, złożony w ofierze Afrodycie, został przeniesiony między gwiazdy (konstelacja). Berenson [bẹrnsn] BERNHARD, 1865-1959, amer. historyk i .teoretyk sztuki, pochodzenia litew.; znawca wł. malarstwa renes., stworzył teorię artyst. ,,valori tattili" (wartości dotykowych), wg których historia sztuki wł. jest historią odkrywania jakości piast.; The Italian Painters oj the Renaissance. Berenson LEON, 1885-1943, adwokat, działacz polit. związany z PPS; literat; obrońca w procesach polit., m.in. w procesie brzeskim. Berenstein MIECZYSŁAW (pseud. Redens, Ort), 1889-1937, działacz ruchu robotn.; uczestnik rewolucji październikowej; działacz KPP (1927-30 czł. KC) i Czerwonej Międzynarodówki Związkpwej. Berent W ACŁAW , 1873-1940, prozaik i tłumacz; czł. PAL; powieści ekspresjonist.: Próchno — z życia cyganerii artyst., Ozimina — obraz społeczeństwa poi.; Żywe kamienie — poet. wizja średniowiecza; cykl biogr.-eseistyczny (Nurt, Diogenes w kontuszu, Zmierzch wodzów); studia, przekłady (F. Nietzsche, H. Ibsen). Beresteczko (m. w Ukr.SRR, obw. wołyński), 1651 zwycięstwo wojsk pol. pod wodzą Jana Kazimierza nad wojskami kozacko-tatar. B. Chmielnickiego. Bereś JERZY, ur. 1930, rzeźbiarz; dzieła z surowego drewna, kamieni polnych, rzemieni, w których twórczo nawiązuje do tradycji sztuki rodzimej i lud.; pomnik Jagiełły w Nidzicy. Berettyó [bẹret io] (rum. Beretău), rz. w Rumunii i na Węgrzech, pr. dopływ Kereszu; dł. 160 km; połączona kanałem z Cisą. Bereza HENRYK, ur. 1926, krytyk lit.; recenzje, artykuły, eseje na temat poi. (Sztuka czytania) i obcej prozy XX w. Bereza Kartuska, miejscowość w Białorus.SRR, w obw. brzeskim; w okresie międzywojennym na terytorium Polski. — 1934-39 potoczna nazwa obozu zał. przez sanację dla przeciwników polit., gł. komunistów. Berezowska MARIA (MAJA), ur. 1898, malarka, rysowniczka; ilustracje (książki Reja, Krasickiego, Boccaccia); kwiaty, portrety. Berezowski ANTONI, 1847-1916, uczestnik powstania 1863; na emigracji w Paryżu dokonał nieudanego zamachu na cara Aleksandra II; deportowany do Nowej Kaledonii. Berezowski CEZARY, 1898-1970, prawnik, teoretyk prawa międzynar.; prof. Uniw. Warsz., 1957-61 dyr. Instytutu Nauk Prawnych PAN; Prawo międzynarodowe publiczne. Berezyna, rz. w Białorus.SRR, pr. dopływ Dniepru; dł. 613 km. 1812 przeprawa resztek Wielkiej Armii Napoleona I w odwrocie spod Moskwy; w wyniku ataków ros. poniosła ciężkie straty. Berg AKSIEL I., ur. 1893, radiotechnik radz.; czł. AN ZSRR; specjalista w dziedzinie teorii i metod obliczania lampowych generatorów drgań elektrycznych. Berg ALBAN, 1885-1935, kompozytor austr.; jeden z czołowych przedstawicieli techniki dodekafonii; opery: Wozzeck, Lulu; Koncert skrzypcowy, utwory kameralne. Berg L EW S., 1876-1950, radz. biolog i geograf; prof. uniw. w Leningradzie, czł. AN ZSRR, honorowy czł. Pol. Tow. Geogr.; prace gł. z ichtiologii i z geografii fizycznej. Berg M AX, 1870-1947, architekt niem.; gł. budowle przem. i użyteczności publ. (Hala Lud., pawilony