You are on page 1of 436

ROŚLINY LECZNICZE

i ich praktyczne zastosowanie


Prof. dr Jan Muszyński
(1884-1957)

Pamięci Drogiego
i Nieodżałowanego Nauczyciela
książkę tę poświęcają Jego uczniowie -
Aleksander Ożarowski i Wacław Jaroniewski
Aleksander Ożarowski
Wacław Jaroniewski

ROŚLINY LECZNICZE
i ich praktyczne zastosowanie

Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych Warszawa 1987


Opiniodawca dr Wojciech Rewerski
Opracowanie graficzne Karol Śliwka
Reprodukcje wykonał Adam Płuciennik
Redaktorzy Irena Dmowska-Chmiel, Jadwiga Fąfara
Redaktor techniczny Krystyna Ślęzak
Korekta Zespół
© Copyright 1986, by Publishing Institute
of Trade Unions 1/3 Spasowskiego Street, 00-389 Warsaw, Poland

Ali rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any
form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise with out the prior written
permission from the publisher, except by a reviewer who wishes to quote brief passages in connection with a
review written for inclusion in magazine or newspaper.

ISBN 83-202-0472-0

INSTYTUT WYDAWNICZY ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH • WARSZAWA 1987


Wydanie I. Nakład 99 700 + 300 egz. Ark. wyd. 39,5; ark. druk. 36,2/Al. Nr prod. Ww/749/84. P-47. Sktad wy-
konała Drukarnia Instytutu Wydawniczego Związków Zawodowych.
Druk i oprawę wykonano w Jugosławii.
Najwyższy stworzył lekarstwo w ziemi, a mąż
mądry nie będzie się nim brzydził.
Agryppa Nettesheim (1543)

Szlachetne zdrowie, nikt się nie dowie,


Jako smakuiesz, aż się zepsuiesz,
Tam człowiek prawie, widzi na iawie,
Y sam to powie, że nic nad zdrowie, ani lepszego,
ani droższego.
Jan Kochanowski (1530-1584)

WSTĘP
Nowoczesne lecznictwo posługuje się wieloma różnymi metodami, a jedną z nich jest fitote-
rapia. Naukowe podstawy fitoterapii, zwanej również ziołolecznictwem, stały się istotnym
czynnikiem jej rozwoju i przyczyniły się do powszechnego jej uznania. Udowodniono, że ro-
śliny lecznicze mogą nie tylko zapobiegać wielu chorobom, zwłaszcza wśród dzieci, młodzieży
i osób starszych, lecz także skutecznie leczyć, jeśli będą stosowane w sposób właściwy i dosta-
tecznie wcześnie. Wykazano też, że liczne preparaty roślinne współdziałają korzystnie z wie-
loma syntetykami. W praktyce lekarskiej zarówno same zioła, jak i wyciągi oraz specyfiki ro-
ślinne są stosowane bądź jako leki podstawowe, bądź jako środki pomocnicze, uzupełniające
działanie syntetyków, a w wielu przypadkach także jako chroniące niektóre narządy wewnętrz-
ne przed ujemnymi skutkami podawania chemioterapeutyków, np. antybiotyków. O wartości
leków ziołowych świadczy fakt, że ich udział w ogólnej puli preparatów stosowanych na świe-
cie w praktyce medycznej wynosi, według ostatnich danych Światowej Organizacji Zdrowia,
od 30 do 40%. Omawiane leki roślinne są najczęściej stosowane w chorobach kobiecych
(80%), przewodu pokarmowego, wątroby i dróg żółciowych (74%), górnych dróg oddecho-
wych (73%), układu krążenia (72%) oraz skóry (70%).
Ponadto leki roślinne są wielce pożyteczne jako środki doraźnej pomocy w warunkach do-
mowych, jako zapobiegające i ogólnie wzmacniające w okresie rekonwalescencji. W kilku kra-
jach zachodnioeuropejskich, m.in. w Wielkiej Brytanii i RFN, wykazano, że co najmniej 1/3
porad udzielonych przez lekarzy państwowej opieki zdrowotnej była zbędna, ponieważ przy-
padki te można było wyleczyć w warunkach i za pomocą środków domowych. Również w Pol-
sce, aczkolwiek nie ma oficjalnych danych, można przyjąć, że istnieje podobna sytuacja. Za
pomocą ziół skutecznie likwiduje się mało nasilone objawy chorobowe oraz blachę, drobne
przypadki. W pewnych chorobach przewlekłych, które lekarz uprzednio rozpoznał i których
stopień zaawansowania określił, stosuje się odpowiednie mieszanki ziołowe lub preparaty. Do
chorób tych należą m.in.: miażdżyca naczyń krwionośnych, zaburzenia obwodowego krążenia
krwi, reumatyzm, otyłość, nieżyt przewodu pokarmowego. Stosowanie preparatów ziołowych
zaleca się również rekonwalescentom przebywającym w domu po przebytych ciężkich choro-
bach lub zabiegach chirurgicznych, ponieważ z reguły przyspieszają one proces powrotu do

5
zdrowia i przynoszą znaczną ulgę w dolegliwościach. Racjonalne posługiwanie się lekami zio-
łowymi wymaga jednak określonego zasobu wiadomości o ich działaniu, przyrządzaniu i daw-
kowaniu. Temu właśnie celowi ma służyć niniejsza książka.
Oprócz ziół o typowym działaniu leczniczym w książce jest mowa o roślinach stosowanych
w polskiej kuchni jako przyprawowe, zmieniające smak, zapach, a nieraz i wygląd potraw.
Częste, niemal zwyczajowe dodawanie przypraw do pożywienia ma duże znaczenie profilak-
tyczne i może chronić przed niektórymi dolegliwościami przewodu pokarmowego, wątroby
oraz dróg żółciowych i moczowych. Dzieje się tak, ponieważ przyprawy roślinne wywierają na
organizm człowieka uchwytne działanie fizjologiczne, m.in. rozkurczowe, bakteriobójcze, re-
gulujące czynności wydzielnicze i trawienne oraz ułatwiające wchłanianie substancji odżyw-
czych. Umiejętne i w miarę obfite stosowanie przypraw ma istotne znaczenie w zachowaniu
zdrowia i dobrego samopoczucia,
W książce oprócz preparatów polskich uwzględniono niektóre z wytwarzanych w krajach
sąsiedzkich, kierując się ich rzeczywistą wartością leczniczą oraz tym, że uzupełniają dość
ubogi asortyment rodzimy.
Autorzy pragną serdecznie podziękować osobom, które od wielu lat udzielają informacji na
temat skuteczności działania poszczególnych ziół, nowych lub zmodyfikowanych postaci leku,
nowych mieszanek ziołowych i ich przydatności w leczeniu chorób, przebiegu kuracji zioło-
wych w niektórych chorobach przewlekłych, a także dostarczają innych praktycznych wiado-
mości o lekach roślinnych. Do tekstu niniejszej książki zostały włączone informacje wybrane z
tych, które przekazały następujące osoby:

Barłóg Agnieszka z Kielc Macioch Eleonora z Warszawy


Czerski Marian z Warszawy Nagiel Anastazja z Warszawy
Gawryłow Leonid z Krasnegostawu Nosiński Ryszard z Raszyna
Górnicka Jadwiga z Warszawy Reich Józef z Katowic
Gumowska Irena z Warszawy Sawicka Helena z Nowego Sącza
Klimuszko Czesław z Elbląga Sitarska Ewa z Warszawy
Kowalczyk Halina z Ryk Sroka Grzegorz z Horyńca
Kozimala Kazimierz z Warszawy Turowska Apolonia z Warszawy
Krawczyk Grażyna z Sanoka Zygiel Stanisław ze Szczecina
Lasoń Bolesław z Wałbrzycha

Autorzy proszą o nadsyłanie dalszych uwag na temat działania i zastosowania leków roślin-
nych, jak również dotyczących treści niniejszej książki pod adresem: Aleksander Ożarowski,
ul. Narbutta 41/43 m. 32, Warszawa 02-536.
Serdeczne podziękowania autorzy składają opiniodawcy niniejszej książki, dr. med. Woj-
ciechowi Rewerskiemu, za wnikliwą i zarazem życzliwą ocenę, dziękują też wielu innym oso-
bom, które w różny sposób przyczyniły się do jej wydania.
Aleksander Ożarowski
Wacław Jaroniewski
TERAPEUTYCZNE ZESTAWIENIE LEKÓW
ZIOŁOWYCH

W książce omówiono właściwości lecznicze 177 roślin dostarczających 208 surowców, z


których można przyrządzić 800 prostych i złożonych leków roślinnych. Zestawienie obejmuje
najbardziej rozpowszechnione choroby oraz objawy im towarzyszące, ze wskazaniem odpo-
wiednich preparatów pomocnych w leczeniu i zapobieganiu. W nawiasach podano numery ro-
ślin, przy których znajdują się informacje o składzie, sposobie przyrządzania i dawkowania
preparatu. Przyjmowanie tych preparatów powinno być zgodne z ogólnymi zasadami podany-
mi we wstępie do niniejszej książki. Dość często ten sam lek roślinny jest zalecany w kilku
schorzeniach lub objawach chorobowych, ponieważ zawiera różne związki czynne o szerokim
zakresie działania. Przestrzeganie wielkości dawek i częstotliwości przyjmowania leku ma
ważne znaczenie, ponieważ wiele roślin, nawet ogólnie uznanych za bezpieczne, może wywo-
łać objawy niepożądane. Istotne jest właściwe rozpoznanie choroby, co bezwzględnie należy
do lekarza, tak samo jak ocena skuteczności leczenia ziołowego. Jedynie w przypadkach na-
głych oraz dobrze znanych i stosunkowo szybko przemijających można samemu decydować o
wyborze leku roślinnego, traktując to jako doraźną pomoc domową.

ALERGIA (allergia)
Schorzenie jest wywołane najpierw zetknięciem się z substancją, która powoduje wytwo-
rzenie odpowiednich przeciwciał w organizmie. Po ponownym kontakcie z tą substancją nastę-
puje mniej lub bardziej gwałtowny odczyn alergiczny. Istnieje wiele typów tego rodzaju od-
czynów, a ich rozpoznanie i leczenie jest domeną lekarza-alergologa. Leki roślinne mają jedy-
nie znaczenie pomocnicze, zwłaszcza w przypadkach uwrażliwienia organizmu na alergeny
pokarmowe (np. mleko, poziomki, pomidory) lub kontaktowe (np. zetknięcie się skóry z per-
fumami i kremami, wodami kosmetycznymi, niektórymi roślinami).
Surowce: ziele doględy (29), kwiat dziewanny (33), ziele ostrożenia warzywnego (98),
kwiat rumianku (125), liść szałwii (138).
Preparaty galenowe: nalewka z doględy (29), kąpiel regenerująca skórę (33), odwar z kwia-
tów jasnoty (50), odwar z ziela ostrożenia (98), odwar z kwiatów rumianku (125), napar szał-
wiowy (138), kąpiel szałwiowa (138), kąpiel ślazowa (140), maść topolowa (146).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciw wypryskom alergicznym (38), zioła „czyszczące krew”
(98).

ANGINA ® jamy ustnej i gardła zapalenie

7
APETYTU BRAK (anorexia) ® niedokwaśność

ARTRETYZM (arthritis urica) ® dna

ASTMA (asthma bronchiale)


W chorobie tej występują okresowe napady duszności, spowodowane skurczem mięśni
gładkich oskrzeli, obrzękiem błony śluzowej i wydzielaniem dużej ilości gęstego śluzu. Przy-
czyną jest uczulenie na alergeny zewnętrzne (np. kurz, pyłki roślinne, sierść, bakterie) lub we-
wnętrzne. U osób starszych może niekiedy wystąpić duszność stała, zwana stanem astmatycz-
nym. Leki roślinne przynoszą dużą ulgę, zwłaszcza w przypadkach przewlekłych.
Surowce: liść aloesu świeży (1); korzeń biedrzeńca (10); czosnek (27); ziele doględy (29);
liść podbiału (107); liść bielunia (158); liść pokrzyku (168); ziele stroiczki (173).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), nalewka z owoców aminka egipskiego (2), odwar
z korzenia biedrzeńca (10), nalewka czosnkowa (27), nalewka z doględy (29), nalewka glistni-
kowa (39), sok z podbiału (107), aerozol ziołowy w astmie (139), nalewka z liści bielunia
(158), nalewka z liści pokrzyku (168), nalewka z ziela lobelii (173).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciwastmatyczne (105), zioła dla astmatyków (107).
Specyfiki: Kelastmin (2), Astmin (10), Alliofil (27), Astmosan (168), Lumidrinal (170), Al-
lergasthmin (170), Proasthmin (170).
Inne preparaty: efedryny chlorowodorek (170).

BEZSENNOŚĆ (insomnia)
Jest to stan wywołany nadmiernym pobudzeniem układu nerwowego przez choroby ogólne
o znacznym nasileniu bólu (np. kamicę żółciową, kamicę moczową, gościec, dnę), kaszlu (np.
grypę), biegunki czy też innych dolegliwości, a także przez choroby organiczne (np. nowotwór,
miażdżycę naczyń mózgowych) i choroby układu nerwowego (np. nerwicę, nerwobóle). Nie-
kiedy bezsenność występuje również u osób zdrowych, przemęczonych nadmierną pracą umy-
słową. Konieczne jest leczenie istotnych przyczyn bezsenności. Leki roślinne mogą być szcze-
gólnie pomocne w przypadkach na tle nerwowym i przemęczenia umysłowego oraz dla stop-
niowego wygaszania wytworzonego odruchu warunkowego bezsenności.
Surowce: szyszki chmielowe (24), korzeń kozłka (65), kwiat maku polnego (78), liść melisy
(84).
Preparaty galenowe: napar chmielowy (24), wyciąg z korzenia eleuterokoka (35), krople
uspokajające (44), wino walerianowe (65), intrakt ze świeżych korzeni kozika (65), nalewka
kozłkowa (65), odwar uspokajający (78), napar melisowy (84), wino melisowe (84), nalewka z
ziela owsa (100).
Mieszanki ziołowe: zioła w bezsenności (24), Nervosan (65), zioła sedatywne (65, 131), na-
pój uspokajający z walerianą (65), zioła uspokajające do kąpieli (69), zioła do kąpieli (72), zio-
ła uspokajające i nasenne (84), zioła w utrudnionym zasypianiu (103).
Specyfiki: Nervosol (4), Plantival (24), Valosedan (24), Passispasmin (24), Hyperforat (34),
Neospasmina (40), Cumarinol-Bad (93), Sedacorn (159), Raupasil (171)-

BĘBNICA (flatulentia) ® wzdęcie brzucha

8
BIAŁACZKA (leucaemia) ® nowotwór

BIEGUNKA (diarrhoea)
Biegunkę wywołują liczne przyczyny, m.in. zatrucie pokarmowe, schorzenia przewodu po-
karmowego, zakażenia bakteryjne. Wygląd stolców stanowi ważną informację. Stolce czarne,
smołowate dowodzą obecności krwi pochodzącej z górnych odcinków przewodu pokarmowe-
go (np. żołądka, dwunastnicy). Stolce ze świeżą krwią i śluzem wskazują na krwawienie z dol-
nego odcinka jelit. Stolce tłuszczowe, cuchnące dowodzą upośledzenia wchłaniania pokarmów
i zaburzeń w trawieniu. Stolce z ropą pojawiają się w bakteryjnych i zapalnych schorzeniach
jelit. Leki ziołowe hamujące biegunkę są środkami pomocy doraźnej, ponieważ należy leczyć
jej przyczynę. Są również biegunki nie poddające się leczeniu ziołami.
Surowce: liść babki lancetowatej (6), liść borówki brusznicy (14), liść borówki czernicy
(15), owoc borówki czernicy (15), ziele bukwicy (17), kora dębowa (28), liść herbaty (45), liść
jeżyny (52), kora kasztanowca (55), ziele koniczyny czerwonej (59), ziele koniczyny białej
(59), liść maliny (79), korzeń marchwi (80), liść orzecha włoskiego (96), naowocnia orzecha
włoskiego (96), owoc orzecha włoskiego niedojrzały (96), ziele pięciornika gęsiego (105), kłą-
cze pięciornika (106), liść poziomki (112), ziele przywrotnika (117), ziele rdestu ptasiego
(119), kłącze wężownika (120), ziele rzepiku (128), korzeń rzewienia (129).
Preparaty galenowe: odwar z liści babki (6), odwar z liści borówki brusznicy (14), owoce
borówki czernicy świeże sterylizowane (15), odwar z owoców borówki czernicy (15), odwar z
liści borówki czernicy (15), odwar z bukwicy (17), napar z herbaty nie słodzony (45), dżem ja-
rzębinowy (49), odwar jarzębinowy (49), odwar z liści jeżyny (52), odwar z kory kasztanowca
(55), odwar z koniczyny (59), sok ze świeżej marchwi (80), odwar z ziela pięciornika gęsiego
(105), odwar z kłącza pięciornika (106), nalewka z kłącza pięciornika (106), odwar z liści po-
ziomki (112), odwar z przywrotnika (117), odwar z ziela rdestu ptasiego (119), odwar z kłącza
wężownika (120), wino przeciwbiegunkowe (120), odwar z ziela rzepiku (128), nalewka z ko-
rzenia rzewienia złożona (129), odwar z rzewienia (129).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciwbiegunkowe (6, 28), zioła hamujące biegunkę (52), zioła
przeciwbiegunkowe (106, 116), Tannosan (106).
Specyfiki: Daucaron (80), Hemorigen (116), Pinalbina (135).
Inne preparaty: węgiel drzewny (72).

BIELACTWO (vitiligo)
W chorobie tej, której przyczyna jest dotąd nie znana, powstają na skórze odbarwienia w
postaci jasnych plam, nie mające tendencji do samoistnego ustąpienia. Leki ziołowe mają pew-
ne znaczenie w leczeniu bielactwa, ponieważ podawane doustnie i zewnętrznie, z równocze-
snym naświetlaniem miejsc pozbawionych pigmentu, powodują w licznych przypadkach zanik
plam.
Surowce: owoc aminka większego (3), korzeń arcydzięgla (4), ziele dziurawca (34), liść ru-
ty (126).
Preparaty galenowe: napar z korzeni arcydzięgla (4), olej dziurawcowy (34), intrakt dziu-
rawcowy (34), intrakt z ruty (126).
Specyfiki: Ammifurin (3), Meladinine (3).

BÓL GŁOWY (cephalgia)


Stopniowo narastające, a niekiedy napadowe, bóle głowy spowodowane są czynnikami
wewnętrznymi (np. guzem mózgu, zapaleniem opon mózgowych), zewnetrz-

9
nymi (np. zapaleniem ucha środkowego, zapaleniem zatok), pourazowymi (np. kontuzją gło-
wy), psychogennymi (np. nerwicą emocjonalną, histerią), a także zmęczeniem intensywną pra-
cą umysłową. Bóle głowy odróżnia się od migreny, w powstaniu której biorą udział naczynia
krwionośne (zob. migrena s. 30). Lekami z wyboru są pochodne kwasu salicylowego (np. Po-
lopiryna) oraz naturalne związki -kodeina, kofeina, ergotamina oraz liczne specyfiki zawierają-
ce te alkaloidy. Surowce roślinne i wyciągi mają mniejsze znaczenie.
Surowce: szyszki chmielowe (24), lupulina (24), ziele dziurawca (34), korzeń waleriany
(65), kwiat lawendy (69), kwiat lipy (72), liść melisy (84), liść ruty (126), kłącze tataraku
(145).
Preparaty galenowe: napar chmielowy (24), sok dziurawcowy (34), wyciąg z korzenia eleu-
terokoka (35), nalewka kozłkowa na eterze (65), nalewka kozłkowa (65), napar lawendowy
(69), napar z kwiatów lipy (72), napar melisowy (84), intrakt z ruty (126), nalewka tatarakowa
(145), nalewka z korzeni aralii (154).
Specyfiki: Passispasmin (24), Neospasmina (40), Bellergot (159), Bellacorn (159), Coffe-
corn (159), Raupasil (171).
Inne preparaty: dwuhydroergotaminy winian (159), ergotaminy winian (159), kodeiny fosfo-
ran (165).

BRODAWKI (papillae) ® kurzajki

BÜRGERA CHOROBA ® krążenia obwodowego zaburzenia

CERY PIELĘGNACJA ® piegi

CEWKI MOCZOWEJ ZAPALENIE ® dróg moczowych zapalenie

CHOROBA CROHNA ® jelita grubego zapalenie wrzodziejące

CHOROBA WRZODOWA ® wrzód żołądka i dwunastnicy

CHRYPKA ® jamy ustnej i gardła zapalenie

CUKRZYCA (diabetes mellitus)


Choroba jest wywołana niedoborem insuliny lub nadmiarem glukagonu, hormonów wytwa-
rzanych przez trzustkę, chociaż pewien wpływ mają również czynniki genetyczne. W leczeniu
stosuje się insulinę lub preparaty syntetyczne, łącznie z odpowiednią dietą. Rośliny lecznicze
traktuje się jako mało znaczące środki pomocnicze, aczkolwiek wielokrotnie uzyskiwano dobre
wyniki w początkowym okresie choroby.
Surowce: liść borówki czernicy (15), czosnek (27), strąki fasoli (36), znamię kukurydzy
(68), owoc łopianu (76), korzeń łopianu (76), korzeń marchwi (80), korzeń mniszka (88), liść
orzecha włoskiego (96), liść pokrzywy (108), ziele rutwicy (127).
Preparaty galenowe: wyciąg z czosnku bezwonny (27), wyciąg z korzenia eleuterokoka
(34), odwar ze strąków fasoli (36), odwar ze znamion kukurydzy (68), odwar z korzenia łopia-
nu (76), sok ze świeżej marchwi (80), odwar z korzeni mniszka (88), napar z liści orzecha wło-
skiego (96), odwar z liści pokrzywy (108), napar z ziela rutwicy (127).

10
Mieszanki ziołowe: Diabetosan (15), zioła przeciwcukrzycowe (96, 127), Diabetan (127).
Specyfiki: Alliofil (27).

CZERWONKA (dysenteria) ® biegunka

CZKAWKA (singultus) ® nerwica wegetatywna

CZYRACZNOŚĆ (furunculosis)
Jest to skłonność do bakteryjnego zakażenia mieszków włosowych, przeważnie gronkow-
cem złocistym, spowodowana czynnikami wewnętrznymi (np. zaburzenia przemiany materii,
ogólne osłabienie organizmu, cukrzyca). Zbliżonym schorzeniem jest figówka gronkowcowa,
w której dochodzi również do zapalenia mieszków włosowych. Trądzik, zwłaszcza często wy-
stępujący u młodzieży trądzik pospolity, jest bakteryjnym zapaleniem gruczołów łojowych
skóry. Rany, zakażone przeważnie gronkowcami, trudno poddają się leczeniu. Wymienione
choroby skóry leczy się m.in. antybiotykami, lecz wiele szczepów bakterii występujących na
skórze uodporniło się. Preparaty roślinne mają również znaczenie w czyraczności, figowce,
trądziku i ranach trudno się gojących. Choroby te leczy się tymi samymi ziołami. Stosuje się je
zewnętrznie - jako bakteriobójcze, przeciwzapalne, zmniejszające ból, przyspieszające ziarni-
nowanie i gojenie, oraz wewnętrznie - jako wzmagające wydalanie szkodliwych produktów
przemiany materii, wiążące toksyny wytwarzane przez bakterie (np. stafylotoksynę) oraz
zwiększające zdolności obronne organizmu, zwłaszcza układu siateczkowo-śródbłonkowego.
Surowce: liść aloesu świeży (1), kwiat arniki (5), liść babki lancetowatej (6), liść babki
zwyczajnej (6), kwiat bzu czarnego (8), liść brzozy (16), cebula świeża (21), ziele fiołka trój-
barwnego (38), nasienie kozieradki (64), kwiat krwawnika (67), korzeń łopianu (76), liść ło-
pianu (76), ziele macierzanki (77), korzeń mniszka (88), kwiat nagietka (91), ziele ogórecznika
(94), liść orzecha włoskiego (96), ziele ostrożenia warzywnego (98), kłącze perzu (101), ziele
przełącznika leśnego (115), kłącze wężownika (120), kwiat rumianku (125), ziele skrzypu
(133), kwiat stokrotki (136), liść szałwii (138), kłącze tataraku (145), ziele tymianku (147), zie-
le uczepu trójlistkowego (148), korzeń wilżyny (151).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), wyciąg glicerynowy z aloesu (1), napar arnikowo-
rumiankowy (5), odwar z liści babki (6), odwar z kwiatów bzu (8), napar z liści brzozy (16),
maść cebulowa (21), okład cebulowy (21), kąpiel z kory dębowej (28), odwar z drapacza (30),
kąpiel regenerująca skórę (33), odwar z bratków (38), kąpiel jałowcowa (47), kąpiel przeciw-
świądowa (59), kompres na ropnie (64), okład z kozieradki (64), odwar z kozieradki (64), na-
par z kwiatów krwawnika (67), napar z ziela lebiodki (70), okład z nasion lnu (71), odwar z ko-
rzenia łopianu (76), sok ze świeżego korzenia łopianu (76), napar z ziela macierzanki (77), ką-
piel z ziela macierzanki (77), odwar z korzenia mniszka (88), odwar z korzenia mydlnicy (90),
napar z kwiatów nagietka (91), napar z ziela nawłoci (92), odwar z ziela nawłoci (92), odwar z
ogórecznika (94), miazga ze świeżego ziela ogórecznika (94), odwar z korzenia omanu (95),
napar z liści orzecha włoskiego (96), odwar z ziela ostrożenia (98), odwar z perzu (101), okład
7. prawoślazu (113), odwar z ziela przetacznika (115), kąpiel regenerująca skórę (117), odwar
z kłącza wężownika do kąpieli (120), napar z kwiatów rumianku (125), odwar z ziela skrzypu
(133), napar z kwiatów stokrotki (136), napar szałwio wy (138), kąpiel szałwiowa (138), kąpiel
z kłączy tataraku

11
(145), odwar z kłączy tataraku (145), kąpiel tymiankowa (147), napar z ziela uczepu (148), ką-
piel z ziela uczepu (148), napar z korzenia wilżyny (151).
Mieszanki ziołowe: zioła moczopędne z berberysem (7), zioła moczopędne z kwiatem bzu
(8), zioła w egzemie (38), zioła metaboliczne (50), zioła moczopędne z koniczyną (59), zioła
do kąpieli (74), zioła w schorzeniach skórnych (90), zioła do okładów (92), zioła moczopędne i
przeciwzapalne (94), zioła do obmywań (95), zioła „czyszczące krew” (98), zioła odtruwające
(101), zioła ogólnie odtruwające (133), zioła moczopędne (151).
Specyfiki: Urogran (16), Novoimanin (34), Urologicum (101), Tormentiol (106).

DNA (arthritis urica)


Dna, zwana również podagrą, skazą moczanową lub artretyzmem, charakteryzuje się ostry-
mi napadowymi bólami stawowymi wskutek odkładania się złogów moczanowych. Chociaż
zaliczana jest do chorób narządów ruchu, to jej pierwotną przyczyną są zaburzenia metabolicz-
ne, powodujące zmniejszenie wydalania kwasu moczowego i moczanów przez nerki. Lecznic-
two oficjalne stosuje silne syntetyczne środki moczopędne, przeciwbólowe (np. Kolchicynę) i
hamujące syntezę kwasu moczowego (np. Allopurinol). Ziołolecznictwo preferuje długotrwałe
stosowanie roślinnych środków moczopędnych, tzw. czyszczących krew, zwiększających wy-
dalanie moczanów w postaci rozpuszczalnej w wodzie oraz regulujących mało poznane me-
chanizmy, rządzące gospodarką związkami purynowymi. Istotna jest też odpowiednia dieta,
niemal bezmięsna.
Surowce: liść brzozy (16), korzeń chrzanu świeży (25), strąki fasoli (36), ziele koniczyny
czerwonej (59), znamię kukurydzy (68), ziele marzanki (81), korzeń mniszka (88), ziele naw-
łoci (92), ziele ogórecznika (94), ziele ostrożenia warzywnego (98), ziele owsa (100), kłącze
perzu (101), owoc pieprzowca (102), ziele rdestu ptasiego (119), kwiat robinii akacjowej (121),
ziele uczepu trój listkowego (148), korzeń wilżyny (151).
Preparaty galenowe: napar z liści brzozy (16), sok brzozowy naturalny (16), sok ze świe-
żych liści brzozy (16), okład z chrzanem (25), odwar ze strąków fasoli (36), kąpiel jałowcowa
(47), odwar z koniczyny (59), odwar ze znamion kukurydzy (68), napar z ziela marzanki (81),
odwar z korzenia mniszka (88), napar z ziela nawłoci (92), odwar z ogórecznika (94), odwar z
ziela ostrożenia (98), odwar z ziela owsa (100), odwar z perzu (101), mazidło pieprzowcowe
złożone (102), odwar moczopędny z porzeczką (110), nalewka przetacznikowa (115), odwar z
ziela rdestu ptasiego (119), napar z kwiatów robinii (121), spirytus bursztynowy (135), napar z
ziela uczepu (148), napar z korzenia wilżyny (151), wyciąg olejowy z liści lulka (164).
Mieszanki ziołowe: Reumosan (16), zioła w skazie moczanowej (16), zioła w podagrze (36),
zioła moczopędne z koniczyną (59), zioła moczopędne (68, 74, 100, 148), zioła moczopędne z
marzanką (81), zioła w schorzeniach skórnych (90), zioła moczopędne i przeciwzapalne (94),
zioła „czyszczące krew” (98, 119), zioła odtruwające (101), zioła moczopędne z porzeczką (l
10), zioła w skazie moczanowej (151).
Specyfiki: Urologicum (101), Capsiderm (102), Capsigel (102), Histadermin (102), Colchi-
cinum(175).
Inne preparaty: olejek tatarakowy (145),

DRÓG MOCZOWYCH ZAPALENIE (uropathia)


Przez to ogólne określenie należy rozumieć wiele chorób obejmujących nerki, moczowody i
pęcherz, charakteryzujących się ostrym albo przewlekłym stanem nie-

12
wydolności (np. mocznica, białkomocz), stanem zapalnym pochodzenia bakteryjnego, aler-
gicznego lub toksycznego (np. odmiedniczkowe zapalenie nerek). Stany ostre w tych choro-
bach leczone są w warunkach szpitalnych, a ewentualne pomocnicze zastosowanie preparatów
roślinnych jest uwarunkowane zgodą lekarza urologa. W stanach przewlekłych zioła znalazły
szerokie zastosowanie i okazały się skuteczne. Podaje się leki roślinne o działaniu bakteriobój-
czym, przeciwzapalnym, rozkurczowym, moczopędnym, odtruwającym, regenerującym nabło-
nek, krwiotamującym i przeciwalergicznym. Wskazana jest również odpowiednia dieta. Le-
czenie powinno się odbywać pod stałą kontrolą lekarza, z okresowym badaniem moczu.
Surowce: liście berberysu (7), liść borówki brusznicy (14), liść brzozy (16), korzeń cykorii
(26), strąki fasoli (36), korzeń łopianu (76), ziele marzanki (81), liść mącznicy lekarskiej (83),
korzeń mniszka (88), ziele nawłoci (92), ziele ogórecznika (94), korzeń omanu (95), ziele
ostrożenia warzywnego (98), ziele owsa (100), kłącze perzu (101), korzeń pietruszki (104),
owoc pietruszki (104), liść pokrzywy (108), ziele połonicznika (109), liść porzeczki czarnej
(110), ziele przymiotna kanadyjskiego (116), ziele rdestu ptasiego (119), liść ruty (126), ziele
skrzypu (133), kwiat stokrotki (136), kwiat tarniny (141), ziele tasznika (144), ziele uczepu trój
listkowego (148), kwiat wiązówki (149), korzeń wilżyny (151), kwiat wrzosu (153).
Preparaty galenowe: odwar z liści borówki (14), napar z liści brzozy (16), odwar z korzenia
cykorii (26), odwar ze strąków fasoli (36), napar jałowcowy (47), odwar z korzenia łopianu
(76), sok ze świeżego korzenia łopianu (76), napar z ziela marzanki (81), odwar z liści mączni-
cy (83), odwar z korzeni mniszka (88), napar z ziela nawłoci (92), odwar z ogórecznika (94),
odwar z ziela ostrożenia (98), nalewka ostrożeniowa (98), odwar z ziela owsa (100), odwar z
perzu (101), napar z korzeni pietruszki (104), napar z owoców pietruszki (104), odwar z liści
pokrzywy (108), napar zapobiegający kamicy moczowej (109), napar przeciwzapalny z liści
porzeczki (110), odwar moczopędny z przetacznika (115), napar z ziela przymiotna (116), po-
widełka z zieleni przymiotna (116), odwar z ziela rdestu ptasiego (119), intrakt z ruty (126),
odwar z ziela skrzypu (133), napar z kwiatów stokrotki (136), odwar z kwiatów tarniny (141),
macerat z ziela tasznika (144), napar z ziela uczepu (148), napar z kwiatów wiązówki (149),
napar z korzenia wilżyny (151), napar z kwiatów wrzosu (153).
Mieszanki ziołowe: zioła moczopędne z berberysem (7), zioła moczopędne (14, 68, 74, 100,
116, 144), zioła w zapaleniu pęcherza (16), zioła w zapaleniu dróg moczowych (81), Urosan
(83), zioła antyseptyczne (83), zioła moczopędne i przeciwzapalne (94), zioła w nieżycie dróg
moczowych (95), zioła „czyszczące krew” (98, 119), zioła odtruwające (101), zioła w ciążo-
wym zapaleniu nerek (104), zioła w infekcjach moczowych (109), zioła w schorzeniach dróg
moczowych (112), zioła w zapaleniu dróg moczowych (118), zioła w zakażeniu dróg moczo-
wych (153).
Specyfiki: Fitolizyna (16), Urogran (16), Betulan (16), Cystenal (82), Nephrisol (83), Uva-
sol (83), Urologicum (101), Hemorigen (116), Enatin (145).

DRÓG ŻÓŁCIOWYCH ZAPALENIE (cholangitis et cholecystitis)


Jest to zespól schorzeń wywołanych czynnikami toksycznymi lub zakażeniem różnymi bak-
teriami, obejmujący zapalenie pęcherzyka żółciowego, zapalenie przewodów żółciowych, za-
palenie dróg żółciowych wewnątrzwątrobowych z często towarzyszącą im atonią dróg żółcio-
wych, powodującą zastój żółci oraz niekiedy dyskinezę zwieracza Oddiego. Jeżeli nie stwier-
dza się kamicy żółciowej (zob. s. 23), to wymienione choroby leczy się zachowawczo antybio-
tykami oraz środkami przeciwbólowymi i

13
rozkurczowymi. Zioła mają duże znaczenie głównie w przypadkach przewlekłych jako
środki żółciopędne, rozkurczowe, przeciwzapalne, ochraniające komórki wątroby i odkażające
drogi żółciowe. Ze względu na zawartość różnych związków czynnych działają one jednakowo
we wszystkich wymienionych chorobach. W trakcie leczenia należy przeciwdziałać występują-
cym kurczom i kolce (zob. s. 25).
Surowce: liść berberysu (7), ziele bluszczyka (12), ziele bylicy bożego drzewka (18), ziele
piołunu (19), korzeń cykorii (26), ziele dymnicy (31), ziele dziurawca (34), ziele glistnika (39),
kwiat kocanki (57), kora kruszyny (66), liść mięty (85), korzeń mniszka (88), kwiat nagietka
(91), kłącze ostryżu (99), ziele pięciornika gęsiego (105), ziele rdestu ptasiego (119), owoc
dzikiej róży (123), kwiat rumianku (125), liść ruty (126), korzeń rzodkwi świeżej (130), ziele
szanty (139).
Preparaty galenowe: odwar z ziela bluszczyka (12), napar z ziela bożego drzewka (18), na-
lewka z ziela bożego drzewka (18), napar piołunowy (19), nalewka piołunowa (19), odwar z
korzenia cykorii (26), odwar z ziela dymnicy (31), syrop z ziela dymnicy (31), napar dziuraw-
cowy (34), intrakt dziurawcowy (34), sok dziurawcowy (34), odwar z ziela glistnika (39), na-
lewka glistnikowa (39), napar jałowcowy (47), odwar z kocanki (57), odwar z kory kruszyny
(66), odwar z korzenia łopianu (76), napar z liści mięty (85), nalewka miętowa (85), odwar z
korzeni mniszka (88), napar z kwiatów nagietka (91), nalewka nagietkowa (91), odwar z ziela
pięciornika gęsiego (105), odwar z owoców dzikiej róży (123), napar z kwiatów rumianku
(125), intrakt z ruty (126); sok ze świeżego korzenia rzodkwi (130), napar z ziela szanty (139).
Mieszanki ziołowe: zioła żółciopędne (18, 26, 31), zioła wątrobowe (30), zioła Cholagoga
(34), zioła wątrobowe (105), Cholagoga III (119), zioła wzmacniające wątrobę (123), zioła w
zapaleniu pęcherzyka żółciowego (128), zioła ogólnie odtruwające (133), zioła w dolegliwo-
ściach trzustki (145), zioła w kamicy żółciowej (145).
Specyfiki: Oddibil (31), Gastrochol (39), Cholagogum-Kapseln (39), Cholesol (47), Cynare-
in (54), Cynarex (54), Cynarzym (54), Cholagoga II (57), Cholegran (57), Flamin (57), Chola-
gogum (75), Olimetin (85), Oleum cholagogum (85), Solaren (99), Cholagol (99), Temoebilin
(99), Chalosas (123), Raphacholin (130), Raphalamid(130), Enatin(145).
Inne preparaty: olejek miętowy (85).

DUSZNICA BOLESNA (angina pectoris)


Istotą tego schorzenia, zwanego również dławicą piersiową, jest niedostateczny dopływ
krwi do mięśnia sercowego, spowodowany zwężeniem lub nawet zamknięciem jednej z trzech
głównych gałęzi tętnic wieńcowych. Następuje wówczas niewydolność krążenia, przerost ser-
ca, zaburzenia rytmu i napadowe silne bóle. Stosowane są liczne leki syntetyczne, m.in. rozsze-
rzające naczynia wieńcowe, jak np. nitrogliceryna, przynoszące natychmiastową ulgę w napa-
dzie bólu. W stanach lżejszych dusznicy bolesnej pomocne są również leki roślinne. Chory
powinien być pod stałą opieką lekarza kardiologa.
Surowce: kwiatostan głogu (40), owoc głogu (40), owoc marchwi (80), liść melisy (84), zie-
le serdecznika (131).
Preparaty galenowe: nalewka z owoców aminka egipskiego (2), intrakt z głogu (40), nalew-
ka głogowa (40), wino melisowe (84), napar z serdecznika (131).
Specyfiki: Kelicardina (2), Carduben (2), Arnicorin (5), Crataegutt (40), Daukarin (80),
Cavinton (156), Devincan (156), Lumidrinal (170).
Inne preparaty: etanosulfonian dwuhydroergotoksyny (159).

14
DYCHAWICA OSKRZELOWA (asthma bronchiale) ® astma

DYSTONIA WEGETATYWNA ® nerwica wegetatywna

DZIĄSEŁ ZAPALENIE ® jamy ustnej i gardła zapalenie

EGZEMA (eczema)
Jest to alergiczna choroba skóry wywołana czynnikami wewnętrznymi lub zewnętrznymi,
występująca w postaci licznych grudek i pęcherzyków, z towarzyszącym świądem i piecze-
niem o różnym nasileniu. Znanych jest kilka odmian choroby, m.in. wyprysk łojotokowy i
dziecięcy. Pokrewnymi chorobami alergicznymi są świerzbiączka i pokrzywka, aczkolwiek
spotyka się niekiedy jej postać niealergiczną. Z reguły stosuje się kortykosterydy. Ziołolecznic-
two nie różnicuje tych chorób i umożliwia stosowanie szerokiej gamy preparatów zewnętrz-
nych i wewnętrznych, m.in. moczopędnych, odtruwających (tzw. czyszczących krew), prze-
ciwzapalnych, przeciwalergicznych i przeciwświądowych, jak również kąpieli ziołowych. W
przypadkach przewlekłych i nawracających wymienionych chorób uzyskuje się dobre wyniki
leczeniem ziołami, a w przypadkach podostrych i ostrych - znaczne złagodzenie dolegliwości z
możliwością obniżenia dawek lub częstotliwości podawania sterydów przeciwzapalnych.
Surowce: liść aloesu świeży (1), kwiat arniki (5), liść bluszczu (11), ziele bluszczyka (12),
liść brzozy (16), pączki brzozowe (16), szyszki chmielowe (24), kwiat dziewanny (33), ziele
fiołka trójbarwnego (38), kwiat krwawnika (67), ziele lnicy (73), korzeń łopianu (76), ziele
macierzanki (77), kwiat nagietka (91), ziele nostrzyka (93), liść orzecha włoskiego (96), ziele
ostrożenia warzywnego (98), kłącze perzu (101), kwiat rumianku (125), ziele rzepiku (128),
ziele skrzypu (133), kwiat słonecznika (134), liść szałwii (138), kłącze tataraku (145), pączki
topolowe (146), ziele tymianku (147), ziele uczepu trój listkowego (148).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), wyciąg glicerynowy z aloesu (1), napar arnikowo-
rumiankowy (5), napar z liści bluszczu (11), odwar z ziela bluszczyka (12), napar z liści brzozy
(16), maść cebulowa (21), napar chmielowy (24), wyciąg olejowy z czosnku (27), wyciąg gli-
cerynowy z czosnku (27), kąpiel z kory dębowej (28), napar z kwiatów dziewanny (33), kąpiel
regenerująca skórę (33), olej dziurawcowy (34), odwar z bratków (38), napar z herbaty nie sło-
dzonej (45), kąpiel jałowcowa (47), odwar z kwiatów jasnoty (50), kąpiel przeciwświądowa
(59), napar z kwiatów krwawnika (67), napar z ziela lebiodki (70), olej lniany (71), napar w
dolegliwościach skóry (73), odwar z korzenia łopianu (76), napar z ziela macierzanki (77), ką-
piel z ziela macierzanki (77), odwar z korzenia mydlnicy (90), wyciąg olejowy z nagietka (91),
ocet nagietkowy (91), kąpiel odmładzająca skórę (93), kąpiel ziołowa (94), odwar z korzenia
omanu (95), napar z liści orzecha włoskiego (96), odwar z ziela ostrożenia (98), kąpiel owsiana
(100), odwar z perzu (101), balsam przeciw odleżynom (106), kąpiel regenerująca skórę (117),
olej rokitnikowy (122), olej różany (123), napar z kwiatów rumianku (125), odwar z ziela rze-
piku (128), odwar z ziela skrzypu (133), odwar z kwiatów słonecznika (134), okład ziołowy w
egzemie (136), napar szałwiowy (138), kąpiel szałwiowa (138), kąpiel ślazowa (140), odwar z
kłączy tataraku (145), kąpiel z kłączy tataraku (145), odwar z pączków topoli (146), maść
topolowa (146), kąpiel tymiankowa (147), napar z ziela uczepu (148), kąpiel z ziela uczepu
(148).
Mieszanki ziołowe: zioła dermatologiczne (11), zioła w egzemie (38), zioła do kąpieli (73,
74), zioła w schorzeniach skórnych (90), zioła moczopędne i przeciwza-

15
palne (94), zioła w pokrzywce (95), zioła do obmywań (95), zioła w dermatopatiach (96), zioła
„czyszczące krew” (98), zioła odtruwające (101), zioła ogólne odtruwające
(133).
Specyfiki: Urogran (16), Novoimanin (34), Sanofil (67), Linomag (71), Arcalen (91), Uro-
logicum (101), Tormentiol (106), Karotolin (123), Azulan (125).
Inne preparaty: olejek arcydzięglowy (4), olejek miętowy (85), mentol (85).

EPILEPSJA ® padaczka

FIGÓWKA GRONKOWCOWA ® czyraczność

GARDŁA ZAPALENIE ® jamy ustnej i gardła zapalenie

GLISTNICA (ascaridiasis) ® robaczyca

GORĄCZKA ® grypa i przeziębienie

GOŚCIEC STAWOWY I MIĘŚNIOWY (rheumatismus articularis et muscularis)


Choroba ta, zwana popularnie reumatyzmem, to ból stawów lub mięśni nie spowodowany
urazem czy też zakażeniem bakteryjnym, lecz nieznanym czynnikiem wewnętrzne- lub ze-
wnętrznoustrojowym u osób z predyspozycją genetyczną. W miarę postępu choroby następuje
powolne niszczenie struktury stawów zapoczątkowane w torebce stawowej. Istnieje wiele kla-
syfikacji i podziałów chorób stawów oraz wiele nazw określających poszczególne schorzenia.
Najbardziej rozpowszechnioną chorobą z tej grupy jest reumatoidalne zapalenie stawów, zwa-
ne też gośćcem przewlekłym postępującym. Znane są liczne sposoby leczenia tej choroby, sta-
nowiącej trudny i nie rozwiązany dotąd problem ogólnospołeczny w skali światowej. Zioło-
lecznictwo dysponuje wieloma lekami zewnętrznymi do wcierań, okładów, kąpieli o działaniu
przeciwbólowym, przeciwzapalnym, miejscowo drażniącym, jak również wieloma lekami we-
wnętrznymi o działaniu moczopędnym, odtruwającym, zwiększającym odporność organizmu,
przeciwzapalnym, metabolicznym, ogólnie przestrajającym i wzmacniającym. Znaczenie mają
też tryb życia, warunki pracy, sposób odżywiania i inne. Preparaty ziołowe, jeśli będą przyj-
mowane systematycznie i przez długi czas, mogą przynieść znaczną ulgę w sytuacji, gdy nie
jest dotąd znany specyficzny lek przeciwgośćcowy.
Surowce: liść aloesu świeży (1), liść brzozy (16), cebula świeża (21), korzeń chrzanu świeży
(25), ziele fiołka trójbarwnego (38), nasienie gorczycy białej (41), nasienie gorczycy czarnej
(42), nasienie kasztanowca (55), ziele koniczyny czerwonej (59), znamię kukurydzy (68), ziele
marzanki (81), korzeń mniszka (88), ziele nawłoci (92), ziele ostrożenia warzywnego (98), zie-
le owsa (100), kłącze perzu (101), owoc pieprzowca (102), ziele rdestu ptasiego (119), kwiat
robinii akacjowej (121), ziele skrzypu (133), ziele uczepu trójlistkowego (148), kwiat wiązów-
ki (149), kora wierzby (150), korzeń wilżyny ciernistej (151).
Preparaty galenowe: spirytus arcydzięglowy złożony (4), napar z liści brzozy (16), sok ze
świeżych liści brzozy (16), miazga cebulowa do okładów (21), okład z chrzanem (25), odwar
ze strąków fasoli (36), odwar z bratków (38), okład gorczycowy (42), spirytus gorczycowy
(42), kąpiel jałowcowa (47), odwar z koniczyny (59), odwar ze znamion kukurydzy (68), napar
z ziela marzanki (81), odwar z korzenia mniszka (88), napar z ziela nawłoci (92), odwar z ziela
ostrożenia (98), odwar z ziela owsa (100), odwar z perzu (101), nalewka z papryki (102), ma-
zidło pieprzowcowe

16
złożone (102), odwar moczopędny z porzeczki (110), nalewka przetacznikowa (115), odwar z
ziela rdestu ptasiego (119), napar z kwiatów robinii (121), odwar z ziela skrzypu (133), spiry-
tus bursztynowy (135), kąpiel sosnowa wzmacniająca (135), napar z ziela uczepu (148), napar
z kwiatów wiązówki (149), odwar z kory wierzbowej (150), napar z korzenia wilżyny (151),
wyciąg olejowy z liści lulka (164).
Mieszanki ziołowe: zioła moczopędne z berberysem (7), zioła moczopędne z kwiatem bzu
(8), Reumosan (16), zioła moczopędne z koniczyną (59), zioła moczopędne (68, 74, 100, 151),
zioła moczopędne z marzanką (81), zioła moczopędne i przeciwzapalne (94), zioła „czyszczące
krew” (98, 119), zioła odtruwające (101), zioła moczopędne z porzeczką (110), zioła ogólnie
odtruwające (133), zioła w puchlinie
brzusznej (149).
Specyfiki: Reumogran (16), Urologicum (101), Capsiderm (102), Capsigel (102), Capsiplex
(102), Histadermin (102).
Inne preparaty: olejek gorczycowy (42), olejek arcydzięglowy (4), olejek jałowcowy (47),
olejek lawendowy (69), olejek terpentynowy (135), olejek tatarakowy (145).

GRADÓWKA (halazon) ® jęczmień

GRUCZOŁU KROKOWEGO ZAPALENIE ® prostaty zapalenie

GRUŹLICA (tuberculosis)
Choroba szerzy się nadal ze znacznym nasileniem, pomimo stosowania nowoczesnych le-
ków syntetycznych. Najczęściej atakowane są płuca, rzadziej oskrzela, przewód pokarmowy,
otrzewna, kości, stawy i inne. Ziołolecznictwo ma znaczenie pomocnicze, zwłaszcza w gruźli-
cy płuc. Preparaty roślinne działają wykrztuśnie, przeciwzapalnie, wzmacniająco i uodparnia-
jąco na miąższ płuc i błony śluzowe, a ponadto przyspieszają procesy wsysania się ognisk
gruźliczych, ewentualnie ich otorbienia lub zwłóknienia. Zioła działają też korzystnie w
uszkodzeniu i uwrażliwieniu płuc przez pyły przemysłowe (np. pył węglowy), gazy i spaliny,
jak również w okresie rekonwalescencji po przebytej gruźlicy i w stanach przedgruźliczych,
gdy istnieje zagrożenie gruźlicą.
Surowce: ziele miodunki (87), ziele poziewnika (111), ziele rdestu ptasiego (119), ziele
skrzypu (133), porost islandzki (143).
Preparaty galenowe: odwar z ziela miodunki (87), odwar z liści podbiału (107), odwar z zie-
la poziewnika (111), odwar z ziela rdestu ptasiego (119), odwar z ziela skrzypu (133), odwar
zagęszczony z porostu (143).
Mieszanki ziołowe: Pulmosan (133), zioła płucne (87, 143), zioła w gruźlicy z nocnymi po-
tami (95), Neopektosan (107), zioła mineralizujące (111), zioła piersiowe (l 11), zioła ogólnie
odtruwające (133), zioła płucne (143).
Specyfiki: Tussiglaucin (132).

GRYPA (influenza) i PRZEZIĘBIENIE (common cold)


Wirusowe zakażenie górnych dróg oddechowych, zwane grypą, jest chorobą szerzącą się
epidemicznie. Podobnie jest w niektórych okresach roku z tzw. przeziębieniem lub chorobą z
przeziębienia, spowodowaną przez wirusy, bakterie lub infekcję mieszaną. Atakowany jest
wówczas nos, zatoki, gardło i krtań, występuje też gorączka, kaszel i ewentualnie zaburzenia
czynnościowe innych organów. Leczenie jest wyłącznie objawowe i preparaty roślinne są czę-
sto stosowane jako napotne,

17
przeciwgorączkowe, moczopędne, wykrztuśne, wzmacniające, zwiększające odporność i odka-
żające.
Surowce: owoc berberysu (7), kwiat bzu czarnego (8), ziele fiołka trójbarwnego (38), kwia-
tostan lipy (72), owoc maliny (79), ziele ogórecznika (94), owoc rokitnika (122), owoc dzikiej
róży (123), kwiat słonecznika (134), pączki topolowe (146), kwiat wiązówki (149), kora
wierzby (150),
Preparaty galenowe: odwar przeciwgorączkowy z owoców berberysu (7), odwar z kwiatów
bzu (8), sok z owoców bzu (8), odwar z bratków (38), sok z owoców jeżyny (52), napar z
kwiatów lipy (72), napar z owoców maliny (79), miód pokrzywowy (108), odwar z owoców
dzikiej róży (123), odwar z kwiatów słonecznika (134), syrop z pączków sosny (135), napój
wzmacniający (146), odwar z pączków topoli (146), napar z kwiatów wiązówki (149), napar
napotny (149), odwar z kory wierzbowej (150).
Mieszanki ziołowe: Pyrosan (8), zioła napotne (38, 72, 94, 134), zioła do kąpieli (72), zioła
w anginie (79), zioła obniżające gorączkę (150).
Specyfiki: Melrosum (123), Bronchiflux (143), Isochin (161), Amidochin (161).
Inne preparaty: chlorowodorek chininy (161).

GRZYBICA SKÓRY (dermatomycosis)


Choroba jest wywołana zakażeniem skóry przez grzyby, tzw. dermatofity, i może obejmo-
wać skórę gładką, stopy, paznokcie, owłosioną skórę i inne części. Powoduje świąd, pieczenie,
stan zapalny, łuszczenie naskórka lub inne objawy. Również niektóre grzyby drożdżopodobne
atakują błony śluzowe i skórę, wywołując tzw. drożdżycę (candidiasis), m.in. kandydozę ką-
tów ust, popularnie zwaną zajadami. Stosowane są liczne leki w postaci maści, kremów, zasy-
pek, aerozoli, płynów. Preparaty ziołowe mają znaczenie uzupełniające.
Surowce: czosnek (27), ziele glistnika (39), ziele macierzanki (77), ziele tymianku (147).
Preparaty galenowe: wyciąg olejowy z czosnku (27), wyciąg glicerynowy z czosnku (27),
kąpiel z kory dębowej (28), sok ze świeżego ziela glistnika (39), napar z ziela macierzanki
(77), napar z ziela tymianku (147).
Inne: olejek arcydzięglowy (4), olejek kolendrowy (58).
Specyfiki: Hemostin (28).

HEMOROIDY ® żylaki odbytu

IMPOTENCJA (impotentia)
Niezdolność odbycia stosunku płciowego może być spowodowana licznymi chorobami, któ-
re najpierw należy wykluczyć lub leczyć, jednak często jest pochodzenia psychicznego,
zwłaszcza u młodych mężczyzn. Podjęcie leczenia hormonalnego zależy od decyzji lekarza,
natomiast zioła mogą być pomocne jako ogólnie wzmacniające, pobudzające krążenie obwo-
dowe, zmniejszające wewnętrzne opory psychiczne i ogólnie przestrajające. W okresie postę-
pującego przekwitania męskiego (climacterium virile) zioła mają coraz mniejsze znaczenie.
Surowce: ziele dziurawca (34), kwiat kocanki (57), nasienie kozieradki (64), korzeń wale-
riany (65), ziele krwawnika (67), liść mięty (85), kwiat nagietka (91), liść pokrzywy (108),
kłącze tataraku (145).
Preparaty galenowe: wyciąg z korzenia eleuterokoka (35), odwar z kocanki (57), nalewka
walerianowa (65), napar z ziela krwawnika (67), nalewka miętowa (85),

18
nalewka nagietkowa (91), nalewka tatarakowa (145), kąpiel wzmacniająca (145), nalewka z
korzenia aralii (154).
Mieszanki ziołowe: zioła w osłabieniu potencji (108), zioła zwiększające potencję (145).
Specyfiki: Saparał (154), Kumsan Ginseng (154).

ISCHIAS ® nerwoból

JAMY USTNEJ i GARDŁA ZAPALENIE (stomatitis et pharyngitis)


Określenie to obejmuje wiele schorzeń charakteryzujących się stanem zapalnym błony ślu-
zowej jamy ustnej, dziąseł, migdałków, gardła i krtani o różnym stopniu nasilenia, różnym ob-
razie (np. zapalenie zanikowe, wrzodziejące, ropne, opryszczkowe) i z objawami kaszlu (np.
krztusiec), bólu, obrzęku, chrypki lub gorączki. Chorobę wywołują rozmaite bakterie, najczę-
ściej paciorkowce. Leki ziołowe mają duże znaczenie we wszystkich wymienionych choro-
bach, zwłaszcza w przypadkach przewlekłych i nawracających. Stosuje się zewnętrznie w po-
staci płukanek, aerozoli, inhalacji, pędzlowań oraz wewnętrznie jako Środki przeciwzapalne,
bakteriobójcze, powlekające, wykrztuśne, przeciwbólowe, przeciwgorączkowe i zwiększające
ogólną odporność organizmu.
Surowce: liść aloesu świeży (1), liść babki lancetowatej (6), liść babki zwyczajnej (6), kwiat
bzu czarnego (8), korzeń biedrzeńca (10), liść bluszczu (11), ziele bluszczyka (12), cebula
świeża (21), korzeń chrzanu świeży (25), czosnek (27), ziele doględy (29), kwiat dziewanny
(33), owoc kopru włoskiego (37), ziele hyzopu (46), ziele koniczyny czerwonej (59), ziele ko-
pytnika z korzeniami (62), kwiat krwawnika (67), ziele lebiodki (70), korzeń lukrecji (75), zie-
le macierzanki (77), kwiat maku polnego (78), liść mięty (85), ziele miodunki (87), kwiat
mniszka (88), korzeń mydlnicy (90), kwiat nagietka (91), ziele nawłoci (92), ziele ogórecznika
(94), korzeń omanu (95), liść orzecha włoskiego (96), korzeń pierwiosnka (103), kwiat pier-
wiosnka (103), kłącze pięciornika (106), liść podbiału (107), kwiat podbiału (107), korzeń
prawoślazu (113), kwiat malwy czarnej (114), ziele przetacznika leśnego (115), kłącze wężow-
nika (120), kwiat rumianku (125), ziele rzepiku (128), ziele skrzypu (133), pączki sosnowe
(135), kwiat stokrotki (136), liść szałwii (138), ziele szanty (139), kwiat ślazu (140), liść ślazu
(140), porost islandzki (143), kłącze tataraku (145), ziele tymianku (147).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), napar arnikowo-rumiankowy (5), odwar z liści
babki (6), syrop wykrztuśny (6), odwar z kwiatów bzu (8), odwar z korzenia biedrzeńca (10),
napar z liści bluszczu (11), odwar z ziela bluszczyka (12), sok z cebuli (21), syrop z cebuli
(21), syrop chrzanowy (25), czosnek w plasterkach (27), nalewka czosnkowa (27), nalewka z
dębianek (28), odwar z kory dębowej (28), nalewka z doględy (29), napar z kwiatów dziewan-
ny (33), napar koprowy (37), napar z hyzopu (46), odwar z kwiatów jasnoty (50), odwar z liści
jeżyny (52), odwar z koniczyny (59), nalewka kopytnikowa (62), napar z kwiatów krwawnika
(67), napar z ziela lebiodki (70), napar z kwiatów lipy (72), odwar z korzenia lukrecji (75), wy-
ciąg lukrecjowy suchy (75), napar z ziela macierzanki (77), odwar z kwiatów maku polnego
(78), płukanka przeciwzapalna (78), napar z liści mięty (85), odwar z ziela miodunki (87), sy-
rop z kwiatów mniszka (88), odwar z korzenia mydlnicy (90), nalewka z korzenia mydlnicy
(90), napar z kwiatów nagietka (91), nalewka nagietkowa (91), napar z ziela nawłoci (92), od-
war z ziela nawłoci (92), odwar z ogórecznika (94), napar z korzeni omanu (95), syrop wy-
krztuśny (95), napar z liści orzecha włoskiego

19
(96), odwar z korzenia pierwiosnka (103), odwar z kwiatów pierwiosnka (103), intrakt z pier-
wiosnka (103), odwar z kłączy pięciornika (106), nalewka z kłączy pięciornika (106), odwar z
liści podbiału (107), sok z podbiału (107), macerat z korzeni prawoślazu (113), odwar z kwia-
tów malwy czarnej (114), odwar wykrztuśny z przetacznika (115), odwar z ziela przetacznika
(115), odwar z kłącza wężownika (120), napar z kwiatów rumianku (125), odwar z ziela rzepi-
ku (128), odwar z ziela skrzypu (133), odwar z pączków sosny (135), syrop z pączków sosny
(135), syrop sosnowy złożony (135), napar z kwiatów stokrotki (136), płukanka szałwiowa
(138), wyciąg płynny szałwiowy (138), nalewka szałwiowa (138), napar szałwio wy (138), na-
par z ziela szanty (139), napar ślazowy (140), odwar zagęszczony z porostu (143), nalewka ta-
tarakowa (145), odwar z kłączy tataraku (145), syrop tymiankowy złożony (147), wyciąg z ko-
rzenia ipekakuany (174).
Mieszanki ziołowe: zioła w krztuścu (II), zioła przeciwkaszlowe (12, 33), zioła w zapaleniu
gardła i krtani (33), zioła wykrztuśne (33, 46, 63, 87), zioła wykrztuśne z lukrecją (75), zioła w
kokluszu i anginie (87), zioła w nieżycie gardła (94), zioła w paradontopatii (96), zioła w kasz-
lu (103), Pektosan (107), Neopektosan (107), zioła powlekające (107), Pulmoran (107), zioła
piersiowe (111), zioła do płukania jamy ustnej (120, 140), Species Tussiculares (143), Septo-
san (147), zioła obniżające gorączkę (150).
Specyfiki: Monopax (11), Prospan (11), Azarina (62), Inhalex (85), Pectosol (90), Coderit
(103), Bronchicum (103), Bronchiflux (107), Mukaltin (113), Melrosum (123), Azulan (125),
Tussiglaucin (132), Glauvent (132), Pleumolysin (147), Apertuss (147), Tussipect (147).
Inne preparaty: olejek koprowy (37), glaucini hydrochloridum (132), olejek sosnowy (135).

JELIT ZAPALENIE (enteritis)


Choroba może obejmować dwunastnicę, jelito kręte i czcze oraz jelito grube lub jego części,
zwłaszcza odbytnicę. Następuje przekrwienie błony śluzowej, drobne jej uszkodzenia i mikro-
krwawienia, kruchość śluzówki lub jej obrzmienie wywołane najczęściej przez bakterie, nie-
kiedy przez wirusy lub pasożyty jelitowe, a nawet po dłuższym przyjmowaniu niektórych le-
ków, np. antybiotyków, salicylanów. Objawami są bolesność brzucha, odbijanie, wzdęcia, bie-
gunka, gorączka i obecność krwi w kale. Znanych jest wiele roślin i preparatów skutecznie
działających w zapaleniu jelit, zwłaszcza w przewlekłym, jako hamujące biegunkę, przeciw-
krwotoczne, bakteriobójcze, rozkurczowe, przeciwzapalne, powlekające, ściągające i regeneru-
jące błonę śluzową.
Surowce: liść aloesu świeży (1), korzeń arcydzięgla (4), liść babki lancetowatej (6), liść
babki zwyczajnej (6), ziele bluszczyka (12), liść borówki brusznicy (14), owoc borówki czer-
nicy (15), liść borówki czernicy (15), huba brzozowa czarna (16), ziele bukwicy (17), ziele pio-
łunu (19), ziele bylicy pospolitej (20), czosnek (27), ziele drapacza lekarskiego (30), ziele dziu-
rawca (34), ziele hyzopu (46), owoc jałowca (47), liść jeżyny (52), kora kasztanowca (55), liść
maliny (79), owoc kminku (56), ziele koniczyny czerwonej (59), ziele krwawnika (67), kwiat
lawendy (69), korzeń lukrecji (75), korzeń łopianu (76), ziele macierzanki (77), korzeń mar-
chwi (80), liść melisy (84), liść mięty (85), korzeń mniszka (88), kwiat nagietka (91), korzeń
omanu (95), liść orzecha włoskiego (96), płatki owsiane (100), ziele pięciornika gęsiego (105),
kłącze pięciornika (106), liść pokrzywy (108), liść porzeczki czarnej (110), liść poziomki
(112), liść przetacznika leśnego (115), ziele przywrotnika (117), ziele rdestu ptasiego

20
(119), kłącze wężownika (120), kwiat rumianku (125), liść ruty (126), ziele rzepiku (128), liść
szałwii (138), porost islandzki (143), kłącze tataraku (145).
Preparaty galenowe: wino aloesowe (1), odwar z liści babki (6), odwar z ziela bluszczyka
(12), odwar z liści borówki brusznicy (14), owoce borówki czernicy świeże sterylizowane (15),
odwar z owoców borówki czernicy (15), odwar z liści borówki czernicy (15), odwar z huby
brzozowej czarnej (16), odwar z bukwicy (17), napar piołunowy (19), napar z ziela bylicy po-
spolitej (20), wyciąg z czosnku bez-wonny (27), odwar z drapacza (30), syrop z ziela dymnicy
(31), napar dziurawcowy (34), napar z hyzopu (46), odwar z liści jeżyny (52), odwar z kory
kasztanowca (55), wino kminkowe (56), napar kolendrowy (58), odwar z koniczyny (59), na-
par z ziela krwawnika (67), sok ze świeżego ziela krwawnika (67), wino lawendowe (69), od-
war z korzenia lukrecji (75), wyciąg lukrecjowy suchy (75), odwar z korzenia łopianu (76), na-
par z ziela macierzanki (77), sok ze świeżej marchwi (80), sok z warzyw (80), napar melisowy
(84), napar z liści mięty (85), nalewka miętowa (85), odwar z korzenia mniszka (88), sok z
mniszka (88), napar z kwiatów nagietka (91), napar z korzeni omanu (95), wino z korzeni
omanu (95), napar z liści orzecha włoskiego (96), wino orzechowe (96), likier orzechowy (96),
odwar z ziela pięciornika gęsiego (105), odwar z kłącza pięciornika (106), wino z kłącza pię-
ciornika (106), odwar z liści pokrzywy (108), napar przeciwzapalny z porzeczki (110), odwar z
liści poziomki (112), odwar z ziela przetacznika (115), odwar z przywrotnika (117), odwar z
ziela rdestu ptasiego (119), odwar z kłącza wężownika (120), wino przeciwbiegunkowe (120),
napar z kwiatów rumianku (125), intrakt z ruty (126), napar z ziela rzepiku (128), sok ze świe-
żego korzenia rzodkwi (130), napar szałwiowy (138), odwar zagęszczony z porostu (143), na-
par z kłączy tataraku (145), nalewka tatarakowa (145).
Mieszanki ziołowe: zioła goryczkowe (22), mieszanka antybiotyczna z czosnkiem (27), zio-
ła żołądkowe (46), zioła wiatropędne i regulujące trawienie (46), zioła jako namiastka herbaty
(52), zioła trawienne z kminkiem (56), Gastrogran (64), Normogran (66), Normosan (66), zioła
jelitowe (69), zioła regulujące trawienie (69), zioła żołądkowo-jelitowe (74), zioła w nieżycie
żołądka i jelit (105), zioła przeciwbiegunkowe (106), zioła w krwawieniach z jelita grubego
(106), Tannosan (106), zioła w chorobie jelit (108), zioła w owrzodzeniu jelit (110), zioła prze-
ciw nieżytom jelit (117), zioła w chorobie wrzodowej (123), zioła regulujące przemianę materii
(136), zioła osłaniające (143).
Specyfiki: Biostymina (1), Digestosan (13), Alliofil (27), Herbogastrin (34), Gastrochol
(39), Cynarein (54), Cynarex (54), Cynarzym (54), Carvomin (145), Spasticol(165).
Inne preparaty: olejek miętowy (85).

