P. 1
Prawo_karne___Skrypt___I_Semestr

Prawo_karne___Skrypt___I_Semestr

4.0

|Views: 1,120|Likes:
Wydawca: DJ_Laska

More info:

Published by: DJ_Laska on Jul 01, 2009
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/11/2014

pdf

text

original

Rozdział 1 - Czym jest Prawo Karne? § 1. Prawo karne § 2. Miejsce prawa karnego w systemie prawa § 3. Podstawowe pojęcia § 4.

Funkcje prawa karnego § 5. Historia prawa karnego § 6. Źródła prawa karnego Rozdział 2 – Nauka o przestępstwie § 1. Struktura przestępstwa § 2. Znamiona czynu zabronionego § 3. Przyczyna i skutek § 4. Gwarant § 5. Strona podmiotowa czynu zabronionego § 6. Nieumyślność § 7. Karygodność czynu zabronionego § 8. Wina § 9. Kontratyp § 10. Błąd co do znamion typu czynu zabronionego. § 11. Zdolność do bycia winnym § 12. Błąd co do bezprawności czynu § 13. Kombinacje typów czynów zabronionych § 14. Formy popełnienia przestępstwa § 15. Odpowiedzialność zbiorowa § 16. Sprawstwo kierownicze § 17. Sprawstwo polecające § 18. Podżeganie § 19. Pomocnictwo § 20. Zbieg przepisów § 21. Wymiar kary łącznej i wyroku łącznego

Legenda:



………………..…….……….spór w doktrynie

………………………………………………poglądy prof. Zolla …………………………………………………poglądy doktryny

……………………………….….poglądy Sądu Najwyższego

3 Na zasadach określonych w tym kodeksie odpowiada ten, kto popełnia czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat. Art. 31. KK – wyłączenie odpowiedzialności karnej. Art. 31. § 1. Nie popełnia przestępstwa, kto, z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych, nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem. Art. 31. § 2. Jeżeli w czasie popełnienia przestępstwa zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania postępowaniem była w znacznym stopniu ograniczona, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary. Art. 31. § 3. Przepisów § 1 i 2 nie stosuje się, gdy sprawca wprawił się w stan nietrzeźwości lub odurzenia powodujący wyłączenie lub ograniczenie poczytalności, które przewidywał albo mógł przewidzieć. § 2 MIEJSCE PRAWA KARNEGO W SYSTEMIE № 4 PRAWA Prawo karne zabezpiecza zorganizowane w innych dziedzinach prawa stosunki społeczne. Ma charakter

Ro zd ział 1.
9/10/06

Czy m j es t p ra wo k ar ne ?
№1 §1 PRA WO KAR NE
Prawo karne to dziedzina prawa stanowionego przez powołaną do tego władzę. Określa ono, które czyny są karalne i na jakich zasadach pociąga się sprawców tych czynów do odpowiedzialności oraz jakie kary stosuje się za dokonanie tych czynów. Prawo karne reaguje, ingerując w podstawowe prawa i wolności człowieka, mając wszakże na celu ich ochronę.

№2

Legitymizacja dla wprowadzenia prawa karnego znajduje się w Konstytucji. Dlatego prawem karnym nie będzie statut organizacji (np. kodeks etyczny lekarzy), chociaż za złamanie jego norm przewidziane są określone sankcje (np. wydalenie z organizacji). Normy te nie są bowiem ustanowione przez władze państwowe. Art. 10. § 1. KK – odpowiedzialności karnej podlegają osoby, które ukończyły 17 lat,. Art. 10. § 1.

№3

3

4 subsydiarny, co oznacza, że wkracza dopiero wtedy, gdy inna dyscyplina nie daje sobie rady. Środek zapobiegawczy celowo zabezpieczający społeczeństwo przed zachowaniami niebezpiecznymi. Celowo zadana dolegliwość kary jest cechą odróżniająca ją od środków zabezpie-czających, które to stanowią zabezpieczenie społeczeństwa przed niebezpiecznym człowiekiem, ale dolegliwość Takich kar, póki co, nie stosuje № 5nie jest ich celem. się w Polsce. Kary: o znamionach * Grzywna – kara orzekana w systemie stawek dziennych (ich liczba i wysokość jest określana przez sąd). Sąd może orzec do 360 stawek dziennych; wysokość jednej stawki może wynosić od 10 do 2000 zł. W ustawach innych niż Kodeks karny grzywna jest określana kwotowo (np. Kodeks karny skarbowy). * Kara ograniczenia wolności od 1 miesiąca do 1 roku. * Kara pozbawienia wolności od 1 roku do lat 15. * Kara 25 lat pozbawienia wolności. * Kara dożywotniego pozbawienia wolności. Protokół 6. Europejskiej Konwencji Praw Człowieka – zakaz kary śmierci. Artykuł 1 Znosi się karę śmierci. Nikt nie może być skazany na taka karę ani nie może nastąpić jej wykonanie. Artykuł 2 Państwo może przewidzieć w swoich ustawach karę śmierci za czyny popełnione podczas wojny lub w okresie bezpośredniego zagrożenia wojną; kara ta będzie stosowana jedynie w przypadkach przewidzianych przez te ustawy i zgodnie z ich postanowieniami. Państwo zawiadomi 4

§ 3 PODSTAWOWE POJĘCIA
Czyn zabroniony – zachowanie określonych w ustawie karnej. Art. 115. § 1. Czynem zabronionym jest zachowanie określonych w ustawie karnej. o znamionach

№9

№6

Czyny zabronione: a) zbrodnie (powyżej 3 lat pozbawienia wolności) i występki (grzywna powyżej 30 stawek dziennych, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności powyżej miesiąca). b) wykroczenia (do 30 stawek dziennych). Przestępstwo – to czyn zabroniony (występek lub zbrodnia), gdzie możemy postawić zarzut, że popełniający ten czyn mógł się zastosować do zakazu lub nakazu postępowania (wina w czynie zabronionym). Ograniczniki: a) zasada oportunizmu - niecelowe postępowanie zostaje umorzone b) znikomy stopień społecznej szkodliwości Kara może być konsekwencją tylko przestępstwa. (Nulla poena sine culpa/crimen.)

№7

№ 10

№8

5 Sekretarza Generalnego Rady Europy o odpowiednich postanowieniach tych ustaw. Artykuł 3 Żadne z postanowień niniejszego Protokołu nie może być uchylone na podstawie artykułu 15 Konwencji. Artykuł 4 Niedopuszczalne są jakiekolwiek zastrzeżenia wobec postanowień niniejszego Protokołu, składane na podstawie artykułu 64 Konwencji. (…) Jeżeli zachodzi kilka niezależnych od siebie podstaw do nadzwyczajnego złagodzenia albo obostrzenia kary, sąd może tylko jeden raz karę nadzwyczajnie złagodzić albo obostrzyć, biorąc pod uwagę łącznie zbiegające się podstawy łagodzenia albo obostrzenia. Art. 57. § 2. Jeżeli zbiegają się podstawy nadzwyczajnego złagodzenia i obostrzenia, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie albo obostrzenie kary. art. 60. § 7. – nadzwyczajne złagodzenie kary, środki № 12 poddania sprawcy próbie – warunkowe umorzenie postępowania (tylko w sytuacji lekkiego przestępstwa [maksymalna kara – do 3 lat], gdy sprawca nie był uprzednio karany, niska szkodliwość społeczna, istnieje prawdopodobieństwo poprawy). – stosowane do 2 lat. - warunkowe zawieszenie wykonania kary – sprawca skazany na maksymalnie 2 lata. Okres próby do 5 lat. Jeśli przez ten okres sprawca zachowuje się przyzwoicie, to skasowanie kary – przestępstwo uznaje się za niebyłe. - przedterminowe zwolnienie. Art. 60. § 7. Jeżeli czyn zagrożony jest alternatywnie karami wymienionymi w art. 32 pkt 1-3, nadzwyczajne złagodzenie kary polega na odstąpieniu od wymierzenia kary i orzeczeniu środka karnego wymienionego w art. 39 pkt 2-8; przepisu art. 61 § 2 nie stosuje się.

№ 10b

Obok kary mogą być orzekane środki karne - ich celem jest zwiększenie dolegliwości, ale mogą mieć też charakter rekompensacyjny (celem jest wyrównanie szkody), a także charakter zabezpieczający. Przykłady środków karnych: - pozbawienie praw publicznych - zakaz zajmowania określonego stanowisk - obowiązek unikania przebywania w określonych miejscach - zakaz prowadzenia pojazdów przepadek owoców przestępstwa, narzędzia przestępstwa - obowiązek naprawienia szkody (od spełnienie tego obowiązku zależeć będzie fakt wykonania kary) - nawiązka - świadczenie pieniężne - podanie wyroku do wiadomości publicznej Czasem mogą być orzeczone same tylko środki karne: Art. 57. § 1.

№ 11

5

6 Art. 32. Karami są: 1) grzywna, 2) ograniczenie wolności, 3) pozbawienie wolności, 4) 25 lat pozbawienia wolności, 5) dożywotnie pozbawienie wolności. Art. 39. Środkami karnymi są: 1) pozbawienie praw publicznych, 2) zakaz zajmowania określonego stanowiska, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności gospodarczej, 2a) zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub z opieką nad nimi, 2b) obowiązek powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania się z określonymi osobami lub zakaz opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu, 3) zakaz prowadzenia pojazdów, 4) przepadek, 5) obowiązek naprawienia szkody, 6) nawiązka, 7) świadczenie pieniężne, 8) podanie wyroku do publicznej wiadomości. Art. 61. § 1. 6 Sąd może odstąpić od wymierzenia kary w wypadkach przewidzianych w ustawie oraz w wypadku określonym w art. 60 § 3, zwłaszcza gdy rola sprawcy w popełnieniu przestępstwa była podrzędna, a przekazane informacje przyczyniły się do zapobieżenia popełnieniu innego przestępstwa. Art. 61. § 2. Odstępując od wymierzenia kary, sąd może również odstąpić od wymierzenia środka karnego, chociażby jego orzeczenie było obowiązkowe. Środki związane z poddaniem sprawcy próbie (środki probacyjne): - art. 66 – warunkowe umorzenie postępowania - warunkowe zawieszenie - przedterminowe zwolnienie § 4 FUNKCJE PRAWA KARNEGO
16/10/06

№8

№ 13

№ 14

Funkcje prawa karnego różnią się pomiędzy poszczególnymi systemami – inne są one w totalitaryzmie, a inne w demokracji. W systemie totalitarnym za istotę przestępstwa uważa się niedanie posłuchu normom prawnym (w III Rzeszy - naruszenie obowiązku), natomiast w systemach demokratycznych uznaje się, że przestępstwo to naruszenie wartości, chroni się zatem dobro prawne, a nie autorytet władzy. Norma prawna z jednej strony wskazuje, jakie wartości są dla ustawodawcy ważne, a z drugiej jest nakazem zachowania skierowanym do adresata normy. Przestępstwo jest brakiem posłuchu ustawodawcy, to niepo-

7 słuszeństwo wobec władzy. Prawo karne ma służyć ochronie dobra prawnego (określonej wartości). Obecnie nie patrzy się na przestępstwo jako na nieposłuszeństwo władzy, ale właśnie jako na złamanie zasady, nieprzestrzeganie danej wartości. Kara to ograniczenie wolności, ma zatem zastosowanie art. 31. 3. Konstytucji RP: Art. 31. 3. Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. Musi zostać wykazane, że dane zachowanie godzi w jakieś wartości z art. 31. 3. Konstytucji RP i że karanie jest konieczne do ochrony tych wartości. leżące na drodze do realizacji zamierzonych celów. Funkcja gwarancyjna prawa karnego stanowi barierę wobec władzy. Demokracja kieruje się zasadą legalizmu – władzy nie wolno wszystkiego, do podjęcia działania przez władzę konieczna jest ustawowa kompetencja do tego, co chronić ma przed samowolą władzy. Szczególnie ważne jest to w przypadku prawa karnego – jest ono najbardziej dolegliwe. Nullum crimen sine lege poenali. Ograniczenie wolności poprzez karę może być wprowadzone tylko przez ustawę, co wynika z art. 31.3 i art. 42. 1. Konstytucji RP. Art. 42. 1. Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Zasada ta nie stoi na przeszkodzie ukaraniu za czyn, który w czasie jego popełnienia stanowił przestępstwo w myśl prawa międzynarodowego. NORMA SANKCJONUJĄCA → CZYN → KARA (tylko taka kolejność!) Art. 1. KK – To, co nie jest zakazane, jest dozwolone.

№ 14b

Społeczna szkodliwość czynu – wartość stopniowalna np. stopień społecznej szkodliwości obrazy jest mniejszy niż zabójstwa. Funkcja ochronna musi przekładać na zasadę proporcjonalności. Jest intensywniejsza w prawie karnym niż w innych dyscyplinach prawa. Funkcja gwarancyjna – spełnia specyficzną dla tej dyscypliny prawa funkcję. Inaczej funkcja ta realizowana jest w totalitaryzmie, a inaczej w demokracji. W systemie totalitarnym norma prawna ma likwidować przeszkody 7

№ 18

№ 15

Art. 1. § 1. Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Jednak rozporządzenie może doprecyzować zakaz wyrażony w ustawie. Ustawodawca musi opisać w przepisie zachowanie, które podlegać będzie karaniu. Nie ma oceniać tego zachowania. Opisanie czynu zabronionego

№ 19

№ 16

№ 17

8 nie zawsze jest możliwe, często wprowadza się określenia wartościujące, co osłabia funkcję gwarancyjną prawa karnego. Przykładowo art. 231. KK nie spełnia wszystkich cech tego opisu, rozstrzygnięcie pozostaje do oceny przez sędziego, gdyż nie da się doprecyzować, które konkretnie zachowanie jest nadużyciem funkcji. Art. 231. § 1. Funkcjonariusz publiczny, który, przekraczając swoje uprawnienia lub nie dopełniając obowiązków, działa na szkodę interesu publicznego lub prywatnego, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Art. 231. § 2. Jeżeli sprawca dopuszcza się czynu określonego w § 1 w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Art. 231. § 3. Jeżeli sprawca czynu określonego w § 1 działa nieumyślnie i wyrządza istotną szkodę, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Art. 231. § 4. Przepisu § 2 nie stosuje się, jeżeli czyn wyczerpuje znamiona czynu zabronionego określonego w art. 228. Inne funkcje praw karnego: • Funkcja sprawiedliwościowa – czyli zapewnienie poczucie sprawiedliwości • Funkcja prewencyjna: - prewencja ogólna - wprowadzenie zakazu działać będzie odstraszająco na potencjalnych sprawców – poczucie zagrożenia karą. Prawo karne spełniać będzie tę funkcję, jeśli społeczeństwo będzie widziało, że przestępstwa są wykrywane, a przestępcy karani. - prewencja indywidualna – oddziaływanie na sprawcę czynu poprzez zniechęcenie go do ponownego popełnienia przestępstwa (resocjalizacja), bądź odizolowanie sprawcy od społeczeństwa (kara dożywotniego pozbawienia wolności). § 5 H ISTORIA PRAWA KAR NEGO Cesare Beccaria – W 1764 roku napisał swoje najważniejsze dzieło - „O przestępstwach i karach”. Jako pierwszy sformułował zasadę Nullum crimen sine lege. Była to odpowiedź na czasy absolutyzmu i samowolę władzy. Francuska Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela oraz kodeksy oświecenia zawierały idee wzięte od Beccarii. Stworzył on Nowoczesny Cesare podwaliny pod nowoczesne Beccaria we wdzianku, które prawo karne. jest trendy, a może nawet
jazzy.

№ 22

№ 20

Nawet z pozoru ściśle „opisowy” przepis (jak art. 148.1 kk – „Kto zabija człowieka…”) może stanowić problem – nie jest łatwe dokonanie oceny choćby tak fundamentalnych kwestii jak, kiedy zaczyna się człowiek? Kiedy zaczyna się jego ochrona? Kiedy mamy do czynienia jeszcze z przerwaniem ciąży, a kiedy już z zabiciem człowieka?. Należy dążyć do jak największej precyzji w opisie, jak najdalej posuniętej jednoznaczności.

№ 23

№ 21
8

9 Szkoła klasyczna – pierwsza połowa XIX wieku. „Nie ma odpowiedzialności bez wolności” – konieczne jest założenie, że człowiek jest wolny, że może swobodnie podejmować swoje decyzje o postępowaniu – indeterminizm. Na wolnej woli oparta jest wina → odpowiedzialność → kara. Szkoła klasyczna widziała odpłatę jako istotę kary. Kto wyrządził szkodę społeczeństwu, temu powinna być wymierzona kara będąca odpłatą za tę szkodę. Jedynym uzasadnieniem kary jest czyn, na który ta kara odpowiada. Kara nie jest zwrócona w przyszłość. Zwolennikiem tej teorii był między innymi Immanuel Kant. Szkoła klasyczna nie była w stanie powstrzymać wzrostu przestępczości spowodowanego rozwojem industrializacji. antropologiczne. Aby zapobiec przestępstwom, należy wcześniej interweniować – nie trzeba czekać na dokonanie czynu zabronionego. Zajęcie się sprawcą (kogo karzemy? – nie tylko za co karzemy?). Takie podejście jest jednak bardzo niebezpieczne, co pokazują wyraźnie historyczne doświadczenia XX wieku: Niemcy – lata 30-te – Żydzi uważani byli za urodzonych przestępców. ZSRR – stworzenie jednostki chorobowej – schizofrenia na bazie lęku przed socjalizmem. Prawo karne jako takie przestaje mieć rację bytu. Franciszek Liszt – określił typy № 26 sprawców (niepoprawni, przypadkowi, okazjonalni). Był prekursorem szkoły socjologicznej. Koncentrował się na pojedynczym przestępcy. Liszt zastosował trójpodział sprawców – w zależności od typu sprawcy stosować Liszt, powinno się inny środek Franciszek węgierski kompozytor. zabezpieczający: Czy miał on coś wspólnego * wobec przestępców ze szkołą socjologiczną niepoprawnych - eliminacja prawa karnego? Nie mam lub długotrwała izolacja, pojęcia, ale innego zdjęcia * wobec „okolicznościowych" nie znalazłem. przestępców niewymagających poprawy — środki odstraszające, * wobec nadających się do poprawy – reedukacja. 9

№ 24

№ 25

Pozytywizm – druga połowa XIX wieku. Przedstawicielami byli m. in. Spencer i Comte. Przestępczość (zjawisko społeczne) musimy uzasadniać w oparciu o metodologię nauk ścisłych (naturalizm). Cesare Lombroso – 1876 r. „Człowiek – zbrodniarz”. Według niego przestępstwo to wyraz atawizmu, wyraz wrodzonej skłonności do przestępczości. Odrzucenie indeterminizmu i przejście do determinizmu – człowiek nie ma wolnej woli. Włoch Cesare Lombroso. Przypisywanie pewnych Podobno w dzieciństwie chciał wrodzonych skłonności być hackerem komputerowym. (w tym do popełniania przestępstw) osobom mającym dane cechy

10 Perspektywa poprawy ma wyznaczać stosowanie odpowiednich kar. Idea zawieszenia wykonywania kary na próbę. Dwutorowość Kodeksu karnego: 1. Odpowiedzialność oparta na winie – kary. 2. Dla sprawców szczególnie niebezpiecznych środki zabezpieczające. 1932 – Kodeks karny Makarewicza – jeden z pierwszych w Europie dwutorowych kodeksów karnych. obrona społeczna nie neguje podstawowych zasad współczesnego prawa karnego: nulla poena, nullum crimen sine lege. § 6 ŹRÓDŁA PRAWA KARNEGO

№ 30 27 №

Norma zakazująca bądź nakazująca określone zachowanie. Przepis prawny – jednostka tekstu prawnego Norma prawna – reguła postępowania dekodowana z przepisu (przepisów) prawnego(ych) Norma sankcjonowana a sankcjonująca. 1. Norma sankcjonowana – adresatem jest każdy – „nie narażaj innej osoby na niebezpieczeństwo”. 2. Norma sankcjonująca – adresatem jest sąd – norma ta nakłada na niego kompetencje i obowiązek - „kto naraża innego na niebezpieczeństwo, podlega karze…”. Nie każda norma sankcjonowana musi przerodzić się w normę sankcjonującą, ponieważ nie każdy czyn zabroniony jest karalny. Budowa Kodeksu karnego: - część ogólna - część szczegółowa – katalog przestępstw - część wojskowa
Budowa Kodeksu karnego, styczeń 1997 roku – prace nadzoruje profesor Andrzej Zoll. Terminy gonią.
23/10/06

№ 28

№ 29

Neopozytywizm – ruch nowej obrony społecznej. 1. Filippo Gramatica – Włoch – nurt radykalny. Przestępstwo jest objawem społecznego nieprzystosowania się jednostki. Nie ma tu mowy o winie, wolnej woli, karze. Trzeba mówić o stopniu nieprzystosowania społecznego. Kara powinna zostać zastąpiona przez środki obrony społecznej. Sięgnięcie po środki obrony społecznej nie musi być poprzedzone popełnieniem przestępstwa - środki te stosuje się do osób uznanych za antyspołeczne, zaś wskaźnikami owej antyspołeczności miały być pewne ujemne zjawiska społeczne, uznawane za kryminogenne, np.: alkoholizm, prostytucja, próżniactwo i włóczęgostwo. Państwu brak jest kompetencji do wymierzania kary, jego obowiązkiem zaś jest resocjalizacja jednostek antyspołecznych. 2. Marc Ancel – Francuz – nurt umiarkowany (Ruch nowej obrony społecznej) nie żąda całkowitej rezygnacji z dotychczasowych metod wypracowanych przez prawo karne. Główny nacisk kładzie na resocjalizację, która zapewnić ma bezpieczeństwo społeczeństwu. Nowa 10

№ 31

№ 32

11 Art. 286 – oszustwo Art. 286. § 1. Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Art. 286. § 2. Tej samej karze podlega, kto żąda korzyści majątkowej w zamian za zwrot bezprawnie zabranej rzeczy. Art. 288 – zniszczenia cudzego mienia Art. 288. § 1. Kto cudzą rzecz niszczy, uszkadza lub czyni niezdatną do użytku, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Nieumyślność musi być wyraźnie stwierdzona w przepisie ustawy – art. 8. KK Art. 8. Zbrodnię można popełnić tylko umyślnie; występek można popełnić także nieumyślnie, jeżeli ustawa tak stanowi.

11

12

Roz dzi ał 2 .

Nau ka o pr ze st ęps twi e

№ 33

§ 1. STRUK TURA PRZESTĘPSTWA Najbardziej ustawodawca. kryminogennym czynnikiem jest

№ 34

Benning (początek XX w.): Przestępstwo – bezprawny (= sprzeczny z porządkiem prawnym, bez okoliczności usprawiedliwiających), zawiniony czyn, który realizuje znamiona czynu zabronionego. Ważna jest kolejność: 1. 2. 3. 4. Czyn W pełni realizujący znamię czynu zabronionego. Bezprawny Zawiniony

№ 35

Wszystko, co jest opisowe należy do typu czynu zabronionego. Wszystko, co jest ocenne należy do bezprawności. Wszystko, co jest podmiotowe, to problem winy. Wszystko, co jest przedmiotowe, to problem…

№ 36
12

13 Nauka radziecka wyróżniła 4 elementy przestępstwa: 1. Podmiot przestępstwa (czyli osoba zdolna do poniesienia odpowiedzialności) 2. Strona przedmiotowa przestępstwa (czyli to, co się zdarzyło) 3. Przedmiot przestępstwa 4. Strona podmiotowa przestępstwa (wina lub brak winy)

№ 39b

Spojrzenie socjalne (społeczne): Czyn to reakcja człowieka na otaczającą go rzeczywistość, która jest niezgodna z przepisami prawa. Reakcja ta może być zarówna czynna jak i bierna. Czyn jest kategorią normatywną.

Czyn
Spojrzenie naturalistyczno-kauzalne:

Zaniechanie będzie przedmiotem zainteresowanie o tyle, o ile istniała faktyczna, fizyczna możliwość wyboru. Jeśli możliwe było zachowanie się w inny sposób, to był № 37to czyn. Jeśli takiej możliwości nie było (np. w sytuacji przymusu psychicznego absolutnego), to czynu nie było.

№ 40

Czyn zabroniony
Jeśli czyn jest sprzeczny z normą zachowania, to jest on czynem zabronionym.

Czyn – uzewnętrznione zachowanie człowieka, które charakteryzuje się zdolnością dopasowania ruchów do potrzeb realizacji wyobrażonego celu; jest wynikiem impulsu woli człowieka. Zaniechanie – niedziałanie w sytuacji, gdy działanie było oczekiwane. Należy zwrócić uwagę na to, iż sama bezczynność, bez elementu oczekiwania, nie jest zaniechaniem. Zaniechanie wiąże się z obowiązkiem (element normatywny). Spojrzenie finalistyczne:

Aby czyn naruszył normę, musi nastąpić atak na dobro № 38prawne (społeczna szkodliwość zachowania): - naruszenie dobra - narażenie dobra na niebezpieczeństwo Ponadto, aby czyn mógł być uznany za sprzeczny z normą sankcjonowaną, musi także naruszać reguły postępowania z dobrem prawnym.

Czyn – działanie celowe – wyobrażamy sobie jakiś cel oraz drogę działania prowadzącą do dojścia do tego celu i podejmujemy to działanie.

№ 39 Czyn bezprawny № 41
Czyn bezprawny to taki, który naruszył normę sankcjonowaną i nie było przy tym kontratypu (czyli sytuacji wyłączającej bezprawność czynu, usprawiedliwiającej naruszenie danego dobra prawnego w wyniku kolizji z innym dobrem). Warunkiem stwierdzenia karalności jest stwierdzenie bezprawności, czyli sprzeczność z porządkiem prawnym.

Czyn to tylko aktywność. Przestępstwem będzie czyn lub niewypełnienie obowiązku (które nie jest częścią № 42 czynu).

13

14 Czyn może być zabroniony, a jednocześnie nie musi być № 46 karalny. Ma to miejsce przykładowo przy wyłączeniu karalności przez czynny żal. Bezprawność jest pierwotna w stosunku do karalności.

Wina – Czy moglibyśmy od zachowania zgodnego z prawem?

sprawcy

wymagać

Społeczna szkodliwość

§ 2 ZNAMIONA № 47 № 43

C ZYNU ZABRONIONEGO znamion typu

6/11/06

Tylko czyn społecznie szkodliwy może być przestępstwem (materialne określenie przestępstwa). Społeczna szkodliwość – dwie płaszczyzny: a) do ustawodawcy: „Nie możesz ustalić, że czyn jest przestępstwem, jeśli № 48 nie wykażesz, że czyn ten jest szkodliwy społecznie.” b) do sędziego: „Ty uważaj, bo to, że jakiś czyn jest karalny, to nie znaczy, że czyn realizujący znamiona typu zabronionego realizuje też postulat społecznej szkodliwości.” № 49 Art. 1 § 2 kk Nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma. Zasada oportunizmu – prokurator postępowanie, jeśli uzna to za zasadne. ma wszcząć

Strukturalny podział zabronionego: a) obligatoryjne b) fakultatywne Znamiona obligatoryjne:

czynu

1. Podmiot przestępstwa 2. Przedmiot przestępstwa 3. Strona podmiotowa 1. Podmiot– Kto podlega karze?: • • Przestępstwo powszechne - jeśli każdy Przestępstwa indywidualne – tylko wskazana osoba jest bądź powszechne,

№ 44

Karygodność i wina

Każde przestępstwo bądź indywidualne.

Przestępstwo zaniechania jest zawsze przestępstwem indywidualnym (odpowiedzialność ciąży tylko na Karygodność to społeczna szkodliwość większa № 45 gwarancie – czyli na tym, na kim ciążył szczególny niż znikoma. Musi istnieć karygodność, by uznać czyn prawny obowiązek, wynikający np. z ustawy czy umowy.). za karalny.

14

15 Zbrodnia może być popełniona tylko umyślnie. Nieumyślność musi być wskazana przez ustawę. Art. 2. Odpowiedzialności karnej za przestępstwo54 № skutkowe popełnione przez zaniechanie podlega ten tylko, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutków. Jeden czyn może polegać i na działaniu, i na zaniechaniu – np. fałszowanie księgi kupieckiej polegać może na wprowadzeniu danych nieprawdziwych (działanie), jak i na niewprowadzaniu danych prawdziwych (zaniechanie). 2. Co jest przedmiotem przestępstwa? - zachowanie człowieka - reakcja na świat zewnętrzny (przestępstwa formalne) - skutki zachowania także należą do istoty czynu (przestępstwa materialne) 3. Strona podmiotowa czynu: stosunek psychiczny sprawcy do czynu (nie mylić z podmiotem) a) czyn umyślny b) czyn nieumyślny c) czyn umyślno – nieumyślny Formy kombinowane – art. 9. § 3. KK

Art. 9. § 3. Sprawca ponosi surowszą odpowiedzialność, № 50którą ustawa uzależnia od określonego następstwa czynu zabronionego, jeżeli następstwo to przewidywał albo mógł przewidzieć. Art. 158. KK – Bójka

№ 51Art. 158. § 2. KK – Bójka z następstwem w postaci
ciężkiego uszczerbku. Art. 158. § 3. KK – Bójka z następstwem w postaci śmierci. Art. 158. § 1.