targowe we Wrocławiu). Berg NIKOŁAJ W., 1823-84, ros. publicysta i tłumacz; red. rządowego „Dziennika Warszawskiego"; opowiadania, poezje, Pamiętniki o polskich spiskach i powstaniach 1831-62; przekłady m.in. Pana Tadeusza. Berg TEODOR FRYDERYK, 1790-1874, generał ros., ostatni namiestnik w Królestwie Pol.; bezwzględny w tłumieniu powstania 1863. Bergaigne [bergẹń] ABEL, 1838-88, indianista fr.; prof. Sorbony; gł. praca na temat Rigwedy (La religion védique d'aprés les hymnes du Rig-Véda). Bergama (staroż. Pergamon), m. w zach. Turcji; 24 tys. mieszk. (1965); przemysł włók.; wyrób dywanów; w starożytności stoi. państwa pergameńskiego; liczne ruiny, gł. z okresu hellenistycznego: m.in. akropol z budowlami pałacowymi, Pergameńskim Ołtarzem, sanktuarium Ateny ze słynną biblioteką, liczne zabytki sztuki. Bergamin [-min] J OSE, ur. 1894, hiszp. pisarz i eseista, bliski neotomizmowi; eseje, zbiór aforyzmów, utwory teatralne. Bergamo, m. we Włoszech (Lombardia), u podnóży Alp, ośrodek adm. prow. B.; 125 tys. mieszk. (1968); przemysł włók., elektro techn., ośr. turyst.; muzea; potrójne mury obronne (rzym., średniow. i nowoż.); romański kościół S. Maria Maggiore, got. baptysterium (XIV w.), renes.-barok, katedra, renes. domy i pałace. bergamota (Citrus bergamia), drzewo cytrusowe uprawiane na wybrzeżu śródziemnomor.; ze skórki niewielkich, żółtych owoców otrzymuje się cenny, aromatyczny olejek bergamotowy. bergamotowy olejek, olejek eteryczny otrzymywany ze skórki owocu bergamoty. bergamoty, grupa odmian grusz; owoce jesienne, kuliste, spłaszczone, o miąższu smacznym, rozpływającym się. Bergelson DAWID, 1884-1952, pisarz żyd. w ZSRR; powieści, opowiadania (wybór Dwie bestie), także sztuki teatralne. Bergen, m. w pd.-zach. Norwegii, nad M. Północnym, ośr. adm. okręgu Hordaland; 116 tys. mieszk. (1969); port handl.. największy port rybacki kraju; przemysł rybny, stoczn., włók.; uniwersytet. Bergen, m. w NRF, w środk. części wyspy Rugia; 11 tys. mieszk. (1968); przemysł drzewny, spoż.; ośr. turystyczny. Bergen-Belsen [b.-bẹlzen] (dwie gminy w N RF , w Saksoni i D ol ne j ) , X 1940IV 1945 hitlerowski obóz koncentracyjny; przeszło przez niego 75 tys. więźniów różnej narodowości (gł. kobiety), zginęło 48 tys. Bergengruen [bẹrgəngrü:n] WERNER, 1892-1964, niem. pisarz kat. (NRF); po wieści i opowiadania gł. hist.; Władca i sąd. Bergen op Zoom [bẹrchən op z.], m. w Holandii (Brabancja Pn.); 38 tys. mieszk. (1969); przemysł chem., maszyn., spożywczy. Bergenske Tidende [bẹr- ti:-], norw. dziennik liberalny, wydawany w Bergen od 1868. Berger HANS , ur. 1882, malarz szwajc; wpływ gł. fr. malarstwa postimpresjonist.; kompozycje figuralne, portrety, pejzaże. Berger KAROL, 1894-1953, dramatopisarz, związany ze Śląskiem Cieszyńskim; dramaty hist. (Wiosna ludu...) i współcz. (Nawrócony), komedie i farsy dla scen amatorskich. Bergerac [berżorạk], m. w pd.