JELITA GRUBEGO ZAPALENIE WRZODZIEJĄCE (colitis ulcerosa)


W coraz częstszych przypadkach tej choroby następuje, z nie znanych dotąd powodów,
uszkodzenie błony śluzowej określonej części jelita grubego, powstanie owrzodzeń, ognisk
martwiczych z równoczesnym krwawieniem i obrzękiem. Choroba stopniowo postępuje, gro-
żąc przebiciem jelita, zapaleniem otrzewnej i zmianami nowotworowymi. Podobnym schorze-
niem jest tzw. odcinkowe zapalenie jelita krętego, czyli choroba Leśniowskiego-Crohna, w
którym zdrowe odcinki jelita grubego są przedzielone odcinkami uszkodzonymi. Leczenie jest
tylko objawowe. Leki roślinne dają szansę zahamowania postępu choroby i mogą spowodować
jej powolny regres pod warunkiem, że zastosuje się jednoczesne podawanie doustne wyciągów
roślinnych oraz dokonywanie wlewów doodbytniczych.

21
Surowce: liść aloesu świeży (1), huba brzozowa czarna (16), ziele bylicy bożego drzewka
(18), ziele dziurawca (34), kora kasztanowca (55), ziele koniczyny białej (59), ziele krwawnika
(67), kwiat krwawnika (67), kwiat nagietka (91), liść orzecha włoskiego (96), naowocnia orze-
cha włoskiego (96), kłącze pięciornika (106), liść pokrzywy (108), liść porzeczki czarnej (110),
ziele przetacznika leśnego (115), ziele przywrotnika (117), ziele rdestu ptasiego (119), kłącze
wężownika (120), kwiat rumianku (125), ziele rzepiku (128).
Preparaty galenowe: wino aloesowe (1), napar aloesowy (1), odwar z huby brzozowej czar-
nej (16), napar z ziela bożego drzewka (18), napar dziurawcowy (34), odwar z kwiatów jasnoty
(50), odwar z kory kasztanowca (55), napar z kwiatów krwawnika (67), napar z ziela krwawni-
ka (67), napar z kwiatów nagietka (91), napar z liści orzecha włoskiego (96), wlew doodbytni-
czy (106), odwar z kłącza pięciornika (106), odwar z liści pokrzywy (108), napar przeciwza-
palny z porzeczki (l 10), odwar z ziela przetacznika (115), odwar z przywrotnika (117), wlew
doodbytniczy w owrzodzeniu jelita grubego (119), odwar z ziela rdestu ptasiego (119), odwar z
kłącza wężownika (120), napar z kwiatów rumianku (125), napar z ziela rzepiku (128), nalew-
ka z wilżyny (151).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciwbiegunkowe (28), zioła hamujące biegunkę (52), zioła
immunologiczne (75), zioła w krwawieniach z jelita grubego (106), Tannosan (106), zioła w
chorobie jelit (108), zioła w owrzodzeniu jelit (110), zioła przeciw nieżytowi jelit (117).
Specyfiki: Hemorigen (116).

JĘCZMIEŃ (hordeolum) i GRADÓWKA (halazon)


Jęczmień jest guzkiem powstałym wskutek zapalenia gruczołu łojowego przyrzęstkowego,
wywołanego przez bakterie ropotwórcze. Gradówka jest jęczmieniem wewnętrznym spowo-
dowanym zapaleniem gruczołu znajdującego się w tarczce powiek. W obu przypadkach prepa-
raty ziołowe przyspieszają wchłonięcie się guzka, zmniejszają stan zapalny i obrzęk. Często
powtarzające się zakażenia gruczołu łojowego wskazują na obniżenie ogólnej odporności or-
ganizmu.
Surowce: liść aloesu świeży (1), liść babki lancetowatej (6), cebula świeża (21), kwiat na-
gietka (91), ziele serdecznika (131), pączki topolowe (146).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), wyciąg glicerynowy z aloesu (1), maść cebulowa
(21), wyciąg olejowy z nagietka (91), plaster nostrzykowy (93), olej rokitnikowy (122), olej
różany (123), napar z kwiatów rumianku (125), odwar z serdecznika (131), odwar z ziela
skrzypu (133), maść topolowa (146).
Mieszanki ziołowe: zioła immunologiczne (75), zioła zwiększające odporność (91).

KAMICA MOCZOWA (urolithiasis)


W chorobie tej następuje samoistne narastanie złogów mineralnych w różnych częściach
układu moczowego - nerkach, moczowodach i pęcherzu moczowym. Istotne znaczenie ma
skład chemiczny powstających złogów. Kamica szczawianowa jest najczęściej spotykaną i ła-
two wykrywalną, gdyż w moczu pojawia się dużo kryształów szczawianu wapnia. Dla łatwiej-
szego ich rozpuszczenia korzystne jest, aby w trakcie leczenia kwasowość moczu (pH) wynosi-
ła 5,5-6,4. W kamicy fosforanowej złogi zawierają fosforany wapnia i węglan wapnia. Ko-
rzystne pH moczu wynosi 5,2-5,6. W kamicy moczanowej złogi zawierają sole kwasu moczo-
wego, a korzystne pH wynosi 6,5-7,0. Niekiedy tworzą się kamice mieszane, które są trudniej-
sze w

22
leczeniu niż wyżej podane. Bardzo rzadko występuje kamica cystynowa i ksantynowa, wów-
czas korzystne pH wynosi 7,5-8,0, Istnieją trudności w zachowawczym leczeniu kamicy mo-
czowej i zbyt często zaleca się zabieg chirurgiczny. Ziołolecznictwo dysponuje znaczną ilością
ziół i preparatów dających dobre wyniki w najczęściej spotykanych rodzajach kamic. Działają
one moczopędnie, przeciwzapalnie, rozkurczowo i bakteriobójczo i regenerująco na nabłonek
dróg moczowych oraz, co jest najważniejsze, mogą przywrócić zachwianą równowagę metabo-
liczną i zapobiec nawrotom kamicy. Osoby szczególnie zagrożone kamicą mogą stosować od-
powiednie preparaty ziołowe jako środki zapobiegające, nawet przez długi okres.
Surowce: liść berberysu (7), kwiat bzu czarnego (8), liść borówki brusznicy (14), liść brzozy
(16), kwiat chabru bławatka (23), strąki fasoli (36), ziele fiołka trójbarwnego (38), owoc ja-
łowca (47), ziele koniczyny czerwonej (59), kwiat koniczyny czerwonej (59), znamię kukury-
dzy (68), ziele marzanki (81), kłącza marzany barwierskiej (82), liść mącznicy lekarskiej (83),
ziele nawłoci (92), ziele ostrożenia warzywnego (98), ziele owsa (100), słoma owsiana (100),
kłącze perzu (101), korzeń pietruszki (104), ziele połonicznika (109), ziele rdestu ptasiego
(119), kwiat robinii akacjowej (121), ziele skrzypu (133), kwiat tarniny (141), ziele uczepu trój
listkowego (148), kwiat wiązówki (149), korzeń wilżyny ciernistej (151).
Preparaty galenowe: nalewka z owoców aminka egipskiego (2), odwar z kwiatów bzu (8),
odwar z liści borówki brusznicy (14), napar z liści brzozy (16), sok ze świeżych liści brzozy
(16), sok brzozowy naturalny (16), napar z kwiatów chabru (23), napar dziurawcowy (34), od-
war ze strąków fasoli (36), odwar z bratków (38), nalewka glistnikowa (39), napar jałowcowy
(47), odwar z ziela janowca (48), odwar z koniczyny (59), odwar ze znamion kukurydzy (68),
napar z ziela marzanki (81), odwar z liści mącznicy (83), napar z ziela nawłoci (92), odwar z
ziela ostrożenia (98), odwar z ziela owsa (100), odwar z perzu (101), napar z korzenia pie-
truszki (104), napar zapobiegający kamicy moczowej (109), odwar moczopędny z porzeczki
(110), odwar z ziela rdestu ptasiego (119), napar z kwiatów robinii (121), odwar z ziela skrzy-
pu (133), napar moczopędny (141), napój wzmacniający (146), napar z ziela uczepu (148), na-
par z kwiatów wiązówki (149), napar z korzeni wilżyny (151).
Mieszanki ziołowe: zioła moczopędne z berberysem (7), zioła moczopędne z kwiatem bzu
(8), zioła moczopędne (14, 23, 68, 74, 92, 100, 116, 148, 149, 151, 153), zioła przeciwkami-
cowe (36), zioła moczopędne z koniczyną (59), zioła w kamicy moczowej (76, 119), zioła mo-
czopędne z marzanką (81), zioła antyseptyczne (83), Urosan (83), zioła odtruwające (101), zio-
ła w kamicy szczawianowej i fosforanowej (109), zioła moczopędne i „czyszczące krew”
(109), zioła moczopędne z porzeczką (110), zioła w schorzeniach dróg moczowych (112), zioła
w zapaleniu dróg moczowych (118), zioła moczopędne w kamicy (121), zioła ogólnie odtruwa-
jące (133), zioła w puchlinie brzusznej (149), zioła w kamicy szczawianowej i fosforanowej
(151), zioła w kamicy moczowej (153).
Specyfiki: Fitolizyna (16), Urogran (16), Cystenal (82), Rubinex (82), Rubiolizyna (82),
Uralyt (82), Uvasol (83), Olimetin (85), Urologicum (101), Enatin (145).

KAMICA ŻÓŁCIOWA (cholelithiasis)


W chorobie tej tworzą się złogi cholesterolu w pęcherzyku żółciowym lub niekiedy w prze-
wodach żółciowych, powodujące bóle, napady kolki i zaburzenia trawienne. W przypadkach
bezobjawowych lub przy mało nasilonych dolegliwościach zioła są lekami skutecznymi i bar-
dzo często stosowanymi. Działają żółciopędnie, żółciotwórczo, rozkurczowo, przeciwzapalnie,
bakteriobójczo. Stosuje się je również w stanach

23
pooperacyjnych na drogach żółciowych, aby przeciwdziałać ewentualnym dolegliwościom.
Surowce: alona(l), liść berberysu (7), ziele bluszczyka (12), ziele dymnicy (31), ziele glist-
nika (39), kwiat kocanki (57), liść mięty (85), korzeń mniszka (88), kłącze ostryżu (99), ziele
rdestu ptasiego (119), korzeń rzodkwi świeży (130), ziele szanty (139).
Preparaty galenowe: odwar z ziela bluszczyka (12), odwar z ziela dymnicy (31), napar dziu-
rawcowy (34), odwar z ziela glistnika (39), nalewka glistnikowa (39), odwar z kocanki (57),
napar z liści mięty (85), nalewka miętowa (85), odwar z korzeni mniszka (88), odwar z ziela
rdestu ptasiego (119), sok ze świeżego korzenia rzodkwi (130), napar z ziela szanty (139).
Mieszanki ziołowe: zioła żółciopędne (18, 20, 26, 31), zioła w kamicy żółciowej (57), zioła
Cholagoga (119), zioła w kamicy żółciowej (145).
Specyfiki: Oddibil (31), Gastrochol (39), Cholagoga II (57), Cholegran (57), Flamin (57),
Olimetin (85), Solaren (99), Cholagol (99), Temoebilin (99), Rozanol (123), Raphacholin
(130), Raphalamid (130), Cholagogum (145), Enatin (145), Spasticol(165).

KASZEL (tussis)
Kaszel umożliwia usuwanie z gardła i oskrzeli zalegającej wydzieliny, ale gdy jest upo-
rczywy i nasilony (np. suchy kaszel), staje się szkodliwy. Leczenie kaszlu jest niemal wyłączną
domeną leków roślinnych, działających miejscowo powlekające, wzmagających czynność wy-
dzielniczą błon śluzowych i wyzwalających odruch wykrztuśny, przeciwzapalnych, bakterio-
bójczych, rozkurczowych oraz działających ośrodkowo i tłumiących wrażliwość ośrodka kasz-
lu.
Surowce: korzeń biedrzeńca (10), cebula świeża (21), korzeń chrzanu świeży (25), czosnek
(27), kwiat dziewanny (33), korzeń lukrecji (75), ziele macierzanki (77), kwiat maku polnego
(78), ziele miodunki (87), kwiat mniszka (88), korzeń mydlnicy (90), korzeń omanu (95), ko-
rzeń pierwiosnka (103), kwiat pierwiosnka (103), liść podbiału (107), kwiat malwy czarnej
(114), ziele przetacznika leśnego (115), porost islandzki (143), ziele tymianku (147).
Preparaty galenowe: miód anyżowy (9), odwar z korzenia biedrzeńca (10), sok z cebuli (21),
syrop z cebuli (21), syrop chrzanowy (25), wyciąg z czosnku bez-wonny (27), czosnek w pla-
sterkach (27), nalewka z doględy (29), napar z kwiatów dziewanny (33), wyciąg lukrecjowy
suchy (75), odwar z korzenia lukrecji (75), napar z ziela macierzanki (77), odwar z kwiatów
maku polnego (78), płukanka przeciwzapalna (78), odwar z ziela miodunki (87), syrop z kwia-
tów mniszka (88), nalewka z korzenia mydlnicy (90), napar z korzeni omanu (95), syrop wy-
krztuśny (95), odwar z korzeni pierwiosnka (103), odwar z kwiatów pierwiosnka (103), intrakt
z pierwiosnka (103), odwar z liści podbiału (107), sok z podbiału (107), macerat z korzeni
prawo-ślazu (113), odwar z kwiatów malwy czarnej (114), odwar wykrztuśny z przetacznika
(115), syrop z pączków sosny (135), syrop sosnowy złożony (135), odwar zagęszczony z poro-
stu (143), syrop tymiankowy (147).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciwkaszlowe (12, 33), zioła wykrztuśne (33, 46, 87), zioła w
kaszlu (103), Pulmoran (107), Neopektosan (107), zioła piersiowe (111), zioła płucne (143),
Species Tussiculares (143).
Specyfiki: Pectosol (90), Eupatal (95), Bronchicum (103), Coderit (103), Bron-

24
chiflux (107), Melrosum (123), Tussiglaucin (132), Glauvent (132), Tussipect (147), Apertuss
(147), Pleumolysin (147), Kodeiny fosforan (165), Tussilinar (165).
Inne preparaty: glaucini hydrochloridum (132).

KLIMAKTERIUM (climacterium feminum)


W okresie przekwitania niektóre kobiety odczuwają tak znaczne nasilenie dolegliwości, że
należy je traktować jak chorobę. Występuje pobudliwość psychowegetatywna z bólami głowy,
zawrotami, napadowymi potami, uderzeniami krwi do głowy, a nawet z chwilową utratą przy-
tomności. Leki ziołowe mają w tych dolegliwościach szczególnie korzystne działanie, przyno-
szą dużą ulgę i znacznie poprawiają samopoczucie.
Surowce: szyszki chmielowe (24), Lupulina (24), kwiat grzybienia (44), kwiat jasnoty białej
(50), kora kaliny koralowej (53), korzeń kozłka (65), liść melisy (84), kwiat nagietka (91),
kwiat malwy czarnej (114), ziele tasznika (144).
Preparaty galenowe: napar chmielowy (24), krople uspokajające (44), odwar z kwiatów ja-
snoty (50), odwar z kory kaliny (53), intrakt ze świeżych korzeni kozłka (65), nalewka kozł-
kowa (65), napar melisy (84), wino melisowe (84), napar z kwiatów nagietka (91), odwar z
kwiatów malwy czarnej (114), wyciąg płynny z ziela rdestu ostrogorzkiego (118), spirytus
bursztynowy (135), macerat z ziela tasznika (144), nalewka ze świeżego ziela tasznika (144),
nalewka z korzenia aralii (154).
Mieszanki ziołowe: zioła dla kobiet (34), zioła przeciwnerwicowe (84), zioła w dolegliwo-
ściach kobiecych (l 14), zioła w zaburzeniach krążenia w okresie klimakterium (126), zioła se-
datywne (131).
Specyfiki: Valosedan (24), Hyperforat (34), Valmane (65), Vagosan (91).

KŁĘBKÓW NERKOWYCH ZAPALENIE ® dróg moczowych zapalenie

KŁYKCINA (condyloma) ® kurzajki

KOLKA (colica) i KURCZ (spasmus)


Kolką nazywamy napad ostrych bólów wywodzących się najczęściej z pęcherzyka żółcio-
wego, przewodu pokarmowego, nerek, moczowodów, pęcherza moczowego, jelit, odbytu lub
macicy. Kurcz jest podobnym zaburzeniem regulacji nerwowo--mięśniowej, np. w obrębie
zwieracza wpustu przełyku, zwieracza Oddiego, zwieracza pęcherza moczowego, a nawet od-
cinków jelit i naczyń krwionośnych. Kolka i kurcz powodują ból o różnym nasileniu, ogólne
osłabienie, nawet gorączkę i bezsenność. Znane są liczne środki rozkurczowe, m.in. alkaloidy
roślinne, oraz wiele wyciągów roślinnych, pomocnych w mniej bólowo nasilonych przypad-
kach.
Surowce: korzeń arcydzięgla (4), ziele bylicy pospolitej (20), ziele glistnika (39), korzeń
kozłka (65), kwiat lawendy (69), liść melisy (84), liść mięty (85), kwiat rumianku (125), liść
ruty (126), kłącze tataraku (145).
Preparaty galenowe: napar z ziela bylicy pospolitej (20), odwar z korzenia bylicy pospolitej
(20), odwar z ziela dymnicy (31), odwar z ziela glistnika (39), nalewka glistnikowa (39), napar
z korzeni kozłka (65), nalewka kozłkowa (65), wino lawendowe (69), napar melisowy (84),
wino melisowe (84), napar z liści mięty (85), nalewka miętowa (85), napar z kwiatów rumian-
ku (125), intrakt z ruty (126), napar z serdecznika (131), spirytus bursztynowy (135), napar z
kłączy tataraku (145), nalewka z liści pokrzyku (168).
Mieszanki ziołowe: zioła w kolce jelitowej (19), zioła żółciopędne (31), zioła w kurczach
żołądka (37), zioła przeciwskurczowe (65).

25
Specyfiki: Enatin (145), Scopolan (158), Buscopan (158), Buscolysin (158), Bellergot (159),
Bellacorn (159), Spasticol (165).
Inne preparaty: chelidoniny chlorowodorek (39), nalewka z liści bielunia (158), papaweryny
chlorowodorek (165), kodeiny fosforan (165), atropiny siarczan (168).

KONTUZJA (contusio)
Jest to stłuczenie, zwykle kończyn dolnych lub górnych, niekiedy barku, głowy, z wystąpie-
niem obrzęku pourazowego i siniaka (sugillatio) wskutek wypływu krwi poza uszkodzone na-
czynie krwionośne, niekiedy tak obfitego, że powstaje krwiak (haematoma). Zioła łagodzą w
dużym stopniu dolegliwości, przyspieszają wchłanianie się płynu surowiczego, przywracają
prawidłowe krążenie krwi, łagodzą ból i stan zapalny.
Surowce: kwiat arniki (5), ziele hyzopu (46), owoc kasztanowca niedojrzały (55), kwiat
kasztanowca (55), kwiat nagietka (91), liść podbiału (107), kwiat słonecznika (134).
Preparaty galenowe: nalewka arnikowa (5), odwar do kompresów i okładów (5), kompres na
stłuczenia (46), intrakt z kasztanowca (55), odwar z kwiatów kasztanowca (55), okład prze-
ciwobrzękowy (55), kąpiel przeciwświądowa (59), okład z nasion lnu (71), ocet nagietkowy
(91), miazga ze świeżego ziela ogórecznika (94), odwar z liści podbiału (107), odwar z kwia-
tów słonecznika (134).
Mieszanki ziołowe: zioła do okładów (50), zioła przeciw urazom (55).
Specyfiki: Arniflor-Salbe (5), Hemostin (28), Essaven (55), Reparil (55), Arcalen (91).

KRĄŻENIA OBWODOWEGO NIEWYDOLNOŚĆ (insufficientia circulatoria peripheri-


ca)
Jest to zespół chorób obwodowych naczyń żylnych i tętniczych w kończynach dolnych o
wspólnej tendencji do tworzenia zakrzepów, zapalenia naczyń krwionośnych, zwężania ich
światła i zmniejszania przepływu krwi. Najczęściej występuje zakrzepowo-zarostowe zapale-
nie naczyń (tzw. choroba Bürgera), zakrzepowe zapalenie tętnic oraz żylaki nóg. Preparaty zio-
łowe przynoszą znaczną poprawę w tych schorzeniach i są stosowane powszechnie w postaci
wyciągów i specyfików.
Surowce: kwiat arniki (5), kwiat kasztanowca (55), liść kasztanowca (55), owoc kasztanow-
ca (55), ziele marzanki (81), ziele nostrzyka (93).
Preparaty galenowe: zioła z arniką (5), intrakt z kasztanowca (55), odwar z kwiatów kaszta-
nowca (55), napar z ziela marzanki (81), kąpiel sosnowa wzmacniająca (135), nalewka z ko-
rzenia aralii (154).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciw żylakom (93).
Specyfiki: Aescusan (55), Essaven (55), Reparil (55), Venalot (93), Cavinton (156), Devin-
can(156).
Inne preparaty: etanosulfonian dwuhydroergotoksyny (159).

KROCZA ZAPALENIE ® sromu zapalenie

KRTANI ZAPALENIE (laryngitis) ® jamy ustnej i gardła zapalenie

KRUCHOŚĆ NACZYŃ WŁOSOWATYCH ® plamica

KRWAWIENIA MACICZNE ® maciczne krwawienia

26
KRWAWIENIA W PRZEWODZIE POKARMOWYM ® jelita grubego zapalenie wrzo-
dziejące

KRWI OBNIŻONE CIŚNIENIE (hypotonia) ® podciśnienie

KRZTUSIEC (pertussis) ® jamy ustnej i gardła zapalenie

KURCZ (spasmus) ® kolka i kurcz

KURZAJKI (verrucae)
Brodawki zwykłe, zwane kurzajkami, są to małe guzki powstałe wskutek zakażenia wiru-
sem, występujące przeważnie na skórze zewnętrznej strony rąk, rzadko na twarzy. Liczba ich
stopniowo zwiększa się, a okres inkubacji wynosi od 3 tygodni do 3 miesięcy. Zbliżone do
nich są brodawki kończyste (verruca acuminata), czyli kłykciny kończyste, umiejscawiające
się wokół odbytu i sromu.
Surowce: ziele glistnika (39), korzeń glistnika (39), korzeń mniszka (88).
Preparaty galenowe: sok mleczny z glistnika (39), sok ze świeżego korzenia lub ziela
mniszka (88).

LAMBLIOZA (lambliosis)
Choroba jest spowodowana zakażeniem cystami pierwotniaka zwanego wielkouśćcem jeli-
towym (Lamblia intestinalis), który żyje w jelicie cienkim. Występuje najczęściej w strefie
tropikalnej i subtropikalnej, ale znane są przypadki zakażeń również w Polsce. Objawami cho-
roby są mdłości, wymioty, wodniste biegunki, wzdęcia, spadek ciężaru ciała, senność. Leczy
się preparatami syntetycznymi. Jeśli chodzi o preparaty roślinne, to brak jest sprawdzonych
danych o ich skuteczności. Według opinii lekarzy chińskich najlepiej działają cebula, czosnek i
tatarak oraz ich wyciągi.
Surowce: cebula świeża (21), czosnek świeży (27), kłącze tataraku (145).
Preparaty galenowe: sok z cebuli (21), wino cebulowe (21), wyciąg z czosnku bezwonny
(27), odwar z kłączy tataraku (145), nalewka tatarakowa (145).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciw lambliom (147).
Specyfiki: Alliofil (27), Allisatin (27).

LISZAJ (lichen)
Choroba jest przypuszczalnie pochodzenia wirusowego i ma szereg odmian klinicznych.
Najczęściej liszaj występuje w postaci grudkowatych, czerwonobrunatnych wykwitów na skó-
rze, powodujących świąd. Stosowanie leków roślinnych przynosi znaczną ulgę, zwłaszcza gdy
podaje się je jednocześnie doustnie i zewnętrznie.
Surowce: liść aloesu świeży (1), czosnek świeży (27), kwiat nagietka (91), liść orzecha wło-
skiego (96), pączki topolowe (13).
Preparaty galenowe: wyciąg glicerynowy z aloesu (1), wyciąg glicerynowy z czosnku (27),
wyciąg olejowy z czosnku (27), kąpiel z kory dębowej (28), kąpiel przeciwświądowa (59), na-
lewka nagietkowa (91), maść nagietkowa (91), napar z liści orzecha włoskiego (96), olej rokit-
nikowy (122), olej różany (123), odwar z ziela skrzypu (133), maść topolowa (146).
Mieszanki ziołowe: zioła w skazie limfatycznej (38), zioła w schorzeniach skórnych (90),
zioła w dermatopatiach (96), zioła „czyszczące krew” (98), zioła ogólnie odtruwające (133).
Specyfiki: Hemostin (28), Karotolin (123).

27
ŁAKNIENIA BRAK ® niedokwaśność

ŁAMLIWOŚĆ NACZYŃ WŁOSOWATYCH ® plamica

ŁOJOTOK (seborrhoea) ® łysienie ŁUPIEŻ NA GŁOWIE ® łysienie

ŁUSZCZYCA (psoriasis)
Przyczyny choroby nie są znane, ale pewną rolę odgrywa ogólny stan odporności organi-
zmu. Na skórze tworzą się w różnych miejscach nawarstwienia łusek, powstałe wskutek nie-
pełnego rogowacenia naskórka. Stosuje się miejscowo wiele preparatów o różnej skuteczności,
wśród nich także preparaty ziołowe. Przed ich użyciem trzeba usunąć łuski. Aby to osiągnąć,
należy smarować je 2-3 dni 5-procentową maścią z kwasem salicylowym. Leczenie jest długo-
trwałe. Ostatnio jednym ze sposobów jest użycie preparatów zawierających furanokumaryny i
naświetlanie chorych miejsc promieniami nadfioletowymi, analogicznie jak w leczeniu bielac-
twa (zob. s. 9).
Surowce: owoc aminka większego (3), liść ruty (126), kora wierzby (150).
Preparaty galenowe: intrakt z ruty (126), odwar z kory wierzbowej (150).
Specyfiki: Ammifurin (3), Meladinine (3), Betagran (76), Betasol (76).

ŁYSIENIE (alopecia)
Jest to utrata włosów, spowodowana działaniem różnych czynników wewnętrznych (m.in.
genetycznych) oraz zewnętrznych (jak łojotok, łupież, grzybica). Szczególnym przypadkiem
jest łysienie plackowate (alopecia areale). Wiele preparatów ziołowych usuwa objawy ze-
wnętrzne, poprawia ukrwienie skóry na głowie i zmniejsza szybkość wypadania włosów. Pre-
paraty te mogą zatrzymać proces łysienia pod warunkiem regularnego ich stosowania oraz pi-
cia naparów i odwarów z odpowiednich mieszanek ziołowych.
Surowce: liść brzozy (16), kwiat chabru bławatka (23), szyszki chmielowe (24), korzeń ło-
pianu (76), liść łopianu (76), ziele ostrożenia warzywnego (98), korzeń pokrzywy (108), kwiat
rumianu szlachetnego (124), kwiat rumianku (125), ziele skrzypu (133), kłącze tataraku (145).
Preparaty galenowe: napar arnikowo-rumiankowy (5), napar z liści brzozy (16), napar z
kwiatów chabru (23), napar chmielowy (24), kąpiel przeciwświądowa (59), napar z korzenia
kozika (65), odwar z korzenia łopianu (76), odwar z korzenia mydlnicy (90), odwar z ziela
ostrożenia (98), napar z kwiatów rumianu szlachetnego (124), napar z kwiatów rumianku
(125), odwar ziołowy w łysieniu (133), odwar z kłącza tataraku (145), nalewka z kory chino-
wej (161).
Mieszanki ziołowe: zioła do obmywania głowy (24), zioła mineralizujące (111), zioła prze-
ciw wypadaniu włosów (133), zioła zapobiegające łysieniu (145).
Specyfiki: Seboren (76).

MACICZNE KRWAWIENIA (menorrhagia, metrorrhagia)


Przyczyny obfitego i przedłużonego miesiączkowania należy ustalić za pomocą badań gine-
kologicznych. Najczęściej są to stany zapalne narządów rodnych oraz okres klimakterium (zob.
s. 25). Niekiedy mogą się pojawić krwawienia nie związane z cyklem miesiączkowym o róż-
nym nasileniu i czasie trwania. Leczenie może być

28
operacyjne lub zachowawcze i lekarz decyduje, w jakim stopniu zostaną wykorzystane roślinne
preparaty przeciwkrwotoczne.
Surowce: ziele przymiotna kanadyjskiego (116), ziele rdestu ostrogorzkiego (118), ziele
skrzypu (133), ziele tasznika (144).
Preparaty galenowe: wyciąg płynny z ziela rdestu ostrogorzkiego (118), odwar z ziela
skrzypu (133), macerat z ziela tasznika (144), nalewka ze świeżego ziela tasznika (144).
Specyfiki: Hemorigen (116).

MARSKOŚĆ WĄTROBY ® wątroby marskość

MDŁOŚCI (nausea) ® wymioty

MIAŻDŻYCA (artherosclerosis)
Istotą choroby są zmiany patologiczne wewnętrznej ściany tętnic, spowodowane odkłada-
niem się złogów, zawierających głównie cholesterol. Następuje zwężenie światła tętnic,
zmniejszenie przepływu krwi i niedokrwienie tkanek, w szczególności mózgu, mięśnia serco-
wego, nerek i kończyn dolnych. Grozi to udarem mózgu, zawałem serca, nadciśnieniem tętni-
czym lub chorobą Bürgera. Odpowiednia dieta oraz preparaty ziołowe mają duże znaczenie w
zapobieganiu i leczeniu tej choroby, jeżeli są stosowane regularnie i przez długi czas.
Surowce: czosnek (27), owoc jarzębiny (49), ziele jemioły (51), liść karczocha (54), liść ru-
ty (126).
Preparaty galenowe: wyciąg z czosnku bezwonny (27), nalewka czosnkowa (27), odwar z
głogu (40), dżem jarzębinowy (49), wyciąg alkoholowy z jemioły (51), wino z jemioły (51),
nalewka z liści karczocha (54), wino z liści karczocha (54), nalewka na koniczynie (59), olej
lniany (71), sok z warzyw (80), intrakt z ruty (126).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciwmiażdżycowe (126).
Specyfiki: Carduben (2), Arnicorin (5), Alliofil (27), Sklerosan (49), Lipopharm (71), Lipo-
stabil(134).

MIEDNICZEK NERKOWYCH ZAPALENIE ® dróg moczowych zapalenie

MIESIĄCZKOWANIA ZABURZENIA (dysmenorrhoea)


Niekiedy występuje u kobiet zespół objawów w okresie poprzedzającym miesiączkowanie
(np. ból głowy, obrzęk twarzy, wzdęcia, nudności), zwany zespołem napięcia przedmiesiącz-
kowego o charakterze nerwicowym. Znacznie częstsze jest bolesne miesiączkowanie z obja-
wami bólów krzyża i podbrzusza, bólu głowy, bezsenności i nudności. Jeżeli lekarz wykluczy
przyczyny organiczne i hormonalne, to wymienione dolegliwości są spowodowane zaburze-
niami neurowegetatywnymi, w których dużą pomoc stanowią preparaty ziołowe działające
rozkurczowo, uspokajająco i przeciwbólowe.
Surowce: liść bluszczu (11), ziele glistnika (39), kwiat jasnoty białej (50), kora kaliny kora-
lowej (53), owoc kaliny koralowej (53), liść melisy (84), kwiat nagietka (91), kwiat malwy
czarnej (114), liść ruty (126), ziele tasznika (144).
Preparaty galenowe: napar z liści bluszczu (11), odwar z ziela glistnika (39), nalewka glist-
nikowa (39), odwar z kwiatów jasnoty (50), odwar z kory kaliny (53), napar melisowy (84),
wino melisowe (84), napar z kwiatów nagietka (91), nalewka nagietkowa (91), wino nagietko-
we (91), odwar z ziela pięciornika gęsiego (105),

29
odwar z kwiatów malwy czarnej (114), wyciąg płynny z ziela rdestu ostrogorzkiego (l 18), in-
trakt z ruty (126), nalewka ze świeżego ziela tasznika (144).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciwnerwicowe (84), zioła w dolegliwościach kobiecych (114).
Inne preparaty: chelidoniny chlorowodorek (39), papaweryny chlorowodorek (165).

MIGDAŁKÓW ZAPALENIE ® jamy ustnej i gardła zapalenie

MIGRENA (hemicrania)
Nazwą migrena określa się napadowe bóle głowy, spowodowane rozszerzeniem niektórych
naczyń wewnątrz- i zewnątrzczaszkowych, trwające od kilku godzin do kilku dni, częściej u
kobiet niż u mężczyzn. Dodatkowymi objawami mogą być zawroty głowy, mdłości, potliwość,
bóle brzucha, biegunka. Stosuje się wiele preparatów syntetycznych oraz alkaloidy sporyszu, a
w przypadkach lekkich - środki zalecane w zwykłych bólach głowy (zob. s. 9) i niektóre prepa-
raty roślinne.
Surowce: kwiat rumianu szlachetnego (124), kwiat rumianku (125).
Preparaty galenowe: odwar z owoców bzu (8), sok z owoców bzu czarnego (8), odwar z
kwiatów rumianu szlachetnego (124), napar z kwiatów rumianku (125).
Specyfiki: Valosedan (24), Venacorn (55), Coffecorn (159), Bellergot (159).
Inne preparaty: dwuhydroergotaminy winian (159), dwuhydroergotoksyny etanosulfonian
(159).

MLEKA NIEDOBÓR WYDZIELANIA (agalactosis)


Młode matki mają niekiedy zbyt mało pokarmu, aby karmić dzieci piersią. W kilku rośli-
nach znajdują się związki o właściwościach mlekopędnych, nieszkodliwe dla noworodka.
Surowce: owoc anyżu (9), owoc kopru włoskiego (37), owoc kminku (56), ziele rutwicy
(127).
Preparaty galenowe: napar z owoców anyżu (9), napar koprowy (37), owoce kopru z mio-
dem (37), napar z ziela rutwicy (127).

MOCZENIE NOCNE (enuresis nocturna)


Mimowolne oddawanie moczu przez dzieci podczas snu może być spowodowane różnymi
chorobami (np. padaczką, chorobami pęcherza) lub zaburzeniami o charakterze nerwicowym.
W tym ostatnim przypadku stosuje się środki uspokajające, korzystnie pochodzenia roślinnego,
psychoterapię, wieczorem ograniczenie płynów.
Surowce: nasiona dyni świeże (32), ziele dziurawca (34), korzeń waleriany (65), ziele
krwawnika (67), kwiat lipy (72), ziele macierzanki (77), ziele melisy (84), liść mięty pieprzo-
wej (85), ziele rdestu ptasiego (119), ziele skrzypu (133), kłącze tataraku (145).
Preparaty galenowe: napar dziurawce wy (34), intrakt ze świeżych korzeni kozika (65), na-
par z ziela krwawnika (67), napar z kwiatów lipy (72), napar z ziela macierzanki (77), napar
melisowy (84), nalewka miętowa (85), odwar z ziela rdestu ptasiego (119), odwar ze skrzypu
(133), nalewka tatarakowa (145).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciwnerwicowe (58), zioła sedatywne (65), zioła uspokajające
do kąpieli (69), zioła uspokajające i nasenne (84).
Specyfiki: Passispasmin (24), Hyperforat (34), Neospasmina (40), Valmane (65).

30
NACZYŃ OBWODOWYCH SCHORZENIA ® krążenia obwodowego niewydolność

NACZYŃ WŁOSOWATYCH CHOROBA ® plamica

NADCIŚNIENIE TĘTNICZE (hypertensio)


Choroba jest bardzo rozpowszechniona i może być wywołana znanymi czynnikami we-
wnętrznymi (np. chorobą nerek, gruczołów dokrewnych, układu nerwowego) lub częściej mo-
że to być nadciśnienie pierwotne o nieznanym pochodzeniu., Najpierw należy ustalić i leczyć
przyczynę wywołującą nadciśnienie, ponadto stosować leki moczopędne, hamujące aktywność
układu współczulnego, blokujące zwoje wegetatywne lub rozszerzające tętniczki. Preparaty
ziołowe odgrywają rolę pomocniczą w zwalczaniu nadciśnienia, zwłaszcza postaci lżejszych.
Ponadto są pomocne: odżywianie się bezmięsne, ewentualnie krótkie głodówki, ćwiczenia od-
dechowe, dieta.
Surowce: czosnek (27), kwiatostan głogu (40), ziele jemioły (51), ziele marzanki (81), ko-
rzeń mniszka (88), ziele nawłoci (92), ziele ostrożenia warzywnego (98), ziele owsa (100), kłą-
cze perzu (101), kwiat robinii akacjowej (121), ziele skrzypu (123), korzeń wilżyny (151).
Preparaty galenowe: wyciąg z czosnku bezwonny (27), nalewka czosnkowa (27), wyciąg z
korzenia eleuterokoka (35), odwar ze strąków fasoli (36), odwar z głogu (40), napar jałowcowy
(47), wyciąg alkoholowy z jemioły (51), wino z jemioły (51), napar z ziela marzanki (81), od-
war z korzenia mniszka (88), napar z ziela nawłoci (92), odwar z ziela ostrożenia (98), nalewka
ostrożeniowa (98), odwar z ziela owsa (100), odwar z perzu (101), napar z kwiatów robinii
(121), odwar z ziela skrzypu (133), napar z korzenia wilżyny (151).
Mieszanki ziołowe: zioła moczopędne z berberysu (7), zioła moczopędne z kwiatem bzu
(8), zioła w nadciśnieniu (40), zioła moczopędne (68, 74, 151), zioła moczopędne z marzanką
(81), zioła ogólnie odtruwające (133).
Specyfiki: Alliofil (27), Allisatin (27), Neospasmina (40), Cavinton (156), Devincan (156),
Bipressin (171), Raudiazin (171), Raupasil (171), Retiazid (171).

NADKWAŚNOŚĆ (hyperaciditas)
Nadkwaśność wywołana jest nadmiernym wytwarzaniem kwasu solnego w żołądku. Znane
są liczne jej przyczyny i różny stopień nasilenia. Dolegliwość tę można usunąć leczeniem
określonych chorób (jak wrzód lub nieżyt żołądka, alkoholizm). Objawami nadkwaśności są
m.in. bóle w nadbrzuszu, kwaśne odbijanie (ructificatio), zgaga (pyrosis), czkawka (singulta-
tio). W leczeniu stosuje się wiele środków zobojętniających i adsorbujących wytwarzany kwas
solny. Niektóre preparaty roślinne, zawierające dużo związków śluzowych, łagodzą objawy
nadkwaśności.
Surowce: nasienie gorczycy białej (41), nasienie lnu (71), korzeń prawoślazu (113).
Preparaty galenowe: odwar gorczycowy (41), odwar z nasion lnu (71), mace-rat z korzeni
prawoślazu (113), nalewka z liści pokrzyku (168).
Mieszanki ziołowe: zioła w nadkwaśności (124).
Specyfiki: Linal (71), Likwiryton (75), Gastro (75), Gastrin (145), Wikalina (145).
Inne preparaty: węgiel drzewny (72).

NADŻERKA (erosio) ® upławy

31
NASIENIA WYCIEK (spermatorrhoea) ® polucja

NEREK NIEWYDOLNOŚĆ (insufficientia renalis)


Zespół objawów spowodowany różnymi czynnikami wewnętrznymi i zewnętrznymi, m.in.
mechanicznymi (np. niedrożnością moczowodów), uszkodzeniami miąższu nerek i zatruciami.
Następuje najpierw skąpomocz, następnie niemal bezmocz i dochodzi do mocznicy oraz za-
trzymania w organizmie toksycznych produktów przemiany materii (stany zapalne nerek zob.
dróg moczowych zapalenie, s. 12). Niewydolność nerek wymaga leczenia szpitalnego lub am-
bulatoryjnego, zależnie od stopnia nasilenia choroby. Preparaty roślinne odgrywają ważną rolę
w stanie przewlekłym choroby i w rekonwalescencji jako moczopędne, rozkurczowe, przeciw-
zapalne, bakteriobójcze, przeciwkrwotoczne i regenerujące nabłonek.
Surowce: kwiat bzu czarnego (8), liść borówki brusznicy (14), liść brzozy (16), kwiat cha-
bru bławatka (23), strąki fasoli (26), korzeń kopru włoskiego (37), ziele fiołka trójbarwnego
(38), owoc jałowca (47), ziele janowca barwierskiego (48), ziele koniczyny czerwonej (59),
kwiat koniczyny czerwonej (59), znamię kukurydzy (68), ziele lnicy (73), ziele marzanki (81),
liść mącznicy lekarskiej (83), ziele miłka wiosennego (86), ziele nawłoci (92), ziele ogóreczni-
ka (94), korzeń omanu (95), ziele ostrożenia warzywnego (98), ziele owsa (100), słoma owsia-
na (100), kłącze perzu (101), korzeń pietruszki (104), owoc pietruszki (104), liść pokrzywy
(108), korzeń pokrzywy (108), ziele połonicznika (109), liść porzeczki czarnej (110), ziele rde-
stu ptasiego (119), kwiat robinii akacjowej (121), owoc dzikiej róży (123), liść ruty (126), ziele
rutwicy (127), ziele skrzypu (133), kwiat stokrotki (136), ziele szanty (139), kwiat tarniny
(141), ziele tasznika (144), pączki topolowe (146), ziele uczepu trójlistkowego (148), kwiat
wiązówki (149), korzeń wilżyny (151), kwiat wrzosu (153).
Preparaty galenowe: odwar z kwiatów bzu (8), napar z liści brzozy (16), sok ze świeżych li-
ści brzozy (16), napar z kwiatów chabru (23), napar dziurawcowy (34), wyciąg z korzenia
eleuterokoka (35), odwar ze strąków fasoli (36), odwar z bratków (38), wino jałowcowe (47),
napar jałowcowy (47), odwar z ziela janowca (48), odwar jarzębinowy (49), wino z liści kar-
czocha (54), odwar z koniczyny (59), odwar ze znamion kukurydzy (68), wino lawendowe
(69), napar z kwiatów lipy (72), napar z ziela lnicy (73), napar z ziela marzanki (81), odwar z
liści mącznicy (83), nalewka z ziela miłka (86), napar z ziela nawłoci (92), powidełka moczo-
pędne dla dzieci (92), odwar z ogórecznika (94), odwar z ziela ostrożenia (98), nalewka ostro-
żeniowa (98), odwar z ziela owsa (100), odwar z perzu (101), napar z korzeni pietruszki (104),
napar z owoców pietruszki (104), odwar z liści pokrzywy (108), napar zapobiegający kamicy
moczowej (109), odwar moczopędny z porzeczki (110), odwar z ziela rdestu ptasiego (119),
napar z kwiatów robinii (121), odwar z owoców dzikiej róży (123), intrakt z ruty (126), napar z
ziela rutwicy (127), odwar z ziela skrzypu (133), napar z kwiatów stokrotki (136), napar z ziela
szanty (139), odwar z kwiatów tarniny (141), macerat z ziela tasznika (144), odwar z pączków
topolowych (146), powidełka moczopędne (146), napar z ziela uczepu (148), napar z kwiatów
wiązówki (149), napar z korzenia wilżyny (151), napar z kwiatów wrzosu (153).
Mieszanki ziołowe: zioła moczopędne z berberysem (7), zioła moczopędne z kwiatem bzu
(8), zioła moczopędne (14, 23, 68, 74, 100, 116, 144, 151), zioła w zapaleniu pęcherza (16),
Betulan (16), zioła moczopędne z koniczyną (59), zioła moczopędne z marzanką (81), zioła an-
tyseptyczne (83), Urosan (83), zioła moczopędne i przeciwzapalne (94), zioła w nieżycie dróg
moczowych (95), zioła „czyszczące krew” (98), zioła odtruwające (101), zioła w ciążowym
zapaleniu nerek (104),

32
zioła moczopędne i „czyszczące krew” (109), zioła w infekcjach moczowych (109), zioła mo-
czopędne z porzeczką (110), zioła w schorzeniach dróg moczowych (112), zioła w zapaleniu
dróg moczowych (118), zioła „czyszczące krew” (119), zioła ogólnie odtruwające (133), zioła
w puchlinie brzusznej (149), zioła w zapaleniu miedniczek nerkowych (153).
Specyfiki: Fitolizyna (16), Urogran (16), Cystenal (82), Rubiolizyna (82), Nephrisol (83),
Uvasol (83), Urologicum (101).
Inne preparaty: sok brzozowy naturalny (16).

NERWICA EMOCJONALNA I RUCHOWA (neurosis emotionalis et motorica)


Grupa zaburzeń psychogennych, głównie emocjonalnych, spowodowanych różnymi czynni-
kami wewnętrznymi i zewnętrznymi (np. lękiem, histerią), z licznymi objawami (np. bezsen-
nością, przyspieszonym biciem serca, zaczerwienieniem twarzy, drżeniem rąk, dusznością,
nawet biegunką). Zalicza się tu również stan zwiększonego napięcia nerwowego, określany
popularnie „zdenerwowaniem”, wywołanym np. sytuacją konfliktową, a także tzw. kulę histe-
ryczną (globus hystericus), występującą zwykle u kobiet samotnych, i napięcie wywołane nie
spełnionym pragnieniem seksualnym. Leki roślinne, tzw. uspokajające, mają duże znaczenie w
łagodzeniu tych stanów i są powszechnie stosowane.
Surowce: korzeń arcydzięgla (4), liść bobrka (13), szyszki chmielowe (24), lupulina (24),
ziele dziurawca (34), kwiat grzybienia (44), korzeń waleriany (65), kwiat lawendy (69), kwia-
tostan lipy (72), kwiat maku polnego (78), ziele marzanki (81), liść melisy (84), ziele melisy
(84), liść ruty (126), ziele serdecznika (131), kłącze tataraku (145).
Preparaty galenowe: odwar z liści bobrka (13), kąpiel wzmacniająca (18), napar chmielowy
(24), sok dziurawcowy (34), intrakt dziurawcowy (34), wyciąg z korzenia eleuterokoka (35),
intrakt z głogu (40), krople uspokajające (44), intrakt grzybieniowy (44), nalewka kozłkowa na
eterze (65), wino walerianowe (65), napój uspokajający z walerianą (65), nalewka kozłkowa
(65), intrakt ze świeżych korzeni kozłka (65), napar lawendowy (69), wino lawendowe (69),
napar z kwiatów lipy (72), odwar uspokajający (78), napar z ziela marzanki (81), napar meli-
sowy (84), wino melisowe (84), nalewka miętowa (85), nalewka z ziela owsa (100), kąpiel
owsiana (100), napar z kwiatów robinii (121), intrakt z ruty (126), mikstura sedatywna (126),
napar z serdecznika (131), kąpiel sosnowa wzmacniająca (135), nalewka tatarakowa (145), ką-
piel z kłączy tataraku (145), nalewka z korzenia aralii (154).
Mieszanki ziołowe: zioła w bezsenności (24), zioła przeciwnerwicowe (58), Nervosan (65),
Nervogran (65), zioła sedatywne (65), zioła uspokajające do kąpieli (69), zioła uspokajające
(72), zioła do kąpieli (72), zioła uspokajające i nasenne (84), zioła sedatywne (131).
Specyfiki: Nervosol (4), Passispasmin (24), Valosedan (24), Hyperforat (34), Neospasmina
(40), Valmane (65), Plantival (24, 65), Cumarinol-Bad (93), Sedacorn (159),Raupasil(171).

NERWICA WEGETATYWNA (neurosis vegetativa)


Zespół różnorodnych objawów ze strony niektórych narządów wewnętrznych (np. żołądka,
jelit, pęcherzyka żółciowego, serca, naczyń krwionośnych, macicy), występujących pojedyn-
czo lub zespołowo, w zależności od stopnia osobniczego napięcia nerwowego oraz od stanu
czynnościowego wymienionych narządów. Objawy zależą od reagującego narządu. Choroba
występuje u ludzi żyjących w stałym napięciu

33
nerwowym, uwrażliwionych na czynniki psychospołeczne, na ujemne bodźce docierające z
otoczenia w miejscu pracy i w domu. Leki ziołowe mają znaczenie pomocnicze, gdyż pozwala-
ją na tłumienie przez dłuższy czas nadmiernych reakcji nerwowych pobudzonych narządów,
zwłaszcza przewodu pokarmowego i serca.
Surowce: korzeń goryczki (43), owoc kminku (56), owoc kolendry (58), korzeń waleriany
(65), ziele marzanki (81), liść melisy (84), liść mięty (85), kwiat rumianu szlachetnego (124),
kwiat rumianku (125), liść ruty (126), kłącze tataraku (145).
Preparaty galenowe: nalewka gorczycowa (43), napar kolendrowy (58), nalewka kozłkowa
na eterze (65), intrakt ze świeżych korzeni kozika (65), nalewka kozłkowa (65), napar z ziela
marzanki (81), napar melisowy (84), wino melisowe (84), napar z liści mięty (85), napar z
kwiatów rumianu szlachetnego (124), napar z kwiatów rumianku (125), intrakt z ruty (126),
mikstura sedatywna (126), napar z kłączy tataraku (145), nalewka tatarakowa (145).
Mieszanki ziołowe: zioła z kminkiem w nerwicy wegetatywnej (56), zioła przeciwnerwico-
we (58), Nervosan (65), Nervogran (65), zioła przeciwskurczowe (65), zioła przeciwnerwico-
we (84), zioła w nerwicy przewodu pokarmowego (119), zioła w dystonii wegetatywnej (131),
zioła sedatywne (131), zioła pomocne w padaczce (134), zioła przeciwpadaczkowe (145).
Specyfiki: Valosedan (24), Hyperforat (34), Plantival (65), Valmane (65), Cavinton (156),
Devincan (156), Bellergot (159), Bellacorn (159).

NERWOBÓL (neuralgia)
Jest to napad silnego rwącego lub piekącego bólu w obrębie jednego z pni nerwowych lub
jego gałązek, np. nerwu twarzowego, nerwu językowo-gardłowego, splotu ramiennego i jego
rozgałęzień oraz nerwu kulszowego (ischias). Leczenie polega na podawaniu środków prze-
ciwbólowych, przeciwzapalnych, znieczulających oraz stosowaniu fizykoterapii, gimnastyki.
Większe możliwości stwarzają leki ziołowe o działaniu przeciwbólowym, drażniącym skórę,
przeciwzapalnym.
Surowce: owoc bzu czarnego (8), korzeń chrzanu świeży (25), nasienie gorczycy czarnej
(42), owoc pieprzowca (102), kwiat rumianu szlachetnego (124), kwiat rumianku (125).
Preparaty galenowe: odwar z owoców bzu czarnego (8), sok z owoców bzu czarnego (8),
okład z chrzanem (25), okład gorczycowy (42), spirytus gorczycowy (42), nalewka z papryki
(102), mazidło pieprzowcowe złożone (102), napar z kwiatów rumianu szlachetnego (124), na-
par z kwiatów rumianku (125), spirytus bursztynowy (135), kąpiel sosnowa wzmacniająca
(135), wyciąg olejowy z liści lulka (164).
Mieszanki ziołowe: zioła do okładu w nerwobólach (136).
Specyfiki: Capsiderm (102), Capsigel (102), Capsiplex (102), Histadermin (102).
Inne preparaty: olejek gorczycowy (42), olejek jałowcowy (47), olejek lawendowy (69),
mentol (85), olejek terpentynowy (135).

NERWOWOŚĆ ® nerwica emocjonalna i ruchowa

NIEDOKWAŚNOŚĆ (hypoaciditas)
W niedokwaśności następuje zmniejszenie lub zahamowanie wytwarzania kwasu solnego,
powodujące brak łaknienia, uczucie pełności i sytości, odbijanie, zaburzenia trawienne i inne.
Liczne leki roślinne mają doskonałe i skuteczne działanie i mogą być stosowane przez długi
czas bez żadnej szkody lub niebezpieczeństwa przyzwyczajenia.

34
Surowce: alona (1), korzeń arcydzięgla (4), liść babki lancetowatej (6), owoc anyżu (9), liść
bobrka (13), ziele bylicy bożego drzewka (18), ziele piołunu (19), ziele bylicy pospolitej (20),
ziele tysiącznika (22), szyszki chmielowe (24), korzeń cykorii (26), ziele cykorii (26), czosnek
(27), ziele drapacza lekarskiego (30), korzeń goryczki (43), ziele hyzopu (46), liść karczocha
(54), owoc kolendry (58), ziele koniczyny czerwonej (59), owoc kopru ogrodowego (61), ziele
krwawnika (67), ziele lebiodki (70), ziele macierzanki (77), liść mięty (85), korzeń mniszka
(88), korzeń omanu (95), owoc ostropestu plamistego (97), ziele pięciornika gęsiego (105), ko-
rzeń rzewienia (129), kłącze tataraku (145), ziele tymianku (147), kwiat wrzosu (153).
Preparaty galenowe: wino aloesowe (1), miód aloesowy (1), zioła żołądkowe (4), napar z
korzenia arcydzięgla (4), odwar z liści babki (6), napar z owoców anyżu (9), odwar z liści bo-
brka (13), napar z ziela bożego drzewka (18), nalewka z ziela bożego drzewka (18), napar pio-
runowy (19), nalewka piołunowa (19), wino piorunowe (19), napar z ziela bylicy pospolitej
(20), odwar z tysiącznika (22), napar chmielowy (24), odwar z korzenia cykorii (26), nalewka
czosnkowa (27), odwar z drapacza (30), wino z drapacza (30), nalewka goryczkowa (43), od-
war goryczkowy (43), wino goryczkowe (43), napar z hyzopu (46), wino jałowcowe (47), na-
lewka z liści karczocha (54), nalewka kminkowa złożona (56), napar kolendrowy (58), nalew-
ka z kory chinowej złożona (58), odwar z koniczyny (59), napar z kopru dla dorosłych (61),
napar z kopru dla dzieci (61), napar z ziela krwawnika (67), napar z ziela lebiodki (70), napar z
ziela macierzanki (77), napar z liści mięty (85), nalewka miętowa (85), sok z mniszka (88), wi-
no z korzeni mniszka (88), napar z korzeni omanu (95), wino z korzeni omanu (95), proszek w
zaburzeniach trawiennych (97), odwar z ziela pięciornika gęsiego (105), nalewka z korzenia
rzewienia złożona (129), odwar z korzenia rzewienia (129), napar z kłącza tataraku (145), na-
lewka tatarakowa (145), napar z ziela tymianku (147), napar z kwiatów wrzosu (153), nalewka
z kory chinowej (161), nalewka z nasion kulczyby (163).
Mieszanki ziołowe: zioła żołądkowe z anyżem (9), zioła żołądkowo-trawienne (13), zioła
żołądkowe (17, 20, 46), zioła gorzkie (19), zioła goryczkowe (22), zioła trawienne z kminkiem
(56), zioła regulujące trawienie (69).
Specyfiki: Digestosan (13), Calmagina (22), Cholesol (47), Carvomin (145).

NIEMOC PŁCIOWA ® impotencja

NIESTRAWNOŚĆ (dyspepsia)
Choroba objawiająca się dość często bólem brzucha i biegunką po posiłkach, spowodowana
zwykle błędem żywieniowym, niewłaściwym doborem pokarmów, nieprawidłowym sposobem
przyrządzania i podania. Dolegliwości mogą trwać od kilku godzin do kilku dni, bez powikłań
i zmian organicznych w przewodzie pokarmowym. Najbardziej narażone są małe dzieci i oso-
by w wieku podeszłym. Preparaty roślinne są lekami z wyboru.
Surowce: owoc borówki czernicy (15), ziele bukwicy (17), ziele piołunu (19), korzeń cyko-
rii (26), czosnek (27), ziele dziurawca (34), liść herbaty (45), ziele krwawnika (67), ziele ma-
cierzanki (77), korzeń marchwi (80), liść mięty (85), korzeń omanu (95), liść orzecha włoskie-
go (96), korzeń pietruszki (104), owoc pietruszki (104), kłącze pięciornika (106), liść pokrzy-
wy (108), ziele przywrotnika (117), ziele rdestu ptasiego (119), kłącze wężownika (120), ziele
rzepiku (128), kłącze tataraku (145), ziele tymianku (147).
Preparaty galenowe: napar z korzeni arcydzięgla (4), owoce borówki czernicy

35
świeże sterylizowane (15), odwar z owoców borówki czernicy (15), odwar z bukwicy (17), na-
par piołunowy (19), odwar z korzenia cykorii (26), nalewka czosnkowa (27), intrakt dziuraw-
cowy (34), sok dziurawcowy (34), nalewka goryczkowa (43), napar z herbaty nie słodzony
(45), nalewka z kory chinowej złożona (58), napar z ziela krwawnika (67), napar z ziela macie-
rzanki (77), sok ze świeżej marchwi (80), napar z liści mięty (85), napar z korzeni omanu (95),
napar z liści orzecha włoskiego (96), wino orzechowe (96), proszek w zaburzeniach trawien-
nych (97), napar z korzeni pietruszki (104), napar z owoców pietruszki (104), odwar z kłącza
pięciornika (106), wino z kłącza pięciornika (106), odwar z liści pokrzywy (108), odwar z
przywrotnika (117), odwar z ziela rdestu ptasiego (119), odwar z kłącza wężownika (120), wi-
no przeciwbiegunkowe (120), odwar z ziela rzepiku (128), sok ze świeżego korzenia rzodkwi
(130), napar z kłączy tataraku (145), napar z ziela tymianku (147).
Mieszanki ziołowe: zioła żołądkowe-jelitowe (74).
Specyfiki: Calmagina (22), Alliofil (27), Herbogastrin (34), Pinalbina (135).

NOSA NIEŻYT (rhinitis)


Zapalenie błony śluzowej nosa jest najczęstszą zakaźną chorobą człowieka wywołaną przez
różne wirusy. W późniejszej fazie zapalenia może się dołączyć zakażenie bakteryjne, powodu-
jące stan ropny i zagrażające przeniesieniem infekcji na zatoki przynosowe. Ostry nieżyt nosa,
zwany katarem, może przejść w nawracającą formę przewlekłą, świadczącą o zmniejszonej
odporności organizmu. Leczenie jest tylko objawowe. Leki roślinne mają istotne znaczenie i
przynoszą znaczną ulgę oraz zabezpieczają przed powikłaniami. Stosuje się je w postaci wy-
ciągów wodnych do tamponowania i przemywania przewodów nosowych oraz inhalacji i aero-
zoli. Alergiczny nieżyt nosa, np. katar sienny, wymaga najpierw specjalistycznego leczenia od-
czulającego.
Surowce: liść aloesu świeży (1), ziele bluszczyka (12), ziele macierzanki (77), kwiat maku
polnego (78), kwiat nagietka (91), kwiat rumianku (125), liść szałwii (138), pączki topolowe
(146).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), odwar z ziela bluszczyka (12), balsam wykrztuśny
(69), napar z ziela macierzanki (77), odwar z kwiatów maku polnego (78), napar z kwiatów
nagietka (91), napar z kwiatów rumianku (125), napar szałwiowy (138), odwar z pączków to-
poli (146).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciwkaszlowe (12).
Specyfiki: Novoimanin (34), Ingakamf (85).
Inne preparaty: olejek lawendowy (69), Inhalex (85).

NOWOTWÓR (carcinoma)
Kilka roślin, preparatów i specyfików roślinnych wykazuje określone działanie przeciwno-
wotworowe (np. w białaczce, raku skóry), potwierdzone w medycznym piśmiennictwie na-
ukowym. Stosowanie tych preparatów w indywidualnych przypadkach jest w wyłącznej gestii
lekarza onkologa. Niektóre surowce roślinne (np. huba brzozowa, owoc łopianu) nie mają bez-
pośredniego działania przeciwnowotworowego, ale można je traktować jako środki pomocni-
cze, zwiększające ogólną odporność organizmu.
Surowce: huba brzozowa czarna (16), huba brzozowa biała (16), szyszki chmielowe (24),
ziele dziurawca (34), owoc łopianu (76).
Preparaty galenowe: odwar z huby brzozowej czarnej (16), napar chmielowy

36
(24), napar dziurawcowy (34), wyciąg z korzenia eleuterokoka (35), olej rokitnikowy (122),
nalewka z korzenia aralii (154), Unguentum colchamini (175).
Specyfiki: Befungin (16), Iscador (51), Plenosol (51), Vinblastin (157), Velban (157), Vin-
cristine (157), Oncovin (157), Colchaminum (175).

NUDNOŚCI (nausea) ® wymioty

OBRZĘK ORTOSTATYCZNY (oedema) ® nerek niewydolność

OBRZĘK POURAZOWY ® kontuzja

ODBIJANIE (ructificatio) ® nadkwaśność

ODBYTNICY ZAPALENIE ® jelita grubego zapalenie wrzodziejące

ODBYTU SZCZELINA (fissura ani)


Rzadko spotykana choroba, zwana pęknięciem odbytu, wywołuje palący ból, świąd, niekie-
dy krwawienie. Przyczyną choroby mogą być żylaki odbytu (zob. s. 59). Leczy się preparatami
roślinnymi, które stosuje się w postaci nasiadówek, kompresów, maści, czopków, wyciągów
olejowych i glicerynowych oraz kąpieli.
Surowce: liść aloesu świeży (1), cebula (21), czosnek (27), ziele dziurawca (34), kwiat kasz-
tanowca (55), pączki topolowe (146).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), wyciąg glicerynowy z aloesu (1), maść cebulowa
(21), wyciąg glicerynowy z czosnku (26), wyciąg olejowy z czosnku (27), kąpiel z kory dębo-
wej (28), olej dziurawcowy (34), odwar z kwiatów kasztanowca (55), odwar z kozieradki (64),
kompres ziołowy na odbyt (l 10), odwar z kłącza wężownika do kąpieli (120), olej rokitnikowy
(122), olej różany (123), odwar z pączków topoli (146), maść topolowa (146).
Mieszanki ziołowe: Rektosan (64), zioła do obmywań (95), zioła w hemoroidach (l 15).
Specyfiki: Hemorol (53), Venescin (55), Linomag (71), Tormentiol (106), Karotolin (123),
Aesculan (125).

ODLEŻYNA (decubitus)
Jest to miejscowa martwica tkanek u osób chorych, długo przebywających w łóżku. Na czę-
ściach ciała poddanych stałemu uciskowi (np. pośladki) powstaje najpierw zaczerwienienie,
następnie trudno gojące się owrzodzenie, które może być wtórnie zakażone bakteriami i grzy-
bami. Leczy się dostępem powietrza do uszkodzonej części skóry, odpowiednim ułożeniem
chorego w łóżku oraz stosowaniem specjalnych zasypek i ziół do obmywania ciała, kąpieli i
okładów, jak również maści i wyciągów olejowych.
Surowce: liść aloesu świeży (1), kwiat dziewanny (33), ziele macierzanki (77), kwiat na-
gietka (91), ziele nostrzyka (93), ziele ogórecznika (94), liść orzecha włoskiego (96), kwiat
rumianku (125), ziele rzepiku (128), ziele serdecznika (131), liść szałwii (138), pączki topolo-
we (146).
Preparaty galenowe: wyciąg glicerynowy z aloesu (1), napar arnikowo--rumiankowy (5),
maść cebulowa (21), wyciąg glicerynowy z czosnku (27), wyciąg olejowy z czosnku (27), na-
par z kwiatów dziewanny (33), olej dziurawcowy (34), napar z herbaty nie słodzony (45), olej
lniany (71), napar w dolegliwościach skórnych

37
(73), napar z ziela macierzanki (77), wyciąg olejowy z nagietka (91), kąpiel odmładzająca skó-
rę (93), plaster nostrzykowy (93), odwar z ogórecznika (94), miazga ze świeżego ziela ogó-
recznika (94), odwar z korzenia omanu (95), napar z liści orzecha włoskiego (96), balsam
przeciw odleżynom (106), kąpiel regenerująca skórę (117), olej rokitnikowy (122), olej różany
(123), napar z kwiatów rumianku (125), odwar z ziela rzepiku (128), odwar z serdecznika
(131), napar szałwiowy (138), kąpiel szałwiowa (138), odwar z kłączy tataraku (145), maść to-
polowa (146), kąpiel tymiankowa (147).
Mieszanki ziołowe: zioła do obmywania ciała i do kąpieli (70), zioła do okładów (92), zioła
do obmywań (95), zioła w dermatopatiach (96).
Specyfiki: Hemostin (28), Novoimanin (34), Linomag (71), Arcalen (91), Tormentiol (106),
Karotolin (123), Azulan (125).