№ 52Kto bierze udział w bójce lub pobiciu, w którym
naraża się człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo nastąpienie skutku określonego w art. 156 § 1 [ciężki uszczerbek na zdrowiu – red.] lub w art. 157 § 1 [naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia- red.], podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Art. 158. § 2. Jeżeli następstwem bójki lub pobicia jest ciężki uszczerbek na zdrowiu człowieka, sprawca

d) czyn nieumyślno – nieumyślny

}

art. 9. § 3. KK

№ 53
15

16 podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Art. 158. § 3. Jeżeli następstwem bójki lub pobicia jest śmierć człowieka, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Nieumyślność następstwa wynika z art. 9. § 3. KK. Znamiona fakultatywne: Ustawodawca musi posługiwać się znamionami opisującymi, wynika to z zasady nullum crimen sine lege. Znamiona ocenne stosowane są wtedy, gdy znamiona opisujące nie wystarczają (np. art. 231. KK – brak jest jakiegokolwiek opisu – nie ma nawet mowy o opisie funkcjonariusza publicznego – jest określany niekiedy ocennie, podobnie jak ocenne jest „działanie na szkodę”). Znamionami cennymi należy posługiwać się bardzo ostrożnie.

Kodeks karny jest napisany językiem potocznym, jednak niekiedy niezbędne jest posługiwanie się językiem № 55specjalistycznym – np. pojęcia epidemii, choroby 1. Przedmiot czynności wykonawczej - (Coś innego najczęściej zagrażającej życiu (podział na znamiona niż przedmiot przestępstwa – przedmiot przestępstwa potoczne i odsyłające). to dobro chronione przez normę prawną). Art. 148. KK: № 59 Znamiona: Przedmiot przestępstwa – życie ludzkie. a) pozytywne – wskazanie cech, które występują. Przedmiot czynności wykonawczej – człowiek (zabity). b) negatywne – wskazanie cech, które nie występują Przedmiot czynności wykonawczej nie musi być – np. „bez zezwolenia”. określony w przepisach – np. art. 231. KK. 2. Czynności modalne (znamiona modalne) – № 56 № 60 § 3 PRZY CZYNA I SKUTEK okoliczności towarzyszące dokonaniu czynu: określony sposób, miejsce, czas działania. Ustalenie związku pomiędzy zachowaniem danej osoby, Działanie publiczne to określenie sposobu, niekoniecznie a przestępczym skutkiem jest niezbędne dla wydania miejsca (np. znieważenie dokonane w studiu radiowym, wyroku skazującego za popełnienie przestępstwa. przez mikrofon). Logiczny podział znamion: a) znamiona opisujące b) znamiona oceniające

№ 58

№ 61 № 57Skutek – zmiana w świecie zewnętrznym oderwana
od czynu.

№ 62

Obiektywne przypisanie skutku następuje, jeśli spełnione są dwa warunki: 16

17 1. Istnieje związek przyczynowy. 2. Istnieje związek normatywny

№ 63

Związek przyczynowy: W doktrynie prawa karnego przez długi czas operowano pojęciem związku przyczynowego. Wśród konstruowanych teorii przyczynowości (m. in. teoria związku adekwatnego, teoria warunku właściwego, teoria relewancji) najszerzej akceptowana była teoria warunkowości: John Stuart Mill – jeśli czyn był warunkiem koniecznym skutku (sine qua non), to znaczy, że № 67 był przyczyną skutku. Zatem jeśli usunęlibyśmy dane zachowanie z przebiegu przyczynowego i skutek nie nastąpiłby, wówczas uznalibyśmy, że zachowanie to było przyczyną skutku (jest to związek nieprawdziwy). Teoria ta była inaczej zwana teorią ekwiwalencji i dominowała do niedawna w polskiej doktrynie prawa karnego i orzecznictwie.

№ 66 Wady te próbowała usunąć teoria warunku właściwego zakładająca, że dla ustalenia przyczynowego powiązanie niezbędne jest ustalenie powiązania skutku (zmiany w świecie zewnętrznym) węzłem empirycznie sprawdzalnej prawidłowości z poprzedzającym owy skutek (zmianę) zachowaniem podmiotu. № 64
Teoria adekwatności – zakłada ona, że przyczyną dla skutku jest tylko takie zachowanie, którego normalnym (typowym) następstwem jest właśnie owy skutek. Związek taki oceniany jest ex ante mając na względnie wzorzec obiektywnego obserwatora o wiedzy i doświadczeniu rozważnego człowieka wzbogaconego o szczególną wiedzę i doświadczenie sprawcy.

№ 65Teoria relewancji – wprowadziła ona do prawa Wady tej teorii: karnego zagadnienie obiektywnego przypisania. • określa bardzo szeroki zakres zachowań Problem znaczenia związku przyczynowego został tutaj pozostających w John Stuart Mill się mylił. przerzucony na płaszczyznę typów czynów zabronionych. powiązaniu przyczynowym Przypisanie polegać będzie według zwolenników tej teorii ze skutkiem na: • nie umożliwia ustalenie 1. ustaleniu, czy zachodzi powiązanie powiązania przyczynowego w sytuacji, w której przyczynowe przy zastosowaniu metody przyczyna skutku jest nieznana. warunku sine qua non, • czasem uniemożliwia przypisaniu skutku w sytuacji, 2. następnie sprawdzeniu, czy powiązanie to ma kiedy był on spowodowany jednoczesnym działaniem znaczenie prawne (czy jest relewantne) kilku osób poprzez odwołanie się do znamion typu czynu
17

№ 68

18 zabronionego. Przykładowo – wykładnia zwrotu „powoduje śmierć” prowadzi do wniosku, że całkowicie nieadekwatne związki nie mają prawnego znaczenia, a więc nie mogą być uwzględniane, gdy ustawa mówi o „powodowaniu jakiegoś stanu rzeczy”.

Dla przypisania skutku muszą zostać spełnione wszystkie № 72 przesłanki przypisywalności: 1. Ustalenie na płaszczyźnie ontologicznej № 73 przebiegu przyczynowego pomiędzy zachowaniem się potencjalnego sprawcy a określonym w ustawie karnej negatywnym skutkiem. Przebieg ten należy przyjąć wówczas, gdy pomiędzy skutkiem Związek normatywny: a badanym zachowaniem można odtworzyć № 69 Obecnie doktryna prawa karnego jest powszechnie nieprzerwany łańcuch zdarzeń, w których przekonana, iż sama formuła związku przyczynowego nie wcześniejsze oddziałuje na późniejsze poprzez jest wystarczającym narzędziem dla wyznaczenia kręgu przekaz energii lub informacji. № podmiotów realizujących znamiona przedmiotowe typu74 Dla zbadania istnienia związku przyczynowego posłużyć czynu. Niezbędne stało się wprowadzenie może także test warunku właściwego – czy w świetle wyznacznika normatywnego, który umożliwiałby posiadanej przez nas wiedzy i doświadczenia możemy wyznaczanie spośród przyczynowo powiązanych stwierdzić, że dane zachowanie wywołuje określony zachowań tylko tych, które zasługują na ukaranie skutek. z punktu widzenia polityki kryminalnej. № Przypisywalny jest tylko ten stan rzeczy, który został75 2. Ustalenie na płaszczyźnie normatywnej przez dany podmiot spowodowany w wyniku powiązania między zachowaniem a skutkiem. sprowadzenia niedozwolonego niebezpieczeństwa Warunkiem takiego powiązania jest stwierdzenie, (ryzyka) jego powstania lub istotnego zwiększenia ryzyka że zachowanie sprawcy stworzyło, oceniane już istniejącego w razie zrealizowania się tego właśnie ex ante, wysokie prawdopodobieństwo niebezpieczeństwa (ryzyka) w postaci skutku wystąpienia ustalonego wcześniej (pkt 1.) spełniającego znamiona typu czynu. przebiegu przyczynowego. Zatem zachowanie sprawcy połączone było ze skutkiem, a więc naruszyło normę sankcjonowaną, № 70 Związek właściwy: która zakazywała spowodowania tego skutku. Jeśli zawsze, gdy A, następuje B i nie było takiego C, po którym następowałoby B. № 76 Stworzenie owego wysokiego prawdopodobieństwa wystąpienia ustalonego przebiegu przyczynowego Model obiektywnego przypisania skutku przy № 71oznacza, że dane zachowanie narusza reguły przestępstwach materialnych z działania:

№ 77

18

19 postępowania (reguły ostrożności) obowiązujące w danej sytuacji. Jeśli wysokie prawdopodobieństwo wystąpienia konkretnego przebiegu przyczynowego było rozpoznawalne ex ante, oznacza to, że skutek był obiektywnie przewidywalny. Nie jest to jednak wystarczające w przypadku, gdy do czynienia mamy regułami ostrożności sformułowanymi z uwagi na dopuszczenie zachowań № 82 przydatnych społecznie, które jednak z zasady są ryzykowne. W takim wypadku, dla stwierdzenia obiektywnego przypisania skutku na płaszczyźnie normatywnej konieczne jest jeszcze wykazanie, iż w skutku urzeczywistniło się niebezpieczeństwo, przed którym przestrzeganie danych reguł ostrożności miało chronić. Oceniane jest to ex post. podjęciem tej czynności, czy też w trakcie jej przeprowadzenia) nakazów określonego działania, wynikających z reguł postępowania z dobrem prawnym. Jednak w przypadku, kiedy stworzenie zagrożenia jest № 81 niejako dozwolone, do czynienia mamy z naruszeniem normy nakazu podjęcia określonego działania, a więc z odpowiedzialnością za zaniechanie.

№ 78

Przy zaniechaniu nie ma związku przyczynowego ze skutkiem. Przyczyną zmian jest co innego, co innego wywołuje przyczynę. Zaniechanie nie przerywa związku przyczynowo – skutkowego, który doprowadza do nastąpienia skutku. Gwarant ma obowiązek przerwania tego związku, jeśli go nie przerywa, to popełnia przestępstwo. Gwarant ma szczególny № 79obowiązek, którego źródłem będzie ustawa (nie karna). Odpowiedzialność karna za spowodowanie skutku Przypisanie skutku – rola gwaranta. 13/11/06 pomimo stwierdzenia spełnienia powyższych przesłanek obiektywnego przypisania jest wykluczona w przypadku, tzw. negatywnych przesłanek obiektywnego przypisania, § 4 GWARAN T tj. przede wszystkim włączenia się zakresu № 83 odpowiedzialności osoby trzeciej. Szczególny prawny obowiązek może wynikać Jeżeli sprowadzenie wysokiego niebezpieczeństwa № 80 np.: powstania skutku było konsekwencją działania sprawcy (działanie sprawcy zainicjowało określony przebieg - z ustawy – art. 44 przyczynowy, który potem doprowadził do prawnokarnie Kodeksu drogowego – relewantnego skutku), to do badania czy spełnione Każdy, kto bierze udział w zostały przesłanki obiektywnego przypisania skutku wypadku, ma obowiązek stosujemy przedstawiony powyżej schemat, pomimo udzielenia pomocy. tego, iż sprzeczność tego zachowania z normą Czy ta matka gapiąc się w obiektyw sankcjonowaną jest wynikiem nieprzestrzegania (przed należycie Art. 44. 1. wykonuje szczególne
prawne obowiązki gwaranta? Tę bulwersującą sprawę, na wniosek 19 samego Prokuratora Generalnego, bada już prokuratura.

20 Kierujący pojazdem w razie uczestniczenia w wypadku drogowym jest obowiązany: 1) zatrzymać pojazd, nie powodując przy tym zagrożenia bezpieczeństwa ruchu drogowego; 2) przedsięwziąć odpowiednie środki w celu zapewnienia bezpieczeństwa ruchu w miejscu wypadku; 3) niezwłocznie usunąć pojazd z miejsca86 № wypadku, aby nie powodował zagrożenia lub tamowania ruchu, jeżeli nie ma zabitego lub rannego; 4) podać swoje dane personalne, dane № personalne właściciela lub posiadacza pojazdu87 oraz dane dotyczące zakładu ubezpieczeń, z którym zawarta jest umowa obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, na żądanie osoby uczestniczącej w wypadku. Art. 44. 2. Jeżeli w wypadku jest zabity lub ranny, kierujący pojazdem jest obowiązany ponadto: 1) udzielić niezbędnej pomocy ofiarom wypadku oraz wezwać pogotowie ratunkowe i Policję; 2) nie podejmować czynności, które mogłyby № 88 utrudnić ustalenie przebiegu wypadku; 3) pozostać na miejscu wypadku, a jeżeli wezwanie pogotowia lub Policji wymaga oddalenia się – niezwłocznie powrócić na to miejsce. Czy nieudzielający pomocy może odpowiadać za skutek,89 № jakim jest następstwo nieudzielania pomocy? Na sprawcy wypadku ciąży szczególny prawny obowiązek – może odpowiadać za skutek. Uczestnicy inni – odpowiadają na zasadach ogólnych (art. 162 KK). Jeżeli sprawca nie udzieli pomocy, a skutkiem będzie № 85 śmierć – może on odpowiadać nawet z art. 148. KK - z normy konkretno – indywidualnej – np. umowa o pracę; umowa, która zobowiązuje do opieki nad dzieckiem itp. Są one źródłami szczególnych obowiązków. Źródłem takich szczególnych obowiązków może być też faktyczne zobowiązanie się do troski o określone dobro, przykładowo, jeśli opiekujemy się np. zagubionym dzieckiem, wówczas aż do momentu powierzenia dziecka innemu opiekunowi (policjantowi, rodzicowi…) sami przejmujemy funkcję gwaranta bezpieczeństwa dziecka. Jeśli coś stanie się dziecku, gdy prowadzimy je na posterunek policji, my za to odpowiadamy. Przykładowa sytuacja: Opiekunka do dziecka ma przyjść o 7.00. Rodzice o 6.30 wychodzą z domu, wychodząc z założenia, że opiekunka przyjdzie, a dziecko śpi, więc nic mu się nie stanie. Opiekunka jednak nie przychodzi, bo stwierdza przykładowo, że rzuca pracę. Kto odpowiada za bezpieczeństwo dziecka w ciągu dnia?

№ 84

20

21 Tylko i wyłącznie rodzice! O byciu gwarantem decyduje podjęcie faktycznych działań. Opiekunka nie przyszła, więc działań nie podjęła. Może ona ponieść jedynie odpowiedzialność cywilną za niewykonaną umowę, ale nie odpowiedzialność karną.

Charakter obowiązku gwaranta: 1. Zabezpieczenie konkretnego dobra przed jakimkolwiek niebezpieczeństwem pochodzącym z jakiegokolwiek źródła (np. rodzic opiekujący się dzieckiem) 2. Zabezpieczenie jakiegokolwiek dobra przed określonym niebezpieczeństwem. (Właściciel niebezpiecznego psa ma obowiązek zabezpieczenia wszystkiego, co pies ten może pogryźć przed działaniem swego psa) 3. Zabezpieczenie określonych dóbr przed określonym niebezpieczeństwem (pracownik odpowiedzialny za zabezpieczenie zdrowia innych pracowników przed niebezpieczeństwem ze strony maszyn w zakładzie pracy) § 5 STRONA P ODMIOTOWA C ZYNU ZABRON IONEGO - UMYŚLNOŚĆ Jeżeli czyn jest umyślny bądź nieumyślny na gruncie Kodeksu karnego, to jest on ciągle karalny. W Kodeksie karnym nie ma mowy o pojęciu winy. Wina i umyślność to dwie różne kategorie ontologiczne. Umyślne – art. 9. § 1.

№ 92

№ 90

ze spowodowania swoim uprzednim zachowaniem niebezpieczeństwa dla dobra prawnego (np. pozostawienie przez elektryka niezabezpieczonej instalacji). Problem, bo na gruncie art. 2. KK musi być prawny szczególny obowiązek. Jednak znajdujemy odpowiedni przepis – art. 439. KC. Art. 2. KK Odpowiedzialności karnej za przestępstwo skutkowe popełnione przez zaniechanie podlega ten tylko, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi. Art. 439. KC Ten, komu wskutek zachowania się innej osoby, w szczególności wskutek braku należytego nadzoru nad № ruchem kierowanego przez nią przedsiębiorstwa lub zakładu93 albo nad stanem posiadanego przez nią budynku lub innego urządzenia, zagraża bezpośrednio szkoda, może żądać, ażeby osoba ta przedsięwzięła środki niezbędne do odwrócenia grożącego niebezpieczeństwa, a w razie potrzeby także, by dała odpowiednie zabezpieczenie.

Art. 9.§ 1. Szczególny obowiązek nie może wynikać z moralnych № 91Czyn zabroniony popełniony jest umyślnie, jeżeli zobowiązań (np. przyjaźni) – nie będzie sprawca ma zamiar jego popełnienia, to jest chce odpowiedzialności za skutek.

21

22 go popełnić albo przewidując popełnienia, na to się godzi. możliwość jego że coś co zabraliśmy nie jest nasze nie wpłynie na umyślność naszego czynu – chyba, że nie oddamy wówczas tej rzeczy). Świadomość znamion w dwóch postaciach: - konieczność realizacji znamion - możliwość realizacji znamion

№ 94 № 95

Umyślność jest pojęciem prawnym – technicznym. Nie jest do końca pojęciem potocznym. Na gruncie Kodeksu karnego zamiar nie równa się chęci. Zamiar – sprawca chce czyn popełnić albo przewidując możliwość jego popełnienia na to się godzi. Dwa aspekty zamiaru:

№ 99

1. Intelektualny – sformułowany nie wprost № 96 w art. 28. § 1. – konieczna jest świadomość wszystkich znamion przedmiotowych (a nie podmiotowych) typu czynu zabronionego, by mówić o umyślności. № 101 Teoria obojętności woli Woltera – sprawca № 97ani chce, żeby czyn zabroniony wystąpił, ani chce, Świadomość znamion przedmiotowych: żeby czyn zabroniony nie wystąpił – jest mu to obojętne. Na przykładzie przywłaszczenia – konieczna jest świadomość, że rzecz zabrana jest cudza. Jeśli zabieramy Teoria prawdopodobieństwa nastąpienia czynu coś przypadkowo, bo jest np. łudząco podobne do naszej № 102 Buchały – sprawca uświadamia sobie, że istnieje wysoki rzeczy, to nie ma mowy o świadomości, że rzecz ta była stopień prawdopodobieństwa nastąpienia czynu – wtedy cudza. Nie ma w tym wypadku podstaw do przyjęcia można przyjąć, że był zamiar wynikowy. umyślności.

2. Woluntatywny – chęć dokonania czynu № 100 zabronionego (zamiar bezpośredni – dolus directus). Jeśli wystąpił zamiar, to istnieje też świadomość konieczności realizacji znamion. (Terrorysta wysadzając most ma świadomość, że zabije też znajdujące się na nim osoby = chce zabić). Zamiar wynikowy – w literaturze niepoprawna nazwa: zamiar ewentualny (bo zamiar wynikowy to po łacinie dolus eventualis)

№ 103 Art. 30. KK – dla przyjęcia umyślności nie jest konieczna świadomość oceny prawnej czynu.
Świadomość znamion przedmiotowych po dokonaniu № 104 czynu nie ma wpływu na umyślność. (Jeśli dowiemy się,

Teoria ryzyka – sprawca podejmuje działanie pomimo tego, iż uświadamia sobie fakt, że ryzyko związane z jego № 98podjęciem nie jest społecznie akceptowane.

22

23 Koncepcja manifestacji woli (obiektywnej manifestacji woli) – sprawca przewidywał możliwość nastąpienia czynu zabronionego, ale nie zrobił nic, by przeciwdziałać temu czynowi – nie zamanifestował sprzeciwu wobec tego czynu. Gdyby sprawca podjął środki mające zapobiec popełnieniu czynu zabronionego, wówczas nie byłoby mowy o zamiarze wynikowym. Koincydencja zamiaru i zachowania – zamiar popełnienia czynu zabronionego musi być obecny przy popełnianiu tego czynu – musi towarzyszyć realizacji znamion. Nie można mówić o zamiarze, kiedy do czynienia mamy z akceptacją skutków po jego nastąpieniu (zamiar następczy). Co przy badaniu płaszczyzny intelektualnej typów czynów zabronionych zawierających znamiona ocenne?

№ 105

Koncepcja woli warunkowej Makarewicza – skutek przestępczy jest według sprawcy możliwy do zaistnienia, nie jest on jednak konieczny. Jednakże gdyby skutek ten zrealizował się, to sprawca godzi się na jego zaistnienie, pomimo, że do jego wystąpienia sprawca nie zmierzał i nie chciał go.

W przypadku znamion opisowych mamy do czynienia № 110 z przedstawieniem konkretnych elementów występujących w rzeczywistości, stąd brak jest potrzeby oceny i wartościowania tychże znamion. Dokonując subsumpcji stanu faktycznego pod normę prawną № 106 konieczne jest jedynie stwierdzenie, czy dany element, Zamiar wynikowy jest wtedy, gdy sprawca przewiduje będący desygnatem znamion danego typu czynu wysokie prawdopodobieństwo nastąpienia czynu i nie zabronionego występuje w rzeczywistości. № 111 robi nic, żeby temu zapobiec. Dużo bardziej problematyczna może być kwestia stwierdzenia zrealizowania znamion ocennych typu № 107 Należy zwrócić uwagę, że działania te nie muszą czynu zabronionego. W ich przypadku dla oddania obiektywnie prowadzić do zmniejszenia bezprawia nie wystarczy sam opis, wobec czego prawdopodobieństwa wystąpienia przestępnego skutku konieczne jest dokonanie oceny i wartościowania. to według sprawcy podjęta przez niego aktywność ma Niekiedy jednak znamiona ocenne są bezwzględnie ostre prowadzić do takiego rezultatu – wystarczy dzięki wprowadzeniu definicji legalnych – np. art. 115. przeświadczenie sprawcy, że jego działania zmniejszają KK. prawdopodobieństwo zaistnienia skutku. № 112 108 № Przy ocenie płaszczyzny intelektualnej sprawcy czynu Nie jest wymagane, aby sprawca miał świadomość zabronionego zawierającego w swym opisie znamiona szczegółowych aspektów związku przyczynowego swojego ocenne brać musimy pod uwagę obecność w świadomości zachowania ze skutkiem – wystarczy wiedza, jaki jest sprawcy: skutek podjęcia danego zachowania. - istnienie w rzeczywistości desygnatu danego znamienia

№ 109
23

24 - społecznej oceny odniesionej do danej treści czy przedmiotu Nie będzie miało znaczenia, że sprawca wykazuje się odmienną od społecznej oceną w sytuacji, gdy jest on świadom tej rozbieżności. Istnieć zatem będzie możliwość przypisania sprawcy zamiaru. Przykładowo – sprawca uważa, że użyte przez niego słowa nie są obraźliwe, jednak ma świadomość, iż powszechnie są one uznawane za znieważające. W nauce prawa karnego wyróżnić także możemy następujące rodzaje zamiaru:

№ 113

- zamiar afektywny (dolus affectivus; affectdolus) – № 116 podjęcie decyzji następuje pod wpływem silnego wzburzenia, ocena sytuacji przez sprawcę jest dokonana nieracjonalnie. - zamiar przemyślany (dolus premeditatis) – № 117 poprzedzony długotrwałym procesem podejmowania decyzji, przemyśleniami i planowaniem. Jego powzięcie poprzedza dłuższe zastanowienie. Podobnie jak w przypadku zamiaru nagłego brak jest podstaw do wyróżnienia zamiaru przemyślanego na gruncie obowiązującego Kodeksu karnego.

- zamiar quasi – ewentualny - polegać ma na № 118 114 zamiar ogólny (dolus generalis) – sprawca działa tym, № że sprawca – przy braku pewności co do wystąpienia umyślnie, jednak nie precyzuje rodzaju skutku, jednego ze znamion (bądź ich większej ilości) czynu do którego dąży (przy przestępstwach przeciwko zabronionego – chce zachowania się objętego życiu i zdrowiu - stopnia uszkodzenia ciała; przy znamieniem czasownikowym. (np. Sprawca obcuje przestępstwach przeciwko mieniu, przy typach, płciowo z dziewczyną, ale nie ma pewności czy ma ona w których karalność uzależniona jest od znamienia ukończone 15 lat.). Zamiast quasi – woluntatywny jest ilościowego – wartości zagarniętego mienia). rozumiany jako odmiana zamiaru bezpośredniego. W takich sytuacjach przypisuje się mu, iż miał Obecnie rozróżnia się jednak zamiar bezpośredni zamiar spowodować skutek, jaki obiektywnie od wynikowego na podstawie woli, która odnosi się wystąpił.. Przyjmuje się, że jeżeli sprawca – do całości popełnianego czynu. Tak więc w sytuacji przykładowo – chcąc dokonać uszkodzenia ciała gdy sprawca chce popełnienia czynu, mówimy o zamiarze bezpośrednim, a gdy jedynie godzi się na jego rywala pobił go nieprecyzując w swojej świadomości, popełnienie, do czynienia mamy z zamiarem wynikowym. czy dokona tylko lekkiego czy średniego uszkodzenia - zamiar nagły (dolus directus repentinus) – podjęcie № 115 powstałego decyzji i przystąpienie do realizacji następuje szybko generalis. i nagle. Na gruncie aktualnego Kodeksu karnego nie da się jednak wyróżnić zamiaru nagłego. 24

ciała, to należy jego czyn zakwalifikować według skutku przyjmując właśnie dolus

25 Jednak zamiar ogólny to słaby punkt Kodeksu karnego i poglądów doktryny – nie musimy decydować, jaki był konkretny zamiar sprawcy czynu – zdecydują skutki. Jest to bardzo zła praktyka, bowiem nie jest wówczas realizowana funkcja gwarancyjna prawa karnego. Ostatnie orzecznictwo sądów odrzuca stosowanie zamiaru ogólnego, uznając go za skrót dowodowy. Art. 278. § 1. Kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. § 6 NIE UMYŚLNOŚĆ. FORMY MIESZAN E

№ 119

№ 120

Przykłady umieszczenia znamienia w wybranych przepisach Kodeksu karnego: Art. 18. § 2. KK – „chcąc”.

zamiaru

Art. 18. § 2. Odpowiada za podżeganie, kto chcąc, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, nakłania ją do tego. Art. 16 - cel (zamiar) jest konieczny. Art. 16. § 1. Przygotowanie zachodzi tylko wtedy, gdy sprawca w celu popełnienia czynu zabronionego podejmuje czynności mające stworzyć warunki do przedsięwzięcia czynu zmierzającego № 121 bezpośrednio do jego dokonania, w szczególności w tymże celu wchodzi w porozumienie z inną osobą, uzyskuje lub przysposabia środki, zbiera informacje lub sporządza plan działania. Art. 278 – „w celu przywłaszczenia”

Kodeks Makarewicza określał nieumyślność jako sytuację, gdy sprawca przewidywał, ale bezpodstawnie założył, że uniknie popełnienia czynu (lekkomyślność), bądź gdy nie przewidywał, ale mógł lub powinien był przewidzieć (niedbalstwo) – art. 14. § 2. Kodeksu karnego z 1932 roku. Art. 14. § 2. Kodeksu karnego z 1932 roku Przestępstwo nieumyślne zachodzi zarówno wtedy, gdy sprawca możliwość skutku przestępnego przewiduje, lecz bezpodstawnie przypuszcza, że go uniknie, jak i wtedy, gdy skutku przestępnego lub przestępności działania sprawca nie przewiduje, choć może lub powinien przewidzieć. Na gruncie tej regulacji wyróżniano płaszczyzny – faktyczną i ocenną: dwie różne

- Przewidywanie możliwość skutku przestępnego było faktem. -„Bezpodstawne założenie o uniknięciu” to kwestia czegoś ocennego.