-zach,. Francji, nad rz. Dordogne; 27 tys. mieszk. (1968); ośr. handl. i przemysłowy. Berghaus [bẹrk-] HEINRICH, 1797-1884, niem. geograf i kartograf; autor atlasów Physikalischer Atlas i Atlas von Asia. Bergholc OLGA F.,ur. 1910, poetka ros.; opowiadania i szkice o budowlach socjalizmu; wiersze o tematyce woj.; liczne utwory poświęcone obronie Leningradu. berginizacja, dawniej stosowana nazwa procesu upłynniania węgla (od nazwiska F. Bergiusa). Bergisch-Gladbach [-gysz glạ.t-], m. w NRF (Nadrenia Pn.-Westfalia); 49 tys. mieszk. (1968); przemysł papiern., maszynowy, włókienniczy. Bergius FRIEDRICH, 1884-1949, chemik niem.; .opracował metodę otrzymywania benzyny syntet. przez katalityczne uwodornienie węgla; nagr. Nobla. Bergkamen [berk-], m. w NRF (Nadrenia Pn.-Westfalia), w zagłębiu Ruhry; 44 tys. mieszk. (1968); wydobycie węgla kam., przemysł chemiczny. Bergman [bẹrj-] Bo, 1869-1967, poeta szwedz.; pesymistyczna, przeniknięta melancholią liryka; krytyka przemocy, zwł. faszyzmu. Bergman [bẹrj-] HJALMAR, 1883-1931, pisarz szwedz., zw. szwedzkim Dickensem; cykl powieści powiązanych plastycznie scharakteryzowanymi postaciami, sztuki teatr., nowele. Bergman [bẹrj-] I NGMAR , ur. 1918, szwedz. reżyser film. i teatr.; twórca dzieł o wybitnych wartościach intelektualnych, gł. poświęconych samotności człowieka w otaczającym go świecie (Siódma pieczęć, Tam, gdzie rosną poziomki, Milczenie, Persona). Bergman [bẹrj-] I NGRI D , ur. 1917, szwedz. aktorka teatr, i film.; role w filmach eur. i amer. (Casablanka, Gasnący płomień). Bergman [bẹrj-] T ORBERN OLAF , 173584, szwedz. chemik i mineralog; jeden z twórców chemii analitycznej; prace nad klasyfikacją minerałów. bergmann, niem. pistolet samopowtarzalny i maszyn., konstrukcji Th. Befgmanna. Bernadzikiewicz 101 Bergmann ANTON, 1835-74, pisarz belg., tworzący w języku flam.; badacz Kultury flam.; powieść autobiogr., nowele. Bergmann E RNST VON, 1836-1907, chirurg niem.; prof. uniw. w Berlinie; pionier aseptycznego leczenia ran; opracował metody chirurgii czaszki. Bergmanna reguła, biol. reguła, wg której zwierzęta stałocieplne klimatów ciepłych są stosunkowo mniejsze niż blisko spokrewnione z nimi zwierzęta obszarów ciiłodnych. Bergner [berkner] ELISABETH, ur. 1900, aktorka austr.; od 1919 występy w teatrach niem. (m.in. w Berlinie u M. rleinhardta), od 1933 w Anglii i USA; role filmowe. Bergonzoni MICHAŁ, 1748-1819, lekarz przyboczny Stanisława Augusta, sprowadzony z Włoch; lekarz naczelny wojsk Księstwa Warszawskiego; zorganizował wojsk, służbę zdrowia. Bergsiagen [bẹrjslạgən], region górn.przem. w środk. Szwecji; od XIII w. wydobycie rud żel. i miedzi; hutnictwo, przemysł metal.; gł. ośr.: Falun, Borlange, Karlskoga. Bergson [-są] HENRI, 1859-1941, filozof fr., czł. Akad. Fr.; twórca kierunku filoz. zw. intuicjonizmem, krytyk poznania rozumowego; filozofia B. w pocz. XX w. była jednym z najbardziej wpływowych prądów intelektualnych; Ewolucja twórcza; nagr. Nobla. Berhampur (ang. Berhampore), m. w Indii (Bengal Zach.), w delcie GangesuBrahmaputry; 62 tys. mieszk. (1961); przemysł