ODMROŻENIA (congelatio)
Jest to uszkodzenie części ciała wystawionych na niską temperaturę, z miejscowym skur-
czem naczyń krwionośnych, zatrzymaniem dopływu krwi, utratą czucia, obrzękiem i bólem.
Istnieje kilka stopni odmrożenia, aż do rozległej martwicy i zgorzeli. Zioła działają w łagod-
nych przypadkach odmrożeń. Stosuje się je do kąpieli rozgrzewających, masaży, wcierań i
okładów. Analogicznie postępuje się z odmrozinami (perniones), czyli z miejscami po daw-
nych odmrożeniach, które mogą wyróżniać się ciemniejszym zabarwieniem i zwiększoną
wrażliwością na zimno.
Surowce: liść aloesu świeży (1), ziele bylicy bożego drzewka (18), kwiat dziewanny (33),
owoc kasztanowca niedojrzały (55), ziele ogórecznika (94), liść orzecha włoskiego (96), kłącze
wężownika (120).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), wyciąg glicerynowy z aloesu (1), napar z ziela bo-
żego drzewka (18), płyn przeciw odmrożeniom (28), napar z kwiatów dziewanny (33), olej
dziurawcowy (34), intrakt z kasztanowca (55), olej lniany (71), wyciąg olejowy z nagietka
(91), odwar z ogórecznika (94), miazga ze świeżego ziela ogórecznika (94), napar z liści orze-
cha włoskiego (96), kąpiel regenerująca skórę (117), odwar z kłącza wężownika (120), olej ro-
kitnikowy (122), olej różany (123).
Mieszanki ziołowe: zioła dermatologiczne (11).
Specyfiki: Linomag (71), Karotolin (123).

OPARZENIE (combustio)
Jest to uszkodzenie skóry przez czynniki termiczne, elektryczne, popromienne lub chemicz-
ne o różnym stopniu nasilenia - od piekącego rumienią do pojawienia się pęcherzy i martwicy
tkanek. Z punktu widzenia klinicznego istotne znaczenie ma rozległość oparzenia. Preparaty
roślinne stosuje się przede wszystkim w lekkich oparzeniach małych powierzchni skóry jako
doraźną pomoc domową.
Surowce: liść aloesu świeży (1), ziele bluszczyka (12), kwiat dziewanny (33), kwiat kaszta-
nowca (55), kwiat nagietka (91), ziele nostrzyka (93), ziele ogórecznika (94), liść orzecha wło-
skiego (96), ziele ostrożenia warzywnego (98), kłącze pięciornika (106), liść podbiału (107),
ziele przetacznika leśnego (115), kłącze wężownika (120), ziele serdecznika (131), liść szałwii
(138), pączki topolowe (146).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), wyciąg glicerynowy z aloesu (1), napar arnikowo-
rumiankowy (5), odwar z ziela bluszczyka (12), wyciąg glicerynowy z czosnku (27), wyciąg
olejowy z czosnku (27), nalewka z dębianek (28), odwar z kory dębowej (28), napar z kwiatów
dziewanny (33), olej dziurawcowy (34), napar z herbaty nie słodzony (45), odwar z kwiatów
kasztanowca (55), olej lniany (71), wyciąg olejowy z nagietka (91), kąpiel odmładzająca skórę
(93), miazga ze świeżego

38
ziela ogórecznika (94), napar z liści orzecha włoskiego (96), odwar z ziela ostrożenia (98), bal-
sam przeciw odleżynom (106), odwar z kłączy pięciornika (106), odwar z liści podbiału (107),
odwar z ziela przetacznika (115), kąpiel regenerująca skórę (117), odwar z kłącza wężownika
(120), olej rokitnikowy (122), olej różany (123), odwar z serdecznika (131), kąpiel szałwiowa
(138), maść topolowa (146).
Mieszanki ziołowe: zioła mineralizujące (111).
Specyfiki: Novoimanin (34), Linomag (71), Arcalen (91), Tormentiol (106), Karotolin
(123).

OSKRZELI ZAPALENIE (bronchitis)


W chorobie tej występuje stan zapalny i zwężenie oskrzeli wskutek obrzęku i skurczu, nie-
wydolność oddechowa, zaleganie obfitej gęstej wydzieliny i kaszel, spowodowane infekcją wi-
rusową, bakteryjną lub mieszaną oraz innymi czynnikami. W miarę upływu czasu w oskrzelach
następują nieodwracalne i stopniowo postępujące zmiany. Leczenie można prowadzić za po-
mocą leków syntetycznych, antybiotyków, kortykosterydów i innych. W stanach przewlekłych
i wczesnych znaczenie mają preparaty ziołowe o działaniu wykrztuśnym, bakteriobójczym,
rozkurczowym, przeciwzapalnym, pobudzającym wydzielanie śluzu i ruch nabłonka rzęsko-
wego.
Surowce: owoc anyżu (9), korzeń biedrzeńca (10), liść bluszczu (11), cebula świeża (21),
korzeń chrzanu świeży (25), czosnek (27), ziele koniczyny czerwonej (59), ziele kopytnika z
korzeniami (62), korzeń lukrecji (75), ziele macierzanki (77), kwiat maku polnego (78), ziele
miodunki (87), kwiat mniszka (88), korzeń mydlnicy (90), korzeń omanu (95), korzeń pier-
wiosnka (103), kwiat pierwiosnka (103), liść podbiału (107), kwiat malwy czarnej (114), ziele
przetacznika leśnego (115), pączki sosnowe (135), porost islandzki (143).
Preparaty galenowe: miód anyżowy (9), napar z owoców anyżu (9), odwar z korzenia bie-
drzeńca (10), napar z liści bluszczu (11), sok z cebuli (21), syrop z cebuli (21), syrop chrzano-
wy (25), wyciąg z czosnku bezwonny (27), nalewka czosnkowa (27), odwar z koniczyny (59),
nalewka kopytnikowa (62), balsam wykrztuśny (69), odwar z korzenia lukrecji (75), napar z
ziela macierzanki (77), odwar z kwiatów maku polnego (78), odwar z ziela miodunki (87), sy-
rop z kwiatów mniszka (88), odwar z korzenia mydlnicy (90), nalewka z korzenia mydlnicy
(90), odwar z ogórecznika (94), napar z korzeni omanu (95), syrop wykrztuśny (95), odwar z
korzeni pierwiosnka (103), odwar z kwiatów pierwiosnka (103), intrakt z pierwiosnka (103),
odwar z liści podbiału (107), sok z podbiału (107), odwar z kwiatów malwy czarnej (114), od-
war wykrztuśny z przetacznika (115), odwar z pączków sosny (135), syrop z pączków sosny
(135), odwar zagęszczony z porostu (143).
Mieszanki ziołowe: zioła wykrztuśne (9, 33, 46, 63), zioła wykrztuśne z biedrzeńcem (10),
zioła wykrztuśne z lukrecją (75), zioła w kaszlu (103), zioła przeciw-astmatyczne (105), Pul-
moran (107), Pektosan (107), Neopektosan (107), zioła piersiowe (l 11).
Specyfiki: Kelastmin (2), Alliofil (27), Azarina (62), Inhalex (85), Pectosol (90), Eupatal
(95), Bronchicum (103), Coderit (103), Bronchiflux (107), Mukaltin (113), Tussiglaucin (132),
Apertuss (147), Pleumolysin (147), Tussipect (147).
Inne preparaty: olejek anyżowy (9), Glaucini hydrochloridum (132).

OTYŁOŚĆ (obesitas, adipositas)


Jest to zaburzenie przemiany materii, któremu zazwyczaj towarzyszą inne schorzenia - nad-
ciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa, miażdżyca, kamica żółciowa lub

39
cukrzyca. Leczenie polega na przestrzeganiu surowych ograniczeń dietetycznych, stosowa-
niu krótkich głodówek, uprawianiu gimnastyki i kinezyterapii. Zioła mają duże znaczenie jako
przeciwdziałające ewentualnym zaparciom, atonii i zrostom jelit, również jako moczopędne,
ogólnie odtruwające, rozkurczowe, przestrajające, poprawiające krążenie krwi oraz uspokaja-
jące.
Surowce: Alona (1), liść brzozy (16), nasienie gorczycy białej (41), kora kruszyny (66),
znamię kukurydzy (68), ziele marzanki (81), korzeń mniszka (88), morszczyn sproszkowany
(89), ziele nawłoci (92), ziele ostrożenia warzywnego (98), ziele owsa (100), kłącze perzu
(101), ziele rdestu ptasiego (119), korzeń rzewienia (129), ziele skrzypu (133), kwiat ślazu
(140), kwiat wiązówki (149), korzeń wilżyny (151).
Preparaty galenowe: napar z liści brzozy (16), zawiesina gorczycowa (41), odwar z kory
kruszyny (66), odwar ze znamion kukurydzy (68), napar z ziela marzanki (81), odwar z korze-
nia mniszka (88), napar z ziela nawłoci (92), odwar z ziela ostrożenia (98), odwar z ziela owsa
(100), odwar z perzu (101), odwar z ziela rdestu ptasiego (119), nalewka z korzenia rzewienia
złożona (129), odwar z rzewienia (129), odwar z ziela skrzypu (133), napar ślazowy (140), na-
par z kwiatów wiązówki (149), napar z korzenia wilżyny (151).
Mieszanki ziołowe: zioła moczopędne z berberysem (7), zioła moczopędne z kwiatem bzu
(8), Degrosan (66), zioła w otyłości (66), zioła moczopędne (68, 74, 100, 151), zioła moczo-
pędne z marzanką (81), zioła „czyszczące krew” (119), zioła ogólnie odtruwające (133), zioła
regulujące przemianę materii (136), zioła w puchlinie brzusznej (149).
Specyfiki: Urologicum (101), Dragess Neunzehn (129).
Inne preparaty: sok brzozowy naturalny (16).

OWRZODZENIE JELIT ® jelita grubego zapalenie wrzodziejące

OWRZODZENIE ŻOŁĄDKA ® wrzód żołądka i dwunastnicy

OWRZODZENIE ŻYLAKOWE (ulcus cruris)


Są to uszkodzenia skóry lub także tkanki podskórnej goleni, powstałe najczęściej w wyniku
żylaków i zakrzepów naczyń żylnych, często powikłane zakażeniem bakteryjnym i grzybi-
czym. Choroba jest przewlekła o różnym stopniu bolesności, z objawami sączenia lub ropienia.
Stosuje się miejscowo preparaty ułatwiające ziarninowa-nie i gojenie owrzodzeń. Leki roślinne
mają duże znaczenie jako bakteriobójcze, przeciwzapalne, ułatwiające bliznowacenie i przy-
spieszające naskórkowanie.
Surowce: liść aloesu świeży (1), ziele bukwicy (17), cebula świeża (21), owoc kasztanowca
niedojrzały (55), kwiat kasztanowca (55), kwiat nagietka (91), ziele nostrzyka (93), liść orze-
cha włoskiego (96), kłącze wężownika (120), kwiat rumianku (125), ziele serdecznika (131),
pączki topolowe (146).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), wyciąg glicerynowy z aloesu (1), odwar z bukwicy
(17), maść cebulowa (21), okład cebulowy (21), wyciąg olejowy z czosnku (27), wyciąg glice-
rynowy z czosnku (27), odwar z kory dębowej (28), olej dziurawcowy (34), intrakt z kaszta-
nowca (55), odwar z kwiatów kasztanowca (55), olej lniany (71), wyciąg olejowy z nagietka
(91), kąpiel odmładzająca skórę (93), odwar z korzenia omanu (95), napar z liści orzecha wło-
skiego (96), balsam przeciw odleżynom (106), kąpiel regenerująca skórę (117), odwar z kłącza
wężownika (120), olej rokitnikowy (122), olej różany (123), napar z kwiatów rumianku (125),
odwar z serdecznika (131), odwar z kłączy tataraku (145), maść topolowa (146).

40
Mieszanki ziołowe: zioła przeciw żylakom (93), zioła do obmywań (95), zioła w dermatopa-
tiach (96).
Specyfiki: Hemostin (28), Novoimanin (34), Aescusan (55), Essaven (55), Linomag (71),
Arcalen (91), Venatol (93), Tormentiol (106), Karotolin (123), Azulan (125).

OWSICA (oxyuriasis) ® robaczyca

OZĘBNEJ ZAPALENIE (periodontitis) ® przyzębica

PADACZKA (epilepsia)
Jest to zespół objawów, którego charakterystyczną cechą są nawracające napady bez utraty
świadomości lub z jej utratą. Wymaga leczenia wysoko specjalistycznego z użyciem nowocze-
snych leków syntetycznych. Preparaty ziołowe mają wyłącznie znaczenie pomocnicze i mogą
niekiedy łagodzić niektóre objawy towarzyszące chorobie. Dotyczy to również mieszanek zio-
łowych.
Surowce: liść bobrka (13), korzeń bylicy pospolitej (20), szyszki chmielowe (24), ziele dziu-
rawca (34), kwiat głogu (40), ziele jemioły (51), korzeń kozłka (65), kwiat lipy (72), ziele ma-
rzanki (81), liść melisy (84), liść mięty (85), ziele serdecznika (131), kwiat słonecznika (134),
kłącze tataraku (145), kora wierzbowa (150).
Preparaty galenowe: napar z liści bobrka (13), odwar z korzenia bylicy pospolitej (20), od-
war z tysiącznika (22), napar chmielowy (24), sok dziurawcowy (34), odwar z głogu (40), in-
trakt z jemioły (51), nalewka kozłkowa (65), intrakt ze świeżych korzeni kozłka (65), napar z
kwiatów lipy (72), napar z ziela marzanki (81), napar melisowy (84), napar z liści mięty (85),
mikstura sedatywna (126), napar z serdecznika (131), odwar z kwiatów słonecznika (134), od-
war z kłączy tataraku (145), odwar z kory wierzbowej (150).
Mieszanki ziołowe: zioła w padaczce (126), zioła przeciwpadaczkowe (131, 145), zioła po-
mocne w padaczce (134).

PARADONTOZA ® przyzębica

PASOŻYTAMI JELITOWYMI ZAKAŻENIE ® robaczyca

PĘCHERZA MOCZOWEGO ZAPALENIE (urocystitis)


Chorobę wywołuje zakażenie bakteryjne, najczęściej pałeczka okrężnicy, rzadko gronkowce
lub paciorkowce, często szczepy oporne na różne antybiotyki. Objawem zapalenia pęcherza
jest bolesne, utrudnione i częste oddawanie moczu, ból promieniujący, krwiomocz, niekiedy
dreszcze. Leczenie ziołami, zwłaszcza przypadków przewlekłych, daje dobre wyniki. Stosuje
się preparaty moczopędne, bakteriobójcze, przeciwzapalne, rozkurczowe, przeciwkrwotoczne,
regenerujące nabłonek i nieco ściągające w postaci naparów i odwarów doustnych oraz nasia-
dówek, kąpieli częściowych, okładów na podbrzusze, a w przypadkach uporczywych także do
płukania pęcherza.
Surowce: liść berberysu (7), liść borówki brusznicy (14), liść brzozy (16), owoc jałowca
(47), ziele marzanki (81), liść mącznicy lekarskiej (83), ziele miodunki (87), ziele nawłoci
(92), ziele ogórecznika (94), korzeń omanu (95), ziele ostrożenia warzywnego (98), kłącze
perzu (101), owoc pietruszki (104), liść porzeczki czarnej (110), ziele rdestu ptasiego (119),
ziele skrzypu (133), ziele tasznika (144), kłącze tataraku (145), kwiat wiązówki (149), korzeń
wilżyny (151), kwiat wrzosu (153).

41
Preparaty galenowe: odwar z liści borówki brusznicy (14), napar z liści brzozy (16), napar
jałowcowy (47), napar z ziela marzanki (81), odwar z liści mącznicy (83), odwar z ziela mio-
dunki (87), napar z ziela nawłoci (92), odwar z ogórecznika (94), odwar z ziela ostrożenia (98),
odwar z perzu (101), napar z owoców pietruszki (104), napar przeciwzapalny z liści porzeczki
(110), odwar moczopędny z porzeczki (110), odwar moczopędny z przetacznika (115), odwar z
ziela rdestu ptasiego (119), odwar z ziela skrzypu (133), nasiadówka szałwiowa (138), macerat
z ziela tasznika (144), odwar z kłącza tataraku (145), napar z kwiatów wiązówki (149), napar z
korzenia wilżyny (151), napar z kwiatów wrzosu (153).
Mieszanki ziołowe: zioła moczopędne z berberysem (7), zioła w nieżycie pęcherza (14),
zioła w zapaleniu pęcherza (16), zioła moczopędne (74, 116, 144, 151, 153), zioła moczopędne
z marzanką (81), Urosan (83), zioła antyseptyczne (83), zioła moczopędne i przeciwzapalne
(94), zioła w nieżycie dróg moczowych (95), zioła odtruwające (101), zioła w infekcjach mo-
czowych (109), zioła w schorzeniach dróg moczowych (112), zioła w zapaleniu dróg moczo-
wych (118), zioła „czyszczące krew” (119), zioła ogólnie odtruwające (133), zioła w zakażeniu
dróg moczowych (153).
Specyfiki: Fitolizyna (16), Nephrisol (83), Uvasol (83), Urologicum (101).
Inne preparaty: sok brzozowy naturalny (16).

PĘCHERZYKA ŻÓŁCIOWEGO ZAPALENIE ® dróg żółciowych zapalenie

PIEGI (ephelis)
Są to ciemniej zabarwione plamki na skórze, na częściach ciała wystawionych na światło i
promienie słoneczne. Stają się bardziej widoczne w lecie po naświetleniu na słońcu. Nie wy-
wołują dolegliwości. Dla usunięcia piegów lub zmniejszenia przebarwienia skóry stosowano
od dawna obmywanie lub okłady ze świeżego soku z ogórka, ziemniaka, pietruszki, selera, cy-
tryny, ewentualnie glicerynowe roztwory tych soków. Przyjmuje się też doustnie, jako wspo-
magające, napary lub odwary z niektórych wymienionych niżej ziół.
Surowce: ziele drapacza (30), ziele fiołka trójbarwnego (38), ziele krwawnika (67), kwiat li-
py (72), korzeń łopianu (76), liść mięty pieprzowej (85), liść szałwii (138), ziele tymianku
(147), kora wierzby (150).
Preparaty galenowe: odwar z drapacza (30), odwar z bratków (38), napar z ziela krwawnika
(67), napar z kwiatów lipy (72), napar z liści mięty (85), napar szałwiowy (138), napar z ziela
tymianku (147), odwar z kory wierzbowej (150).
Specyfiki: Depigman (Hermal, RFN).

PLAMICA (purpura)
Plamica jest chorobą włosowatych naczyń krwionośnych oraz drobnych naczyń żylnych i
tętniczek, w której występuje uszkodzenie ścian tych naczyń różnymi czynnikami. Następuje
wypływ krwinek czerwonych poza obręb uszkodzonych naczyń i pojawiają się małe wybro-
czyny, zwłaszcza na kończynach dolnych. Ważne znaczenie w leczeniu plamic różnego po-
chodzenia mają zioła zawierające witaminę C oraz P, której głównym przedstawicielem jest ru-
tyna. Synergetyczne działanie obu witamin uszczelnia śródbłonki drobnych naczyń i zapobiega
powstawaniu wybroczyn, zwłaszcza w obrębie mózgu.
Surowce: owoc berberysu (7), kwiat bzu czarnego (8), ziele fiołka trójbarwnego (38), owoc
kasztanowca niedojrzały (55), kwiat kasztanowca (55), kora kasztanowca

42
(55), ziele nawłoci (92), owoc porzeczki czarnej (110), ziele poziewnika (111), ziele rdestu
ptasiego (l 19), owoc dzikiej róży (123), liść ruty (126).
Preparaty galenowe: odwar witaminizujący z owoców berberysu (7), odwar z bratków (38),
intrakt z kasztanowca (55), odwar z kwiatów kasztanowca (55), odwar z kory kasztanowca
(55), napar z ziela nawłoci (92), odwar z ziela poziewnika (111), odwar z ziela rdestu ptasiego
(119), odwar z owoców dzikiej róży (123), intrakt z ruty (126), kąpiel sosnowa wzmacniająca
(135).
Mieszanki ziołowe: zioła moczopędne i „czyszczące krew” (109), zioła mineralizujące
(111).
Specyfiki: Difrarel 100 (15), Aescusan (55), Essaven (55), Reparil (55), Venacorn (55),
Cavinton (156), Devincan (156).

POBUDZENIE NERWOWE ® nerwica emocjonalna i ruchowa

POCHWY ZAPALENIE (colpitis) ® upławy

PODAGRA ® dna

PODCIŚNIENIE (hypotonia)
Stan zmniejszonego ciśnienia krwi w naczyniach, spowodowany np. zapaścią, krwotokiem;
najczęściej jest to stan samoistny. Objawami są: zmęczenie, senność, niezdolność do wysiłków
fizycznych, sinica kończyn, niekiedy omdlenie. Szczególnym przypadkiem jest podciśnienie
mózgowe, zagrażające życiu. Kilka ziół, jak również niektóre używki (mocna herbata, kawa)
mogą podwyższyć ciśnienie krwi.
Surowce: ziele janowca barwierskiego (48).
Preparaty galenowe: nalewka arnikowa (5), wyciąg z korzenia eleuterokoka (35), odwar z
ziela janowca (48), nalewka z nasion kulczyby (163).
Mieszanki ziołowe: zioła w hipotonii (48).
Inne preparaty: strychniny siarczan (163), efedryny chlorowodorek (170).

PODNIECENIE NERWOWE ® nerwica emocjonalna i ruchowa

POKRZYWKA (urticaria) ® egzema

POLUCJA (pollutio)
Bezwolny wyciek nasienia u młodzieży, powtarzający się okresowo, jest zjawiskiem nor-
malnym, jeśli natomiast jest częsty i obfity, powinien być leczony. Przyczyną nasieniotoku
może być onanizm, pobudzenie seksualne, podniecające lektury, film. Leczenie polega m.in.
na podawaniu środków uspokajających, zwłaszcza pochodzenia roślinnego.
Surowce: szyszki chmielowe (24), lupulina (24), kwiat grzybienia (44), korzeń kozika (65),
liść melisy (84).
Preparaty galenowe: napar chmielowy (24), napój w nadpobudliwości płciowej (24), intrakt
dziurawcowy (34), intrakt grzybieniowy (44), napój uspokajający z Waleriana (65), wino wale-
rianowe (65), napar melisowy (84), nalewka z ziela owsa (100), mikstura sedatywna (126).
Mieszanki ziołowe: zioła sedatywne (131).
Specyfiki: Plantival (24), Hyperforat (34), Sedacorn (159).

POSTRZAŁ (lumbago) ® nerwoból

43
POTLIWOŚĆ (hyperhidrosis)
Nadmierne pocenie się może być miejscowe (np. nogi, ręce, głowa, twarz) i wówczas stosu-
je się obmywania lub kąpiele w wyciągach ziołowych oraz przestrzega zasad ogólnej higieny.
Potliwość całego ciała ma często charakter napadowy, a jej przyczyny są nieraz trudne do usta-
lenia. Stosowanie doustne i zewnętrzne preparatów ziołowych przynosi dużą poprawę.
Surowce: ziele bukwicy (17), kora dębowa (28), ziele hyzopu (46), liść orzecha włoskiego
(96), kłącze wężownika (120), liść szałwii (138), porost islandzki (143).
Preparaty galenowe: odwar z bukwicy (17), kąpiel z kory dębowej (28), napar z liści orze-
cha włoskiego (96), odwar z kłącza wężownika do kąpieli (120), nalewka szałwiowa (138),
wyciąg płynny szałwiowy (138), kąpiel szałwiowa (138), odwar zagęszczony z porostu (143),
kąpiel przeciw potliwości (150), nalewka z liści pokrzyku (168).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciwpotne (46), zioła płucne (143).

POWIEK ZAPALENIE ® spojówek zapalenie

PROSTATY ZAPALENIE (prostatitis)


Zapalenie gruczołu krokowego (sterczą) jest schorzeniem urologicznym, zazwyczaj po-
chodnym zapalenia pęcherza moczowego. Znanych jest wiele postaci tego zapalenia i niektóre
z nich trzeba leczyć antybiotykami (np. rzeżączkowe), ale w innych przypadkach dużą sku-
teczność wykazują leki ziołowe przeciwzapalne, moczopędne, bakteriobójcze, rozkurczowe,
nieznacznie ściągające i regenerujące nabłonek. U mężczyzn w okresie przekwitania występuje
niekiedy przerost prostaty, który w początkowym okresie przedoperacyjnym może być leczony
zapobiegawczo roślinnymi preparatami moczopędnymi pod kontrolą lekarza urologa.
Surowce: liść brzozy (16), nasiona dyni suszone (32), liść mącznicy lekarskiej (83), ziele
nawłoci (92), ziele ogórecznika (94), korzeń omanu (95), ziele ostrożenia warzywnego (98),
korzeń pietruszki (104), liść porzeczki czarnej (110), ziele przymiotna kanadyjskiego (116),
ziele rdestu ptasiego (119), ziele skrzypu (133), ziele tasznika (144), ziele uczepu trójlistkowe-
go (148), kwiat wiązówki (149), korzeń wilżyny(151).
Preparaty galenowe: napar z liści brzozy (16), napar jałowcowy (47), odwar z liści mącznicy
(83), napar z ziela nawłoci (92), odwar z ogórecznika (94), odwar z ziela ostrożenia (98), napar
z korzenia pietruszki (104), napar przeciwzapalny z liści porzeczki (110), napar z ziela przy-
miotna (116), odwar z ziela rdestu ptasiego (119), odwar z ziela skrzypu (133), macerat z ziela
tasznika (144), napój wzmacniający (146), napar z ziela uczepu (148), napar z kwiatów wią-
zówki (149), napar z korzenia wilżyny (151).
Mieszanki ziołowe: zioła w zapaleniu pęcherza (16), zioła moczopędne z marzanką (81),
zioła antyseptyczne (83), zioła moczopędne i przeciwzapalne (94), zioła w nieżycie dróg mo-
czowych (95), zioła w infekcjach moczowych (109), zioła moczopędne z porzeczką (110), zio-
ła w schorzeniach dróg moczowych (112), zioła moczopędne (116, 148), zioła w zapaleniu
dróg moczowych (118), zioła „czyszczące krew” (119), zioła ogólnie odtruwające (133), zioła
moczopędne (144), zioła w dolegliwościach prostaty (149), zioła w zapaleniu prostaty (151).
Specyfiki: Fitolizyna (16), Nephrisol (83), Uvasol (83), Tadenan (141), Prostagutt (146).

44
PRZEKWITANIE ® klimakterium

PRZEWODÓW ŻÓŁCIOWYCH ZAPALENIE ® dróg żółciowych zapalenie

PRZEKWITANIE MĘSKIE ® impotencja

PRZEMIANY MATERII ZABURZENIA (insufficientia metabolica)


Określenie to obejmuje wiele różnorodnych zaburzeń spowodowanych nieprawidłową
przemianą związków białkowych, cukrowych, tłuszczowych i innych, wytwarzanych w orga-
nizmie lub przekształcanych. Do zaburzeń tych zalicza się też następstwa niedostatecznego lub
nadmiernego doprowadzenia niektórych związków i składników pokarmowych, m.in. powodu-
jących zwiększony poziom cholesterolu we krwi. W zapobieganiu i leczeniu zaburzeń metabo-
licznych duże znaczenie mają preparaty roślinne oraz odpowiedni sposób odżywiania.
Surowce: ziele fiołka trójbarwnego (38), ziele krwawnika (67), korzeń łopianu (76), ziele
mniszka (88), morszczyn sproszkowany (89), liść pokrzywy (108), owoce poziomki świeże lub
sok (112), ziele rdestu ptasiego (119), owoc rokitnika (122), owoc dzikiej róży (123), korzeń
rzodkwi świeży (130), ziele skrzypu (133).
Preparaty galenowe: odwar witaminizujący z owoców berberysu (7), odwar z bratków (38),
sok ze świeżego ziela krwawnika (67), odwar z korzenia łopianu (76), sok ze świeżego korze-
nia łopianu (76), sok z warzyw (80), sok ze świeżych liści mniszka (88), zielony napój z liści
mniszka (88), odwar z liści pokrzywy (108), miód pokrzywowy (108), odwar z ziela rdestu
ptasiego (119), odwar z owoców dzikiej róży (123), sok ze świeżego korzenia rzodkwi (130),
odwar z ziela skrzypu (133).
Mieszanki ziołowe: zioła metaboliczne (31, 50), Degrosan (66), zioła zwiększające odpor-
ność (91), zioła ogólnie odtruwające (133), zioła regulujące przemianę materii (136).
Specyfiki: Lipopharm (71).

PRZEZIĘBIENIE ® grypa i przeziębienie

PRZYDATKÓW ZAPALENIE (adnexitis) ® upławy

PRZYZĘBICA (paradontosis)
Jest to jedna z chorób przyzębia, najbardziej je niszcząca i trudna do wyleczenia. Powoduje
najpierw zapalenie brzegów dziąseł wokół zębów, zaczerwienienie, krwawienie, powstanie
głębokich kieszonek kostnych w okolicy zębów i pociąga za sobą rozchwianie zębów oraz
wczesną ich utratę. W miejscowym leczeniu przyzębicy znaczenie mają również preparaty zio-
łowe działające bakteriobójczo, przeciwzapalnie, ściągające, przeciwalergicznie i przeciw-
krwotocznie. Konieczne też jest leczenie towarzyszących chorób jamy ustnej i gardła (zob. s.
19).
Surowce: czosnek (27), kwiat nagietka (91), liść orzecha włoskiego (96), kłącze pięciornika
(106), kłącze wężownika (120), liść szałwii (138).
Preparaty galenowe: wyciąg glicerynowy z czosnku (27), nalewka nagietkowa (91), napar z
liści orzecha włoskiego (96), odwar z kłączy pięciornika (106), nalewka z kłączy pięciornika
(106), odwar z kłącza wężownika (120), napar szałwiowy (138), nalewka szałwiowa (138).
Mieszanki ziołowe: zioła w paradontopatii (96), Septosan (147).
Specyfiki: Mucosit(91).

45
PYLICA ® gruźlica

RANA (vulnus) ® czyraczność

REKONWALESCENCJA (reconvalescentia)
Jest to okres zdrowienia po przebytych długotrwałych chorobach wyniszczających, po za-
biegach chirurgicznych oraz po niektórych innych schorzeniach powodujących znaczniejszą
utratę sił i odporności organizmu, a także ograniczenie ruchowe wskutek szybkiego męczenia
się. Dodatkowym obciążeniem są te dolegliwości, które jeszcze nie ustąpiły, np. ból, zaburze-
nia trawienia, snu i oddawania moczu. W okresie powrotu do zdrowia zioła wywierają sku-
teczne działanie, a regularne ich stosowanie przynosi wyraźną ulgę oraz przyspiesza powrót do
pełni sił.
Surowce: liść aloesu świeży (1), owoc berberysu (7), owoc borówki brusznicy (14), cebula
świeża (21), czosnek (27), nasiona dyni świeże (32), ziele mniszka (88), kwiat nagietka (91),
owoc porzeczki czarnej (110), owoce poziomki świeże lub sok (112), owoc rokitnika (122),
owoc dzikiej róży (123), kwiat rumianku (125), korzeń rzodkwi świeży (130).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), miód aloesowy (1), wino aloesowe (1), odwar wi-
taminizujący z owoców berberysu (7), sok z owoców bzu czarnego (8), odwar z huby brzozo-
wej czarnej (16), kąpiel wzmacniająca (18), wino cebulowe (21), odwar z tysiącznika (22),
wyciąg z czosnku bezwonny (27), wyciąg z korzenia eleuterokoka (35), wino gorczyczne (43),
napar z herbaty słodzony (45), sok ze świeżego ziela krwawnika (67), sok z warzyw (80), sok
ze świeżej marchwi (80), sok ze świeżych liści mniszka (88), zielony napój z liści mniszka
(88), napar z kwiatów nagietka (91), kąpiel owsiana (100), miód pokrzywowy (108), odwar z
ziela rdestu ptasiego (119), odwar z owoców dzikiej róży (123), napar z kwiatów rumianku
(125), sok ze świeżego korzenia rzodkwi (130), spirytus bursztynowy (135), kąpiel wzmacnia-
jąca (145), napój wzmacniający (146), nalewka z korzenia aralii (154), nalewka z korzenia
zwodnicy (154), wyciąg z kłączy leuzy krokoszowej (154), nalewka z nasion cytrynnika chiń-
skiego (154), nalewka z nasion kulczyby (163).
Mieszanki ziołowe: zioła metaboliczne (31), zioła wzmacniające (52), zioła do obmywania
ciała i do kąpieli (70), zioła immunologiczne (75), zioła zwiększające odporność (91), zioła w
osłabieniu potencji (108), zioła wątrobowe dla rekonwalescentów (108), zioła regulujące
przemianę materii (136), zioła zwiększające potencję (145).
Specyfiki: Biostymina (1), Alliofil (27), Cholagogum-Kapseln (39), Saparat (154), Kumsan
Ginseng (154).
Inne preparaty: sok brzozowy naturalny (16).

REUMATYZM ® gościec stawowy i mięśniowy

ROBACZYCA (helminthiasis)
Robaczyca jest zakażeniem przewodu pokarmowego przez pasożyty, np. owsiki, glisty jeli-
towe, tasiemce, wywołującym wiele objawów miejscowych (np. nudności, bóle, zaburzenia
trawienne) oraz ogólnoustrojowych (np. osłabienie, alergię, obniżenie liczby krwinek czerwo-
nych). Stosuje się wiele nowoczesnych leków przeciw różnym robakom, ale zioła są nadal
przydatne i łatwo dostępne. Zakażenie lamblią wyłączono jako osobną chorobę.

46
Surowce: owoc borówki czernicy (15), ziele bylicy bożego drzewka (18), ziele piołunu (19),
czosnek (27), nasiona dyni świeże (32).
Preparaty galenowe: proszek przeciw glistom jelitowym (15), napar z ziela bożego drzewka
(18), napar piołunowy (19), wyciąg z czosnku bezwonny (27), lewatywa przeciw owsikom
(27), nasiona dyni świeże przeciw tasiemcowi (32).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciw lambliom (147).
Specyfiki: Fugitene (32).

ROPNIE MNOGIE PACH ® czyraczność

RWA KULSZOWA (ischias) ® nerwoból

RZĘSISTKOWICA (trichomoniasis)
Chorobę powoduje wtargnięcie do pochwy pierwotniaka zwanego rzęsistkiem pochwowym
(Trichomonas vaginalis), który wywołuje stan zapalny, uszkodzenie błony śluzowej, upławy i
świąd sromu. Leczy się doustnie i miejscowo preparatami syntetycznymi. Wyciągi roślinne
stosuje się w postaci tamponów i irygacji jako zapobiegawcze, pomocnicze i zastępcze.
Surowce: czosnek (27), kwiat nagietka (91).
Preparaty galenowe: wyciąg glicerynowy z czosnku (27).
Specyfiki: Calendulin (91).

SERCA NIEMIAROWOŚĆ (allorhytmia)


Zaburzenia rytmu serca są często wywoływane zwiększoną pobudliwością układu przewo-
dzącego bodźce w sercu. W kardiologii stosuje się kilka grup leków o różnym mechanizmie
działania, m.in. odpowiednie alkaloidy roślinne, a tylko w przypadkach mało nasilonych aryt-
mii można zalecić złożone wyciągi ziołowe.
Surowce: kwiat głogu (40), owoc głogu (40).
Preparaty galenowe: intrakt z głogu (40), nalewka głogowa (40).
Mieszanki ziołowe: Cardiosan (40), zioła w nerwicy serca (84).
Specyfiki: Gilurythmal (171), Sparteinsulfat (176), Deposan (176).
Inne preparaty: chinidyny siarczan (161), Ajmalin (171), sparteiny siarczan (176).

SERCA NIEWYDOLNOŚĆ (insufficientia cordis)


Niewydolność serca jest zarazem niewydolnością krążenia i w swej postaci ostrej lub prze-
wlekłej wymaga ścisłego dawkowania czystych pojedynczych roślinnych glikozydów kardeno-
lidowych w postaci tabletek, drażetek lub wstrzyknięć, przy czym niezbędna jest stała opieka
lekarza kardiologa.
Specyfiki: Scillaren (160), Sandoscill (160), Talusin (160), Scilloral (160), Acetyldigitoxi-
num (166), Deslanatosidum (166), Digoxin (166), Lanatosid (166), Strophanthinum G (172).

SERCA NIEWYDOLNOŚĆ WZGLĘDNA (insufficientia cordis relativa)


Schorzenie charakteryzuje się osłabieniem czynności serca i krążenia krwi, zwykle u osób w
wieku podeszłym jako naturalny proces ubytku sił życiowych oraz u rekonwalescentów po
ciężkich chorobach i zatruciach. Objawami są m.in. okresowe kołatania serca, przejściowe bóle
w okolicy serca, zadyszka wysiłkowa i uczucie osłabienia. Leki roślinne mają duże znaczenie,
gdyż wzmagają siłę skurczu mięśnia ser-

47
cowego, poprawiają krążenie krwi, zwłaszcza w kończynach dolnych i mózgu, wzmagają prze-
sączanie w kłębkach nerkowych, zmniejszają opory w naczyniach krwionośnych, doprowadza-
ją więcej tlenu do tkanek.
Surowce: kwiat arniki (5), kwiatostan głogu (40), owoc głogu (40), kwiat grzybienia (44),
ziele konwalii (60), ziele miłka wiosennego (86), ziele serdecznika (131).
Preparaty galenowe: nalewka arnikowa (5), wyciąg z korzenia eleuterokoka (34), odwar z
głogu (40), intrakt z głogu (40), nalewka głogowa (40), intrakt grzybieniowy (44), Guttae car-
diacae (60), nalewka konwaliowa (60), nalewka z ziela miłka (86), napar z serdecznika (131),
nalewka z korzenia aralii (154), nalewka z nasion cytrynnika chińskiego (154), wyciąg z kłą-
czy leuzy krokoszowej (154).
Mieszanki ziołowe: Cardiosan (40), zioła w nerwicy serca (84).
Specyfiki: Kelicardina (2, 60), Arnicorin (5), Crataegutt (40), Cardiol (60), Convafort (60),
Neocardina (60), Saparat (154), Kumsan Ginseng (154). . Inne preparat y: Konwalatoksyna
(60), Adonisid (86), Cardiovalen (86).

SINIAK (sugillatio) ® kontuzja

SKAZA MOCZANOWA ® dna

SKĄPOMOCZ I BEZMOCZ ® nerek niewydolność

SKLEROZA ® miażdżyca

SKÓRY ZAPALENIE (dermatitis)


Jest to zespół chorób skóry, wywoływanych zakażeniem paciorkowcami lub gronkowcami i
powodujących pękanie skóry, świąd, wysięk surowiczy i ropny, macerację naskórka, tworzenie
się pęcherzy i drobnych owrzodzeń na skórze oraz reakcje alergiczne. W dolegliwościach tych
stosuje się wiele leków zewnętrznych, niekiedy również wewnętrznych (np. antybiotyki). Pre-
paraty ziołowe działają skutecznie jako przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, przyspieszające
regenerację naskórka, ułatwiające gojenie się ubytków skórnych, zobojętniające toksyny bakte-
ryjne oraz produkty rozpadu komórek w ogniskach zapalnych.
Surowce: liść aloesu świeży (1), liść babki lancetowatej (6), liść babki zwyczajnej (6), liść
bluszczu (11), ziele bluszczyka (12), liść brzozy (16), pączki brzozowe (16), ziele bukwicy
(17), szyszki chmielowe (24), nasienie kozieradki (64), kwiat krwawnika (67), korzeń łopianu
(76), ziele macierzanki (77), korzeń marchwi (80), kwiat nagietka (91), ziele nawłoci (92), zie-
le nostrzyka (93), ziele ogórecznika (94), liść orzecha włoskiego (96), ziele ostrożenia wa-
rzywnego (98), kłącze pięciornika (106). ziele przetacznika leśnego (115), kłącze wężownika
(120), kwiat rumianku (125), ziele rzepiku (128), ziele serdecznika (131), ziele skrzypu (133),
kwiat słonecznika (134), liść szałwii (138), kłącze tataraku (145), pączki topolowe (146), ziele
tymianku (147), ziele uczepu trójlistkowego (148).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), wyciąg glicerynowy z aloesu (1), odwar do kom-
presów i okładów (5), odwar z liści babki (6), napar z liści bluszczu (11), odwar z ziela blusz-
czyka (12), napar z liści brzozy (16), odwar z bukwicy (17), napar chmielowy (24), wyciąg
olejowy z czosnku (27), wyciąg glicerynowy z czosnku (27), kąpiel z kory dębowej (28), ką-
piel regenerująca skórę (33), olej dziurawcowy (34), napar z herbaty nie słodzony (45), kąpiel
jałowcowa (47), odwar z koniczyny (59), kąpiel przeciwświądowa (59), odwar z kozieradki
(64), napar z kwiatów krwaw-

48
nika (67), napar z ziela lebiodki (70), napar z kwiatów lipy (72), napar w dolegliwościach skó-
ry (73), odwar z korzenia łopianu (76), sok ze świeżego korzenia łopianu (76), napar z ziela
macierzanki (77), kąpiel z ziela macierzanki (77), sok ze świeżej marchwi (80), sok z warzyw
(80), odwar z korzenia mydlnicy (90), ocet nagietkowy (91), napar z ziela nawłoci (92), odwar
z ziela nawłoci (92), kąpiel odmładzająca skórę (93), plaster nostrzykowy (93), odwar z ogó-
recznika (94), miazga ze świeżego ziela ogórecznika (94), kąpiel ziołowa (94), odwar z korze-
nia omanu (95), napar z liści orzecha włoskiego (96), odwar z ziela ostrożenia (98), kąpiel
owsiana (100), balsam przeciw odleżynom (106), odwar z kłączy pięciornika (106), okład z
prawoślazu (113), odwar z ziela przetacznika (115), kąpiel regenerująca skórę (117), odwar z
kłącza wężownika do kąpieli (120), olej rokitnikowy (122), olej różany (123), napar z kwiatów
rumianku (125), odwar z ziela rzepiku (128), .odwar z serdecznika (131), odwar z ziela skrzy-
pu (133), odwar z kwiatów słonecznika (134), napar szałwiowy (138), kąpiel szałwiowa (138),
kąpiel ślazowa (140), odwar z kłączy tataraku (145), kąpiel z kłączy tataraku (145), odwar z
pączków topoli (146), kąpiel tymiankowa (147), napar z ziela uczepu (148), kąpiel z ziela
uczepu (148).
Mieszanki ziołowe: zioła dermatologiczne (11), zioła w skazie limfatycznej (38),. zioła do
kąpieli (72), zioła do kąpieli (73), zioła w schorzeniach skórnych (90), zioła do obmywań (95),
zioła w dermatopatiach (96), zioła „czyszczące krew” (98), zioła ogólnie odtruwające (133).
Specyfiki: Urogran (16), Novoimanin (34), Sanofil (67), Linomag (71), Tormentiol (106),
Karotolin (123), Azulan (125).
Inne preparaty: olejek arcydzięglowy (4), olejek kminkowy (56), Arcalen (91).

SPOJÓWEK ZAPALENIE (conjunctivitis)


Jest to dość częsta choroba wywołana przez drobnoustroje, pyły fabryczne, niektóre związki
chemiczne, odczyny alergiczne lub promieniowanie, występująca w kilku postaciach. Leczy
się różnymi środkami bakteriobójczymi i przeciwzapalnymi, m.in. antybiotykami. Preparaty
roślinne są często stosowane do przemywań, przymoczek, okładów. Działają korzystnie rów-
nież w pokrewnych schorzeniach oczu o charakterze zapalnym i ropnym, np. w zapaleniu
brzegów powiek, zapaleniu gruczołu łzawego, zapaleniu powiek.
Surowce: liść aloesu świeży (1), liść babki lancetowatej (6), liść babki zwyczajnej (6), kwiat
bzu czarnego (8), kwiat chabru bławatka (23), kwiat krwawnika (67), kwiat maku polnego
(78), korzeń marchwi (80), kwiat nagietka (91), ziele ogórecznika (94), owoc porzeczki czarnej
(110), korzeń prawoślazu (113), kwiat rumianku (125), ziele świetlika (142).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), odwar z liści babki (6), odwar z kwiatów bzu (8),
napar z kwiatów chabru (23), napar oczny (23), napar koprowy (37), napar z herbaty nie sło-
dzony (45), napar z korzeni kozika (65), napar z kwiatów krwawnika (67), odwar z kwiatów
maku polnego (78), sok ze świeżej marchwi (80), sok z warzyw (80), napar z kwiatów nagietka
(91), odwar z ogórecznika (94), odwar z ziela ostrożenia (98), macerat z korzeni prawoślazu
(113), napar z kwiatów rumianku (125), odwar z ziela świetlika (142), odwar w zapaleniu po-
wiek (142).
Mieszanki ziołowe: zioła do okładów ocznych (6), zioła do okładów na oczy (124, 142).
Specyfiki: Biostymina (1), Difrarel 100(15).

49
SROMU ZAPALENIE (vulvitis)
Chorobę wywołują czynniki ogólnoustrojowe (np. cukrzyca, gruźlica) lub znacznie częściej
czynniki miejscowe (np. zakażenie bakteryjne, grzybicze, rzęsistkowe lub owsikami) i może
ona mieć różny obraz (np. opryszczkowy, zapalny, wrzodzie jacy). Preparaty roślinne działają
skutecznie, ponieważ mają własności bakteriobójcze, przeciwzapalne, przeciwświądowe, prze-
ciwalergiczne i przeciwgrzybicze. Stosuje się je jako nasiadówki, okłady, obmywania, kąpiele.
Te same preparaty służą do leczenia starczego zapalenia sromu oraz zwykłego dokuczliwego
świądu.
Surowce: liść babki lancetowatej (6), liść babki zwyczajnej (6), huba brzozowa czarna (16),
kwiat krwawnika (67), ziele macierzanki (77), ziele nawłoci (92), liść szałwii (138), kłącze ta-
taraku (145), pączki topolowe (146), ziele tymianku (147).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), wyciąg glicerynowy z aloesu (1), odwar z huby
brzozowej czarnej (16), odwar z bukwicy (17), wyciąg glicerynowy z czosnku (27), odwar z
kory dębowej (28), olej dziurawcowy (34), kąpiel przeciwświądowa (59), napar z kwiatów
krwawnika (67), napar w dolegliwościach skórnych (73), napar z ziela macierzanki (77), odwar
z ziela nawłoci (92), odwar z korzenia omanu (95), nasiadówka szałwiowa (138), odwar z kłą-
czy tataraku (145), odwar z pączków topoli (146), kąpiel tymiankowa (147).
Mieszanki ziołowe: zioła do kąpieli (73), zioła do okładów (92).

STERCZĄ ZAPALENIE ® prostaty zapalenie

STWARDNIENIE ROZSIANE (selerom multiplex)


W chorobie tej następuje uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego i .w konsekwencji
postępujące porażenie kończyn dolnych, zaburzenie mowy i inne objawy. Zwykle zapadają na
chorobę osoby w wieku 16-35 lat. Stwardnienie rozsiane zalicza się do schorzeń neurologicz-
nych, ale ma podłoże immunologiczne, stwierdzono też obecność wirusów w mózgu i rdzeniu
kręgowym. Leczenie jest tylko objawowe. Stosuje się leki przeciwzapalne, anaboliczne, prze-
ciwbólowe, rozszerzające naczynia krwionośne, ogólnie wzmacniające i inne, jak również
gimnastykę, kąpiele, masaże. Ostatnio zaleca się wyciąg z grasicy, jako środek zwiększający
odporność organizmu. Takie samo działanie, lecz słabsze, mają liczne rośliny lecznicze, po-
mocne w podwyższaniu reaktywności organizmu i jego mechanizmów obronnych.
Surowce: ziele mniszka (88), kwiat nagietka (91), liść pokrzywy (108), owoc dzikiej róży
(123).
Preparaty galenowe: wyciąg z korzenia eleuterokoka (35), wyciąg lukrecjowy suchy (75),
sok z warzyw (80), sok ze świeżych liści mniszka (88), zielony napój z liści mniszka (88), na-
par z kwiatów nagietka (91), wino nagietkowe (91), odwar z liści pokrzywy (108), miód po-
krzywowy (108), odwar z owoców dzikiej róży (123), napój wzmacniający (146), nalewka z
korzenia aralii (154).
Mieszanki ziołowe: zioła immunologiczne (75), zioła zwiększające odporność (91), zioła
wspomagające w stwardnieniu rozsianym (126).

SUTKA ZAPALENIE (mastitis)


Występuje zwykle u kobiet karmiących, powodując ból, obrzmienie, niechęć do karmienia
piersią, a w przypadku stanu ropnego konieczność przerwania karmienia. Należy przeprowa-
dzić badanie, czy nie utworzył się guz sutka. Preparaty ziołowe skutecznie leczą stany zapalne
sutków. Stosowane są zewnętrznie jako wyciągi olejowe, maści lub wyciągi wodne do okła-
dów i przymoczek.

50
Surowce: liść aloesu świeży (1), liść babki lancetowatej (6), pączki brzozowe (16), ziele bu-
kwicy (17)i nasienie kozieradki (64), korzeń marchwi (80), kwiat nagietka (91), liść orzecha
włoskiego (96), kwiat rumianku (125), ziele skrzypu (133), pączki topolowe (146).
Preparaty galenowe: wyciąg glicerynowy z aloesu (1), odwar z liści babki (6), odwar z bu-
kwicy (17), wyciąg olejowy z czosnku (27), olej dziurawcowy (34), odwar z kozieradki (64),
olej nagietkowy (91), plaster nostrzykowy (93), napar z liści orzecha włoskiego (96), olej ro-
kitnikowy (122), napar z kwiatów rumianku (125), odwar z ziela skrzypu (133), napar szał-
wiowy (138), odwar z pączków topoli (146).
Mieszanki ziołowe: zioła do kąpieli (72, 73), zioła do obmywań (95).
Specyfiki: Sanofil (67), Tormentiol (106), Azulan (125).

ŚWIĄD (pruritus) ® egzema

ŚWIERZB (scabiosis)
Chorobę wywołuje samica pajęczaka zwanego świerzbowcem ludzkim, która drąży w na-
skórku kanały, wywołujące nieznośne swędzenie. Zwalczanie polega na wcieraniu w skórę
maści, mazideł, balsamów, kremów lub płynów zabijających pajęczaki. Liczne preparaty ro-
ślinne są skuteczne.
Surowce: ziele piołunu (19), kwiat wrotyczu (152).
Preparaty galenowe: napar piołunowy (19), mazidło przeciwświerzbowe (56), odwar z
kwiatów wrotyczu (152).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciw wszawicy i świerzbowi (11).
Specyfiki: Artemisol (19).
Inne preparaty: olej kminkowy (56).

ŚWIERZBIĄCZKA (prurigo) ® egzema

TASIEMCZYCA (taeniasis) ® robaczyca

TRĄDZIK (acne) ® czyraczność

TRZUSTKI ZAPALENIE (pancreatitis)


Przyczyny choroby nie są znane. Objawami są silne bóle w lewym podżebrzu, zaburzenia
trawienne, biegunka lub uporczywe zaparcie, nietolerowanie pokarmów tłustych. W stanie
ostrym leczenie szpitalne, w stanie przewlekłym stosuje się preparaty zawierające enzymy tra-
wienne, środki przeciwbólowe, uspokajające. Zioła mają znaczenie pomocnicze i mogą przy-
nieść uchwytną ulgę w dolegliwościach.
Surowce: ziele piołunu (19), ziele glistnika (39), liść pokrzywy (108), ziele rzepiku (128),
ziele szanty (139).
Preparaty galenowe: napar piołunowy (19), odwar z ziela glistnika (39), nalewka glistniko-
wa (39), odwar z liści pokrzywy (108), napar z ziela rzepiku (128), napar z ziela szanty (139).
Mieszanki ziołowe: zioła regenerujące wątrobę (128), zioła w zapaleniu wątroby (139), zio-
ła w dolegliwościach trzustki (145), zioła w kamicy żółciowej (145).
Specyfiki: Cholagogum-Kapseln (39), Cynarzym (54), Cholagogum (75).

UCHA ZEWNĘTRZNEGO ZAPALENIE (otitis externa)


Choroba jest wywołana zakażeniem bakteryjnym, występuje z objawami bólu, zaczerwie-
nienia, obrzęku, a nawet wycieku i z zamknięciem przewodu. Stosuje się

51
środki bakteriobójcze, przeciwbólowe. Preparaty roślinne mają znaczenie pomocnicze w przy-
padkach mniej nasilonych. Do przewodu usznego wprowadza się luźne waciki z maścią, wy-
ciągiem olejowym lub z naparem. Zapalenie ucha środkowego wymaga leczenia specjalistycz-
nego.
Preparaty galenowe: sok z cebuli (21), wyciąg olejowy z czosnku (27), olej dziurawcowy
(34), olej nagietkowy (91), olej rokitnikowy (122), odwar z kłączy tataraku (145).
Mieszanki ziołowe: zioła w schorzeniach uszu (12).
Specyfiki: Valosedan (24), Novoimanin (34).

UCZULENIE ® alergia

UPŁAWY (fluor)
Jest to zwiększony samoistny wypływ wydzieliny z kobiecych dróg rodnych, wywołany
różnymi czynnikami (np. zapaleniem pochwy, nadżerką, zakażeniem bakteryjnym, drożdża-
kowym, rzęsistkiem) oraz wskutek ogólnego osłabienia, cukrzycy, obecności polipów, zmian
nowotworowych i innych. Wydzielina ma własności drażniące, powoduje świąd i niekiedy za-
palenie sromu. Jeżeli w wydzielinie jest krew, konieczne jest natychmiastowe badanie gineko-
logiczne i onkologiczne. Leki roślinne mają duże znaczenie jako przeciwzapalne, bakteriobój-
cze, regenerujące błonę śluzową i słabo ściągające, w formie irygacji i tamponowania. Zakaże-
nie rzęsistkiem jest omówione osobno.
Surowce: liść aloesu świeży (1), huba brzozowa czarna (16), kwiat jasnoty białej (50), kwiat
krwawnika (67), ziele macierzanki (77), kwiat maku polnego (78), kwiat nagietka (91), ziele
nawłoci (92), kwiat rumianku (125), liść szałwii (138), kłącze tataraku (145).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), odwar z huby brzozowej czarnej (16), wyciąg gli-
cerynowy z czosnku (27), odwar z kory dębowej (28), odwar z kwiatów jasnoty (50), napar z
kwiatów krwawnika (67), napar z ziela macierzanki (77), odwar z kwiatów maku polnego (78),
napar z kwiatów nagietka (91), napar z ziela nawłoci (92), napar z kwiatów rumianku (125),
napar szałwiowy (138), odwar z kłączy tataraku (145).
Mieszanki ziołowe: zioła w upławach (50), Vagosan (91).
Specyfiki: Calendulin (91), Azucalen (91), Azulan (125).

WĄTROBY MARSKOŚĆ (cirrhosis hepatis)


Jest to przewlekła choroba wątroby z trwałym jej uszkodzeniem, zwłóknieniem, przerostem,
obrzękiem, krwawieniem, żółtaczką oraz innymi objawami. Marskość wątroby wywołują licz-
ne przyczyny, zwłaszcza alkoholizm i niekiedy przebyte wirusowe zapalenie wątroby (zob. s.
53). Choroba wymaga specjalistycznego długotrwałego leczenia w połączeniu z odpowiednią
dietą. Zioła mają znaczenie wspomagające, jako lipotropowe, przeciwzapalne, żółciotwórcze i
żółciopędne, ogólnie odtruwające, przeciwkrwotoczne.
Preparaty galenowe: sok z warzyw (80), odwar z owoców ostropestu (97), napar z ziela rze-
piku (128).
Mieszanki ziołowe: zioła wątrobowe (105, 125, 139), zioła wzmacniające wątrobę (123),
regenerujące wątrobę (128).
Specyfiki: Sylimarol (97), Legalon (97), Hepadestal (97).

52
WĄTROBY NIEDOMOGA (hepatopathia)
Określenie to obejmuje kilka chorób wątroby, które leczy się tymi samymi ziołami. Najczę-
ściej występuje przewlekłe zapalenie wątroby o charakterze trwałym lub agresywnym z obja-
wami bólów w nadbrzuszu, powiększenia wątroby, nietolerowania tłuszczów, żółtaczki i po-
wolnego chudnięcia. Stosunkowo często występuje też stłuczenie wątroby oraz żółtaczka pole-
kowa, spowodowana przyjmowaniem leków syntetycznych uszkadzających przewody żółcio-
we wewnątrzwątrobowe lub miąższ wątroby. Odpowiednia dieta oraz prawidłowo stosowane
leki roślinne dają dobre wyniki po dłuższym okresie przyjmowania.
Surowce: alona (1), liść berberysu ( (7), ziele bylicy bożego drzewka (18), ziele piołunu
(19), ziele bylicy pospolitej (20), korzeń cykorii (26), ziele dymnicy (31), ziele dziurawca (34),
ziele glistnika (39), owoc jałowca (47), liście karczocha (54), kwiat kocanki (57), ziele lebiodki
(70), liść mięty (85), korzeń mniszka (88), kwiat nagietka (91), owoc ostropestu plamistego
(97), kłącze ostryżu (99), ziele pięciornika gęsiego (105), ziele rdestu ptasiego (119), kwiat
rumianku (125), liść ruty (126), ziele rzepiku (128), korzeń rzodkwi świeży (130), owoc sza-
kłaku pospolitego (137), ziele szanty (139).
Preparaty galenowe: napar z ziela bożego drzewka (18), nalewka z ziela bożego drzewka
(18), napar piołunowy (19), nalewka piołunowa (19), odwar z korzenia cykorii (26), odwar z
ziela dymnicy (31), syrop z ziela dymnicy (31), intrakt dziurawcowy (34), sok dziurawcowy
(34), odwar z ziela glistnika (39), nalewka glistnikowa (39), napar jałowcowy (47), nalewka z
liści karczocha (54), wino z liści karczocha (54), odwar z kocanki (57), sok z warzyw (80), na-
par z liści mięty (85), nalewka miętowa (85), odwar z korzeni mniszka (88), napar z kwiatów
nagietka (91), nalewka nagietkowa (91), wino nagietkowe (91), odwar z owoców ostropestu
(97), proszek w zaburzeniach trawiennych (97), odwar z ziela pięciornika gęsiego (105), odwar
z ziela rdestu ptasiego (119), napar z kwiatów robinii (121), napar z kwiatów rumianku (125),
intrakt z ruty (126), napar z ziela rzepiku (128), sok ze świeżego korzenia rzodkwi (130), od-
war z owoców szakłaku (137), napar z ziela szanty (139).
Mieszanki ziołowe: zioła żółciopędne (18, 20, 26, 31, 70), zioła wątrobowe (30, 34, 105,
125, 139), zioła Cholagoga (34, 119), zioła wątrobowe dla rekonwalescentów (108), zioła w
wirusowym zapaleniu wątroby (119), zioła wzmacniające wątrobę (123), zioła w zapaleniu pę-
cherzyka żółciowego (128), zioła regenerujące wątrobę (128), zioła ogólnie odtruwające (133),
zioła w niewydolności wątroby (144), zioła w dolegliwościach trzustki (145).
Specyfiki: Gastrochol (39), Cholagogum-Kapseln (39), Cholesol (47), Cynarein (54), Cyna-
rex (54), Cynarzym (54), Cholagoga II (57), Cholegran (57), Flamin (57), Cholagogum (75),
Oleum cholagogum (85), Sylimarol (97), Legalon (97), Hepadestal (97), Solaren (99), Te-
moebilin (99), Cholagol (99), Cholosas (123), Rozanol (123), Raphacholin (130), Raphalamid
(130).

WĄTROBY ZAPALENIE WIRUSOWE (hepatitis virusalis)


Jest to choroba zakaźna wywołana przez specyficzne wirusy, z objawami osłabienia, dresz-
czy, gorączki oraz żółtaczki, wymagająca leczenia szpitalnego. Po leczeniu szpitalnym nastę-
puje kilkumiesięczny okres powrotu do zdrowia - osiąga się wówczas wyleczenie kliniczne. Po
dalszych 5-8 miesiącach następuje wyleczenie biologiczne, czyli powrót do równowagi czyn-
nościowej wątroby. Leczenie zapalenia wirusowego wątroby jest tylko objawowe. Preparaty
roślinne mają znaczenie wspo-

53
magające oraz uzupełniające i powinny być stosowane przez cały okres rekonwalescencji.
Surowce: korzeń mniszka (88), kwiat nagietka (91), owoc ostropestu plamistego (97), kłą-
cze ostryżu (99), ziele rzepiku (128), ziele szanty (139).
Preparaty galenowe: sok z warzyw (80), odwar z korzenia mniszka (88), napar z kwiatów
nagietka (91), odwar z owoców ostropestu (97), napar z ziela rzepiku (128).
Mieszanki ziołowe: zioła wątrobowe dla ozdrowieńców (105), zioła wątrobowe (105, 125),
zioła wątrobowe dla rekonwalescentów (108), zioła w wirusowym zapaleniu wątroby (119),
zioła wzmacniające wątrobę (123), zioła regenerujące wątrobę (128), zioła w zapaleniu wątro-
by (139), zioła w niewydolności wątroby (144).
Specyfiki: Sylimarol (97), Legalon (97), Hepadestal (97), Solaren (99).

WŁOSÓW WYPADANIE (lipsotrichia) ® łysienie

WRZÓD (ulcus) ® czyraczność

WRZÓD ŻOŁĄDKA I DWUNASTNICY (ulcus ventriculi et duodeni)


W chorobie tej następuje uszkodzenie części powierzchni trawiennej żołądka lub dwunast-
nicy wskutek zaburzenia równowagi między wydzielaniem kwasu solnego i pepsyny a odpor-
nością błony śluzowej. Brak tej równowagi jest powodem powstania bolesnego syndromu
wrzodowego, postępującego rzutami i grożącego powikłaniami, np. krwawieniem czy perfora-
cją ściany. Leczenie jest długotrwałe i polega przede wszystkim na przeciwdziałaniu licznym
czynnikom wrzodotwórczym i na możliwie szybkim gojeniu niszy wrzodowej, następnie na
zapobieganiu nawrotom. W tym złożonym procesie leczniczym ważne znaczenie ma odpo-
wiednia dieta oraz przyjmowanie preparatów roślinnych, które wykazują szczególną skutecz-
ność.
Surowce: liść aloesu świeży (1), liść babki lancetowatej (6), liść babki zwyczajnej (6), na-
sienie gorczycy białej (41), nasienie lnu (71), korzeń lukrecji (75), korzeń marchwi (80), kwiat
nagietka (91), liść orzecha włoskiego (96), płatki owsiane (100), korzeń prawoślazu (113), zie-
le przetacznika leśnego (115), ziele rdestu ptasiego (119), owoc dzikiej róży (123), kwiat ru-
mianu szlachetnego (124), kwiat rumianku (125), ziele rzepiku (128), liść szałwii (138), kwiat
ślazu (140), porost islandzki (143).
Preparaty galenowe: wino aloesowe (1), odwar z liści babki (6), odwar gorczycowy (41),
odwar z nasion lnu (71), wyciąg lukrecyjny suchy (75), sok ze świeżej marchwi (80), sok z wa-
rzyw (80), napar z kwiatów nagietka (91), napar z liści orzecha włoskiego (96), macerat z ko-
rzeni prawoślazu (113), odwar z ziela przetacznika (115), odwar z ziela rdestu ptasiego (119),
olej rokitnikowy (122), odwar z owoców dzikiej róży (123), napar z kwiatów rumianu szla-
chetnego (124), napar z kwiatów rumianku (125), napar z ziela rzepiku (128), napar szałwiowy
(138), napar ślazowy (140), odwar zagęszczony z porostu (143).
Mieszanki ziołowe: Gastrogran (94), zioła immunologiczne (75), zioła gojące żołądkowe
(115), zioła w chorobie wrzodowej (123), zioła osłaniające (143).
Specyfiki: Befungin (16), Linal (71), Uldenol (75), Ulventrol (75), Castro (75), Biogastrone
(75), Likwiryton (75), Hemorigen (116), Glysan (145), Wikalina (145).