№ 122
25

26 Obecny Kodeks karny: Czyn jest popełniony nieumyślnie, jeśli spełnione są następujące przesłanki: - gdy sprawca nie ma zamiaru jego popełnienia - popełnia go jednak na skutek przekroczenia obowiązujących(ej) w danych okolicznościach reguł(y) ostrożności. - użycie niewłaściwego zepsutym samochodem). narzędzia (np. jazda

№ 123

Reguły ostrożności – czyli reguły postępowania z dobrem prawnym – to nieskodyfikowane zasady określające należyty sposób zachowania się w danej sytuacji, dzięki któremu możliwe jest zminimalizowanie już istniejącego bądź potencjalnego niebezpieczeństwa dla dobra prawnego. Pozwalają one na nierezygnowanie z korzyści związanych z wykorzystaniem chronionego dobra prawnego w życiu codziennym. Aby nie zwiększać stopnia ryzyka dla tego dobra ponad społecznie akceptowany, reguły ostrożności dotyczą wymaganych kwalifikacji osób, użytego narzędzia i sposobu realizacji wykonywanej czynności, a także mogą określać zasady pracy w zespole i kierowania tą pracą.

Określenie zachowań, które nie są zgodne z regułami № 125 ostrożności, jest możliwe dzięki stworzeniu wzorca normatywnego, czyli przykładowo wzorca modelowego dobrego kierowcy, lekarza itp., a zatem osoby posiadającej w danej dziedzinie specjalistyczną wiedzę, która to oparta jest na przygotowaniu teoretycznym i praktycznym (czyli niezbędnym doświadczeniu), przy założeniu, że wykonywanie czynności cechuje staranność i sumienność.

Reguły te mają charakter obiektywny. Nie ma znaczenia, że konkretny kierowca nie posiada doświadczenia, które zakładane jest przed model dobrego kierowcy, albo też, że ktoś nie jest lekarzem, w sytuacji gdy podjął się wykonywania określonych czynności. W każdej z tych sytuacji obowiązywać będą taką osobę wyznaczone reguły. Niemniej jednak w sytuacji, gdy sprawca posiada szerszą wiedzę niż wzorzec normatywny, jego zachowanie oceniać będziemy biorąc pod uwagę tę przewagę № 124 A zatem możemy stwierdzić, że reguły ostrożności: informacyjną. - określają zdolność podmiotu do dokonania Oceny tej dokonywać zawsze będziemy z perspektywy ex № 127 określonej czynności – kwalifikacje podmiotu ante, a więc uwzględniając tylko te elementy, które były do działania (ktoś, kto nie ma prawa jazdy, nie może obiektywnie rozpoznawalne dla wzorca normatywnego. prowadzić samochodu, bo narusza regułę Należy odróżnić minimalną/maksymalną ostrożność bezpieczeństwa). od ostrożności wyznaczanej przy pomocy wzorca wadliwe wykonanie czynności (źle normatywnego, gdyż są to kryteria z różnych płaszczyzn. przeprowadzono operację, źle postawiono diagnozę) – Może zdarzyć się tak, że zachowanie reguł ostrożności a więc pozwala na zdefiniowanie błędu technicznego. będzie wymagało maksymalnej ostrożności.

№ 126

№ 128

26

27 Naruszenie reguły ostrożności może być wymuszone stanem wyższej konieczności. Wtedy jednak powinniśmy zachować dodatkową ostrożność (dodatkowe reguły ostrożności). Wysokość stopnia ostrożności powinna być proporcjonalna do stopnia nieprawidłowego zachowania się innego podmiotu, ciężkości warunków atmosferycznych, a więc im cięższe są te warunki, bądź im wyższy jest stopień nieprawidłowego zachowania się Zasada ograniczonego zaufania innego uczestnika ruchu, tym wyższy musi być stopień Jest ściśle związana z regułami ostrożności. Polega ona zachowanej przez nas ostrożności. na tym, że dopóki konkretny układ sytuacyjny nie Znamię „na skutek” z art. 9. § 2. KK wskazuje wykaże, że jakiś podmiot nie zamierza przestrzegać reguł na konieczność powiązania normatywnego pomiędzy ostrożności, należy przyjąć założenie, że będzie on ich naruszoną regułą a zrealizowanym typem czynu przestrzegał i dostosować do tego swoje własne zabronionego. Tak więc niezbędne jest wykazanie, zachowanie. Zasada ta ma zatem zastosowanie w że gdyby przestrzegano obowiązujących reguł sytuacjach, gdy działanie jednego podmiotu uzależnione ostrożności, to nie doszłoby do zrealizowania znamion jest od zachowania innych – przykładowo w ruchu czynu zabronionego. Powiązanie to zbadane jest już drogowym. zazwyczaj na etapie obiektywnego przypisania skutku. Dla jego dokonania stosuje się test warunku sine qua Art. 4. Prawa o ruchu drogowym z 1997 roku non. Dla przyjęcia nieumyślności konieczne jest także, Uczestnik ruchu i inna osoba znajdująca się na drodze mają aby miała miejsce jedna z dwóch sytuacji: prawo liczyć, że inni uczestnicy tego ruchu przestrzegają 1. Sprawca przewidywał możliwość popełnienia czynu przepisów ruchu drogowego, chyba że okoliczności wskazują № 133 zabronionego, czyli miał świadomość możliwości na możliwość odmiennego ich zachowania. zrealizowania swoim zachowaniem znamion typu czynu zabronionego. Sprawca przewidywał popełnienie Zakres zaufania zależy od szczególnej sytuacji – № 130 przestępstwa, a więc zapaliła mu się lampka, że możliwe przykładowo od konkretnych cech danej osoby, jest popełnienie przestępstwa. czy określonego zachowania innego podmiotu. W takiej wypadku mówimy o świadomej Zatem zupełnie inny zakres zaufania mieć będziemy nieumyślności. do doświadczonego kierowcy niż do dziecka bawiącego się przy drodze. 2. № 134 W momencie, w którym zachowanie uczestników ruchu № 131 „Sprawca mógł przewidzieć” popełnienie czynu zabronionego. wskazywać będzie, że nie zamierzają oni dostosować się do obowiązujących zasad ostrożności, należy porzucić Ten zapis w Kodeksie karnym jest dużym błędem. zasadę ograniczonego zaufania. Wynika z tego Należy ten zapis interpretować jako przewidywalność konieczność zachowania szczególnej ostrożności. 27

№ 129

№ 135

№ 132

28 czynu zabronionego (kryterium obiektywne). Możliwość popełnienia czynu zabronionego była przewidywalna, a więc sprawca miał możliwość uświadomienia sobie, że swoim zachowaniem może zrealizować znamiona przedmiotowe typu czynu zabronionego. Przewidywalność ta ma mieć charakter obiektywny, a więc przewidywalnym być musi, iż w konkretnym stanie faktycznym podjęcie określonego zachowanie doprowadzić może do zrealizowania znamion typu czynu zabronionego. Obiektywna przewidywalność jest niezależna od cech indywidualnych sprawcy, rozstrzyga się ją biorąc pod uwagę perspektywę modelowego dobrego obywatela znajdującego się w sytuacji sprawcy, przy czym należy mieć także na względzie szczególną wiedzę sprawcy. Innymi słowy, aby określić, czy istniała obiektywna przewidywalność możliwości popełnienia czynu zabronionego, należy odpowiedzieć na pytanie, czy znajdujący się w sytuacji sprawcy modelowy dobry obywatel, posiadający szczególną wiedzę sprawcy, byłby w stanie przewidzieć taką możliwość. № 139 Jednakże to, co zrobił sprawca, musi być normalnym skutkiem, zwykłą konsekwencją naruszenia zasad ostrożności, a więc nie można uznać za obiektywnie przewidywalne wystąpienie skutku, który powiązany jest co prawda z zachowaniem sprawcy naruszającym reguły ostrożności, ale następuje on w konsekwencji zaistnienia czynników, których rozpoznanie wymagałoby wiedzy szczególnej niewymaganej dla danej kategorii sprawcy. Podsumowując zatem w skrócie: - Świadoma nieumyślność – gdy sprawca przewidywał. - Nieświadoma nieumyślność – gdy mógł przewidzieć (tj. czyn był przewidywalny – stanowił normalne następstwo naruszenia reguł postępowania). Reguły ostrożności obowiązujące w danych okolicznościach stwarzają pewien standard postępowania (dla danych okoliczności, dane reguły postępowania).
20/11/06

Podstawowym warunkiem karalności za nieumyślność № 137 jest wprowadzenie klauzuli nieumyślności przez ustawodawcę. Bez tej klauzuli nie ma karalności za nieumyślność. Mieszana strona podmiotowa

№ 138

Oprócz typów umyślnych i nieumyślnych (w tym nieumyślno – nieumyślnych) Kodeks karny z 1997 r. zna także typy czynów zabronionych charakteryzujące się mieszaną stroną podmiotową tzw. typy umyślno – nieumyślne Art. 9. § 3. KK przewiduje surowszą karę za następstwo czynu zabronionego wtedy, gdy sprawca to następstwo przewidywał, bądź mógł przewidzieć (przestępstwo umyślno – nieumyślne). Oznacza to, że część znamion strony przedmiotowej – dokładnie określonych – musi być objęta umyślnością, natomiast w stosunku do pozostałej części znamion wystarczy jeżeli sprawcy uda się przypisać nieumyślność. Przykładami typów czynów zabronionych o umyślno – № 140 nieumyślnej stronie podmiotowej są: № 136 Art. 158. § 1. KK – przestępstwo umyślne. Art. 158. § 2. KK Nieumyślny skutek czynu

}

z 158. § 1. KK - mieszana strona podmiotowa.

28

29 Art. 158. § 3. KK Art. 158. § 1. Kto bierze udział w bójce lub pobiciu, w którym naraża się człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo nastąpienie skutku określonego w art. 156 § 1 [ciężki uszczerbek na zdrowiu – red.] lub w art. 157 § 1 [naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia- red.] , podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Art. 158. § 2. Jeżeli następstwem bójki lub pobicia jest ciężki uszczerbek na zdrowiu człowieka, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Art. 158. § 3. Jeżeli następstwem bójki lub pobicia jest śmierć człowieka, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Ale uwaga! inna osoba odniosła obrażenia ciała. Art. 177. § 2. KK – Następstwem wypadku jest śmierć bądź ciężki uszczerbek na zdrowiu. Art. 177. § 2. KK nie jest typem kwalifikowanym art. 177. § 1. KK – oba te przestępstwa są typami zasadniczymi, nie stosuje się zatem art. 9. § 3. KK Art. 177. § 1. Kto, naruszając, chociażby nieumyślnie, zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym, powoduje nieumyślnie wypadek, w którym inna osoba odniosła obrażenia ciała określone w art. 157 § 1 [naruszenie czynności narządu ciała lub lżejszy rozstrój zdrowia – red.] , podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Art. 177. § 2. Jeżeli następstwem wypadku jest śmierć innej osoby albo ciężki uszczerbek na jej zdrowiu, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Wyjątek – przestępstwo kwalifikowane przez nieumyślność następstwa. Art. 173. § 4. KK – typ kwalifikowany wobec 173. § 2. KK – ma zastosowanie art. 9. § 3. KK. Art. 173. § 1. Kto sprowadza katastrofę w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym zagrażającą życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Art. 173. § 2.

Art. 177. § 1. KK – spowodowanie wypadku, w którym № 141 Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. (…) Art. 173. § 4. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 2 jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Art. 163. § 1.

29

30 Kto sprowadza zdarzenie, które zagraża życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach, mające postać: 1) pożaru, 2) zawalenia się budowli, zalewu albo obsunięcia się ziemi, skał lub śniegu, 3) eksplozji materiałów wybuchowych lub łatwopalnych albo innego gwałtownego wyzwolenia energii, rozprzestrzeniania się substancji trujących, duszących lub parzących, 4) gwałtownego wyzwolenia energii jądrowej lub wyzwolenia promieniowania jonizującego, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Art. 163. § 2. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Art. 163. § 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12. (...) Art. 165. § 1. Kto sprowadza niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia wielu osób albo dla mienia w wielkich rozmiarach: 1) powodując zagrożenie epidemiologiczne lub szerzenie się choroby zakaźnej albo zarazy zwierzęcej lub roślinnej, 2) wyrabiając lub wprowadzając do obrotu szkodliwe dla zdrowia substancje, środki spożywcze lub inne artykuły powszechnego użytku lub też środki farmaceutyczne nie odpowiadające obowiązującym warunkom jakości, 3) powodując uszkodzenie lub unieruchomienie urządzenia użyteczności publicznej, w szczególności urządzenia dostarczającego wodę, światło, ciepło, gaz, energię albo urządzenia zabezpieczającego przed nastąpieniem niebezpieczeństwa powszechnego lub służącego do jego uchylenia, 4) zakłócając, uniemożliwiając lub w inny sposób wpływając na automatyczne przetwarzanie, gromadzenie lub przekazywanie danych informatycznych, 5) działając w inny sposób w okolicznościach szczególnie niebezpiecznych, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Art. 165. § 2. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Art. 165. § 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12. (...) Art. 9. § 3. KK zawiera tak zwaną generalną klauzulę nieumyślności odniesioną do następstw. Zgodnie z nią sprawca odpowiada za następstwo czynu 30

№ 142

31 zabronionego, które przewidywał, lub chociaż mógł przewidzieć. Reguła ta odnosi się do przestępstw kwalifikowanych przez następstwo, a więc kwalifikowanych przez element dynamiczny. Bez znaczenia pozostaje, czy typ podstawowy jest formalny, czy materialny, umyślny, czy nieumyślny. Jednakże typ kwalifikowany musi być typem materialnym, a w stosunku do następstw – nieumyślnym. Do innych przestępstw kwalifikowanych, przykładowo przez znamię statyczne, nie ma zastosowania klauzula z art. 9. § 3. KK. A więc nie będzie ona stosowana do czynów realizujących znamiona z art. 189. § 2. KK, czy art. 284. § 2. KK. Art. 284. § 1. Kto przywłaszcza sobie cudzą rzecz ruchomą lub prawo majątkowe, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Art. 284. § 2. Kto przywłaszcza sobie powierzoną mu rzecz ruchomą, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Jeżeli pozbawienie wolności trwało dłużej niż 7 dni lub łączyło się ze szczególnym udręczeniem, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. № 146 ... ani z czasem popełniania czynu zabronionego. Zbieg przepisów Z mieszaną stroną podmiotową do czynienia mamy także w innej sytuacji, mianowicie w przypadku zbiegu przepisów z art. 11. KK. Ten sam czyn przestępstwo. Art. 11. § 1. może stanowić tylko jedno

№ 143

№ 147

№ 144

№ 145

Nie mają tu z przedmiotem...

znaczenia

okoliczności

związane

Art. 11 § 2. Jeżeli czyn wyczerpuje znamiona określone w dwóch albo więcej przepisach ustawy karnej, sąd skazuje za jedno przestępstwo na podstawie wszystkich zbiegających się przepisów. Art. 11. § 3. W wypadku określonym w § 2 sąd wymierza karę na podstawie przepisu przewidującego karę najsurowszą, co nie stoi na przeszkodzie orzeczeniu innych środków przewidzianych w ustawie na podstawie wszystkich zbiegających się przepisów. Wówczas dla oddania zawartości kryminalnej № 148 zachowania konieczne jest zakwalifikowanie go z dwóch przepisów, z których niekiedy jeden jest typem nieumyślnym, a drugi umyślnym.

Art. 189. § 1. Kto pozbawia człowieka wolności, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Art. 189. § 2.

31

32 obowiązków, jak również postać zamiaru, motywację sprawcy, rodzaj naruszonych reguł ostrożności i stopień ich naruszenia. § 8 WINA Ustawodawca powinien uzasadnić wprowadzenie № 149 karalności danego czynu. Uzasadnieniem jest społeczna Dwa kierunki w definiowaniu winy: szkodliwość czynu. W niektórych projektach Konstytucji był zapis o konieczności karalności tylko w przypadku 1. Teoria psychologiczna – traktuje winę № 152 społecznej szkodliwości czynu. Sąd może obecnie zadać ontologicznie, jako pewną zaszłość. Istnieje pytanie prawne Trybunałowi Konstytucyjnemu, czy dany pewna relacja między sprawcą a czynem. czyn jest tak społecznie szkodliwy, aby konieczne było Co w przypadku nieświadomej nieumyślności? penalizowanie go. W każdym konkretnym przypadku Nie ma tam związku między czynem a sprawcą. należy stwierdzić, czy dany czyn był społecznie szkodliwy Ta reguła nie tłumaczy karalności nieświadomej i jaki był stopień tej szkodliwości. nieumyślności. Zgodnie z zasadą oportunizmu prokurator może umorzyć Koniec XIX wieku – katastrofa francuskiego statku – № 153 wszczęte postępowanie i nie wszczynać postępowania, jeśli uznałby to za bezcelowe. Istnieje jednak ryzyko, rozbitkowie na łodzi zjadali się po kolei, losując, który że prokurator będzie arbitralnie decydować nie o tym, będzie następny. Trzech rozbitków uratowano. co ścigać, ale kogo ścigać. Art. 1. § 2. Nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma. O tym, gdzie przebiega granica społecznej szkodliwości decyduje sąd bądź prokuratura. Ocena społecznej szkodliwości przez sąd w art. 115. § 2. KK: Art. 115. § 2. Przy ocenie stopnia społecznej szkodliwości czynu sąd bierze pod uwagę rodzaj i charakter naruszonego dobra, rozmiary wyrządzonej lub grożącej szkody, sposób i okoliczności popełnienia czynu, wagę naruszonych przez sprawcę Czy można pociągnąć ich do odpowiedzialności za zabójstwo? Nie, gdyż istniał stan wyższej konieczności. Nie można w pewnych sytuacjach wymagać przestrzegania norm prawnokarnych. Prawo nie może wymagać bohaterstwa. § 7 KARYGODNOŚĆ C ZYNU ZABRONIONEGO

№ 150

№ 154 2. Teoria normatywna: a) kompleksowa – winą jest ocena decyzji woli dokonania czynu zabronionego. Zarzucalność decyzji woli. Zarzut ten inaczej tyczy się umyślności – dotyczy treści decyzji woli – a inaczej nieumyślności – dotyczy sposobu podjęcia tej decyzji.
32

№ 151

33 Musimy określić zdolność podmiotu do poniesienia odpowiedzialności: - dojrzałość - poczytalność b) czysta teoria normatywna – wina to odrębna normatywna kategoria w strukturze przestępstwa. Jest wymagalnością zachowania zgodnego z normą prawną. Wina istnieje wtedy, gdy mogliśmy wymagać od sprawcy, by postąpił zgodnie z prawem. Warunki wystąpienia wymagalności: - rozpoznawalność bezprawności czynu - rozpoznawalność braku sytuacji wyłączającej odpowiedzialność karną - poczytalność - dojrzałość

№ 155 № 156

3. Relatywna teoria winy. Wina to relacja między sprawcą a nakazem danego postępowania. Funkcja winy w prawie karnym: - Jej ustalenie stanowi warunek istnienia przestępstwa – nullum crimen sine culpa. Zasada ta nigdy expressis verbis nie była wyrażona w kodeksie karnym, jednak ten stan rzeczy zmienił Kodeks karny z 1997 r. – art. 1. § 3. KK (funkcja legitymizująca ukaranie) Art. 1. § 3. Nie popełnia przestępstwa sprawca czynu zabronionego, jeżeli nie można mu przypisać winy w czasie czynu.

Art. 53. § 1. Sąd wymierza karę według swojego uznania, w granicach przewidzianych przez ustawę, bacząc, by jej dolegliwość nie przekraczała stopnia winy, uwzględniając stopień społecznej szkodliwości czynu oraz biorąc pod uwagę cele zapobiegawcze i wychowawcze, które ma osiągnąć w stosunku do skazanego, a także potrzeby w zakresie kształtowania świadomości prawnej społeczeństwa. Art. 53. § 2. Wymierzając karę, sąd uwzględnia w szczególności motywację i sposób zachowania się sprawcy, popełnienie przestępstwa wspólnie z nieletnim, rodzaj i stopień naruszenia ciążących na sprawcy obowiązków, rodzaj i rozmiar ujemnych następstw przestępstwa, właściwości i warunki osobiste sprawcy, sposób życia przed popełnieniem przestępstwa i zachowanie się po jego popełnieniu, a zwłaszcza staranie o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie w innej formie społecznemu poczuciu sprawiedliwości, a także zachowanie się pokrzywdzonego. Art. 53. § 3. Wymierzając karę sąd bierze także pod uwagę pozytywne wyniki przeprowadzonej mediacji pomiędzy pokrzywdzonym a sprawcą albo ugodę pomiędzy nimi osiągniętą w postępowaniu przed sądem lub prokuratorem. Stopień dolegliwości nie może przekraczać stopnia № 158 zawinienia – zatem wina jest kategorią stopniowalną. Wyjątki:

№ 157

№ 159

- Funkcja … - art. 53. KK – stopień winy określa górną granicę wymierzanej kary

33

34 - jeśli brak jest swobody zachowania – wówczas nie ma w ogóle mowy o czynie (np. utrata przytomności w czasie, gdy konieczne było działanie). - vis absoluta – przymus fizyczny, czyli zmuszenie kogoś do wykonania ruchu (np. popchnięcie kogoś), bądź skrępowanie czyichś ruchów. § 9 K ONT RATYP Zamach może być zarówno działaniem jak i zaniechaniem, jednak w tym drugim przypadku tylko wtedy, gdy może być dokonany przez tego, na kim ciąży obowiązek (np. gdy ktoś wlezie mi do domu i nie chce wyjść – tylko ta określona osoba może wyjść z tego domu – tylko na nim ciąży obowiązek opuszczenia lokalu). Czy możliwe są kontratypy pozaustawowe sformułowane przez doktrynę bądź orzecznictwo? –

№ 162

№ 160

№ 161

Grupę Kontratypy są to okoliczności wyłączające bezprawność czynu okoliczności w sytuacji, gdy ma miejsce wyłączających naruszenie normy sankcjonującej. bezprawność Ma zastosowanie, gdy dochodzi do kolizji dóbr prawnych i nie da się czynów nazwał zachować obu z nich. Kontratyp kontratypami, w wskazuje sytuacje, kiedy można połowie poświęcić dobro prawne - wskazuje, które dobro powinno zyskać ubiegłego wieku, pierwszeństwo, a które dobro można profesor naruszyć, a naruszenie to nie będzie Władysław przy tym bezprawne. Są opisane Wolter. w Kodeksie karnym – opisanie jest, Nazwa ta jakie postępowanie w jakiej sytuacji uważane jest za właściwe, wskazanie, utrzymała się które dobro można poświęcić i znalazła trwałe na rzecz innego. miejsce w Przy obronie koniecznej zachowanie polskiej nauce musi polegać na odparciu zamachu, musi być skierowane na ochronę prawa. dobra prawnego.
34

Obrona konieczna – Instytucja nawiązuje do prawa № 163 naturalnego (obrona swoich dóbr). - art. 25. KK – bardzo szeroka definicja kodeksowa, jednak praktyka sądowa zupełnie inna. Art. 25. § 1. Nie popełnia przestępstwa, kto w obronie koniecznej odpiera bezpośredni, bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro chronione prawem. Art. 25. § 2. W razie przekroczenia granic obrony koniecznej, w szczególności gdy sprawca zastosował sposób obrony niewspółmierny do niebezpieczeństwa zamachu, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. Art. 25. § 3. Sąd odstępuje od wymierzenia kary, jeżeli przekroczenie granic obrony koniecznej było wynikiem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu. Art. 25 zawiera zarówno znamiona charakteryzujące № 164 sytuację, która wyłącza bezprawność, jak i znamiona charakteryzujące samo zachowanie (odparcie zamachu).

№ 170
35
27/11/06 Obrona konieczna polegać musi na odpieraniu Zasada współżycia społecznego – jej nadużycie jest № 165 zamachu, zatem musi być to działanie, a nie (może być) zachowaniem przestępnym. zaniechanie. Ucieczki nie możemy nazwać obroną konieczną. Obrona ta musi mieć charakter ataku – № 166 Zamach to zachowanie człowieka skierowane w normalnych okolicznościach musiałby to być czyn na naruszenie dobra chronionego prawnie. zabroniony (inaczej nie można wszak mówić Bezprawny zamach to zamach nie tylko przestępny, o kontratypie obrony koniecznej). Musi przy tym ale na przykład także ten dokonany przez osobę nastąpić atak broniącego się na dobro atakującego. niepoczytalną. Osoba taka nie poniesie Obrona konieczna musi nastąpić tylko na szkodę odpowiedzialności, jednak dokonany przez nią zamach atakującego. będzie bezprawny. Zamach bezprawny to zachowanie Konieczność działań obronnych - obrona konieczna sprzeczne z porządkiem prawnym, niekoniecznie może dotyczyć ochrony jakiegokolwiek dobra – można stanowiące czyn zabroniony pod groźbą kary. bronić każdego zaatakowanego dobra. Zamach musi być bezpośredni - „bezpośredni” W sytuacji, gdy nie są spełnione wymogi wynikające wyznacza granicę czasową dla obrony koniecznej. Nie ze znamienia „konieczności” mówimy o ekscesie będziemy mieli do czynienia z obroną konieczną, gdy intensywnym. zamach nie jest bezpośredni – nie można podejmować działań „obronnych” znacznie wyprzedzających Subsydiarność (samoistność) obrony koniecznej. nastąpienie zamachu. Gdy ustąpi zamach – przestanie działać sprawca – też przestajemy mieć legitymację Czy sprawca zawsze ponosi ryzyko zastosowania wobec do obrony koniecznej. Nie jest jednak konieczne czekanie niego obrony koniecznej? z obroną do czasu aż zamach nastąpi – jeśli istnieje bezpośrednie zagrożenie zamachem, wówczas także Wartość niektórych dóbr musi być brana pod uwagę – mamy prawo do obrony, gdyż ma wówczas miejsce art. 2 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw usiłowanie zamachu. Człowieka.

№ 167

№ 171

№ 172

№ 168

Eksces ekstensywny – przekroczenie granic obrony koniecznej; prowadzi do odpowiedzialności karnej. Eksces ekstensywny ma miejsce, gdy obrona jest zbyt długo przeciągnięta w czasie i następuje w momencie, gdy atak ze strony napastnika już ustąpił - obrona konieczna nie może być zemstą czy odwetem.

Artykuł 2 – Prawo do życia 1. Prawo każdego człowieka do życia jest chronione przez ustawę. Nikt nie może być umyślnie pozbawiony życia, wyjąwszy przypadki wykonania wyroku sądowego skazującego za przestępstwo, za które ustawa przewiduje taką karę.

№ 169
35

36 2. Pozbawienie życia nie będzie uznane za sprzeczne z tym Artykułem, jeżeli nastąpi w wyniku bezwzględnego koniecznego użycia siły: a) w obronie jakiejkolwiek osoby przed bezprawną przemocą; b) w celu wykonania zgodnego z prawem zatrzymania lub uniemożliwienia ucieczki osobie pozbawionej wolności zgodnie z prawem; c) w działaniach podjętych zgodnie z prawem w celu stłumienia zamieszek lub powstania. pod wpływem strachu bądź wzburzenia wywołanego okolicznościami. zły, bo każde przekroczenie granic obrony koniecznej można tak uzasadnić! Jest to jedyny przypadek odstąpienia od ukarania w polskim Kodeksie karnym. Problem obrony koniecznej przy bójce (art. 158. KK, № 178 udział minimum 3 osób). Art. 158. § 1. Kto bierze udział w bójce lub pobiciu, w którym naraża się człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo nastąpienie skutku określonego w art. 156 § 1 [ciężki uszczerbek na zdrowiu – red.] lub w art. 157 § 1 [naruszenie czynności narządu ciała lub lżejszy rozstrój zdrowia], podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Art. 158. § 2. Jeżeli następstwem bójki lub pobicia jest ciężki uszczerbek na zdrowiu człowieka, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Art. 158. § 3. Jeżeli następstwem bójki lub pobicia jest śmierć człowieka, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Jeśli ktoś bierze udział w bójce, bo został napadnięty, to możemy mieć do czynienia z obroną konieczną. Jeśli ktoś sam jest zarówno biorącym udział w bójce, jak i napastnikiem, to obrony koniecznej nie ma, chyba,

Przepis

№ 173

№ 174

№ 175

№ 176

Poświęcenie życia drugiej osoby może nastąpić tylko wtedy, gdy nastąpił gwałtowny zamach (atak na osobę) i zabicie sprawcy było jedynym skutecznym środkiem powstrzymania tego zamachu z jego strony. (Art. 25. § 2. KK – stopień niebezpieczeństwa zamachu ma być oceniany według jego intensywności i rodzaju zagrożonego dobra.) Przy obronie koniecznej nie stosuje się w pełni zasady proporcjonalności (poza przypadkiem poświęcenia życia napastnika) – obrona konieczna nie musi chronić dobra, któremu przypisywana jest wyższa wartość przy użyciu środków naruszających dobra niższej wartości. Obrona konieczna musi być jedynie umiarkowana. Broniący się powinien zadać jak najmniejszą stratę napastnikowi, jednak użyty przez niego środek musi mu przecież zapewnić przewagę nad napastnikiem. W polskim prawie karnym mamy do czynienia z ograniczoną samoistnością obrony koniecznej. W przypadku przekroczenia granic obrony koniecznej możliwe jest odstąpienie od wymierzenia kary przez sąd, bądź umorzenie postępowania. Art. 25.§ 3. KK zakłada obligatoryjne odstąpienie od wymierzenia kary, gdy przekroczenie granic obrony koniecznej nastąpiło 36

№ 179

№ 177

№ 180

37 że w trakcie bójki odstąpił od atakowania i przeszedł jedynie do obrony. Obrona konieczna w stosunku do bezprawnego zachowania funkcjonariusza publicznego. Należy mieć na uwadze, czy funkcjonariusz przekroczył kompetencje (wtedy przysługuje prawo do obrony koniecznej), czy działał w granicach kompetencji, ale na skutek błędu merytorycznego (np. policjant chcący pomyłkowo aresztować nie tę osobę, której poszukuje, ze względu na podobieństwo obydwu osób) – wtedy nie możemy mówić o prawie do obrony koniecznej.. nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. Art. 26. § 4. Przepisu § 2 nie stosuje się, jeżeli sprawca poświęca dobro, które ma szczególny obowiązek chronić nawet z narażeniem się na niebezpieczeństwo osobiste. Art. 26. § 5. Przepisy § 1-3 stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy z ciążących na sprawcy obowiązków tylko jeden może być spełniony.