spoż., włókienniczy. Berhampura, m. w Indii (Orisa); 77 tys. mieszk. (1961); przemysł spoż., włók.; ośr. handlowy. Beria ŁAWRIENTIJ P., 1899-1953, radz. działacz ruchu robotn.; od 1938 min. spraw wewn,, winien łamania praworządności; 1953 skazany, stracony jako wróg partii i narodu. beri-beri, choroba wywołana brakiem w poż ywi e n i u wi t . B t ; wys tę puj e gł . w krajach tropik, u ludzi odżywiających się polerowanym ryżem; obecnie rzadka. Bering [beriŋ] V ITUS , 1680-1741, żeglarz duń. w służbie ros.; 1725-30 opłynął pn.-wsch. wybrzeże Azji, przebywając cieśn. nazwaną później jego imieniem; 1741 odkrył brzegi Alaski i w. Aleuty. Beringa Cieśnina, cieśn. między Azją a A m e r yk ą P n . ; ł ą c z y M . C z u k o c k i e z M. Beringa; najmniejsza szer. 86 km, głęb. do 42 m; przechodzi linia zmiany dat. Beringa Morze, część O. Spokojnego mię dz y Pł w. Cz ukockim i Kamczatką a Alaską; przez cieśn. Beringa łączy się z M. Czukockim; pow. 2304 tys. km 2 , głęb. do 5139 m; łowiectwo; uchodzą rz.: Jukon, Anadyr. Berio LUCIANÓ, ur. 1925, kompozytor wł., reprezentant awangardy; kierownik studia muzyki elektronicznej w Mediolanie; utwory orkiestrowe, kameralne, elektroniczne. Beritaszwili (Beritow) IWAN S., ur. 1884, neurofizjolog gruz.; prof. uniw. w Tbilisi, dyr. Instytutu Fizjologii AN Gruz.SRR, czł. AN ZSRR; badania ośrodkowego układu nerwowego. Berkan WŁADYSŁAW, 1859-1941, działacz polonijny, publicysta; organizator i prezes m.in. Pol. Kom. Wyborczego (18931903) i Związku Tow. Poi. w Berlinie. berkel Bk, promieniotwórczy pierwiastek chem. o liczbie atom. 97, z grupy aktynowców; sztucznie otrzymany 1949. Berkeley [ba:rkly] GEORGE, 1685-1753, filozof irl., biskup; twórca nowoż. idealizmu subiektywnego; autor słynnej tezy filoz. ,,istnieć to znaczy być postrzeganym" (esse est percipi). Berkeley [bə rkly], m. w USA (Kalifornia), w zespole miejskim San Francisco; 113 tys. mieszk. (1970); znany uniwersytet. Berkesi [bẹrkeszi] ANDRAS, ur. 1904, pisarz węg.; działacz ruchu robotn.; powieści o współcz. tematyce obyczajowej i społ.-polit.; Bunkier, Kocioł czarownic (współautor György Kardos). berlacz, daw. wojłokowy lub futrzany but zimowy nakładany na zwykłe obuwie. Berlage [bẹrla:chə] HENDRICK, 18561934, hol. architekt i urbanista, jeden z prekursorów nowocz. architektury; gmach giełdy w Amsterdamie, muzeum w Hadze. Berlanga Luis GARCIA, ur. 1921, hiszp. reżyser film.; obok f.A. Bardema wybitny, postępowy twórca filmów w swoim kraju (Aktorzy). Berlepsch [-lepsz] HANS VON, 1850-1915, ornitolog niem., pionier ochrony ptaków; współ pracował z W . T acz anowski m i J. Sztolcmanem. Berlicz Sas →Strutyński Juliusz. Berlin I RVING (właśc. Israel Baline), ur. 1888, kompozytor amer., jeden z czołowych przedstawicieli amer. muzyki rozrywkowej; musicale, muzyka do filmów, piosenki. Berlin, stol. NRD, nad Sprewą; 1,1 min mieszk. (1968); gł. ośr. przem. (przemysł elektrotechn., maszyn.), kult. i nauk. (uniw. Humboldta, Akad. Nauk); największy port śródlądowy kraju; ważny ośr. turyst.; muzea (m.in. słynne Pergamon Museum), barok. gmach Arsenału (XVII/XVIII w., obecnie Muzeum Historii Niemiec); klasycyst. Brama Brandenburska i gmach opery (XVIII w.); eklektyczna katedra (XIX w.); w parku Treptow — cmentarz-mauzoleum żołnierzy radz. z zespołem rzeźb (1947-49). 