WSZAWICA (pediculosis)
Powstaje w wyniku rozmnażania się wszy głowowych lub łonowych, które składają jaja,
zwane gnidami, przytwierdzając je do podstawy włosów. Gnidy dojrzewają w

54
ciągu 3-8 dni. Istnieje wiele sposobów zwalczania wszawicy, niekiedy prymitywnych, aczkol-
wiek skutecznych. Preparaty ziołowe są obecnie często stosowane.
Surowce: ziele piołunu (19), kwiat wrotyczu (152).
Preparaty galenowe: napar piołunowy (19), nalewka piołunowa (19), odwar z kwiatów wro-
tyczu (152).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciw wszawicy i świerzbowi (11).
Specyfiki: Artemisol (19), Delacet (167).

WYMIOTY (emesis)
Jest to odruch wyrzucenia treści żołądka, poprzedzony okresem nudności i ślinienia, wywo-
łany różnymi przyczynami, m.in. określonym stanem chorobowym (np. ostrym nieżytem żo-
łądka), zatruciem (np. pokarmami, chemikaliami, lekami) i stanem nerwicowym. Wymioty u
niemowląt i małych dzieci mogą mieć wiele innych przyczyn, ale najczęstsze są błędy w ży-
wieniu (zob. niestrawność s. 35). Jeżeli wymioty występują przewlekle, konieczna jest porada
lekarza. Znanych jest wiele prostych domowych sposobów zapobiegania przedłużającym się
wymiotom, np. przyjmowanie soku cytrynowego z oliwą, utartych jabłek, miodu z mlekiem.
Rośliny lecznicze też są stosowane z dobrym skutkiem.
Surowce: korzeń arcydzięgla (4), owoc bzu czarnego (8), ziele dziurawca (34), owoc kopru
włoskiego (37), korzeń waleriany (65), korzeń lubczyka (74), korzeń lukrecji (75), liść melisy
(84), liść mięty pieprzowej (85), liść orzecha włoskiego (96), kwiat rumianku (125), ziele szan-
ty (139), porost islandzki (143), kłącze tataraku (145).
Preparaty galenowe: napar z korzeni arcydzięgla (4), odwar z owoców bzu czarnego (8), na-
par dziurawcowy (34), napar koprowy (37), napar z korzeni waleriany (65), odwar z korzenia
lukrecji (75), napar melisowy (84), napar z liści mięty (85), napar z liści orzecha włoskiego
(96), napar z kwiatów rumianku (125), napar z ziela szanty (139), odwar z porostu zagęszczo-
ny (143), odwar z kłączy tataraku (145).
Mieszanki ziołowe: zioła wiatropędne regulujące trawienie (46).

WYPRYSK (eczema) ® egzema

WZDĘCIE BRZUCHA (meteorismus, flatulentia)


Objaw ten może być wywołany niestrawnością (zob. s. 35), zapaleniem jelit (zob. 20), może
też być początkowym sygnałem innych chorób (np. wrzodu żołądka lub dwunastnicy bądź za-
palenia dróg żółciowych), lecz najczęściej jest spowodowany błędem żywieniowym, zwłaszcza
w przypadku dzieci i młodzieży. Może też nastąpić rozszerzenie okrężnicy (megacolon) przez
gazy i utrudnienie oddychania wskutek przesunięcia przepony brzusznej ku górze. Leki roślin-
ne mają zasadnicze znaczenie w przeciwdziałaniu wzdęciom i noszą nazwę wiatropędnych
(carminativa), ponieważ umożliwiają swobodne odejście nagromadzonych gazów. Działają
rozkurczowo, bakteriobójczo, przeciwzapalnie. Podobne właściwości mają liczne przyprawy
ziołowe.
Surowce: owoc anyżu (9), liść borówki brusznicy (14), liść borówki czernicy (15), ziele by-
licy bożego drzewka (18), ziele bylicy pospolitej (20), szyszki chmielowe (24), czosnek (27),
owoc kopru włoskiego (37), ziele hyzopu (46), owoc jałowca (47), owoc kminku (56), owoc
kolendry (58), owoc kopru ogrodowego (61), korzeń kozika (65), kwiat lawendy (69), ziele le-
biodki (70), ziele macierzanki (77), liść mięty (85), korzeń omanu (95), ziele pięciornika gę-
siego (105), ziele przywrotnika (117), kwiat rumianu rzymskiego (124), kwiat rumianku (125),
liść ruty (126), liść szałwii (138), kłącze tataraku (145), ziele tymianku (147).

55
Preparaty galenowe: napar z korzenia arcydzięgla (4), napar z owoców anyżu (9), odwar z
liści borówki brusznicy (14), odwar z liści borówki czernicy (15), napar z ziela bożego drzew-
ka (18), napar z ziela bylicy pospolitej (20), napar chmielowy (24), wyciąg z czosnku bezwon-
ny (27), nalewka czosnkowa (27), napar koprowy (37), owoce kopru z miodem (37), napar z
hyzopu (46), syrop kminkowy dla dzieci (56), zioła wiatropędne z kminkiem (56), wino kmin-
kowe (56), nalewka kminkowa złożona (56), napar kolendrowy (58), napar z kopru dla doro-
słych (61), napar z kopru dla dzieci (61), napar z korzeni kozłka (65), wino lawendowe (69),
napar z ziela lebiodki (70), napar z ziela macierzanki (77), napar z liści mięty (85), nalewka
miętowa (85), napar z korzenia omanu (95), wino z korzeni omanu (95), odwar z ziela pięcior-
nika gęsiego (105), odwar z przywrotnika (117), napar z kwiatów rumianu szlachetnego (124),
napar z kwiatów rumianku (125), intrakt z ruty (126), sok ze świeżego korzenia rzodkwi (130),
napar szałwiowy (138), napar z kłączy tataraku (145), nalewka tatarakowa (145), powidełka
moczopędne (146), napar z ziela tymianku (147).
Mieszanki ziołowe: zioła żołądkowo-trawienne (13), zioła goryczkowe (22), zioła przeciw
wzdęciom (37), zioła żołądkowe (46), zioła wiatropędne (58, 74), zioła jelitowe (69).
Specyfiki: Digestosan (13), Calmagina (22), Alliofil (27), Herbogastrin (34), Depuraflux
(137), Carvomin (145).
Inne preparaty: olejek koprowy (37).

ZAJAD (angulus infectiosus) ® grzybica skóry

ZAKAŻENIE PIERWOTNIAKAMI ® lamblioza

ZAKRZEPICA ® krążenia obwodowego niewydolność

ZAPALENIE DRÓG MOCZOWYCH ® dróg moczowych zapalenie

ZAPALENIE PĘCHERZYKA ŻÓŁCIOWEGO ® dróg żółciowych zapalenie

ZAPALENIE POCHWY (colpitis) ® upławy

ZAPALENIE PRZYDATKÓW (adnexitis) ® upławy

ZAPARCIE (obstipatio)
Jest to zbyt długie zaleganie w jelicie grubym kału, który staje się twardy i trudny do wyda-
lenia. Przyczyny zaparć są różne, m.in. niewłaściwy sposób odżywiania, osłabienie ruchowo-
ści jelit (np. w otyłości, u obłożnie chorych), starcze zmiany w jelitach i zaburzenia emocjo-
nalne. Leczenie polega na usunięciu przyczyny zasadniczej oraz na stosowaniu środków uła-
twiających wypróżnienie. Preparaty roślinne mają istotne znaczenie jako rozkurczowe, wzma-
gające perystaltykę jelit, przeciwdziałające twardnieniu mas kałowych, zwiększające wrażli-
wość ośrodka defekacyjnego.
Surowce: alona (1), owoc bzu czarnego (8), nasienie gorczycy białej (41), owoc jarzębiny
(49), kora kruszyny (66), owoc kruszyny (66), kora szakłaku amerykańskiego (66), nasienie
lnu (71), ziele lnicy (73), morszczyn sproszkowany (89), korzeń prawoślazu (113), korzeń
rzewienia (129), owoc szakłaku pospolitego (137), kora szakłaku pospolitego (137), kwiat śla-
zu (140), kwiat tarniny (141).
Preparaty galenowe: odwar z owoców bzu czarnego (8), sok z owoców bzu

56
czarnego (8), proszek troisty (37), odwar gorczycowy (41), zawiesina gorczycowa (41), mace-
rat jarzębinowy (49), odwar z owoców kruszyny (66), odwar z kory kruszyny (66), zawiesina z
nasion lnu (71), napar z ziela lnicy (73), proszek w zaburzeniach trawiennych (97), macerat z
korzeni prawoślazu (113), odwar z prawoślazu do lewatyw (113), proszek troisty (129), nalew-
ka z korzenia rzewienia złożona (129), odwar z korzenia rzewienia (129), sok ze świeżego ko-
rzenia rzodkwi (130), odwar z owoców szakłaku (137), napar ślazowy (140), odwar z kwiatów
tarniny (141).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciw zaparciem (49), Normosan (66), Normogran (66), Neo-
normacol (66), zioła w otyłości (66), Neonormosan (85), zioła regulujące przemianę materii
(136), zioła ułatwiające wypróżnienie (137).
Specyfiki: Altra (66), Alax (129), Rhelax (129), Dragess Neunzehn (129), Raphacholin
(130), Raphalamid (130), Depuraflux (137).

ZATOK ZAPALENIE (sinusitis)


Choroba jest wywołana zazwyczaj zakażeniem bakteryjnym, przeważnie w następstwie nie-
żytu nosa (zob. s. 36), grypy (zob. s. 17) lub innych chorób zakaźnych i ma przebieg ostry lub
przewlekły. Najczęściej dochodzi do zapalenia zatok bocznych nosa, następnie zatoki szczę-
kowej i czołowej. Objawami są: ból o różnym nasileniu, upośledzenie drożności nosa, wydzie-
lina śluzowa lub ropna, niekiedy gorączka. Leczy się antybiotykami i podaje środki przeciwgo-
rączkowe. Odwary lub napary działają korzystnie, zwłaszcza w przypadkach przewlekłych i
opornych na inne sposoby leczenia. Stosuje się przemywanie przewodów nosowych, zakłada-
nie luźnych • tamponów z wyciągami ziołowymi, wdychanie aerozolu z naparów, inhalacje. W
zapaleniu zatoki czołowej korzystne są kompresy ziołowe.
Surowce: liść aloesu świeży (1), liść babki (6), ziele bluszczyka (12), pączki brzozowe (16),
szyszki chmielowe (24), kwiat dziewanny (33), owoc kopru włoskiego (37), kwiat jasnoty bia-
łej (50), kwiat nagietka (91), kwiat rumianku (125), ziele serdecznika (131), liść szałwii (138),
pączki topoli (146).
Preparaty galenowe: napar aloesowy (1), odwar z liści babki (6), odwar z ziela bluszczyka
(12), napar chmielowy (24), napar z kwiatów dziewanny (33), napar koprowy (37), odwar z
kwiatów jasnoty (50), napar z kwiatów nagietka (91), napar z kwiatów rumianku (125), odwar
z serdecznika (131), napar szałwiowy (138), odwar z pączków topoli (146).
Specyfiki: Ingakamf(85).

ZATRUCIE POKARMOWE (intoxicatio alimentaris)


Chorobę wywołuje spożycie pokarmów skażonych bakteriami lub związkami chemicznymi.
Objawami zatrucia są zaburzenia żołądkowo-jelitowe z bólem brzucha, biegunką, wymiotami i
dreszczami o różnym nasileniu. Jeżeli objawy są gwałtowne lub silne, konieczna jest interwen-
cja lekarza, w przypadkach zaś o łagodnym przebiegu stosuje się preparaty ziołowe, które dzia-
łają przeciwbiegunkowe, bakteriobójczo, przeciwzapalnie oraz unieczynniają toksyny bakte-
ryjne, przeciwdziałają ich wchłanianiu i ułatwiają wydalanie.
Surowce: owoc borówki czernicy (15), ziele bukwicy (17), czosnek (27), ziele dziurawca
(34), liście herbaty (45), kora kasztanowca (55), ziele koniczyny białej (59), ziele koniczyny
czerwonej (59), ziele macierzanki (77), liść mięty (85), korzeń omanu (95), liść orzecha wło-
skiego (96), kłącze pięciornika (106), ziele rdestu ptasiego (119), kłącze wężownika (120), kłą-
cze tataraku (145), ziele tymianku (147).
Preparaty galenowe: owoce borówki czernicy świeże sterylizowane (15),

57
odwar z owoców borówki czernicy (15), odwar z bukwicy (17), wyciąg z czosnku bezwonny
(27), nalewka czosnkowa (27), intrakt dziurawcowy (34), napar dziurawcowy (34), napar z
herbaty nie słodzony (45), odwar z kory kasztanowca (55), napar z ziela macierzanki (77), na-
par z liści mięty (85), napar z korzeni omanu (95), wino z korzeni omanu (95), napar z liści
orzecha włoskiego (96), odwar z kłączy pięciornika (106), odwar z ziela rdestu ptasiego (119),
odwar z kłącza wężownika (120), napar z kłączy tataraku (145), napar z tymianku (147).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciwbiegunkowe (28, 106), Tannosan (106).
Specyfiki: Alliofil (27), Daucaron (80), Pinalbina (135).
Inne preparaty: węgiel drzewny (72).

ZGAGA (pyrosis) ® nadkwaśność ZMAZY NOCNE ® polucja

ŻOŁĄDKA NIEŻYT (gastritis)


Jest to stan zapalny błony śluzowej żołądka, wywołany głównie przez czynniki chemiczne,
pokarmowe lub przez bakterie. Objawami są mdłości, bóle brzucha, odbijanie, utrata apetytu,
niestrawność (zob. s. 35), wskazujące na niedokwaśność (zob. s. 34), choć niekiedy może rów-
nież wystąpić nadkwaśność (zob. s. 31). Zbadanie zdolności wydzielniczej żołądka ułatwia do-
konanie wyboru odpowiednich leków, które z reguły są pochodzenia roślinnego i działają
przeciwzapalnie, bakteriobójczo, pobudzająco na wydzielanie soku żołądkowego, rozkurczowo
i osłaniające. Działają one również w zapaleniu przełyku.
Surowce: liść aloesu świeży (1), korzeń arcydzięgla (4), liść babki lancetowatej (6), liść
babki zwyczajnej (6), ziele bluszczyka (12), liść borówki brusznicy (14), liść borówki czernicy
(15), huba brzozowa czarna (16), ziele bylicy bożego drzewka (18), ziele piołunu (19), ziele
bylicy pospolitej (20), szyszki chmielowe (24), korzeń cykorii (26), czosnek (27), ziele drapa-
cza lekarskiego (30), ziele dziurawca (34), nasienie gorczycy białej (41), korzeń goryczki (43),
liść herbaty (45), liść jeżyny (52), kora kasztanowca (55), kwiat kocanki (57), ziele krwawnika
(67), ziele lebiodki (70), korzeń lukrecji (75), korzeń łopianu (76), ziele macierzanki (77), liść
maliny (79), korzeń marchwi (80), liść melisy (84), liść mięty (85), korzeń mniszka (88), kwiat
nagietka (91), korzeń omanu (95), liść orzecha włoskiego (96), naowocnia orzecha włoskiego
(96), płatki owsiane (100), ziele pięciornika gęsiego (105), kłącze pięciornika (106), liść po-
krzywy (108), liść porzeczki czarnej (110), liść poziomki (112), korzeń prawo-ślazu (113), zie-
le przetacznika leśnego (115), ziele rdestu ptasiego (119), kłącze wężownika (120), kwiat ru-
mianu szlachetnego (124), kwiat rumianku (125), ziele rzepiku (128), liść szałwii (138), liść
ślazu (140), ziele świetlika (142), porost islandzki (143), kłącze tataraku (145), ziele tymianku
(147), kwiat wrzosu (153).
Preparaty galenowe: wino aloesowe (1), miód aloesowy (1), zioła żołądkowe (4), napar z
korzenia arcydzięgla (4), odwar z liści babki (6), odwar z ziela bluszczyka (12), odwar z liści
borówki brusznicy (14, 15), odwar z huby brzozowej czarnej (16), napar z ziela bożego drzew-
ka (18), napar piołunowy (19), napar z ziela bylicy pospolitej (20), napar chmielowy (24), od-
war z korzenia cykorii (26), wyciąg z czosnku bezwonny (27), nalewka czosnkowa (27), odwar
z drapacza (30), napar dziurawcowy (34), intrakt dziurawcowy (34), odwar gorczycowy (41),
nalewka gorczycowa (43), napar z herbaty nie słodzony (45), napar z ziela hyzopu (46), odwar
z liści jeżyny (52), odwar z kory kasztanowca (55), odwar z kocanki (57), napar z ziela
krwawnika

58
(67), sok ze świeżego ziela krwawnika (67), napar z ziela lebiodki (70), odwar z nasion lnu
(71), odwar z korzenia lukrecji (75), wyciąg lukrecjowy suchy (75), odwar z korzenia łopianu
(76), napar z ziela macierzanki (77), sok ze świeżej marchwi (80), sok z warzyw (80), napar
melisowy (84), napar z liści mięty (85), nalewka miętowa (85), odwar z korzeni mniszka (88),
sok z mniszka (88), wino z mniszka (88), napar z kwiatów nagietka (91), nalewka nagietkowa
(91), wino nagietkowe (91), napar z korzeni omanu (95), wino z korzeni omanu (95), napar z
liści orzecha włoskiego (96), wino orzechowe (96), likier orzechowy (96), odwar z ziela pię-
ciornika gęsiego (105), odwar z kłącza pięciornika (106), nalewka z kłącza pięciornika (106),
wino z kłącza pięciornika (106), odwar z liści pokrzywy (108), napar przeciwnieżytowy z liści
porzeczki (110), odwar z liści poziomki (112), macerat z korzeni prawoślazu (113), odwar z
ziela przetacznika (115), powidełka z zielem przymiotna (116), odwar z ziela rdestu ptasiego
(119), odwar z kłącza wężownika (120), napar z kwiatów rumianu szlachetnego (124), napar z
kwiatów rumianku (125), napar z ziela rzepiku (128), napar szałwiowy (138), napar ślazowy
(140), odwar z ziela świetlika (142), odwar zagęszczony z porostu (143), napar z kłączy tatara-
ku (145), nalewka tatarakowa (145), napar z ziela tymianku (147), napar z kwiatów wrzosu
(153).
Mieszanki ziołowe: zioła żołądkowe z anyżem (9), zioła żołądkowo-trawienne (13), zioła
żołądkowe (17, 20), zioła w nieżycie żołądka (22), zioła w kurczach żołądka (37), zioła jako
namiastka herbaty (52), zioła trawienne z kminkiem (56), Gastrogran (64), zioła żołądkowo-
jelitowe (74), zioła w nieżycie żołądka i jelit (105), Tannosan (106), zioła gojące żołądkowe
(115), zioła w chorobie wrzodowej (123), zioła osłaniające (143).
Specyfiki: Digestosan (13), Befungin (16), Alliofil (27), Herbogastrin (34), Linal (71), Li-
kwiryton (75), Daucaron (80), Gastro (145), Gastrin (145), Carvomin (145).
Inne preparaty: olejek miętowy (85).

ŻOŁĄDKA OWRZODZENIE ® wrzód żołądka i dwunastnicy

ŻÓŁTACZKA (icterus) ® wątroby niedomoga

ŻYLAKI ODBYTU (varices haemorrhoidales)


Są to guzy zwane hemoroidami lub guzami krwawnicowymi, powstałe wskutek rozszerze-
nia żył odbytniczych i umiejscowione na zewnątrz lub wewnątrz odbytu. Głównymi przyczy-
nami są zaburzenia krążenia obwodowego (zob. s. 26) oraz niewydolność serca (zob. s. 47).
Żylaki odbytu nie są jedynie schorzeniem miejscowym, wymagają również leczenia ogólnego.
Preparaty ziołowe dają dobre wyniki w zachowawczym leczeniu zarówno wewnętrznym, jak i
zewnętrznym. Działają przeciwzapalnie, przeciwzakrzepowo, przeciwkrwotocznie, przeciwbó-
lowe, bakteriobójczo, ściągające i obkurczająco na ściany naczyń krwionośnych. Stosowane są
w postaci nasiadówek, okładów, lewatyw, czopków, maści oraz naparów i odwarów do picia.
Surowce: liść babki lancetowatej (6), ziele bukwicy (17), owoc kasztanowca niedojrzały
(55), kwiat kasztanowca (55), kwiat krwawnika (67), ziele marzanki (81), kwiat nagietka (91),
ziele nostrzyka (93), liść orzecha włoskiego (96), kłącze pięciornika (106), kłącze wężownika
(120), ziele skrzypu (133), liść szałwii (138), pączki topolowe (146).
Preparaty galenowe: odwar z bukwicy (17), wyciąg olejowy z czosnku (27), wyciąg glice-
rynowy z czosnku (27), kąpiel z kory dębowej (28), olej dziurawcowy

59
(34), intrakt z kasztanowca (55), odwar z kwiatów kasztanowca (55), napar z kwiatów krwaw-
nika (67), napar w dolegliwościach skórnych (73), napar z ziela marzanki (81), napar z kwia-
tów nagietka (91), napar z liści orzecha włoskiego (96), odwar z kłączy pięciornika (106),
kompres ziołowy na odbyt (110), odwar z kłącza pięciornika do kąpieli (120), odwar z ziela
skrzypu (133), nasiadówka szałwiowa (138), odwar z kłączy tataraku (145), maść topolowa
(146), kąpiel tymiankowa (147).
Mieszanki ziołowe: zioła przeciwhemoroidalne (6), Rektosan (64), zioła przeciw żylakom
(93), zioła do obmywań (95), zioła w hemoroidach (l 15).
Specyfiki: Hemorol (53), Venescin (55), Aescusan (55), Essaven (55), Reparil (55), Venalot
(93), Tormentiol (106), Aesculan (125), Azulan (125).

ŻYLAKOWE OWRZODZENIE ® owrzodzenie żylakowe

ŻYLNY ZASTÓJ ® krążenia obwodowego niewydolność


Z DZIEJÓW ZIOŁOLECZNICTWA
I ZIELARSTWA
Zastosowanie roślin i ich przetworów w lecznictwie jest jednym z najstarszych osiągnięć
myśli ludzkiej. W poszukiwaniu roślin jadalnych człowiek pierwotny natrafiał na takie, które
uśmierzały bóle, przyśpieszały gojenie ran, działały przeczyszczające lub hamowały biegunki.
Najstarsze ślady istnienia umiejętności sporządzania i badania leków można dostrzec w do-
linie Tygrysu i Eufratu u Sumerów, Babilończyków i Asyryjczyków, a także w dolinie Nilu w
starożytnym Egipcie. Również w bardzo odległej starożytności powstały analogiczne ośrodki
kultury w Indiach i Chinach.
Kultura europejska jest spadkobierczynią kultury grecko-rzymskiej, a ta z kolei oparła się na
wzorach egejskich i egipskich, następnie babilońskich, sumeryjskich i innych. Mniejszy wpływ
miały kultury Indii i Chin.
Początki kultury sumeryjskiej sięgają prawdopodobnie połowy IV tysiąclecia p.n.e. Sume-
rowie stosowali w lecznictwie surowce roślinne, jak daktyle, cebula, czosnek, jęczmień i se-
zam, surowce zwierzęce, np. skorupy żółwi, skórę i inne części ciała węży, a także surowce
mineralne, jak muł rzeczny, olej skalny i asfalt. Wierzyli w złe duchy i demony, mające jakoby
powodować choroby wśród ludzi i zwierząt. Złe duchy odpędzano zaklęciami i praktykami
magicznymi. O istnieniu lecznictwa u Sumerów świadczą zachowane tabliczki zapisane pi-
smem klinowym.
Na początku II tysiąclecia p.n.e. wszystkie miasta sumeryjskie upadły pod naporem Amory-
tów, a następnie weszły w skład Babilonii. Osiągnięcia Sumerów przejęli i kontynuowali Babi-
lończycy i Asyryjczycy.
Babiloński kró1 mardukapaliddina II (panujący w latach 721-710 p.n.e.) kazał założyć
ogród, w którym uprawiano również rośliny lecznicze. W receptach babilońskich, podobnie jak
sumeryjskich, nie podawano jednostek miar i wag, a tylko nazwy składników i sposób użycia.
Duże znaczenie przypisywano porze sporządzania i podawania leku. Odwary i maceraty na-
stawiano na noc i podawano choremu rano na pusty żołądek. Leki zażywano z miodem, oliwą,
winem lub mlekiem.

Pismo klinowe z tabliczek babilońskich,


przedstawiające nazwę ka-mu-nu, która oznacza kminek (wg A. Tschircha, 1934)

61
Babilończycy i Asyryjczycy znali około 250 surowców leczniczych pochodzenia roślinne-
go, 180 zwierzęcego i 120 mineralnego. Nie wszystkie jednak recepty sumeryjskie, babilońskie
i asyryjskie zapisane pismem klinowym udało się dotąd odczytać i nie wszystkie zidentyfiko-
wać.

Hieroglificzny napis staroegipski, oznaczający nazwę kolendry ( wg A. Tschircha, 1934)

Jednocześnie z prężnym ośrodkiem kultury w dorzeczu Tygrysu i Eufratu powstał inny w


dolinie Nilu wraz z potężnym państwem faraonów. Źródłem naszej wiedzy o stanie lecznictwa
egipskiego są zachowane napisy i rysunki na ścianach świątyń, papirusy o treści medyczno-
farmaceutycznej oraz informacje w dziełach Greka Herodota (V w. p.n.e.) i Rzymianina Pli-
niusza Starszego (I w. n.e.). Najcenniejsze dane zawierają papirusy medyczne, a zwłaszcza chi-
rurgiczny papirus Smitha z pierwszej połowy XVII w. p.n.e. Jest on odpisem ze znacznie star-
szego dzieła medycznego z lat około 2980 -2700 p.n.e. Z punktu widzenia farmacji bardzo jest
ważny papirus Ebersa, spisany około 1550 r. p.n.e., zawierający wiele recept na wykonanie le-
ków.

Fragment pisma hieratycznego z Papirusu Ebersa (1550 p.n.e.),


przedstawiający przepis na leczenie kurzej ślepoty (wg B. Holmstedta i G. Liljestranda, 1963)

Egipcjanie znali mnóstwo roślin leczniczych, a niektóre, jak kminek, kolendra, mak, rącz-
nik, mają dotąd zastosowanie w medycynie.
Bogatą skarbnicą surowców leczniczych i przypraw korzennych dysponowały Indie. W naj-
dawniejszym lecznictwie Indii od V do II tysiąclecia p.n.e. widoczne były silne wpływy magii.
Zaklinający miał skłaniać bogów do oddziaływania na chorego. Jednocześnie znano oraz sto-
sowano surowce lecznicze pochodzenia głównie roślinnego. Już w III stuleciu p.n.e. uprawiano
niektóre gatunki roślin leczniczych w myśl zarządzenia buddyjskiego króla imieniem Asioka.
Europa zawdzięcza Indiom wiele przypraw korzennych i leków, np. pieprz, imbir, kardamon,
osnówkę i gałkę muszkatołową, goździki, konopie, olej sezamowy i rycynowy, żywicę benzo-
esową oraz cukier trzcinowy.
Chiny szczycą się wielotysięczną historią. Początki lecznictwa sięgają w tym kraju końca III
tysiąclecia p.n.e. Cesarz Shen Nung, zwany ojcem chińskiego rolnictwa i lecznictwa oraz sztu-
ki sporządzania leków, wprowadził wiele nowych wówczas roślin uprawnych, jak ryż, pszeni-
ca, proso i jęczmień, i ugruntował znajomość roślin leczniczych. Wydany jego staraniem około
2700 r. p.n.e. zielnik Pen-tsao-kińg obejmował ogółem 365 leków, głównie roślinnych. Najob-
szerniejszym kompendium wiedzy o

62
roślinach było Pen-tsao-kang-mu, dzieło wydane w ostatecznej formie dopiero w 1597 r. n.e.
Obejmuje ono 8160 recept na leki pochodzenia roślinnego oraz zwierzęcego i przekracza
swym asortymentem zestawy leków innych krajów. Lecznictwo współczesne zawdzięcza Chi-
nom wiele roślin leczniczych i leków, m. in. korzeń rabarbaru i żeń-szenia, kamforę, ziele
przęśli i efedrynę, a także chińską herbatę.
Duży wpływ na poziom lecznictwa europejskiego wywarła medycyna grecka, która opierała
się na osiągnięciach kultury egejskiej i egipskiej. W najdawniejszym okresie dziejów miast i
państw greckich powstało dużo legend wspominających rośliny lecznicze, trujące oraz związa-
ne z praktykami magicznymi i czarodziejskimi. Wiele roślin otrzymało później nazwy nauko-
we od bogów i bohaterów lub od miejsc związanych z mitologią - np. Anemisia (bylica) od bo-
gini Artemidy, Centaurium (centuria) od centaura Chirona zajmującego się medycyną, Colchi-
cum (zimowit) od Kolchidy, krainy obfitującej niegdyś w rośliny trujące. W Iliadzie jest opis
leczenia Achillesa, bohatera wojny trojańskiej, któremu próbowano powstrzymać upływ krwi
zielem krwawnika (Achillea). Stany ekstazy słynnej wróżki Pytii w Delfach były wywoływane
przypuszczalnie przez podawanie jej odwaru z ziela bielunia lub lulka.
Na przełomie V i IV w. p.n.e. żył wybitny lekarz grecki, Hipokrates z Kos. W przypisywa-
nych mu pismach, zebranych w 100 lat po jego śmierci przez uczonych aleksandryjskich w
tzw. Corpus Hippocraticum, podanych jest około 236 roślin leczniczych i prawie 300 surow-
ców.
W Grecji istniała zawodowa grupa zbieraczy ziół leczniczych, zwanych rhizotomami (do-
słownie: krajaczy korzeni). Niektórzy z nich, jak Diokles z Karysty, byli wysoko na owe czasy
wykształceni i pisali dzieła o ziołach leczniczych, które, niestety, zaginęły. O Dioklesie wspo-
minał Teofrast z Eresos (371 - 286 r. p.n.e.), twórca botaniki, czyli nauki o roślinach. Teofrast
wymienił w swym dziele około 450 roślin, w tym wiele leczniczych.
Wybitnym znawcą roślin leczniczych był Pedanios Dioskurides z Anazarby w Azji Mniej-
szej, lekarz grecki w służbie rzymskiej. Jako lekarz wojskowy za czasów Nerona zwiedził z le-
gionami niemal całe imperium rzymskie i zapoznał się z miejscowymi roślinami leczniczymi
różnych prowincji. Około 77 r. n.e. wydał po grecku najważniejsze swe dzieło w 5 księgach.
Przetłumaczone na łacinę, otrzymało nazwę De materia medica (O środkach leczniczych).
Uwzględnił w nim około 600 roślin i leków roślinnych. Książka cieszyła się w Europie dużym
uznaniem i służyła na uczelniach medycznych do XVI w.
Rzymianie niechętnie zajmowali się lecznictwem, zostawiając początkowo tę dziedzinę
wiedzy Grekom i innym cudzoziemcom. W Rzymie uprawiano niektóre rośliny lecznicze w
gospodarstwach rolnych i ogrodach. Znany z surowych obyczajów Katon -Cato Censorius
(około 234 - 149 p.n.e.) w swej pracy De re rustica (O gospodarstwie wiejskim), wspominał o
kilku roślinach leczniczych, jak anyż, kolendra, kozieradka, macierzanka, ruta, granatowce i
orzechy włoskie. Późniejsi autorzy, jak Kolumela -Columella (I w. n.e.), pochodzący z Kadyk-
su w Hiszpanii, wymienili ich po kilkadziesiąt.
W I w. n.e. działał w Rzymie lekarz encyklopedysta Pliniusz Starszy, zmarły w 79 r. w cza-
sie pamiętnego wybuchu Wezuwiusza. Jako lekarz legionowy został odkomenderowany w re-
jon klęski żywiołowej i zmarł z trudów, niosąc pomoc poszkodowanym.
Pliniusz napisał duże dzieło o charakterze encyklopedii przyrodniczej pt. Historiae naturalis
libri XXXVII (Historia naturalna w 37 księgach), w którym omówił około 1000 roślin oraz
wiele zwierząt i minerałów, podając sposoby wykonania leków i ich działanie. Chociaż zawie-
ra ono wiele nie sprawdzonych i bałamutnych informacji, uchodziło w Europie jeszcze pod ko-
niec średniowiecza za niewzruszony autorytet.

63
Okres największego rozkwitu nauk medycznych w Rzymie zakończył Galen (II w. n.e.)
również Grek z pochodzenia. Wprowadził on lub rozpowszechnił wiele nowych postaci leków,
na pamiątkę czego jeden z działów farmacji stosowanej nosi dziś nazwę farmacji galenowej, a
przetwory z surowców roślinnych lub zwierzęcych nazywane są preparatami galenowymi.
Po upadku Rzymu germańskie plemiona Wandalów, Wizygotów i Ostrogotów przez wiele
lat plądrowały i pustoszyły zachodnie prowincje rzymskie, a nawet samą Italię i miasto Rzym.
Mnóstwo bezcennych dzieł naukowych pisarzy starożytnych uległo wtedy zniszczeniu. Po-
czątki średniowiecza nie sprzyjały więc rozwojowi nauk przyrodniczych.
Pewne ożywienie w dziedzinie ziołolecznictwa nastąpiło dopiero od VI w. po powstaniu
klasztorów. Pierwszy klasztor (benedyktynów) zbudowano w 529 r. na górze Monte Cassino.
Przy klasztorach zakładano ogródki, w których uprawiano rośliny lecznicze. Za pośrednictwem
ogródków klasztornych rozpowszechniły się w Europie środkowej, w tym również w Polsce po
przyjęciu chrześcijaństwa, rośliny śródziemnomorskie, które dotąd nie mają nazw rdzennie
polskich, a tylko spolszczone łacińskie. Są to m.in. szałwia (Safoia), tymianek (Thymus), meli-
sa (Melissa), lawenda (Lavanduld), hyzop (Hyssopus), rozmaryn (Rosmarinuś), malwa (Ma-
lva), ruta (Ruta) i kolendra (Coriandrum). Okres powyższy historycy medycyny i farmacji na-
zywają klasztornym. Do najbardziej znanych postaci tego okresu należała św. Hildegarda z
Bingen (1098 - 1179), autorka dzieła Physica oraz Causae et curae, i Albert Wielki (1193 lub
1206 - 1280), który zajmował się m. in. naukami przyrodniczymi i czasem nazywany był Ary-
stotelesem średniowiecza.
W X w. powstała szkoła medyczna w Salerno (Schola Salernitana), którą uważa się za
pierwowzór uniwersytetów. Była szczególnie głośna w okresie wojen krzyżowych, kiedy ryce-
rze wracający z Ziemi Świętej zawijali do Salerno, aby leczyć swoje choroby i rany. Do naj-
wybitniejszych uczonych tej uczelni należał Konstantyn Afrykańczyk (zm. około 1085), rodem
z Kartaginy, podróżnik po Indiach, Persji i Afryce, autor kilku prac, np. Degradibus simpli-
cium, w której wymienił 168 roślin leczniczych i ponad 200 leków. Na wzmiankę zasługuje też
Mikołaj Przełożony - Nicolaus Praepositus, autor opracowanego około 1140 r. niewielkiego
dzieła Antidotarium paruum, które prawie do końca XVI w. odgrywało rolę farmakopei dla
ówczesnych aptek.
Najpopularniejszym dziełem szkoły w Salerno była mała książeczka napisana łacińskim
wierszem pt. Regimen sanitatis Scholae Salernitanae (Przepisy zdrowia Szkoły Salernitań-
skiej), dedykowana ówczesnemu królowi angielskiemu Ryszardowi I Lwie Serce (1157-1199).
Zawiera ona rady dotyczące higieny, dietetyki oraz stosowania ziół leczniczych.
Duże zasługi dla rozwoju ziołolecznictwa mieli Arabowie, którzy od VIII do XII w. utwo-
rzyli prężne państwo, sięgające okresowo od Indii, przez pomocną Afrykę po Pireneje. Wzbo-
gacili oni asortyment leków wieloma roślinnymi surowcami indyjskimi i chińskimi. Wprowa-
dzili też do lecznictwa nowe formy leków, jak syropy, wody aromatyczne, spirytusy lecznicze.
W związku ze znacznym wzbogaceniem asortymentu leków zarysował się wyraźnie podział na
medycynę i farmację. Arabowie wprowadzili w basenie Morza Śródziemnego uprawę niektó-
rych roślin indyjskich i chińskich, jak ryż, trzcina cukrowa i bawełna.
Ogromny wpływ na rozwój ziołolecznictwa miało odkrycie przez Kolumba Ameryki w
1492 r. oraz znalezienie przez Vasco da Gama drogi morskiej do Indii Wschodnich (1498).
Powiększyło to asortyment roślin leczniczych o nowe gatunki. Z Ameryki pochodzą drzewa
chinowe, balsamowe, krzew kokainowy, kakaowiec, ipekakuana,

64
Panacea, córka Asklepiosa, symbolizuje uniwersalny lek na wszystkie choroby (panaceum)

65
wanilia, papryka, senega, ziemniak, kukurydza, tytoń i wiele innych. Odkrycie natomiast drogi
morskiej do Indii ułatwiło import wielu przypraw korzennych i leków azjatyckich oraz spowo-
dowało obniżkę cen powyższych produktów.
Rozpoczęło się naukowe opisywanie nowych roślin i surowców leczniczych, a upowszech-
niony już wtedy wynalazek druku umożliwił popularyzowanie wiedzy o lekach. Mikołaj Mo-
nardes (1493 - 1578), lekarz hiszpański z Sewilli, zajmował się badaniem i opisywaniem su-
rowców leczniczych z Ameryki.
Karol Kluzjusz (1526 - 1609), lekarz i botanik, profesor w Leodium, gdzie gromadził i opi-
sywał rośliny krajowe i egzotyczne, był autorem dzieła Exoticorum libri decem (O surowcach
egzotycznych ksiąg dziesięć). Na uwagę zasługują też inni botanicy i lekarze, jak np. Hieronim
Bock (Tragus, 1498 - 1554), Otto Brunfels (1498 - 1534) i Robert Dodonaeus (1517 - 1588).
W okresie Odrodzenia pojawiły się pierwsze drukowane zielniki o charakterze encyklopedii
zielarskich, odgrywające rolę poradników lekarskich. Około 1481 r. ukazało się w Rzymie
Herbarium, którego autorem był Apuleius Platonicus, a w 1491 r. został wydany w Moguncji
Ortus sanitatis (Ogród zdrowia), który znalazł naśladowców w wielu krajach. Opracowania te
nie były jednak wolne od średniowiecznych przesądów.
Pracami nowatorskimi były herbarze Ottona Brunfelsa z lat 1530 - 1536 i Leonarda Fuchsa
(1543). Wyróżniały się one prawidłowymi opisami roślin leczniczych oraz realistycznymi ry-
cinami, szkicowanymi z natury.
Do najważniejszych opracowań polskich tego typu należały: Herbarz polski Marcina z
Urzędowa, napisany w połowie XVI w., ale wydany drukiem w Krakowie dopiero w 1595 r. w
22 lata po śmierci autora, oraz Zielnik Szymona Syreńskiego (Syreniusza), opublikowany w
1613 r. w Krakowie. Zielnik Syreniusza zawierał opisy 765 roślin i był w owych czasach naj-
obszerniejszym opracowaniem dotyczącym ziołolecznictwa w Europie.
Jan Krzysztof Kluk (1739 - 1796), kanonik z Ciechanowca, pierwszy opisał krytycznie florę
polską w książce Dykcjonarz roślinny. Uwzględnił w tej pracy cechy botaniczne roślin, ich
występowanie oraz własności użytkowe i lecznicze.
W połowie XIX w. wyróżnił się w dziedzinie znajomości i popularyzacji roślin leczniczych
znakomity botanik i lekarz polski, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, Napo-
leon Ignacy Rafał Czerwiakowski (1808 - 1882), autor kilku publikacji i z zakresu botaniki.
Jego książkę Botanika lekarska do wykładów oraz dla użycia lekarzom i aptekarzom (Kraków
1861) można uważać za doskonały na owe czasy podręcznik ziołolecznictwa.
Stosowany niekiedy termin fitoterapia (phytotherapia) pochodzi od słów phyton (roślina) i
therapeuo (leczę) i oznacza leczenie roślinami. Powstał w końcu XIX w. w Niemczech jako
reakcja na żywiołowy rozwój chemii. Rozpowszechnił się po pierwszej wojnie światowej,
szczególnie we Francji, a następnie w innych krajach.
W końcu XIX w. rozpoczął działalność popularyzatorską w dziedzinie zielarstwa i zioło-
lecznictwa farmaceuta polski Jan Biegański (1863-1939), autor kilkunastu książek i wielu arty-
kułów z tej dziedziny. Już w 1894 r. wydał obszerną książkę, doskonale na owe czasy opraco-
waną, pt. Rośliny lekarskie i ich uprawa. Inne jego publikacje, które warto wspomnieć, to: Zio-
ła apteczne (1904), Uprawa roślin lekarskich (1912), Zioła lekarskie jako jedno z naszych bo-
gactw (1918) i Hodowla ziół aptekarskich (1921). W 1924 r. ukazała się książka Nasze zioła
lekarskie. Jej drugie wydanie, o nieco zmienionym tytule i znacznie rozszerzone, Nasze zioła i
leczenie się niemi, pojawiło się w 1931 r., a trzecie w 1939 r. Po wyzwoleniu ukazały się wy-
dania czwarte (1948); piąte (1949) i szóste (1950) z przedmową prof. dr. Jana Muszyńskiego.
Portret J. Biegańskiego

66
Karta tytułowa z Zielnika Sz. Syreniusza z 1613 r.

67
znajduje się na karcie tytułowej innej jego pracy: Hodowla ziół lekarskich, wyd. piąte (1934).
Jeśli chodzi o stosowanie ziół w homeopatii, to najbardziej wnikliwie zajmował się tym dr
med. Henryk Cyrkler. W 1903 r. opublikował Podręcznik do leczenia chorób środkami home-
opatycznemi dla użytku światłej publiczności i lekarzy. Drugie wydanie tej pracy ukazało się w
Warszawie staraniem Apteki Centralnej Homeopatycznej w 1935 r.
Problematyką ziołolecznictwa zajmował się również Augustyn Czarnowski (1861-1935),
stomatolog i homeopata, wydawca pisma „Przewodnik Zdrowia” (1895-1922). W piśmie tym
zamieścił obszerną pracę Zielnik lekarski. Ukazała się ona również w osobnych wydaniach, z
których trzecie opublikowano w 1938 r., już po śmierci autora. Zawiera 18 wielobarwnych ta-
blic roślin leczniczych.
W 1933 r. ukazała się książka dr. med. Jerzego Lypy pt. Phytotherapia. Roślinne środki
lecznicze. Recepty dla lekarzy. Drugie wydanie tej publikacji z 1938 r. zawiera słowo wstępne
prof. Jana Muszyńskiego. W pracy tej dr Lypa pierwszy w Polsce użył wspomnianego wyżej
terminu fitoterapia w pisowni łacińskiej na określenie leczenia preparatami roślinnymi.
W latach trzydziestych dr med. Edward Wasiutyński opracował cykl broszur o różnych gru-
pach chorób i możliwości leczenia ich preparatami roślinnymi. Noszą one ogólny tytuł - Le-
czenie ziołami w opracowaniu dla wszystkich. Ukazały się w 1938 r. przy współpracy mgr. Ja-
na Biegańskiego i obejmują choroby żołądka, wątroby i woreczka żółciowego, nerek, dróg
moczowych, a także gruźlicę, reumatyzm, artretyzm i ischias.
Dr med. Zygmunt Węgliński, były dyrektor szpitala Św. Ducha w Iłży, wydał książkę Mój
system leczenia raka (Ostrowiec Kielecki 1934), w której omówił wiele preparatów roślinnych.
Leonard de Verdmon Jacques, Polak o cudzoziemskim nazwisku, napisał książkę Kuracja
roślinna, której trzecie wydanie ukazało się nakładem M. Arcta w Warszawie w 1936 r.
Dr med. Stanisław Breyer opublikował w latach międzywojennych książkę Lekarz domowy,
nakładem wydawnictwa „Prawda” w Krakowie, bez podania roku druku, w której zalecał wiele
przetworów z roślin leczniczych.
Wybitnym popularyzatorem ziołolecznictwa w Polsce był Jan Kazimierz Muszyński (1884-
1957), profesor farmakognozji i hodowli roślin leczniczych Uniwersytetu Stefana Batorego w
Wilnie oraz UL i AM w Łodzi. Opublikował kilka książek i wiele artykułów z tej dziedziny.
Ziołolecznictwa dotyczy praca Fitoterapia, zawarta w książce Podręczna encyklopedia lekarza
praktyka, t. III, 1938, cz. II - Współczesne metody leczenia. Następne wydania tej pracy uka-
zywały się oddzielnie pt. Ziołolecznictwo i leki roślinne. Fytoterapia (wyd. II 1948, wyd. III
1949, wyd. VI1958). Wspomnieć należy również książki: Uprawa i zbiór roślin leczniczych
(1946) oraz Ziołowa apteczka domowa (1948). Swoją przedmową prof. dr Muszyński opatrzył
kilka publikacji z zakresu ziołolecznictwa innych autorów.
W 1955 r. wydał książkę pt. Zarys fitoterapii (Farmakologia i receptura ziół leczniczych)
farmaceuta Wojciech Roeske, profesor AM i dyrektor Muzeum Farmacji w Krakowie.
W latach 1954 i 1956 ukazała się praca zbiorowa Vademecum fitoterapii. Opracowaniem
kierował zespół redakcyjny w składzie: prof. dr Jan Muszyński, dr Marian Górski, dr Henryk
Kałużyński i Zbigniew Połomski. Autorami poszczególnych rozdziałów byli: dr Lucjan Do-
browolski, dr Michał Dudzicz, dr Marian Górski, dr Henryk Kałużyński, dr Adam Kazior, dr
Aleksander Ożarowski, dr. Michalina Skwarska i dr August Szozda.

68
Wspomnieć należy również wydaną dwukrotnie w 1956 r. książkę Poradnik zbieracza ziół,
którą opracowali inż. Jadwiga Kwaśniewska, mgr Józef Skulimowski i inż. Helena Tumiło-
wicz. Książka, prócz dużego zasobu wiadomości dla zbieracza i barwnych ilustracji, zawiera
ogólne wskazania dotyczące zastosowania wielu surowców w lecznictwie.
W 1960 r. ukazała się niewielka książka Zioła lecznicze. Zbiór i stosowanie, opracowana
przez dr. farm. Barbarę Kuźnicką i lek. med. Artura Dziaka. Następne kolejne wydania tej pra-
cy pojawiły się w latach 1963 i 1967. W wydaniu IV (1970) i V (1972) jako autorki wystąpiły
doc. dr Barbara Kuźnicką i mgr farm. Maria Dziak. Wymienione wyżej autorki opublikowały
w 1977 r. książkę Zioła i ich stosowanie. Historia i współczesność, stanowiącą kontynuację
poprzedniej pracy. Drugie jej wydanie ukazało się w 1979 r.
Dr farm. Czesław Bańkowski i dr farm. Eugeniusz Kuźniewski opublikowali w latach 1976
(wyd. I) i 1980 (wyd. II) pracę Ziołolecznictwo ludowe.
Największym i najbardziej szczegółowym wydawnictwem polskim z omawianego cyklu jest
Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy, opracowane przez zespół pod redakcją doc. dr. hab.
farm. Aleksandra Ożarowskiego. Praca powyższa miała cztery kolejne wydania (1976,1980,
1982 oraz 1983). Ze względu na dużą objętość materiału książka nie zawiera ilustracji roślin.
Franciszkanin Czesław Andrzej Klimuszko (1895-1980), znany w Polsce z uzdolnień parap-
sychologicznych, zajmował się również ziołolecznictwem. Napisał książkę Powrót do ziół,
wydaną staraniem Wielkopolskiego Stowarzyszenia Różdżkarzy (Poznań 1980).
Prof. dr Irena Turowska, doc. dr Jan Kozłowski i prof. dr Leszek Golcz wydali książkę Za-
rys zielarstwa - problemy współczesne (Warszawa 1980), w której zwrócili szczególną uwagę
na zawartość związków czynnych w surowcach roślinnych.
Prof. dr Antonina Rumińska opublikowała książkę Rośliny lecznicze - podstawy biologii i
agrotechniki (Warszawa 1981). Ta bardzo wartościowa praca przeznaczona jest przede
wszystkim dla plantatorów i agrobiologów, zawiera jednak również informacje o zastosowaniu
omawianych roślin w lecznictwie.
Dr farm. Eugeniusz Kuźniewski i dr med. Janina Augustyn-Puziewicz wydali w 1984 r.
książkę Przewodnik ziołolecznictwa ludowego.
ZBIÓR, SUSZENIE I PRZECHOWYWANIE SUROW-
CÓW ZIELARSKICH
Aby surowiec zielarski odpowiadał stawianym mu wymaganiom, powinien być zebrany we
właściwym terminie, odpowiednio wysuszony i prawidłowo przechowywany. Podstawowym
warunkiem, od którego zależy jakość każdego surowca, jest przeprowadzenie zbioru we wła-
ściwym czasie. Powinien on być wykonany w momencie największego nagromadzenia w ro-
ślinie związków czynnych, od których zależy działanie farmakologiczne surowca. Okres zbioru
jest różny dla poszczególnych grup surowców, ale nawet w obrębie grupy mogą występować
dość duże różnice w czasie.
Korę (Cortex) zbiera się zwykle wczesną wiosną, kiedy można ją łatwo zdjąć z drewna. W
naszych bowiem warunkach klimatycznych w okresie wiosennym rozpoczyna się intensywny
wzrost roślin i między korą a drewnem powstaje warstwa młodych, cienkościennych komórek
twórczych, luźno z nimi złączona, co ułatwia oderwanie kory. Termin zbioru zależy w tym
przypadku od rozpoczęcia wegetacji przez poszczególne gatunki roślin. Najwcześniej można u
nas zdejmować korę wierzby, a najpóźniej korę dębu.
Korę zbiera się z gałązek młodych, od 2- do 4-letnich, zdrowych, gładkich, wyłącznie z ga-
łęzi ściętych. Kora z gałązek starszych jest z reguły uboższa w związki czynne. Do zdejmowa-
nia kory używa się noży ze stali nierdzewnej, gdyż garbniki zawarte w korze reagują z żelazem
stali zwykłej, powodując ciemne zabarwienie surowca. Nie zbiera się kory przez zestrugiwanie
jej nożem, ponieważ otrzymany surowiec zanieczyszczony jest drewnem.
Korzenie (Radix) i kłącza (Rhizoma) zbiera się przeważnie w okresie spoczynku, już po
utracie części nadziemnych, kiedy w organach podziemnych rośliny zgromadziły największą
ilość związków czynnych, najczęściej późną jesienią lub zimą, o ile pozwalają na to warunki
atmosferyczne. Można też zbierać je bardzo wczesną wiosną, zanim rośliny zaczną wypusz-
czać nowe pędy, gdyż później zawartość składników czynnych zaczyna wyraźnie się zmniej-
szać. Czasem, jak w przypadku kozłka, zbiera się korzenie i kłącza wiosną przed okresem za-
kwitania, ponieważ wtedy właśnie zawartość związków-czynnych jest największa.
Kwiat (Flos), koszyczek (Anthodium) i kwiatostan (Inflorescentia), należy zbierać w po-
czątkach zakwitania, czasem, jak w przypadku dziewanny, w pełni kwitnienia, kiedy kwiaty są
w początkowym stadium przekwitania i korony łatwo się dają odrywać. Nigdy jednak nie zry-
wa się kwiatów już przekwitłych. Zdejmuje się kwiaty bardzo delikatnie i układa lekko w ko-
szykach, gdyż zgniecione łatwo ciemnieją i tracą wartość.
Ziele (Herba) zbiera się przeważnie w okresie, kiedy roślina rozpoczyna kwitnienie, gdyż
wszystkie jej części zawierają wówczas najwięcej związków czynnych. Ponadto

70
łodyga nie jest wtedy jeszcze zdrewniała i daje się wykorzystać na równi z liśćmi. Czasem, jak
w przypadku lobelii, zbiera się ziele w okresie przekwitania i owocowania. Zasada powyższa
nie odnosi się do skrzypu, ponieważ roślina ta nigdy kwiatów nie wytwarza.
Owoce (Fructus) soczyste zbiera się do suszenia dojrzałe, gdy mają już prawidłową barwę,
ale są jeszcze jędrne i twardawe. Owoce przejrzałe sklejają się w czasie suszenia i dają suro-
wiec niepełnowartościowy. Można stosować je tylko do natychmiastowego przerobu w stanie
świeżym, np. na syrop.
Owoce suche oraz nasiona (Semen) należy zbierać, kiedy już dojrzewają, ale się jeszcze nie
osypują. W przypadku owoców i nasion nierównomiernie dojrzewających i osypujących się nie
należy czekać na dojrzewanie wszystkich, lecz zebrać, kiedy dojrzała większość owoców lub
nasion. Najczęściej ścina się całe łodygi z owocostanami, suszy na wolnym powietrzu i omła-
ca.
Pączki (Gemmae) zbiera się pod koniec zimy lub bardzo wczesną wiosną, kiedy zaznaczają
się w nich pewne procesy wzrostowe, przejawiające się pęcznieniem, ale gdy one jeszcze nie
pękają.
Ważną jest również sprawą wybór dnia, a nawet godziny zbioru, gdyż światło słoneczne ma
zasadniczy wpływ na syntezę i zawartość związków czynnych. Z tego powodu części nad-
ziemne większości roślin zbiera się w dni pogodne w porze największego nasłonecznienia
(około południa). Kwiaty szybko przekwitające, np. dziewanny, zbiera się codziennie, a cza-
sem dwukrotnie w ciągu dnia.
Okres suszenia powinien być możliwie najkrótszy, gdyż w czasie więdnięcia następuje po-
wolny rozkład związków czynnych. Z tego powodu części nadziemne roślin powinny być w
momencie zbioru suche. Nie należy ich zbierać w dni deszczowe, lecz w czasie słonecznej po-
gody - dopiero po dokładnym obeschnięciu rosy i przed jej wieczornym opadnięciem. Tylko
niektóre surowce łatwo osypujące się, jak zarodniki widłaka lub owoc kminku, należy zbierać
z rosą rano i wieczorem bądź w dni pochmurne.
Mniej wrażliwe na wilgoć są części podziemne roślin, jak korzenie i kłącza, można je więc
zbierać nawet w dni deszczowe, ale tylko wtedy, gdy mają być suszone w suszarniach ogrze-
wanych.
Nie należy nigdy zbierać roślin leczniczych w miejscach skażonych, wzdłuż dróg, na nasy-
pach kolejowych i w pobliżu zakładów przemysłowych, ponieważ zawierają one szkodliwe
związki ołowiu lub inne substancje emitowane w powietrze ze spalinami.
Zebrany surowiec sortuje się niezwłocznie, odrzuca zanieczyszczenia i okazy z objawami
chorobowymi, uszkodzone przez szkodniki, fragmenty zbrunatniałe, zdrewniałe, usychające
lub już obumarłe. Korzenie i kłącza otrząsa się z resztek ziemi i piasku, następnie szybko myje
w wodzie bieżącej, osusza w przewiewie rozłożone cienką warstwą i odrzuca wszelkie niepo-
trzebne części, jak resztki łodyg. Niektóre koruje się przed suszeniem nierdzewnym nożem, np.
korzeń lukrecji. Grubsze korzenie tnie się podłużnie dla ułatwienia suszenia i niezwłocznie
rozkłada w suszarni na półkach.
Części nadziemne roślin, jak liście, kwiaty i ziele, zbierane w okresie wiosenno-letnim pod-
czas suchej i ciepłej pogody, suszy się przeważnie w warunkach naturalnych w miejscach za-
cienionych i przewiewnych, rozłożone cienką warstwą na półkach pokrytych papierem. Unika
się bezpośredniego dostępu światła słonecznego, które niszczy barwniki i związki czynne su-
rowca. Szczególnie wrażliwe są kwiaty, liście i ziela. Można natomiast suszyć na świetle ko-
rzenie, kory i kłącza.
Niektóre kwiaty, np. chabru, liście bobrka czy ziele konwalii trudno wysychają w

71
warunkach naturalnych i wymagają suszarni ogrzewanej. Konieczna jest ona również do su-
szenia wszelkich surowców zbieranych latem w czasie pogody zimnej i deszczowej.
Surowce soczyste, jak owoce borówki czernicy, maliny, bzu czarnego i szakłaku, wymagają
suszarni ogrzewanej. Również korzenie i kłącza zbierane późną jesienią lub wczesną wiosną, w
okresie wilgotnym i chłodnym, oraz surowce zbierane zimą, jak ziele jemioły, należy suszyć w
suszarni ogrzewanej. Temperatura stosowana w suszarniach ogrzewanych wynosi 30-60° C.
Przy surowcach zawierających olejki eteryczne nie należy przekraczać 35°C. Dla przyśpiesze-
nia suszenia niezbędny jest przewiew powietrza, który jednak przy surowcach olejkowych nie
powinien być zbyt silny.
Należy pamiętać, że w czasie suszenia nie wszystkie części surowca wysychają równomier-
nie. W zielu długo pozostają wilgotne łodygi, a w liściach ogonki. Takie niedokładnie wysu-
szone elementy łatwo pleśnieją w czasie przechowywania i powodują zniszczenie surowca.
Wysuszony surowiec przechowuje się w szczelnych opakowaniach papierowych lub płó-
ciennych, blaszankach albo słoikach szklanych w miejscach suchych i możliwie chłodnych,
zabezpieczone przed dostępem światła. Niektóre surowce, zwłaszcza korzenie i kłącza, należy
chronić przed owadami oraz gryzoniami. Te ostatnie lubią szczególnie owoc anyżu. Korzeń
waleriany natomiast stanowi przynętę dla kotów.
Większość surowców zielarskich należy wymieniać corocznie. Jednym z wyjątków jest kora
kruszyny, która nadaje się do użytku dopiero po rocznym okresie przechowywania, gdyż w
przeciwnym razie działa wymiotnie.
PODSTAWOWE ZWIĄZKI CZYNNE
W ROŚLINACH LECZNICZYCH
Na kuli ziemskiej występuje około 450000 roślin wyższych, lecz tylko 10-15% tej liczby
zostało mniej lub bardziej dokładnie zbadanych chemicznie i farmakologicznie. Wśród tych ro-
ślin znajduje się 20000 uznanych w różnych krajach za lecznicze, tymczasem zaledwie 1884
zostało zamieszczonych w oficjalnych lekospisach. W Polsce znajduje się około 230 roślin
uznanych za lecznicze.
Wartość lecznicza roślin zależy wyłącznie od obecności określonych związków chemicz-
nych, nazywanych umownie substancjami lub związkami czynnymi, o potwierdzonym działa-
niu fizjologicznym. Badania nad składem chemicznym roślin rozpoczęło się 180 lat temu, gdy
w 1804 r. Serturner wykrył morfinę w opium. Od tego czasu wyizolowano co najmniej 100000
różnych związków roślinnych i znaczną ich część zbadano farmakologicznie. Okazało się rów-
nież, że wiele z tych związków ma swoje odpowiedniki lub analogi u ludzi lub zwierząt, np.
cholina, cholesterol, progesteron, histamina, acetylocholina i kwas moczowy. Tym samym zo-
stało potwierdzone dawno już głoszone przypuszczenie o bliskim pokrewieństwie światów
zwierzęcego i roślinnego, wywodzących się ze wspólnego prapoczątku w łańcuchu wielowie-
kowej ewolucji.
Znajomość roślinnych związków czynnych i ich własności farmakologicznych jest kluczem
do nowoczesnego ziołolecznictwa, w którym pierwotne doświadczalne wiadomości znalazły
potwierdzenie i rozszerzenie w badaniach naukowych. Obecnie już w pełni świadomie stosuje
się rośliny lecznicze i racjonalniej, niż dawniej, wykorzystuje się ich wartości terapeutyczne.
W rozdziale tym zostały omówione tylko niektóre ważniejsze grupy związków czynnych, a
zamieszczone wzory chemiczne zorientują czytelnika w bogactwie ich struktur.
Związki cukrowe. Rośliny posiadające chlorofi1 mogą syntetyzować z najprostszych
składników, tj. dwutlenku węgla i wody, związki zwane
węglowodanami. Najpierw powstają cukry proste, wśród
których najważniejsze są glukoza i fruktoza, następnie
łączą się one po dwa i tworzą dwucukry (np. sacharozę,
czyli cukier, którym słodzimy), dalej dołączając po
jednym cukrze prostym tworzą trójcukry (np. rafinozę),
czterocukry (np. stachyozę), aż wreszcie otrzymuje się
wielocukry o różnej budowie, konsystencji,
właściwościach fizycznych i użyteczności dla człowieka.
Najbardziej znanym wielocukrem jest skrobia złożona z
licznych drobin glukozy, nierozpuszczalna w wodzie, lecz
w niej pęczniejąca, spożywana np. w postaci mąki,
ziemniaków lub różnych produktów z nich otrzy-

73
mywanych. Następnym wielocukrem jest inulina, złożona z drobin fruktozy, występująca np.
w korzeniach mniszka lekarskiego, perzu i omanu. Nie ma ona znaczenia dla człowieka, gdyż
nie jest hydrolizowana w przewodzie pokarmowym, ma natomiast znaczenie dla zwierząt tra-
wożernych. Innymi wielocukrami są śluzy roślinne, zawarte np. w korzeniach prawoślazu, na-
sionach lnu i kwiatach ślazu, gumy roślinne, jak np. guma akacjowa, oraz pektyny. Bardzo
ważnym wielocukrem jest celuloza, zbudowana tak jak skrobia jedynie z drobin glukozy, bę-
dąca podstawowym materiałem, z którego rośliny budują własne błony komórkowe (stąd na-
zwa błonnik). Zarówno organizm ludzki, jak i zwierząt mięsożernych nie trawią celulozy.
Zdolność tę mają zwierzęta trawożerne, termity i liczne owady.
Glikozydy. Powstałe w procesie fotosyntezy cukry proste, zawierające w swej drobinie 5
atomów węgla (tzw. pentozy, np. arabinoza) lub 6 atomów węgla (tzw. heksozy, np. glukoza),
mają zdolność wiązania się z licznymi i bardzo różnorodnymi strukturami chemicznymi, które
znajdują się w komórkach roślinnych. Utworzone w ten sposób związki zwane są glikozydami
lub heterozydami. Składają się z części cukrowej (tzw. glikonu) oraz z części nie cukrowej
(tzw. aglikonu), która może być flawonoidem, antocyjanem, kumaryną, trójterpenem, sterolem
lub innym związkiem. Pod wpływem specyficznych
enzymów, zawartych w soku komórkowym niektórych
roślin lub w przewodzie pokarmowym ludzi i zwierząt,
następuje rozpad tych związków (tzw. hydroliza
enzymatyczna) na części składowe. Wolne aglikony są
łatwiej resorbowane, przedostają się do krwiobiegu i
wywierają działanie zależne w dużym stopniu od ich
budowy. Liczne glikozydy stanowią grupę związków
czynnych warunkujących lecznicze znaczenie wielu
roślin. Przykładowo można wymienić: glikozydy
kardenolidowe (np. digoksynę) lub bufadienolidowe (np.
scylaren) działające na mięsień sercowy; antraglikozydy,
znajdujące się m.in. w aloesie, rzewieniu i kruszynie,
które mają właściwości przeczyszczające; glikozydy
antocyjanowe, występujące np. w owocach czarnej
porzeczki, wiśni, borówki czernicy i burakach ćwikłowych, wzmacniają naczynia włosowate,
poprawiają wzrok i biorą udział w wielu reakcjach oksydo-redukcyjnych, zachodzących w or-
ganizmie człowieka. Do grupy glikozydów roślinnych zalicza się też glikozydy saponinowe,
goryczowe, irydoidowe, fenolowe, cyjanogenne, alkaloidowe, inaczej glikoalkaloidy, oraz in-
ne.
Alkaloidy. Stanowią bardzo ważną i liczną grupę związków
zawierających w swej cząsteczce jeden lub więcej atomów azotu,
nadających im charakter mniej lub bardziej zasadowy. Alkaloidy te
łatwo łączą się z występującymi w soku komórkowym kwasami
organicznymi i tworzą sole rozpuszczalne w środowisku wodnym.
Na organizm ludzi i zwierząt wywierają różne działania, często
bardzo silne, a nawet gwałtowne (np. kurara, strychnina,
akonityna), stąd od dawna znane jest stosowanie ich jako trucizn, a
później jako leków. Spośród wielu grup alkaloidów należy
wymienić przede wszystkim te, które mają największe znaczenie w
nowo czesnym lecznictwie.