№ 181

Stan wyższej konieczności - art. 26. KK Art. 26. § 1. Nie popełnia przestępstwa, kto działa w celu uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem, jeżeli niebezpieczeństwa nie można inaczej uniknąć, a dobro poświęcone przedstawia wartość niższą od dobra ratowanego. Art. 26. § 2. Nie popełnia przestępstwa także ten, kto, ratując dobro chronione prawem w warunkach określonych w § 1, poświęca dobro, które nie przedstawia wartości oczywiście wyższej od dobra ratowanego. Art. 26. § 3. W razie przekroczenia granic stanu wyższej konieczności, sąd może zastosować Aby można było mówić o stanie wyższej konieczności: musi istnieć stan bezpośredniego № 182 niebezpieczeństwa grożącego jakiemukolwiek dobru prawnemu (stan ten nie musi, choć może, być spowodowany zachowaniem człowieka) - poświęcenie dobra niższej wartości niż dobro chronione (zasada proporcjonalności dóbr). № 183 - zachowanie to musi być konieczne dla ochrony tego dobra, co oznacza, że nie było innej możliwości uniknięcia niebezpieczeństwa, jak przez poświęcenie innego dobra. № 184 - działanie to musi mieć na celu (znamię podmiotowe) ochronę dobra. (Przy obronie koniecznej nie ma tego celu zawartego w przepisach, jednak samo słowo „obrona” zawiera już to znamię podmiotowe celu).

№ 185
37

38 Z przekroczeniem granic stanu wyższej konieczności mamy do czynienia wtedy, gdy relacja dóbr: poświęconego i uratowanego, jest nieproporcjonalna. Jedno zachowanie może być obroną konieczną i stanem wyższej konieczności w zależności od perspektywy spojrzenia na nie (gość w domu swego przyjaciela, który tłucze jego wartościową wazę, by odeprzeć atak włamywacza – i obrona konieczna, i stan wyższej konieczności – konieczność użycia wazy, jako jedynego przedmiotu, dzięki któremu atak może zostać skutecznie odparty). § 10 BŁĄD CO D O ZNAM ION TYPU CZYNU ZABRON IONEGO

№ 188 186 co do znamion został uregulowany w art. 28. KK. № Błąd
Art. 28. § 1. Nie popełnia umyślnie czynu zabronionego, kto pozostaje w błędzie co do okoliczności stanowiącej jego znamię. Art. 28. § 2. Odpowiada na podstawie przepisu przewidującego łagodniejszą odpowiedzialność sprawca, który dopuszcza się czynu w usprawiedliwionym błędnym przekonaniu, że zachodzi okoliczność stanowiąca znamię czynu zabronionego, od której taka łagodniejsza odpowiedzialność zależy. Błąd jest to niezgodność pomiędzy rzeczywistością a jej odbiciem w świadomości człowieka, a więc jest to niezgodność pomiędzy wycinkiem rzeczywistości charakteryzowanym znamionami czynu zabronionego, a odbiciem tego wycinka rzeczywistości w świadomości sprawcy. Przedmiotem błędu mogą być tylko i wyłącznie № 190 znamiona przedmiotowe. Nie można mówić o błędzie co do znamion podmiotowych. Wyróżnia się dwie formy błędu co do znamion:

№ 187

Kolizja obowiązku – art. 26. § 5. KK W przypadku, gdy istnieją szczegółowe przepisy wyłączające legalność pewnych zachowań, nie można powołać się na stan wyższej konieczności po popełnieniu takiego czynu. (Lekarz, który dokonuje transfuzji krwi pomimo wcześniejszego, wyraźnego sprzeciwu pacjentki, nie może powołać się na stan wyższej konieczności dokonania takiego zabiegu, ponieważ według jego wiedzy był to jedyny sposób uratowania życia tejże pacjentki – istnieje przepis zakazujący dokonywania jakichkolwiek zabiegów medycznych, jeśli brak jest zgody pacjenta – gdyby lekarze zaczęli się powoływać na stan wyższej konieczności jako usprawiedliwienie dla dokonywania takiego zabiegu, wówczas przepis ten stałby się martwy).

№ 189

№ 191

38

39 * UROJENIE - w świadomości sprawcy występują elementy, których w rzeczywistości nie ma, zatem w świadomości sprawcy więcej niż w rzeczywistości. Wnuczek (w nadziei na spadek) „zabijający” w swoim przekonaniu śpiącego dziadka, który w № 196 rzeczywistości godzinę wcześniej umarł na zawał. Wnuczek zrealizował znamiona typu czynu zabronionego – nie ma tu znaczenia, że dziadek już nie żył. - Błąd co do związku przyczynowego – podobnie, jak błąd in specie jest także nieistotny - sprawca nie musi sobie uświadamiać dokładnego przebiegu związku przyczynowego (śmierć jest efektem drugiego strzału a nie pierwszego) - Błąd co do przebiegu przyczynowego (aberratio iuctus) – jest to błąd polegający na wadliwym, z punktu widzenia sprawcy, wykonaniu podjętej przez niego czynności i w efekcie na dokonaniu czynu zabronionego na innymi przedmiocie czynności wykonawczej.

Należy przyjąć, że jest to błąd nieistotny.

№ 193

Wydaje się jednak, iż należy tu przyjąć, iż takie * NIEŚWIADOMOŚĆ - w świadomości sprawcy № 192 przestępstwo zostało dokonane nieumyślnie nie znajdują odbicia występujące w rzeczywistości - Błąd co do okoliczności stanowiącej znamię № 197 elementy, czyli dane znamię nie znajdzie się w o charakterze ocennym. Nie ma znaczenia świadomości sprawcy. indywidualna ocena własnego czynu przez sprawcę, jeżeli ma on świadomość, iż zachowanie to jest inaczej oceniane w społeczeństwie. Myśliwy strzela na polowaniu do człowieka, gdyż sądzi, że to dzik. Przedmiotem błędu może być też ocena prawna № 198 Błąd co do znamion, o którym mowa w art. 28. § 1. KK czynu. wyłącza karalność, a więc dekompletuje stronę № 199 Zazwyczaj znamiona typu czynu zabronionego określane podmiotową. Błąd ten nie wyłącza jednak winy. są pozytywnie (co musi nastąpić, by czyn abyśmy mieli Konsekwencją wystąpienia tego błędu jest wykluczenie do czynienia z czynem zabronionym), ale może być też umyślnego popełnienia czynu. Przy przestępstwach tak, że znamiona czynu zabronionego będą zdefiniowane umyślnych znamiona typu czynu zabronionego muszą negatywnie („kto bez zgody…”). znaleźć się w świadomości sprawcy.
- Błąd in specie – jest to błąd co do indywidualności osoby czy przedmiotu. Jest on jednak nieistotny (sprawca ma zamiar zabić człowieka). Reguła odwrotności błędu:
NIEŚWIADOMOŚĆ ZNAMION POZYTYWNYCH NIEŚWIADOMOŚĆ ZNAMION = = UROJENIE ZNAMION NEGATYWNYCH UROJENIE ZNAMION

№ 194 № 195

№ 200

39

40
NEGATYWNYCH POZYTYWNYCH

Art. 28. § 1. - Urojenie znamion negatywnych Art. 28. § 2. - Urojenie znamion pozytywnych Przykładowo art. 263. § 2. KK

Błąd co do uprzywilejowanego typu czynu zabronionego (jeśli popełnia czyn zabroniony ktoś, kto sądzi, że realizuje znamiona czynu uprzywilejowanego, podczas gdy taka sytuacja nie ma jednak miejsca. Błąd № 201 musi być usprawiedliwiony okolicznościami). – art. taki 28. § 2. KK (wyjątek od art. 28. § 1. KK) Czynny żal
4/12/06

Art. 263. § 2. Kto bez wymaganego zezwolenia posiada broń № 205 palną lub amunicję, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
UROJENIE SOBIE, ŻE POSIADAM ZEZWOLENIE NA BROŃ PALNĄ NIEŚWIADOMOŚĆ TEGO, ŻE TO, CO POSIADAM JEST BRONIĄ PALNĄ

=

Karygodność – społeczna szkodliwość czynu większa niż znikoma – art. 115. § 2. KK Art. 1. § 2. – czyn o znikomej szkodliwości społecznej nie stanowi przestępstwa. Próg społecznej szkodliwości i jej ewentualną znikomość należy oceniać w konkretnych sytuacjach.

Art. 9. § 3. KK – Za następstwo odpowiada się do granic możliwości przewidzenia (przestępstwo umyślno – nieumyślne) Art. 9 § 3. Sprawca ponosi surowszą odpowiedzialność, którą ustawa uzależnia od określonego następstwa czynu zabronionego, jeżeli następstwo to przewidywał albo mógł przewidzieć.

Art. 115. § 2. Przy ocenie stopnia społecznej szkodliwości czynu № 202 sąd bierze pod uwagę rodzaj i charakter naruszonego dobra, rozmiary wyrządzonej lub grożącej szkody, sposób i okoliczności popełnienia czynu, wagę naruszonych przez sprawcę obowiązków, jak również postać zamiaru, motywację sprawcy, rodzaj naruszonych reguł ostrożności i stopień ich naruszenia. Art. 1. § 2. Nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma. Elementy indywidualizujące czyn: Przy ocenie społecznej szkodliwości nie można brać pod uwagę, kim jest sprawca (chyba, że do czynienia 40

№ 203

Usiłowanie nieudolne (art. 13.2) – urojenie znamion pozytywnych; wyłącza odpowiedzialność za przestępstwo umyślne. [???]

№ 206

№ 204

41 mamy z przestępstwem indywidualnym). – np. art. 231. KK Art. 231. § 1. Funkcjonariusz publiczny, który, przekraczając swoje uprawnienia lub nie dopełniając obowiązków, działa na szkodę interesu publicznego lub prywatnego, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Warunkowego umorzenia nie stosuje się do sprawcy przestępstwa zagrożonego karą przekraczającą 3 lata pozbawienia wolności. Art. 66. § 3. W wypadku gdy pokrzywdzony pojednał się ze sprawcą, sprawca naprawił szkodę lub pokrzywdzony i sprawca uzgodnili sposób naprawienia szkody, warunkowe umorzenie może być zastosowane do sprawcy przestępstwa zagrożonego № 207 karą nie przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności. Art. 53. KK – przy wymierzaniu kary sąd uwzględnia stopień społecznej szkodliwości. Art. 53. § 1. Sąd wymierza karę według swojego uznania, w granicach przewidzianych przez ustawę, bacząc, by jej dolegliwość nie przekraczała stopnia winy, uwzględniając stopień społecznej szkodliwości czynu oraz biorąc pod uwagę cele zapobiegawcze i wychowawcze, które ma osiągnąć w stosunku do skazanego, a także potrzeby w zakresie kształtowania świadomości prawnej społeczeństwa. § 11 ZDOLNOŚ Ć DO BYC IA WI NNYM

Art. 66. KK: Warunkiem umorzenia postępowania karnego jest to, że stopień społecznej szkodliwości nie jest znaczny (nie jest znaczny to co innego niż № 208 nieznaczny i co innego niż znikomy – tu, w artykule 66. jest to stopień wyższy niż znikomy, stanowi jedynie podstawę do warunkowego umorzenia postępowania, a nie do tego, by stwierdzić, że dany czyn nie jest przestępstwem, jak ma to miejsce w art. 1. § 2. KK) Art. 66. § 1. Sąd może warunkowo umorzyć postępowanie karne, jeżeli wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne, okoliczności jego popełnienia nie budzą wątpliwości, a postawa sprawcy niekaranego za przestępstwo umyślne, jego właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo umorzenia № 209 postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa. Art. 66. § 2.

Zdolność do bycia winnym: a) dojrzałość (nieletniość) b) poczytalność (niepoczytalność) 41

42 warunki osobiste za tym przemawiają, a w szczególności, jeżeli poprzednio stosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne. Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich z roku 1982 – podstawa do stosowania środków wychowawczych w stosunku do sprawców czynów karalnych (inna terminologia niż w obecnym Kodeksie karnym – czyn karalny to coś innego niż czyn zabroniony – obejmuje także niektóre wykroczenia). W ramach prewencji środki wychowawcze mogą być stosowane w przypadku stwierdzenia głębokiej demoralizacji u nieletniego – nawet, jeśli nie popełnił lucidu m on (jeszcze) przestępstwa int erv allum W stosunku do osób, które ukończyły 13. rok życia dosł. 'jasna ustawę stosuje się w zakresie popełnienia przez nich czynów zabronionych, a zatem nie bierze się już wtedy przerwa', okres pod uwagę wykroczeń. zdrowia w Zakład poprawczy – osadzenie maksymalnie do 21 roku przebiegu życia. W stosunku do nieletniego stosuje się obligatoryjnie nadzwyczajne złagodzenie kary. Sąd może zamienić jednak karę osadzenia w zakładzie poprawczym na karę pozbawienia wolności, jednak także zobowiązany jest stosować w tym wypadku obligatoryjne nadzwyczajne złagodzenie kary. Niepoczytalność – art. 31. § 1. KK: Nie popełnia przestępstwa osoba niepoczytalna – brak możliwości postawienia zarzutu – brak winy.

Art. 10. § 1. KK: Pełna odpowiedzialność karna od 17 roku życia. Poniżej 17 roku życia – nieletni – co do zasady nie ponosi odpowiedzialności karnej – wyjątki: Art. 10. § 2. – konieczność ukończenia 15 roku № 210 życia i popełnienia najcięższych przestępstw, wymienionych w tym artykule. Do nieletnich stosuje się inną politykę karną – środki wychowawcze zamiast kar. Art. 10. § 1. Na zasadach określonych w tym kodeksie odpowiada ten, kto popełnia czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat. № 211 Art. 10. § 2. Nieletni, który po ukończeniu 15 lat dopuszcza się czynu zabronionego określonego w art. 134 [zamach na życie Prezydenta- red.], art. 148 § 1, 2 lub 3 [zabójstwa – red.], art. 156 § 1 lub 3 [ciężki uszczerbek na zdrowiu tenże ze skutkiem śmiertelnym – red.], № 212 art. 163 § 1 lub 3 [spowodowanie niebezpiecznych
zdarzeń – red.] art. 166 [piractwo – red.], art. 173 § 1 lub 3 [spowodowanie katastrofy – red.], art. 197 § 3 [gwałt zbiorowy – red.], art. 252 § 1 lub 2 [wzięcie zakładnika – red.] oraz w art. 280 [rozbój – red.],

№ 213 może odpowiadać na zasadach określonych w tym kodeksie, jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i
42

zaburzeń psychicznych; chwilowy okres oprzytomnienia z obłędu czy delirium; okres spokoju i normalnych warunków w czasach zamętu.

[za Kopalińskim]

43 Art. 31. § 1. Nie popełnia przestępstwa, kto, z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych, № 217 nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem. Art. 31. § 2. Jeżeli w czasie popełnienia przestępstwa zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania postępowaniem była w znacznym stopniu ograniczona, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary. Art. 31. § 3. Przepisów § 1 i 2 nie stosuje się, gdy sprawca wprawił się w stan nietrzeźwości lub odurzenia powodujący wyłączenie lub ograniczenie poczytalności, które przewidywał albo mógł przewidzieć. Wpływ alkoholu i narkotyków – jak uzasadnić winę i odpowiedzialność za czyn popełniony pod wpływem alkoholu bądź narkotyków. Rauschdelikt – prawo niemieckie – kto w stanie upojenia alkoholowego wyłączającego poczytalność dokonuje czynu zabronionego podlega karze. Istnieje zatem tutaj kara za upicie się. Warunkiem odpowiedzialności jest popełnienie w czasie tego upojenia alkoholowego czynu zabronionego. To jest jednak szwindel – sąd wymierza surowszą karę przykładowo za morderstwo popełnione pod wpływem alkoholu niż za pobicie dokonane w podobnym stanie. Powstaje pytanie, na jakiej podstawie sąd tak robi, skoro karać powinien za sam fakt bycia upitym, a nie za przestępstwo popełnione w czasie upojenia – przestępstwo to popełnione zostało w czasie wyłączenia poczytalności sprawcy). Actio libera in causa – Spór między koncepcją badane jest, czy w momencie Rauschdelikt i Actio wprowadzania alkoholu libera in causa zostawmy do organizmu można było specjalistom. przewidzieć i zgodzić się na popełnienie czynu zabronionego. (Kodeks Makarewicza) Jednak na gruncie polskiego Kodeksu karnego trzeba przyjąć stanowisko, że art. 31. § 1. KK w związku z art. 31. § 3. KK stanowi wyjątek od zasady winy. Winy 43

№ 101

№ 214 Zasada koincydencji – zarzut musi dotyczyć czasu popełnienia czynu. (Nie)poczytalność musi mieć miejsce № 218 w czasie popełnienia czynu. Lekarz ma orzec, czy istniała niepoczytalność, czy nie. O winie orzekać może tylko sąd – niedopuszczalne jest stwierdzenie lekarza, że badany podejrzany jest winny. № 215 Lucida intervalla – poczytalność czasowa. Inne zakłócenia czynności psychicznych z art. 30. § 1. KK – np. hipnoza. № 216

№ 219

44 tu jednym słowem nie ma. Karalność uzasadniona jest interesem społecznym. Sąd może orzec przewidziany w tym rozdziale środek zabezpieczający związany z umieszczeniem w zakładzie zamkniętym tylko № 220 wtedy, gdy jest to niezbędne, aby zapobiec ponownemu popełnieniu przez sprawcę czynu zabronionego związanego z jego chorobą psychiczną, upośledzeniem umysłowym lub uzależnieniem od alkoholu lub innego środka odurzającego; przed orzeczeniem tego środka sąd wysłuchuje lekarzy psychiatrów oraz psychologa.

Art. 9. § 1. KK w kontekście art. 31. § 1. KK w związku z art. 31. § 3. KK: Przypisanie umyślności jest niezwykle trudne. Wyłączona możliwość kierowania swym postępowaniem (np. włamanie się narkomana na głodzie do apteki w poszukiwaniu narkotyków). W niektórych przypadkach upojenie alkoholowe wyłącza karalność: – upojenie patologiczne (szczególna nieodporność № 224 na alkohol – jest to jednostka chorobowa). – choroby psychiczne związane z alkoholem – dypsomania (okresowe występowanie niepohamowanej potrzeby alkoholu; opilstwo okresowe).

§ 12 BŁĄD

C O DO BEZPRAWNOŚCI CZYNU

Sprawca nie wie, że to, co robi, jest bezprawne. W historii miało to różne znaczenie i odnajdowało wyraz w różnych zasadach – np. ignorantia iuris nocet. Art. 31. § 2. – umniejszenie winy. Jest czyn zabroniony – № 221 jest wina. Chodzi o te same przesłanki, co w art. 31. § 1. № 225 Koncepcja zamiaru – Vorsatztheorie – KK (ograniczenie w znacznym stopniu zdolności nieświadomość zakazu, nieświadomość bezprawności – rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim nie wyłącza karalności. postępowaniem). № 226 222 № Koncepcja winy – Schuldtheorie – nieświadomość Upośledzenie umysłowe (w poprzednim Kodeksie bezprawności, jeśli jest usprawiedliwiona, wyłącza karnym – niedorozwój umysłowy). karalność. (art. 30. KK). Jeśli nawet „wzór cnót” nie Wyłączenie poczytalności lub jej ograniczenie możemy wiedziałby o bezprawności danego czynu, to można takie badać tylko w stosunku do jednego, określonego czynu. zachowanie usprawiedliwić. Ktoś może być niepoczytalny przy kradzieży (kleptomania – choroba psychiczna), a za chwilę Art. 30. poczytalny przy pobiciu. Nie popełnia przestępstwa, kto dopuszcza się Art. 93. KK – środki zabezpieczające dla osób, które № 223 czynu zabronionego w usprawiedliwionej zagrażają innym, na podstawie postanowienia sądu. nieświadomości jego bezprawności; jeżeli błąd Art. 93. 44

45 sprawcy jest nieusprawiedliwiony, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary. ponieważ kontratyp nie realizuje znamion typu czynu zabronionego. Tymczasem, kontratyp stanowi realizację znamion typu № 230 czynu zabronionego, jednakże ze względu na konflikt dóbr wyłączamy w tej sytuacji bezprawność. Błąd natomiast jest kwestią winy, a nie umyślności czy nieumyślności. Błąd może być zawiniony bądź niezawiniony. Jeśli błąd był nieusprawiedliwiony, wówczas prowadzi do zmniejszenia winy, co skutkować może złagodzeniem kary. Błąd co do oceny prawnej jest wynikiem błędu co do kontratypu - wyłączenie winy następuje, jeśli błąd ten jest usprawiedliwiony, a zmniejszenie winy – jeśli błąd był nieusprawiedliwiony.

№ 227

Błąd co do okoliczności odpowiedzialność karną

wyłączających i błąd

11/12/06

Art. 29. KK – błąd co do kontratypu co do okoliczności wyłączających winę.

Art. 29. Nie popełnia przestępstwa, kto dopuszcza№ 231 się czynu zabronionego w usprawiedliwionym błędnym przekonaniu, że zachodzi okoliczność wyłączająca bezprawność albo winę; jeżeli błąd sprawcy jest nieusprawiedliwiony, sąd może № 232 zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.

Urojenie anormalnej sytuacji motywacyjnej – stan wyższej konieczności wyłączający winę. (art. 26. § 2. Urojenie kontratypu – ma ono miejsce przykładowo, № 228 KK) – jest to co innego niż kontratypowi stan wyższej gdy ktoś uroił sobie, że przeprowadzany jest na nim konieczności, choć konsekwencje są takie same jak przy zamach, wobec czego może działać w obronie koniecznej. kontratypie. (art. 29. KK). Niemożliwa jest nieświadomość kontratypu. Inne okoliczności wyłączające winę: № 233 229 przymus psychiczny (vis compulsiva) – № Koncepcja negatywnych znamion typu czynu przykładowo pod wpływem tortur, szantażu, groźby. zabronionego – doktryna niemiecka: Prawo karne nie może wymagać bohaterstwa – są granice Kontratyp to opis czynu zabronionego, tyle tylko, że jest dla przymusu psychicznego – powyżej pewnej granicy, to opis zanegowany. Opis czynu zabronionego to opis kiedy przymusu nie da się powstrzymać, ma miejsce składający się ze znamion pozytywnych i negatywnych wyłączenie winy. (zaprzeczenie kontratypu). Urojenie kontratypu № 234 Może mieć również miejsce błąd co do przymusy pociągałoby wówczas za sobą wyłączenie umyślności. psychicznego – urojenie przymusu psychicznego; Teoria ta powoduje, iż zabicie człowieka w obronie wówczas zastosowanie znajduje art. 29. KK. koniecznej byłoby irrelewantne dla prawa karnego,

45

46 § 13 KOMBI NACJE TYP ÓW C ZYNÓW ZABRON IONYCH – ZBIEG PRZESTĘP ST W Jeśli zostaną zrealizowane znamiona z art. 149. KK to nie ma z art. 148. § 1. KK. Art. 148. § 1. KK i art. 149. KK to pozorny zbieg przepisów. 2. Natomiast w innej sytuacji, przykładowo, gdy ktoś spalił komuś dom – art. 163. § 1. KK a art. 288. § 1. KK. Art. 163. § 1. № 236 Kto sprowadza zdarzenie, które zagraża życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach, mające postać: 1) pożaru, 2) zawalenia się budowli, zalewu albo obsunięcia się ziemi, skał lub śniegu, 3) eksplozji materiałów wybuchowych lub łatwopalnych albo innego gwałtownego wyzwolenia energii, rozprzestrzeniania się substancji trujących, duszących lub parzących, 4) energii jądrowej lub № 237 gwałtownego wyzwoleniajonizującego, wyzwolenia promieniowania podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Art. 288. § 1. Kto cudzą rzecz niszczy, uszkadza lub czyni niezdatną do użytku, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Między art. 163. § 1. KK a art. 288. § 1. KK zachodzi stosunek konsumpcji – treść art. 288. § 1. KK została już wyrażona w treści art. 163. § 1. pkt 1. KK.

№ 235

Kombinacje typów czynów zabronionych – ten sam czyn realizuje znamiona kilku typów czynów zabronionych. Jakie ma to konsekwencje? 1. Przykład: art. 148. § 1. KK i art. 149. KK. Art. 148. § 1. Kto zabija człowieka, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 8, karze 25 lat pozbawienia wolności albo karze dożywotniego pozbawienia wolności. Art. 149. Matka, która zabija dziecko w okresie porodu pod wpływem jego przebiegu, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Racjonalny ustawodawca nie powtarza się, zatem art. 149. KK nie może być bez znaczenia. Użytek w tym wypadku znajdzie reguła interpretacyjna lex specialis derogat legi generali. W przypadku tym zastosowanie ma teoria znamion negatywnych. Art. 148. § 1. KK Art. 149. KK.

№ 238

}

Ta sama norma sankcjonowana.

№ 239

Art. 148. § 1. KK – kto zabija człowieka w inny sposób niż w artykułach szczegółowych (art. 149. KK – art. 155. KK).

№ 240
46

47 3. Ustawowa subsydiarność. Ma ona miejsce, gdy ustawodawca sam rozwiązuje problem zbiegu przepisów. Na przykład art. 231. § 4. KK wyłącza zastosowanie art. 231. § 2. KK w sytuacji, gdy mamy do czynienia z łapówkarstwem z art. 228. KK. Art. 231. § 1. Funkcjonariusz publiczny, który, przekraczając swoje uprawnienia lub nie dopełniając obowiązków, działa na szkodę interesu publicznego lub prywatnego, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Art. 231. § 2. Jeżeli sprawca dopuszcza się czynu określonego w § 1 w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Art. 231. § 3. Jeżeli sprawca czynu określonego w § 1 działa nieumyślnie i wyrządza istotną szkodę, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Art. 231. § 4. Przepisu § 2 nie stosuje się, jeżeli czyn wyczerpuje znamiona czynu zabronionego określonego w art. 228. Art. 228. § 1. Kto, w związku z pełnieniem funkcji publicznej, przyjmuje korzyść majątkową lub osobistą albo jej obietnicę, podlega karze pozbawienia wolności od № 241 6 miesięcy do lat 8. 47 Art. 228. § 2. W wypadku mniejszej wagi, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Art. 228. § 3. Kto, w związku z pełnieniem funkcji publicznej, przyjmuje korzyść majątkową lub osobistą albo jej obietnicę za zachowanie stanowiące naruszenie przepisów prawa, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Art. 228. § 4. Karze określonej w § 3 podlega także ten, kto, w związku z pełnieniem funkcji publicznej, uzależnia wykonanie czynności służbowej od otrzymania korzyści majątkowej lub osobistej albo jej obietnicy lub takiej korzyści żąda. Art. 228. § 5. Kto, w związku z pełnieniem funkcji publicznej, przyjmuje korzyść majątkową znacznej wartości albo jej obietnicę, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12. Art. 228. § 6. Karom określonym w § 1-5 podlega odpowiednio także ten, kto, w związku z pełnieniem funkcji publicznej w państwie obcym lub w organizacji międzynarodowej, przyjmuje korzyść majątkową lub osobistą albo jej obietnicę lub takiej korzyści żąda, albo uzależnia wykonanie czynności służbowej od jej otrzymania. Przykłady:

48 Kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Art. 162. § 2. Nie popełnia przestępstwa, kto nie udziela pomocy, do której jest konieczne poddanie się zabiegowi lekarskiemu albo w warunkach, w których możliwa jest niezwłoczna pomoc ze strony instytucji lub osoby do tego powołanej. Między Art. 156. § 1. KK a art. 162. KK mamy № 244 do czynienia z konsumpcją, gdyż nieudzielanie pomocy zawiera się w pobiciu (spowodowaniu uszczerbku na zdrowiu). • Jednakże w przypadku spowodowania wypadku samochodowego (art. 177. KK) i ucieczki sprawcy tego wypadku z miejsca zdarzenia, nie mamy do czynienia z konsumpcją. Wypadek jest zazwyczaj nieumyślny, ucieczka jest zaś umyślna, zatem nie może być mowy o konsumpcji.