1945 (2 V) zdobycie B. przez wojska radz. i pol.; 8 V podpisanie bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy. Berliner E MIL, 1851-1929, elektrotechnik amer., pochodzenia niem.; 1879 wynalazł gramofon, zastępując walce fonografu Edisona płytami woskowymi, a następnie (1895) szelakowymi. Berliner Ensemble [b. ãsãbl], teatr w Berlinie, zał. 1949 przez B. Brechta, ściśle związany z jego działalnością; teatr postępowy, zaangażowany polit.; inscenizacja m.in. Opery za trzy grosze. Berling ZYGMUNT , ur. 1896, generał; 1943-44 m.in. dowódca 1 Dyw. Piechoty im. T. Kościuszki, 1 Armii Pol. w ZSRR, 1 Armii WP; 1948-53 komendant Akad. Sztabu Gen. w Warszawie. berlinger, mały statek żaglowy używany w średniowieczu jako wielorybniczy, później także jako woj. i kaperski. „Berlingske Tidende" [-liŋskə ti:dənə], najstarszy dziennik duń., oipgan konserwatystów, wydawany od 1749. berlinka, techn. pojazd konny 4-kołowy, na pasach, o 4 lub 2 miejscach siedzących, umieszczonych w krytym, oszklonym nadwoziu; wprowadzony w XVIII w. w Berlinie. berlinka, żegl. →krypa. Berlin Zachodni (Westberlin), enklawa na terytorium NRD, pod wojsk, administracją USA, W. Brytanii i Francji; 480 km2, 2,2 mln mieszk. (1968); ważny ośr. przem., handl., kult., nauk. (uniw.) i turysty muzea; barok, zamek Charlottenburg (XVIII w.), klasycyst. zamek Glienicke, eklektyczny gmach Reichstagu (XIX w.). berlińska konferencja →poczdamska konferencja. berlińska operacja, 16 IV-8 V 1945, zespół końcowych działań wojsk radz. 1 i 2 Front u B i ał orus, i 1 F rontu Ukr. oraz w ich składzie 1 i 2 Armii WP na terenie między Odrą i Nysą Łużycką a Łabą. berlińska porcelana, wyroby użytkowe i dekoracyjne manufaktury berlińskiej czynnej w 2 poł. XVIII-XIX w. berlińska szkoła w muzyce, grupa kompozytorów działających w 2 poł. XVIII w., z wi ąz anych z dworem F ryde ryka W. ( m.in. F. i J. Benda, C.Ph.E. Bach); styl galant; formy instrumentalne, muzyka rel., opery i pieśni. berliński błękit (błękit pruski, paryski), ciemnobłękitny pigment, produkt działania soli żelazowych na żelazocyjanki; sól kompleksowa o wzorze Fe4[Fe(CN)6]3; stosowany w produkcji farb mal. i drukarskich. berliński kongres 1878, kongres sygnatariuszy traktatu paryskiego 1856, zwołany po wojnie ros.-tur. 1877-78; m.in. uznanie niepodległości Rumunii, Serbii i Czarnogóry, utworzenie niezależnego księstwa Bułgarii (bez Rumelii Wsch.). berliński pakt (pakt trzech), 1940 układ Niemiec, Włoch, Japonii o podziale świa ta na sfery wpływów pomiędzy sygnata riuszy; 1940-41 przystąpiły m.in. Węgry, Bułgaria, Rumunia. Berliński proces, 1847 władze prus. 