74
Alkaloidy tropanowe (np. atropina, skopolamina) występują w bieluniu, pokrzyku, lulku i
działają m.in. rozkurczowo na mięśnie gładkie, rozszerzają źrenicę oka, hamują też wydziela-
nie potu, śluzu, śliny. Alkaloidy izochinolinowe (np. papaweryna) występują m.in. w maku,
glistniku, dymnicy i berberysie, działają przeciwbólowe i rozkurczowo, a pochodne fenantrenu
(morfina) wywołują błogostan, uzależnienie i narkomanię. Alkaloidy indolowe mają nie mniej
ważne znaczenie. Występują w sporyszu (np. ergotamina, ergometryna) i powodują skurcz
większych naczyń krwionośnych oraz macicy. Znajdują się też w korzeniu rauwolfii (np. re-
zerpina) i obniżają ciśnienie krwi oraz działają uspokajająco lub (jak ajmalina) przywracają
właściwy rytm serca. Ponadto obecne są w barwinku różyczkowym (np. winblastyna, winkry-
styna) i działają przeciw-białaczkowo. Spośród innych grup należy wymienić alkaloidy pury-
nowe (jak kofeina, teobromina), alkaloidy pirydynowe i piperydynowe (jak nikotyna, lobelina),
alkaloidy sterolowe (jak solanina), alkaloidy chinolinowe (jak chinina, chinidyna) oraz alkalo-
idy pirolizydynowe (jak laziokarpina), znalezione ostatnio w żywokoście, podbiale i ostrzeniu
pospolitym.
Garbniki. Jest to duża grupa związków o charakterze wielofenoli, łatwo rozpuszczalnych w
wodzie, tworzących trwałe połączenia z białkami, alkaloidami, metalami ciężkimi (np. z żela-
zem). Dzielą się na garbniki hydrolizujące, jak np. tanina, oraz na garbniki skondensowane, nie
ulegające rozpadowi. Występują w bardzo licznych
roślinach, lecz szczególnie dużo jest ich w dębie,
rdeście wężowniku, pięciorniku, borówce czernicy,
orzechu włoskim, wierzbie, herbacie. Wodne
stężone roztwory garbników są stosowane w
garbarstwie, ponieważ surową skórę czynią
nieprzepuszczalną dla wody, natomiast dla celów
leczniczych stosuje się rozcieńczone roztwory
garbników, chodzi bowiem tylko o
powierzchniowe ich działanie. Przyjęte doustnie,
stykają się z błoną śluzową i wywierają efekt
ściągający, hamują jej przepuszczalność, są więc
przydatne w biegunce, zapobiegają
mikrokrwawieniom z uszkodzonych naczyń
włosowatych, unieczynniają też bakterie i ich
toksyny. Używane zewnętrznie na skórę, również uszkodzoną (np. czyraki, rany, oparzenia),
działają analogicznie. Stosowane jednak przez dłuższy czas (np. częste picie mocnej herbaty),
utrudniają wchłanianie witamin, soli mineralnych i wielu związków pokrewnych.
Antrazwiązki. Są pochodnymi antracenu, mają jedną lub kilka grup hydroksylowych i czę-
sto tworzą połączenia z prostymi cukrami. Jest to liczna grupa o zdolności łączenia się po dwa
związki i tworzenia tzw. dimerów oraz mająca łatwość
szybkiego i stopniowego utleniania się, powodującego
zmniejszenie aktywności fizjologicznej. Antrazwiązki
występują m.in. w rzewieniu, strączyńcu, aloesie i
kruszynie (np. glukofrangulina A). Wyciągi tych roślin,
przyjęte doustnie, działają po kilku godzinach
przeczyszczające, gdyż zawarte w nich antrazwiązki
drażnią silnie jelito grube, zapoczątkowują lub
wzmagają ruchy perystaltyczne i tym samym
przeciwdziałają zaparciom. Zbyt długotrwałe jednak sto-

75
sowanie ich jest niekorzystne, ponieważ następuje przekrwienie jelit i narządów miednicy ma-
łej u kobiet, grożące krwawieniami i poronieniem.
Saponiny. Związki zwane saponinami mają właściwość obniżania napięcia powierzchnio-
wego cieczy, jak również pienienia, a w zetknięciu z krwią - zdolność rozpuszczania czerwo-
nych krwinek. Pod względem chemicznym saponiny zalicza się do glikozydów, mających
część cukrową złożoną z 1 - 9 drobin cukrów prostych (np. glukozy, ramnozy), oraz część nie
cukrową, którą jest związek sterolowy lub trójterpenowy. Saponiny sterolowe występują m.in.
w naparstnicy purpurowej i wełnistej, kozieradce, konwalii i w niektórych roślinach egzotycz-
nych, natomiast saponiny trój-

terpenowe w kasztanowcu, lukrecji, mydlnicy, pierwiosnku, połoniczniku, nagietku, łyszczcu


wiechowatym (gipsozyd A) i innych. Wyciągi z surowców zawierających saponiny, bez
względu na to, czy są typu sterolowego czy też trójterpenowego, znalazły zastosowanie w
lecznictwie jako wykrztuśne. Drażnią one łagodnie błonę śluzową jamy ustnej i gardła, wzma-
gają ruchy nabłonka rzęskowego, zwiększają czynność wydzielniczą błony śluzowej i wyzwa-
lają odruch wykrztuśny. Saponiny nie wchłaniają się w przewodzie pokarmowym i są związ-
kami w pełni bezpiecznymi, jeżeli nie zetkną się z uszkodzonymi naczyniami włosowatymi
(np. w chorobie wrzodowej żołądka lub dwunastnicy), gdyż wówczas hemolizują czerwone
krwinki, przedostają się do krwiobiegu i wywołują zatrucie.
Flawonoidy. Stanowią bardzo liczną grupę związków obejmującą różne typy i występującą
w wielu roślinach. Wszystkie flawonoidy mają barwę żółtą i są pochodnymi γ-pironu, a część z
nich jest związana z cukrami prostymi, tworząc grupę glikozydów flawonowych. Pomimo dość
jednolitej budowy chemicznej ich właściwości farmakologiczne, jak również zastosowanie te-
rapeutyczne, są bardzo zróżnicowane. Niewielka grupa tych związków, zwana bioflawonoida-
mi (np. rutyna, kwercetyna, hesperydyna), wykazuje właściwości witaminy P, zwiększającej
elastyczność oraz zmniejszającej łamliwość naczyń
krwionośnych, zwłaszcza znajdujących się w mózgu.
Bioflawonoidy występują w owocach cytrusowych,
perełkowcu japońskim, rucie, fiołku trójbarwnym,
gryce i wielu innych. Inna grupa związków
flawonoidowych (np. hiperozyd, kemferol) zwiększa
wydalanie moczu i jest stosowana nie tylko w
przewlekłych stanach zapalnych nerek, lecz także
pomocniczo w gośćcu stawowym i mięśniowym,
otyłości i nadciśnieniu tętniczym, związki te występują
m.in. w brzozie, skrzypie, rdeście ptasim i bzie czar-
nym. Niektóre flawonoidy

76
(np. likwirytyna) mają właściwości rozkurczowe, działając na mięśnie gładkie, zwłaszcza
przewodu pokarmowego i dróg żółciowych, a nawet wybiórczo na naczynia wieńcowe serca
(np. witeksyna). Inne flawonoidy działają także przeciwzapalnie (np. taksyfolina), przeciw-
grzybiczo (np. pinocembryna), przeciwobrzękowo (np. diosmina), estrogennie (np. genisteina).
Omawiana grupa związków flawonoidowych występuje w wielu owocach, warzywach i
oczywiście w roślinach leczniczych; ma ważne znaczenie w utrzymywaniu w organizmie ko-
niecznej równowagi chemicznej i fizjologicznej.
Antocyjany. Są to związki najbardziej spokrewnione z flawonoidami. W postaci glikozy-
dów występują rozpuszczone w soku komórkowym wielu kwiatów owoców, nadając im barwy
od ciemnoniebieskiej i fioletowej do czerwonej i
różowej.
Najczęściej spotykane antocyjany (np. cyjanina,
malwina) znajdują się w buraku ćwikłowym, bzie
czarnym, borówce czernicy, malwie, wiśniach i
innych. Działają analogicznie do bioflawonoidów na
naczynia włosowate, poprawiają też ostrość widzenia
i biorą aktywny udział w przemianach utleniająco-
redukcyjnych, zachodzących w organizmie
człowieka.
Kumaryny. Tworzą grupę związków pochodnych α-pironu, są zbliżone strukturalnie do
flawonoidów, a wiele z nich występuje jako glikozydy. Najczęściej spotykane kumaryny (np.
umbeliferon, eskuletyna, herniaryna) znajdują się w licznych powszechnie znanych roślinach -
rumianku, połoniczniku, kasztanowcu, jesionie i innych. Działają one rozkurczowo na mięśnie
gładkie, niekiedy uspokajająco na ośrodkowy układ nerwowy, a
także słabo moczopędnie. Związki należące do podgrupy
furanokumaryn (np. psoralen, ksantotoksyna, bergapten), sto-
sowane zewnętrznie i wewnętrznie, uczulają organizm na
działanie promieni nadfioletowych (słonecznych), dlatego
znalazły zastosowanie w leczeniu bielactwa ;i (utrata pigmentu
skóry), a ostatnio także w łuszczycy. Wśród związków z
podgrupy piranokumaryn niektóre (np. wisnadyna) rozszerzają
naczynia wieńcowe serca, mają również wpływ rozkurczowy na
mięśnie gładkie oskrzeli i przewodu pokarmowego, natomiast
dwukumarol, występujący w nostrzyku, jest anty witaminą K i powoduje zahamowanie krze-
pliwości krwi.
Olejki eteryczne. Są to płynne mieszaniny, liczące nawet do 150 związków, charakteryzu-
jące się tym, że są lotne, nie rozpuszczają się w wodzie i mają określony zapach. Występują we
wszystkich częściach roślin, owocach, liściach i organach podziemnych, a nawet w pniu drzew
(np. sosny, kamforowca). Ilości olejków znajdujących się w roślinach
wahają się w szerokich granicach, np. płatki róż zawierają około 0,0035%
olejku, rumianek ma prawie 0,3%, a kminek do 7,0%. Związki wchodzące
w skład olejków eterycznych są liczne i różnorodne. Spośród nich kilka
najważniejszych grup to: terpeny (np. pinen w olejku sosnowym),
alkohole (np. linalol w kolendrze), estry (np. octan linalilu w lawendzie),
fenole (np. eugenol w goździkach), etery (np. anetol w owocach anyżu).
Niekiedy niektóre składniki gromadzą się w olejkach w tak dużej ilości, że
krystalizują w nich (np. kamfora, mentol, tymol) i mogą być łatwo otrzy-
mywane bezpośrednio lub przez wymrażanie olejku. W skali
przemysłowej olejki eteryczne z roślin otrzymuje się

77
przeważnie przez destylację z parą wodną lub użycie rozpuszczalników organicznych. Wielkie
ilości olejków zużywa przemysł perfumeryjny, mydlarski, chemii gospodarczej, znacznie
mniejsze - przemysł spożywczy, a bardzo małe - lecznictwo. Jednak w ziołolecznictwie przypi-
suje się duże znaczenie roślinom zawierającym olejki i nawet określa się najmniejszą dopusz-
czalną zawartość. Tak jak różny jest skład chemiczny olejków, tak zróżnicowane są ich wła-
ściwości fizjologiczne i tym samym zastosowanie lecznicze roślin olejkowych. Wymienić tu
należy najważniejsze działania: moczopędne (np. jałowiec, pietruszka), wykrztuśne (np. ty-
mianek, anyż), żółciopędne (np. mięta), rozkurczowe (np. rumianek), uspokajające (np. Wale-
riana), przeciwzapalne (np. krwawnik), robakobójcze (np. wrotycz), bakteriobójcze (np. la-
wenda), drażniące skórę (np. gorczyca czarna). Najtrwalszymi przetworami sporządzanymi z
roślin olejkowych są wyciągi alkoholowe (np. nalewka, intrakt), ponieważ olejki są dobrze w
nich rozpuszczalne, ewentualnie są to sproszkowane rośliny przyjmowane bezpośrednio doust-
nie lub w postaci powidełek. W wyciągach wodnych (jak napar, odwar) olejków jest bardzo
mało albo w ogóle ich nie ma.
W roślinach leczniczych występuje ponadto wiele innych grup związków, które tylko będą
wspomniane. Są to kwasy organiczne (np. kwas cytrynowy), a wśród nich kwas askorbowy
(askorbinowy), który jest powszechnie znaną przeciwszkorbutową witaminą C, szczególnie ob-
ficie występującą w owocach dzikiej róży, rokitnika, papryki,
porzeczki i innych.
Tłuszcze, czyli połączenia gliceryny z kwasami tłuszczowymi,
znajdują się w wielu nasionach, np. soi, rzepaku, maku, sezamu, lecz
największą wartość leczniczą mają oleje zawierające nienasycone
kwasy tłuszczowe (np. kwasy linolowy, linolenowy) i dlatego zostały
uznane za witaminę F, wpływającą korzystnie na odporność i
elastyczność skóry u ludzi.
W naturalnych tłuszczach roślinnych, nie poddanych procesowi
rafinacji, znajdują się rozpuszczone, cenne dla ludzi fitosterole (np.
sytosterol) o właściwościach przeciwmiażdżycowych wskutek
zdolności obniżania poziomu cholesterolu we krwi. Ponadto grupa witamin E, czyli tokoferoli,
które zapobiegają tworzeniu się szkodliwych nadtlenków, wykazują korzystny wpływ na pracę
mięśni prążkowanych, ścian naczyń krwionośnych i zapobiegają groźbie powstawania zakrze-
pów.
Związki zwane glukozynolatami są połączeniami glukozy ze związkami zawierającymi
siarkę (np. synigryna z nasion gorczycy czarnej) i pod działaniem specyficznego enzymu miro-
zynazy, znajdującego się w osobnych komórkach, rozpadają się, wytwarzając lotne i o silnym
zapachu siarkowym tzw. olejki gorczyczne. Działają one silnie bakteriobójczo i grzybobójczo,
drażnią skórę, powodują jej przekrwienie i są stosowane zewnętrznie w nerwobólach i bólach
gośćcowych.
W roślinach leczniczych znajduje się także wiele witamin oraz soli mineralnych, m.in. tak
ważne dla człowieka żelazo (np. w pokrzywie), jod (np. w morszczynie pęcherzykowatym),
cynk (np. w nasionach dyni), krzem (np. w zielu skrzypu).
Wszystkie wymienione związki są fizjologicznie czynne, zostały zbadane farmakologicznie,
poznano ich znaczenie dla człowieka, efekty terapeutyczne, jakie wywołują, oraz objawy nie-
pożądane w przypadku przedawkowania. Obecność tych związków w roślinach i w odpowied-
niej ilości jest podstawą, by uznać je za lecznicze i stosować. Wiele związków roślinnych zo-
stało wyizolowanych w stanie czystym i weszło do zestawu leków nowoczesnej medycyny, jak
np. kodeina, chinina, papaweryna, digoksyna, winblastyna, ergotamina, rezerpina, kofeina,
dwukumarol i rutyna.
MONOGRAFIE ROŚLIN LECZNICZYCH

1. ALOES DRZEWIASTY
Aloe arborescens Mili.

Jest to zawsze zielona roślina o charakterze drzewiastego sukulenta, należąca do rodziny Li-
liowatych (Liliaceae), występująca na ubogich w wodę, piaszczystych i kamienistych terenach
wschodniej i południowej Afryki oraz na Półwyspie Arabskim. Uprawiana jest w wielu krajach
o klimacie gorącym, natomiast w krajach strefy umiarkowanej, m.in. w Polsce, hoduje się ją
jako roślinę pokojową i szklarniową.
Aloes drzewiasty osiąga w stanie naturalnym wysokość do 5 m, ale hodowany w Polsce i
krajach sąsiednich nie przekracza 1 m wysokości. Wytwarza silne, rozgałęzione, cylindryczne
korzenie, z których wyrasta prosta łodyga rozgałęziająca się w części górnej, a w dolnej pokry-
ta bliznami po zmarniałych liściach. U podstawy łodygi wyrasta nieraz po kilka odrostów, słu-
żących do wegetatywnego rozmnażania rośliny. Liście łodygowe, obejmujące pochwiasto ło-
dygę, mają kształt mieczowaty, górną stronę nieznacznie wklęsłą, dolną nieco wypukłą i małe
ostre kolce na brzegach. Liście są mięsiste, zielone, pokryte woskowym nalotem. W warun-
kach uprawy domowej aloes tylko wyjątkowo wykształca pęd kwiatowy zakończony gronia-
stym kwiatostanem z licznymi drobnymi kwiatami na krótkich szypułkach z zielonymi przy-
listkami i pomarańczowymi płatkami. Nasion w Polsce nie wydaje.
Surowiec. Do celów farmaceutycznych i doraźnego użytku domowego obrywa się liście
wraz z obejmującymi łodygę pochwami, lecz nie ścina się nożem, i otrzymuje świeży liść alo-
esu - Folium Aloe recens. Surowiec powinien pochodzić z roślin co najmniej trzyletnich i
przed dalszym użyciem być przechowywany w lodówce 10-15 dni. Służy do fabrycznego prze-
robu na płynne lub stałe preparaty doustne, roztwory iniekcyjne i różnej postaci preparaty do
użytku zewnętrznego, a także do sporządzania prostych wyciągów w warunkach domowych.
Do tych celów nadają się też liście innych pokrewnych gatunków: Aloe ferox L., Aloe africana
Mili., i wielu roślin drzewiastych, występujących w stanie naturalnym w Afryce Południowej.
W kraju macierzystym otrzymuje się z nich sok zagęszczony do konsystencji stałej o nazwie
handlowej Cap-Aloe, działający silnie przeczyszczające. Taki sam sok o nazwie Curacao-Aloe
otrzymuje się z Aloe vera L. - rośliny występującej od Afryki Południowej do Morza Czerwo-
nego i masowo uprawianej na Antylach, Tajwanie i w Indiach.
Podstawowe związki czynne. Świeże liście aloesu drzewiastego oraz wyciśnięty z nich
płynny sok zawierają wielocukry i połączenia z białkami o konsystencji śluzowej, wśród nich
aloektynę, podstawowy związek leczniczy, hydroksyantrazwiązki, kwasy

79
organiczne, witaminy rozpuszczalne w wodzie oraz znaczne ilości soli mineralnych (np. cynk,
magnez, miedź).
Działanie. Już 50 lat temu radziecki oftalmolog i chirurg prof. Władimir Fiłatow (1875-
1966) stwierdził, że wyciągi wodne z liści aloesu mają korzystny wpływ w niektórych choro-
bach oczu i że ułatwiają przyjęcie przeszczepionej rogówki. Następnie wykazano, że aloes
wywiera działanie na cały organizm, dlatego uznano, iż zawiera związki o charakterze
stymulatorów biogennych. Obecnie wiemy, że jednym z tych związków jest glukoproteid
aloektyna B i że aloes ma własności bakteriobójcze, przeciwzapalne, przeciwbólowe,
regenerujące błony śluzowe i skórę, hamujące rozwój niektórych nowotworów, a przede
wszystkim immunostymulujące, czyli pobudzające lub regulujące mechanizmy obronne
organizmu człowieka. Ze względu na zawarte w aloesie różnorodne związki działa on także w
innych schorzeniach, zwłaszcza skóry i błon śluzowych.
Importowany do kraju stężały po wysuszeniu sok z liści aloesów, zwany aloną - Aloe, jest
skutecznie działającym surowcem przeczyszczającym, nieznacznie żółciopędnym i przeciw-
bakteryjnym. Przyspiesza perystaltykę jelita grubego. Ponadto gorzki smak alony pobudza wy-
dzielanie soku żołądkowego.
Działania niepożądane. Domowe przetwory z liści aloesu podawane w zalecanych niżej
dawkach nie wywołują zazwyczaj objawów szkodliwych. Natomiast alona, jako środek prze-
czyszczający, może powodować przekrwienie okrężnicy oraz narządów miednicy małej. Prze-
twory z alony mogą być niebezpieczne dla kobiet ciężarnych. Nie wolno ich stosować w tym
okresie. Mała ilość antrazwiązków alony przechodzi do mleka matek karmiących, działając
przeczyszczające na niemowlęta.
Zastosowanie. Świeże liście aloesu lub sok służą do sporządzania wielu preparatów w po-
staci maści, płynu, iniekcji, syropu, wyciągu na winie, mazidła, przysypki i innych. Stosuje się
je: podskórnie, doustnie lub zewnętrznie w licznych schorzeniach, m.in. w nieżycie żołądka i
jelit, wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, wrzodzie żołądka i dwunastnicy (także z tenden-
cją przejścia w stan rakowy), kurczach mięśni, nerwobólach, bólach stawów na tle reumatycz-
nym, dychawicy oskrzelowej; w postaci iniekcji i przemywań - w chorobach oczu, m.in. zapa-
leniu rogówki i spojówek, zmętnieniu rogówki, zmianach zwyrodnieniowych, stanach po prze-
szczepieniu rogówki; zewnętrznie - przeciw oparzeniom, owrzodzeniom, pęknięciom skóry,
ukąszeniom przez zwierzęta i owady, wysypkom, odleżynom, świądowi i innym.
Alona stanowi środek przeczyszczający, obecnie rzadziej stosowany jako hepatotoksyczny.
Wchodzi w skład drażetek przeczyszczających Alax (Herbapol) oraz nalewki -Tinctura Aloes
(Herbapol), używanej w podobnym celu.
Przetwory. Wino aloesowe. Obrywa się kilka większych liści z roślin co najmniej trzylet-
nich, myje, osusza i przechowuje w lodówce 7-10 dni. Bierze się 50 dag liści, usuwa się z nich
brzeżne kolce, kroi liście na kilkucentymetrowe kawałki, miele w maszynce, dodaje do miazgi
1/21 czerwonego wina gronowego, miesza, dolewa 50 dag miodu i po starannym wymieszaniu
pozostawia w zamkniętym naczyniu i w ciemności na 3-5 dni. Liście można także zmiksować.
Otrzymane wino cedzi się przez gęste sitko, rozlewa do butelek i przechowuje w lodówce.
Dawkowanie: w pierwszym tygodniu 3 razy dziennie po łyżeczce do herbaty, w następnych 3-
4 tygodniach 3 razy dziennie po łyżce stołowej, w dalszych 3-4 tygodniach 3 razy dziennie po
łyżeczce do herbaty, zawsze na godzinę przed jedzeniem. Okres przyjmowania leku: 2-3 mie-
siące, po czym przerwa 1 -2 tygodnie i następny cykl. Znanych jest wiele podobnych przepi-
sów o nieco innych proporcjach składników, m.in. większej ilości wina i dodatku spirytusu.
Stosuje

80
się w wielu schorzeniach, zwłaszcza we wrzodzie żołądka i dwunastnicy oraz owrzodzeniu je-
lita grubego.
Napar aloesowy. Przygotowany jak poprzednio liść aloesu tnie się na drobne kawałki, wkła-
da do termosu, dodaje po łyżeczce liści szałwii i kwiatów nagietka (lub liści babki lancetowa-
tej), zalewa 11/2 szklanki wody wrzącej, zakręca termos i pozostawia na godzinę. Napar stosu-
je się do płukania jamy ustnej i gardła, przemywania przewodów nosa, obmywania sromu i od-
bytu, tamponowania, okładów na wrzody i rany oraz do wlewań doodbytniczych w zapaleniu
odbytnicy i odbytu.
Miód aloesowy: liście przygotowane jak poprzednio zmiażdżyć i na każde 100 g miazgi do-
dać 200 g miodu, po czym powoli ogrzewać do wrzenia, odstawić do następnego dnia, ponow-
nie ogrzać do wrzenia, przecedzić przez gęste sitko do słoika i przechowywać w lodówce.
Przyjmować rano na czczo oraz na godzinę przed obiadem po łyżeczce jako środek pobudzają-
cy apetyt, przeciwnieżytowy i ogólnie wzmacniający. Jest wskazany dla dzieci, młodzieży i
osób w wieku podeszłym.
Biostymina (Herbapol) - ampułki; zawierają wodny wyciąg z liści aloesu, przygotowany
według Piłatowa, opracowany przez prof. J. Muszyńskiego. Podaje się podskórnie: dorosłym 1
ml (maksymalnie dziennie 3 ml), dzieciom do 5 lat 0,2-0,3 ml, starszym dzieciom0,5 ml. Okres
leczenia: 30-50 iniekcji, po czym przerwa 3-5 tygodni. W astmie oskrzelowej lek przyjmuje się
przez 10-15 dni po 1-1,5 ml dziennie, następnie co drugi dzień. Przeciwwskazaniami są ciężkie
schorzenia układu krążenia (np. nadciśnienie) i nerek oraz ciąża zaawansowana.
Wyciąg glicerynowy z aloesu: do 100 g liści przygotowanych jak poprzednio i pociętych na
kawałki wlać 100 ml wody, zmiksować, po czym dodać 150 ml gliceryny i nieco soku cytry-
nowego, ponownie miksować i pozostawić na 24 godz. Następnie oddzielić miazgę roślinną na
gęstym sitku, a płyn przelać do butelki i przechowywać w lodówce. Stosować jako środek ko-
smetyczny, również jako płyn po goleniu.
Alax (Herbapol) - drażetki. Zażyć wieczorem 1-3 drażetki, popijając wodą, jako środek
przeczyszczający.
Nalewka alonowa, Tinctura Aloes (Herbapol): pić wieczorem 15-20 kropli w kieliszku wo-
dy w zależności od wieku jako środek przeczyszczający. Jako środek pobudzający wydzielanie
soku żołądkowego przyjmować 5-10 kropli w kieliszku wody 3 razy dziennie na 30-60 min
przed jedzeniem.

2. AMINEK EGIPSKI
Ammi visnaga Lam.

Jest to roślina jednoroczna lub dwuletnia z rodziny Baldaszkowatych (Umbelliferae), wy-


stępująca w stanie naturalnym na terenach od Wysp Kanaryjskich przez kraje basenu śród-
ziemnomorskiego po Iran, najliczniej w zachodniej części Afryki Północnej, a w kierunku po-
łudniowym sięga do Etiopii. Została przeniesiona przez człowieka do Ameryki Południowej
(Argentyna), Europy Zachodniej, Australii i Nowej Zelandii. W wielu krajach jest uprawiana.
W Polsce aminek egipski udaje się z trudem z uwagi na zbyt chłodny dla niego klimat.
Aminek ma łodygę około 1 m wysoką, rozgałęzioną, słabo bruzdowaną, liście podwójnie
lub potrójnie pierzaste o wycinkach nitkowatych, kwiaty drobne, niepozorne, białe, o nieprzy-
jemnym zapachu, zebrane w duże baldachy złożone średnicy do 10 cm. Owoce to drobne roz-
łupki, do 2,5 mm długie, typowe dla rodziny Baldaszkowatych,

81
przeważnie nie rozpadnięte na niełupki. Aminek kwitnie w lipcu i sierpniu, ale owoce w na-
szych warunkach często nie dojrzewają przed przymrozkami.
Surowiec. Do celów farmaceutycznych zbiera się dobrze wykształcone i dojrzałe owoce
aminka egipskiego, suszy w cieniu i przewiewie, okrusza lub omłaca, odwiewa okruchy i
otrzymuje owoce aminka egipskiego - Fructus Ammi visnagae. Surowiec ten znany był w lecz-
nictwie ludowym Egiptu od paru tysięcy lat, ale do lecznictwa europejskiego został wprowa-
dzony dopiero w latach pięćdziesiątych bieżącego wieku.
Podstawowe związki czynne. W owocach aminka egipskiego występują związki z grupy
furanochromonu, np. kelina (0,5-1,5%), otrzymywana w stanie krystalicznym, oraz wisnagina
(0,05-0,1%), kelol i glikozyd kelolu (około 1%) fizjologicznie nieczynny. Są również pochod-
ne piranokumaryny (np. wisnadyna, samidyna, dwuhydrosamidyna), ponadto flawonoidy (np.
akacetyna), fenolokwasy (np. kwas kawowy i kwas ferulowy), sterole (np. stygmasterol i spi-
nasterol) oraz olejek eteryczny, tłuszcz (około 20%), białka (około 12%) i sole mineralne.
Działanie. Izolowana z surowca czysta kelina działa rozkurczowo na mięśnie gładkie ,
oskrzeli, jelit i macicy oraz rozszerza naczynia wieńcowe, a także zwiększa ilość wydalanego
moczu, gdyż powoduje rozszerzenie naczyń krwionośnych nerek. Kelina może być podawana
doustnie, a w razie potrzeby również domięśniowo. Dobrze też wchłania się doodbytniczo w
postaci czopków. Pozostałe związki czynne aminka, pochodne furanochromonu i piranokuma-
ryny, są trudne do rozdzielenia i można je stosować tylko doustnie, wywierają jednak silniejsze
i bardziej skuteczne działanie od pojedynczego związku keliny. Najsilniej z całej grupy związ-
ków działa wisnadyna.
Wszystkie związki czynne w postaci wyciągów z owoców aminka egipskiego podawane
doustnie zmniejszają lub znoszą stany skurczowe oskrzeli, przeciwdziałając atakom astma-
tycznym.
Wyciągi działają podobnie na moczowody i pęcherz moczowy. Ułatwiają przepływ moczu i
jego wydalanie oraz znoszą lub osłabiają ból wywołany skurczem mięśni gładkich. Zawarte w
owocach aminka flawonoidy zwiększają nieznacznie ilość wydalanego moczu, a kwasy wielo-
fenolowe wykazują słabe własności bakteriostatyczne. Ponadto działają rozkurczowo na drogi
żółciowe oraz jelita.
Wyciągi działają też rozkurczowo na naczynia krwionośne mózgu, nerek oraz serca. Nie
mają jednak wpływu na naczynia obwodowe, a więc i na ogólne ciśnienie krwi. Poza tym wy-
kazują własności przeciwrobacze, czego nie obserwowano w przypadku czystej keliny.
Działania niepożądane. Wyciągi z owoców oraz kelina przy wielokrotnym stosowaniu
mogą wywołać objawy nietolerancji i nudności, brak łaknienia, ból głowy, świąd skóry, a nie-
kiedy bezsenność. Kelina kumuluje się w organizmie człowieka.
Zastosowanie. Czystą kelinę stosuje się doustnie lub, w miarę potrzeby, domięśniowo w
kolce nerkowej, kamicy żółciowej, dusznicy bolesnej i dychawicy oskrzelowej. Kelina jest
składnikiem wielu preparatów krajowych i zagranicznych. Wchodzi w skład specyfiku Kellote-
tryt (Polfa), tabletki, stosowanego w niewydolności wieńcowej, a także w skład tabletek Wika-
lina (Polfa), używanych w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy oraz przewlekłym nad-
kwaśnym nieżycie ze stanami skurczowymi żołądka i jelit.
Nalewkę lub wyciągi z owoców aminka egipskiego podaje się doustnie w niewydolności
wieńcowej, mało nasilonych atakach dusznicy bolesnej, stanach przed- i pozawałowych oraz w
niektórych innych schorzeniach serca. Przetwory z aminka egipskiego stosuje się również w
duszności oddechowej, spastycznym nieżycie oskrzeli u dzieci i młodzieży oraz mało nasilonej
dychawicy oskrzelowej. Nalewka z owoców aminka

82
egipskiego wchodzi w skład kropli Kelastmin (Herbapol), a wyciąg płynny do kropli Kelicar-
dina (Herbapol).
Przetwory. Owoce aminka egipskiego nie są dostępne w aptekach i sklepach zielarskich.
Służą wyłącznie do przerobu w zakładach przemysłowych. Preparaty gotowe z tego surowca
można otrzymać tylko na recepty lekarskie.
Nalewka z owoców aminka egipskiego, Tinctura Ammi visnagae (Herbapol): przyjmować
doustnie 15-40 kropli 2-5 razy dziennie w kieliszku wody bezpośrednio po jedzeniu w choro-
bie wieńcowej serca, stanach skurczowych dróg żółciowych, moczowych i jelit.
Kelastmina (Herbapol): przeciętnie dorosłym zaleca się doustnie 10-20 kropli 3 razy dzien-
nie między posiłkami w dychawicy oskrzelowej, zwłaszcza w okresie początkowym o umiar-
kowanym nasileniu u osób starszych, cierpiących na niedotlenienie mięśnia sercowego. W
przypadkach ostrych 40-60 kropli w kieliszku wody 3 razy dziennie.
Carduben (Madaus, RFN), tabletki zawierające wisnadynę, rozszerzają naczynia wieńcowe,
obwodowe i mózgowe, bez wyraźnego wpływu na ciśnienie tętnicze krwi. Stosuje się doustnie
w chorobie wieńcowej, stanach przed- i pozawałowych oraz miażdżycy naczyń mózgowych.

3. AMINEK WIĘKSZY
Ammi maius L.

Jest to roślina jednoroczna z rodziny Baldaszkowatych (Umbelliferae), występująca w stanie


naturalnym w rejonie śródziemnomorskim, przeniesiona przez człowieka do krajów Europy
Środkowej i Północnej. W Polsce może być uprawiana, lecz dziko nie występuje.
Aminek ma łodygę nagą, tępo kanciastą, do 90 cm wysoką. Liście pojedynczo lub podwój-
nie pierzastodzielne o wycinkach lancetowatych, chrząstkowato ostro piłkowanych. Kwiaty
białe, drobne w baldachach złożonych. Kwitnie w lipcu i sierpniu, dojrzewa w końcu września.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się dojrzałe, w pełni wykształcone owocostany, su-
szy w cieniu w miejscach przewiewnych, okrusza lub omłaca, a następnie odwiewa i otrzymuje
owoce aminka większego – Fructus Ammi maioris. Są one bardzo podobne z wyglądu do owo-
ców aminka egipskiego, surowca o innym działaniu leczniczym.
Podstawowe związki czynne. Owoce aminka większego zawierają mieszaninę furanoku-
maryn, z których najważniejsze to ksantotoksyną, czyli ammoidyna (8-metoksypsoralen), im-
peratoryna (ammidyna), bergapten, izopimpinelina i marmezyna. Inne składniki nie mają istot-
nego znaczenia w lecznictwie.
Działanie. Największe znaczenie ma fotodynamiczne działanie furanokumaryn, które ab-
sorbują promienie nadfioletowe i uczulają organizm na światło. Zwiększają wytwarzanie
barwnika zwanego melaniną i ułatwiają odkładanie go w skórze. Przetwory z aminka większe-
go podawane doustnie oraz miejscowo zmniejszają skutki defektu metabolicznego, zwanego
bielactwem nabytym, powodującego występowanie na skórze odbarwionych białych plam róż-
nej wielkości i różnego kształtu, przebarwionych na obwodzie. Ogniska odbarwień występują
najczęściej na grzbietowej powierzchni dłoni, na twarzy, szyi, narządach płciowych, a niekiedy
w innych miejscach. Odbarwienia

83
mogą pojawić się nagle, zwłaszcza po ciężkich wstrząsach nerwowych, lub stopniowo i nie
wykazują tendencji do samoistnego ustąpienia.
W leczeniu bielactwa nabytego stosuje się związki chemiczne o działaniu fotodynamicz-
nym, zwiększające wytwarzanie pigmentu melaniny w skórze po wystawieniu jej na działanie
promieni słonecznych lub promieni nadfioletowych lampy kwarcowej. Do najbardziej czyn-
nych związków, stosowanych w leczeniu bielactwa, należą pochodne furanokumaryn, zwłasz-
cza psoraleny, jak 8-metylopsoralen (ksantotoksyna) oraz 5-metoksypsoralen. Furanokumary-
ny odznaczają się zdolnością absorpcji światła w zakresie promieni nadfioletowych 212 nm,
254 nm i 320 nm oraz długiego promieniowania nadfioletowego o długościach fali 320-400
nm. Obok aminka większego związki tego rodzaju zawiera pasternak, arcydzięgiel, seler i
dziurawiec.
Przetwory z owoców aminka większego działają także korzystnie w przypadku łysienia
plackowatego oraz, niekiedy, w łuszczycy.
Działania niepożądane. Przy stosowaniu przetworów z aminka większego należy unikać
intensywnego naświetlania skóry promieniami słonecznymi lub lampy nadfioletowej, gdyż
skóra w tym czasie jest bardziej wrażliwa na światło. Dlatego w dawkach normalnie tolerowa-
nych, po preparatach z aminka większego, może wystąpić gwałtowne zaczerwienienie skóry,
miejscowy obrzęk, przekrwienie lub pojawienie się pęcherzy.
Zastosowanie. Preparaty z owoców aminka większego stosuje się doustnie, a także ze-
wnętrznie na miejsca odbarwione skóry z równoczesnym naświetlaniem tych miejsc promie-
niami nadfioletowymi. Skórę zabarwioną prawidłowo należy przy naświetlaniu zasłaniać. Na-
świetlać powinno się ostrożnie (!), gdyż skóra pod wpływem furanokumaryn jest bardziej
wrażliwa na działanie promieni świetlnych. Kurację można prowadzić wyłącznie pod kierun-
kiem lekarza.
Dobre wyniki osiąga się również, podając furanokumaryny w leczeniu łysienia plackowate-
go. Niekiedy stosuje się przetwory z owoców aminka większego doustnie w łuszczycy, w celu
zahamowania nieprawidłowego rogowacenia skóry.
Przetwory. W lecznictwie stosuje się tylko gotowe preparaty z owoców aminka większego,
produkowane przez przemysł farmaceutyczny.
Ammifurin (ZSRR), tabletki i roztwór, zawierające mieszaninę izopimpineliny i bergaptenu
z owoców aminka większego, działają fotouczulająco w bielactwie i łysieniu plackowatym.
Podaje się doustnie po 0,02 g 1-4 razy dziennie, a zewnętrznie miejsca odbarwione smaruje się
2-procentowym roztworem. Lek może powodować u niektórych osób szkodliwe objawy. Prze-
ciwwskazania - w nadciśnieniu, tyreotoksykozie, chorobach nerek, wątroby i krwi.
Meladinine (Basotherm RFN), tabletki zawierające 10 mg 8-metoksypsoralenu czyli ksanto-
toksyny. Stosuje się je w bielactwie i łuszczycy. Przeciwwskazania jak wyżej. Nie wskazane są
dla dzieci poniżej 12 lat. Jest także roztwór oraz emulsja, zawierające 0,15% ksantotoksyny.

4. ARCYDZIĘGIEL LITWOR
Archangelica officinalis Hoffm.

Jest to roślina dwuletnia z rodziny Baldaszkowatych (Umbelliferae), występująca w stanie


naturalnym w Europie Północnej i Środkowej oraz na Syberii. W Polsce spotyka się ją w Sude-
tach i Karpatach nad brzegami potoków, a nadto miejscami na niżu, najczęściej zdziczałą; jest
pod całkowitą ochroną. Do celów leczniczych, kosmetycznych, przyprawowych i spożywczych
jest uprawiana.

84
Arcydzięgiel wydaje w pierwszym roku rozetę przyziemnych długoogonkowych liści, po-
dwójnie lub potrójnie pierzastych. W drugim roku wytwarza łodygę do 2 m wysoką, okrągłą na
przekroju, wewnątrz pustą, często u góry purpurowonabiegłą i rozgałęzioną. Liście łodygowe
mniejsze od dolnych, pojedynczo pierzaste, opatrzone dużymi pochwami obejmującymi łody-
gę. Kwiaty żółtawe lub zielonawe, zebrane w duże 20- 40--promieniowe baldachy. Cała roślina
odznacza się swoistym, przyjemnym zapachem.
Po pierwszym roku wegetacji rośliny mają dość krótkie korzenie palowe i w normalnych
warunkach nie rozrastają się one silniej również w drugim roku, ponieważ roślina zakwita,
wydaje owoce i ginie. Aby zwiększyć wzrost korzeni, obcina się pędy kwiatowe, co jednocze-
śnie przedłuża okres życia arcydzięgla na rok trzeci.
Surowiec. Do celów leczniczych wykopuje się we wrześniu korzenie i kłącza w drugim lub
trzecim roku wegetacji, myje i całe lub pokrajane suszy szybko w suszarni ogrzewanej w tem-
peraturze do 35°C. Surowiec - korzeń arcydzięgla -Radix Archangelicae (syn. Radix Angelica-
e) należy przechowywać w miejscu suchym i chłodnym, osłonięty przed światłem.
Podstawowe związki czynne. We wszystkich częściach arcydzięgla znajduje się olejek ete-
ryczny: w korzeniu do 1,5%, w owocach do 2%, a w zielu około 0,15%. Głównym składnikiem
olejku z korzeni jest β-felandren, a z owoców α-felandren. Są ponadto inne terpeny, jak cymen,
kamfen, limonen. Charakterystycznym składnikiem zapachowym jest pentadekanolid o charak-
terze laktonu. Istnieją duże różnice w składzie olejku w zależności od pochodzenia surowca.
Drugą ważną grupę stanowią występujące w całej roślinie związki kumarynowe (np. umbelife-
ron, umbeliprenina, pragolaryna, ostenol i ostoi) oraz związki furanokumarynowe (np. ksanto-
toksyna, ksantotoksol, angelicyna, imperatoryna, bergapten, oksypeucedanina, archangelikaina
i apteryna). Są również liczne kwasy organiczne (np. kwas angelikowy, cytrynowy, malonowy,
fumarowy i kawowy), następnie fitosterole i ich estry (np. β-sytosterol), flawonoidy (np. ar-
changelenon), trójterpeny (np. lupeol i α-amyryna z owoców), ponadto cukry proste i trójcukier
umbeliferoza, tłuszcze (przede wszystkim w owocach). Jest także czynnik pobudzający wytwa-
rzanie interferonu zwalczającego infekcje, zwłaszcza wirusowe u ludzi i zwierząt.
Działanie. Przetwory z korzenia arcydzięgla podawane doustnie zwiększają wydzielanie
soku żołądkowego i śliny wskutek odruchu wywołanego gorzkim smakiem wyciągów. Pobu-
dzają również wytwarzanie enzymów trawiennych - pepsyny i pentagastryny w żołądku. Ob-
serwuje się też zwiększenie wydalania moczu i potu, co przyczynia się do przyspieszenia eli-
minacji z ustroju zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii. Pochodne furanoku-
maryny i niektóre składniki olejku eterycznego arcydzięgla działają rozkurczowo na mięśnie
gładkie przewodu pokarmowego i dróg żółciowych. Stąd przetwory z arcydzięgla są stosowane
jako leki wiatropędne.
Angelicyna, zawarta w przetworach z arcydzięgla, wyróżnia się działaniem uspokajającym,
co wykazano również na zwierzętach doświadczalnych. Ponadto arcydzięgiel wzmaga odpor-
ność układu nerwowego i w pewnym stopniu przypomina działanie korzenia żeń-szenia.
Ksantotoksyna, ksantotoksol, angelicyna i inne pochodne furanokumaryny wykazują działa-
nie fotodynamiczne i zwiększają wytwarzanie pigmentu melaniny w skórze po wystawieniu jej
na działanie światła słonecznego (zob. aminek większy, nr 3).
Olejek eteryczny z arcydzięgla wykazuje ponadto własności bakterio- i grzybobójcze, cho-
ciaż niektóre gatunki mikroorganizmów, jak pałeczka okrężnicy i paciorkowiec złocisty, są
mało na nie wrażliwe. Na skórę olejek wywiera działanie znieczulające, które utrzymuje się
przez kilka godzin.

85
Działania niepożądane. Przetwory z arcydzięgla, stosowane w zalecanych dawkach, nie
mają działania szkodliwego na organizm. Jednakże zawarte w surowcu pochodne furanokuma-
ryny zwiększają wrażliwość skóry na promienie słoneczne i mogą powodować miejscowy
obrzęk, przekrwienie lub powstanie pęcherzy już po krótkim naświetlaniu.
Zastosowanie. Przetwory z korzenia arcydzięgla mają zastosowanie w zaburzeniach tra-
wiennych spowodowanych niedoborem soku żołądkowego, pepsyny, mukopolisacharydów,
żółci i soku trzustkowego, wyrażających się bólami brzucha, wzdęciami, odbijaniem, brakiem
łaknienia i nieregularnymi wypróżnieniami. Można je również podawać w stanach skurczo-
wych żołądka, dróg żółciowych, osłabieniu ruchów perystaltycznych jelit, zastoju żółci w pę-
cherzyku żółciowym i utrudnionym jej dopływie do dwunastnicy.
Ponadto dobre wyniki osiąga się, stosując przetwory z arcydzięgla w umiarkowanym pobu-
dzeniu nerwowym. Wyciąg płynny z korzenia tej rośliny wchodzi w skład płynu Nervosol
(Herbapol), stosowanego w stanach zwiększonego napięcia nerwowego, uczuciu niepokoju i
trudności w zasypianiu.
Zewnętrznie stosuje się olejek arcydzięglowy do wcierań przeciwbólowych, przeciwzapal-
nych i przeciwświądowych.
Przetwory. Napar z korzenia arcydzięgla: 1/2 - 1 łyżki rozdrobnionych korzeni zalać 1-11/2
szklanki wody wrzącej i naparzać pod przykryciem przez 15 min. Odstawić na 10 min i prze-
cedzić. Pić po 1/4 - 1/3 szklanki 2-3 razy dziennie na godzinę przed jedzeniem, jako środek
pobudzający wydzielanie soków trawiennych, albo po posiłkach - jako lek wiatropędny i
czyszczący krew.
Zioła żołądkowe: zmieszać po 20 g rozdrobnionych korzeni arcydzięgla, ziela drapacza le-
karskiego, liści mięty pieprzowej i liści melisy oraz po 10 g rozdrobnionych korzeni omanu,
ziela glistnika i ziela szanty. Zalać 1/2 łyżki mieszanki w termosie 21/2 szklanki wody wrzącej.
Pić po 2/3 szklanki 2-3 razy dziennie przed posiłkiem jako środek pobudzający trawienie,
przeciwskurczowy, przeciwzapalny i ogólnie wzmacniający.
Spirytus arcydzięglowy złożony, Spiritus Angelicae compositus; stosować do wcierań łago-
dzących bóle w zapaleniu korzonków nerwowych, nerwobólach i bólach gośćcowych.
Olejek arcydzięglowy, oprócz zastosowań typowo medycznych, jest używany w przemyśle
mydlarskim, kosmetycznym i chemii gospodarczej. Rzadziej w tych celach wykorzystuje się
olejek arcydzięglowy z owoców.
Wyciągów z owoców i korzeni używa się, w połączeniu z innymi surowcami roślinnymi, do
wyrobu likierów ziołowych lub aromatycznych wódek. Kandyzowane ogonki liściowe arcy-
dzięgla służą do ozdabiania tortów i ciastek. W krajach anglosaskich i nordyckich korzeń arcy-
dzięgla stosuje się w kompozycji z innymi surowcami ziołowymi do aromatyzowania piwa.

5. ARNIKA GÓRSKA
Arnica montana L.

Jest to bylina z rodziny Złożonych (Compositae), występująca na górskich łąkach Europy


Środkowej, Azji i Ameryki Północnej. Rzadziej można ją spotkać na niżu, m.in. na Litwie i
Białorusi. W Polsce rośnie dość rzadko. Występuje w Sudetach, Karpatach oraz na niżu,
zwłaszcza na Suwalszczyźnie, Pomorzu Mazurskim i w Puszczy Białowieskiej, na łąkach i
brzegach lasów.

86
Arnika wytwarza krótkie wielogłowe kłącze, uwieńczone rozetą przyziemnych liści odwrot-
niejajowatych lub podłużniejajowatych 5 - 7-nerwowych, krótko owłosionych lub prawie na-
gich. Łodyga ma do 60 cm wysokości, jest ogruczolona z 1-3 parami odległych od siebie, ku
górze malejących liści. Kwiaty zebrane są w 3 złocistożółte dość duże koszyczki, z których je-
den jest szczytowy, a pozostałe wyrastają z kątów górnych liści. Średnica koszyczków wraz z
kwiatami wynosi 6-8 cm. Roślina jest pod ścisłą ochroną, do celów leczniczych - uprawianą.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się na plantacjach kwiatostany - koszyczki w po-
czątkowym okresie kwitnienia, w dni słoneczne, po obeschnięciu rosy i suszy w cieniu i prze-
wiewie. Otrzymany surowiec stanowią koszyczki arniki – Anthodium Arnicae (syn. kwiat arni-
ki - Flos Arnicae).
Równowartościowego surowca dostarcza arnika łąkowa -Arnica chamissonis Lessing, po-
chodząca ze stepowych rejonów Ameryki Północnej, znacznie łatwiejsza w uprawie.
Podstawowe związki czynne. Kwiaty arniki zawierają flawonoidy, np. astragalinę (3-
glukozyd kemferolu) i izokwercytrynę (3-glukozyd kwercetyny), olejek eteryczny w ilości
około 0,15% barwy pomarańczowobrunatnej o konsystencji półstałej. W olejku znajdują się
m.in. kwasy tłuszczowe, triakontan, związki o charakterze fenoli (np. ty mol, tymohydrochinon
i ester izomasłowy tymolu) oraz poliacetyleny o 3 - 5 potrójnych wiązaniach, a wśród nich tri-
dekadien i tridecen. Zawierają ponadto związki trójterpenowe nienasycone (np. arnidiol, fara-
diol i β-amyrynę), laktony seskwiterpenowe (np. arnifolinę, arnikolidy A, B, C i D), kwasy or-
ganiczne (np. kwas kawowy, kwas chlorogenowy, kwas galusowy i cynarynę), aminy, fitoste-
role, karotenoidy i sole mineralne.
Działanie. Przetwory z arniki podane doustnie mają korzystny wpływ na układ krążenia.
Podnoszą ciśnienie krwi i usprawniają jej przepływ przez naczynia wieńcowe, zwiększają licz-
bę skurczów serca i jego objętość wyrzutową, zmniejszają opory w naczyniach obwodowych i
poprawiają krążenie w kończynach i mózgu. Pobudzają równocześnie oddech. Obserwuje się
też nieznaczne działanie przeciwzapalne oraz przeciwobrzękowe w obrębie obwodowych na-
czyń żylnych oraz naczyń mózgowych.
Wyciągi z arniki podawane wewnętrznie wzmagają czynności wydzielnicze ustroju. Podno-
szą nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego i żółci, ułatwiając jej przepływ do dwunastni-
cy. Zwiększają też ilość wydalanego moczu i działają rozkurczowo na mięśnie gładkie prze-
wodu pokarmowego i dróg moczowych.
Związki czynne kwiatów arniki podawane zewnętrznie przenikają łatwo przez skórę,
wzmacniają ściany naczyń włosowatych, a w przypadku uszkodzeń, np. na skutek kontuzji lub
obrzęków, zapobiegają przenikaniu osocza poza łożysko żylne. Zmieniają również ciśnienie na
zewnątrz i wewnątrz drobnych naczyń podskórnych, ułatwiają resorpcję płynu wysiękowego
oraz zmniejszają obrzęk i jego bolesność. Po wniknięciu do naczyń wyraźnie zwiększają ak-
tywność fibrynolityczną krwi, przeciwdziałają aglutynacji płytek krwi i zapobiegają powsta-
waniu zakrzepów żylnych.
Działania niepożądane. Przetwory z arniki przyjęte doustnie w zbyt dużych dawkach po-
wodują ból głowy i brzucha, wymioty, biegunkę, a nawet osłabienie pracy serca, oddechu i
zwężenie źrenic. Nie można ich przyjmować doustnie w stanach zapalnych żołądka i jelit,
krwawieniach w przewodzie pokarmowym, stanach pozawałowych i leczeniu strofantyną i gli-
kozydami naparstnicy. Należy unikać stosowania zewnętrznego przetworów z arniki na otwar-
te rany, oparzenia III stopnia, rozległe obtarcia naskórka i ostre stany zapalne skóry, gdyż mo-
gą wywołać silne podrażnienie tkanek.
Zastosowanie. Przetwory z arniki stosuje się ostrożnie doustnie w zaburzeniach

87
wieńcowego i mózgowego krążenia krwi u osób w wieku podeszłym oraz tzw. sercu starczym i
postępującym osłabieniu mięśnia sercowego na tle miażdżycowym, a także w stanach zapal-
nych i zakrzepowych naczyń krwionośnych w kończynach dolnych.
Znacznie częściej podaje się przetwory z arniki zewnętrznie, na krwiaki, stłuczenia, obrzęki
pourazowe, oparzenia I i II stopnia, wylewy podskórne, uszkodzenia naskórka, owrzodzenia
troficzne i czyraki oraz owrzodzenia jamy ustnej i dziąseł.
Korzystnie działają również w zapaleniu ścięgna, stawu i nerwu, bólu barku, owrzodzeniu
żylakowym oraz ukąszeniach owadów. Jako środek łagodzący bóle stosuje się też arnikę w za-
krzepowym lub zarostowym zapaleniu żył i w bólach pooperacyjnych.
Przetwory. Zioła z arniką: zmieszać po 50 g kwiatów kasztanowca, kwiatów jarzębiny i
kwiatów głogu oraz 20 g kwiatów arniki. Łyżkę mieszanki zalać w termosie 2 szklankami wo-
dy wrzącej. Po godzinie przecedzić. Pić małymi porcjami w ciągu dnia w stanach zapalnych i
zakrzepowych naczyń krwionośnych w kończynach dolnych.
Nalewka arnikowa, Tinctura Arnicae (Herbapol): wewnętrznie przyjmować rzadko po 5-15
kropli nalewki w kieliszku wody 1 -2 razy dziennie po jedzeniu w spadku ciśnienia krwi, obni-
żeniu czynności serca i duszności. Korzystnie jest łączyć z nalewką lub intraktem z głogu. Ze-
wnętrznie stosować do kompresów i okładów po dodaniu do 20 g nalewki arnikowej 50 g gli-
ceryny, 60 g wody i 1/2 łyżeczki octu.
Odwar z arniki: l/2 łyżki kwiatów zalać 2 szklankami wody ciepłej. Ogrzewać do wrzenia i
gotować łagodnie pod przykryciem 5 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Dodać 50 g glice-
ryny oraz 1 łyżeczkę octu i stosować do okładów.
Napar arnikowo-rumiankowy: zmieszać po 30 g kwiatów arniki i kwiatów rumianku. Zalać
2 łyżki mieszanki 1/21 wody wrzącej, postawić pod przykryciem, a po ostudzeniu przecedzić.
Stosować do okładów, przymoczek i przemywań w egzemie alergicznej, do płukania jamy ust-
nej i gardła oraz zmywania owłosionej skóry głowy.
Arniflor-Salbe (NRD) - emulsja przeciwzapalna na stłuczenia, małe zranienia, obrzęki i si-
niaki.
Arnicorin (Hamburg, RFN) - krople do stosowania wewnętrznego w zaburzeniach krążenia
wieńcowego i mózgowego krwi, skłonności do żylaków i osłabieniu serca.

6. BABKA LANCETOWATA
Plantago lanceolata L.

Jest to bylina z rodziny Babkowatych (Plantaginaceae), występująca na półkuli północnej.


W Polsce bardzo pospolita w całym kraju; rośnie na łąkach, pastwiskach, przydrożach i traw-
nikach oraz na polach jako chwast roślin uprawnych, zwłaszcza koniczyny.
Liście ma wydłużone, lancetowate lub równowąskolancetowate, zebrane w przyziemną ró-
życzkę. Kwiaty promieniste, niepozorne, drobne, obupłciowe, zebrane w kłos kulisty, jajowaty
lub krótkowalcowaty. Szypułka kwiatostanu ma wysokość 5-60 cm, koronę brunatną, nitki
pręcików białawe, pylniki żółtawe.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się liście w pełni wykształcone w okresie kwitnie-
nia od maja do września, najlepiej bez ogonka, gdyż ten trudno wysycha. Suszyć je należy w
suszarni ogrzewanej w temperaturze do 40°C, gdyż w warunkach naturalnych łatwo ciemnieją
i tracą wartość. Surowcem jest liść babki lancetowatej - Folium Plantaginis lanceolatae.
Równorzędnego surowca dostarcza babka zwyczajna - Plantago maior L., pospolita w Eu-
ropie bylina, rzadko występująca jako roślina jednoroczna. Rośnie w Polsce na

88
Babka lancetowata (wg A. Lonicerusa, 1564)

trawnikach, łąkach, pastwiskach i przydrożach. Liść babki zwyczajnej – Folium Plantaginis


maioris ma podobny skład chemiczny i podobne zastosowanie w lecznictwie do liścia babki
lancetowatej. Babka zwyczajna, w przeciwieństwie do poprzedniej, często bywa zalecana w
homeopatii.
Podstawowe związki czynne. W liściach występuje glikozyd aukubina, flawonoidy, garb-
niki (do 6,5%), kwasy organiczne, związki śluzowe, pektyny i sole mineralne, a wśród nich
krzemionka i sole cynku.
Działanie. Przetwory z liści babki lancetowatej i zwyczajnej działają przeciwzapalnie na
błony śluzowe jamy ustnej i gardła oraz przewodu pokarmowego. Zmniejszają przekrwienie
błon śluzowych oraz nadmierną przepuszczalność włosowatych naczyń krwionośnych. Ponad-
to działają bakteriostatycznie. Obserwuje się również nieznaczne działanie wykrztuśne i roz-
kurczowe na mięśnie gładkie górnych dróg oddechowych. Odwary działają też nieco ściągają-
ce i słabo moczopędnie.
Badania ostatnich lat wykazały, że wyciągi wodne z liści babki lancetowatej, stosowane do-
ustnie, pobudzają wytwarzanie interferonu i antygenów wirusowych, a więc substancji chro-
niących organizm ludzki przed inwazją wirusów, a pośrednio - przed tymi rodzajami nowotwo-
rów, które są wywoływane wtargnięciem do komórek odpo-

89
wiednich wirusów onkogennych. Związkami czynnymi są m.in. wielocukry roślinne glukany
lub aminoglukany o masie cząsteczkowej od 10 tysięcy do 100 tysięcy.
Sok ze świeżych liści babki lancetowatej lub zwyczajnej albo odwar z liści wysuszonych
przyspieszają gojenie ran i regenerację naskórka.
Działania niepożądane. W dawkach leczniczych nie obserwowano szkodliwych objawów
zarówno po przetworach z liści babki lancetowatej, jak też z babki zwyczajnej.
Zastosowanie. Liście babki lancetowatej stosuje się wewnętrznie przeważnie w mieszan-
kach ziołowych. Odwary podaje się doustnie w podostrych i przewlekłych nieżytach przewodu
pokarmowego, bezkwaśności oraz uszkodzeniu błon śluzowych żołądka i jelit przez związki
chemiczne lub endogenne toksyny bakteryjne, a także w mało nasilonej biegunce. Pomocniczo
we wrzodzie żołądka i dwunastnicy. Rzadziej w nieżytach górnych dróg oddechowych.
Zewnętrznie odwary z liści babki podaje się w formie okładów na uszkodzenia skóry różne-
go pochodzenia, np. zakażenie bakteryjne. Również do obmywań w stanach zapalnych i świą-
dzie sromu, a ponadto do przemywań oczu w zapaleniu spojówek i powiek.
Przetwory. Odwar z liści babki: 1 łyżkę liści babki zalać 1 1/2 szklanki wody ciepłej i
ogrzewać do wrzenia. Gotować łagodnie pod przykryciem 5 min. Odstawić na 10-15 min i
przecedzić. Pić 2-3 razy dziennie po 1/2 szklanki w nieżycie jelit i biegunce. Ten sam odwar
można stosować zewnętrznie do płukań, okładów i przemywań. Do oczu rozcieńczyć przego-
towaną letnią wodą w proporcji 1:1.
Zioła przeciwbiegunkowe: zmieszać po 15 g liści babki, kwiatów rumianku, kory dębowej,
owoców borówki czarnej i ziela rdestu ptasiego oraz po 10 g kłącza pięciornika i porostu is-
landzkiego. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody ciepłej. Ogrzewać do wrzenia i gotować łagod-
nie pod przykryciem 3-5 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 2-3 razy dziennie przed je-
dzeniem 1 szklankę jako środek przeciwzapalny, przeciwbólowy, osłaniający oraz przeciwbie-
gunkowy.
Zioła do okładów ocznych: zmieszać po 20 g liści babki zwyczajnej (lub lancetowatej) i
kwiatów malwy czarnej oraz po 10 g kwiatów jasnoty białej i kwiatów rumianku. Zalać 1/2
łyżki mieszanki 2/3 szklanki wody wrzącej i naparzać 15-20 min. Odstawić na 10 min i prze-
cedzić. Stosować do okładów na oczy jako środek przeciwzapalny, bakteriobójczy i osłaniają-
cy.
Syrop wykrztuśny: 100 g świeżych liści babki pociąć na małe kawałki, dodać 100 ml wody
przegotowanej i ostudzonej i zmiksować lub zemleć przez maszynkę, wycisnąć sok z miazgi,
przesączyć i rozpuścić w nim 100 g cukru, po czym ogrzewać do wrzenia. Rozlać do małych
butelek i przechowywać w lodówce. Stosować po 1 łyżeczce do 1/2 łyżki kilka razy dziennie
jako środek wykrztuśny i przeciwkaszlowy dla dzieci i młodzieży.
Zioła przeciw żylakom odbytu: zmieszać po 25 g liści babki lancetowatej i liści maliny oraz
100 g mieszanki ziołowej Vagosan. Do 21 wody ciepłej dodać 5-6 łyżek ziół, ogrzewać powoli
do wrzenia, odstawić na 10 min, przecedzić wywar do miski i użyć do nasiadówki przez 10-15
min w temp. 37-38°. Następnie odbyt osuszyć i posmarować maścią nagietkową albo maścią
Tormentiol lub Dermosan. Częstotliwość nasiadówek zależy od stanu zaawansowania choroby.

90
7. BERBERYS ZWYCZAJNY
Berberis vulgaris L.

Jest to kolczasty krzew z rodziny Berberysowatych (Berberidaceae), spotykany w lasach i


zaroślach niemal całej Europy, sadzony jako roślina ozdobna w parkach. W Polsce jest rzadki,
gdyż na terenach przyległych do pól był tępiony przez rolników, ponieważ na jego liściach wy-
stępuje wiosenne pokolenie rdzy zbożowej, przenoszącej się następnie na zboża.
Berberys osiąga wysokość 1,5 - 2,5 m. Liście na gałązkach przekształcone są w trójdzielne
kolce. Z ich pachwin wyrastają krótkopędy wydające odwrotnie jajowate lub

Berberys zwyczajny (wg. T. Hajka, 1562)

91
eliptyczne liście o brzegu ostro ząbkowanym. Kwiaty żółte, promieniste, zebrane w zwisie
grona. Pręciki za dotknięciem ich nasady wykonują ruch w kierunku znamion słupka. Owocem
jest podłużna, czerwona jagoda. Owoce berberysu, bogate w witaminę C, są jadalne, choć mało
smaczne. Służą głównie na przetwory.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się dobrze wykształcone i zdrowe liście w maju lub
czerwcu oraz dojrzałe owoce w sierpniu lub wrześniu, gdy nabrały jaskrawo-czerwonej barwy.
Liście suszy się w suszarniach naturalnych w miejscach zacienionych i przewiewnych, a owo-
ce - w suszarniach ogrzewanych, początkowo w temperaturze niższej, następnie dosusza się w
temperaturze około 50 - 60°C. Wysuszony liść berberysu - Folium Berberidis oraz owoc ber-
berysu - Fructus Berberidis stanowią surowiec leczniczy.
Dawniej zbierano korzenie berberysu - Radix Berberidis oraz korę z korzeni i gałązek ber-
berysu - Cortex Berberidis. Obecnie tego się nie robi, aby nie wyniszczać roślin.
Podstawowe związki czynne. Liście, kora i korzenie berberysu zawierają alkaloidy o różnej
budowie chemicznej. Do grupy protoberberyny należą m.in. berberyna, jatroryzyna i palmaty-
na, do grupy dwubenzyloizochinoliny - berbamina i oksyakantyna, a do grupy aporfiny - ma-
gnofloryna. Owoce berberysu zawierają: około 6,5% kwasów organicznych (np. jabłkowy i
askorbowy, czyli wit. C), około 6,6% pektyn, 5% cukrów, głównie glukozy i fruktozy oraz sole
mineralne.
Działanie. Owoce berberysu są naturalnym źródłem łatwo przyswajalnych witamin, jak wi-
tamina C oraz karotenoidów, stanowiących prowitaminę A. Są wartościowym surowcem wi-
taminizującym, regulującym procesy przemiany materii i podnoszącym ogólną odporność or-
ganizmu, zwłaszcza w zakażeniach bakteryjnych, stanach zapalnych błon śluzowych oraz
zmniejszonej odporności ścian włosowatych naczyń krwionośnych. Zwiększają nieznacznie
krzepliwość krwi oraz działają łagodnie żółciopędnie i moczopędnie. Wykazują też słabe wła-
sności przeciwgorączkowe. Należy pamiętać, że z uwagi na ochronne działanie kwasów orga-
nicznych oraz innych związków towarzyszących skuteczność naturalnej witaminy C z owoców
berberysu jest większa, niż syntetycznego kwasu askorbowego.
Wyciągi z berberysu, zawierające m.in. zespół alkaloidów, zwiększają wydzielanie żółci i
ułatwiają jej przepływ przez drogi żółciowe, a także działają rozkurczowo na przewód pokar-
mowy, moczopędnie oraz przeciwgorączkowo. Z uwagi na gorzki smak pobudzają również
wydzielanie soku żołądkowego.
Działania niepożądane. Przetwory z berberysu, zawierające berberynę, stosowane w pra-
widłowych dawkach nie wywołują szkodliwego działania ubocznego u dorosłych. U małych
dzieci zdarzają się przejściowe nudności.
Zastosowanie. Owoce berberysu są pomocniczym lekiem witaminowym w zakażeniach
bakteryjnych, chorobach z przeziębienia, stanach gorączkowych różnego pochodzenia, choro-
bie reumatycznej oraz nadmiernej przepuszczalności ścian naczyń włosowatych. Liście berbe-
rysu stosuje się w niektórych przypadkach krwawień macicznych, powodowanych stanem za-
palnym dróg rodnych. Również w zapaleniu przewodów żółciowych, kamicy żółciowej, nie-
wydolności wątroby, dyspepsji, a także kamicy moczowej. Natomiast berberynę podaje się w
przewlekłym zapaleniu wątroby, zatrzymaniu wytwarzania żółci, kamicy żółciowej i innych
chorobach dróg żółciowych. W krajach tropikalnych berberyna jest stosowana doustnie i w in-
iekcjach przeciw cholerze i pełzakowicy.
Przetwory. Odwar witaminizujący z owoców berberysu: 1 łyżkę rozdrobnionych owoców
zalać 1 szklanką wody wrzącej, ogrzewać do wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem 3
min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 1/4 - 1/2

92
szklanki 2-3 razy dziennie po jedzeniu jako środek witaminizujący i nieznacznie moczopędny.
Można nieco osłodzić cukrem lub miodem.
Odwar przeciwgorączkowy: po 1/2 łyżki owoców berberysu, dzikiej róży i maliny zalać 1
szklanką wody wrzącej. Ogrzać do wrzenia i gotować powoli 2 min pod przykryciem. Odsta-
wić na 15 min i przecedzić. Można osłodzić. Pić 1/4 - 1/2 szklanki kilka razy dziennie w cho-
robach gorączkowych.
Zioła moczopędne z berberysem: zmieszać po 50 g liści brzozy i ziela połonicznika oraz po
25 g liści berberysu, ziela fiołka trójbarwnego, korzeni mniszka i owoców dzikiej róży. Zalać 2
łyżki mieszanki 2 szklankami wody gorącej. Ogrzewać do wrzenia i gotować na małym ogniu
pod przykryciem 3 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 1/2-2/3 szklanki po 2-3 razy
dziennie między posiłkami w schorzeniach dróg moczowych.