Art. 160. § 1. KK a art. 148. KK. Art. 160. § 1. Kto naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

№ 242

Jeśli zrealizowane są znamiona czynu z art. 148. KK, to nie ma już sensu powoływać się na art. 160. § 1. KK, ponieważ art. 148. KK zawiera już w sobie art. 160. § 1. KK. Nie będziemy powoływać się na usiłowanie, gdy ma już miejsce dokonanie (subsydiarność milcząca). • Art. 156. § 1. KK a art. 162. KK.

№ 243

Art. 156. § 1. Kto powoduje ciężki uszczerbek na zdrowiu w postaci: 1) pozbawienia człowieka wzroku, słuchu, mowy, zdolności płodzenia, 2) innego ciężkiego kalectwa, ciężkiej choroby nieuleczalnej lub długotrwałej, choroby realnie zagrażającej życiu, trwałej choroby psychicznej, całkowitej albo znacznej trwałej niezdolności do pracy w zawodzie lub trwałego, istotnego zeszpecenia lub zniekształcenia ciała, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Art. 162. § 1.

№ 245

Art. 177. § 1. Kto, naruszając, chociażby nieumyślnie, zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym, powoduje nieumyślnie wypadek, w

48

49 którym inna osoba odniosła obrażenia ciała określone w art. 157 § 1 [lżejsze naruszenie czynności narządu ciała bądź rozstrój zdrowia – red.], podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Art. 177. § 2. Jeżeli następstwem wypadku jest śmierć innej osoby albo ciężki uszczerbek na jej zdrowiu, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Art. 177. § 3. Jeżeli pokrzywdzonym jest wyłącznie osoba najbliższa, ściganie przestępstwa określonego w § 1 następuje na jej wniosek. Art. 178. § 1. Skazując sprawcę, który popełnił przestępstwo określone w art. 173 [Katastrofa – red.], 174 [Niebezpieczeństwo katastrofy – red.] lub 177 znajdując się w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego lub zbiegł z miejsca zdarzenia, sąd orzeka karę pozbawienia wolności przewidzianą za przypisane sprawcy przestępstwo w wysokości od dolnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę do górnej granicy tego zagrożenia zwiększonego o połowę. Ojciec ma stosunek seksualny ze swoja córką, która nie ukończyła jeszcze 15 roku życia. Uznając to zachowanie za kazirodztwo (art. 201. KK) nie № 248 oddajemy tego, że córka ma poniżej 15 lat. Natomiast kwalifikując to jako współżycie z małoletnim poniżej 15 roku życia (art. 200. KK) pomijamy aspekt kazirodczy. Mamy tu do czynienia z rzeczywistym zbiegiem przepisów. Idealny zbieg przepisów – jest tyle przestępstw, № 249 ile przepisów w jednym zbiegu rzeczywistym – w przykładzie powyżej jest jeden czyn, a dwa przestępstwa. Obecnie nie ma tej instytucji w polskim Kodeksie karnym, ale jest za to w polskim Kodeksie karnym skarbowym i Kodeksie wykroczeń: 1. Art. 8. KKS 2. Art. 10. § 1. KW Takie uregulowanie ma jednak charakter wyjątku. № 250 Uznawane jest bowiem, że przestępstwo jest zjawiskiem świata zewnętrznego, a więc czymś rzeczywistym, nie może mieć zatem jedynie charakteru zjawiska normatywnego. To realne ludzkie zachowanie, stanowiące pewne continuum, będzie podstawą prawnokarnego wartościowania. Eliminacyjny zbieg przepisów z Kodeksu Makarewicza z 1932 r. – zastosowanie jednego z dwóch zbiegających się przepisów eliminowano, stosując ten, który przewidywał karę najsurowszą, jednak na podstawie wyeliminowanego przepisu możliwe było

№ 246

Konsumpcja i subsydiarność są zawsze rozwiązaniami celowościowymi. • Przykład kolejny.

№ 251

№ 247
49

50 również orzekanie zabezpieczających. dodatkowych kar lub środków Cogitationis poenam nemo patitur – za myśli się nie odpowiada. Etapy: 1. Przygotowanie czynu zabronionego 2. Usiłowanie 3. Dokonanie 1. Przygotowanie czynu zabronionego – art. 16. KK Art. 16. § 1. Przygotowanie zachodzi tylko wtedy, gdy sprawca w celu popełnienia czynu zabronionego podejmuje czynności mające stworzyć warunki do przedsięwzięcia czynu zmierzającego bezpośrednio do jego dokonania, w szczególności w tymże celu wchodzi w porozumienie z inną osobą, uzyskuje lub przysposabia środki, zbiera informacje lub sporządza plan działania. Art. 16. § 2. Przygotowanie jest karalne tylko wtedy, gdy ustawa tak stanowi.

№ 252

W Kodeksie karnym z 1997 r. przyjęto kumulatywny zbieg przepisów polegający na tym, że ten sam czyn stanowi tylko jedno przestępstwo. Jeśli jeden i ten sam czyn realizuje znamiona kilku przepisów, to sąd skazuje na podstawie wszystkich tych przepisów traktując je jako opis jednego czynu zabronionego. Karę wymierza się na podstawie przepisu przewidującego sankcję najsurowszą, co nie oznacza jednak, że ma zostać wymierzona najsurowsza kara. Możliwe jest stosowanie środków karnych i zabezpieczających ze wszystkich zbiegających się przepisów. § 14 FORMY POPEŁNIENI A PRZESTĘPSTWA

№ 257

№ 258

№ 253

Formy popełnienia przestępstwa: A. Formy stadialne B. Formy zjawiskowe Formy stadialne – zamiar wymaga już reakcji prawnokarnej. Iter delicti – droga przestępstwa. Rozpoczyna się ona zamiarem, a kończy popełnieniem przestępstwa.

№ 254

№ 255

Warunkiem odpowiedzialności jest to, że sprawca w № 259 celu (zamiar bezpośredni – nie zamiar wynikowy, który Przestępstwa jednochwilowe - nie ma stadiów nie rodzi odpowiedzialności karnej w tym wypadku) popełniania (trudno jest je wyodrębnić), ich iter delicti popełnienia konkretnego czynu zabronionego jest zbieżna w czasie. podejmuje czynności mające stworzyć mu warunki do № 256 dokonania tego czynu. Odpowiedzialność karna wymaga uzewnętrznienia № 260 zamiaru (zamiar nie może być tylko w głowie). Struktura Formy przygotowania: przestępstwa opiera się wszakże na zachowaniu. 50

51 • • wieloosobowa – porozumienie z inna osobą w celu popełnienia przestępstwa. jednoosobowa podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. (…) Art. 310. § 4. Kto czyni przygotowania do popełnienia przestępstwa określonego w § 1 lub 2, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Często mamy jednak do czynienia z zakamuflowaną karalnością czynności przygotowawczych (większość przestępstw formalnych). Nie możemy mówić o usiłowaniu czynności przygotowawczej. Wyłączenie karalności za przygotowanie – art. 17. № 263 KK Art. 17. § 1. Nie podlega karze za przygotowanie, kto dobrowolnie od niego odstąpił, w szczególności zniszczył przygotowane środki lub zapobiegł skorzystaniu z nich w przyszłości; w razie wejścia w porozumienie z inną osobą w celu popełnienia czynu zabronionego, nie podlega karze ten, kto nadto podjął istotne starania zmierzające do zapobieżenia dokonaniu. Art. 17. § 2. Nie podlega karze za przygotowanie osoba, do której stosuje się art. 15 § 1.

№ 261

№ 262

Przygotowanie nie jest jeszcze bezpośrednim przystąpieniem do popełnienia czynu zabronionego. W krajach demokratycznych karalne jest przygotowanie do popełnienia tylko niektórych czynów zabronionych, nie jest przykładowo karalne przygotowanie do zabójstwa. Karalność czynności przygotowawczych może być wprowadzona tylko ustawowo. Regułą jest brak karalności czynności przygotowawczych. Np. art. 310. § 4. KK – przygotowanie do fałszowania pieniędzy. Art. 310. § 1. Kto podrabia albo przerabia polski albo obcy pieniądz, inny środek płatniczy albo dokument uprawniający do otrzymania sumy pieniężnej albo zawierający obowiązek wypłaty kapitału, odsetek, udziału w zyskach albo stwierdzenie uczestnictwa w spółce lub z pieniędzy, innego środka płatniczego albo z takiego dokumentu usuwa oznakę umorzenia, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 5 albo karze 25 lat pozbawienia wolności. Art. 310. § 2. Kto pieniądz, inny środek płatniczy lub dokument określony w § 1 puszcza w obieg albo go w takim celu przyjmuje, przechowuje, przewozi, przenosi, przesyła albo pomaga do jego zbycia lub ukrycia,

51

52 Art. 15. § 1. Nie podlega karze za usiłowanie, kto dobrowolnie odstąpił od dokonania lub zapobiegł skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego. Wyłączenie karalności za przygotowanie następuje, gdy ma miejsce odstąpienie od przygotowań. Musi być to odstąpienie dobrowolne. Przygotowanie jest bezkarne, o ile istnieją materialne dowody na to, że dana osoba zrezygnowała (np. zniszczenie przygotowanych środków; jeśli do czynienia mamy z przygotowaniem w formie porozumienia, musi mieć miejsce istotne staranie zmierzające do zapobiegnięcia dokonaniu czynu zabronionego). z punktu odpowiedzialności karnej jakiejś istotnej czynności. Czyli dla odpowiedzialności karnej nastawienie podmiotowe sprawcy jest nierozstrzygające. Jest to rozwiązanie restrykcyjne w porównaniu z innymi ustawodawstwami – w większości państw europejskich przewidziana jest mniejsza karalność za usiłowanie, № 264 bądź chociażby nadzwyczajne złagodzenie kary. W Polsce mamy do czynienia z pełną odpowiedzialnością karną za usiłowanie, bez możliwości złagodzenia kary. W projekcie Kodeksu karnego z 1997 roku zakładano, № 268 że za usiłowanie grozić będzie maksymalnie ⅔ górnego zagrożenia karą za dokonanie. W projekcie proponowano także, by ograniczyć odpowiedzialność za usiłowanie do czynów zabronionych zagrożonych karą wyższą niż 2 lata pozbawienia wolności. Karalność usiłowania dokonania czynów lżejszych mogłaby być wprowadzona tylko na mocy specjalnej klauzuli w przepisie części szczególnej. Ustawodawca polski nie zgodził się jednak na to. Analiza znamion usiłowania Art. 13. § 1. Odpowiada za usiłowanie, kto w zamiarze popełnienia czynu zabronionego swoim zachowaniem bezpośrednio zmierza do jego dokonania, które jednak nie następuje. Możemy powiedzieć o trzech podstawowych znamionach № 270 charakteryzujących usiłowanie:

№ 265

2. Usiłowanie – jest to bezpośrednie przystąpienie do popełniania czynu zabronionego. Usiłowanie jest zawsze karalne. W przeciwieństwie do przygotowania, usiłowanie jest zawsze karane, oczywiście wtedy, o ile jest możliwe – tzn. jeśli nie mamy do czynienia z przestępstwami jednostkowymi, czy jeśli nie mamy do czynienia z drogą przestępczą. Jak się przekonamy, ze względu na znamiona usiłowania, nie ma usiłowania przestępstw nieumyślnych, jak i przestępstw o złożonej stronie podmiotowej. Możemy mówić o usiłowaniu tylko i wyłącznie przestępstw umyślnych. We wszystkich przypadkach usiłowanie jest karalne. Co to znaczy? W polskim prawie karnym usiłowanie przestępstwa jest tak samo karalne jak jego dokonanie. A więc dla polskiego ustawodawcy fakt, że nie zostały zrealizowane znamiona czynu zabronionego, nie odgrywa
18/12/06

№ 266

№ 269

№ 267

52

53 1. Zamiar dokonania czynu zabronionego (zatem tylko przy przestępstwach umyślnych!) 2. Zachowanie zmierzające bezpośrednio ku dokonaniu. 3. Dokonanie nie nastąpiło

№ 271

1. Zamiar dokonania czynu zabronionego Czy strona podmiotowa usiłowania ma być taka sama jak umyślności? Czy chodzi o zamiar w myśl art. 9. § 1. KK? Czy chodzi zatem zarówno o zamiar bezpośredni, jak i wynikowy? Art. 9. § 1. Czyn zabroniony popełniony jest umyślnie, jeżeli sprawca ma zamiar jego popełnienia, to jest chce go popełnić albo przewidując możliwość jego popełnienia, na to się godzi. Niektórzy autorzy postulowali, aby ograniczyć to tylko do zamiaru bezpośredniego. Wycofano się jednak z takich pomysłów („w celu” zamieniono na „w zamiarze”) i można niniejszym usiłować zarówno w zamiarze wynikowym, jak i bezpośrednim. Oczywiście, nie może być mowy o zamiarze wynikowym usiłowania do przestępstwa kierunkowego (zatem możliwego do popełnienia tylko w zamiarze bezpośrednim). Aby usiłowanie było możliwe w zamiarze wynikowym, samo popełnienie przestępstwa, do którego jest usiłowanie musi być możliwe do popełnienia w zamiarze wynikowym. Przykładowo usiłowanie kradzieży z art. 278 KK 53

Art. 278. § 1. Kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Art. 278. § 2. Tej samej karze podlega, kto bez zgody osoby uprawnionej uzyskuje cudzy program komputerowy w celu osiągnięcia korzyści majątkowej. Art. 278. § 3. W wypadku mniejszej wagi, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Art. 278. § 4. Jeżeli kradzież popełniono na szkodę osoby najbliższej, ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego. Art. 278. § 5. Przepisy § 1, 3 i 4 stosuje się odpowiednio do kradzieży energii lub karty uprawniającej do podjęcia pieniędzy z automatu bankowego. Przestępstwo kradzieży może być popełnione tylko z zamiarem bezpośrednim, gdyż ustawa opisując jego znamiona używa słów „kto w celu przywłaszczenia” zatem musi być to działanie w celu, a więc w zamiarze bezpośrednim. Usiłowanie w zamiarze wynikowym przestępstwa kradzieży jest pojęciowo nie możliwe.

№ 272

№ 274

№ 273

54 Zwrócić uwagę należy na fakt, że to znamię zamiaru była nowa o urzędniku. Działa na szkodę, czyli coś robi, odróżnia już usiłowanie od przygotowania. W przypadku bądź zaniechuje obowiązku – zatem jest to przestępstwo przygotowania znowuż mamy do czynienia ze zwrotem nie tylko z działania. „w celu”, z czego wynika, że przygotowanie nastąpić może № 278 tylko w zamiarze bezpośrednim. Pytanie rodzi się jednak nieco innej natury – prof. № 275 Nie ma usiłowania przestępstw nieumyślnych Genowefa Rejman (Uniwersytet Warszawski) postawiła i o kombinowanej stronie podmiotowej, o czym była już problem inaczej – czy pojęciowo można w ogóle usiłować mowa wcześniej. przestępstwa z zaniechania? Bo jeśli popatrzymy na czas zaniechania, czas popełnienia tego przestępstwa, to okaże się, że przestępstwo to zostanie dokonane wtedy, kiedy 2. Zachowanie zmierzające bezpośrednio № 276 minie ostatni moment możliwości wykonania obowiązku. ku dokonaniu To jest czas popełnienia przestępstwa z zaniechania. Jest to dużo bardziej rozbudowane znamię. Ma być Przykładowo, jeżeli weźmiemy przestępstwo to zachowanie zmierzające do dokonania. Chodzi nieudzielenia pomocy człowiekowi znajdującemu się tu o dwie kwestie, znamię to rozwiązuje dwa problemy: w sytuacji bezpośrednio zagrażającej jego życiu bądź zdrowiu, to to przestępstwo jest dokonane wtedy, 1. Czy usiłowanie musi być działaniem? Czy też kiedy minie ostatni moment, kiedy mogliśmy mu pomóc. można usiłować przez zaniechanie? To znaczy, albo niebezpieczeństwo minęło i pan wstał Makarewicz stał na stanowisku, że usiłować można tylko z ziemi, jest zdrowy jak rybka i nic mu nie zagraża, przestępstwa z działania i usiłować można zatem także albo wręcz odwrotnie – już się nie rusza i też już mu nic tylko działaniem. Wszak w usiłowaniu jest zawarte nie zagraża. W tym momencie mamy dokonane pojęcie siły i jej użycia, co wykluczyć by miało przestępstwo. Czy możemy mówić, że w czasie zaniechanie. Makarewicz nie miał jednak racji, jego poprzedzającym te zdarzenia ktokolwiek może tego stanowisko zostało odrzucone juz przez przedwojenne przestępstwa usiłować, skoro w każdej chwili możliwe orzecznictwo. Jednak byli również zwolennicy jest udzielenie pomocy – możliwe jest wykonanie stanowiska Makarewicza, które na gruncie Kodeksu obowiązku? Nie mamy zatem w poprzedzającym Karnego z 1932 roku miało pewne ustawowe podstawy. dokonanie przestępstwa okresie w ogóle do czynienia Przepis ten w zasadzie nie ulegał zmianie, poza jedną, z przestępstwem, nie ma jeszcze bezprawnego istotną – kodeks dzisiejszy mówi „kto swoim zaniechania, dopóki tej pomocy możemy udzielić – zachowaniem zmierza”, a Kodeks karny z 1932 roku dopóki możliwy jest do spełnienia obowiązek. Profesor „kto swoim działaniem zmierza”. Art. 321 „działa na Rejmanowa z tego wyciąga wniosek, że w ogóle szkodę interesu” Identyczny przepis był w Kodeksie przestępstwa z zaniechania – nie ze względu karnym z 1932 roku z tym, że zamiast funkcjonariusza 54

№ 279

№ 277

№ 283
55 na znamiona usiłowania, ale jako takie, ze swojej istoty – nie mogą być usiłowane. Ale trzeba na to popatrzeć inaczej. My możemy swoim zachowaniem uniemożliwić czy usiłować uniemożliwić wykonanie obowiązku. W tych sytuacjach możliwe jest usiłowanie przez zaniechanie, gdy uniemożliwiamy wykonanie obowiązku. Czyli pamiętamy, że to sformułowanie „zachowanie zmierzające bezpośrednio do dokonania” jest tu celowe, żeby przerwać wszelkie dysputy na temat możliwości usiłowania przestępstw z zaniechania, i ustawodawca Wyobraźmy sobie taka sytuację: zdecydowanie opowiedział się za tym, że możliwe jest usiłowanie przestępstw z zaniechania i nie ma tu żadnych № 280 specjalnych rozwiązań. Jakiś jegomość wykonywał zasadniczą służbę wojskowa, a na święta dostał przepustkę. Służbę № 282 Najtrudniejszy do z interpretowania jest dalszy ciąg tego odbywał w Szczecinie, na święta pojechał do Krakowa. znamienia tj. fragment mówiący o tym, że ma być Święta się skończyły, a jegomość ma 28 grudnia o 6.00 to „zachowanie zmierzające bezpośrednio do rano zameldować się w jednostce w Szczecinie. dokonania”. Dlaczego jest on taki ważny? Ponieważ na nim opiera się rozgraniczenie usiłowania od czynności Tymczasem o 4.00 rano, w Krakowie, zatrzymuje go przygotowawczych. Czynności przygotowawcze partol, w momencie, w którym on wsiada do pociągu to podjęcie czynności, które maja umożliwić jadącego do Zakopanego. bezpośrednie przystąpienie do usiłowania. To przejście granicy bezpośredniości oznacza przejście Czy przestępstwo niestawienia się w jednostce zostało od czynności przygotowawczych do usiłowania, a to już dokonane? Nie, jest 4.00 rano, przepustkę ma do 6.00. oznacza karalność, gdyż czynności przygotowawcze są Jednak wiadomo jest, że on swoim zachowaniem wyjątkowo karalne, a usiłowanie karalne jest zawsze. uniemożliwił już wykonanie tego obowiązku, więc w tym Tak więc na bezpośredniości opiera się karalność momencie mamy juz niewątpliwie usiłowanie dokonania za usiłowanie. To powoduje, że - można powiedzieć przestępstwa z zaniechania – usiłowanie niestawienia się. niespecjalnie zrealizowano tu zasadę nullum crimen sine Tak samo można sobie uniemożliwić poprzednim lege. Ten czyn jest ocenny – oceny wymaga, czy coś jest zachowaniem wypełnienie obowiązku udzielenia pomocy usiłowaniem, czy czynnością przygotowawczą. Mamy – mogę się pozbawić narzędzi niezbędnych do wykonania tu do czynienia z wartościowaniem, jest to bardzo obowiązku. Te wszystkie zachowania, niekoniecznie ocenne. muszą być zaniechaniem – i stąd to nieporozumienie Należy zwrócić szczególną uwagę na zbitkę wyrazów u Makarewicza, że to usiłowanie jest tutaj pozytywnym „zmierza bezpośrednio” – to nie ma nic wspólnego działaniem – tylko działaniem skierowanym z zamiarem bezpośrednim. Tu chodzi o czysto na uniemożliwienie wykonania obowiązku. obiektywną stronę zaawansowania sprawcy na drodze 55

№ 281

№ 284

56 przestępnej, a nie o stronę podmiotowa. Chodzi o określenie, jak blisko sprawca jest popełnienia czynu. To znamię – „zmierza bezpośrednio” – oddzielające czynności przygotowawcze od usiłowania, może być, i jest, rożnie interpretowane w rożnych państwach. № 286 W cywilizacji europejskiej określenie usiłowania i karalności usiłowania występuje w każdym państwie. Rożnie jest interpretowana jednak ta granica między usiłowaniem a czynnościami przygotowawczymi. Może mieć miejsca subiektywna interpretacja – wtedy mamy do czynienia z bezpośrednim zmierzaniem, gdy z zachowania sprawcy możemy jednoznacznie odczytać jego zamiary, gdy możemy określić, co jest przedmiotem zamiaru. Drugie stanowisko – obiektywne – przeciwne, powie, że tu chodzi o sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa dla dobra, mamy mieć do czynienia z początkiem dokonania (jest to stanowisko najbardziej radykalne – francuskie). Przykładowo: usiłowanie zabójstwa – gdy początek zabijania; usiłowanie kradzieży – gdy początek zabierania rzeczy. Gdy mamy etap wcześniejszy, nie możemy o usiłowaniu mówić. Sąd Najwyższy wydał kontrowersyjne orzeczenie w tej sprawie. Sytuacja: Dwóch gentlemanów wyposażonych w łomy, linki do krępowania, kneble i inne przedmioty codziennego użytku, udało się pod willę z zamiarem włamania się, obezwładnienia właściciela i zabrania rzeczy, które uważali, że im by się przydały. Podeszli pod okno i zobaczyli, że właściciel nie jest sam. Nie weszli jednak na posesję, zobaczyli to przez płot. Zrezygnowali ze swojego zamiaru i nie weszli. Zostali jednak zatrzymani. № 287 Czy mamy do czynienia z usiłowaniem rozboju? Czy to jest jeszcze za mało?

Mamy tu do czynienia z usiłowaniem.
Wydaje mi się, że to trochę za mało. Gdyby weszli do ogrodu, wtargnęli na teren posesji, naruszyli własność, to należałoby przyjąć, że mamy do czynienia z usiłowaniem, że mamy do czynienia z bezpośrednim zmierzaniem do dokonania. W sytuacja gdy, nie naruszyli jeszcze tego dobra, jakim jest nienaruszalność posesji, chyba stanowi to przeszkodę do przyjęcia usiłowania.
Właśnie ten wypadek jest bardzo granicznym przypadkiem, trudno tak łatwo przesądzić nietrafność orzeczenia sadu, trudno tu bronić stanowiska, że nie ma jeszcze usiłowania, ale pokazuje to trudność w interpretacji tego pojęcia „zmierza bezpośrednio”. 56

№ 285

W polskim orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się pośrednie stanowisko – tzn. i subiektywne to za mało, żeby przyjąć usiłowanie, ale i obiektywne to za dużo – nie trzeba rozpoznać dokonania, by przyjąć usiłowania. Raczej należy powiedzieć w ten sposób – z usiłowaniem mamy do czynienia wtedy, gdy mamy zamach na dobro, upoważniający do obrony koniecznej – tam wszakże też jest mowa o tym, że ma to być zamach bezpośredni. Ma być to zagrożenie nie tyle konkretne, co realne.

№ 288

№ 289

57 Trzeba zdawać sobie sprawę, że czasem będziemy mieć do czynienia z usiłowaniem dokonania jednego z czynów zabronionych, ale będzie to za mało, żeby przyjąć usiłowanie innego czynu zabronionego. Zmodyfikujmy ostatnia sytuacje: od trzeciego, że ten posiada duży majątek, w tym bardzo luksusowe mieszanie. Upili go i ukradli mu klucze do tego mieszkania. Wtedy zostali zatrzymani.

№ 293 Czy mamy już do czynienia z usiłowaniem rozboju? Zastosowano już pewną część znamion rozboju, № 290 Gentlemani weszli na teren tej posesji. Nie wiedzieli, mianowicie doprowadzono do bezradności właściciela
czy ktoś tam jest. Liny wzięli na wszelki przypadek. Okazało się jednak, że tam ktoś jest.

Czy można przyjąć usiłowanie rozboju? Mamy niewątpliwie do czynienia z bezpośrednim zmierzaniem, by okraść ten dom z włamaniem. Ale czy mamy też do czynienia z usiłowaniem rozboju, czyli zastosowaniem przemocy wobec osoby? To jest jeszcze za mało. Mimo że byli do tego przygotowani, nie mamy jednakże bezpośredniego zmierzania do zastosowania przemocy wobec właścicieli. Tak więc tutaj, zwłaszcza przy przestępstwach dwuczynowych, takich jak rozbój, gdzie mamy atak na mienie i osobę, możemy mieć do czynienia z pewnymi komplikacjami w ustaleniu, czy jest już usiłowanie przestępstwa składającego się z obu tych czynów, czy tylko fragment był objęty usiłowaniem. Przyjrzyjmy się sytuacji, która także była przedmiotem orzeczenia Sądu Najwyższego:

mieszkania, ale nie przystąpiono do kradzieży i chyba usiłowania rozboju przypisać się jeszcze nie da. Co innego gdyby oni podjechali pod mieszkanie, № 291 próbowali wejść, oczywiście wówczas mielibyśmy do czynienia z usiłowaniem rozboju. Natomiast bez tego drugiego elementu nie można mówić o zrealizowaniu usiłowania rozboju, choć oczywiście mamy tu do czynienia z popełnieniem innych przestępstw – kradzież kluczy, stosowanie przemocy. Z tym znamieniem bezpośredniości jest wiele kłopotów. Jest bardzo bogate orzecznictwo, jednak trudno wyciągnąć z niego jakąś generalna tezę, kiedy mamy do czynienia z usiłowaniem. Sprecyzowanie tej początkowej granicy odpowiedzialności za usiłowanie to jest bardzo słaby punkt prawa karnego, nie tylko polskiego. Rozwiązanie francuskie, czyli przyjęcie za początek usiłowania przystąpienie do dokonania, jest z punktu gwarancyjnego bardzo pewny, ale z punktu ochrony dobra prawnego niewystarczający. 3. Niedokonanie czynu zabronionego.