'wytoczyły proces 254 działaczom (m.in. Centralizacji Pozn. i Związku Plebejuszy) przygotowującym powstanie 1846 w Wielkopolsce; skazanych (8 wyroków śmierci, 97 więzienia) wyzwoliła berlińska rewolucja 1848. Berlioz [-rljo:z] HECTOR, 1803-69, wybitny kompozytor fr. okresu romantyzmu; twórca symfonii programowej (Symfonia f a n t a st y czn a , H a ro l d w I t a l i i , R o me o i Julia); nadto opery, legenda dram. Potępienie Fausta i in.; nowatorstwo w instrumentacji (traktat o instrumentacji i orkiestracji). Berlitz [-lyc] MAXIMILIAN, 1852-1921, pedagog amer.; twórca metody nauczania języków polegającej na pokazywaniu np. przedmiotów, omawianiu i nazywaniu ich w języku nauczanym. berło, godło najwyższej władzy (króla, rektora szkoły wyższej), zwykle w formie ozdobnej laski. berło, łow. w sokolnictwie drążek z poprzeczką, na którym umieszcza się ptaka łowczego. Bermejo, rz. w Argentynie, pr. dopływ rz. Paragwaj; dł. 1600 km, dorzecze 133 tys. km2. Bermejo, nazwa źródłowego odcinka rz. Salado w Argentynie. Bermeo, m. w Hiszpanii (Baskonia), nad Zat. Biskajską; 14 tys'. mieszk. (1960); kąpielisko, ośr. turyst.-wypoczynkowy; port rybacki, przemysł rybny. Bermudy, archipelag ok. 300 wysepek na O. Atlantyckim, ok. 1000 km od wybrzeży USA; 53 km 2 , 52 tys. mieszk. (1969); stol. Hamilton; ważny region turyst.; uprawa warzyw, owoców i kwiatów. — Kolonia bryt. od 1684 (rządy gubernatora); od 1967 wewn. autonomia. bermudzkie ożaglowanie, typ ożaglowania, w którym duży trójkątny żagiel jest rozpięty między masztem i ruchomym poziomym bomem; stosowane na statkach sportowych. bermyca, wysoka czapka futrzana noszona w XVII i XIX w.; obecnie w Anglii używana przez reprezentacyjne oddziały gwardii. Bernacki LUDWIK, 1882-1939, historyk literatury i teatru, księgoznawca; dyr. Ossolineum (1918-39); Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta; edycje średniowiecznych zabytków literackich. Bernadotte [bẹrnadot], dynastia panująca w Szwecji od 1818, zał. przez Karola XIV Jana; obecnie królem z tej dynastii jest Gustaw VI Adolf. Bernadotte [bẹrnadot] F O LKE , 18951948, bratanek króla Szwecji Gustawa V, przewodn. Szwedz. Czerwonego Krzyża; pod koniec II wojny świat, uzyskał uwolnienie części więźniów z hitlerowskich obozów koncentracyjnych; 1948 mediator ONZ między Izraelem i Arabami; zamordowany przez żyd. nacjonalistę. Bernadotte [bẹrnadot] JEAN BAPTISTE → Karol XIV Jan. Bernadzikiewicz STEFAN, 1907-39, taternik, alpinista, polarysta; uczestnik poi. wypraw polarnych (Spitsbergen, Grenlandia) i alpinistycznych w Kaukaz i Himalaje (gdzie zginął pod lawiną). 102 Bernadzikowski Bernadzikowski SZYMON, 1856-1936, działacz lud., lekarz; 1895-1914 poseł do Sejmu Krajowego z ramienia PSL. Bernal [bə::rnl] JOHN DESMOND, 1901-71, ang. fizyk i historyk nauki; prof. uniw. w Londynie, czł. Royal Society oraz PAN; przewodn. Prezydium Świat. Rady Pokoju; międzynar. nagr. Leninowska. Bernanos [-nos] GEORGES, 1888-1948, fr. pisarz kat.; powieści Pod słońcem szatana, Pamiętnik wiejskiego proboszcza. Bernard, 1287-1326, książę świdnicki, syn