8. BEZ CZARNY
Sambucus nigra L.

Jest to duży krzew lub niewielkie drzewo z rodziny Przewiertniowatych (Caprifoliaceae),


występujący w Europie oraz zachodniej i środkowej części Azji. W Polsce bardzo pospolity na
niżu i w górach po regiel dolny. Rośnie w lasach, zaroślach, parkach i w pobliżu domostw.
Bez czarny osiąga wysokość do 5 m. Młode gałęzie mają gruby biały rdzeń. Liście niepa-
rzystopierzastosieczne, o 5-7 listkach eliptycznych lub podłużnych, długo zaostrzonych, nie-
równo piłkowanych. Kwiaty promieniste białe, średnicy 6-9 mm, o silnym nieprzyjemnym za-
pachu są zebrane w duże pozorne baldachy. Owoc kulisty, 3-6-nasienny pestkowiec, ciemno-
fioletowy, prawie czarny, średnicy 4-6 mm, bardzo podobny do jagody.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w czerwcu rozkwitające kwiatostany i suszy
rozłożone cienką warstwą na półkach lub rozwieszone na drutach w miejscach zacienionych i
przewiewnych. Po wysuszeniu ociera się kwiatostany przez sita i odrzuca szypułki; otrzymuje
się kwiat bzu czarnego - Flos Sambuci. Zbiera się również dojrzałe owoce, gdy w sierpniu na-
biorą lśniącej czarnej barwy. Ścina się całe owocostany i suszy najczęściej w suszarni ogrze-
wanej, następnie ociera na sitach, podobnie jak kwiaty, i odrzuca szypułki. Uzyskuje się w ten
sposób owoc bzu czarnego - Fructus Sambuci. Czasem zbiera się również korę z korzeni - Cor-
tex Sambuci oraz same korzenie tej rośliny - Radix Sambuci. Znaczenie w lecznictwie mają też
liście bzu czarnego - Folium Sambuci.
Podstawowe związki czynne. W kwiatach bzu występują flawonoidy (np. rutyna, kwerce-
tyna, astragalina i izokwercetyna), kwasy wielofenolowe (np. kawowy i chloro-genowy), kwa-
sy organiczne (np. walerianowy i ferulowy), garbniki, ślady olejku eterycznego, nieznany bli-
żej związek zwiększający wydzielanie potu, produkty rozpadu glikozydu sambunigryny i sole
mineralne (do 9%).
W owocach znaleziono około 20% cukrów redukujących i 3,5% pektyn, około 3% garbni-
ków, zespół 3 barwników antocyjanowych, kwasy wielofenolowe, kwasy organiczne, jak jabł-
kowy, askorbowy (witamina C), witaminy z grupy B, karotenoidy oraz sole mineralne.
Działanie. Kwiaty bzu czarnego działają napotnie, na skutek pobudzenia ośrodków regulu-
jących wydzielanie potu. Wykazują także słabe działanie moczopędne, które

93
przypisuje się obecności flawonoidów. Związki te uszczelniają ściany naczyń włosowatych i
jednocześnie zwiększają ich elastyczność. Jest to charakterystyczne dla obecnych w surowcu
związków o własnościach witaminy P (rutyna). Dzięki temu flawonoidy zapobiegają przenika-
niu osocza i krwinek czerwonych na zewnątrz włośniczek.
Owoce bzu czarnego wykazują łagodne działanie napotne, moczopędne i przeczyszczające.
Należą do wartościowych leków usuwających z organizmu wraz z potem, moczem i kałem
szkodliwe produkty przemiany materii oraz egzogenne toksyny. Godne uwagi jest również ich
działanie przeciwbólowe, polegające na opóźnianiu reakcji bólowej pochodzenia ośrodkowego.
Jest ono wprawdzie około 160 razy słabsze od morfiny, ale nie wywołuje zależności i dlatego
owoc bzu czarnego może mieć szersze zastosowanie jako pomocniczy lek przeciwbólowy.
Ostatnio odkryto w liściach bzu czarnego substancje zwiększające odporność na choroby
zakaźne.
Działania niepożądane. W dawkach terapeutycznych surowiec nie wywołuje działania
szkodliwego.
Zastosowanie. Odwary z kwiatów bzu czarnego stosuje się wewnętrznie jako środek napot-
ny w chorobach z podwyższoną temperaturą, także jako uzupełniający lek moczopędny oraz w
chorobach przebiegających ze zwiększeniem przepuszczalności włosowatych naczyń krwiono-
śnych. Zewnętrznie służą do płukania w anginie oraz zapaleniu jamy ustnej i gardła, a także do
okładów w zapaleniu spojówek i brzegów powiek. Czasem wykorzystuje się je do kąpieli ko-
smetycznych. Kwiaty bzu czarnego są składnikiem mieszanki ziołowej Pyrosan (Herbapol),
stosowanej pomocniczo jako lek napotny i przeciwgorączkowy.
Odwary z owoców bzu podaje się doustnie jako środek odtruwający i ułatwiający usuwanie
z organizmu szkodliwych produktów przemiany materii, zwłaszcza w chorobie gośćcowej,
chorobach zakaźnych i niektórych schorzeniach skórnych, również jako nieswoisty wspomaga-
jący środek przeciwbólowy w rwie kulszowej, zapaleniu nerwu trójdzielnego i bólach newral-
gicznych. W połączeniu z innymi surowcami zielarskimi owoc bzu stanowi łagodny środek
przeczyszczający.
Owoce bzu czarnego są składnikiem granulatu ziołowego Betagran (Herbapol) i płynu Beta-
sol (Herbapol), stosowanych jako środki pomocnicze w łuszczycy. Są również składnikiem
mieszanek ziołowych Normosan (Herbapol) i Neonormosan (Herbapol), używanych w zapar-
ciach.
Przetwory. Odwar z kwiatów bzu: 1-11/2 łyżki kwiatów zalać 1 szklanką wody zimnej i
ogrzewać do wrzenia. Gotować łagodnie pod przykryciem 3 min. Odstawić na 15 min i prze-
cedzić. Pić 1/3-1/2 szklanki 2-3 razy dziennie między posiłkami jako środek moczopędny. Jako
środek napotny i przeciwgorączkowy wypić wieczorem po posiłku szklankę odwaru z dodat-
kiem 1-2 łyżek syropu malinowego. Odwar z kwiatów bzu z dodatkiem 1/2 łyżeczki Azulanu
można stosować zewnętrznie do okładów i płukania jamy ustnej.
Zioła moczopędne z kwiatem b z u: zmieszać po 20 g kwiatów bzu czarnego, kwiatów wią-
zówki błotnej, liści brzozy, ziela nawłoci i ziela połonicznika. Zalać 3 łyżki mieszanki 31/2
szklanki wody gorącej i ogrzewać do wrzenia. Gotować łagodnie pod przykryciem 3-5 min.
Odstawić na 10-15 min i przecedzić. Pić 3-4 razy dziennie między posiłkami po 3/4-1 szklanki
jako środek moczopędny.
Zioła Pyrosan (Herbapol): 2-21/2 łyżki mieszanki zalać 2-3 szklankami wody gorącej.
Ogrzewać do wrzenia i gotować 2 min pod przykryciem. Odstawić na 10 min

94
Bez czarny (wg. A. Lonicerusa, 1564)

i przecedzić. Pić możliwie gorący odwar 2-3 razy dziennie 1 szklankę po jedzeniu jako po-
mocniczy środek przeciwgorączkowy i napotny. Wieczorem wskazane jest wypicie w łóżku do
2 szklanek gorącego odwaru o dodatkiem 2-3 łyżek syropu malinowego.
Odwar z owoców bzu czarnego: 1-2 łyżki owoców zalać 1 szklanką wody zimnej. Ogrze-
wać do wrzenia i gotować powoli pod przykryciem 5 min. Odstawić na 15 min i przecedzić.
Pić 1/3 szklanki 2-4 razy dziennie między posiłkami jako środek moczopędny lub 1/2 - 2/3
szklanki po jedzeniu jako środek przeciwbólowy i ułatwiający wypróżnienie. Działanie prze-
ciwbólowe można zwiększyć, dodając 1-2 łyżki soku z owoców bzu czarnego.
W przypadku nerwobólu lub migreny sporządzić odwar z 4 łyżek owoców w 11/2 szklanki
wody i wypić w ciągu dnia w 2-3 porcjach.
Sok z owoców bzu: dojrzałe, umyte i przebrane owoce bzu czarnego ogrzewać w naczyniu,
stale mieszając, aż popękają i puszczą sok. Wówczas rozetrzeć je na miazgę i małymi porcjami
wyciskać w płóciennym woreczku. Otrzymany sok pozostawić do odstania, przecedzić, dodać
cukru w proporcji 1:1, gotować kilka minut i rozlać do butelek lub słoików. Pozostały miąższ
włożyć do naczynia, dodać cukru, gotować powoli kilka minut i gotowe powidła przełożyć do
słoików. Sok pić 2-3 razy dziennie po

95
1-2 łyżek jako środek pomocniczy w nerwobólach, zapaleniu korzonków nerwowych, również
w grypie, przeziębieniach i lekkich zaburzeniach trawiennych. Powidła spożywać w tym sa-
mym celu 1-4 razy dziennie po 1 łyżeczce. Również jako dodatek do konfitur, przecierów i
kompotów.

9. BIEDRZENIEC ANYŻ
Pimpinella anisum L.

Anyż jest rośliną jednoroczną z rodziny Baldaszkowatych (Umbelliferae), pochodzącą z


Egiptu i Azji Mniejszej, gdzie od paru tysięcy lat jest również uprawiany. W Polsce hodowany
na plantacjach i w ogródkach.
Biedrzeniec anyż ma łodygę obłą do 50 cm wysoką, owłosioną, w górnej części rozgałęzio-
ną. Liście dolne ma długoogonkowe, okrągławonerkowate, nie podzielone, nacinanoząbkowa-
ne, liście środkowe trójklapowe o listkach jajowatych, natomiast górne krótkoogonkowe lub
siedzące, dwu- lub trzykrotnie pierzastosieczne, o odcinkach lancetowatych. Kwiaty białe, ze-
brane w kwiatostan baldach złożony. Owocem jest rozłupka, przeważnie nie rozpadająca się na
niełupki.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się owocostany w końcu sierpnia, gdy nabiorą sza-
rej barwy, suszy w cieniu i młóci, uzyskując owoc anyżu - Fructus Anisi. Surowiec należy
przechowywać w szczelnym opakowaniu w miejscach suchych i możliwie chłodnych.
Anyż należy do roślin o szerokim zastosowaniu praktycznym. Owoce są często używane w
lecznictwie. Służą też do otrzymywania olejku eterycznego - Oleum Anisi. Znaczne ilości owo-
ców anyżu i destylowanego z nich olejku eterycznego zużywa się w cukiernictwie do ciast i
pierników oraz do wyrobu niektórych wódek i likierów.
Podstawowe związki czynne. Owoc anyżu zawiera do 3,5% olejku eterycznego, którego
głównym składnikiem jest anetol (do 85%) o charakterystycznym anyżowym zapachu i słod-
kim smaku, a składnikami ubocznymi - metylochawikol i aldehyd anyżowy. Poza tym w owo-
cach występuje 10-30% tłuszczu, około 16% białka, węglowodany i inne związki.
Działanie. Przetwory z owoców anyżu pobudzają czynność wydzielniczą błon śluzowych
górnych dróg oddechowych i wzmagają ruchy nabłonka rzęskowego, ułatwiając wydalanie za-
legającego śluzu. Wyzwalają także odruch wykrztuśny, zwłaszcza w obecności niewielkiej ilo-
ści amoniaku lub soli amonowych.
Owoce lub olejek anyżowy wzmagają także czynności wydzielnicze przewodu pokarmowe-
go, zwiększają wydzielanie soków trawiennych oraz obniżają podwyższone napięcie mięśni
gładkich jelit i przywracają prawidłowe ruchy perystaltyczne. Znoszą ból wywołany wzdęciem
i ułatwiają swobodne odejście gazów. Umożliwiają prawidłowe trawienie i przyswajanie po-
karmów, zwłaszcza u małych dzieci i niemowląt oraz u osób w podeszłym wieku. Zwiększają
również łaknienie.
Wyciągi z owoców anyżu pobudzają laktację i nadają mleku własności wiatropędne oraz w
niewielkim stopniu bakteriobójcze. Olejek eteryczny z anyżu, podany zewnętrznie, działa od-
każająco na skórę i toksycznie na niektóre pasożyty, np. świerzbowce i wszy.
Działania niepożądane. Zbyt duże dawki olejku anyżowego podane doustnie drażnią błony
śluzowe przewodu pokarmowego, rozszerzają naczynia włosowate, mogą też spowodować
odurzenie i drgawki.
Zastosowanie. Najczęściej stosuje się przetwory z anyżu jako cenny lek wykrztuśny w nie-
żytach gardła i oskrzeli ze skąpą, gęstą wydzieliną lub w suchym kaszlu oraz zaniku

96
ruchów nabłonka rzęskowego. Najlepsze wyniki osiąga się przez łączenie z innymi surowcami
o podobnym działaniu. Olejek anyżowy wchodzi w skład kropli anyżowych - Spiritus Ammonii
anisatus oraz tabletek Azarina (Herbapol) o działaniu wykrztuśnym.
Przetwory z owoców anyżu są również stosowane w niektórych schorzeniach przewodu po-
karmowego, przejawiających się bólami brzucha i wzdęciami, a także w zaparciach wywoła-
nych stanem skurczowym jelit i rozszerzeniem okrężnicy przez gazy. Należy pamiętać, że
mleko matek karmiących, które przyjmowały przetwory z anyżu, działa na niemowlęta wiatro-
pędnie i przeciwskurczowo. Wyciąg z owoców anyżu wchodzi w skład syropu Rhelax (Herba-
pol) o łagodnym działaniu przeczyszczającym, przeciwskurczowym, wiatropędnym i pobudza-
jącym trawienie.
Przetwory. Napar z owoców anyżu: 1/2 łyżki anyżu zalać 1 szklanką wody wrzącej, przy-
kryć i postawić na parze na 30 min. Przecedzić. Pić 2-3 łyżki 3-5 razy dziennie na 1 godz.
przed jedzeniem w zaburzeniach trawiennych, braku łaknienia i skąpej laktacji u karmiących
matek, a po jedzeniu - jako środek wykrztuśny. Dzieciom dawać po 1 łyżeczce lub łyżce, za-
leżnie od wieku.
Miód anyżowy, sproszkować dokładnie 1 łyżkę wysuszonych owoców anyżu i rozetrzeć z 2
łyżkami miodu, stężonego syropu cukrowego lub dżemu. Zażywać 2 razy dziennie po 1 ły-
żeczce po jedzeniu jako środek wykrztuśny.
Zioła wykrztuśne: zmieszać po 10 g owoców anyżu i ziela tymianku oraz po 20 g kwiatów
bzu czarnego, liści podbiału i korzeni prawoślazu. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody ciepłej i
pozostawić na 1/2 godz. Ogrzewać do wrzenia i gotować pod przykryciem 3 min. Odstawić na
15 min i przecedzić. Pić porcjami w ciągu dnia w suchym kaszlu i chrypce.
Zioła żołądkowe: zmieszać po 20 g owoców anyżu, owoców kolendry, ziela drapacza lekar-
skiego i ziela rdestu ptasiego. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody gorącej. Ogrzewać do wrze-
nia i gotować łagodnie pod przykryciem 3-5 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić por-
cjami w ciągu dnia w braku apetytu, odbijaniu i bólach żołądkowych.
Rhelax (Herbapol) syrop: dorosłym zaleca się 1 -3 łyżeczki rano na czczo i wieczorem
przed snem w zaparciach, dzieciom 1/4-1/2 łyżeczki - przed snem.

10. BIEDRZENIEC MNIEJSZY


Pimpinella saxifraga L.

Jest to roślina wieloletnia z rodziny Baldaszkowatych (Umbelliferae), występująca w Euro-


pie i Azji. W Polsce rośnie na całym obszarze na suchych zboczach, w lasach, zaroślach, na
przychaciach i miedzach.
Biedrzeniec mniejszy ma łodygę rozgałęzioną, dość rzadko owłosioną lub nagą, pełną, w
górnej części niemal bezlistną, do 60 cm wysoką. Liście nieparzystopierzaste, o 3-5 parach
listków nieregularnie ząbkowanych, tępo zakończonych, zwykle tylko na dolnej stronie owło-
sionych lub nagich. Kwiaty ma białe, drobne. Owoce do 3 mm długie, jajowate, o słabo zazna-
czonych żebrach, rozpadające się na dwie niełupki.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się wczesną wiosną lub na jesieni ze stanowisk na-
turalnych korzenie i kłącza, myje i suszy w suszarniach ogrzewanych w temp. poniżej 35°.
Otrzymuje się jako surowiec korzeń biedrzeńca - Radix Pimpinellae. Czasem zbiera się także
ziele biedrzeńca - Herba Pimpinellae. Odcina się w tym celu od czerwca do września górne
części pędów w okresie zakwitania i suszy w suszarniach

97
naturalnych w cieniu i przewiewie. Przechowywać należy je dobrze opakowane w miejscach
suchych, gdyż łatwo wilgotnieją. Korzeń jest często atakowany przez owady.
Równorzędnego surowca dostarcza biedrzeniec czarny - Pimpinella nigra Willd., uważany
przez niektórych botaników za odmianę poprzedniego, a także biedrzeniec wielki - Pimpinella
maior (L.) Huds., którego surowcem jest korzeń - Radix Pimpinellae maioris.
Podstawowe związki czynne. W korzeniu biedrzeńca występuje olejek eteryczny w ilości
około 0,5%, zawierający azulen i estry epoksyizoeugenolu oraz inne pochodne terpenowe, fu-
ranokumaryny (np. pimpinelinę, izopimpinelinę, peucedaninę i bergapten), pochodne kumary-
ny (np. umbeliferon), saponiny trójterpenowe, garbniki, kwasy wielofenolowe (np. chloroge-
nowy, kawowy i chinowy), poliacetyleny i liczne kwasy organiczne. Ziele biedrzeńca zawiera
mniej związków czynnych od korzenia. Jednak skład chemiczny ziela nie jest dokładnie po-
znany.
Działanie. Przetwory z korzenia biedrzeńca pobudzają wydzielanie błon śluzowych gardła,
krtani i oskrzeli, zapobiegają zaleganiu gęstej wydzieliny i ułatwiają jej odkrztuszanie. Ponadto
nieznacznie zwiększają wydzielanie soku żołądkowego oraz wydalanie potu i moczu, ułatwiają
też rozpuszczanie kamieni moczowych. Wyciągi z korzeni biedrzeńca zmniejszają napięcie
mięśni gładkich górnych dróg oddechowych. Podobnie, lecz nieco słabiej, działają na mięśnie
gładkie przewodu pokarmowego i kobiecych narządów rodnych, a tylko nieznacznie - na mię-
śnie w układzie moczowym. Po podaniu doustnym wywierają również działanie przeciwzapal-
ne i słabo ściągające.
Ziele biedrzeńca niniejszego, uboższe w związki czynne od korzeni tej rośliny, wykazuje
podobne, ale słabsze działanie lecznicze.
Działania niepożądane. Większe ilości wyciągów z biedrzeńca, przekraczające zalecane
dawki lecznicze, mogą wywołać skurcz macicy i wynikające z tego konsekwencje.
Zastosowanie. Wewnętrznie stosuje się przetwory z korzenia biedrzeńca mniejszego, więk-
szego lub czarnego, najczęściej w schorzeniach oskrzeli i górnych dróg oddechowych o cha-
rakterze nieżytowym, zarówno w stanach przewlekłych, jak też podostrych, ponadto - w angi-
nie i w suchym kaszlu, kiedy zbyt mała ilość wydzieliny nie pozwala na swobodne odkrztusza-
nie.
Przetwory z korzenia biedrzeńca stosuje się również w dychawicy oskrzelowej jako lek
uzupełniający. Wyciąg alkoholowy z tego surowca wchodzi w skład kropli Astmin (Herbapol)
oraz Kelastmin (Herbapol), podawanych w przypadku wspomnianej choroby. Wyciągi z bie-
drzeńca można podawać doustnie również w zaburzeniach trawiennych, związanych z niedo-
statecznym wydzielaniem soku żołądkowego, brakiem apetytu, odbijaniem, wzdęciami oraz
słabo nasiloną biegunką lub też pomocniczo w zachowawczym leczeniu kamicy moczowej.
Zewnętrznie stosuje się z dobrym skutkiem odwar z korzenia biedrzeńca do płukania w za-
paleniu jamy ustnej, dziąseł i gardła.
Przetwory. Odwar z korzenia biedrzeńca: 1/2 łyżki rozdrobnionych korzeni zalać 1 szklan-
ką wody o temperaturze pokojowej. Ogrzewać do wrzenia i gotować powoli pod przykryciem
2 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 1 -2 łyżki 2-5 razy dziennie po jedzeniu w scho-
rzeniach górnych dróg oddechowych. Odwar można stosować również zewnętrznie do płuka-
nia jamy ustnej i gardła.
Można też sporządzić odwar z ziela biedrzeńca, biorąc 1 łyżkę ziela na 1 szklankę wody.
Dalej postępować jak poprzednio.

98
Biedrzeniec anyż (wg A. Lonicerusa, 1564)

Zioła wykrztuśne: zmieszać po 50 g korzenia biedrzeńca i liści podbiału oraz po 25 g liści


babki i kwiatów maku polnego. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody gorącej. Ogrzewać do
wrzenia i gotować 2-3 min. Odstawić na 10 min i przecedzić do termosu. Pić 3-5 razy dziennie
po 1-3 łyżki po jedzeniu jako środek wykrztuśny.
Astmin (Herbapol): dorosłym zaleca się zwykle 30-40 kropli 3-6 razy w ciągu dnia w dy-
chawicy oskrzelowej. Natomiast w atakach astmatycznych do 60 kropli jednorazowo doustnie
w kieliszku wody.

11. BLUSZCZ POSPOLITY


Hedera helix L.

Jest to zimozielony krzew z rodziny Araliowatych (Araliaceae), pnący się za pomocą przy-
byszowych korzeni czepnych, wyrastających na łodydze. Bluszcz występuje w zachodniej i
środkowej Europie. W Polsce spotyka się go w wilgotnych lasach liściastych na niżu i w niż-
szych położeniach górskich. Bywa też sadzony jako roślina ozdobna. W Polsce przebiega
wschodnia granica jego zasięgu. Bluszcz podlega u nas ochronie gatunkowej.
Łodygi bluszczu dosięgają kilku metrów długości. Liście zimotrwałe 5-klapowe o

99
Bluszcz pospolity (wg A. Lonicerusa, 1564)

sercowatej nasadzie. Kwiaty bialozielone w półkolistych baldachach pojawiają się w Polsce


bardzo rzadko. Owocem jest czarna jagoda.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się liście bluszczu pod koniec lata z roślin hodowa-
nych i suszy w miejscach zacienionych i przewiewnych. Liście bluszczu -Folium Hederae, są
surowcem leczniczym.
Podstawowe związki czynne. Liście bluszczu zawierają niewielkie ilości alkaloidu emety-
ny i do 5% kwaśnych saponin trójterpenowych, wśród nich α-hederynę, hederasaponozyd B i
C, ponadto flawonoidy (np. rutynę) oraz fenolokwasy (np. chlorogenowy i kawowy), a także β-
karoten i skopolinę.
Działanie. Wyciągi z liści bluszczu działają wykrztuśnie, rozkurczowo, przeciwobrzękowo
oraz przeciwzapalnie. Pobudzają krwawienia miesięcznie u kobiet, a także wykazują słabe
właściwości antymitotyczne, a nawet przeciwnowotworowe.
W Polsce bluszcz jest rzadko wykorzystywany w lecznictwie, częściej w innych krajach, np.
w Niemczech, gdzie w 1968 r. wszedł do lecznictwa oficjalnego i został zamieszczony w far-
makopei.
Działania niepożądane. Przetwory z bluszczu należy stosować ostrożnie i nie

100
przekraczać dawek, gdyż mogą wystąpić podrażnienia żołądka i jelit, wymioty i biegunki.
Zastosowanie. W lecznictwie najczęściej stosuje się przetwory z liści bluszczu w uciążli-
wym kaszlu i nieżytowym zapaleniu oskrzeli, pomocniczo w astmie i krztuścu u dzieci; rów-
nież w zaburzeniach miesiączkowania z towarzyszącymi objawami wegetatywnymi i bólami, a
także w migrenie.
Zewnętrznie stosuje się na rany i miejsca bolesne u cierpiących na gościec stawowy.
W lecznictwie ludowym przetwory z bluszczu służą przede wszystkim jako środek łagodzą-
cy bóle w postaci okładów, obmywań, kąpieli oraz do płukania w chorobach jamy ustnej i gar-
dła, a także w bólach reumatycznych i artretycznych.
Przetwory. Napar z liści bluszczu: 1 łyżkę rozdrobnionych liści zalać 1 szklanką wody go-
rącej i pozostawić na noc. Rano ogrzewać do wrzenia, odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 2-3
razy dziennie po 1/3 szklanki w zaburzeniach menstruacyjnych i nieżytach gardła i oskrzeli.
Zioła w krztuścu: zmieszać po 60 g liści bluszczu i ziela tymianku oraz po 30 g korzeni
pierwiosnka i ziela przetacznika leśnego. Zalać 3 łyżki ziół 4 szklankami wody zimnej, powoli
ogrzewać do wrzenia i gotować 3 min. Przecedzić do termosu i wypić całość w ciągu dnia por-
cjami po 1/4-1/2 szklanki. Dzieciom poniżej 9 lat podawać 1/21 w porcjach łyżkami w ciągu
dnia, osłodzone miodem.
Zioła przeciw wszawicy i świerzbowi: zmieszać 50 g liści bluszczu oraz po 25 g kwiatów
wrotyczu, ziela piołunu i liści orzecha włoskiego. Zalać 4 łyżki ziół 4 szklankami wody zim-
nej, ogrzewać pod przykryciem do wrzenia, przecedzić i myć głowę, następnie zawinąć ręczni-
kiem na 30 min, wyczesać gęstym grzebieniem i spłukać wodą z dodatkiem octu. Zabieg po-
wtórzyć kilkakrotnie we wszawicy, grzybicy, przeciw łupieżowi i zapaleniu owłosionej skóry
głowy. Stosować do okładów i obmywań przeciw świerzbowi.
Zioła dermatologiczne: zmieszać równe ilości liści bluszczu, kwiatów krwawnika, ziela
przywrotnika i kwiatów słonecznika. Zalać 2 łyżki ziół 2 szklankami wrzącej wody i trzymać
na parze pod przykryciem 20 min. Przecedzić i użyć do okładów w zapaleniu tkanki łącznej
lub skóry, także w trądziku pospolitym, wyprysku, pokrzywce i odmrozinach.
Do kąpieli kończyn lub całego ciała wziąć 150 g powyższych ziół, zalać 4 l wody wrzącej i
odstawić na 20 min. Przecedzić do wanny i dopełnić ją do 1/3 wodą o temp. około 37°. Czas
kąpieli 10-20 min.
Prospan (Engelhard, RFN), krople i czopki: stosować w nieżycie oskrzeli, krztuścu i kaszlu
z podrażnieniem. Niemowlętom podawać po 15 kropli 8 razy dziennie, dzieciom do 5 lat - po
30 kropli 8 razy dziennie, dzieciom starszym do 45 kropli 8 razy dziennie.
Monapax (Müller, RFN), krople: stosować w kaszlu z nikłą wydzieliną (tzw. suchy kaszel) i
krztuścu, zwłaszcza u niemowląt i małych dzieci.

101
12. BLUSZCZYK KURDYBANEK
Glechoma hederacea L.

Jest to roślina wieloletnia z rodziny Wargowych (Labiatae), występująca w całej Europie,


pospolita w Polsce w wilgotnych zaroślach, przydrożach i na łąkach. Bluszczyk ma łodygi ro-
zesłane lub wspinające się z długimi, ulistnionymi rozłogami, rozgałęzione, do 40 cm długie,
gęsto naprzeciwległe ulistnione. Kwiaty drobne o koronie dwuwargowej, barwy niebiesko-
fioletowej.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się nadziemne, górne części pędów w okresie za-
kwitania od kwietnia do czerwca i suszy rozłożone cienką warstwą w miejscach zacienionych i
przewiewnych. Surowcem leczniczym jest ziele bluszczyka -Herba Glechomae (syn. Herba
Hederae terrestris).
Podstawowe związki czynne. Ziele bluszczyka zawiera substancję goryczową glechominę,
około 7% garbników, saponinę w małej ilości, ślady olejku eterycznego, kwasy organiczne,
cholinę i sole mineralne.
Działanie. Napary i odwary z ziela bluszczyka pobudzają wydzielanie soków trawiennych i
zwiększają dzięki temu łaknienie. Poprawiają procesy trawienia i sprawność przyswajania po-
karmów. W wyniku tego działają ogólnie wzmacniająco.
Przetwory z ziela bluszczyka zwiększają wydzielanie żółci i ułatwiają jej przepływ do dwu-
nastnicy, zapobiegają zastojom w pęcherzyku i zmniejszają możliwość powstawania kamieni
żółciowych. Żółć wytwarzana w czasie kuracji przetworami z bluszczyka zawiera więcej kwa-
su chenodezoksycholowego, który jest uznawany za jeden z najskuteczniejszych związków
hamujących tworzenie kamieni cholesterolowych i ułatwiających ich rozpuszczanie.
Już dawno stwierdzono, że ziele bluszczyka wykazuje działanie przeciwzapalne i regeneru-
jące na błony śluzowe przewodu pokarmowego, dróg moczowych i dróg oddechowych.
Zwiększa też ich odporność i wiąże toksyczne produkty przemiany materii.
Z uwagi na obecność garbników przetwory z ziela bluszczyka podawane wewnętrznie dzia-
łają łagodnie ściągające i przeciwbiegunkowe, natomiast stosowane zewnętrznie - ściągająco,
przeciwzapalnie, bakteriobójczo i grzybobójczo.
Działania niepożądane. W dawkach leczniczych objawów niepożądanych nie obserwowa-
no.
Zastosowanie. Wyciągi wodne z ziela bluszczyka stosuje się wewnętrznie głównie w kami-
cy żółciowej i stanach zapalnych dróg żółciowych, w stanach nieżytowych przewodu pokar-
mowego i niedostatecznym wydzielaniu soków trawiennych. Celowe jest łączenie ziela blusz-
czyka z innymi surowcami o działaniu odtruwającym, żółciopędnym i poprawiającym trawie-
nie.
Zewnętrznie stosuje się przetwory z ziela bluszczyka do okładów i przemywań w trądziku
pospolitym, zapaleniu i świądzie skóry, oparzeniach I stopnia, także do płukania jamy ustnej i
gardła, przemywania przewodów nosowych i do kąpieli w bólach reumatycznych i dnawych.
Dobrze jest dodawać do odwaru kwiaty rumianku, liście szałwii lub ziele macierzanki.
Przetwory. Odwar z bluszczyka: 1 łyżkę ziela bluszczyka wsypać do 1-11/2 szklanki wody
ciepłej, zagotować i gotować na małym ogniu pod przykryciem 5 min. Odstawić na 10 min i
przecedzić. Pić po 1/2 szklanki 2-3 razy dziennie na 30 min przed posiłkiem jako środek żół-
ciopędny i poprawiający trawienie. Zewnętrznie używać do przemywań, okładów i płukania w
chorobach skóry i błon śluzowych.

102
Bluszczyk kurdybanek (wg A. Lonicerusa, 1564)

Zioła przeciwkaszlowe: zmieszać równe ilości ziela bluszczyka, liści szałwii i korzeni arcy-
dzięgla. Zalać 1 łyżkę dobrze rozdrobnionych ziół w termosie 11/2 szklanki wody wrzącej i
pozostawić pod zamknięciem 1 godz. Przecedzić i pić 1/3-1/2 szklanki 3 razy dziennie jako
środek przeciwkaszlowy. Napar ten może służyć do płukania gardła i jamy ustnej oraz przewo-
dów nosowych w mało nasilonym nieżycie.
Zioła w schorzeniach uszu: zmieszać po 2 części ziela bluszczyka i ziela krwawnika oraz po
1 części liści szałwii i zgniecionych owoców anyżu (lub kopru włoskiego), zalać 1/2 łyżki tych
ziół 2/3 szklanki wody wrzącej i pod przykryciem pozostawić na 30 min. Przecedzić i użyć do
płukania ucha zewnętrznego i błony bębenkowej w stanach zapalnych.

103
13. BOBREK TRÓJLISTKOWY
Menyanthes trifoliata L.

Jest to roślina wieloletnia z rodziny Bobrkowatych (Menyanthaceae), występująca w strefie


umiarkowanej półkuli północnej. W Polsce rozpowszechniona w całym kraju na bagnach,
podmokłych łąkach, a czasem nad brzegami wód stojących.
Bobrek wydaje grube, pełzające kłącze, z którego wyrastają długoogonkowe, błyszczące li-
ście, złożone z 3 listków, zwykle odwrotniejajowatych, siedzących. Kwiaty białe lub różowe są
zebrane w kwiatostan groniasty, dość luźny, na bezlistnej szypułce wysokości do 30 cm. Od-
gięte płatki korony są okryte po stronie wewnętrznej licznymi soczystymi włoskami.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się liście bez ogonków na początku kwitnienia w
końcu maja i czerwcu. Ponieważ trudno wysychają, rozkłada się je bardzo cienką warstwą i su-
szy w miejscach zacienionych i przewiewnych, a najlepiej w suszarniach ogrzewanych. Su-
rowcem jest liść bobrka - Folium Menyanthidis (syn. Folium Trifolii fibrini).
Podstawowe związki czynne. W liściach bobrka występuje gorzki glikozyd meniantyna (do
1%), flawonoidy, jak hiperozyd, rutyna i trifoliozyd, garbniki katechinowe (do 4%), alkaloidy
gencjanina, gencjanidyna, gencjalutyna i inne, olejek eteryczny, saponina, kwas askorbowy.
Działanie. Związki goryczowe liści bobrka działają przez receptory smakowe rozmieszczo-
ne na języku. Ich podrażnienie przenoszone jest do ośrodkowego układu nerwowego i przeka-
zywane na nerwy wydzielnicze żołądka. Następuje zwiększenie wydzielania soku żołądkowe-
go, bogatego w kwas solny, a także śliny i soku trzustkowego. Obserwuje się stopniowe polep-
szenie czynności trawiennych, zwiększenie łaknienia i ogólną poprawę stanu fizycznego i sa-
mopoczucia chorego. Związki czynne liści bobrka działają też bezpośrednio na śluzówkę żo-
łądka, pobudzając wydzielanie soków trawiennych za pośrednictwem specyficznego hormonu
gastryny.
Działania niepożądane. Duże dawki powodują mdłości, wymioty i biegunkę.
Zastosowanie. Najważniejszym wskazaniem do stosowania przetworów z liści bobrka jest
niedoczynność wydzielnicza żołądka i zbyt mała ilość soku żołądkowego oraz kwasu solnego.
Stan taki powoduje brak łaknienia i trudności w przyswajaniu niezbędnych składników pokar-
mowych. Wyciągi z bobrka można podawać w wyniszczeniu organizmu, spowodowanym
przez różne czynniki, ponadto rekonwalescentom, gdyż wywierają działanie ogólne wzmacnia-
jące. Liście bobrka poprawiają również stan psychiczny pacjenta.
Surowiec ten wchodzi w skład granulatu ziołowego Gastrogran (Herbapol) oraz mieszanki
ziołowej Digestosan (Herbapol), używanych w stanach nieżytowych żołądka i jelit, zmniejsze-
niu wydzielania soku żołądkowego oraz trudności w trawieniu i przyswajaniu pokarmów. Li-
ście są również jednym ze składników nalewki gorzkiej - Tinctura amara (Herbapol) oraz kro-
pli żołądkowych - Guttae stomachicae (Herbapol), które stosuje się w niedostatecznym wy-
dzielaniu soku żołądkowego, nieżytach żołądka, złym trawieniu i braku łaknienia.
Przetwory. Odwar z liści bobrka: 1/2 łyżki liści zalać 1 szklanką wody wrzącej. Ogrzewać
do wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem 5 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić
1-2 łyżki stołowe 4-5 razy dziennie na 1 godz. przed posiłkiem jako środek pobudzający tra-
wienie i wzmacniający.
Zioła żołądkowo-trawienne: zmieszać po 25 g liści bobrka, liści mięty pieprzowej, kłączy
tataraku, korzeni lukrecji, ziela krwawnika, ziela nostrzyka i ziela

104
tymianku. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody wrzącej i gotować powoli pod przykryciem 2-3
min. Odstawić na 10 min i przecedzić do termosu. Pić 3 razy dziennie po 1/4 szklanki przed
jedzeniem w bezkwaśności i niedostatecznym wydzielaniu soku żołądkowego oraz w nieżycie,
wzdęciach i innych zaburzeniach trawiennych.
Digestosan (Herbapol): 2-21/2 łyżki ziół zalać 2-3 szklankami wody gorącej, ogrzać do
wrzenia i gotować powoli pod przykryciem 2-3 min. Odstawić na 10 min i przecedzić do ter-
mosu. Pić 1/2 do 2/3 szklanki 3 razy dziennie na 1 godz. przed jedzeniem w przewlekłych sta-
nach nieżytowych i nieżytowo-zanikowych błony śluzowej żołądka i zmniejszeniu lub zaniku
wytwarzania soku żołądkowego.

14. BORÓWKA BRUSZNICA


Vaccinium vitis idaea L.

Jest to niski podkrzew zaliczany do rodziny Wrzosowatych (Ericaceae),rozpowszechniony


w klimacie umiarkowanym półkuli północnej, w Polsce dość pospolity na całym niżu w lasach
szpilkowych, zaroślach i wrzosowiskach, a w górach po strefę alpejską.
Brusznica ma łodygi około 20-30 cm wysokie, liście zimotrwałe, owalne, błyszczące, nie
owłosione, brzegiem podwinięte, ciemnozielone, spodem ciemnokropkowane. Kwiaty w zwi-
słych gronach są zebrane na końcach gałązek. Korona biaława lub różowa, zrosłopłatkowa, be-
czułkowata. Brusznica jest rośliną u nas powszechnie znaną, dostarczającą czerwonych, jadal-
nych jagód, zwanych borówkami, używanych na dżemy i inne przetwory.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się jesienią zdrowe liście barwy intensywnie zielo-
nej i suszy rozłożone cienką warstwą w miejscach zacienionych i przewiewnych. Surowcem
jest liść borówki brusznicy -Folium Vitis idaeae. Czasem zbiera się dojrzałe owoce borówki
brusznicy - Fructus Vitis idaeae, które trzeba suszyć w suszarni ogrzewanej.
Podstawowe związki czynne. Liście borówki brusznicy zawierają do 7% glikozydów feno-
lowych, głównie arbutyny i metyloarbutyny, do 12% garbników, stanowiących mieszaninę
związków pochodnych pirogalolu i pirokatechiny, do 0,8% flawonoidów, jak hiperozyd, izo-
kwercytryna i mirycytryna. Są również kwasy organiczne, jak chinowy oraz sole mineralne, a
wśród nich sporo związków magnezu.
Owoce zawierają kwasy organiczne, jak jabłkowy i benzoesowy, cukry, pektyny, witaminy
A i C, antocyjany, garbniki (0,25%) i sole mineralne.
Działanie. Liście borówki brusznicy działają moczopędnie i odkażająco na drogi moczowe.
Zwiększają nieznacznie dobową ilość wydalanego moczu, ale wyraźnie podnoszą stężenie
usuwanych z organizmu jonów sodu i chloru oraz produktów przemiany materii. Wodne wy-
ciągi z liści brusznicy wywierają również łagodne lecz długotrwałe i bardzo skuteczne działa-
nie ściągające na błony śluzowe przewodu pokarmowego. Zapobiegają biegunkom i leczą te
schorzenia. Niszczą różne mikroorganizmy, zmniejszają stany zapalne, wzmacniają ściany
drobnych naczyń krwionośnych żołądka i jelit oraz wiążą toksyny bakteryjne.
Owoce brusznicy regulują czynności trawienne przewodu pokarmowego. Uważa się je jed-
nak raczej za środek dietetyczny i odżywczy, a nie za surowiec leczniczy.
Działania niepożądane. Duże dawki wyciągów z liści brusznicy stosowane przez dłuższy
czas mogą powodować objawy przewlekłego zatrucia hydrochinonem, jak wymioty, stany po-
budzenia, kurcze i niedokrwistość hemolityczną. Jednocześnie

105
zawarte w odwarach garbniki mogą drażnić żołądek i powodować zaparcia. Natomiast liście
brusznicy w mieszankach ziołowych są całkowicie bezpieczne.
Zastosowanie. Odwary z liści borówki brusznicy działają bakteriobójczo i słabo moczopęd-
nie w stanach nieżytowych i zakażeniach, towarzyszących kamicy nerkowej, także w zapaleniu
miedniczek nerkowych, nieżycie pęcherza, bólach przy oddawaniu moczu i kurczach pęcherza
moczowego. Zawarte w liściach glikozydy fenolowe -arbutyna i metyloarbutyna - rozpadają
się w słabo alkalicznym środowisku moczu do hydrochinonu i metylohydrochinonu o własno-
ściach bakteriobójczych. Odwary z liści można stosować z dobrym skutkiem, zwłaszcza w ka-
micy moczanowej, cysteinowej i ksantynowej, ale należy wówczas doprowadzić pH moczu do
wartości 7,0 - 7,8.
Wodny wyciąg z liści brusznicy można stosować również w nieżytach żołądka i jelit, nad-
miernej fermentacji i wzdęciach, mało nasilonych biegunkach, a nawet drobnych krwawieniach
z uszkodzonych naczyń włosowatych przewodu pokarmowego, ale tylko jako składnik mie-
szanek ziołowych lub preparatów.
Przetwory. Odwar z liści borówki brusznicy: 1 łyżkę liści zalać 1 szklanką wody letniej i
ogrzewać do wrzenia. Gotować powoli pod przykryciem 5 min. Odstawić na 10 min i przece-
dzić. Pić 1/3-1/2 szklanki 2-3 razy dziennie jako środek odkażający układ moczowy, a zwłasz-
cza pęcherz, oraz łagodny lek w nieżytach przewodu pokarmowego i mało nasilonych biegun-
kach.
Zioła moczopędne: zmieszać po 20 g liści borówki brusznicy, kwiatu wrzosu, liści brzozy,
ziela nawłoci i ziela skrzypu. Zalać 1 1/2 łyżki ziół 2 szklankami gorącej wody, ogrzewać do
wrzenia i gotować powoli pod przykryciem 5-7 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 1/2-
2/3 szklanki 2-3 razy dziennie jako łagodny środek moczopędny i odkażający drogi moczowe.
Zioła w nieżycie pęcherza: zmieszać 40 g liści borówki brusznicy, po 20 g ziela skrzypu i
ziela bratków oraz po 10 g kwiatów rumianku i liści brzozy. Zalać 2 łyżki ziół 2 szklankami
wody ciepłej. Ogrzewać do wrzenia pod przykryciem, odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 3
razy dziennie po 1/2 szklanki między posiłkami w nieżycie pęcherza, uczuciu palenia i bólu
przy oddawaniu moczu i kurczach, na zlecenie lekarza i na podstawie analizy moczu.

15. BORÓWKA CZERNICA


Vaccinium myrtillus L.

Roślina ta jest podkrzewem z rodziny Wrzosowatych (Ericaceae), występującym w umiar-


kowanej strefie półkuli północnej. W Polsce rośnie w lasach sosnowych i mieszanych na całym
niżu oraz w Karpatach.
Jest to roślina o pędach gładkich, nagich, wyraźnie kanciastych, wysokości do 60 cm. Liście
wiotkie, krótkoogonkowe, drobno piłkowane, jasnozielone, spodem bledsze, nagie, opadające
na zimę. Kwiaty krótkoszypułkowe, wyrastają pojedynczo z kątów liści. Korona czerwonawo-
zielona, kubeczkowata, długości około 5 mm, na obwodzie wycięta w pięć krótkich, trójkąt-
nych ząbków. Borówka czernica jest u nas powszechnie znana, gdyż dostarcza smacznych, ja-
dalnych owoców spożywanych na surowo lub używanych na przetwory. Owocem jest czarna
kulista jagoda z sinoniebieskim nalotem woskowym, średnicy do 1 cm.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się liście wczesną wiosną lub pod koniec lata,
osmykując z gałązek, następnie suszy w cieniu i przewiewie. Otrzymuje się liść borówki czer-
nicy - Folium Myrtilli. W końcu czerwca lub w lipcu zbiera się dojrzałe jagody tej

106
rośliny i suszy najlepiej w suszarni ogrzewanej w temperaturze poniżej 60°C. Uzyskuje się
owoc borówki czernicy, zwany też czarną jagodą - Fructus Myrtilli.
Podstawowe związki czynne. Liście borówki czernicy zawierają około 6,5% garbników ka-
techinowych, flawonoidy (wśród nich glikozydy kwercetyny), trójterpeny (np. kwas ursolowy i
oleanolowy), antocyjany, ślady arbutyny i wolnego hydrochinonu, liczne kwasy organiczne i
wielofenolowe, cukry i sole mineralne bogate w związki manganu.
Suszone owoce borówki czernicy zawierają około 7% garbników katechinowych, zespół
barwników antocyjanowych współdziałających prawdopodobnie z garbnikami, nazywany mir-
tyliną (m.in. glikozydy antocyjanowe pochodne delfinidyny oraz cyjanidyny, petunidyny i
malwidyny). Zawierają ponadto do 7% kwasów organicznych (np. cytrynowy, jabłkowy i
bursztynowy), około 8% pektyn, 20-30% cukrów, przede wszystkim sacharozy, witaminy C i
B1, karotenoidy oraz sole mineralne.
Działanie. W lecznictwie najbardziej ceniona jest zdolność obniżania poziomu cukru we
krwi przez zespół antocyjanów zawartych w liściach borówki czernicy. Działanie to, znane od
wieków w lecznictwie ludowym, zostało niedawno potwierdzone na zwierzętach doświadczal-
nych. Zawarte w surowcu flawonoidy zwiększają nieznacznie dobową ilość wydalanego mo-
czu oraz rozpuszczonych w nim jonów sodu, potasu i innych składników. Liście czernicy wy-
kazują też własności łagodnie zapierające, bakteriobójcze i ściągające, co przypisuje się zawar-
tym w surowcu garbnikom, a ponadto działają przeciwzapalnie na błony śluzowe przewodu
pokarmowego.
Owoce borówki czernicy są powszechnie znanym u nas surowcem przeciwbiegunkowym.
Zawarte w nich garbniki po podaniu doustnym odwaru niszczą lub hamują rozwój
drobnoustrojów chorobotwórczych przewodu pokarmowego, w tym również szczepów
opornych na antybiotyki, zmniejszają przepuszczalność błon śluzowych jelit i zatrzymują
stopniowo wydalanie płynnych stolców. Dzięki temu zapobiegają nadmiernemu odwodnieniu
ustroju. Ponadto garbniki wiążą się z toksynami bakteryjnymi przy biegunkach, a także z
solami metali ciężkich w przypadku zatruć nimi. Tworzą z obu rodzajami trucizn
nierozpuszczalne kompleksy i hamują ich wchłanianie.
Wymienione działania owoców borówki czernicy przyczyniają się wyraźnie do zmniejsze-
nia stanu zapalnego błon śluzowych jelit, zahamowania drobnych krwawień z uszkodzonych
włosowatych naczyń krwionośnych, spadku ciepłoty ciała, zmniejszenia bólów brzucha oraz
zniesienia uczucia nudności. Owoce borówki czernicy są jednym ze składników znanej prze-
ciwbiegunkowej mieszanki ziołowej Tannosan (Herbapol).
Znajdujące się w owocach antocyjany mają własności podobne do flawonoidów i witaminy
P. Wpływają korzystnie na naczynia włosowate oczu i przyspieszają regenerację purpury
wzrokowej, dzięki czemu poprawiają zdolność widzenia wieczorem i nocą. Antocyjany, dzięki
działaniu moczopędnemu oraz zdolności łagodnego rozszerzania naczyń wieńcowych, wywie-
rają korzystny wpływ na regulację czynności układu krążenia. Związki te wchodzą w skład
niektórych preparatów zagranicznych.
Świeże i suszone owoce borówki czernicy działają również porażająco na pasożyty jelitowe,
zwłaszcza owsiki, a nieco słabiej na glisty ludzkie.
Zewnętrzne okłady z miazgi owoców borówki czernicy stosuje się z dobrymi wynikami
przeciw liszajom i zapaleniu skóry.
Działania niepożądane. Liście borówki czernicy można stosować tylko przez niezbyt długi
okres, gdyż przyjmowane przez wiele tygodni powodują spadek wagi ciała, anemię i żółtaczkę.
Zastosowanie. Liście borówki czernicy stosuje się najczęściej jako lek pomocniczy, jedno-
cześnie z odpowiednią dietą, w początkowych stadiach cukrzycy, przeważnie

107
razem z innymi roślinnymi surowcami leczniczymi o podobnym działaniu, np. w mieszance
przeciwcukrzycowej Diabetosan (Herbapol).
Liście borówki czernicy są również podawane w łagodnych przypadkach zaburzeń trawien-
nych, słabo nasilonych biegunkach oraz nieżytach jelit, zwłaszcza u dzieci i osób starszych.
Owoce borówki czernicy znajdują zastosowanie przede wszystkim w biegunce spowodowa-
nej zakażeniem jelitowym lub zatruciem pokarmowym, najlepiej w połączeniu z innymi su-
rowcami o podobnym działaniu, jak w mieszance ziołowej Tannosan (Herbapol).
W lecznictwie ludowym owoce borówki czernicy są cenionym środkiem przeciw glistom
ludzkim i owsikom. Podawane są w tym celu owoce świeże w większej ilości (1-2-3 szklanki
dziennie), a także owoce suszone.
Przetwory. Odwar z liści borówki czernicy: 1 łyżkę liści zalać 1 1/2 szklanki wody gorącej,
ogrzewać do wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem 5 min. Odstawić na 10 min i prze-
cedzić. Pić 1/4-1/3 szklanki kilka razy dziennie miedzy posiłkami jako łagodny środek prze-
ciwbiegunkowy, przeciwzapalny i moczopędny. Małym dzieciom podawać po 1 łyżeczce do
herbaty kilka razy dziennie w początkach biegunki i nieżycie jelit.
Odwar z owoców borówki czernicy: 1-3 łyżki owoców suszonych zalać 1 1/2 szklanki wody
gorącej i gotować 5-7 min pod przykryciem. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 1/2 szklanki
2-3 razy dziennie po posiłkach jako środek przeciwbiegunkowy lub wieczorem i rano po 2/3
szklanki. Dzieciom podawać odpowiednio mniej.
Owoce świeże sterylizowane: do słoika wsypać umyte owoce, dodać wody przegotowanej
do 2/3 ich objętości i po 2 łyżeczki cukru. Zamknąć szczelnie i sterylizować zanurzone w wo-
dzie przez 15 min od początku wrzenia. Można przechowywać nawet 2-3 lata. Podawać doro-
słym 2-5 łyżek 2 razy dziennie, dzieciom i młodzieży odpowiednio mniej. Stosować w biegun-
kach i nieżycie jelit, zatruciach pokarmowych, zwłaszcza owocami, dolegliwościach brzusz-
nych spowodowanych infekcją wirusową.
Proszek przeciw glistom jelitowym: zmieszać po 5 g sproszkowanych owoców borówki
czernicy, kwiatów wrotycza i korzeni omanu z miodem lub dżemem i przyjąć na czczo, popija-
jąc 1 szklanką wody lub napoju.
Diabetosan (Herbapol): 2-3 łyżki ziół zalać 2-3 szklankami gorącej wody i gotować pod
przykryciem 2 min. Odstawić na 10 min i przecedzić do termosu. Pić 2/3 szklanki 2-3 razy
dziennie między posiłkami. Picie tych ziół i ich dawkowanie uzgodnić z lekarzem.
Difrarel 100 (Chibret F), drażetki zawierające 100 mg antocyjanozydów z borówki czernicy
i 5 mg β-karotenu. Stosować doustnie 1-2 drażetki 3 razy dziennie w ciągu 15-20 dni miesiąca
jako środek uszczelniający ściany naczyń włosowatych oraz w leczeniu chorób siatkówki i
miażdżycy naczyń mózgowych, po uzgodnieniu z lekarzem.

16. BRZOZA BRODAWKOWATA


Betula verrucosa, Ehrh.

Roślina jest drzewem z rodziny Brzozowatych (Betulaceae), występującym w umiarkowa-


nej strefie półkuli północnej. W Polsce jest pospolita na całym niżu i w niższych partiach gór-
skich, w lasach na miejscach suchych; czasem sadzona w parkach i koło domów.

108
Brzoza brodawkowata (wg T. Hajka, 1562)

Brzoza brodawkowata osiąga wysokość do 20 m. Korę ma białą, łuszczącą się okrężnie.


Młode gałązki ma zwisające, ciemne i nagie, pokryte kropelkami żywicy. Liście ogonkowe,
kształtu jajowatodeltoidowego, u nasady zaokrąglone, u szczytu zaostrzone, o brzegu ostro nie-
równo podwójnie ząbkowanym; kwiaty rozdzielnopłciowe - zebrane w kotki.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w maju młode liście brzozy i suszy w miejscach
zacienionych i przewiewnych. Surowcem jest liść brzozy - Folium Betulae. Równorzędnego
surowca dostarcza brzoza omszona - Betula pubescens Ehrh., rosnąca w Polsce na miejscach
wilgotnych i podmokłych. Z gałęzi brzozy ściętych zimą lub bardzo

109
wczesną wiosną zbiera się także pączki brzozy - Gemmae Betulae oraz korę brzozową -Cortex
Betulae.
Na pniach brzóz występuje kilka grzybów pasożytniczych wykorzystywanych w lecznictwie
ludowym. Najbardziej znany jest włóknouszek ukośny - Inonotus obliquus, tworzący ciemne
guzowate naroślą, które po odcięciu od pnia i wysuszeniu stanowią surowiec zwany popularnie
hubą brzozową czarną.
Drugim grzybem pasożytniczym jest porek brzozowy - Piptoporus betulinus o muszlowa-
tych szarawych owocnikach, które po oderwaniu od pnia suszy się i otrzymuje tzw. hubę brzo-
zową białą.
Podstawowe związki czynne. Wysuszony liść brzozy zawiera 1,5-2,3% związków
flawonoidowych, a wśród nich hiperozyd, mirycetynę i luteolinę, do 9% garbników
katechinowych, do 3,2% saponin (tylko w młodych liściach), związki trójterpenowe (np.
folientriol i folientetraol), ślady olejku eterycznego, kwasy organiczne, wśród nich kwas
askorbowy, żywice i sole mineralne.
W pączkach brzozy znajduje się tylko znikoma ilość flawonoidów, za to więcej, niż w li-
ściach, jest składników lotnych.
W naroślach grzyba włóknouszka ukośnego wykryto obecność sterolowych związków trój-
terpenowych, zbliżonych budową do glikokortykoidów kory nadnerczy (tzw. kwasy polipore-
nowe A, B i C), a także fitosteroli, kwasów tłuszczowych i innych.
W grzybni porka brzozowego znajdują się również kwasy poliporenowe.
Działanie. Przetwory z liści brzozy wyraźnie zwiększają wydalanie moczu, a z nim jonów
sodu i chloru oraz w znacznym stopniu kwasu moczowego. Wykazują też słabe, choć u niektó-
rych osób mało uchwytne, działanie napotne oraz ochronne na miąższ wątroby.
Ze świeżych zmiażdżonych liści brzozy wyciska się płyn, który po utrwaleniu dodatkiem
alkoholu nazywany jest umownie sokiem brzozowym - Succus Betulae (Herbapol). Właściwie
jest to intrakt sporządzony na zimno. Niestety nasze preparaty, zwane sokami świeżymi, nie są
standaryzowane w przeciwieństwie do zagranicznych.
Świeży sok z liści brzozy pobudza przesączanie w kłębkach nerkowych i zwiększa ilość
wydalanego moczu oraz zawartych w nim jonów sodu i chloru oraz szkodliwych produktów
przemiany materii. Wzmaga też nieznacznie wydzielanie potu oraz żółci. Wykazuje ponadto
własności odtruwające przez wiązanie niektórych składników czynnych brzozy ze szkodliwy-
mi produktami przemiany materii, które następnie jako związki rozpuszczalne w wodzie zosta-
ją wydalone z moczem.
Jest jeszcze sok brzozowy wypływający na wiosnę po wywierceniu głębokiego otworu w
pniu. Zbiera się go do naczynia po założeniu odpowiedniej rurki. Z dużego 20-letniego drzewa
można otrzymać bez szkody dla rośliny 3-5 l soku. Po zebraniu soku otwór w drzewie należy
silnie zakorkować. Sok ten można przechowywać w lodówce 4-6 dni. Ma on działanie ogólnie
wzmacniające, regulujące przemianę materii i zapobiegające tworzeniu się kamieni moczo-
wych.
Pączki brzozy nie wykazują uchwytnego działania moczopędnego, natomiast działają prze-
ciwzapalnie na uszkodzoną skórę. Obecnie są rzadko stosowane w lecznictwie.
Włóknouszek ukośny, tzw. huba brzozowa czarna, działa przeciwzapalnie, przeciw-
bakteryjnie, wzmacniająco, zwiększa odporność organizmu. Ostatnio odkryto, że pobudza wy-
twarzanie interferonu, substancji przeciwwirusowej, obecnej u ludzi i zwierząt. Jeżeli słuszne
jest przekonanie, że wirusy są przyczyną powstawania niektórych nowotworów, to wyciągi z
omawianego grzyba mogą mieć znaczenie pomocnicze zarówno w chorobie nowotworowej jak
i w chorobach wirusowych. Podobne własności ma huba brzozowa biała z grzyba Piptoporus
betulinus. Można je więc stosować razem

110
lub osobno, zależnie od dostępności. Dawniejsze badania wykonane w ZSRR wykazały, że
wyciągi z huby brzozowej czarnej mogą przyjmować chorzy w IV stadium raka jako środek
pomocniczy o podanych wyżej właściwościach, a także w pewnym stopniu -przeciwbólowy.
Stosowanie wyciągów z huby może być korzystne w okresie przed operacją i po operacji, bo
przypuszczalnie zmniejsza niebezpieczeństwo przerzutów oraz wydłuża okres przeżycia.
Odwary z huby brzozowej czarnej podawane doustnie działają przeciwzapalnie na błony
śluzowe przewodu pokarmowego, a w irygacjach - na błony śluzowe narządów rodnych.
Działania niepożądane. Przetwory z brzozy stosowane w zalecanych niżej dawkach nie
wywołują odczynów niepożądanych.
Zastosowanie. Liść brzozy jest cennym surowcem o dużym zastosowaniu we współcze-
snym lecznictwie. Napary i odwary z liści brzozy mają zastosowanie jako naturalny, nietok-
syczny lek, podawany doustnie w niektórych przewlekłych chorobach dróg moczowych, połą-
czonych ze zmniejszonym wydzielaniem moczu, obrzękach na tle niewydolności nerkowej, a
zwłaszcza w zmniejszonym wydalaniu kwasu moczowego i moczanów (skaza moczanowa),
również w kamicy moczowej.
Przetwory z liści brzozy przyśpieszają usuwanie z moczem i potem szkodliwych produktów
przemiany materii. Dzięki temu są często stosowane w chorobie gośćcowej, skazie moczano-
wej oraz w niektórych chorobach skórnych, jak trądzik młodzieńczy, zapalenie łojotokowe
skóry, łuszczyca, a także w lekkich schorzeniach wątroby.
Napary i odwary z liści brzozy są również stosowane zewnętrznie do okładów i obmywań w
zaczerwienieniu skóry, wysychaniu i uiszczeniu się naskórka, schorzeniach owłosionej części
głowy i zapaleniu węzłów chłonnych.
Liść brzozy jest składnikiem granulatu ziołowego Urogran (Herbapol), mieszanki ziołowej
Urosan (Herbapol), a także pasty Fitolizyna (Herbapol), stosowanych w stanach zapalnych ne-
rek, skąpym wydalaniu moczu i kamicy moczowej. Wchodzi również w skład mieszanki zio-
łowej Pyrosan (Herbapol), używanej jako pomocniczy środek napotny i przeciwgorączkowy.
Ponadto służy do wyrobu granulatu ziołowego Reumogran (Herbapol) i mieszanki ziołowej
Reumosan (Herbapol), stosowanych w chorobie reumatycznej, zwłaszcza w stanach przewle-
kłych u osób starszych. Wyciągi z liści brzozy wchodzą w skład granulatu Betagran (Herbapol)
i płynu Betasol (Herbapol), zażywanych doustnie jako lek wspomagający w różnych posta-
ciach łuszczycy.
Sok brzozowy świeży - Succus Betulae recens (Herbapol) stosuje się wewnętrznie głównie
w chorobach nerek oraz w kamicy moczowej, podobnie jak napary z liści, a także w zaburze-
niach czynności wątroby, również w niektórych schorzeniach skórnych; zewnętrznie przeciw
piegom. Rekonwalescentom i osobom w wieku podeszłym zaleca się go jako środek wzmac-
niający i w pewnym stopniu odtruwający.
Plecha huby brzozowej czarnej w postaci odwaru ma zastosowanie w przewlekłych nieży-
tach przewodu pokarmowego, uszkodzeniach wątroby przez toksyny bakteryjne i szkodliwe
związki, powstające podczas rozpadu komórek.
Przetwory. Napar z liści brzozy: 2-3 łyżki liści brzozy zalać 2 szklankami wody wrzącej.
Ogrzewać do wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem 3 min. Odstawić na 10 min i prze-
cedzić. Pić porcjami po 1/2-2/3 szklanki 2-3 razy dziennie między posiłkami jako środek mo-
czopędny, przeciwobrzękowy i przeciwzapalny.
Odwar z huby brzozowej czarnej (Inonotus obliquus): 1 łyżkę rozdrobnionej grzybni zalać
1-11/2 szklanki letniej wody i pozostawić na noc. Rano ogrzewać do wrzenia na małym ogniu.
Odstawić na 5 min i przecedzić do termosu. Pić 1-2 łyżki

111
kilkakrotnie w ciągu dnia przed jedzeniem jako ogólnie wzmacniający i zwiększający odpor-
ność organizmu w chorobie wyniszczającej, również objawowo w raku.
Sok ze świeżych liści brzozy, Succus Betulae (Herbapol): pić 3-4 razy dziennie między po-
siłkami po 30-60 kropli w 1/4 szklanki wody lub soku owocowego jako środek łagodnie mo-
czopędny i słabo napotny. Pomocniczo zaleca się w chorobie reumatycznej.
Sok brzozowy naturalny: otrzymany wiosną sok po nacięciu pnia pić 4 razy dziennie po 1/2
szklanki między posiłkami, a po 5 dniach 3 razy dziennie po 1 szklance w kamicy moczowej,
zapaleniu nerek i pęcherza oraz jako ogólnie wzmacniający. Ogółem trzeba wypić 15 litrów.
Ma przyjemny smak słodkawo-kwaśny i może być przechowywany w lodówce do 4 dni.
Zioła w skazie moczanowej: zmieszać po 40 g liści brzozy i korzenia wilżyny oraz po 20 g
liści porzeczki czarnej, korzenia pokrzywy i ziela ogórecznika. Następnie 21/2 łyżki ziół zalać
3 szklankami wody ciepłej i ogrzewać do wrzenia. Gotować powoli pod przykryciem 5 min.
Odstawić na 10 min i przecedzić do termosu. Pić 3 razy dziennie po 2/3 szklanki między posił-
kami w celu usunięcia nadmiaru kwasu moczowego i moczanów.
Zioła w zapaleniu pęcherza: zmieszać po 30 g liści brzozy i ziela janowca, po 20 g naowoc-
ni fasoli, kwiatów rumianku i owoców jałowca oraz po 40 g owoców dzikiej róży i ziela skrzy-
pu. Zalać 2 łyżki ziół 2 szklankami ciepłej wody i ogrzewać do wrzenia. Gotować powoli pod
przykryciem 2-3 min. Odstawić na 10 min i przecedzić do termosu. Można osłodzić miodem.
Pić po 1/2 szklanki 3 razy dziennie między posiłkami w zapaleniu miedniczek nerkowych i pę-
cherza.
Reumosan (Herbapol): 2-21/2 łyżki ziół zalać 2-3 szklankami wody gorącej i gotować ła-
godnie pod przykryciem 3-5 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 2/3 szklanki 2-3 razy
dziennie między posiłkami jako środek pomocniczy w chorobie reumatycznej i skazie mocza-
nowej, zwłaszcza w stanach przewlekłych u osób starszych.
Betagran (Herbapol): dorosłym zaleca się doustnie 1-11/2 łyżeczki granulatu. Popić 1/2
szklanki wody lub wody z sokiem. Przyjmować 2-3 razy dziennie po jedzeniu jako lek wspo-
magający w łuszczycy.
Betasol (Herbapol): dorosłym zaleca się doustnie po 1 łyżeczce płynu w 1/3 szklanki wody
2-3 razy dziennie. Dzieciom podawać odpowiednio mniej. Stosować jak lek poprzedni w łusz-
czycy.
Fitolizyna (Herbapol): dorosłym zaleca się rozpuścić 1 łyżeczkę pasty w 1/2-1/3 szklanki
wody ocukrzonej. Pić 2-4 razy dziennie po jedzeniu jako środek zapobiegający wytrącaniu się
kamieni moczowych. Stosować również w kamicy moczowej i stanach nieżytowych dróg mo-
czowych.
Reumogran (Herbapol): dorosłym zaleca się 1-11/2 łyżeczki granulatu 3 razy dziennie po
jedzeniu jako lek pomocniczy w chorobie gośćcowej. Popijać 1/2 szklanki płynu.
Urogran (Herbapol): dorosłym zaleca się doustnie 1/2-2/3 łyżeczki granulatu 2-4 razy
dziennie między posiłkami. Popijać 1/2 szklanki płynu. Stosować w stanach zapalnych dróg
moczowych, kamicy, także w niektórych chorobach skórnych, np. trądziku młodzieńczym.
Bet u łan (CSRS), mieszanka ziołowa z 12 składników, stosowana w schorzeniach dróg mo-
czowych. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody wrzącej i naparzać 15 min pod przykryciem. Od-
stawić na 10 min i przecedzić. Naparem popić tabletkę salicylanu sodu na 30 min przed posił-
kiem.