№ 294

№ 292

Trzech panów spożywało napoje wysokoalkoholowe w jakiejś knajpce. Dwóch z nich dowiedziało się

57

58 Czyli nie mogło dojść do zrealizowania znamion czynu № 298 zabronionego. Usiłowanie możemy podzielić według pewnych kryteriów. Dlaczego niedoszło do zrealizowania znamion? - nie doszło, bo nie mogło dojść od samego początku, gdyż od samego początku sprawca popełnił jakiś № 299 błąd i dobro prawne nie było w ogóle zagrożone, dlatego też nie zrealizował swojego zamiaru. Jest to usiłowanie nieudolne, oparte jest ono na błędzie. - gdy usiłowanie nie było obarczone takim błędem – tzn. sprawca mógł zrealizować znamiona czynu zabronionego – w każdym razie przedmiot, na którym działał nadawał się do tego, by popełnić czyn zabroniony, używał № 300 środków, które umożliwiały dokonanie czynu zabronionego, zaś sam sprawca był w stanie popełnić ten czyn zabroniony (np. posiadał odpowiednie cechy, by popełnić przestępstwo indywidualne), jednakże wystąpiły jakieś inne czynniki, które spowodowały, że czyn nie został dokonany:

Konieczne jest nałożenie na ten podział jeszcze drugiego podziału. Usiłowanie: * ukończone (zupełne) – sprawca wykonał całą czynność, która była potrzebna do wykonania czynu zabronionego, ale do realizacji tego czynu nie doszło. Jest to możliwe tylko przy przestępstwach materialnych. Tylko tam może być taka sytuacja, że sprawca realizuje całą czynność, a oderwany od czynu skutek, z takich czy innych powodów nie następuje. * nieukończone (niezupełne) – zarówno możliwe przy przestępstwach materialnych, jak i formalnych. Sprawca co prawda podjął czynności zmierzające do wykonania czynu zabronionego, ale nie podjął wszystkich czynności niezbędnych do jego zrealizowania. Dlaczego ważne jest nałożenie na siebie tych dwóch № 301 podziałów? Gdyż wiąże się to z bezkarnością usiłowania. Ustawodawca chce dać sprawcy do końca szansę, aby chronić dobro prawne, chce on nie dopuścić do tego, żeby zostało ono zniszczone. Przekaz informacji zawartych w Kodeksie karnym jest następujący: nawet jeśli dopuściłeś się przestępstwa w postaci usiłowania, będziesz bezkarny, jeśli dobrowolnie odstąpisz od usiłowania. Z tym, że jeśli mamy do czynienia z usiłowaniem nieukończonym, zaniechanie będzie polegało na zaniechaniu dalszych działań zmierzających do realizacji pierwotnego zamiaru. Jeśli zaś już mamy 58

№ 295

№ 296

* czynniki zewnętrze – tj. przeszkodzono sprawcy, został zatrzymany, został spłoszony, nie potrafił przełamać drzwi itp. Usiłowanie zostało zatamowane. * sprawca chciał dokonać czynu zabronionego, miał taki zamiar, ale w pewnym momencie mu przeszło i przestał mieć zamiar popełnienia, nie będąc do tego zmuszony czynnikami zewnętrznymi. Chciał, ale już nie chce. Dobrowolnie odstąpił od dokonania czynu zabronionego. Takie usiłowanie nazywany usiłowaniem zaniechania. Dla odpowiedzialności karnej będzie to miało kapitalne znaczenie.

№ 297

№ 302

59 do czynienia z usiłowaniem zupełnym, niezbędne jest zapobieżenie skutkowi, wymagane jest zatem pozytywne zachowanie. Przy przestępstwach materialnych wymaga to pewnego komentarza. Może być bowiem taka sytuacja, że sprawca zrobi wszystko, ale skutek nie może wystąpić, więc sprawca nie może zapobiec, choćby nawet chciał. Przykładowo mamy taki wypadek, że ktoś z zamiarem zabicia strzelił do drugiej osoby, ale jej nie trafił. Zrobił wszystko, żeby tę osobę zabić, nacisnął na spust, kula wyleciała, ale Pan Bóg kule nosi i nie doszło do postrzelenie tamtej osoby. Ten sprawca nawet gdyby się opamiętał i już nie miał zamiaru zabicia tamtej osoby, a nawet nagle zaczął ją kochać najbardziej na świecie, to już nie jest w stanie zapobiec skutkowi, bo nic się nie stało, jego potencjalna ofiara nawet nie jest ranna. Więc nie możemy doprowadzić do absurdu, że w lepszej sytuacji będzie ten, kto strzelił, trafił, zranił i zapobiegł skutkowi – czyli uratował swoją ofiarę, ponieważ powiemy mu – nie będziesz odpowiadać za usiłowanie zabójstwa, bo pomogłeś i zapobiegłeś wystąpieniu skutkowi, niż ten, który nie trafił i już nie chce zabijać. Ta sytuacja nie jest uregulowana. Musimy powiedzieć tak – jeśli on miał możliwość powtórzenia zamachu – np. miał jeszcze kule w magazynku, ale nie strzelił – musimy uznać, w pewnym sensie na zasadzie analogii na korzyść, że nastąpiło zapobieżenie skutkowi. Jeśli jednak ktoś miał tylko jeden nabój, to powiemy – trudno, ciężko jest bowiem udowodnić, że odstąpił on od usiłowania. To pokazuje nam kolejny bardzo istotny problem i duże komplikacje przy usiłowaniu. Nie będzie odpowiadał za usiłowanie zabicia ten, kto trafił, a następnie uratował swoją ofiarę. Ale przecież on ją ranił, a więc po drodze 59 zrealizował znamiona przestępstwa – spowodował np. ciężki uszczerbek na zdrowiu. To, że zapobiegł, zwalnia go tylko z odpowiedzialności za dokonanie tego skutku, od którego odstąpił przy realizacji, ale nie za popełnienie przestępstwa, które dokonał po drodze. W takiej sytuacji mamy do czynienia z tzw. usiłowaniem kwalifikowanym. Ma ono miejsca wtedy, kiedy po drodze usiłowania sprawca realizuje znamiona innego typu czynu zabronionego Jeżeli mamy do czynienia z odstąpieniem od usiłowania tego przestępstwa, z zapobieżeniem skutkowi, to za to usiłowanie oczywiście sprawca odpowiadał nie będzie, ale będzie odpowiadał za to co zrobił, i to oczywiście już w formie dokonania. Ale sprawa może się skomplikować. Romantyczna Sytuacja: Weźmy studentów № 305 jednego z polskich uniwersytetów. Zakochana para poszła do parku na spacer, przy czym dziewczyna miała go już dość i mu to podczas tego właśnie spaceru Ciekawe, czy nie mogą bez siebie powiedziała. żyć? On stwierdził, że bez

№ 303

№ 304

60 niej to już nie potrafi żyć, no ale ona sama to też nie powinna. W zamiarze zabicia ścisnął ją za szyję, aż straciła przytomność. Następnie odciągnął ją w zarośla, po czym się zorientował, że coś jest nie tak, przeszło mu – stosując sztuczne oddychanie pomógł jej, po czym wezwał pogotowie. Dziewczynie w zasadzie nic się nie stało. Moglibyśmy to zakwalifikować jako naruszenie № 308 nietykalności cielesnej z art. 217. KK. Ale prokurator, który zajął się ta sprawą i wystąpił z oskarżeniem o usiłowanie zabójstwa. Sąd pierwszej instancji skazał go za usiłowanie zabójstwa. Sąd drugiej instancji utrzymał ten wyrok w mocy. Wystąpiono z możliwą wówczas rewizją nadzwyczajna do Sądu Najwyższego na korzyść sprawcy. Sąd Najwyższy oczywiście uchylił wyroki, uznając, że nie może on odpowiadać za usiłowanie zabójstwa, jeśli zapobiegł skutkowi. Ale Sąd Najwyższy napisał też w dyrektywach przeznaczonych dla kolejnych sądów zajmujących się tą sprawą, że należy rozważyć odpowiedzialność za narażenie życia na bezpośrednie niebezpieczeństwo, czyli rozważyć jego odpowiedzialność z art. 160. KK. a więc także za narażenie dobra prawnego na niebezpieczeństwo. Można rozważyć odpowiedzialność za naruszenie nietykalności cielesnej, ale nie za to, co stanowi istotę usiłowania, czyli za narażenie na niebezpieczeństwo, które objęte jest w tym wypadku bezkarnością. Przy usiłowaniu sankcja karana jest taka sama, jak wtedy, gdy mamy do czynienia z dokonaniem – te same granice. Usiłowanie nieudolne. Art. 13. § 2. KK stwierdza, że odpowiada także za usiłowanie „kto nie może dokonać czynu zabronionego ze względu brak przedmiotu nadającego się do popełnienia na nim czynu zabronionego lub ze względu na użycie środka nienadającego się do popełnienia czynu zabronionego” Art. 13. § 2. Usiłowanie zachodzi także wtedy, gdy sprawca nie uświadamia sobie, że dokonanie jest niemożliwe ze względu na brak przedmiotu nadającego się do popełnienia na nim czynu zabronionego lub ze względu na użycie środka nie nadającego się do popełnienia czynu zabronionego. Pierwsze pytanie, które nasuwa się po lekturze tego artykułu, jest następujące: czy mamy tutaj do czynienia z formą usiłowania, czy jest to coś innego niż usiłowanie, ale odpowiada się za toto jak za usiłowanie? Należy zbadać, czy do art. 13. § 2. KK mają zastosowanie pozostałe znamiona z art. 13. § 1. KK 60

№ 306

№ 307

Czy Sąd Najwyższy ma rację? chyba spojrzeć na tę sprawę następująco. Do istoty każdego usiłowania należy narażenie dobra prawnego na niebezpieczeństwo. Jeśli ustawodawca w przypadku tzw. czynnego żalu wyłącza odpowiedzialność karną z usiłowanie, to wyłącza też za wszystko to, co stanowi istotę usiłowania,

Trzeba

№ 309

№ 310

61 – „swoim zachowaniem zmierza bezpośrednio do dokonania czynu zabronionego”. Jest to usiłowanie, ale powody niezrealizowania znamion typu czynu zabronionego są w tym wypadku inne niż w art. 13. § 1. KK. Te powody są następujące – przedmiot się nie nadawał, bądź sposób się nie nadawał. Mamy tutaj ograniczony błąd, nie wszystkie znamiona zostały objęte art. 13.§ 2. KK – wszak usiłowanie udolne także będzie miało miejsca, gdy sprawca sobie uroi, że jest zdatnym podmiotem do dokonania czynu On sobie uroił to, że jest bigamistą. Jest de facto niewinny jak łza. W przedstawionej sytuacji mamy niewątpliwie do czynienia z usiłowaniem nieudolnym dokonania przestępstwa bigamii. Ale ustawa w art. 13. § 2. KK takiego wypadku nie przewiduje, bo mówi tylko o błędzie dotyczącym jedynie przedmiotu czynności wykonawczej bądź środka, natomiast nie dotyczy to podmiotu. Mamy zatem do czynienia z bezkarnym usiłowaniem. On nie poniesie odpowiedzialności, nie będzie w ogóle karany. № 313 Okaże się jednak, że jeśli ta jego nowa pani wiedziała, Przykładowa sytuacja: o jego przeszłości i wiedziała, że on jest żonaty, a № 311 mimo to zdecydowała się na zawarcie związku małżeńskiego, to był on dla niej przedmiotem Małżeństwo. Żyją jak pies z kotem. Rozchodzą się, czynności wykonawczej, zawierała bowiem związek ale bez rozwodu. Jedno mieszka w jednym mieście, małżeński wiedząc o fakcie, że jej partner pozostaje drugie w drugim, w ogóle się nie kontaktują ze sobą w związku małżeńskim. przez długi czas. Pan poznał jakąś kolejną panią, № 314 z którą chciał zawrzeć związek małżeński. Jednak nie Podobnie jeśli mielibyśmy urojenie, że czynności modalne czynu są takie, że umożliwiają popełnienie chciało mu się szukać dotychczasowej żony, poza tym przestępstwa. Jeśli ich nie ma, to też nie ma mowy rozwody kosztowne są. Złożył więc odpowiednie o odpowiedzialności. Takie usiłowanie również będzie papiery w Urzędzie Stanu Cywilnego, w których bezkarne. zaświadczył, że jest kawalerem. Sprawa się wydała, Rysuje się jednak cały szereg problemów bardzo różniej № 315 prokurator go oskarżył o bigamię z art. 206. KK. natury. W praktyce bardzo rzadko dochodzi Ale co się okazało później – na tydzień przed do oskarżenia za usiłowanie nieudolne. Nie ma tutaj naruszenia dobra prawnego, więc sprawy te rzadko zawarciem związku małżeńskiego, jego pierwotna wychodzą na jaw. Od strony diagnozy prawa karnego żona zginęła w wypadku samochodowym. Został ten przepis ma jednak istotne znaczenie. Możemy sobie zatem wdowcem, czyli nie pozostawał w związku zadać pytanie, jak to się ma do struktury przestępstwa? małżeńskim. Gdzie mamy tu społeczną szkodliwość czynu? Jak uzasadnimy karygodność, skoro nie ma nawet zagrożenia dobra prawnego? Mamy jedynie 61

№ 312

№ 316

62 uzewnętrzniony zamiar naruszenia tego dobra. Wydaje się, że jest to przechodzenie na prawo karne sprawcy, a nie czynu. Jednak to nie jest tak zupełnie. Społeczna szkodliwość czynu to nie tylko kwestia zagrożenia dobra. O stopniu społecznej szkodliwości decyduje zamiar, motywacja sprawca, czyli społeczną szkodliwość rozumiemy nieco szerzej niż realne, konkretne zagrożenie dla dobra prawnego. – art. 115. KK. Karalność za usiłowanie nieudolne jest bardzo zbliżona, № 318 podobna do karalności za przestępstwa abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo. Tam też in concreto my tego niebezpieczeństwa realnego nie musimy stwierdzać, ale ze względu na pewne potencjalne niebezpieczeństwo, karzemy. Tak samo i przy usiłowaniu nieudolnym jednak z jakimś potencjalnym niebezpieczeństwem mamy do czynienia, bo przecież to że in concreto nie ma niebezpieczeństwa jest tylko wynikiem błędu sprawcy, ale czyn z jego strony był zaplanowany jako taki, który miał doprowadzić do zaatakowania dobra prawnego. Jednak musimy tutaj na jedno zwrócić uwagę – mogą wystąpić takie sytuacje, które podpadają pod art. 13. § 2. KK., a które uznamy, że są absolutnie bezkarne. Kodeks Makarewicza wprowadzał przy usiłowaniu nieudolnym klauzulę wyłączającą bezprawność, jeśli błąd był wynikiem ciemnoty lub zabobonu. Art. 23. § 3. Kodeksu karnego z 1932 roku Nie odpowiada za usiłowanie, kto tylko z powodu zabobonu lub ciemnoty wierzył w skuteczność swego działania. przepisu nie wprowadzono. W 1997 roku nikt już nie odważył się pisać w kodeksie o zabobonie czy ciemnocie, choć wydaje się jednak, że w dalszym ciągu one występują. Zdarzają się i dziś takie osoby, które głęboko wierzą, że przekłuwając szpikulcem zdjęcie jakiejś osoby doprowadzą ją tym do jakiegoś nieszczęścia. Anegdota: W Niemczech w latach 80-tcy XX wieku, na dyskotece poznała się para. On stosunkowo Dematerializator. starszy od niej. Kobieta poznana miała duży majątek, który pod wpływem poznanego gentlemana, zapisała mu. On pewnego razu wytłumaczył jej w rozmowie telefonicznej, że jest mieszkańcem Saturna i dlatego, że rozwój cywilizacji jest znacznie bardziej posunięty niż na Ziemi, to mają tam problemy z płcią żeńską i jest tam coraz mniej kobiet, więc trzeba je sprowadzać, ona zaś idealnie się do tego nadaje. Jednakże, ażeby się przenieść na Saturna, musi się zdematerializować. Jak to jednak zrobić? Sposób według tego mężczyzny był prosty. Powiedział jej, że najlepiej będzie, kiedy wejdzie do wanny, napełni ją Kobiety są z Wenus, a mężczyźni wodą i wrzuci do niej z Marsa. Natomiast osobom z włączoną suszarkę do Saturna nie ufajcie. włosów. Niemal dematerializując się z podekscytowania, kobieta niezwłocznie wykonała, co 62

№ 317

Po wojnie uznano, że w ustroju socjalistycznym nie ma ani zabobonu ani ciemnoty, więc w 1969 roku takiego

63 polecił rzekomy, jak się później okazało, mieszkaniec Saturna. Kobietę siekło, ale nie zabiło jej. Oprzytomniała i zdezabobonizowała się. Zgłosiła sprawę, mężczyznę skazano na dożywocie za usiłowanie zabójstwa. zabezpieczenia, które jest do pokonania, ale sprawca tego nie potrafi. Usiłowanie nieudolne, to o którym mowa w 13. § 2. KK, jest zawsze wynikiem błędu co do znamion. Ktoś sądzi, że przedmiot czynności wykonawczej jest zdatny do popełnienia na nim przestępstwa, choć w rzeczywistości jest inaczej. № 324 Ktoś sądzi, że uderza siekierą w śpiącego dziadka w nadziei na spadek, tymczasem nie jest to już do końca dziadek, gdyż zmarł on na zawał serca dwie godziny wcześniej. Jest to błąd co do znamion. W tym wypadku, przy włamaniu do samochodu, przedmiot czynności wykonawczej się do dokonania przestepstwa nadaje – jest mienie, które można ukraść. Z kartą jest trudniejsza sprawa. Możliwe są dwie sytuacje № 325 – czy na koncie są pieniądze? Jeśli nie ma pieniędzy, albo jest zablokowana, to nie jest ona środkiem zdatnym do użytku. Jeśli jednak jest to karta niezablokowana, a na koncie są pieniądze, to jak najbardziej jest środkiem zdatnym do dokonania przestępstwa kradzieży. Kolejny przykład z orzecznictwa: Kradzież i włamanie do wagonu stojącego na bocznicy. Pewien pan włamał się do takiego właśnie wagonu, ale miał pecha, bo przewożono
Dyrekcja PKP ostrzega – w wagonach mogą czaić się tokarki.

№ 319

Odróżnienie nieudolnego usiłowania od usiłowania udolnego. Ważne jest to o tyle, że przy usiłowaniu nieudolnym ustawodawca przewidział nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpienie od jej wymierzenia. Porównajmy dwie sytuacje:

№ 320

1. Sprawca włamuje się do samochodu i chce uruchomić go, ale jest zabezpieczenie, którego nie jest w stanie uruchomić. 2. Sprawca ukradł torebkę, w której znalazł kartę bankowa, dzięki której próbuje pobrać pieniądze z bankomatu, jednak nie udaje się to. Czy jest to usiłowanie udolne, czy nieudolne? Sprawca nie potrafi uruchomić samochodu, ze względu na zabezpieczenie, które dla niego jest nie do pokonania. Trzeba odróżnić dwie rzeczy: usiłowanie nieudolne i nieudolne usiłowanie. To są dwie rożne rzeczy, to dwa różnie pojęcia. Można w sposób nieudolny usiłować – tj. spartaczyć robotę, nie pokonać

№ 321

№ 326

№ 322

№ 323

63

64 w tym wagonie tokarki, każda po 3 tony. Nie był w № 331 stanie ich wynieść.

№ 328

W tym modelu określane są tylko te dwie figury. Jest to model najwcześniejszy. Charakteryzuje się on akcesoryjnością odpowiedzialności podżegacza On nie mógł tego czynu dokonać, ale nie ma tu mowy № 327 i pomocnika wobec sprawcy – ich odpowiedzialność o odstąpieniu od realizacji tego przestępstwa. zależy od odpowiedzialności sprawcy. Jeśli sprawca nie ponosi odpowiedzialności z jakiegokolwiek powodu – np. niepoczytalność w momencie popełniania czynu – wówczas pomocnik i podżegacz także nie odpowiadają. § 15 O DPOWIEDZIA LNOŚ Ć ZBIOROW A Jednak należy zwrócić uwagę, że jeśli chodzi 8/01/07 o uzależnienie odpowiedzialności podżegacza od pomocnika od winy sprawcy, chronologicznie W historii tendencje do cywilizowania wykształciły się dwie koncepcje: tej odpowiedzialności – obecnie niedopuszczalne jest, by odpowiedzialności karnej podlegały osoby tylko № 332 a) koncepcja krańcowej akcesoryjności – ze względu na to, że zamieszkują sąsiedztwo, bądź są zakładająca uzależnienie odpowiedzialności krewnymi sprawcy, jak miało to miejsce dawniej. współdziałających od winy sprawcy i zatem odrzucająca odpowiedzialność podżegacza Odpowiedzialność zbiorowa musi być związana z jakimś i pomocnika w sytuacji nieletniości współdziałaniem – osoby współdziałające (podlegające bądź niepoczytalności sprawcy. odpowiedzialności karnej) też są sprawcami. Modele odpowiedzialności we współdziałaniu: 1. (MODEL 1) Udział w cudzym przestępstwie – mamy do czynienia z jednym przestępstwem, popełnionym przez sprawcę realizującego znamiona typu czynu zabronionego. Pozostałe osoby biorą jedynie udział w tym przestępstwie. Takimi osobami są: a) podżegacz b) pomocnik b) koncepcja ograniczonej akcesoryjności – № 333 do pociągnięcia do odpowiedzialności współdziałających nie jest konieczne, by sprawca ponosił winę, jednak jego czyn musi być bezprawny i zgodny z ustawową określonością.

№ 329 № 330

Model udziału w cudzym przestępstwie jest jednak № 334 intuicyjnie niesprawiedliwy, dlatego niemiecka nauka prawa karnego wypracowała instytucję pośredniego sprawcy. Polega ona na tym, że w sytuacji, gdy sprawca przestępstwa jest niepoczytalny, to za sprawcę uznaje się

64

65 podżegacza, który rzeczywistego, sprawcę użył jako narzędzie. niepoczytalnego

№ 338

Obecnie przyjmuje się ograniczona akcesoryjność. Do odpowiedzialności podżegacza i pomocnika sprawca musi popełnić czyn bezprawny, nieważne jest, czy sprawca działał w niepełnej świadomości, będąc pod wpływem błędu itp. – on odpowiedzialności nie poniesie, ale poniosą ją podżegacz i pomocnik. Jednak nigdy nie ma możliwości pociągnięcia do odpowiedzialności podżegacza i pomocnika, gdy nie ma sprawcy.

№ 336

Dwa poprzednie modele były krytykowane już pod koniec XIX wieku – nie można mówić o współdziałaniu № 335 podżegacza i pomocnika w popełnianiu przestępstwa. Podżeganie i pomocnictwo to oddzielne przestępstwa – należy stworzyć podstawy do oddzielnej odpowiedzialności. Oczywisty zarzut wobec powyższej krytyki: jeśli to są odrębne przestępstwa (pomocnictwo i podżeganie), to jaka ma być sankcja? Czy taka sama jak za sprawstwo tego przestępstwa, do którego owo podżeganie, bądź pomocnictwo nastąpiło? Te zarzuty bardzo osłabiły krytykę tych modeli. Koncepcja Fojnickiego i Nicoladoniego. № 339 Przedstawiciele tej koncepcji stoją na stanowisku, że w przypadku podżegania i pomocnictwa mamy do czynienia z przestępstwami sui generis. Ich znamiona określone są w części szczególnej kodeksu karnego, natomiast przewidziana sankcja jest jednolita bez względu na rodzaj przestępstwa, przy którym pomagano, bądź do którego popełnienia podżegano. Kodeks norweski z 1902 autorstwa Bernharda Getza. Postacie zjawiskowe przestępstwa. Podżeganie i pomocnictwo traktowane były jako odmiany sprawstwa i zamieszczano je każdorazowo przy poszczególnych typach czynów zabronionych w części szczególnej Kodeksu Bernhard Getz 65

2. (MODEL 2) Model austriacki/włoski/duński – model jednolitego sprawstwa. Sprawcą przestępstwa nie jest tylko ten, kto swoim czynem zrealizował znamiona typu czynu zabronionego, ale jest nim także ten, kto nakłonił osobę do popełnienia czynu zabronionego, ale także ten, kto w jakikolwiek inny sposób* przyczynił się do popełnienia tego czynu. * to określenie sprawstwa jest bardzo szerokie – każdy współdziałający popełnia przestępstwo w charakterze sprawcy. Odpowiedzialność każdego z nich jest niezależna od odpowiedzialności innych – ich odpowiedzialność jest autonomiczna, każdy popełnia swoje własne przestępstwo. W tym modelu nie ma pojęcia podżegania czy pomocnictwa – są to pojęcia w tym modelu zbędne – wszyscy są sprawcami, a zatem nie ma tu także mowy o akcesoryjności, ani na płaszczyźnie bezprawności, ani na płaszczyźnie winy.

№ 337

№ 340

– wynalazł gumowe dzwony, turystyczną kosiarkę do trawy, kaganiec dla żółwia i Kodeks karny z 1902 roku.

№ 345
66 karnego. Konstrukcja przepisów w tym kodeksie wyglądała zatem następująco: „Kto zabija, bądź, kto nakłania do zabicia, lub pomaga w zabiciu…” – każdy № 344 artykuł był tak zbudowany, co było oczywiście bardzo niepraktyczne. zamiaru, niezależnie od odpowiedzialności osoby, która zamierzonego czynu dokonała lub miała dokonać. Według Kodeksu Makarewicza odpowiedzialność podżegacza i pomocnika jest niezależna od tego, kto czynu zabronionego dokonał, bądź miał dokonać (bowiem nie jest konieczne zrealizowanie czynu karalnego! Nakłaniany mógł się przykładowo nie zgodzić na popełnienie przestępstwa, co nie zmienia faktu, że podżeganie miało miejsce i podżegacz będzie odpowiadał.) Odpowiedzialność za podżeganie i pomocnictwo jest podyktowana nagannością zachowania współdziałającego, która to naganność związana jest z niebezpieczeństwem dla dobra prawnego, które niesie ze sobą jego zachowanie. Naganność ta jest niezależna od prawnej oceny zachowania sprawcy bezpośredniego, poza tym zachowanie współdziałającego jest czymś jakościowo różnych od zachowania sprawcy. Makarewicz doprowadza zatem do indywidualizacji odpowiedzialności sprawcy, podżegacza i pomocnika i odrzuca akcesoryjność odpowiedzialności. Nie ma tu w związku z tym mowy o powiązaniu odpowiedzialności współdziałających z winą sprawcy bezpośredniego. Podżegacz i pomocnik popełniają własne przestępstwa w odpowiedniej postaci zjawiskowej i ma to również miejsce, gdy osoba nakłaniana lub której pomagano nawet nie usiłowała popełnić tego czynu zabronionego. Postacie współdziałania są wyraźnie rozróżnione, każdy № 346 odpowiada za swój czyn, ale mamy do czynienia z jednym przestępstwem.

№ 341

Makarewicz: Po co to powtarzać? Trzeba z pomocnictwa i podżegania zdefiniować oddzielne figury – figury części ogólnej. Pomocnictwo i podżeganie w części ogólnej to tzw. model Makarewicza – tak określany jest w światowej nauce prawa karnego – jest to polskie osiągnięcie.

№ 342

Rozwiązanie polskie
Kodeks Makarewicza – 1932 r.

№ 343

(MODEL 3) Model Makarewicza ma charakter pośredni – pomocnictwo i podżeganie to też sprawstwo, ale takie sensu largo – inna forma zrealizowania znamion typu czynu zabronionego. Bliżej jednak jednolitego sprawstwa – niezależność odpowiedzialności sprawcy, podżegacza i pomocnika art. 28 KK Makarewicza. Art. 28. Kodeksu karnego z 1932 r. Podżegacz i pomocnik ponoszą odpowiedzialność w granicach swego

Juliusz Makarewicz
– napisał Kodeks Makarewicza.