Bolesława I świdnickiego, zięć i sojusznik Władysława Łokietka, ojciec Bolesława II świdnickiego. Bernard, 1377-1455, książę opolski, po podziale księstwa między braci 1400 — książę niemodliński i strzelecki. Bernard, 1604-39, książę sasko-weimarski, wódz protestantów niem. w wojnie trzydziestoletniej. Bernard [-nạ:r] CLAUDE, 1813-78, fr. fizjolog i patolog; prof. w Sorbonie, Collége de France i Jardin des Plantes, czł. Akad. Francuskiej; wykrył m.in. trawienne właściwości soku trzustki, odkrył glikogen i rolę wątroby w przemianie cukrów. Bernard [-nạ:r] É MILE, 1868-1941, fr. malarz, grafik i krytyk sztuki; postimpresjbnista związany ze szkołą z Pont Ave n i nabi s t ami ; pe j z aż e , port re t y, sceny figuralne. Bernard [-nạ:r] P AUL (pseud. Tristan Bernard), 1866-1947, fr. pisarz i dziennikarz; komedie, powieści, nowele psychol.obyczajowe. Bernard de Ventadour [-nạ:r dö wãtadu:r], XII w., trubadur prowansalski, autor pieśni miłosnych. Bernardes D IOGO , 1520 (1532?)-1596 (1605?), poeta hiszp.-portug.; kronikarz króla Sebastiana, jeden z najwybitniejszych poetów renesansu portug.; poezje rel., sielanki. Bernardin de Saint-Pierre [-dę. dö sę pjẹ:r] JACQUES, 1737-1814, pisarz fr., prekursor romantyzmu; słynna powieść sentymentalna Paweł i Wirginia. Bernardom JAN M ARIA, ok. 1540-1605, wł. architekt, jezuita; od ok. 1582 w Polsce; projekt kościoła i klasztoru bernardynów w Kalwarii Zebrzydowskiej, kościół Jezuitów w Kaliszu. bernardyn (bernard), rasa wielkich (wys. w kłębie ok. 70 cm, cięż. do 80 kg), silnych psów z grupy dogów; dawniej ratownicze w górach, obecnie reprezentacyjne; sierść długa, brązowo-biała, ru-dobiała. bernardynek, roln. →drapacz lekarski. bernardyni, w Polsce nazwa franciszkanów surowszej reguły (obserwanci); pierwszy klasztor w Krakowie 1453. Bernard z Clairvaux [b. z klerwo], ok. 1091-1153, fr. teolog; od 1115 opat cystersów w Clairvaux; twórca mistyki kośc, przeciwnik racjonalizmu; organizator II krucjaty (1147-49); rzecznik krucjat przeciw Słowianom połabskim. Bernatowicz FELIKS, 1786-1836, pisarz; powieści sentymentalne (Nierozsądne śluby) i hist. w typie walterskotowskim (Pojata, córka Lizdejki). Bernau [-na u ], m. we wsch. części NRD; 14 tys. mieszk. (1968); przemysł włók., skórzany. Bernburg, m. w środk. części NRD, nad Soławą; 45 tys. mieszk. (1968); kopalnia soli potasowych; przemysł chem., cementowy. Berneker E RICH, 1874-1937, slawista niem.; prof. uniw. w Pradze, Wrocławiu, Monachium, czł. PAU; liczne prace z zakresu składni i etymologii języków słów. (Slavisches etymologisches Wörterbuch). berneńska konwencja 1874, międzynar. umowa powołująca Świat. Związek Pocztowy. berneńska konwencja 1886, międzynar. umowa wielostronna dotycząca ochrony praw twórców dzieł lit., nauk. i artyst.; Polska przystąpiła do k.b. 1919. rej liczba x > —1. zaś n oznacza dowolną liczbę naturalną (n = 1, 2, 3, . . .). Bernoulliego prawo [p. -nuliego]: przy dostatecznie dużej ilości prób frekwencja rozważanego zdarzenia l