112
Befungin (ZSRR), gęsty wyciąg z grzybni czarnej huby brzozowej (Inonotus obliquus).
Dawki: 2 łyżeczki wyciągu rozpuścić w 150 ml wody i przyjmować po 1 łyżce 3 razy dziennie
na 30 min przed posiłkiem w ciągu 3-5 miesięcy jako środek objawowy w nowotworach. Tak-
że w przewlekłych nieżytach żołądka i dyskinezjach żołądkowo-jelitowych o charakterze ato-
nicznym.

17. BUKWICA ZWYCZAJNA


Betonica officinalis L.

Jest to roślina wieloletnia z rodziny Wargowych (Labiatae), występująca w Europie i pół-


nocnej Azji. W Polsce rośnie na łąkach, wzgórzach i w zaroślach, pospolita na całym niżu, a w
górach aż po regiel dolny.

Bukwica zwyczajna (wg. T. Hajka, 1562)

113
Bukwica ma łodygę wzniesioną, do 80 cm wysoką, słabo rozgałęzioną, odstające szorstko
owłosioną, rzadko - prawie nagą, odległe ulistnioną. Liście podłużniejajowate, mniej lub wię-
cej sercowate, karbowane, odziomkowe długoogonkowe, na łodydze krótkoogonkowe lub
prawie siedzące. Kwiaty purpurowe, zebrane w zbity szczytowy, pozorny kłos, w dole nieraz
przerywany.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się górne części łodyg i przyziemne liście w po-
czątkowym okresie kwitnienia od czerwca do września i suszy w cieniu i przewiewie. Otrzy-
muje się ziele bukwicy - Herba Betonicae. Czasem zbiera się liście bukwicy - Folium Betoni-
cae w podobnym okresie jak ziele i suszy w analogiczny sposób.
Podstawowe związki czynne. Liście i ziele zawierają podobne składniki, wśród nich jest do
15% garbników, około 0,5% związków o charakterze aminowym (np. betaina, betonicyna, sta-
chydryna, turycyna i cholina), ślady olejku eterycznego, związki goryczowe i sole mineralne.
Działanie. Wyciągi z ziela i liści bukwicy, dzięki obecności garbników, działają ściągające i
przeciwzapalnie na błony śluzowe przewodu pokarmowego. Po podaniu doustnym odwaru z
ziela tworzą się kompleksowe połączenia garbników z białkami błon śluzowych. Następuje
zmiana ciśnienia osmotycznego i kurczenie się komórek na powierzchni błon śluzowych (efekt
ściągający) oraz zatrzymanie przenikania nadmiernych ilości wody do tkanki jelit.
Oprócz tego garbniki, dzięki wiązaniu się z białkami, hamują niewielkie krwawienia we-
wnętrzne z naczyń włosowatych jelit. Niszczą ponadto różne drobnoustroje, w tym również
szczepy antybiotykooporne, unieczynniają toksyny bakteryjne przewodu pokarmowego i sta-
nowią naturalny egzogenny czynnik przeciwzapalny. Wyciągi wodne z ziela bukwicy stoso-
wane zewnętrznie działają odkażająco i ściągająco.
Działania niepożądane. Przetwory z ziela bukwicy, stosowane w zalecanych dawkach, nie
wywołują odczynów szkodliwych. W dawkach dużych wywołują zaparcia i podrażnienia
przewodu pokarmowego.
Zastosowanie. Wodne wyciągi z ziela bukwicy są typowym lekiem garbnikowym. Doustnie
podaje się odwar z ziela bukwicy w biegunkach o różnym stopniu nasilenia, nieżytach żołądka
i jelit, lekkich zatruciach pokarmowych i letnich biegunkach u dzieci. Również stosuje się w
długotrwałych zbyt wolnych stolcach, bólach brzucha i wzdęciach, powodowanych nadmierną
fermentacją, a także w niewielkich krwawieniach jelitowych z małą ilością krwi i śluzu w kale.
Zewnętrznie odwar wykorzystuje się do okładów na czyraki, wrzody, trudno gojące się rany
i do obmywań w zakażeniach skóry bakteriami ropotwórczy-mi, zarodnikami grzybów choro-
botwórczych i drożdżakami, a także do okładów w owrzodzeniu żylakowatym nóg oraz do
obmywania w nadmiernej potliwości stóp.
Przetwory. Odwar z bukwicy: 1/2-1 łyżkę rozdrobnionego ziela zalać 1 szklanką wody
wrzącej i gotować pod przykryciem na wolnym ogniu 5 min. Odstawić na 10 min i przecedzić.
Pić 1/4-1/3 szklanki 1-2 razy dziennie w niezbyt nasilonej biegunce na 1 godz. przed posił-
kiem. Dzieciom i młodzieży podawać 1-3 łyżek, zależnie od wieku 1-2 razy dziennie.
Do użytku zewnętrznego na okłady zaleca się odwar bardziej stężony z 1-11/2 łyżki ziela na
3/4 szklanki wody wrzącej, sporządzony jak poprzednio.
Zioła żołądkowe: zmieszać po 30 g liści lub ziela bukwicy, ziela skrzypu i liści

114
szałwii oraz 20 g ziela piołunu. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody wrzącej i gotować powoli
pod przykryciem 2 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić po 1/2 szklanki 2-3 razy dziennie
na 30 min przed jedzeniem w przypadku zgagi, nieżytu żołądka i braku apetytu.

18. BYLICA BOŻE DRZEWKO


Artemisia abrotanum L.

Jest to krzew z rodziny Złożonych (Compositae), wy stepu jacy w stanie naturalnym w Azji
Mniejszej i Europie Południowej. W Polsce spotyka się zdziczałą na przychaciach. Bywa też
sadzona w parkach na grzędach roślin bylinowych i na obwódkach kwietników, a czasem
uprawiana do celów farmaceutycznych na plantacjach.
Roślina wyrasta do wysokości 1,5 m. Pędy ma proste, rozgałęzione, starsze zbrunatniałe, li-
ście sinozielone, pod spodem szaro owłosione, dolne podwójnie pierzaste, z równowąskimi od-
cinkami, górne pojedynczo pierzaste, trójdzielne i nie podzielone, równowąskie. Kwiaty drob-
ne, żółte, zebrane w koszyczki zwisające, prawie kuliste. Cała roślina wyróżnia się silnym,
specyficznym zapachem.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w lipcu lub sierpniu zakwitające szczyty pędów
i suszy w suszarniach naturalnych w miejscach zacienionych i przewiewnych lub suszarniach
ogrzewanych w temperaturze do 35°. Surowcem jest ziele bylicy bożego drzewka - Herba
Abrotani.
Podstawowe związki czynne. Ziele zawiera pochodne hydroksykumarynowe (np. izofrak-
sydynę, skopoletynę, umbeliferon, herniarynę i eskuletynę), alkaloid abrotynę (około 2%) o
działaniu przeciwgorączkowym, flawonoidy (np. rutynę i artemisetynę), do 6% garbników pi-
rokatechinowych, do 2,25% olejku eterycznego, kwasy organiczne, kwasy wielofenolowe (np.
kwas kawowy i kwas chlorogenowy), związek goryczowy i około 8,5% soli mineralnych.
Działanie. Przetwory z ziela bylicy bożego drzewka pobudzają znacznie czynność żółcio-
twórczą wątroby, co przypisuje się głównie izofraksydynie. Natomiast zawarte w zielu flawo-
noidy działają żółciopędnie, gdyż rozkurczają mięśnie gładkie dróg żółciowych i tym samym
ułatwiają przepływ żółci do dwunastnicy. Z kolei gorycze, znajdujące się w zielu bożego
drzewka, zwiększają na drodze odruchowej wydzielanie soku żołądkowego i trzustkowego,
dzięki czemu poprawiają trawienie i przyswajanie pokarmów, a także wzmagają uczucie łak-
nienia. Ponadto po przyjęciu doustnym wykazują działanie przeciwzapalne i słabo ściągające w
obrębie przewodu pokarmowego. Podawane w odpowiednich dawkach niszczą glisty jelitowe i
owsiki u dzieci.
Działania niepożądane. Przetwory z ziela bylicy bożego drzewka, stosowane w zalecanych
niżej dawkach, nie powodują odczynów szkodliwych dla zdrowia.
Zastosowanie. Napary z ziela bylicy bożego drzewka stosuje się najczęściej w schorzeniach
wątroby, połączonych z niedostatecznym wydzielaniem żółci, a także w zastoju żółci w pęche-
rzyku i drogach żółciowych, ponadto w stanach skurczowych dróg żółciowych.
Napary służą też jako lek gorzki, pobudzający wydzielanie soków trawiennych w niedokwa-
śności, bólach brzucha, braku łaknienia i odbijaniu. Pomocniczo zaleca się je w stanach zapal-
nych błon śluzowych żołądka i jelit, mało nasilonej biegunce, drobnych krwawieniach z na-
czyń włosowatych przewodu pokarmowego oraz owrzodzeniu jelita grubego. Napar stosuje się
także przeciw glistom i owsikom u dzieci.
Ziele bylicy wchodzi w skład różnych przetworów homeopatycznych, stosowanych

115
w stanach zapalnych gruczołów chłonnych i błon śluzowych, stanach zapalnych jelita grubego,
odmrożeniach I i II stopnia oraz w pierwszym okresie trądzika różowatego.
Ziele bożego drzewka jest bardzo wartościowym surowcem leczniczym, zbyt rzadko u nas
stosowanym, który w pełni zasługuje na rozpropagowanie.
Przetwory. Napar z bożego drzewka: zalać 1 łyżkę rozdrobnionego ziela 1 szklanką wody
wrzącej i naparzać pod przykryciem 15-20 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić po 1/4-
1/3 szklanki 2-3 razy dziennie na 30 min przed jedzeniem jako środek żółciotwórczy, żółcio-
pędny, poprawiający trawienie i przywracający apetyt. Napar ten można również stosować ze-
wnętrznie do płukania gardła i do okładów.
Nalewka z ziela bożego drzewka, Tinctura Abrotani: 50 g ziela zalać 250 ml alkoholu 70°,
otrzymanego w wyniku zmieszania równych ilości spirytusu 95° i wódki czystej 45°. Pozosta-
wić w ciemnym miejscu na 14 dni, co pewien czas wstrząsając. Następnie przecedzić. Ziele
wycisnąć i połączyć obie frakcje, po czym przesączyć. Nalewkę przechowywać w butelce ze
szkła ciemnego, gdyż światło niszczy składniki lecznicze we wszystkich przetworach. Pić 15-
30 kropli w kieliszku wody na 30 min przed posiłkiem 3 razy dziennie jako lek żołądkowy,
poprawiający trawienie lub po 40 kropli do 1/2 łyżeczki w kieliszku wody jako lek żółciotwór-
czy i przeciwskurczowy.
Zioła żółciopędne: zmieszać po 50 g ziela bożego drzewka i kwiatów kocanki oraz po 25 g
ziela drapacza lekarskiego, kwiatów lub ziela krwawnika, owoców kminku i rozdrobnionego
kłącza tataraku. Zalać 1 1/2 łyżki ziół 2 szklankami wody gorącej i gotować pod przykryciem
2-3 min. Odstawić na 10 min i przecedzić do termosu. Pić po 1/2 szklanki 3 razy dziennie
przed jedzeniem jako łagodny środek przeciwskurczowy, żółciopędny i przeciwzapalny na
drogi żółciowe, pobudzający także wydzielanie soków trawiennych i ułatwiający przyswajanie
pokarmów.
Kąpiel wzmacniająca: zmieszać po 25 g ziela bożego drzewka, ziela nostrzyka, kwiatów li-
py i kwiatów lub ziela krwawnika. Całość zalać 3 l wody wrzącej i pozostawić na 15 min.
Przecedzić do wanny. Odcedzone zioła umieścić w woreczku płóciennym, zawiązać i zanurzyć
w wannie wypełnionej do 1/3 objętości wodą o temp. 38°C. Czas kąpieli 10-20 min. Stosować
1-2 razy w tygodniu. Kąpiel jest zalecana rekonwalescentom po wirusowym zapaleniu wątroby
i innych ciężkich schorzeniach, zwłaszcza osobom w starszym wieku. Jest to kąpiel wzmacnia-
jąca i uspokajająca.

19 BYLICA PIOŁUN
Artemisia absinthium L.

Jest to silnie aromatyczna bylina z rodziny Złożonych (Compositae), rozpowszechniona


niemal w całej Europie, północnej Afryce, zachodniej części Azji oraz w Ameryce Pomocnej.
W Polsce występuje w całym kraju na przydrożach, miedzach, nieużytkach, miejscach kamie-
nistych, zrębach i polanach leśnych. Niekiedy jest uprawiana na plantacjach.
Bylica piołun ma pędy wzniesione, rozgałęzione, do 80 cm wysokie, srebrzyste owłosione.
Liście jedwabistofilcowate, od strony górnej szarozielone, spodem białawe, l- 3-krotnie pierza-
stosieczne z odcinkami podłużnie lancetowatymi, tępymi. Kwiaty drobne, żółtawe, zebrane w
małe, niepozorne koszyczki na wierzchołkach rozgałęzień łodygi.

116
Bylica piołun (wg T. Hajka, 1562)

Surowiec. Do celów leczniczych ścina się przyziemne liście w pierwszym roku wegetacji
rośliny w ciągu lata, a z roślin starszych górne części pędów w okresie zakwitania od lipca do
września i suszy w suszarniach naturalnych w miejscach zacienionych i przewiewnych.
Otrzymuje się jako surowiec liście piołunu - Folium Absinthii lub ziele piołunu - Herba Absin-
thii.
Podstawowe związki czynne. Ziele piołunu zawiera gorycze gwajenolidowe (np. absynty-
nę, artabsyntynę), które w żywej roślinie mogą być przetwarzane w chamazulen. Polskie nor-
my apteczne wymagają, aby ziele piołunu miało wskaźnik goryczy nie niższy od 500. Ponadto
w zielu znajduje się około 0,5% olejku eterycznego, którego składnikami są tujon (do 50%),
tujol (około 10%), felandren, pinen, chamazulen

117
i inne. Są również w zielu flawonoidy (np. artemetyna), związki pelanolidowe (np. ketopelano-
lid A i B), kwasy organiczne, garbniki i sole mineralne.
Liście piołunu mają zbliżony skład chemiczny, zawierają jednak nieco mniej olejku ete-
rycznego.
Działanie. Najbardziej cenione w lecznictwie jest znane od wieków działanie pobudzające
wydzielanie soków trawiennych. Zawarte w zielu piołunu związki goryczowe drażnią zakoń-
czenia nerwów w kubkach smakowych języka i na drodze odruchowej zwiększają wydzielanie
soku żołądkowego. Jednocześnie działanie pobudzające ziela na gałązki nerwów wydzielni-
czych przenosi się na wątrobę, powodując wzmożone wydzielanie żółci oraz zawartych w niej
kwasów żółciowych, a także na trzustkę, zwiększając wytwarzanie soku jelitowego i znajdują-
cych się w nim enzymów trawiennych. Związki goryczowe ziela piołunu działają też bezpo-
średnio na żołądek, powodując rozszerzenie drobnych naczyń błony śluzowej oraz zwiększenie
jego ruchliwości, co poprawia trawienie i przyswajanie pokarmów.
Składniki olejku, zwłaszcza tujon i felandren, przyjęte z goryczami w dawkach leczniczych
pobudzają wydzielanie soków trawiennych oraz ułatwiają przepływ żółci do dwunastnicy. Ole-
jek ma ponadto słabe działanie odkażające.
Ziele działa również rozkurczowo na przewód pokarmowy, przewody żółciowe, trzustkowy
oraz moczowe, a także na macicę. Wyciągi z ziela piołunu zwiększają u niektórych chorych
ilość wydalanego moczu, zwłaszcza u osób z upośledzonym przesączaniem kłębkowym. Dzia-
łają też trująco na owsiki po podaniu w lewatywie, a także na niektóre pasożyty skórne, jak
świerzbowce i wszy.
Działania niepożądane. Składniki olejku eterycznego piołunu, zwłaszcza tujon i tujol są
toksyczne, szkodliwe, zwłaszcza dla kobiet ciężarnych. Przetwory z piołunu należy stosować
ostrożnie przez krótki okres, czynić przerwy i nie przekraczać zaleconych dawek oraz zaleca-
nej częstotliwości zażywania. Nie wolno podawać kobietom w ciąży oraz karmiącym. Niesto-
sowanie się do tego powoduje wystąpienie zawrotów głowy, ataków epileptycznych, prze-
krwienie narządów wewnętrznych, a nawet poronienie.
Zastosowanie. Napar lub nalewkę z ziela piołunu podaje się doustnie w niedokwaśności
treści żołądkowej, braku apetytu, niestrawności oraz przewlekłych nieżytach żołądka i jelit, po-
łączonych ze zmniejszonym wydzielaniem soków trawiennych i żółci z objawami zgagi, odbi-
jania, wzdęcia, bólu brzucha, a nawet w kolce jelitowej i zaparciach atonicznych. Ponadto sto-
suje się je w niewydolności trzustki i zmniejszonym wytwarzaniu enzymów trawiennych. Prze-
twory te można podawać osobom w wieku podeszłym oraz rekonwalescentom po ciężkich cho-
robach i operacjach przełyku, żołądka i dwunastnicy.
Napar z ziela piołunu można stosować w postaci lewatywy przeciw owsikom i glistom jeli-
towym u dzieci, a w formie wcierań i obmywań przeciw świerzbowcom i wszom. Napar ten,
chociaż nie zawiera saponin, zmywa szybko tłuszcz i smar z ciała i odzieży.
Przetwory. Napar piołunowy: 1 łyżeczkę ziela piołunu zalać 1 szklanką wody wrzącej i
trzymać pod przykryciem nad parą przez 30 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić po 1/2
do 1 łyżki na 1 godz. przed posiłkami przez kilka dni, jako środek pobudzający trawienie,
zwiększający apetyt i ogólnie wzmacniający. Napar służy też w postaci wlewek doodbytni-
czych (lewatyw) przeciw owsikom u dzieci oraz do wcierań i obmywań przeciw świerzbow-
com. Można go także używać do czyszczenia rąk ze smarów i olejów.

118
Wino piołunowe: 3-5 łyżek rozdrobnionego ziela piołunu zalać 1/2 szklanki alkoholu 40-
procentowego i pozostawić na 24 godz. Dodać 11 białego wina, odstawić do następnego dnia i
przesączyć. Pić po 1 łyżeczce do herbaty lub do kawy 3 razy dziennie 30 min przed posiłkami
dla pobudzenia apetytu.
Nalewka piołunowa, Tinctura Absinthii (Herbapol): 10-20 kropli nalewki w kieliszku wody
pić na 1 godz. przed posiłkiem 3 razy dziennie jako lek gorzki, pobudzający wydzielanie so-
ków trawiennych. Jako lek żółciopędny, żółciotwórczy, rozkurczowy i ogólnie wzmacniający
pić 20-60 kropli nalewki w 1/4 szklanki wody 2-3 razy dziennie przed jedzeniem przez kilka
dni.
Zioła gorzkie: zmierzać po 20 g ziela piołunu, ziela tysiącznika, liści bobrka, liści mięty
pieprzowej i kwiatów rumianku oraz 10 g owoców kminku. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody
wrzącej i pozostawić na parze pod przykryciem 15 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Wy-
pić porcjami w ciągu dnia na 30 min przed jedzeniem jako środek pobudzający wydzielanie
soku żołądkowego, poprawiający trawienie i przywracający apetyt.
Zioła w kolce jelitowej: zmieszać po 10 g ziela piołunu i korzeni arcydzięgla oraz po 25 g
kwiatów rumianku, ziela pięciornika gęsiego i kłączy tataraku. Zalać 2 łyżki ziół 1 1/2 szklanki
wody wrzącej i postawić pod przykryciem na parze przez 15 min. Odstawić na 5 min i przece-
dzić do termosu. Pić 1/4-1/2 szklanki 2-3 razy dziennie gorący napar małymi łykami.
Artemisol (Herbapol), płyn zawierający wyciąg alkoholowy z ziela piołunu i kwiatów wro-
tyczu. Przy wszawicy głowy i wszawicy łonowej zwilżyć obficie włosy zwitkiem waty, namo-
czonym powyższym preparatem, zawiązać głowę chustką lub ręcznikiem i pozostawić co naj-
mniej na 2 godz. Następnie wymyć się i wy czesać włosy gęstym grzebieniem. Po 24 godz.
włosy zmyć ciepłym octem i wyczesać gęstym grzebieniem zwilżonym w occie, w celu usu-
nięcia gnid. Oba zabiegi należy powtórzyć po 6-7 dniach.
Warto pamiętać, że ziele różnych odmian piołunu służy jako dodatek do wina wermut, gdyż
nadaje mu przyjemnej goryczy i swoistego aromatu. Stosuje się w tym celu specjalne mieszan-
ki ziołowe, zawierające różne surowce aromatyczne, których skład i proporcje są utrzymywane
w tajemnicy przez producentów wina.

20. BYLICA POSPOLITA


Artemisia vulgaris L.

Jest to roślina wieloletnia z rodziny Złożonych (Compositae), występująca w całej niemal


Europie z wyjątkiem krańców południowych. W Polsce rośnie pospolicie w całym kraju jako
chwast, najczęściej na brzegach pól uprawnych, przydrożach, w rowach, pod płotami, na przy-
chaciach i nieużytkach.
Bylica pospolita ma łodygi do 1,5 m wysokie, rozgałęzione, u dołu nagie, u góry wełnisto
owłosione, często czerwono nabiegłe, gęsto pokryte dużymi liśćmi, głęboko pierzastodzielny-
mi, od góry ciemnozielonymi, od dołu biało owłosionymi. Kwiaty drobne, żółtawe lub czer-
wone, zebrane w niewielkie koszyczki do 5 mm długie, skupione na wierzchołkach pędów w
duże, rozgałęzione wiechy.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się od lipca do września zakwitające szczyty pędów
bylicy pospolitej i suszy w suszarniach naturalnych w miejscach zacienionych i przewiewnych,
otrzymując ziele bylicy pospolitej - Herba Artemisiae.
Późną jesienią zbiera się korzenie tej rośliny i suszy w suszarniach ogrzewanych w

119
temp. do 35°C. Otrzymuje się jako surowiec korzeń bylicy pospolitej - Radix Artemisiae.
Podstawowe związki czynne. Skład chemiczny obu surowców różni się nieco. Ziele zawie-
ra olejek eteryczny w ilości do 0,23%, a w nim są m.in. terpeny (np. kamfen, cyneol, borneol i
tujon), substancje goryczowe, związki żywicowe, kwasy organiczne, węglowodany i inne
związki oraz sole mineralne.
Natomiast w korzeniach znaleziono około 0,1 % olejku eterycznego, garbniki, związki ży-
wicowe, węglowodan inulinę, trójterpen farnenol, sole mineralne i inne składniki. Brak sub-
stancji goryczowej.
Działanie. Ziele bylicy pospolitej pobudza wydzielanie soku żołądkowego i usprawnia tra-
wienie oraz przyswajanie pokarmów. Obniża napięcie mięśni gładkich jelit i dróg żółciowych
oraz ułatwia przepływ żółci do dwunastnicy. Jednocześnie wzmaga wytwarzanie żółci przez
wątrobę. W większych dawkach działa toksycznie na glisty jelitowe i owsiki oraz słabo mo-
czopędnie, a także pobudza krwawienia miesiączkowe.
Korzenie bylicy nie zawierają goryczy i nie mają wpływu na wydzielanie soku żołądkowe-
go, wykazują natomiast działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, a
także łagodzą bóle neurogenne.
Działania niepożądane. Przetwory z bylicy pospolitej mogą pobudzać krwawienia mie-
siączkowe. Nie należy stosować ich zbyt długo ani przekraczać zaleconych dawek.
Zastosowanie. Najważniejszymi wskazaniami do stosowania przetworów z ziela bylicy po-
spolitej są nieżyty żołądka i jelit, niedokwaśność, wzdęcia, bóle epigastryczne wywołane skur-
czem mięśni gładkich przewodu pokarmowego, niedostateczne wytwarzanie żółci oraz jej za-
stój na tle atonicznym lub skurczowym. Zewnętrznie są wskazane do kąpieli w chorobie reu-
matycznej.
Przetwory z korzenia bylicy pospolitej stosuje się jako środek zmniejszający lub znoszący
stany skurczowe jelit oraz dróg żółciowych, zwłaszcza zwieracza wpustu przewodu żółciowe-
go do dwunastnicy, a także w skurczach i bólach brzucha, kolce jelitowej i wzdęciach u dzieci i
osób w wieku podeszłym. Napary lub odwary usprawniają nieznacznie przepływ żółci do
dwunastnicy i ułatwiają trawienie pokarmów.
Olejek eteryczny znalazł zastosowanie jako środek zapachowy w produktach chemii domo-
wej, do aromatyzowania mydła, płynów do zmywania, proszków do prania i innych.
Przetwory. Napar z ziela bylicy pospolitej: 1 łyżkę ziela zalać 1 szklanką wody wrzącej,
naparzać 15 min pod przykryciem, odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 1-3 łyżki 2-3 razy
dziennie w nieżytach żołądka i jelit, niestrawności i braku łaknienia.
Odwar z korzenia bylicy pospolitej: 1 łyżkę rozdrobnionych korzeni zalać 11/2 szklanki
wody wrzącej. Ogrzewać do wrzenia i gotować powoli pod przykryciem 3 min. Odstawić na
10 min i przecedzić. Pić 1-3 łyżki 2-4 razy dziennie między posiłkami jako lek przeciwskur-
czowy w chorobach przewodu pokarmowego i dróg żółciowych.
Zioła żołądkowe: zmieszać po 20 g ziela bylicy pospolitej, ziela krwawnika, ziela tysiączni-
ka, liści bobrka i kłączy tataraku. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody ciepłej i gotować powoli
pod przykryciem 3-5 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 1-3 łyżki 2-4 razy dziennie na
30 min przed jedzeniem jako środek pobudzający wydzielanie soków trawiennych, poprawia-
jący trawienie, zwiększający apetyt i przeciwdziałający wzdęciom.
Zioła żółciopędne: zmieszać po 20 g ziela bylicy pospolitej, ziela szanty, ziela pięciornika
gęsiego, liści mięty pieprzowej, owoców róży dzikiej i korzeni mniszka. Zalać 1 łyżkę mie-
szanki 1 szklanką wody gorącej i gotować pod przykryciem 3-5 min. Odstawić na 15 min i
przecedzić. Pić 1/4-1/3 szklanki 2-4 razy dziennie miedzy posiłkami jako środek żółciotwórczy
i żółciopędny.

120
21. CEBULA JADALNA
Allium cepa L.

Jest to roślina dwu- lub wieloletnia z rodziny Liliowatych (Liliaceae), pochodząca prawdo-
podobnie ze środkowej lub zachodniej Azji, uprawiana do celów spożywczych od co najmniej
5 tysięcy lat. U nas jest znana zwłaszcza odmiana żytawska, dość ostra, wydająca małe, czer-
wonawe cebulki oraz moderska, łagodniejsza w smaku, o cebulach dużych, nieco słodkawych.

121
Roślina wytwarza płytko pod ziemią pojedynczą cebulę. Liście i głąbik kwiatowy dęte. Głą-
bik ma około 60 cm wysokości. Kwiaty w wielokwiatowych baldaszkach kulistych. Cała rośli-
na obdarzona jest swoistym zapachem.
Surowiec. Surowcem są świeże cebule - Bulbus Cepae, szeroko stosowane w lecznictwie
ludowym.
Podstawowe związki czynne. Cebula zawiera związki siarkowe (np. metylo- -propylo- i
propenyloalliinę oraz sulfotlenek S-propenylocysteiny), ponadto dwupeptydy, a także olejek
eteryczny, którego głównymi składnikami są dwusiarczek i trójsiarczek n-propylu (do 90%),
trójsulfonian propylu i dwumetylotiofen. Od tych składników zależy swoisty aromat cebuli. W
cebuli znajdują się również związki cukrowe, śluz, pektyny, witaminy, zwłaszcza C i z grupy
B, a także E, K, PP oraz prowitamina A. Wykryto także obecność związków zbliżonych do
prostaglandyny A. Są także sole mineralne, wśród których jest do 15% krzemionki.
Działanie. Najbardziej cenione jest działanie bakteriobójcze, wywierane tak przez składniki
lotne (tak zwane fitoncydy), uwalniające się podczas krojenia lub miażdżenia cebuli, jak i
przez związki nielotne, znajdujące się w miąższu. W zwalczaniu stanów nieżytowych górnych
dróg oddechowych istotne znaczenie ma działanie cebuli na błony śluzowe, zwiększające wy-
twarzanie śluzu i przywracające samoistne ruchy nabłonka rzęskowego oraz hamujące rozwój
bakterii. Analogiczne działanie przeciwbakteryjne i sekretolityczne wywierane jest w przewo-
dzie pokarmowym po podaniu doustnym odpowiedniej ilości cebuli. Ponadto cebula łagodnie
obniża podwyższone ciśnienie krwi i jest czynnikiem witaminizującym o dużym znaczeniu.
Cebula stanowi też popularną przyprawę kuchenną bogatą w siarkę, zwiększającą odporność
organizmu na choroby. W krajach, gdzie spożycie cebuli jest bardzo duże, obserwuje się nieco
niższą zapadalność na choroby nowotworowe.
Miazga ze świeżej cebuli, podana w formie okładów, rozszerza podskórne naczynia krwio-
nośne, powoduje uczucie palenia i miejscowe zaczerwienienie skóry. Działa także bakteriobój-
czo. Natomiast miazga z cebuli ugotowanej lub pieczonej nie wywołuje przekrwienia skóry,
zachowuje jednak w znacznym stopniu swoje działanie bakteriobójcze i odmiękczające.
Działania niepożądane. Przetwory z cebuli, stosowane w zalecanych niżej dawkach, nie
wywierają działania szkodliwego.
Zastosowanie. Przetwory z cebuli stosuje się w suchym, męczącym kaszlu. Najchętniej łą-
czy się je z miodem lub syropem, co zwiększa działanie wykrztuśne. Jednocześnie składniki
cebuli o działaniu przeciwbakteryjnym niszczą drobnoustroje chorobotwórcze górnych dróg
oddechowych i ułatwiają zwalczanie zakażenia.
Przy trudno gojących się ranach, czyrakach, ropniach i owrzodzeniach stosuje się okłady z
cebuli gotowanej lub upieczonej w piecyku.
W chorobie reumatycznej można używać miazgi ze świeżej cebuli w postaci okładów na
miejsca bolące. Wywołuje ona wtedy rozszerzenie podskórnych naczyń krwionośnych, lepsze
ukrwienie tkanek, zaczerwienienie skóry i zmniejszenie lub zniesienie bólu.
Przetwory. Syrop z cebuli: rozetrzeć cebulę na bardzo drobnej tarce lub zemleć w maszyn-
ce, wymieszać z taką samą ilością miodu lub syropu, zagotować i wycisnąć przez płótno. Pić 3-
5 razy dziennie po 1 łyżce stołowej po jedzeniu przy kaszlu i bronchicie. Dzieciom podawać po
1 łyżeczce do herbaty.
Sok z cebuli: posiekać drobno cebulę, posypać cukrem i pozostawić w naczyniu w ciepłym
miejscu do następnego dnia, następnie wycisnąć sok przez płótno. Pić 2-4 razy

122
dziennie po 1 łyżce stołowej po jedzeniu przy kaszlu, chrypce i nieżycie gardła. Dzieciom po-
dawać po 1 łyżeczce do herbaty.
Wino cebulowe: do 300 g miazgi cebuli dodać 100 g miodu i butelkę (700 ml) wytrawnego
białego wina, starannie wymieszać, macerować 4-5 dni i przecedzić. Pić 1-3 razy dziennie po
małym kieliszku jako środek ogólnie wzmacniający i zapobiegający szkorbutowi.
Miazga cebulowa do okładów: świeżą cebulę rozetrzeć bardzo drobno, a otrzymaną miazgę
rozsmarować na gazie lub innej tkaninie i przyłożyć na miejsce objęte bólem reumatycznym.
Okład powoduje miejscowe zaczerwienienie skóry. Zdjąć go po wystąpieniu uczucia palenia.
Maść cebulowa: dużą cebulę obrać, utrzeć na tarce i dodać do miazgi 1 łyżkę miodu, 1 ły-
żeczkę lub nieco więcej mąki pszennej, 1/2 tuby maści Tormentiol i zarobić na gęstą pastę.
Przykładać na czyraki, wrzody i trudno gojące się rany.

22. CENTURIA POSPOLITA (TYSIĄCZNIK POSPOLITY


Centaurium minus Moench

Jest to roślina dwuletnia z rodziny Goryczkowatych (Gentianaceae), występująca w połu-


dniowej i środkowej Europie, Azji i Ameryce Północnej. W Polsce spotyka się ją dość często
na całym obszarze kraju na leśnych polanach, łąkach, suchych zboczach i w widnych zaro-
ślach. Jest jednak zwykle bardzo rozproszona i rzadko tworzy gęste skupienia nadające się do
eksploatacji. W Polsce jest pod częściową ochroną.
Centuria ma jasny korzeń palowy i kanciastą, wzniesioną łodygę wysokości do 50 cm, zwy-
kle nie rozgałęzioną, czasem u góry gałęzistą. Liście dolne zebrane w przyziemną różyczkę,
łodygowe zaś wyrastają parami nakrzyżlegle. Kwiaty promieniste, żywo różowo zabarwione,
zebrane w skąpokwiatowe wierzchotki dwuramienne.
Surowiec. Do celów leczniczych centuria powinna być uprawiana. Ścina się na początku
zakwitania od lipca do września całe łodygi wraz z liśćmi na wysokości 5 cm nad ziemią i su-
szy rozłożone cienką warstwą w miejscach zacienionych i przewiewnych. Surowcem jest ziele
centurii (syn. ziele tysiącznika) - Herba Centaurii. Przechowuje się go w miejscu suchym,
osłoniętym od światła i niezbyt ciepłym.
Podstawowe związki czynne. W zielu tysiącznika znajdują się substancje gorzkie (do
2,4%), wśród nich gencjopikryna, erytrocentauryna i erytramina, stanowiące nienasycone
związki dwupierścieniowe o charakterze glikozydów laktonowych. Polskie normy apteczne
wymagają wskaźnika goryczy co najmniej 50. Są również alkaloidy (np. gencjanina - pochod-
na kwasu nikotynowego), związki trójterpenowe (np. kwas oleanolowy i β-amyryna), a także
fenolokwasy, flawonoidy, substancje żywicowe, ślady olejku eterycznego, cukry i sole mine-
ralne, wśród których jest sporo związków magnezu.
Działanie. Ziele centurii należy do grupy surowców gorzkich, pobudzających wydzielanie
soku żołądkowego i żółci, ułatwiających trawienie i przyswajanie pokarmów. Zawarte w su-
rowcu związki goryczowe drażnią zakończenia nerwów w kubkach smakowych języka i
zwiększają na drodze odruchowej wydzielanie soku żołądkowego bogatego w kwas solny i
pepsynę.
Natomiast wyraźne działanie pobudzające na wątrobę i zwiększone wydzielanie żółci, obfit-
szy jej przepływ w przewodach oraz silniejsze obkurczanie pęcherzyka żółciowego obserwuje
się po większych dawkach, wywołujących jednak zwykle podrażnienie żołądka. To samo doty-
czy działania przeciwrobaczego i przeciwgorączkowego.

123
Centuria pospolita (wg L. Fuchsa, 1543)

W dawkach leczniczych gorycze z ziela centurii pobudzają wytwarzanie śliny i soku żołąd-
kowego, poprawiają także ukrwienie błony śluzowej oraz zwiększają napięcie mięśniówki żo-
łądka.
Działania niepożądane. W dawkach zalecanych brak objawów szkodliwych, natomiast po
ich przekroczeniu mogą wystąpić nudności, bóle żołądka, a nawet wymioty.
Zastosowanie. Przetwory z ziela centurii stosuje się jako dobry środek w bezkwaśności żo-
łądkowej oraz przewlekłych stanach nieżytowych żołądka, wyrażających się brakiem łaknie-
nia, niedostatecznym wydzielaniem śliny i soku żołądkowego oraz zbyt niską jego kwasowo-
ścią.
Dobre wyniki daje również podawanie przetworów z ziela tej rośliny osobom po długotrwa-
łych i ciężkich chorobach lub poważnych zabiegach operacyjnych, kiedy

124
obserwuje się ogólne wyczerpanie organizmu i znaczne osłabienie czynności trawiennych.
Wyciąg z ziela centurii wchodzi w skład tabletek Calmagina (Herbapol).
Przetwory. Odwar z tysiącznika: 1 łyżkę ziela zalać 1/2-1 szklanką wody letniej i gotować
łagodnie pod przykryciem 2 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 1/2-1 łyżkę odwaru na
1 godz. przed jedzeniem jako środek pobudzający wydzielanie soków trawiennych, przywraca-
jący apetyt i ogólnie wzmacniający. Dzieciom podawać po 1/2 do 1 łyżeczki.
Zioła goryczowe: zmieszać po 20 g ziela centurii, ziela drapacza lekarskiego, ziela krwaw-
nika, ziela rzepiku, rozdrobnionego kłącza tataraku, liści mięty pieprzowej i liści podbiału. Za-
lać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody ciepłej i gotować łagodnie pod przykryciem 3-5 min. Odsta-
wić na 15 min i przecedzić. Pić po 2-3 łyżki 2-4 razy dziennie na 1 godz. przed posiłkiem w
niedoborze soku żołądkowego i złym trawieniu, nadmiernej fermentacji, braku apetytu, wzdę-
ciach, atonii jelit, skłonności do zaparć i nieregularnym wypróżnianiu.
Zioła w nieżycie żołądka: zmieszać po 25 g ziela tysiącznika i ziela krwawnika, po 20 g ko-
ry dębowej i korzeni cykorii oraz 10 g kwiatów arniki. Zalać 1 łyżkę ziół 2/3 szklanki wody
gorącej i postawić na parze pod przykryciem na 30 min. Przecedzić gorące do termosu i pić w
ciągu dnia co 1/2 do 1 godz. po 1 łyżce ciepłego naparu.
Calmagina (Herbapol), tabletki: doustnie przyjmować 1-2 tabletki 2-3 razy dziennie na 1
godz. przed posiłkiem, popijając wodą lub wodą z sokiem. Stosować w niedoborze soku żołąd-
kowego, nadmiernej fermentacji, braku łaknienia, wzdęciach i odbijaniu.

23. CHABER BŁAWATEK


Centaurea cyanus L.

Jest to roślina jednoroczna lub dwuletnia z rodziny Złożonych (Compositae), występująca w


Europie i Azji. W Polsce rośnie jako pospolity chwast polny w całym kraju. Chaber ma rozga-
łęzioną łodygę do 80 cm wysoką i wraz z liśćmi nieco pajęczynowatowełnistą. Liście nie zbie-
gające po łodydze, równowąskie lub równowąsko-lancetowate, dolne niekiedy pierzastodzielne
z 2-3 odległymi łatkami z każdej strony. Kwiaty zebrane w koszyczki osadzone na końcach
rozgałęzień pędów. Na brzegu koszyczka kwiaty języczkowe barwy chabrowoniebieskiej, cza-
sem białe, różowe lub brunatnopąsowe.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w czerwcu zakwitające koszyczki kwiatowe, a
następnie wyskubuje z nich kwiaty języczkowe, znajdujące się na brzegach koszyczków, i su-
szy szybko, najlepiej w suszarni ogrzewanej, gdyż przy powolnym suszeniu bledną. Otrzymuje
się jako surowiec kwiat chabru bławatka - Flos Cyani. Należy go przechowywać w szczelnym
opakowaniu w miejscach suchych i zacienionych, gdyż w przeciwnym razie szybko traci bar-
wę i działanie lecznicze.
Podstawowe związki czynne. Kwiaty chabru zawierają glikozydy antocyjanowe (np. cyja-
ninę - do 0,7% i pelargonidynę), ponadto flawonoidy (np. apigenino-glukozo-glukuronid),
związek goryczowy centaurynę, heterozyd cichorynę oraz sole mineralne obfitujące w mangan.
Działanie. Wodne wyciągi z kwiatów chabru wywierają dość silne działanie moczopędne.
Zwiększają, czasem kilkakrotnie, ilość wydalanego moczu, tym więcej,

125
Chaber bławatek (wg A. Lonicerusa, 1564)

im silniejsze było zahamowanie jego wydzielania. Działanie to przypisuje się glikozydom an-
tocyjanowym.
Kwiaty chabru wykazują również łagodne działanie żółciopędne oraz przeciwzapalne i
przeciwbakteryjne, wykorzystywane w niektórych chorobach oczu.
Działania niepożądane. W dawkach zalecanych objawów szkodliwych nie zaobserwowa-
no.
Zastosowanie. Napary z kwiatów chabru stosuje się doustnie w przewlekłych, mało nasilo-
nych chorobach nerek, połączonych ze skąpym wydalaniem moczu oraz obrzękach spowodo-
wanych zatrzymaniem wody i soli w ustroju. Pomocniczo w stanach zapalnych kłębków i
miedniczek nerkowych, a także w kamicy nerkowej. Natomiast wraz z innymi ziołami również
w niedostatecznym przepływie żółci do dwunastnicy.
Zewnętrznie stosuje się napar z kwiatów chabru w postaci przymoczek w zapaleniu brze-
gów powiek oraz spojówek, a także w nadwrażliwości na intensywne promieniowanie słonecz-
ne oraz promieniowanie z ekranów telewizyjnych. Ponadto do zmywania owłosionej skóry
głowy w łupieżu i grzybicy.
Przetwory. Napar z chabru: 1 łyżkę kwiatów zalać 1 szklanką wody wrzącej i naparzać 15
min pod przykryciem. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 2 razy

126
dziennie po 1/2 szklanki między posiłkami jako środek moczopędny w chorobach zapalnych
nerek. Ten sam napar można stosować zewnętrznie do przymoczek na oczy i do zmywania
głowy.
Napar oczny: zmieszać 4 łyżki kwiatów chabru, 3 łyżki ziela świetlika i 2 łyżki kwiatów
rumianku. Zalać 2 łyżki mieszanki 1 szklanką wody wrzącej i naparzać pod przykryciem 15
min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Przykładać ciepłe przymoczki na oczy w stanach zapal-
nych kilkakrotnie w ciągu dnia.
Zioła moczopędne: zmieszać po 50 g kwiatów chabru i liści porzeczki czarnej oraz po 25 g
kwiatów mniszka, kwiatów robinii akacjowej i ziela pięciornika gęsiego. Zalać 2-3 łyżki ziół
31/2 szklanki wody letniej. Ogrzewać do wrzenia i gotować powoli pod przykryciem 5 min.
Odstawić na 10 min i przecedzić do termosu. Pić 2/3-1 szklankę 3-4 razy dziennie między po-
siłkami jako środek moczopędny w obrzękach oraz kamicy moczowej.

24. CHMIEL ZWYCZAJNY


Humulus lupulus L.

Jest to bylina dwupienna z rodziny Konopiowatych (Cannabaceae), występująca w Europie,


na Syberii i w Ameryce Północnej. W Polsce rośnie dziko w całym kraju w wilgotnych zaro-
ślach. Często jest uprawiana na plantacjach dla potrzeb przemysłu fermentacyjnego i zielar-
skiego.
Chmiel wytwarza podziemne kłącza z rozłogami, z których wyrastają nowe pędy oraz silny
system korzeniowy. Łodygę ma do 6 m długą, wijącą się w prawo, cienką, kanciastą, opatrzoną
zadzierzystymi włoskami czepnymi. Liście parami naprzeciwległe, na brzegu grubo ząbkowa-
ne, dolne pięcioklapowe, górne trzyklapowe, w nasadzie sercowato wcięte, z wierzchu bardzo
szorstkie. Przylistki często zrosłe. Kwiaty rozdzielnopłciowe, wiatropylne. Znaczenie prak-
tyczne mają tylko egzemplarze żeńskie, wytwarzające podobne do szyszek owocostany.
Surowiec. Owocostany chmielu zbiera się w dni pogodne w sierpniu na początku dojrzewa-
nia, kiedy nabierają zielonożółtego odcienia. Suszy się cienkimi warstwami w cieniu i prze-
wiewie. Otrzymuje się owocostany chmielu zwane też szyszkami chmielowymi - Strobili Lu-
puli. Na powierzchni szyszek występują włoski gruczołowe, wypełnione żółtą substancją, które
przy suszeniu owocostanów okruszają się częściowo. Stanowią one osobny surowiec leczniczy,
mający postać zielonkawożółtego, a później pomarańczowego, lepkiego proszku, zwanego lu-
puliną - Lupulinum lub gruczołami chmielowymi - Glandulae Lupuli.
Podstawowe związki czynne. Szyszki chmielowe zawierają do 1,6% olejku eterycznego, w
którym odkryto co najmniej 26 składników, m.in. humulen, mircen, farnezen i β-kariofilen.
Ponadto zawierają około 10% związków żywicowych - goryczy o charakterze fenoloketonów,
jak humulon i lupulon oraz 0,1% 2-metylo--3-butenolu jako głównego związku uspokajające-
go. Są również flawonoidy (np. pochodne kemferolu, kwercetyny i apigeniny), związki pury-
nowe (np. adenina), trój-terpeny (np. hydroksyhopanon), do 5% garbników, cholina, trójmety-
loamina i woski.
Lupuliną, czyli gruczoły wydzielnicze chmielu, zawiera do 3% olejku eterycznego o dość
zmiennym składzie, zależnie od pochodzenia surowca. W olejku jest m.in. mircen, farnezen,
humulen, β-kariofilen, izomaślan 2-metylobutylu i 2-propylobutylu, metylononyloketon, 2-
tridekarion, estry metylowe kwasu decenowego i dekadienowego oraz inne terpeny z grupami
tlenowymi, a także związki siarkowe.

127
W sumie znaleziono w olejku ponad 100 składników. Oprócz olejku występują żywice (do
30%), stanowiące główne związki czynne lupuliny, wśród nich humulon i lupulon oraz 2-
metylo-3-butenol, ponadto flawonoidy, jak ksantohumnol, pochodne kwercetyny i kemferolu, a
także trójterpeny, hopanon i hydroksyhopanon, substancje woskowe i inne.
Działanie. Zarówno szyszki chmielowe, jak i lupulina utrudniają przenoszenie bodźców do
ośrodkowego układu nerwowego, hamują nieco czynność kory mózgowej i wywierają działa-
nie uspokajające, zwłaszcza na sferę płciową. Działają również rozkurczowo. Zmniejszają na-
pięcie mięśni gładkich naczyń krwionośnych, jelit i dróg moczowych. Obniżają nieznacznie ci-
śnienie krwi i zwiększają nieco wydalanie moczu. Gorycze chmielowe pobudzają wydzielanie
śliny i soku żołądkowego, a także śluzu bogatego w mukopolisacharydy. Ułatwiają dzięki temu
trawienie i przyswajanie pokarmów oraz zwiększają łaknienie. Gorycze wykazują też silne
działanie przeciwbakteryjne wobec licznych gatunków drobnoustrojów jelitowych, w tym
również opornych na antybiotyki. Obserwowano także w niektórych przypadkach ich aktyw-
ność przeciwnowotworową. U kobiet występuje po lupulinie bardziej obfite miesiączkowanie,
a niekiedy przyśpieszenie menstruacji.
Działania niepożądane. Znane są przypadki nadwrażliwości na chmiel, zarówno po poda-
niu wewnętrznym jak i zewnętrznym. Dotykanie świeżych roślin może spowodować reakcję
alergiczną.
Zastosowanie. Wyciągi z szyszek chmielu lub samą lupulinę stosuje się jako środek uspo-
kajający w stanach zmęczenia i wyczerpania nerwowego, nadmiernej drażliwości, trudności w
zasypianiu, zaburzeniach nerwowych okresu przekwitania, nadpobudliwości u kobiet i męż-
czyzn, także w zmazach nocnych (nasieniotoku) i skłonności do onanizmu. Ponadto można po-
dawać doustnie w osłabieniu procesów trawiennych, niedokwaśności, nadmiernej fermentacji
jelitowej, wzdęciach, odbijaniu i innych objawach wskazujących na przewlekły nieżyt przewo-
du pokarmowego. Pomocniczo można również stosować przetwory z szyszek chmielu do picia
przy kontynuowaniu zaleconych przez lekarza sposobów leczenia w raku żołądka, wątroby,
woreczka żółciowego i płuc oraz w stanach po usunięciu tkanki nowotworowej w zabiegu ope-
racyjnym.
Zewnętrznie podaje się wyciągi z szyszek chmielowych w postaci okładów w zapaleniu ko-
rzonków nerwowych, bólach reumatycznych, stanach zapalnych skóry, czyraczności i ranach
trudnych do gojenia. Również przy wypadaniu włosów.
Wyciąg z szyszek chmielowych wchodzi w skład preparatów uspokajających Nervosol
(Herbapol) - krople i Passispasmin (Herbapol) - syrop, a olejek eteryczny -w skład kropli Mi-
locardin (Polfa).
Przetwory. Napar chmielowy: 1 łyżkę szyszek zalać 1 szklanką wody wrzącej i postawić
pod przykryciem na parze na 15 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 2-3 razy dziennie
po 1/4-1/3 szklanki na 30-60 min przed posiłkiem jako środek poprawiający trawienie, rozkur-
czowy i wzmacniający, a także łagodnie uspokajający.
Napój w nadpobudliwości płciowej: do butelki piwa jasnego wsypać po 1 łyżeczce szyszek
chmielowych, liści melisy i liści mięty, pozostawić na 12 godz. i przecedzić. Pić od 1/2 szklan-
ki do całej butelki, zależnie od wieku i stopnia nasilenia nadpobudliwości seksualnej u męż-
czyzn (erotomania) i kobiet (nimfomania), również w zmazach nocnych (polucje), skłonności
do onanizmu i bezsenności na tle erotycznym.
Zioła w bezsenności: zmieszać po 30 g szyszek chmielowych, ziela dziurawca i korzeni ko-
zika oraz po 20 g liści mięty pieprzowej i ziela serdecznika lub liści

128
Chmiel zwyczajny (wg T. Hajka, 1562)

melisy. Zalać 2 łyżki ziół 21/2 szklanki wody wrzącej i postawić na parze na 30 min pod przy-
kryciem. Odstawić na 10 min i przecedzić do termosu. Pić 2/3 szklanki 2-3 razy dziennie po
jedzeniu przy bezsenności wywołanej przez nerwice narządowe oraz w ogólnym pobudzeniu
nerwowym i uczuciu niepokoju.
Zioła do obmywania głowy: zmieszać po 30 g szyszek chmielowych, rozdrobnionych ko-
rzeni łopianu i ziela skrzypu polnego oraz 80 g rozdrobnionych korzeni mydlnicy i 20 g kwia-
tów rumianku. Wsypać 1-2 łyżki stołowe mieszanki do 2 szklanek wody zimnej i gotować po-
woli pod przykryciem 15-30 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pozostałe po przecedzeniu
zioła zalać ponownie 2 szklankami wody, zagotować, a po lekkim ostudzeniu przecedzić i do-
dać 2 szklanki ciepłej wody.

129
Pierwszym płynem zmoczyć włosy i palcami masować skórę głowy, poczekać 5 min i umyć
wodą otrzymaną z powtórnego odwaru. Jest to zabieg wzmacniający przy wypadaniu włosów,
łojotoku, łupieżu, a nawet grzybicy. Korzystnie jest, aby bezpośrednio po umyciu nie osuszać
włosów i skóry, lecz zawiązać ręcznikiem turban na 30 min.
Passispasmin (Herbapol): dorosłym zaleca się po 1 łyżeczce syropu 3-6 razy dziennie po je-
dzeniu w zaburzeniach nerwowych i niepokoju, a przy bezsenności 1 łyżkę stołową przed
snem. Dzieciom podawać 1/2 łyżeczki 2-3 razy dziennie, a przy bezsenności podwójną dawkę
przed snem.
Plantival (NRD), drażetki i płyn. Zawiera wyciągi z 5 ziół. Stosuje się jako lek uspokajający
w zaburzeniach snu, pobudliwości nerwowej i przy zmianach pogody.
Valosedan (CSRS), płyn zawierający wyciągi z 4 surowców roślinnych. Działa uspokajają-
co w dolegliwościach nerwowych, klimakterium, nerwicy wegetatywnej, migrenie, trudności w
zasypianiu i szumie w uszach.
Szyszki chmielowe mają szerokie zastosowanie w piwowarstwie, a także w kosmetyce.

25. CHRZAN POSPOLITY


Armoracia lapathifolia Gilib.

Jest to bylina z rodziny Krzyżowych (Cruciferae), spotykana w Europie i Azji. W Polsce ro-
śnie dziko na polach i w ogrodach. Bywa też uprawiana do celów spożywczych. Służy jako
przyprawa dietetyczna.
Chrzan wytwarza pod ziemią grube, białe, rozgałęzione, mięsiste korzenie. Łodygi ma do 50
cm wysokie. Liście dolne duże, jajowate, długoogonkowe, całobrzegie lub nierówno grubo
ząbkowane, liście łodygowe mniejsze, siedzące. Kwiaty promieniste, białe, zebrane w gęste
grona. Chrzan przeważnie nie wydaje kiełkujących nasion i rozmnaża się wegetatywnie.
Na sadzonki przeznacza się cienkie korzenie grubości ołówka, możliwie najdłuższe (20-30
cm). Układa się je wiosną płytko w uprawionej glebie, niemal poziomo, grubszym końcem ku
górze. Pędy liściowe pozostawia się 1-2 tylko w grubszym końcu korzenia, pozostałe - niszczy.
W końcu czerwca usuwa się korzenie wyrastające pod pędem, a pozostawia je tylko w cień-
szym końcu sadzonki i przysypuje ponownie ziemią. Wówczas posadzony korzeń grubieje na
całej długości, osiągając jesienią średnicę 3 cm lub większą. Jesienią należy chrzan wykopać i
zadołować, przeznaczając grube korzenie do spożycia, a cienkie możliwie najdłuższe - wiosną
na nowe sadzonki. Jeżeli nie usuwa się w lecie dodatkowych korzeni pod łodygą i wzdłuż sa-
dzonki, ta ostatnia słabo grubieje. Otrzymuje się wtedy wiele korzeni cienkich, nieprzydatnych
do tarcia.
Surowiec. Surowcem są świeże korzenie chrzanu - Radix Armoraciae.
Podstawowe związki czynne. Świeży korzeń zawiera glikozyd siarkocyjanowy sinigrynę,
który pod wpływem enzymów rozpada się na glukozę oraz izosiarkocyjanian allilu (olejek gor-
czycowy). Ponadto w korzeniu znajduje się do 0,3% witaminy C oraz związki bakteriobójcze.
Działanie. Świeży korzeń chrzanu ma działanie drażniące skórę, przeciwreumatyczne i bak-
teriobójcze. Przyjęty doustnie pobudza wydzielanie soków trawiennych.
Działania niepożądane. Nie należy zbyt długo pozostawiać okładów z chrzanu na skórze,
gdyż może to spowodować jej uszkodzenie, zapalenie, pęcherze i stany ropne.

130
Zastosowanie. Roztarty świeży chrzan służy powszechnie jako ostra przyprawa dietetyczna
do mięsa i trudno strawnych potraw oraz niektórych sosów. Pobudza wydzielanie soków tra-
wiennych, ułatwia przyswajanie pokarmów i poprawia przemianę materii. W postaci syropu ma
działanie wykrztuśne i odkażające górne drogi oddechowe. Jest także stosowany w uciążliwym
kaszlu oraz zapaleniu oskrzeli. Ze względu na znaczną zawartość witaminy C chrzan ma znacze-
nie ogólnoustrojowe, gdyż zapobiega wystąpieniu szkorbutu i przyczynia się do utrzymania od-
porności organizmu.
Okład z chrzanu jest dobrym pomocniczym zabiegiem w gośćcu stawowym i mięśniowym
oraz chorobach pokrewnych. Pod wpływem działania drażniącego, przekrwienia i efektu ciepl-
nego ustępuje ból, następuje rozluźnienie przykurczów mięśni i zmniejszenie obrzęku. Poprawia
się zdolność ruchowa stawów w kończynach oraz kręgosłupie. Również jest skuteczny w zapaleniu
nerwu kulszowego i korzonków nerwowych, bólach w skazie moczanowej (dnie) i innych.
W lecznictwie ludowym stosuje się zewnętrznie sok ze świeżo utartego chrzanu z dodatkiem 10-
procentowego amoniaku w stosunku 4:1. Wciera się go w stawy z obrzękiem artretycznym oraz w
zapaleniu ścięgien. Miazga z chrzanu służy do okładów na skórę w chorobie reumatycznej, bólach
stawowych i mięśniowych oraz nadwerężeniu ścięgien.
Przetwory. S yr o p c h r z a n owy: do 100 g utartego świeżego chrzanu dodać 1/2 szklanki
przegotowanej, ostudzonej wody i pozostawić pod przykryciem na 1/2 godz. Następnie wyci-
snąć sok przez płótno i dodać 100 g miodu, syropu lub słodzonego soku owocowego. Pić 3 razy
dziennie po łyżce stołowej w kaszlu i nieżytach górnych dróg oddechowych. Dzieciom podawać po 1
łyżeczce do herbaty.
O k ł a d z c h r z a n e m : utrzeć drobno świeży korzeń chrzanu. Miazgę położyć na chore miej-
sce i nakryć ceratką. Trzymać aż do uczucia silnego pieczenia. Wtedy okład usunąć, a skórę
wytrzeć do sucha. Gdyby pieczenie utrzymywało się zbyt intensywnie, posmarować skórę ma-
ścią tranową albo oliwą lub innym tłuszczem. Korzystnie jest dodać do utartego chrzanu po ły-
żeczce sproszkowanego kłącza tataraku i korzenia żywokostu.

26. CYKORIA PODRÓŻNIK


Cichorium intybus L.

Jest to bylina z rodziny Złożonych (Compositae), występująca w Europie, północnej Afryce


i Azji po jezioro Bajkał. W Polsce pospolita na całym niżu, a w górach po regiel dolny. Rośnie
na miedzach, pastwiskach, łąkach i przydrożach.
Cykoria wytwarza długie i rozgałęzione brunatne korzenie oraz sztywną, kanciastą i gałęzi-
stą prawie bezlistną łodygę do 60 cm wysoką. Liście dolne skupione różyczkowato, zatokowo-
pierzastowcinane, liście łodygowe wydłużone lub lancetowate, brzegiem rzadko ząbkowane.
Kwiaty jasnoniebieskie, spodem ogruczolone, zebrane w koszyczki średnicy 3-4 cm, osadzone
na wierzchołkach pędów lub w kątach górnych liści. Znane są odmiany uprawne tej rośliny,
których mięsiste, rzepowato zgrubiałe korzenie po wysuszeniu i upaleniu stanowią dodatek do
kawy zbożowej. Wybielone liście uprawianych odmian, pędzone zimą w ciemnych pomiesz-
czeniach, służą do spożycia (cykoria sałatowa).
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się we wrześniu wyłącznie korzenie roślin ze sta-
nowisk naturalnych, myje dokładnie i suszy w suszarniach ogrzewanych. Surowcem jest ko-
rzeń cykorii podróżnika - Radix Cichorii. Drobne korzenie i cienkie odgałęzienia odrzuca się.

131
Cykoria podróżnik (wg T. Hajka, 1562)

Niekiedy zbiera się w sierpniu górne części pędów w okresie rozkwitania i suszy w suszar-
niach naturalnych w cieniu i przewiewie. Otrzymuje się ziele cykorii podróżnika - Herba Ci-
chorii, słabsze w działaniu i rzadziej stosowane od korzenia.
Aby nie wytępić rośliny na stanowiskach naturalnych, należy zbierać nasiona z pozostawio-
nych w tym celu egzemplarzy i rozsiewać niezwłocznie na miejscach występowania rośliny.
Można ją też rozmnażać z kawałków korzeni.
Podstawowe związki czynne. W korzeniu występuje sok mleczny, a w nim gorzkie związki
laktucyna i laktukopikryna. Ponadto są w korzeniu fitosterole (np. taraksasterol), gorzki gliko-
zyd intybina (poniżej 0,01%), ślady olejku etery-

132
cznego, cholina, kwasy polifenolowe, cukry redukujące, węglowodan zapasowy inulina ( około
40%) oraz sole mineralne.
W liściach niewiele jest soku mlecznego, dlatego zawierają mało substancji gorzkich. Jest
natomiast dużo hydroksykumaryn - eskuliny i cichoryny, są także flawonoidy, jak kwercetyna,
hiperozyd i pochodne apigeniny. Natomiast w kwiatach znajdują się antocyjany, pochodne cy-
janidyny.
Działanie. Dzięki goryczom korzeń cykorii pobudza łagodnie wydzielanie soku żołądkowe-
go, usprawnia trawienie i przyswajanie pokarmów, a także zwiększa łaknienie. Ponadto pobu-
dza czynność wątroby, zwiększa nieznacznie ilość wytwarzanej żółci, ułatwia jej przepływ
przez drogi żółciowe oraz działa przeciwbakteryjnie. Obserwuje się także pewien wpływ na
nerki i drogi moczowe, wyrażający się słabym działaniem moczopędnym.
Działania niepożądane. W dawkach leczniczych surowiec nie wykazuje działania szkodli-
wego dla człowieka.
Zastosowanie. Przetwory z korzeni i ziela cykorii stosuje się w utrudnionym trawieniu,
nadmiernej fermentacji, braku łaknienia, wywołanych niedoborem kwasu solnego oraz pepsy-
ny w żołądku, nieżytem żołądka, ogólnym wychudzeniem i osłabieniem spowodowanym zabu-
rzeniami w przyswajaniu składników pokarmowych. W połączeniu z innymi podobnie działa-
jącymi surowcami stanowi pomocniczy środek żółciotwórczy w przewlekłych, mało nasilo-
nych zaburzeniach czynności wydzielniczej wątroby oraz uszkodzeniach miąższu wątroby
przez związki toksyczne.
Korzeń cykorii stosuje się pomocniczo jako środek moczopędny, zwykle w zestawieniu z
innymi surowcami. Wchodzi w skład mieszanki ziołowej Urosan (Herbapol) i granulatu Uro-
gran (Herbapol) o własnościach moczopędnych.
Ziele cykorii może służyć do przemysłowego izolowania eskuliny, gdyż jest łatwiej dostęp-
ne, niż kora kasztanowca.
Przetwory. Odwar o korzenia cykorii: 11/2-2 łyżki rozdrobnionych korzeni zalać 11/2
szklanki wody letniej. Ogrzewać do wrzenia i gotować pod przykryciem 3 min. Odstawić na 15
min i przecedzić. Pić 1/3-1/2 szklanki 2-4 razy dziennie na 1 godz. przed jedzeniem jako śro-
dek pobudzający wydzielanie soku żołądkowego, żółciopędny i w nieżycie żołądka.
Zioła żółciopędne: zmieszać po 50 g rozdrobnionych korzeni cykorii i mniszka oraz po 25 g
liści mięty pieprzowej, ziela drapacza lekarskiego i potłuczonych owoców kopru włoskiego
oraz 10 g kwiatów wrotyczu. Zalać 11/2 łyżki ziół 2 szklankami wody ciepłej, postawić pod
przykryciem na parze na 30 min i zagotować do wrzenia. Odstawić na 15 min i przecedzić do
termosu. Pić 1/2 szklanki 3 razy dziennie przed posiłkiem jako środek rozkurczowy, żółcio-
pędny i przeciwzapalny na drogi żółciowe oraz pobudzający wydzielanie soków trawiennych.