66

67 W Kodeksie karnym z 1932 roku podżegania № 347 1932 roku: z „Podżegacz i pomocnik nie ponosi i pomocnictwa dotyczył rozdział IV. Regulacje odpowiedzialności za podżeganie/pomocnictwo te znajdowały się zatem w części ogólnej i odnosiły się do przestępstwa indywidualnego.” To zdanie zostało źle do wszystkich typów czynów zabronionych. zrozumiane przez innych (problem aborcji – czy podżegacz też ma być kobietą w ciąży? Absurd!) Do kodeksu dodano art. 292 i 293 – odpowiedzialności Art. 26. Kodeksu karnego z 1932 r. podlega podżegacz i pomocnik przy przestępstwach Podżegania dopuszcza się, kto inną osobę urzędniczych. nakłania do popełnienia przestępstwa. Art. 27. Kodeksu karnego z 1932 r. Pomocnictwa dopuszcza się, kto do popełnienia Art. 292. Kodeksu karnego z 1932 r. przestępstwa udziela pomocy czynem lub Karom, przewidzianym w rozdziale niniejszym, podlegają, słowem. prócz urzędników pozostających w służbie Państwa lub samorządu, nadto osoby wykonywające zlecone czynności Problemy z zastosowaniem modeli: w zakresie zarządu państwowego lub samorządowego, tudzież funkcjonariusze wszelkich instytucyj prawa publicznego. - Przy przestępstwach indywidualnych, na przykład, gdy sprawca ma być funkcjonariuszem publicznym. Art. 293. Kodeksu karnego z 1932 r. Jak wygląda podżeganie i pomocnictwo na gruncie tych Kto urzędnika lub inną osobę, wymienioną w art. 292, koncepcji? nakłania do popełnienia przestępstw, określonych w rozdziale niniejszym, albo udziela im pomocy do popełnienia tych M1. Jeśli nakłania ktoś, kto nie jest funkcjonariuszem przestępstw, podlega karze, jako podżegacz lub pomocnik. publicznym, to będzie on odpowiadał, bo tylko sprawca ma być funkcjonariuszem publicznym, a nie podżegacz Makarewicz: Skoro jest ten artykuł, to za przestępstwa № 352 czy pomocnik. indywidualne inne niż z art. 292 nie ma odpowiedzialności za pomocnictwo i podżeganie. M2. Jednolite sprawstwo – czy nie jest tak, że podżegacz Uchwała Sądu Najwyższego - ? i pomocnik muszą być także funkcjonariuszem publicznym? – Oznaczałoby to oczywisty absurd! Problemy: Kodeks austriacki: wystarczy, że choćby jeden z nich jest № 353 (dyskusja aż do nowelizacji Kodeksu karnego z 1969 funkcjonariuszem. roku) – jeśli podżegacz (pomocnik) wiedział, że podżega (pomaga) funkcjonariusza(owi) publicznego(emu), M3. Model Makarewicza – bardzo duży problem. Makarewicz w swym komentarzu do Kodeksu karnego 67

№ 348

№ 349

№ 350

№ 351

68 to podlega odpowiedzialności. Tak więc odpowiedzialność została uzależniona od wiedzy. Obecnie rozpowszechniła się tendencja do odchodzenia od modelu Makarewicza. Dziś – art. 18 KK – bardzo rozbudowany, bardzo podobny do art. 14 Kodeksu Karnego Austriackiego. inną osobę lub wykorzystując uzależnienie innej osoby od siebie, poleca jej wykonanie takiego czynu. № 354 Art. 18. § 2. Odpowiada za podżeganie, kto chcąc, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, nakłania ją do tego. Art. 18. § 3. Odpowiada za pomocnictwo, kto w zamiarze, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, swoim zachowaniem ułatwia jego popełnienie, w szczególności dostarczając narzędzie, środek przewozu, udzielając rady lub informacji; odpowiada za pomocnictwo także ten, kto wbrew prawnemu, szczególnemu obowiązkowi niedopuszczenia do popełnienia czynu zabronionego swoim zaniechaniem ułatwia innej osobie jego popełnienie. Podżeganie i pomocnictwo to osobne przestępstwa, nie stanowią one realizacji znamion danego typu czynu zabronionego, którego dotyczą. Odpowiedzialność pomocnika (podżegacza) nie jest uzależniona od odpowiedzialności sprawcy. Różne postaci sprawcze – art. 18 § 1. KK. Podżeganie i pomocnictwo muszą być uzupełnione w części szczególnej. Nie ma Np. zabicia przez pomocnictwo czy podżeganie. Podżeganie i pomocnictwo nie są już postaciami zjawiskowymi typu czynu zabronionego – odejście od modelu Makarewicza.

№ 355

(dla bardzo zainteresowanych ) § 14 Eigenschaften und Verhältnisse des Täters (1) Macht das Gesetz die Strafbarkeit oder die Höhe der Strafe von besonderen persönlichen Eigenschaften oder Verhältnissen des Täters abhängig, die das Unrecht der Tat betreffen, so ist das Gesetz auf alle Beteiligten anzuwenden, wenn diese Eigenschaften oder Verhältnisse auch nur bei einem von ihnen vorliegen. Hängt das Unrecht der Tat jedoch davon ab, daß der Träger der besonderen persönlichen Eigenschaften oder Verhältnisse die Tat unmittelbar ausführt oder sonst in bestimmter Weise an ihr mitwirkt, so muß auch diese Voraussetzung erfüllt sein. (2) Betreffen die besonderen persönlichen Eigenschaften oder Verhältnisse hingegen ausschließlich die Schuld, so ist das Gesetz nur auf die Beteiligten anzuwenden, bei denen diese Eigenschaften oder Verhältnisse vorliegen. Art. 18. § 1. Odpowiada za sprawstwo nie tylko ten, kto wykonuje czyn zabroniony sam albo wspólnie i w porozumieniu z inną osobą, ale także ten, kto kieruje wykonaniem czynu zabronionego przez

№ 356

№ 357
68

69 Niezależność podżegania (pomocnictwa) i czynu każdorazowo w części szczególnej, więc nie trzeba zabronionego, do którego popełnienia się podżega (przy definiować go w części ogólnej. którego popełnieniu się pomaga) można przeanalizować To był błąd Makarewicza, który uwidaczniał się przy przykładowo na zabójstwie – art. 148. KK. współsprawstwie. № 358 Sprawstwo (zabójstwo) to przestępstwo materialne – żeby zabić, konieczny jest trup, podczas № 362 gdy Istota współsprawstwa pomocnictwo i podżeganie to przestępstwa formalne – Weźmy przykładowo przestępstwo rozboju i taką oto nie ma znaczenia, czy nastąpi sprawstwo – jeśli jest już sytuację: samo podżeganie lub pomocnictwo, to jest odpowiedzialność karna. Nie musi być trupa, Dwóch panów № 363 by nastąpiło podżeganie do zabicia. na Plantach napada № 359 Podżeganie i pomocnictwo mają charakter przestępstw na trzeciego pana. Jeden powszechnych, nie ma więc problemu z przestępstwami tłucze owego trzeciego indywidualnymi. „Kto* nakłania funkcjonariusza publicznego do przyjęcia pana w łeb, a drugi korzyści majątkowej…” bierze jego portfel. № 364 * Kto = każdy = przestępstwo powszechne. Żaden z nich z osobna nie zrealizował znamion Warto w tym miejscu także zwrócić uwagę na art. 24. KK. rozboju. Stąd konieczna – za prowokację do popełniania czynu zabronionego jest definicja współsprawstwa – musi być określone, że sprawca odpowiada jak za podżeganie. obaj wspólnie realizują znamiona typu czynu № 365 zabronionego i każdy podlega odpowiedzialności karnej. Art. 24. Tego na gruncie kodeksu Makarewicza nie było, jednak Odpowiada jak za podżeganie, kto w celu skierowaniu sądy skazywały za współsprawstwo, co było jednak przeciwko innej osobie postępowania karnego nakłania ją wątpliwe na gruncie prawa. do popełnienia czynu zabronionego; w tym wypadku nie stosuje się art. 22 i 23. Kodeks z 1969 roku naprawił ten błąd – „wycięto” № 366 z podżegania i pomocnictwa kierowanie działaniem Sprawstwo i włączono to w sprawstwo. Coraz bardziej zatem Makarewicz – sprawstwa w kodeksie nie trzeba i nie przyjmuje się rozwiązanie austriackie. Rozszerzając należy definiować. Sprawcą jest wszakże ten, kto realizuje sprawstwo o sprawstwo kierownicze miano wtedy na znamiona typu czynu zabronionego – jest on określony

№ 360

№ 361

69

70 uwadze przede wszystkim sprawców tzw. white-collar crimes. Art. 16. Kodeksu karnego z 1969 r. Odpowiada za sprawstwo nie tylko ten, kto wykonuje przestępstwo sam albo wspólnie z inną osobą, ale także ten, kto kieruje wykonaniem przez inną osobę czynu zabronionego. Art. 18. § 1. Kodeksu karnego z 1969 r. № 368 Odpowiada za podżeganie, kto chcąc, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, nakłania ją do tego. Art. 18. § 2. Kodeksu karnego z 1969 r. Odpowiada za pomocnictwo, kto chcąc, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, albo godząc się na to, dostarcza jej środków, udziela rady lub informacji lub też w inny podobny sposób ułatwia popełnienie tego czynu.
Planty – tu dzieją się różne rzeczy.

Kodeks Karny z 1997 roku – art. 18. § 1. – sprawstwo. W sytuacji, gdy ustawa operuje pojęciami „współdziałającego” lub „współdziałania w popełnieniu czynu zabronionego”, a brak jest przy tym bliższego dopełnienia, oznacza to, że pojęcia te obejmują wszystkie (sprawcze i niesprawcze) postacie sprawczego współdziałania. Natomiast użycie terminu „sprawca” należy rozpatrywać inaczej gdy: a) występuje w Rozdziale II Kodeksu karnego – mamy tu do czynienia ze sprawstwem sensu largo, obejmującym wszystkie (sprawcze i niesprawcze) postacie współdziałania. b) występuje poza Rozdziałem II Kodeksu karnego – mamy wówczas do czynienia z wąskim znaczeniem sprawstwa – sprawstwo sensu stricto, które obejmuje tylko sprawcze formy przestępnego współdziałania. Cztery sprawcze sposoby realizacji znamion typu czynu zabronionego: a) Dana osoba realizuje znamiona, gdy działa sama, bądź z innymi osobami, ale bez współudziału (taka sytuacja ma miejsce, np. gdy 15 osób niezależnie okrada pogorzelisko domu, z tego, co zostało – każdy z osobna realizuje znamiona kradzieży) – sprawstwo samoistne. b) Wspólnie i w porozumieniu z inną osobą (osobami) – współsprawstwo

Art. 19. § 1. Kodeksu karnego z 1969 r. Podżegacz i pomocnik odpowiadają w granicach swego zamiaru, chociażby osoba, która czynu zabronionego dokonała albo miała dokonać, nie ponosiła odpowiedzialności. Art. 19. § 2. Kodeksu karnego z 1969 r. Jeżeli szczególna właściwość sprawcy stanowi znamię przestępstwa wpływające chociażby tylko na wyższą karalność, osoba, która wiedząc o tej właściwości nakłania sprawcę do czynu lub udziela mu pomocy, odpowiada jako podżegacz lub pomocnik, nawet jeżeli właściwości takiej sama nie miała.

№ 369

№ 367

70

71 c) Wypełnienie znamion poprzez kierowanie inną osobą - sprawstwo kierownicze d) Wypełnienie znamion poprzez wydanie polecenie № osobie uzależnionej – sprawstwo polecające 373 W doktrynie wyróżnić można cztery główne teorie dotyczące sprawstwa:

№ 372

1. Formalno – obiektywna – dla przyjęcia sprawstwa konieczne jest wypełnienie w całości (sprawstwo pojedyncze) lub w części W myśl art. 18. § 1. KK wszystkie formy sprawczego № 370 (współdziałanie) znamion typu czynu współdziałania są równorzędne. zabronionego. Sprawstwo pozostaje w nierozerwalnym związku z realizacją znamion. Art. 18. § 1. Odpowiada za sprawstwo nie tylko ten, kto № 374 2. Subiektywna – sprawca to jedynie osoba, która wykonuje czyn zabroniony sam albo wspólnie i w działa cum animo auctori, a więc z wolą porozumieniu z inną osobą, ale także ten, kto sprawczą. Nie jest więc sprawcą ktoś, kto działa z kieruje wykonaniem czynu zabronionego przez wolą współuczestniczenia w czynie przestępczym inną osobę lub wykorzystując uzależnienie innej innej osoby. osoby od siebie, poleca jej wykonanie takiego czynu № 375 3. Mieszana – odwołuje się ona do dwóch powyższych. Wyróżnia się jednak dwa podejścia: № 371 Podstawą obiektywnego przypisania skutku, * by mówić o sprawstwie konieczne jest a więc i odpowiedzialności, będzie całość zdarzenia kumulatywne spełnienie kryterium obiektywno – przestępnego, a zatem także i te elementy, które nie formalnego i subiektywnego zostały przez sprawcę własnoręcznie wykonane. * by mówić o sprawstwie konieczne jest spełnienie Sprawstwo jest pojęciem nadrzędnym do sprawstwa elementów obiektywno – formalnych, a w razie ich pojedynczego, współsprawstwa, sprawstwa braku elementów subiektywnych. kierowniczego i sprawstwa polecającego – każde z nich jest sprawstwem. № 376 4. Materialno – obiektywna – o sprawstwie Żadne inne zachowania, poza precyzyjnie określonymi decyduje to, jak istotny był wkład konkretnej w art. 18. § 1. KK, nie mogą być prowadzić osoby dla popełnienia przestępstwa. do odpowiedzialności za sprawstwo. W przypadku, gdy zachowanie danej osoby nie realizuje żadnego ze znamion typu czynu Sprawstwo pojedyncze: zabronionego, dla przyjęcia sprawstwa takiej osoby konieczne jest wykazanie, że gdyby nie jej zachowanie to do realizacji znamion przez sprawcę 71

72 bezpośredniego nie doszłoby, bądź też doszłoby, ale w inny sposób. każda z nich odgrywać musi istotną rolę istotną rolę w realizowaniu znamion czynu zabronionego. Pomimo tego, że każdy ze współsprawców nie musi № 377 samodzielnie zrealizować wszystkich znamion danego czynu zabronionego, każdemu z nich przypisane zostanie popełnienie całości czynu zabronionego, a zatem także i tego, co zostało zrealizowane przez innych współdziałających. Odpowiedzialność każdego współsprawcy jest jednak niezależna od odpowiedzialności pozostałych współsprawców.

№ 383

№ 379

Użyte w art. 18. § 1. KK znamię czasownikowe „wykonuje czyn zabroniony” odnosi się do zachowania konkretnej osoby, która sama, własnoręcznie realizuje wszystkie znamiona danego czynu zabronionego. Takie – wąskie – rozumienie sprawstwa odwołuje się do teorii formalno obiektywnej, której głównym elementem było wypełnienie przez sprawcę pojedynczego wszystkich znamion typu czynu zabronionego. № 381 O sprawstwie pojedynczym możemy zatem mówić № 378 Konstytutywnymi elementami współsprawstwa są także w następujących sytuacjach: (poza znamionami danego typu czynu zabronionego): * samodzielne zachowanie sprawcy, którym realizuje № 382 znamiona typu czynu zabronionego. - porozumienie dotyczące wspólnego wykonania czynu * zachowania dwóch lub większej ilości osób, którymi zabronionego – jako element strony podmiotowej. realizowane są znamiona typu czynu zabronionego, Porozumienie może być wyraźne lub dorozumiane jednak nie ma pomiędzy tymi osobami porozumienia (konkludentne), należy je także przyjąć, gdy sprawcy oraz świadomości wspólnego dokonania określonych pomimo braku porozumienia wspólnie realizują czynności. W tej sytuacji mówimy o sprawstwie znamiona typu czynu zabronionego i są tego świadomi równoległym lub inaczej wielosprawstwie oraz akceptują to. Porozumienie musi nastąpić koincydentalnym. najpóźniej w momencie realizacji znamion czynu zabronionego, przy czym jego treść w niektórych sytuacjach może kształtować się w czasie realizacji tych znamion. Porozumienie obejmować ma przede Współsprawstwo: wszystkim elementy strony przedmiotowej, a zwłaszcza ustalenia z zakresu technicznoWspółsprawstwo określone jest w zdaniu drugim art. 18. wykonawczego. Nie ma natomiast wymogu, by sprawcy § 1. KK – polega na wykonaniu czynu zabronionego porozumieli się co do zamiaru popełnienia czynu „wspólnie i w porozumieniu z inną osobą”. Ze względu zabronionego, choć oczywiście jest to możliwe. Niemniej na konieczność istnienia porozumienia, współsprawstwo przy braku takiego wymogu należy przyjąć, że możliwe dokonane może być co najmniej przez dwie osoby, jest współsprawstwo przy przestępstwach nieumyślnych. Jednak w zależności od tego, czy współsprawstwo miało 72

№ 384

№ 380

73 miejsce przy popełnianiu przestępstwa umyślnego, czy nieumyślnego, inny będzie przedmiot porozumienia. Przy przestępstwach umyślnych będzie to zamiar popełnienia czynu zabronionego, zaś przy przestępstwach nieumyślnych przedmiotem porozumienia będzie wspólne zachowanie naruszające reguły postępowania № 388 z dobrem prawnym. Konstrukcja współsprawstwa nie wyklucza także przyjęcia odpowiedzialności współdziałających przy popełnianiu przestępstwa o mieszanej stronie podmiotowej. Podstawą jest wówczas konstrukcja art. 20. KK w związku z art. 9. § 3. KK. równoległego jest element porozumienia (strony podmiotowej). W sytuacji, kiedy to porozumienie występuje, nie można pociągnąć do odpowiedzialności za sprawstwo równoległe, bowiem porozumienie to jest elementem konstytutywnym dla współsprawstwa.

№ 391

№ 387

* dopełniające (właściwe) - każdy realizuje tylko część znamion, jednak całościowo realizują one w pełni znamiona czynu zabronionego – można poszczególne znamiona zsumować i pociągnąć do odpowiedzialności. Możliwe jest także, że jeden ze sprawców realizuje całość znamion typu czynu, drugi zaś tylko część. Współsprawstwo oparte jest w takim wypadku zarówno № 385 - wspólne wykonanie czynu zabronionego – jako na elemencie podmiotowym, jakim jest porozumienie, element strony przedmiotowej. jak i na przedmiotowym, w postaci wspólnego wykonywania czynu zabronionego. № 389 Doktryna prawa karnego wyróżnia trzy Przy odpowiedzialności indywidualnej: X ma cechy następujące rodzaje współsprawstwa: wymagane dla poniesienia odpowiedzialności karnej; Y nie ma tych cech. Żeby pociągnąć do odpowiedzialności № 386 współsprawstwo Y, musi on wiedzieć, że X ma * równoległe (wielosprawstwo) – osoby jednocześnie za realizują znamiona typu czynu zabronionego – i każda te cechy. z ich wyczerpuje znamiona, np. rozbój. Jednocześnie № 390 istnieje porozumienie i świadomość wspólnego * współsprawstwo (według teorii materialnowykonania czynu. obiektywistycznej) – część współdziałających Wówczas konstrukcja współsprawstwa ma znaczenie wypełnia znamiona czynu zabronionego, natomiast tylko przy ocenie społecznej szkodliwości czynu – co najmniej jeden ze współdziałających zachowuje się każdemu przypisujemy całość winy – jeśli każdy z osobna w ten sposób, że umożliwia popełnienie tego czynu, ukradł mało, ale wspólnie ukradli tyle, że ich czyn choć nie realizuje tym zachowaniem znamion typu czynu realizuje znamiona kradzieży mienia o znacznej wartości, zabronionego. Zachowanie to stanowić musi istotny to odpowiadają razem za taką właśnie kradzież (jeśli wkład w realizację czynu przestępnego, bez niego współdziałali). niemożliwe byłoby w ogóle popełnienie przestępstwa, Tym, co odróżnia sprawstwo równoległe albo doszłoby do niego w inny sposób. (współsprawstwo koincydentalne) od współsprawstwa 73

74 Takie zachowanie uznawane jest za współsprawstwo na gruncie koncepcji materialno-obiektywnej, natomiast według założeń koncepcji formalno-obiektywnej byłoby to pomocnictwo. № 395 Poza tym podziałem wyróżnić należy: * współsprawstwo konieczne – przy niektórych typach czynów zabronionych dla realizacji ich znamion muszą być one popełnione w kilka osób, a zatem ze znamion wynika konieczność uczestniczenia większej ilości osób. Np. bójka – art. 158. § 1. KK. X włamał się. Zauważył to Y i mówi do X: „Super, to ja ci pomogę zabrać się z tym, bo ja mam samochód.”

Y zaakceptował zatem dotychczasowy stan rzeczy, mimo, że sam przystąpił do działania w późniejszym okresie – zostanie on zatem pociągnięty do odpowiedzialności za № 392 współsprawstwo. Czy pociągamy do odpowiedzialności za współsprawstwo przy przestępstwach nieumyślnych? Przykład: Budowlańcy rozbierają dom. Chłopy biorą belę i wspólnie ją zrzucają w dół, bez patrzenia, czy ktoś pod spodem idzie.

№ 396 Art. 158. § 1. Kto bierze udział w bójce lub pobiciu, w którym naraża się człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo nastąpienie skutku określonego w art. 156 § 1 lub w art. 157 § № 397 1, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Widać zatem wyraźnie, że budowlańcy wspólnie, nieumyślnie narażają życie innych na niebezpieczeństwo, jest № 393 zatem możliwe współsprawstwo przy przestępstwach * współsprawstwo sukcesywne – w ramach jednego nieumyślnych. przestępstwa każdy ma swoje zadanie. Realizowanie tych zadań nie musi odbywać się w tym samym czasie № 398 Odróżnienie sprawstwa od pomocnictwa: równocześnie przez wszystkich, ale wszystkie działania (duże rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego) muszą być wcześniej zaplanowane i uzgodnione, aby można było mówić o współsprawstwie. Przykładowo właściciel dziupli z kradzionymi samochodami będzie odpowiadał za współsprawstwo, bo jego zadanie było Przykłady: zaplanowane przy planowaniu całości kradzieży. Inna sytuacja: Trzech gentlemanów poznaje dziewczynę i biorą ją na koniaczek, a następnie do mieszkania jednego

№ 399

№ 394
74

75 z nich. Dwóch panów (nie właściciele mieszkania) gwałci tę panią. Trzeci, właściciel mieszkania, nie gwałci, bo jest homoseksualistą, jednak widzi № 403 to wszystko i mówi jej, żeby nie krzyczała, bo ją wyrzuci przez okno, a mieszkanie znajduje się na dziewiątym piętrze. Czy ten trzeci odpowiada za współsprawstwo gwałtu czy za pomocnictwo? 3. Czujka, ostrzegająca swoich towarzyszy, którzy okradają akurat dom – nie poniesie odpowiedzialności za współsprawstwo.

On tą groźbą zrealizował część znamion gwałtu,
więc odpowiada za współsprawstwo przy gwałcie. Co byłoby, gdyby nie groził, a jedynie zamknął drzwi do pokoju i zaakceptował fakt dokonywania gwałtu w pokoju? Czy też odpowiada za pomocnictwo czy za sprawstwo - współudział?

Teoria obiektywno – materialna: Ktoś, kto realizuje część znamion typu czynu zabronionego, bądź jego wkład umożliwia popełnienie przestępstwa, podlega odpowiedzialności № 400 współsprawstwo. za Zatem: 1. Trzeci gentleman grożący wyrzuceniem damy przez okno, acz niegwałcący – poniesie odpowiedzialność za współsprawstwo. 2. Trzeci gentleman niegrożący lotem z dziewiątego piętra, niegwałcący, jednak zamykający drzwi № 401 do pokoju, w którym gwałcono damę – poniesie odpowiedzialność za współsprawstwo. 3. Czujka, ostrzegająca swoich towarzyszy, którzy okradają akurat dom – poniesie odpowiedzialność za współsprawstwo.

№ 404 Teoria obiektywno – formalna: Konieczne jest do współsprawstwa zrealizowanie choćby części znamion typu czynu zabronionego. Zatem: 1. Trzeci gentleman grożący wyrzuceniem damy № 405 przez okno, acz niegwałcący – poniesie odpowiedzialność za współsprawstwo. 2. Trzeci gentleman niegrożący lotem z dziewiątego piętra, niegwałcący, jednak zamykający drzwi do pokoju, w którym gwałcono damę – nie poniesie odpowiedzialności za współsprawstwo.

№ 402

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przeważa odwołanie do teorii obiektywno – formalnej. Jednak ostatnio widać zdecydowany zwrot w kierunku teorii obiektywno – materialnej. Ze względu na funkcję gwarancyjną prawa karnego wydaje się jednak najsłuszniejszą teoria obiektywno – formalna – brak wątpliwości, kto jest sprawcą, a kto pomocnikiem.
15/01/06

№ 406

75

76 Gdy sprawca nie realizuje swoim bezpośrednim zachowaniem znamion opisanych w przepisach części szczególnej kodeksu karnego, może być to: 1. Sprawstwo kierownicze (w Kodeksie karnym od 1969 r.) 2. Sprawstwo polecające (w Kodeksie karnym od 1997 r.) Wykształciły się z podżegania. W kolejce do penalizacji czeka sprawstwo przez zlecenie (projekt nowego Kodeksu karnego). To wszystko świadczy o tym, że założenie Makarewicza, iż sprawstwo, podżeganie i pomocnictwo to równorzędne formy dokonania czynu zabronionego nie przyjęło się ani przez społeczeństwo, ani przez doktrynę. Osoba kierująca musi mieć panowanie nad czynem – nad sprawcą bezpośrednim. Ten, kto kieruje ma wpływ na: • rozpoczęcie realizacji znamion czynu zabronionego • przebieg realizacji znamion czynu zabronionego • ewentualnie na przerwanie realizacji znamion czynu zabronionego Chodzi tu głównie o organizowanie działania i № 407wykonywanie poleceń. Twórcom regulacji z 1969 r. przyświecała myśl głównie o przestępstwach ‘w białych kołnierzykach’, jednak ówczesny i teraźniejszy opis nie № 408 ogranicza sprawstwa kierowniczego do działań przestępczości zorganizowanej – ze sprawstwem kierowniczym mamy do czynienia choćby w przypadku dwóch osób, z których jedna kieruje działaniami.

№ 411

№ 410

W sprawstwie kierowniczym musi wystąpić jakiś kontakt między sprawcą bezpośrednim a kierowniczym. № 409 § 16 SPRAWST WO KIEROWNICZE: W odróżnieniu od współdziałania nie ma tu jednak równorzędności ról, ponieważ: „Kto kieruje wykonaniem…” (konieczne jest uzupełnienie 1. Sprawca kierowniczy nie realizuje żadnego znamienia przepisem części szczególnej) z części szczególnej. np. „kto zabija człowieka…” – chodzi także o tego, 2. Według obecnie najczęściej przyjmowanej koncepcji kto kieruje wykonaniem zabójstwa – kierowanie inną obiektywno – formalnej współsprawstwa – dla jego osobą (sprawcą bezpośrednim). zaistnienia konieczna była realizacja przez każdego współdziałającego choćby jednego znamienia danego czynu zabronionego. 3. Brak równości ról – funkcjonalna nadrzędność Co to znaczy kieruje? kierującego nad wykonującym.

№ 412

№ 413
76

77 Odpowiedzialność za nieumyślne sprawstwo kierownicze czynu zabronionego jest możliwa. Np. Kierowanie działaniem naruszającym reguły ostrożności, gdy kierujący przewidywał naruszenie reguł ostrożności lub mógł to przewidzieć. (np. dyspozytor № 417 zlecający wykonanie takich czynności) Odpowiedzialność sprawcy kierowniczego jest niezależna od odpowiedzialności za sprawstwo wykonawcze (bezpośrednie), choć należy zwrócić uwagę na fakt, że w doktrynie są obecne odrębne poglądy, № 418 które jednak na gruncie Kodeksu Karnego nie mają żadnego uzasadnienia. Zatem, o pociągnięciu do odpowiedzialności za sprawstwo kierownicze nie zadecyduje równoczesne, czy uprzednie pociągnięcie do odpowiedzialności sprawcy wykonawczego. Moment zrealizowania: Sprawstwo kierownicze zrealizowane jest w momencie zrealizowania wszystkich znamion przez sprawcę wykonującego. Sprawca kierowniczy może jednak odpowiadać nawet, gdy sprawca wykonawczy nie zdążył zrealizować znamion, czy też nie zdążył jeszcze nawet usiłować zrealizowania znamion czynu zabronionego. § 17 SPRAWST WO P OLECAJĄCE : zastosowanie bardzo szerokie – zarówno w układach legalnych (np. wojsko), jak i nielegalnych (np. mafia). Przed 1997 rokiem przepis taki był w części wojskowej Kodeksu karnego – rozkaz.

Nieumyślne sprawstwo polecające – jest możliwe – np. polecenie do zachowania niebezpiecznego № 414 Przykładowa sytuacja:

Najważniejszym elementem jest tutaj wykorzystanie stosunku zależności między zleceniodawcą a zleceniobiorcą. Ten stosunek zależności ma

Minister mówi do swojego kierowcy: - jedźże szybciej Jasiu, gdyż się spóźnię na bardzo ważną konferencję! Kierowca Jasiu – Oczywiście! /w głosie daje się № 415 wyczuć lęk przed zwolnieniem z pracy, które grozi Jasiowi, gdyby nie wykonał polecenia pana ministra/ Jasiu jechał tak szybko, że aż się Lancia jasio - urwała chorągiewka po lewej stronie. ministerialna osiąga 240 km/h i niestety, powoduje wypadek. № 416 Odpowiedzialność karna: Jasiu – sprawstwo wykonawcze Minister – sprawstwo polecające

77

78 Moment zrealizowania – wtedy, gdy sprawca bezpośredni zrealizował wszystkie znamiona typu czynu zabronionego. Art. 18. § 2. Odpowiada za podżeganie, kto chcąc, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, nakłania ją do № 420 tego. Co ze sprawstwem polecającym i kierowniczym Art. 18. § 3. w przypadku przestępstw indywidualnych? Odpowiada za pomocnictwo, kto w zamiarze, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, swoim Sprawca polecający nie musi posiadać danych zachowaniem ułatwia jego popełnienie, w właściwości, które są wymagane. Właściwości te posiadać szczególności dostarczając narzędzie, środek musi za to sprawca wykonawczy. Do pociągnięcia przewozu, udzielając rady lub informacji; do odpowiedzialności konieczne jest, by sprawca odpowiada za pomocnictwo także ten, kto wbrew polecający wiedział, bądź z łatwością mógł się prawnemu, szczególnemu obowiązkowi dowiedzieć, że sprawca wykonawczy cechy te posiada. niedopuszczenia do popełnienia czynu № 421 zabronionego swoim zaniechaniem ułatwia innej § 18 PODŻEGANIE osobie jego popełnienie. Kiedy dokonane jest podżeganie?

№ 419

№ 422

Makarewicz: wtedy, kiedy dokonane jest przestępstwo. Art. 18. § 2. KK Art. 18. § 3. KK

}

Czynnik stały – nie daje kompleksowej odpowiedzi ↓ potrzeba uzupełnienia ↓ Część Szczególna KK № 423 ↓ Do czego podżega? (ewentualnie: komu pomaga?) itd.

Czy podżeganie (pomocnictwo) jest przestępstwem materialnym czy formalnym? Jedni twierdzą, że podżeganie jest przestępstwem skutkowym i skutkiem jest zamiar popełnienia czynu zabronionego wykształcony u osoby nakłanianej. Dopóki ów zamiar popełnienia czynu u tej osoby nie wykształci się, nie mamy do czynienia z usiłowaniem podżegania. Przy pomocnictwie mamy sytuację analogiczną do podanej wyżej, z tym że za skutek tego działania uznaje się ułatwienie dokonania przestępstwa. Znamieniem podżegania od strony przedmiotowej jest nakłanianie.



№ 424 № 425
78

79 Od strony podmiotowej podżegacz musi mieć ta już wcześniej miała zamiar popełnienia danego czynu wyobrażenie, że chce od stojącej przed nim osoby zabronionego, to nie mamy do czynienia z nakłanianiem, zindywidualizowanej, aby popełniła ona przestępstwo. jednak jest to pewna forma pomocnictwa. № 426 Zatem podżeganie możliwe jest tylko w zamiarze № 430 bezpośrednim, nigdy w zamiarze wynikowym. Nakłanianie wiąże się z komunikacją – czy to werbalną, czy niewerbalną – ważne jest tylko to, aby było w stanie Podżeganie jest zawsze kierunkowym działaniem – jest № 427 wywołać zamiar u osoby nakłanianej. № 431 podejmowane po to, by zostało popełnione przestępstwo. Trudno mówić o nakłanianiu przez zaniechanie – tylko działanie. Przykład: Podżeganie nie jest przestępstwem skutkowym, bo nie może być z zaniechania. № 428 Jeśli jedna przyjaciółka Podżeganie jest skutkowe. mówi drugiej przyjaciółce, że jej mąż zdradza ją № 432 z trzecią przyjaciółką, to pierwsza nie odpowie za to, że druga wydłubie trzeciej oczy, chociaż № 433 dobra) dopuszczała taką Przeciętna (modelowa brazylijska telenowela jest mniej możliwość w chwili pogmatwana niż przykład obok. informowania drugiej o zdradzie, jednak przyjąć należy, że nie powiedziała jej tego po to, by pozbawić oczu trzeciej, co więcej – pierwsza№ 434 nie godziła się na to. Czym jest nakłanianie? Nakłanianie jest to zachowanie nakierowane na wywołanie zamiaru u osoby nakłanianej. Jeśli osoba Opis podżegania z części ogólnej Kodeksu karnego to pewna stała, do której należy dodać opis z części szczególnej (konkretny typ). Wtedy dopiero mam pełny opis podżegania.

Jeśli

staniemy na stanowisku, że podżeganie nakierowane jest na powstanie zamiaru u adresata tego nakłaniania, to możliwa jest odpowiedzialność za usiłowanie podżegania (bezskuteczne nakłanianie) – zdanie SN i katedry.

jest przestępstwem abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo, dlatego nie można karać za jego usiłowanie (nie można karać za usiłowanie № 429 przestępstwa abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo). Przykład:

Podżeganie

79

№ 183

80 Nie można pociągnąć do odpowiedzialności za podżeganie do podżegania. Gdzieś trzeba uciąć ten łańcuszek, bo doprowadzałoby to do nadmiernego, absurdalnego rozszerzenia odpowiedzialności karnej. Art. 18. § 2. KK odnosi się ponadto do części szczególnej, a nie sam do siebie. Nie jest możliwe podżeganie nieumyślne, ponieważ istnieje wymóg zamiaru bezpośredniego przy podżeganiu. Podżeganie właściwe do przestępstwa nieumyślnego. Podżegacz podżega do podpalenia czegoś, co jest niebezpieczne, ale adresat podżegania nie ma świadomości, że to jest przykładowo ładunek wybuchowy. Więc podpalający (adresat) nie ma zamiaru zabicia kogokolwiek. Podpalacz będzie odpowiadał za nieumyślne spowodowanie śmierci. Podżegacz za umyślne. § 19 POMOCNICTWO Art. 18. § 3.

№ 435

Gentleman siedzi w więzieniu. Do matki tego gentlemana przychodzi jego wspólnik (nie chodzi tu o współwynajmowanie celi, tudzież jej dzierżawę wieczystą, a bardziej o to, że prowadził ten gentleman jakąś wspólną działalność gospodarczą z № 437 tym zasiadającym w więzieniu jegomościem – np. mieli nyskę z kiełbaskami, rzec by można – nawet współnyskę, bo to wspólnicy byli). Wspólnik№ 438 ten nakłania matkę gentlemana, by ta nakłoniła syna do zmiany zeznań na korzyść tego wspólnika. (poplecznictwo) Matka jednak nie dała się nakłonić do poplecznictwa.

To jest usiłowanie podżegania do poplecznictwa.
To jest dokonanie podżegania – usiłowanie byłoby, gdyby wspólnik próbował przekazać te informacje matce np. w liście, który by nie doszedł do niej (nie dostała informacji), ale trafiły w ręce policji. Co się stanie, gdy zbudujemy pewien łańcuszek? Czy podżeganie do podżegania do popełnienia kradzieży jest przestępstwem? Można byłoby taki wniosek na gruncie Kodeksu karnego wysnuć.

№ 436 Odpowiada za pomocnictwo, kto w zamiarze, aby
inna osoba dokonała czynu zabronionego, swoim zachowaniem ułatwia jego popełnienie, w szczególności dostarczając narzędzie, środek przewozu, udzielając rady lub informacji; odpowiada za pomocnictwo także ten, kto wbrew prawnemu, szczególnemu obowiązkowi niedopuszczenia do popełnienia czynu 80

To jest możliwe.

№ 439

81 zabronionego swoim zaniechaniem ułatwia innej osobie jego popełnienie. Pomocnictwo – ułatwienie popełnienia czynu zabronionego. Wymienione są czynności przykładowe spełniające znamiona. Możliwe jest pomocnictwo przez zaniechanie (zdanie drugie tego paragrafu). Ojciec słyszy, jak jego 16-letni syn umawia się z innymi kumplami do dokonania skoku na sąsiadkę 80-letnią staruszkę. Ojciec nie interweniuje, w głębi duszy cieszy się nawet, że ta burżujsko-kapitalistyczna emerytka zostanie pozbawiona części swego pokaźnego majątku, który następnie znajdzie się w № 440 jego plebejsko-robotniczym mieszkaniu.

Strona przedmiotowa: skutkiem jest ułatwienie popełnienia czynu zabronionego. To nie musi być warunek konieczny popełnienia czynu zabronionego, jak miało to miejsce w stosunku do podżegania. № 444

Ojciec dopuszcza zatem do popełnienia przestępstwa. Czy odpowie za pomocnictwo z zaniechania? Należy się zastanowić, czy ojciec przez to zachowanie (zaniechanie) ułatwia popełnienie przestępstwa? Pomocnictwo przez zaniechanie – wbrew istniejącemu № 441 Bardzo niejasne kryteria i granica. Można zastanawiać prawnemu obowiązkowi, osoba swoim zachowaniem się, nad tym, czy wina ojca nie jest uzależniona ułatwia innej osobie popełnienie czynu zabronionego. od realnego wpływu na zachowanie syna – tj. de facto Ułatwienie może być zasadniczo dokonane przed od wieku syna. popełnieniem czynu zabronionego, jednak są też sytuacje № 445 inne – np. obiecanie złodziejowi, że kupi się skradzione Strona podmiotowa: zasadnicza różnica z podżeganiem przez niego przedmioty po kradzieży (jest – możliwe jest pomocnictwo z zamiarem bezpośrednim, to pomocnictwo, a nie paserstwo – bo sama obietnica jak również z zamiarem wynikowym. została złożona jeszcze przed dokonaniem czynu). № 446 Kryterium rozdzielającym współsprawstwo W Kodeksie Makarewicza: idem per idem – „Odpowiada od pomocnictwa jest zrealizowanie choćby jednego za pomocnictwo ten, kto pomaga w popełnieniu czynu znamienia czynu zabronionego. Jeśli choć jedno znamię zabronionego”. zostało zrealizowane przez każdą osobę uczestniczącą, to mamy do czynienia ze współsprawstwem. (Teoria Jak oddzielić pomocnictwo przez zaniechanie № 442 obiektywno – formalna). od sprawstwa przez zaniechanie? Przykład:

№ 447

 
Co jeśli zbudujemy łańcuszek pomocnictwa?

№ 443
81

82 Poglądy analogiczne jak w tym samym sporze przy podżeganiu: - Nie ma pomocnictwa do pomocnictwa. - Można karać za pomocnictwo do pomocnictwa.

uzasadnienia takiego rozwiązania w Kodeksie karnym wobec przyjętych przez twórców kodeksu koncepcji sprawstwa z podżegania i pomocnictwa. Jedyny wyjątek to możliwość złagodzenia kary z art. 19. KK. nadzwyczajnego № 451

Brak

№ 448

Art. 16. KK – Czynność przygotowawcza, co do zasady, nie jest karalna. Art. 16. § 1. Przygotowanie zachodzi tylko wtedy, gdy sprawca w celu popełnienia czynu zabronionego podejmuje czynności mające stworzyć warunki do przedsięwzięcia czynu zmierzającego bezpośrednio do jego dokonania, w szczególności w tymże celu wchodzi w porozumienie z № 452 inną osobą, uzyskuje lub przysposabia środki, zbiera informacje lub sporządza plan działania. Art. 16. § 2. Przygotowanie jest karalne tylko wtedy, gdy ustawa tak stanowi. Jednak podżeganie do czynności przygotowawczych jest karalne. Szersza karalność pomocnictwa i podżegania niż sprawstwa bezpośredniego. Jeśli przyjmujemy, że pomocnictwo i podżeganie to przestępstwa sui generis, to czym uzasadniamy taką samą ich karalność jak za sprawstwo bezpośrednie?

Art. 19. § 1. Sąd wymierza karę za podżeganie lub pomocnictwo w granicach zagrożenia przewidzianego za sprawstwo. Art. 19. § 2. Wymierzając karę za pomocnictwo sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.

Art. 22. KK – szczątki koncepcji, by za usiłowanie maksymalny wymiar kary wynosił ⅔ górnej granicy kary za sprawstwo. Zapomniano skreślić tego artykułu. Jednak w myśl zasady, że prawo mądrzejszym jest od ustawodawcy, można z tego artykułu wyciągnąć wniosek, że podżeganie i pomocnictwo to już dokonane przestępstwa, a nie usiłowanie. Usiłowanie to co innego. № 449 form zjawiskowych można jednak zastosować Do analogię z usiłowaniem – jeśli podżegacz/pomocnik zapobiegną/będą usiłować zapobiec popełnieniu czynu zabronionego do którego podżegali/przy którym № 450 pomagali, to nie podlegają karze/sąd może zastosować wobec nich nadzwyczajne złagodzenie kary. (art. 22. KK w związku z art. 23. KK). Art. 22. § 1. 82

83 Jeżeli czynu zabronionego tylko usiłowano dokonać, podmiot określony w art. 18 § 2 i 3 odpowiada jak za usiłowanie. Art. 22. § 2. Jeżeli czynu zabronionego nie usiłowano dokonać, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. Art. 23. § 1. Nie podlega karze współdziałający, który dobrowolnie zapobiegł dokonaniu czynu zabronionego. Art. 23. § 2. Sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary w stosunku do współdziałającego, który dobrowolnie starał się zapobiec dokonaniu czynu zabronionego. № 458 Przy karalności mowa była o zbiegu przepisów ustawy – ten sam czyn realizował znamiona kilku przepisów. Art. 11. § 1. Ten sam czyn może stanowić tylko jedno przestępstwo.

№ 455 Co z tego wynika? Wiele czynów to wiele przestępstw? – NIE (z fałszywości implikacji)
Żeby było wiele przestępstw, to musi być wiele czynów. № 456 Nie może być tak, że osoba popełniła wiele przestępstw, ale tylko jeden czyn. 1. Pozorny zbieg przepisów – mimo wielości czynów, № 457 tylko jedno przestępstwo.

Niekiedy ze znamion czynu wynika, że dla realizacji tych znamion konieczna jest pewna powtarzalność Art. 24. KK – Prowokacja to co innego jak podżeganie, № 453 zachowania (czynów). ale odpowiedzialność jak za podżeganie. Osobie Np. Niealimentacja – „uporczywe uchylanie się” prowokującej nie chodzi o to, żeby został popełniony czyn Tak więc nie realizuje znamion niezapłacenie jednej raty zabroniony; jej celem jest to, żeby osoba sprowokowana alimentów przez tatusia. „wpadła”. № 459 Są sytuacje takie, że dla zrealizowania znamion będzie z reguły konieczne wielokrotne powtarzanie Art. 24. zachowania, ale niekiedy też jednokrotne zachowanie Odpowiada jak za podżeganie, kto w celu zrealizuje już znamiona. skierowania przeciwko innej osobie postępowania karnego nakłania ją do popełnienia czynu Np. art. 207. KK – znęcanie się zabronionego; w tym wypadku nie stosuje się art. 22 i 23. Art. 207. § 1. Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą § 20 ZBIEG PRZEPISÓW № 454 najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od 83

84 sprawcy albo nad małoletnim lub osobą nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Art. 207. § 2. Jeżeli czyn określony w § 1 połączony jest ze stosowaniem szczególnego okrucieństwa, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Art. 207. § 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 lub 2 jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12. Podrobienie – stworzenie wrażenia autentyczności na czymś, co nigdy nie było dokumentem (nigdy nie było autentyczne). Przerobienie – manipulacja treścią dokumentu autentycznego. Przestępstwem jest także użycie podrobionego № 462 bądź przerobionego dokumentu. Realizuje znamiona art. 270. § 1. KK zarówno samo przerobienie/podrobienie dokumentu, jak i przerobienie/podrobienie oraz użycie tego dokumentu. (Ponieważ alternatywa prawdziwa jest w przypadku prawdziwości choćby jednego zdania). Przestępstwo dwuaktowe – także pozorny zbieg № 463 przepisów. Każda z faz może być potraktowana jako osobne przestępstwo. Połączenie jednak daje osobne przestępstwo – dzięki specjalnym znamionom czynu zabronionego. Np. art. 280. KK – rozbój

№ 460

Wieloczynność - zespół zdarzeń traktujemy jako jednorazową realizację typu czynu zabronionego. Budowa typu czynu zabronionego może wyglądać inaczej. Art. 270. § 1. KK – fałszerstwo bądź użycie sfałszowanego dokumentu. Art. 270. § 1. Kto, w celu użycia za autentyczny, podrabia lub przerabia dokument lub takiego dokumentu jako autentycznego używa, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

Art. 280. § 1. Kto kradnie, używając przemocy wobec osoby lub grożąc natychmiastowym jej użyciem albo doprowadzając człowieka do stanu nieprzytomności lub bezbronności, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12. № 461 Art. 280. § 2. Nie da się jednym czynem podrobić i przerobić dokumentu.

84

85 Jeżeli sprawca rozboju posługuje się bronią palną, nożem lub innym podobnie niebezpiecznym przedmiotem lub środkiem obezwładniającym albo działa w inny sposób bezpośrednio zagrażający życiu lub wspólnie z inną osobą, która posługuje się taką bronią, przedmiotem, środkiem lub sposobem, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3. Pod luksusową willę podjeżdża tir, z którego wysiadają panowie i zaczynają wynosić rzeczy z tejże willi kursując tam i z powrotem. W tej sytuacji mogłaby nasuwać się wątpliwość, czy mamy do czynienia z kilkoma kradzieżami. Jednak odpowiedzieć należy kategorycznie - nie, ponieważ spełnione są warunki z art. 12. KK.

№ 466

№ 464

Ustawodawca w części szczególnej określił, że te kilka czynów stanowi jedno przestępstwo. Jednak w części ogólnej również określone jest, w jakiej sytuacji mamy do czynienia z jednym przestępstwem – czyn ciągły – art. 12. KK (kilka zachowań w krótkich odstępach czasu, podjęte dla realizacji z góry określonego celu). Art. 12. Dwa lub więcej zachowań, podjętych w krótkich odstępach czasu w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, uważa się za jeden czyn zabroniony; jeżeli przedmiotem zamachu jest dobro osobiste, warunkiem uznania wielości zachowań za jeden czyn zabroniony jest tożsamość pokrzywdzonego.

Jednak wiele czynów może być też traktowane jako№ 467 wiele przestępstw. Są jednak sytuacje takie, gdy różne czyny realizują wprawdzie znamiona różnych typów czynów zabronionych, ale bezsensownym byłoby karanie osobno, ponieważ istnieje związek rzeczowy między tymi czynami. Przykład: Sprawca przerabia dokument i na jego podstawie wyprowadza pieniądze z własnego przedsiębiorstwa (np. podrobione faktury).

№ 468

Przykład:

Mamy do czynienia z kradzieżą i fałszerstwem z art. 270.№ 469 KK. Jednakże należy się zastanowić, czy to fałszerstwo nie było jedynie środkiem (drogą) do popełnienia kradzieży. Lepiej jest w tym przypadku sądzić jedynie za kradzież, a fałszerstwo uwzględnić jedynie przy wymiarze kary.

№ № 470 465 Warunki dla dokonania analogiczne kwalifikacji kilku
czynów: 1. Więź merytoryczna (rzeczowa) czynów.

85

86 2. Środek musi być dużo mniej szkodliwy społecznie niż efekt. (W tym wypadku: uznaje się, że fałszerstwo jest mniej szkodliwe społecznie niż kradzież).

2. Realny zbieg przepisów – wiele czynów stanowi wiele przestępstw.

№ 477

№ 472

Takie kwalifikowanie czynów jest możliwy tylko w dwóch sytuacjach: 1. Wypadek współkaranego czynu uprzedniego. 2. Wypadek współkaranego czynu następczego. Sytuacja:

№ 473

I. Sprawca włamuje się do mieszkania: otworzył mieszkanie, wszedł, wyłamał drzwi do szafy, gdyż spodziewał się, że znajdują się tam pieniądze. Przeczucie go nie myliło – kradnie pieniądze. Żeby dostać się do szafy zniszczył jednak zamek w drzwiach do niej. Pozbawione sensu byłoby kwalifikowanie zniszczenia zamku do meblościanki. Co jednak jeśli: osobno

Żeby przyjąć realny zbieg musi zostać spełniony jeszcze jeden warunek: - wielość czynów składających się na wiele przestępstw musi być popełniona przed pierwszym orzeczeniem sądu (wyrokiem skazującym) – choćby nieprawomocnym. Jeśli wyroki są podzielone, mamy wtedy do czynienia nie ze zbiegiem przestępstw, a powrotem do przestępstwa. Co jeśli mamy przestępstw? • • do czynienia z takim zbiegiem

№ 478

№ 474

Może być to zbieg przestępstw jednorodny – wszystkie przestępstwa są tego samego typu (np. 3 kradzieże). Może być to zbieg przestępstw różnorodny – realizują one znamiona różnych typów czynów zabronionych.

№ 475

Z reguły będzie tak, że w przypadku zbiegu skazywać№ 479 będziemy za poszczególne przestępstwa i za każde II. Sytuacja analogiczna, z tym że włamywacz niszczy wymierzymy karę. Tak będzie zawsze w sytuacji zbiegu drzwi do zabytkowego sekretarzyka znacznej wartości różnorodnego. W sytuacji zbiegu jednorodnego możemy mieć jednak do czynienia z sytuacją ciągu przestępstw i kradnie z niego marne grosze. z art. 91. KK – następuje wówczas skazanie łączne № 476 wszystkie przestępstwa. za Wówczas pewnie należałoby osobno zakwalifikować ten czyn (zniszczenie sekretarzyka). Jest to kwestia oceny społecznej szkodliwości. 86

87 Art. 91. § 1. Jeżeli sprawca popełnia w podobny sposób, w krótkich odstępach czasu, dwa lub więcej przestępstw, zanim zapadł pierwszy wyrok, chociażby nieprawomocny, co do któregokolwiek z tych przestępstw, sąd orzeka jedną karę na podstawie przepisu, którego znamiona każde z tych przestępstw wyczerpuje, w wysokości do górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę. Art. 91. § 2. Jeżeli sprawca w warunkach określonych w art. 85 popełnia dwa lub więcej ciągów przestępstw określonych w § 1 lub ciąg przestępstw oraz inne przestępstwo, sąd orzeka karę łączną, stosując odpowiednio przepisy tego rozdziału. Art. 91. § 3. Jeżeli sprawca został skazany dwoma lub więcej wyrokami za przestępstwa należące do ciągu przestępstw określonego w § 1, orzeczona w wyroku łącznym kara nie może przekroczyć górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę, przewidzianego w przepisie, którego znamiona każde z tych przestępstw wyczerpuje. Art. 85. Jeżeli sprawca popełnił dwa lub więcej przestępstw, zanim zapadł pierwszy wyrok, chociażby nieprawomocny, co do któregokolwiek 87 z tych przestępstw i wymierzono za nie kary tego samego rodzaju albo inne podlegające łączeniu, sąd orzeka karę łączną, biorąc za podstawę kary z osobna wymierzone za zbiegające się przestępstwa. • Może być tak, że sprawca w jednym procesie№ 480 odpowiada za wszystkie przestępstwa – mamy wtedy do czynienia z wymiarem kary łącznej. Może być też tak, że za poszczególne№ 481 przestępstwa (popełniane w różnym czasie) sprawca odpowiada niezależnie – może być wówczas wydany wyrok łączny. WYROKU

§ 21 WYM IAR KARY ŁĄCZNEJ I ŁĄCZNEGO

№ 482

Sądy muszą wymierzyć karę/wyrok łącznie, jeśli są do tego spełnione przesłanki. Kary mogą się łączyć, jeśli spełniają warunek jednorodności (np. pozbawienie wolności – pozbawienie wolności), chyba że ustawa określa możliwość połączenia kar różnorodnych i określi zasady takiego połączenia. Zasada kary łącznej – sąd na nowo, po wymierzeniu№ 483 kary za poszczególne przestępstwa, buduje minimum i maksimum tej kary, którą może orzec łącznie.

№ 484

88 System kumulacji – np. USA – wymierzone kary za poszczególne przestępstwa sumują się. • • • • Dla kary łącznej grzywny – kara maksymalna to nie 360 stawek dziennych, ale 540. Jeśli jedną z orzeczonych kar jest 25 lat bądź dożywocie, to sąd musi wymierzyć odpowiednio 25 lat bądź dożywocie.* Jeśli sąd wymierzył dwie kary 25 lat pozbawienia wolności (np. 2 zabójstwa), to sąd może wymierzyć karę dożywocia.* Jeśli sąd za jedno przestępstwo skazał na ograniczenie wolności, a za drugie na pozbawienie wolności, to ograniczenie wolności przelicza się na pozbawienie wolności wg zasady 30 dni ograniczenia wolności = 15 dni pozbawienia wolności.*

№ 485

Absorpcja kary – wykonuje się karę najsurowszą, która została wymierzona wśród tych przestępstw w zbiegu. Systemem przyjętym w Polsce od czasów Kodeksu Makarewicza z 1932 roku jest system kary łącznej, który jest rozwiązaniem pośrednim pomiędzy systemem kumulacji i systemem absorpcji. [minimum] Przy wymiarze kary łącznej sąd nie może wymierzyć kary poniżej kary najsurowszej wymierzonej wśród wymierzonych za zbiegające się przestępstwa. [maksimum] Górna granica, to granica kumulacji kar, ale nie więcej niż granica dla danego rodzaju kary. Np. orzeczono: 8 LAT 10 LAT 3 LATA + --------------------21 LAT Zatem: Minimum: 10 lat Maksimum: 15 lat (NIE 21 lat, ponieważ pozbawienie wolności wymierza się do lat 15.)

№ 486

* wyjątki od łączenia kar jednorodnych! Co w sytuacji, gdy orzeka się wyrok łączny, ale jeden sąd№ 488 skazał na pozbawienie wolności, a drugi pozbawienie wolności w zawieszeniu? Sądy nie stosowały wówczas wyroku łącznego. Ktoś siedział w więzieniu za jedno przestępstwo, jednocześnie odbywając okres próby określony przez karę pozbawienia wolności w zawieszeniu – stąd okres próby przebiegał bez zarzutu. Był to oczywisty absurd. Stąd art. 69. KK Sąd może zawiesić wykonanie kary№ 489 łącznej. (Choć zdaje się, że artykuł ten trzeba interpretować jako
odnoszący się do wyroku łącznego, a nie do kary łącznej, bo inaczej byłby on bezsensowny. Porównaj poniżej – art. 89. KK)

№ 487

Jednak: • Dla kary łącznej ograniczenia wolności – kara maksymalna nie rok, ale półtora. 88

Art. 89. § 1.

89 W razie skazania za zbiegające się przestępstwa na kary pozbawienia wolności, ograniczenia wolności albo grzywny z warunkowym zawieszeniem i bez warunkowego zawieszenia ich wykonania sąd może warunkowo zawiesić wykonanie kary łącznej, jeżeli zachodzą przesłanki określone w art. 69. Art. 89. § 2. Orzekając karę łączną pozbawienia wolności lub ograniczenia wolności z warunkowym zawieszeniem ich wykonania, sąd może orzec grzywnę określoną w art. 71 § 1, chociażby jej nie orzeczono za pozostające w zbiegu przestępstwa. Art. 89. § 3. W razie zbiegu orzeczeń o okresach próby sąd orzeka ten okres oraz związane z nim obowiązki na nowo. Art. 69. § 1. Sąd może warunkowo zawiesić wykonanie orzeczonej kary pozbawienia wolności nie przekraczającej 2 lat, kary ograniczenia wolności lub grzywny orzeczonej jako kara samoistna, jeżeli jest to wystarczające dla osiągnięcia wobec sprawcy celów kary, a w szczególności zapobieżenia powrotowi do przestępstwa. Art. 69. § 2. Zawieszając wykonanie kary, sąd bierze pod uwagę przede wszystkim postawę sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste, dotychczasowy sposób życia oraz zachowanie się po popełnieniu przestępstwa. 89 Art. 69. § 3. Zawieszenia wykonania kary nie stosuje się do sprawcy określonego w art. 64 § 2, chyba że zachodzi wyjątkowy wypadek, uzasadniony szczególnymi okolicznościami; zawieszenia wykonania kary, o którym mowa w art. 60 § 3-5, nie stosuje się do sprawcy określonego w art. 64 § 2. Art. 69. § 4. <Zawieszenia wykonania kary ograniczenia wolności lub grzywny nie stosuje się wobec sprawcy występku o charakterze chuligańskim; sąd może warunkowo zawiesić wykonanie kary pozbawienia wolności w szczególnie uzasadnionych wypadkach.> A co jeśli jeden sąd skazał na pozbawienie wolności w zawieszeniu, a drugi sąd zrobił to samo – czy można zastosować wyrok łączny? – art. 89. KK ( Ten artykuł jest fatalny, powinien zostać jak najszybciej zmieniony). Art. 89. KK nie ma zastosowania do orzekania przez jeden№ 491 sąd kary łącznej. Ma zastosowanie tylko do wyroku łącznego przy orzekaniu kilku sądów.

№ 490

90

90

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->