27. CZOSNEK POSPOLITY


Allium sativum L.

Czosnek jest powszechnie znaną rośliną cebulową, należącą do rodziny Liliowatych (Lilia-
ceae). Pochodzi ze stepów środkowoazjatyckich. Znany był już od czasów przedhistorycznych.
Stopniowo rozpowszechnił się i stał się uniwersalną niemal przyprawą. W starożytnym Egipcie
był jednym z głównych składników pożywienia ludności. Obecnie jest uprawiany w licznych
krajach, także w Polsce, jako roślina przyprawowa i lecznicza.

133
Czosnek pospolity jest rośliną wieloletnią, wykształcającą organ podziemny - kulistą cebulę
złożoną, średnicy około 4 cm, z nielicznymi nitkowatymi korzeniami przybyszowymi. Z cebuli
wyrasta prosta łodyga z obejmującymi ją pochwiastymi liśćmi, równowąskimi, płaskimi, około
1 cm szerokimi. Na szczycie wykształca się kwiatostan w postaci pozornego baldacha, otulo-
nego przed kwitnieniem błoniastą okrywą. Zawiera on drobne, różowo-białe kwiaty oraz małe
cebulki do 1 cm długie. Owocem jest torebka. Czosnek nie wydaje nasion i rozmnaża się
wegetatywnie z cebulek tworzących się w kwiatostanie lub przez dzielenie cebuli podziemnej.
Cała roślina wydziela po uszkodzeniu charakterystyczny przenikliwy zapach. Kwitnie od lipca
do sierpnia.
Surowiec. Surowcem są zebrane jesienią świeże cebule czosnku pospolitego -Bulbus Allii sa-
tivi recens, zwane popularnie główkami, złożone z 5-15 małych cebul nazywanych ząbkami, otoczo-
nych łuskowatymi, białawymi okrywami. Zapach ma nikły, dopiero po rozkrojeniu silny, przenikli-
wy, smak ostro palący. Poszczególne cebule wiąże się w wianki i przechowuje zawieszone w miej-
scu chłodnym i suchym. Czosnek wysycha bardzo wolno, jeśli ma dostatecznie dużo łusek zewnętrz-
nych, nie jest uszkodzony i właściwie się go przechowuje. Na wiosnę jego wartość lecznicza jest nieco
niższa niż jesienią. Dlatego korzystne jest przygotowywanie wyciągów z czosnku świeżego bezpo-
średnio po zbiorze.
Podstawowe związki czynne. Czosnek zawiera mieszaninę pochodnych siarkowych, wśród
nich tioglikozydowe skordyniny i alliinę, która pod wpływem enzymu allinazy, uwalniającego się z
uszkodzonych komórek, rozpada się m.in. na silnie zapachowy i bakteriobójczy związek zwany allicy-
ną, czyli na sulfotlenek dwusiarczku dwuallilowego. Ze zmiażdżonego czosnku otrzymuje się, przez
destylację z parą wodną, do 0,36% mieszaniny kilkunastu lotnych związków siarkowych o przenikli-
wym i nieprzyjemnym zapachu. Ponadto w czosnku wykryto cukry, fitosterole, flawonoidy, śluzy i
pektyny, szereg witamin, sole mineralne, kwas nikotynowy i jego amid. Prof. B. Tokin (ZSRR) na-
zwał mieszaninę lotnych bakteriobójczych związków fitoncydami. Działają one wielokrotnie silniej
od fenolu, sublimatu i penicyliny.
Działanie. Czosnek i jego przetwory mają udowodnione wynikami wielu badań wszech-
stronne i skuteczne działanie. Przede wszystkim działają bakteriobójczo, niszczą liczne drob-
noustroje, drożdże, grzyby i wirusy. Przed erą antybiotyków czosnek był w powszechnym uży-
ciu jako chroniący przed chorobami zakaźnymi, mającymi charakter epidemii - cholerą, dżu-
mą, durem brzusznym, durem plamistym, grypą i innymi. Obecnie stosuje się surowice, szcze-
pionki oraz antybiotyki, które oprócz objawów niepożądanych powodują uodpornienie wielu
szczepów bakterii, czego nigdy nie ma po zastosowaniu czosnku. Ważne znaczenie w nowo-
czesnym lecznictwie ma współdziałanie nowoczesnych chemioterapeutyków z preparatami
zawierającymi związki czynne czosnku.
Czosnek wywiera również znaczące działanie na przewód pokarmowy, gdyż zwiększa wy-
dzielanie soków trawiennych, pobudza wytwarzanie żółci i ułatwia jej przepływ, wzmaga
przyswajanie składników pokarmowych, hamuje nadmierną fermentację, umożliwia swobodne
odchodzenie gazów. Zabija również pasożyty jelitowe, zwłaszcza owsiki, glisty a nawet obez-
władnia tasiemce, co ma szczególne znaczenie dla ludów Bliskiego i Dalekiego Wschodu.
Już Dioskurides (I w.n.e.) pisał, że „czosnek jedzony wypędza tasiemca i pędzi mocz”.
Trzeba dodać, że czosnek jest środkiem bezpiecznym, gdyż dopiero spożycie w ciągu dnia 600
g świeżych główek może spowodować wystąpienie objawów toksycznych. Dla zabicia pasoży-
tów jelitowych wystarcza ilość wielokrotnie mniejsza.
Działa również skutecznie na drogi oddechowe, gdyż zmniejsza skurcze i stan zapalny,
niszczy bakterie, pobudza wydzielanie śluzu, ułatwia odkrztuszanie, a także

134
łagodzi uczucie duszności. Najskuteczniejsze pod tym względem są świeżo utarte lub pokrojo-
ne kawałki ząbków lub świeżo wyciśnięty sok. Natomiast różne preparaty gotowe im są bar-
dziej bezwonne, tym z reguły są mniej skuteczne, a to dlatego, że lotne bakteriobójcze związki
czosnku muszą najpierw zostać wchłonięte w jelitach, następnie przeniknąć do płuc, aby wraz
z wydychanym powietrzem mogły działać na oskrzela, gardło i jamę ustną przez odpowiednio
długi okres.
Czosnek wywiera korzystne działanie na układ krążenia przez obniżanie ciśnienia krwi i w
pewnym zakresie na normalizację czynności dynamicznych serca, nieznaczne zwiększenie siły
skurczu i zwolnienie pulsu do poziomu fizjologicznie uzasadnionego. Duże znaczenie ma dzia-
łanie przeciwmiażdżycowe czosnku, wskutek obniżania poziomu cholesterolu i kwasów tłusz-
czowych we krwi.
Należy też mieć na uwadze działanie przeciwcukrzycowe czosnku, obserwowane u osób z
niewielką ilością cukru w moczu, przeciwreumatyczne - przez zmniejszenie bólu, stanu zapal-
nego i obrzęku stawów i mięśni, a nawet w pewnym sensie przeciwnowotworowe wskutek
właściwości wirusobójczych, zwiększających ogólną odporność organizmu i moczopędnych.
Działania niepożądane. Jak już wspomniano, czosnek jest bardzo mało toksyczny dla
człowieka. Nie jest wskazany jednak dla osób z niskim ciśnieniem krwi, w ostrym nieżycie żo-
łądka i jelit oraz dla matek karmiących. Wadą czosnku jest przykry zapach, jaki występuje
przez pewien czas po jego spożyciu, dokuczliwy dla otoczenia. Można go w pewnym stopniu
zmienić, ale nie usunąć, jedząc jednocześnie świeże liście pietruszki, selera lub estragonu.
Zastosowanie. Niepodobna wymienić wszystkich schorzeń, w których czosnek i jego pre-
paraty mogą być pomocne, dlatego podajemy ważniejsze. Doustnie zaleca się go w nieżycie je-
lit podostrym i przewlekłym, biegunce, zwłaszcza u dzieci, spowodowanej zakażeniem na tle
pokarmowym, kurczach jelit, atonii jelit, robaczycy, wzdęciach, bezsoczności oraz w stanach
po leczeniu czerwonki bakteryjnej i czerwonki pełzakowej. Również w nadciśnieniu, reumato-
idalnym zapaleniu stawów, miażdżycy, nieżycie oskrzeli, rozszerzeniu oskrzeli, rozedmie płuc
i w stanach ropnych, pomocniczo w gruźlicy płuc. Zewnętrznie w ropnych zapaleniach gardła,
dziąseł i migdałków, anginie, różnych uszkodzeniach skóry, odleżynach, ropnych i zapalnych
stanach skóry, zwłaszcza spowodowanych przez gronkowiec złocisty, ponadto w żylakach od-
bytu, rzęsistkowicy, drożdżycy i grzybicy pochwy oraz innych.
Przetwory. Czosnek w plasterkach: pokroić 1 -2 ząbki czosnku na plasterki i nie rozgryza-
jąc w ustach połknąć, popić 1/4 szklanki wody i wkrótce zjeść posiłek. Zapewnia to bezwonny
oddech, natomiast nie zmniejsza skuteczności wymienionych działań. Jeśli jednak czosnek ma
działać w jamie ustnej, wówczas najlepiej jest plasterki lub miazgę położyć na cienki chleb po-
smarowany masłem i powoli żuć. Nie uniknie się przykrego zapachu, ale zwiększa to skutecz-
ność, zwłaszcza w stanach ropnych.
Nalewkaczosnkowa:125g oczyszczonych ząbków czosnku utrzeć na tarce, zalać 500 ml al-
koholu 40-procentowego i pozostawić w zamkniętym naczyniu w temperaturze pokojowej na 5
dni, często wstrząsając. Odcedzić na gęstym sitku i przesączony przechowywać w lodówce.
Stosować dawki 5-20 kropli w 1/4 szklanki mleka lub kefiru 2-3 razy dziennie. Osoby wrażli-
we na zapach czosnku powinny się powoli do niego przyzwyczajać i rozpoczynać od dawki 1-
2 krople, stopniowo ją zwiększając i w dziesiątym dniu brać po 20 kropli. Przyjmować tak w
ciągu miesiąca, po czym zmniejszać dawkę i wreszcie przerwać na 2-3 tygodnie. Sposób ten
jest szczególnie zalecany w reumatyzmie stawowym i mięśniowym, choć nalewka jest sku-
teczna i w innych schorzeniach.

135
Wyciąg z czosnku bezwonny: 30 ząbków czosnku obrać z łusek, posiekać bardzo drobno
lub utrzeć na miazgę, ewentualnie zmiksować w 1 l przegotowanej chłodnej wody, dodać sok z
500 g cytryn, wymieszać, rozlać do małych słoików z przykrywkami i przechowywać w lo-
dówce. Pić po 1 łyżeczce do herbaty lub 1 łyżce stołowej 1-3 razy dziennie na 1 godz. przed
posiłkami. Przy dłuższym stosowaniu kontrolować ciśnienie krwi - dotyczy to zwłaszcza osób
o niskim ciśnieniu. Wyciąg ma wszystkie działania czosnku.
Wyciąg olejowy z czosnku: do 50 g obranych z łusek i startych na miazgę ząbków dodać
200 ml oliwy lub innego oleju roślinnego i pozostawić w zamkniętym słoiku na 2 tygodnie w
temperaturze pokojowej, często wstrząsając. Chronić od światła. Następnie dodać zawartość 5
kapsułek witaminy E i wymieszać. Stosować zewnętrznie do smarowania i okładów w różnych
uszkodzeniach i zakażeniach skóry. W przypadku żylaków odbytu przykładać na noc wacik
nasycony wyciągiem - regularnie przez tydzień. Przed zabiegiem umyć odbyt w wodzie lub
wziąć ziołową nasiadówkę.
Wyciąg glicerynowy z czosnku: do 100 ml gliceryny dodać miazgę z 50 g czosnku, ewentu-
alnie oba składniki zmiksować i pozostawić na tydzień w zamkniętym słoiku. Następnie odce-
dzić miazgę i płyn użyć do nasycania tamponów z waty, umieszczanych w pochwie 1-2 razy
dziennie w zakażeniu rzęsistkiem, drożdżami lub grzybami patogennymi.
Lewatywa przeciw owsikom: 2-3 ząbki czosnku utrzeć lub zmiksować z 1 szklanką wody
letniej, wprowadzić powoli do odbytnicy i utrzymać przez kilka minut. Powtórzyć zabieg 2-4
razy. Sposób jest bardzo skuteczny, zupełnie nietoksyczny i może być zalecany także małym
dzieciom. Dorośli mogą stosować w zapaleniu odbytnicy.
Mieszanka o działaniu bakteriobójczym z czosnkiem: zmieszać równe ilości ziela dziuraw-
ca, liści mięty pieprzowej, liści szałwii i kłączy tataraku. Zalać 1/2 łyżki ziół 1 szklanką wody
gorącej i pozostawić pod przykryciem na parze na 20 min. Odstawić do ostygnięcia, przecedzić
i dodać utarty ząbek czosnku oraz 5 kropli Propolanu. Pić 1/2 szklanki rano i wieczorem przed
snem. Stosować przez 2-3 tygodnie, po czym kurację przerwać na tydzień. Działa w wielu do-
legliwościach żołądkowo-jelitowych i dróg oddechowych, zarówno bakteryjnych, jak i wiru-
sowych.
Alliofil (Herbapol), Allisatin (ZSRR), drażetki zawierające wyciąg z czosnku. Dawki: 1-2
drażetki do połknięcia 2-3 razy dziennie bez rozgryzania. Ma wszystkie własności lecznicze
czosnku.

28. DĄB SZYPUŁKOWY


Quercus robur L.

Dąb szypułkowy jest powszechnie znanym, dużym drzewem liściastym z rodziny Bukowa-
tych (Fagaceae), rozpowszechnionym w lasach niemal całej Europy. W Polsce rośnie często
na terenach nizinnych i w dolnych partiach górskich do wysokości 600-700 m.
Dąb ma liście odwrotnie jaj o watę, do 14 cm długie, a 8 cm szerokie, skórzaste, nierówno
zatokowowrębne. Kwiaty rozdzielnopłciowe. Żeńskie na szypułkach 3-8 cm długości. Owo-
cem jest jajowaty orzeszek osadzony w pokrytej łuskami miseczce, zwany potocznie żołę-
dziem. Roślina dostarcza twardego drewna cenionego w meblarstwie i budownictwie.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się wiosną korę z młodych pni i gałęzi drzew, wy-
cinanych podczas przerzedzania lasów, bądź ze specjalnych upraw i suszy

136
w suszarniach naturalnych w miejscach przewiewnych, w suszarni ogrzewanej lub na słońcu.
Surowcem jest kora dębu - Cortex Quercus. Na stronie zewnętrznej powinna być gładka i
lśniąca, lecz nie spękana i chropowata, gdyż wówczas zawiera mniej garbników. Równowarto-
ściowy surowiec otrzymuje się z dębu bezszypułkowego -Quercus sessilis Ehrhart, również
występującego w Polsce.
Z dębu galasowego - Quercus infectoria Olivier, drzewa, a czasem krzewu rosnącego w
Turcji i Syrii otrzymuje się dębianki - Gallae, zwane też galasami, będące patologicznymi na-
roślami na młodych pędach tej rośliny, po złożeniu w tych miejscach jajeczka przez samicę
owada galasownika. Podobne galasy, lecz o znacznie mniejszej zawartości garbników, spotyka
się na dębach w Polsce.
Podstawowe związki czynne. Kora dębowa zawiera około 9, a niekiedy do 14,5% garbni-
ków pochodnych pirokatechiny i pirogalolu, kwasy fenolowe, jak galusowy i elagowy, flawo-
noidy, jak kwercetyna i kwercytryna, trójterpeny, jak frydelanol i frydelanon flobafeny i
związki żywicowe oraz sole mineralne.
Dębianki zawierają do 70% garbników, tworzących kompleks taniny, ponadto około 3%
kwasu galusowego i do 2% kwasu ciągowego oraz inne związki.
Działanie. Wyciągi z kory dębowej zawierają garbniki, które tworzą z białkami trwałe połą-
czenia, nierozpuszczalne w wodzie. Po podaniu doustnym łączą się z białkowymi składnikami
nabłonka jelitowego i powodują jego kurczenie się, nazywane działaniem ściągającym. Przy
prawidłowej czynności przewodu pokarmowego garbniki przyjęte doustnie wywołują zaparcie,
a przy biegunce przeciwdziałają rozrze-

137
dzeniu mas kałowych, odwodnieniu organizmu i nadmiernemu ubytkowi soli mineralnych z
ustroju.
Godny uwagi jest też korzystny wpływ garbników pirokatechinowych i samej katechiny na
ściany włosowatych naczyń krwionośnych przewodu pokarmowego, polegający na zmniejsza-
niu ich przepuszczalności, osłabieniu przenikania osocza poza łożysko naczyń i hamowaniu
mikrokrwawień z uszkodzonych włośniczek. Jest to zespół działań charakterystyczny dla
związków z grupy witaminy P, np. rutyny.
Garbniki wiążą się również z białkiem komórek drobnoustrojów, dzięki czemu działają bak-
teriobójczo lub hamują rozwój mikroorganizmów. Poza tym unieczynniają toksyny bakteryjne
wytwarzane przez różne drobnoustroje chorobotwórcze. Dają również nierozpuszczalne osady
z alkaloidami i solami metali ciężkich, co bywa czasem wykorzystywane w zatruciach tymi
związkami.
Działania niepożądane. Długotrwałe przyjmowanie wyciągów roślinnych obfitujących w
garbniki jest niekorzystne, a nawet szkodliwe, ponieważ związki te unieczynniają witaminę B1
oraz wiążą sole żelaza, magnezu, wapnia, manganu, miedzi, kobaltu, cynku, selenu i inne,
utrudniając lub uniemożliwiając ich przyswajanie. Przez bezpośrednie działanie na błonę ślu-
zową jelit hamują resorpcję ważnych składników pokarmowych.
Zastosowanie. Wyciągi z samej kory dębowej stosuje się wewnętrznie tylko w sporadycz-
nych przypadkach: w biegunkach nieswoistych, zatruciach pokarmowych oraz w podostrych i
przewlekłych nieżytach żołądka i jelit. Niemal z reguły podaje się je z innymi ziołami o po-
dobnym lub uzupełniającym się działaniu.
Zewnętrznie stosuje się wyciągi z kory dębowej w zapaleniu jamy ustnej i gardła, w niezbyt
rozległych oparzeniach I i II stopnia, odmrozinach, owrzodzeniu żylakowym, zapaleniu skóry,
żylakach odbytu, egzemie, a nawet na małe rany i drobne krwawienia. Ponadto w postaci iry-
gacji w upławach oraz do obmywań z zapaleniu i świądzie sromu, do nasiadówek przy świą-
dzie i pęknięciu odbytu, lewatyw przy wrzodziejacym zapaleniu odbytnicy, a także do kąpieli
w nadmiernym poceniu się i niektórych chorobach skórnych. Kora dębowa wchodzi w skład
mieszanki ziołowej Vagosan (Herbapol), a wyciąg płynny do aerozolu Hemostin (Herbapol)
oraz Sanofil (Herbapol).
Tanina z dębianek tureckich (galasów dębowych) jest typowym związkiem garbnikowym.
Drażni jednak przewód pokarmowy i uszkadza wątrobę. Rzadko bywa więc podawana we-
wnętrznie, natomiast w biegunce, nieżycie żołądka, małych krwawieniach oraz zatruciach po-
karmowych stosuje się jej połączenie z białkiem (białczan taniny, tanalbina), działające łagod-
niej. Obecnie taninę podaje się przede wszystkim zewnętrznie w tych samych przypadkach, w
których zaleca się wyciąg z kory dębowej. Z galasów sporządza się nalewkę - Tinctura Gallae
(Herbapol), używaną zewnętrznie, np. do pędzlowania dziąseł, na drobne skaleczenia, a po
rozcieńczeniu wodą - do płukania gardła przy anginie. Tanina oraz białczan taniny - Tanninum
albuminatum (Herbapol) wchodzą w skład licznych preparatów krajowych używanych w lecz-
nictwie.
Przetwory. Odwar z kory dębowej: 1 łyżkę rozdrobnionej kory zalać 1 szklanką wody i go-
tować 5 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Stosować do płukania w stanach zapalnych,
nadżerkach i płytkich owrzodzeniach jamy ustnej, dziąseł i gardła, również w postaci okładów
i przemywań na skórę zmienioną zapalnie z sączeniem i zmianami naskórka. Ponadto w opa-
rzeniach I i II stopnia, obejmujących niewielką powierzchnię skóry. Do irygacji w upławach
oraz zapaleniu sromu, pochwy i szyjki macicy odwar rozcieńczyć wodą o temp. 37°C w sto-
sunku 1:1.

138
Kąpiel z kory dębowej: zalać 3-5 łyżek rozdrobnionej kory 2 l wody i gotować 5-10 min. Po
15-20 min przecedzić i wlać do wanny wypełnionej do 1/3 wodą o temp. 37°C. Stosować w
zapaleniu skóry, infekcji bakteryjnej, grzybiczej lub drożdżakami. Czas kąpieli 10-15 min. Ten
sam odwar po dodaniu 4 l wody służy do kąpieli nóg w przypadku nadmiernej potliwości oraz
do nasiadówek w żylakach odbytu i kłykcinach.
Płyn przeciw odmrożeniom: rozpuścić 0,5 g taniny w 50 g spirytusu kamforowego. Używać
do smarowania zaczerwienionych, odmrożonych części ciała. Celowe jest naświetlanie lampą
kwarcową lub nagrzewanie miejsc odmrożonych.
Nalewka z dębianek- Tinctura Gallae (Herbapol): zewnętrznie do pędzlowania skóry i
miejsc oparzonych stosować 1 część nalewki rozcieńczoną 5 częściami wody przegotowanej i
ostudzonej. Do płukania jamy ustnej wziąć 1 łyżeczkę nalewki na 1/2 szklanki wody.
Zioła przeciwbiegunkowe: zmieszać po 30 g kory dębowej i kłączy pięciornika (lub kłączy
wężownika) oraz po 20 g kwiatów rumianku (lub kwiatów krwawnika) i liści maliny (lub czar-
nej porzeczki). Zalać 1 łyżkę mieszanki 2/3 szklanki wody i gotować powoli 10 min. Odstawić
na 10 min i przecedzić. Wypić małymi łykami w biegunce bakteryjnej lub wywołanej zatru-
ciem pokarmowym, czerwonce oraz gdy krew jest w kale.
Hemostin (Herbapol), aerozol, zawiera m.in. wyciągi z 3 ziół. Służy do rozpylania na małe
rany, uszkodzenia naskórka, oparzenia, otarcia, a nawet w grzybicy stóp.
Sanofil (Herbapol), emulsyjny aerozol przeciwalergiczny dla dzieci. Zawiera wyciągi i inne
składniki z 7 roślin. Skórę zmienioną chorobowo spryskać Sanofilem 2-3 razy dziennie z odle-
głości paru centymetrów, a wytworzoną pianę rozprowadzić cienką warstwą. Stosować w po-
krzywce i wyprysku alergicznym.

29. DOGLĘDA WIELKA


Grindelia robusta Nutt.

Doględa (grindelia) jest byliną z rodziny Złożonych (Compositae), pochodzącą z zachodniej


części Ameryki Północnej. W Polsce bywa niekiedy uprawiana.
Roślina osiąga wysokość 1 m. Liście ma mięsiste, naprzemianległe, obejmujące u nasady
łodygę, podłużniesercowate, na brzegu grubo piłkowane. Kwiaty żółte, zebrane w koszyczki na
szczytach rozgałęzień pędów. Łodygi, liście, a zwłaszcza okrywy koszyczków pokryte są lep-
ką, mlecznobiałą żywicą.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się na plantacjach w lipcu lub sierpniu rozkwitające
wierzchołki pędów, długości do 25 cm i suszy w suszarniach naturalnych w miejscach zacie-
nionych i przewiewnych. Surowcem leczniczym jest ziele doględy - Herba Grindeliae. Rów-
nowartościowego surowca dostarczają inne północnoamerykańskie gatunki doględy: Grindelia
squarrosa (Pursh) Dunal, Grindelia camporum Greene i Grindelia humilis Hooker et Arnott.
Doględę można z powodzeniem uprawiać w ogrodach przydomowych i na działkach. Surowiec
nie jest w Polsce wprowadzony do obrotu, a małe ilości, uzyskiwane z plantacji, są przezna-
czone do produkcji specyfików.
Podstawowe związki czynne. Ziele doględy zawiera około 20% substancji żywicowych, z
których izolowano kwasy dwuterpenowe, jak kwas grindeliowy, hydroksygrindeliowy, 6-
oksygrindeliowy i 7,8-epokśygrindeliowy oraz ich estry z wyższymi alkoholami. Doględa za-
wiera też sok mleczny. W zielu znaleziono około 0,29% olejku

139
eterycznego, a w nim borneol i inne terpeny, ponadto do 0,7% flawonoidów, około 4% garbni-
ków, nieco saponin, fitosterol grindelol, związki goryczowe, cukry redukujące i sole mineralne.
Działanie. Wyciągi alkoholowe z ziela doględy, w których znajdują się aktywne żywice,
olejek eteryczny i saponiny jako główne ciała czynne, wywierają działania rozkurczowe na
mięśnie gładkie oskrzeli, a także przewodu pokarmowego. Podane doustnie przywracają pra-
widłowe napięcie mięśni gładkich oskrzeli. Zmniejszają także lepkość zalegającego śluzu,
przywracają normalne ruchy nabłonka rzęskowego, ułatwiają odkrztuszanie i oczyszczenie
dróg oddechowych. Jednocześnie niszczą drobnoustroje wywołujące nieżyty gardła i oskrzeli.
Działanie rozkurczowe na przewód pokarmowy powoduje ustąpienie bólów brzucha. Inne wła-
sności lecznicze ziela doględy, jak działanie moczopędne i uspokajające, są zbyt słabe i nie
mają znaczenia praktycznego. Wyciągi alkoholowe stosowane na skórę działają przeciwbakte-
ryjnie, przeciwzapalnie i przeciwalergicznie.
Działania niepożądane. Duże doustne dawki wyciągu alkoholowego z ziela doględy
wywołują stan narkotyczny, obniżenie ciśnienia krwi, zwolnienie oddechu oraz podrażnienie
nerek i dróg moczowych.
Zastosowanie. Przetwory z ziela doględy są stosowane doustnie w zapaleniu gardła, krtani,
tchawicy i oskrzeli, zwłaszcza u osób starszych i dzieci z utrudnionym odkrztuszaniem i zale-
gającym śluzem w górnych drogach oddechowych, pomocniczo w rozedmie i pylicy płuc, a
także w uciążliwym kaszlu gruźlików. Wyciąg alkoholowy z ziela doględy wchodzi w skład
kropli Astmin i Kelastmin o działaniu przeciwastmatycznym, produkowanych przez Herbapol.
Zewnętrznie wyciąg alkoholowy z doględy stosuje się w chorobach skórnych, zwłaszcza na
tle alergicznym, np. wywołanych dotknięciem liści ruty czy pierwiosnka lub innych roślin po-
wodujących objawy uczuleniowe u osób wrażliwych.
W swoim macierzystym kraju - w Ameryce Północnej - doględa jest stosowana jako lek
pomocniczy w białaczce oraz przewlekłym gośćcu stawowym i mięśniowym.
Przetwory. Nalewka z doględy: 100 g wysuszonego i rozdrobnionego ziela doględy zalać
500 ml alkoholu 70-procentowego (otrzymanego przez zmieszanie równych ilości alkoholu 45-
procentowego i 95-procentowego) i pozostawić w zamkniętym naczyniu na 14 dni, często mie-
szając. Następnie przecedzić i wycisnąć. Pić od 40 kropli do 1/2 łyżeczki w kieliszku wody 2-4
razy dziennie po jedzeniu w nieżycie gardła, oskrzeli, w krztuścu, przewlekłej astmie, a także
w bólach brzucha spowodowanych skurczem jelit. Nie przekraczać dziennej dawki 10 g.

30. DRAPACZ LEKARSKI


Cnicus benedictus L.

Jest to roślina jednoroczna z rodziny Złożonych (Compositae), występująca w stanie natu-


ralnym w krajach basenu Morza Śródziemnego. W Europie Środkowej nie rośnie dziko. W
Polsce drapacz bywa uprawiany na plantacjach i udaje się dobrze.
Roślina z wyglądu przypomina oset. Łodygę ma wzniesioną, do 40 cm wysoką, silnie rozga-
łęzioną, podłużnie bruzdowaną, zwykle nieregularnie pięciokątną, pokrytą lepkimi, odstający-
mi włoskami. Liście przyziemne w zarysie podłużnie lancetowate, do 20 cm długie, ogonkowe.
Liście łodygowe mniejsze, bezogonkowe, nasadą obejmują łodygę i spływają po niej listew-
kowato. Blaszki liściowe nieregularnie zato-

140
kowatowrębne, na brzegach kolczasto ząbkowane. Każdy wycinek zakończony jest kolcem.
Kwiaty zebrane w duże kolczaste koszyczki o koronie żółtej.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w lipcu lub w sierpniu górne części pędów w
okresie rozkwitania, odrzuca grubsze, zdrewniałe fragmenty łodyg, a otrzymane liście i kwia-
tostany suszy w suszarniach naturalnych w cieniu i przewiewie. Otrzymuje się jako surowiec
ziele drapacza lekarskiego - Herba Cnici benedicti, syn. Herba Cardui benedicti.
Podstawowe związki czynne. Ziele drapacza zawiera 7 związków pochodnych germakranu,
zwanych kardolinami, zawierających w swej strukturze nienasycony lakton seskwiterpenowy.
Wśród nich znajduje się znana wcześniej knicyna o gorzkim smaku. Według norm aptecznych
wskaźnik goryczy powinien wynosić około 20. W testach farmakologicznych wykazano słabą
aktywność przeciwbiałaczkową tych związków. Ponadto występuje w zielu interesujący zwią-
zek o działaniu antybiotycznym - dodekanotetraina i kilka pokrewnych z grupy poliacetyle-
nów, a także laktonowe lignany, jak nortracholozyd, trechelogenina i arktigenina, garbniki,
flawonoidy, jak pochodne apigeniny i kemferolu, ponadto ślady olejku eterycznego i do 12%
soli mineralnych.
Działanie. Substancje goryczowe ziela drapacza drażnią zakończenia nerwów w kubkach
smakowych i za pośrednictwem ośrodkowego układu nerwowego kierują bodźce do nerwów
wydzielniczych w błonie śluzowej żołądka. Zwiększa się dzięki temu ilość śliny oraz wytwo-
rzonego soku żołądkowego, obfitującego w kwas solny, niezbędny do pobudzania procesu tra-
wienia białka. Gorycze poprawiają więc trawienie pokarmów i zwiększają łaknienie. Efekt po-
budzenia jest niewielki, gdy procesy trawienia przebiegają prawidłowo, natomiast duży u osób
cierpiących na brak apetytu i dyspepsję. Ponieważ działanie związków goryczowych ujawnia
się dopiero po upływie 30 do 60 minut, należy przyjmować je w takim właśnie czasie przed
posiłkami.
Ziele drapacza ma również słabe własności odkażające wobec niektórych bakterii, np. gron-
kowców, a nawet niektórych wirusów (m.in. półpasiec).
Dzięki zawartości flawonoidów przetwory z drapacza zwiększają wydalanie moczu, a po-
nadto uważane są za dobry środek regulujący przemianę materii. Uzupełniają także zapotrze-
bowanie organizmu na sole mineralne, a zwłaszcza na niektóre mikroelementy.
Działania niepożądane. W większych dawkach wyciągi z ziela drapacza wywołują nudno-
ści, wymioty i biegunki.
Zastosowanie. Napar lub odwar z ziela drapacza lekarskiego stosuje się jako dobry środek
pobudzający wydzielanie soku żołądkowego w bezsoczności, stanach nieżytowych błon ślu-
zowych przewodu pokarmowego, wzdęciach spowodowanych nadmiernym rozwojem niepo-
żądanej flory bakteryjnej i w trudnościach przyswajania składników pokarmowych. Przetwory
z drapacza są szczególnie zalecane osobom w podeszłym wieku, cierpiącym na zanikowy nie-
żyt błony śluzowej żołądka, a nawet pomocniczo w chorobie nowotworowej jako środek
wspomagający przed operacją i po niej oraz w trakcie zalecanego przez lekarza onkologa le-
czenia farmakologicznego.
Zaleca się je również osobom anemicznym i wycieńczonym oraz rekonwalescentom po
ciężkiej chorobie, z niedoborem soli mineralnych i ogólnym osłabieniem na tle wadliwej
przemiany materii. Ziele drapacza wchodzi w skład mieszanki ziołowej Digestosan (Herbapol),
a wyciąg suchy z ziela jest składnikiem proszku Gastrochol (Herbapol).

141
Wyciągi z ziela drapacza przyjmuje się doustnie w stanach zapalnych skóry, trądziku, czy-
raczności, a nawet skazie limfatycznej u dzieci, wykorzystując obecność soli wapnia i składni-
ków regulujących procesy przemiany materii oraz związków hamujących rozwój bakterii. Ze-
wnętrznie stosuje się w postaci okładów na wrzody, czyraki, zapalenie skóry, trądzik i wysyp-
kę alergiczną. Podobnie jak przy większości surowców zielarskich najlepsze wyniki osiąga się
w połączeniu ziela drapacza z innymi surowcami o podobnym lub wspomagającym działaniu.
Przetwory. Odwar z drapacza: 1-11/2 łyżki rozdrobnionego ziela drapacza lekarskiego za-
lać 1 szklanką wody gorącej i gotować pod przykryciem na bardzo słabym ogniu 5 min. Od-
stawić na 10 min i przecedzić. Pić po 1/4 szklanki 2-3 razy dziennie na 30-60 min przed posił-
kami jako środek pobudzający wydzielanie soków trawiennych i zwiększający łaknienie.
Ten sam odwar pić po 1/3 do 1/2 szklanki 2-3 razy dziennie między posiłkami jako lek po-
prawiający przemianę materii i ogólnie wzmacniający. Zewnętrznie stosować do okładów.
Wino z drapacz a: do butelki białego wytrawnego wina gronowego (0,7 1) wsypać 3-4 łyżki
rozdrobnionego ziela drapacza oraz 1 łyżkę ziela krwawnika i pozostawić na 7 dni, często
wstrząsając. Przecedzić i pić po małym kieliszku 3 razy dziennie na 30 min przed posiłkiem
jako lek goryczowy, a między posiłkami jako wzmacniający (można wówczas nieco osłodzić
lub dodać soku owocowego).
Zioła wątrobowe: zmieszać po 50 g ziela drapacza i liści pokrzywy oraz po 25 g ziela boże-
go drzewka, ziela krwawnika, ziela rdestu ptasiego i ziela fiołka trójbarwnego. Łyżkę ziół zalać
1 szklanką wody ciepłej i gotować pod przykryciem 5 min. Odstawić na 10 min i przecedzić.
Pić po 1/4 szklanki 2-4 razy dziennie na 30 min przed posiłkiem w dolegliwościach wątroby i
żołądka jako środek mineralizujący, a także pobudzający wydzielanie soku żołądkowego i żół-
ci.

31. DYMNICA POSPOLITA


Fumaria officinalis L.

Jest to roślina jednoroczna z rodziny Makowatych (Papaveraceae), wy stepująca w Europie


i Azji, zawleczona do Ameryki. W Polsce rośnie jako chwast pól i ogrodów na całym niżu i w
dolnych partiach górskich.
Dymnica ma łodygi do 50 cm wysokie, wzniesione lub dźwigające się, gałęziste. Liście po-
dwójnie lub potrójnie pierzastosieczne o odcinkach do 3 mm szerokich, równowąskolanceto-
watych. Kwiaty różowopurpurowe, grzbieciste, drobne. Kwitnie od maja do września.
Surowiec. Dla potrzeb lecznictwa zbiera się całe pędy nadziemne w początkach kwitnienia
rośliny i suszy w suszarniach naturalnych w cieniu i przewiewie lub w suszarniach ogrzewa-
nych w temp do 40°C. Surowcem jest ziele dymnicy - Herba Fumariae.
Podstawowe związki czynne. Ziele zawiera liczne alkaloidy izochinolinowe (np. protopinę,
kryptopinę), pochodne tetrahydroberberyny (np. synaktynę, tetrahydrokoptyzynę i korydalinę),
bulbokapninę, fumarotycynę, ponadto kwas fumarowy, żywice, garbniki, flawonoidy, śluz i so-
le mineralne.
Działanie. Ziele dymnicy działa silnie rozkurczowo na mięśnie gładkie. Powoduje rozkurcz
jelit, dróg żółciowych i moczowych oraz naczyń krwionośnych. Przywraca prawidłową ampli-
tudę ruchów perystaltycznych jelit, odpowiednie przemieszczanie

142
treści pokarmowej i regularne wypróżnienia. W niewydolności wątroby przetwory z ziela
dymnicy zwiększają wytwarzanie żółci stosownie do istotnych potrzeb organizmu, a hamują jej
produkcję przy nadmiarze żółci. Ułatwiają ponadto jej przepływ do dwunastnicy, dzięki roz-
kurczającemu działaniu na zwieracz Oddiego. Obserwuje się także zwiększenie ilości wydala-
nego moczu i nieznaczne obniżenie ciśnienia krwi.
Działania niepożądane. Wyciągi z ziela dymnicy, podawane w dawkach wyższych od za-
lecanych, mają niekorzystny wpływ na ciśnienie krwi, oddech, serce i wątrobę. Długotrwałe
stosowanie tych preparatów może spowodować uszkodzenie oczu i objawy jaskry, tak samo
jak po wyciągach z jaskółczego ziela.
Zastosowanie. Przetwory z ziela dymnicy podaje się w chorobach wątroby i dróg żółcio-
wych w przypadkach, kiedy obserwuje się niedostateczne wydzielanie żółci oraz osłabienie jej
przepływu, między innymi w niewydolności wątroby, w kamicy i kolce żółciowej, skurczach i
stanach zapalnych powodujących dyskinezję, a także po zabiegach chirurgicznych na drogach
żółciowych. Również przy nadmiernym wydzielaniu żółci. Wyciągi z ziela dymnicy dają też
korzystne wyniki w niektórych przypadkach migreny na tle niedomogi żółciowej lub niewy-
dolności wątroby.
Przetwory. Odwar z ziela dymnicy: 1/2 łyżki ziela dymnicy zalać 1 szklanką wody letniej i
gotować przez 3 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 1-3 łyżki 2-4 razy dziennie w cho-
robach wątroby i pęcherzyka żółciowego przez 10-15 dni, następnie zrobić 10-dniową przerwę.
Można również stosować jako środek pobudzający apetyt, wzmacniający i moczopędny.
Syrop z ziela dymnicy: 200-500 g świeżego ziela zmiażdżyć w maszynce do mięsa, wyci-
snąć sok przez płótno, zmierzyć objętość płynu i dodać taką samą ilość cukru. Gotować powoli
na małym ogniu do chwili uzyskania gęstego syropu. Pić po 1 łyżeczce 2-3 razy dziennie w
ciągu 15-20 dni i zrobić 10-dniową przerwę. Stosować jako lek rozkurczowy w bólach brzu-
cha, atonii jelit, dróg żółciowych i spowodowanych tym zaburzeniach trawiennych.
Zioła metaboliczne: zmieszać równe ilości ziela dymnicy, liści brzozy, liści pokrzywy, liści
melisy, ziela skrzypu, ziela fiołka trójbarwnego, korzeni mniszka i kory kruszyny. Zalać 1 łyż-
kę ziół 11/2 szklanki wody ciepłej, ogrzewać do wrzenia pod przykryciem i pozostawić na 15-
20 min. Przecedzić i pić w dwóch porcjach -rano i wieczorem. Stosować jako środek regulują-
cy przemianę materii, ułatwiający przyswajanie składników pokarmowych i ogólnie
wzmacniający, zalecany zwłaszcza w okresie zimy i wczesną wiosną.
Zioła żółciopędne: zmieszać po 50 g ziela dymnicy i liści mięty pieprzowej oraz po 25 g li-
ści bobrka, kwiatów kocanki, ziela dziurawca i rozdrobnionych korzeni mniszka. Zalać 2 łyżki
ziół 3 szklankami wody gorącej i gotować 3 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić po 2/3
szklanki 3 razy dziennie po jedzeniu jako środek żółciopędny, żółciotwórczy i rozkurczowy.
Oddibil (Merckle, RFN), drażetki, zawierają suchy wyciąg z całej kwitnącej rośliny, standa-
ryzowany na zawartość alkaloidów. Stosuje się jako lek żółciopędny, żółciotwórczy, rozkur-
czowy oraz hamujący wytwarzanie nadmiaru żółci. Dawkować 3 razy dziennie po 2 drażetki.

143
32. DYNIA ZWYCZAJNA
Cucurbita pepo L.

Jest to roślina jednoroczna z rodziny Dyniowatych (Cucurbitaceae), pochodząca z tropikal-


nej części Ameryki, głównie z Meksyku, obecnie uprawiana w wielu krajach, w tym również w
Polsce.
Dynia ma łodygę płożącą się lub czepną, do 10 m długą, sztywno owłosioną z licznymi roz-
gałęzionymi wąsami czepnymi. Liście duże, długoogonkowe. Kwiaty duże, żółte, oddzielnopł-
ciowe, promieniste, zrosłopłatkowe. Owoc duży, kulisty lub podłużny średnicy do 40 cm, ja-
dalny. Nasiona 7-15 mm drugie, szeroko- lub wąsko-jajowate, wyraźnie obrzeżone, białawe
jadalne.
Dynia jest często uprawiana dla owoców, używanych do marynat i marmolady, a także róż-
nych potraw. Owoce zawierają węglowodany, białka, a także karoteny, stanowiące prowitami-
nę A.
Surowiec. W lecznictwie stosuje się świeże nasiona dyni pozbawione łupiny nasiennej -
Semen Cucurbitae (syn. Semen Peponis) oraz nasiona wysuszone, pozbawione łupiny nasien-
nej.
Należy pamiętać, że w lecznictwie jest stosowany również drugi gatunek - dynia olbrzymia
- Cucurbita maxima Duchesne, wymieniana w farmakopeach brazylijskiej, holenderskiej, por-
tugalskiej i szwedzkiej. Ponadto istnieją w uprawie liczne hybrydy i odmiany hodowlane, nie-
kiedy trudne do odróżnienia dla niespecjalisty. Nie wiadomo dokładnie, jaka jest wartość lecz-
nicza tych odmian, ale muszą być duże różnice, ponieważ różne źródła podają rozmaite dawki
dla nasion dyni.
Warto mieć na uwadze, że podobne własności lecznicze mają również świeże nasiona arbu-
za - Citrullus lanatus (Thunb.) Mansf. i ogórka - Cucumis sativus L., roślin blisko spokrewnio-
nych z dynią zwyczajną.
Podstawowe związki czynne. Nasiona zawierają mieszaninę trójterpenów czteropierście-
niowych, zwanych kukurbitacynami, fitosterole, jak β-sytosterol, fityna, czyli sól wapniowa i
magnezowa kwasu inozytosześciofosforowego, glikozyd peponozyd oraz do 37% oleju tłuste-
go, ponadto związki białkowe, cukry, lecytyny i sole mineralne obfitujące w cynk.
Działanie. Świeże nie przesuszone jeszcze nasiona dyni są od dawna znanym i stosowanym
ludowym środkiem przeciwrobaczym, chociaż dopiero niedawno ustalono, że związkami
czynnymi są kukurbitacyny. Substancje te łatwo przenikają do ciała pasożytów i porażają ich
układ nerwowy. Natomiast nie są toksyczne dla człowieka, gdyż nie wchłaniają się w przewo-
dzie pokarmowym i nie drażnią śluzówki. Wadą jednak tego surowca jest jego nierównomierne
działanie, wynikające z różnej zawartości kukurbitacyn w ogrodowych odmianach dyni upra-
wianej w Polsce oraz w innych krajach, a także brak działania po wysuszeniu nasion.
Działania niepożądane. W zalecanych dawkach nasiona dyni nie wykazują szkodliwego
działania.
Zastosowanie. Roztarte świeże nasiona dyni służą do zwalczania pasożytów przewodu po-
karmowego, m.in. tasiemca uzbrojonego (Taenia solium) i tasiemca nieuzbrojonego (Taenia
saginata) u dzieci i dorosłych. Można je też stosować przeciw glistom ludzkim (Ascaris lum-
bricoides hominis) i owsikom (Enterobius vermicularis), a nawet przeciwko tęgoryjcowi dwu-
nastnicy (Ancylostoma duodenale). Nie stwierdzono działania ubocznego. Brak również prze-
ciwwskazań do stosowania. Największą trudność stanowi uzyskanie potrzebnej ilości nasion ze
świeżo rozkrojonej dyni.

144
Świeże lub wysuszone łuskane nasiona, spożywane w całości, a także wyciągi wodne, mają
korzystny wpływ na mechanizm wydalania moczu. Obserwowano u dorosłych zwiększenie
dobowej ilości moczu i mniejszą częstotliwość moczenia nocnego.
Przetwory. Nasiona dyni przeciw tasiemcom: rozetrzeć z wodą lub mlekiem na gęstą papkę
lub zmiksować 150-250 g świeżych nasion dyni pozbawionych łupin i dodać do smaku syropu
owocowego lub miodu. Podzielić na 2 części i przyjąć je rano na czczo w 2 porcjach w odstę-
pie 30 min. Po 2-3 godz. wypić 2 łyżki stołowe (30 g) oleju rycynowego jako środka prze-
czyszczającego. Zamiast oleju rycynowego można przyjąć siarczan magnezu, stosując 1-2 łyż-
ki stołowe na 1 szklankę wody (dla dorosłych). Dzieciom, zależnie od wieku, podać 30-100 g
nasion, roztartych jak wyżej, na czczo w 2 porcjach co 30 min, a po 2-3 godz. 1-2 łyżeczki ole-
ju rycynowego, stosownie do wieku dziecka. Można dać siarczan magnezu jako środek prze-
czyszczający, przeliczając 100-250 mg na 1 kg wagi ciała, rozpuszczony w wodzie. W razie
potrzeby kurację można powtórzyć po 2-3 dniach.
Suszone nasiona dyni: przyjmować po 1 łyżce łuskanych nasion 1-3 razy dziennie w cy-
klach po 14 dni z przerwami po 5 dni w niedomogach gruczołu krokowego i zmniejszonym
wydalaniu moczu. Korzystne jest miksowanie nasion w mleku lub innym napoju.
Fugitene (Labor. Millot, Fr.), stabilizowany wyciąg z nasion dyni dla małych dzieci i doro-
słych, środek przeciw tasiemcom i innym pasożytom jelitowym. Przyjmować lek rano, a po 4
godz. solny środek przeczyszczający. Zupełny brak działań szkodliwych.

33. DZIEWANNA WIELKOKWIATOWA


Verbascum thapsiforme Schrad.

Jest to roślina dwuletnia z rodziny Trędownikowatych (Scrophulariaceae), występująca


niemal w całej Europie, poza krańcami północnymi, ponadto w Małej Azji i północnej Afryce.
W Polsce jest pospolita na całym niżu, a rzadka w strefie podgórskiej na południu kraju. Ro-
śnie na słonecznych wzgórzach i nieużytkach, głównie na glebie piaszczystej i kamienistej. W
Europie Zachodniej bywa często uprawiana, niekiedy na znacznych obszarach ze względu na
duże zapotrzebowanie.
Dziewanna w pierwszym roku życia wydaje dużą różyczkę przyziemnych liści, w następ-
nym silną, do 2 m wysoką, ulistnioną łodygę, zakończoną dużym podobnym do kłosa kwiato-
stanem złocistożółtych kwiatów. Liście dolne eliptyczne, zwężone w krótki ogonek, wyższe ja-
jowate, siedzące i zbiegające wzdłuż łodygi. Kwiaty duże, grzbieciste. Kwitnie od czerwca do
września.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w drugim roku wegetacji rośliny korony kwia-
towe dziewanny z przyrośniętymi do niej pręcikami, gdy kwiaty są już całkowicie rozwinięte.
Do zbioru przystępuje się, gdy korony obeschły z porannej rosy, ponieważ wilgotne brunatnie-
ją w czasie suszenia. Podobnie tracą złocistożółtą barwę kwiaty zgniecione przy zbiorze lub w
czasie transportu. Suszyć należy szybko, najlepiej w suszarni ogrzewanej w temp. do 35°, roz-
łożone pojedynczą warstwą. Surowiec leczniczy stanowi kwiat dziewanny - Flos Verbasci,
syn. korona dziewanny - Corolla Verbasci.
Równorzędnego surowca dostarcza dziewanna kutnerowata - Verbascum phlomoides L.,
również występująca w Polsce na podobnych miejscach jak dziewanna wielkokwiatowa.

145
Po wysuszeniu kwiaty dziewanny pakuje się do szczelnych naczyń szklanych lub blaszanek,
silnie ugniatając; najlepiej sprasować je w cegiełki i zawinąć w celofan. Przechowywać należy
w miejscach suchych i zaciemnionych.
Niekiedy zbiera się również liście dziewanny - Folium Verbasci, zrywane w pierwszym ro-
ku wegetacji rośliny z rozet przyziemnych lub w drugim roku - z rozet i łodyg.
Obydwa gatunki dziewanny można łatwo uprawiać w ogrodach przydomowych i działko-
wych jako rośliny lecznicze i ozdobne.
Podstawowe związki czynne. Kwiaty dziewanny zawierają saponiny o bliżej dotąd niezna-
nej budowie, glikozyd irydoidowy aukubinę, flawonoidy, jak rutynozyd hesperetyny, barwniki
karotenoidowe, a wśród nich β-karoten, α-krocetynę i ksantofile, poza tym do 3% śluzu, do
20% sacharozy i innych cukrów, nieco kwasu jabłkowego, ślady olejku eterycznego i do 6%
soli mineralnych.
Działanie. Wodne wyciągi z kwiatów dziewanny działają przeciwzapalnie na błony śluzowe
jamy ustnej, gardła, przełyku żołądka i jelit, również dróg moczowych łącznie z pęcherzem, a
także oskrzeli. Mają również własności powlekające, przypisywane śluzom, chronią błony ślu-
zowe przed bodźcami drażniącymi, wywołującymi m.in. kaszel, ułatwiają odkrztuszanie wsku-
tek przyspieszenia pęcznienia zalegającej gęstej wydzieliny w górnych drogach oddechowych.
Doustnie podawane wyciągi z dziewanny mają nieznaczne działanie moczopędne i napotne.
Stosowane zewnętrznie na skórę kwiaty działają odmiękczająco, gojąco i przeciwzapalnie, ale
korzystniejsze są do tych celów liście dziewanny. Ostatnio stwierdzono działanie wyciągów z
kwiatów dziewanny przeciw wirusom grypy.
Działania niepożądane. Surowiec stosowany w zalecanych dawkach nie wywołuje odczy-
nów szkodliwych.
Zastosowanie. Napary z kwiatów dziewanny są zalecane w stanach nieżytowych jamy ust-
nej, gardła i oskrzeli. Zmniejszają częstotliwość i nasilenie odruchów kaszlowych, zwłaszcza w
tzw. suchym kaszlu ze skąpą wydzieliną. Również są stosowane w stanach zapalnych przełyku,
żołądka i jelit oraz pęcherza. Działanie napotne i moczopędne dziewanny ma tylko znaczenie
pomocnicze w wymienionych przypadkach. Zewnętrznie stosuje się napary z kwiatów dzie-
wanny do płukania jamy ustnej i gardła.
Zewnętrznie częściej jednak stosuje się odwary z liści dziewanny do płukania w zapaleniu
jamy ustnej, do nasiadówek lub kąpieli w żylakach odbytu oraz jako okłady na skórę w świerz-
biączce, wysypce alergicznej, wyprysku i innych. Również w postaci okładów na oparzenia,
stłuczenia, odleżyny, a także w stanach ropnych skóry, zwłaszcza pryszczach i krostach. Po-
nadto w nerwobólach.
Kwiaty i liście dziewanny nie zostały ujęte w Urzędowym spisie leków i od kilku lat nie są
dostępne w polskich aptekach w przeciwieństwie do innych krajów europejskich (Niemcy,
Belgia, Austria, Węgry).
Odwary i napary z kwiatów dziewanny są znanym ludowym łagodnym środkiem wykrztu-
śnym. Często bywają podawane z miodem, który zwiększa działanie tych przetworów na górne
drogi oddechowe.
Przetwory. Napar z kwiatów dziewanny: 1 łyżkę kwiatów zalać 1 szklanką wody ciepłej i
ogrzewać do wrzenia (nie gotować). Odstawić pod przykryciem na 15 min i przecedzić. Pić 2-3
razy dziennie po 1/2 szklanki ciepłego naparu po jedzeniu w suchym kaszlu i chrypce, także w
przewlekłych stanach zapalnych żołądka i jelit. Stosować również do płukania jamy ustnej i
gardła oraz do okładów na oparzenia I i II stopnia, odmrożenia i stłuczenia.

146
Dziewanna wielkokwiatowa (wg. T. Hajka, 1562)
Zioła przeciwkaszlowe: zmieszać 40 g kwiatów dziewanny oraz po 20 g liści babki lance-
towatej, liści podbiału, ziela fiołka trójbarwnego, ziela tymianku i owoców anyżu lub kopru
włoskiego. Zalać 2 1/2 łyżki ziół 3 szklankami wody ciepłej i postawić na parze pod przykry-
ciem na 30 min. Odstawić na 5 min i przecedzić do termosu. Pić wielokrotnie w ciągu dnia po
1/4-1/2 szklanki w męczącym suchym kaszlu.
Zioła wykrztuśne: zmieszać po 60 g kwiatów dziewanny i liści podbiału oraz po 20 g liści
babki lancetowatej i rozdrobnionych korzeni lukrecji. Zalać 1 łyżkę mieszanki 1 szklanką wo-
dy ciepłej i gotować łagodnie pod przykryciem 2-3 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić
2-3 razy dziennie po 1 szklance po jedzeniu w nieżytach górnych dróg oddechowych oraz su-
chym kaszlu i chrypce.

147
Zioła w zapaleniu krtani: zmieszać po 30 g kwiatów dziewanny i ziela bylicy pospolitej oraz
po 40 g kwiatów ślazu, korzeni biedrzeńca i korzeni prawoślazu i 20 g kwiatów arniki. Zalać 3
łyżki ziół 2 szklankami wody ciepłej i gotować pod przykryciem 3 min. Odstawić na 5 min i
przecedzić do termosu. Pić 3-4 razy dziennie po 1/2 szklanki po jedzeniu. Jednocześnie często
płukać gardło odwarem z równych ilości liści szałwii i ziela skrzypu, biorąc 2 łyżki mieszanki
na 2 szklanki wody. Stosować w zapaleniu jamy ustnej, gardła, krtani i uporczywej chrypce.
Kąpiel regenerująca skórę: 50 g liści dziewanny, 25 g liści babki i 25 g liści brzozy zalać 2 l
wody i gotować łagodnie pod przykryciem 10 min. Przecedzić do wanny wypełnionej do 1/3
objętości wodą o temp. 37-39°C. Wytrawione zioła włożyć do woreczka płóciennego i umie-
ścić w wannie. Czas kąpieli 10-15 min. Ten sam odwar można użyć do okładów, nasiadówek,
częściowej kąpieli, np. nóg, a po rozcieńczeniu równą ilością wody - także do irygacji.

34. DZIURAWIEC ZWYCZAJNY


Hypericum perforatum L.

Jest to bylina z rodziny Dziurawcowatych (Hypericaceae), występująca w licznych formach


w całej Europie, Azji i północnej Afryce. W Polsce rośnie pospolicie na całym niżu oraz w
dolnych partiach górskich, w zaroślach, na suchych wzgórzach, łąkach i miedzach, tworząc
często mieszańce z innymi gatunkami tego rodzaju.
Dziurawiec zwyczajny ma łodygę sztywną, do 60 cm wysoką, w górnej części z dwoma
przeciwległymi żeberkami, w części szczytowej obficie rozgałęzioną, nagą. Ulistnienie naprze-
ciwległe. Liście bezogonkowe, eliptyczne lub lancetowate, całobrzegie, do 3 cm długie. Liście
oglądane pod światło wykazują jaśniejsze przeświecające punkty, stwarzające wrażenie dziu-
rek. Stąd wywodzi się polska nazwa rośliny. Ponadto na brzegach, zwłaszcza u szczytu, a czę-
ściowo także na powierzchni, są widoczne czarnopurpurowe lub jaśniejsze gruczoły wydziel-
nicze. Kwiaty promieniste, średnicy około 3 cm, o koronie żółtej, zebrane w szczytowe balda-
chogrona. Owocem jest torebka do 1 cm długa, otwierająca się 3 klapkami, zawierająca liczne
drobne ciemnobrunatne nasiona. Kwitnie od czerwca do września.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się świeżo rozkwitające, dobrze ulistnione górne
części łodyg, długości do 25 cm i suszy jak najszybciej w miejscach zacienionych i przewiew-
nych. Natomiast w suszarniach ogrzewanych temperatura suszenia nie powinna przekraczać
35°C. Dolne, zdrewniałe części łodyg należy odrzucić; otrzymuje się jako surowiec ziele dziu-
rawca - Herba Hyperici. Przechowuje się go w szczelnym opakowaniu w miejscach suchych i
ciemnych.
Podstawowe związki czynne. Ziele dziurawca zawiera czerwony barwnik naftodwuantro-
nowy hiperycynę (około 0,1%), pokrewną hematoporfiryny, garbniki katechinowe (około 8%),
mające własności witaminy P, flawonoidy (około 4%), np. hiperozyd o działaniu moczopęd-
nym i kwercetynę wzmacniającą naczynia włosowate. Mniejsze znaczenie ma olejek eterycz-
ny, występujący w ilości 0,2%-1% o własnościach rozkurczowych i przeciwbakteryjnych, hi-
perezyna, mieszanina dwóch związków żywicowych o działaniu bakteriobójczym, kwasy wie-
lofenolowe (np. kwas kawowy i chlorogenowy) oraz cholina, fitosterole, pektyny, węglowoda-
ny i sole mineralne.

148
Dziurawiec zwyczajny (wg H. Boćka, 1539)

Działanie. W związku z obecnością rozmaitych składników ziele dziurawca wykazuje wie-


lokierunkowe działanie. Wodne wyciągi zawierające garbniki katechinowe działają ściągające
na błonę śluzową przewodu pokarmowego, przeciwzapalnie, hamująco na drobne krwawienia
oraz uszczelniające na ściany włośniczek, gdyż pochodne katechinowe mają własności wita-
miny P. Ponadto działają żółciopędnie i nieco żółciotwórczo, a dzięki flawonoidom - rozkur-
czowo na mięśnie gładkie dróg żółciowych i ułatwiają przepływ żółci do dwunastnicy. Prze-
ciwdziałają zastojowi żółci w pęcherzyku żółciowym i zapobiegają tworzeniu się kamieni żół-
ciowych.
Flawonoidy, a zwłaszcza hiperozyd, działają moczopędnie i zwiększają o 15 do 30% dobo-
wą ilość wydalanego moczu. Ułatwia to usuwanie z ustroju szkodliwych produktów przemiany
materii i przeciwdziała tworzeniu się kamieni moczowych.
Wyciągi wodne z dziurawca działają też przeciwbakteryjnie, dzięki obecności garbników,
olejku eterycznego i w pewnym stopniu hiperycyny, a także uspokajająco na ośrodkowy układ
nerwowy.
Po pewnym czasie zażywania przetworów z dziurawca następuje zwiększenie wrażliwości
na działanie promieni ultrafioletowych światła słonecznego lub lampy kwarcowej, obserwowa-
ne zarówno u ludzi, jak zwierząt, a wywoływane przez hiperycynę.
Działanie przeciwnowotworowe dziurawca, wzmiankowane niekiedy w piśmiennictwie, jest
niewątpliwie słabe i może mieć tylko znaczenie pomocnicze przy stoso-

149
waniu zabiegów i preparatów zaleconych przez lekarzy onkologów. Na błony śluzowe i uszko-
dzone miejsca skóry wyciągi z dziurawca działają ściągające i odkażająco.
Działania niepożądane. Po przedawkowaniu lub zbyt długim stosowaniu przetworów z
dziurawca, zawierających hiperycynę, następuje uczulenie pacjenta na promienie nadfioletowe,
w wyniku którego po krótkim nawet naświetleniu mogą wystąpić zaczerwienienia lub oparze-
nia skóry, pęcherze, krwawienia wewnętrzne i ogólne osłabienie.
Zastosowanie. Dziurawiec należy do roślin o najbardziej wszechstronnych własnościach
leczniczych. Przetwory z niego stosuje się w stanach zapalnych i skurczowych dróg żółcio-
wych, zastoju żółci w pęcherzyku żółciowym, początkowych objawach kamicy żółciowej oraz
osłabieniu czynności wątroby. Zaleca się je też w stanach zapalnych błony śluzowej żołądka i
jelit, zmniejszonym wydzielaniu soku żołądkowego, wzdęciach i bólach brzucha.
Przetwory z ziela dziurawca wykorzystuje się również z dobrym skutkiem w zmniejszonym
wydalaniu moczu oraz w kamicy, niezależnie od umiejscowienia złogów i rodzaju kamicy mo-
czowej, a także w skazie moczanowej. Podaje się je również w zastojach krążenia obwodowe-
go krwi, a zwłaszcza nadmiernej przepuszczalności i łamliwości włośniczek, ponadto w prze-
wlekłym gośćcu.
Ze względu na działanie uspokajające stosuje się przetwory z dziurawca w wyczerpaniu
nerwowym, niepokoju, zaburzeniach równowagi nerwowej, u dzieci w moczeniu nocnym, lęku
nocnym i stanach nerwicowych.
Zewnętrznie zaleca się na wrzody, odmrożenia, oparzenia I i II stopnia, owrzodzenia żyla-
kowe, trudno gojące się rany i wyprzenia, ponadto do płukania w zapaleniu dziąseł, jamy ust-
nej i gardła.
Wyciągi z dziurawca stosuje się również w leczeniu bielactwa, czyli zaniku pigmentu skóry.
Preparaty podaje się doustnie, a jednocześnie smaruje miejsca dotknięte bielactwem sokiem
lub olejem dziurawcowym i naświetla promieniami nadfioletowymi.
Ziele dziurawca jest składnikiem wielu preparatów produkowanych przez Herbapol. Ze
świeżego ziela sporządza się intrakt - Intractum Hyperici i sok - Succus Hyperici, a ziele su-
szone wchodzi w skład granulatu Gastrogran i Normogran oraz mieszanek ziołowych Chola-
goga I i III. Wyciągi z ziela wchodzą w skład preparatów Herbogastrin, kropli żołądkowych
Guttae stomachicae i aerozolu Hemostin.
Przetwory. Napar dziurawców y: 2 łyżki ziela zalać w termosie 21/2 szklanki wody wrzą-
cej, przykryć i odstawić na 1 godz. Pić 1/2-2/3 szklanki 2-3 razy dziennie. Po jedzeniu jako
środek rozkurczowy, a na 60 min przed posiłkiem - jako pobudzający wydzielanie soków tra-
wiennych, żółciopędny i moczopędny. Ten sam napar można stosować zewnętrznie do płuka-
nia jamy ustnej i gardła oraz do okładów na oparzenia, uszkodzenia naskórka, wybroczyny i
świąd skóry.
Olej dziurawcowy: 25 g świeżych kwiatów dziurawca zwilżyć 1 łyżeczką spirytusu lub
wódki i zalać 100 g oleju roślinnego. Ogrzewać kilka dni po 2-3 godz. na parze, często miesza-
jąc, aż kwiaty będą kruche, a płyn stanie się czerwony. Przecedzić przez płótno i wycisnąć.
Rozlać do małych butelek i przechowywać w lodówce. Stosować zewnętrznie na skórę w opa-
rzeniach, ranach, owrzodzeniach żylakowych i przy bielactwie. W ostatnim przypadku smaro-
wać tylko plamy jaśniejsze na skórze.
Zioła dla kobiet w okresie przekwitania: zmieszać po 50 g ziela dziurawca i liści ruty oraz
po 25 g kwiatów rumianku i malwy czarnej. Zalać 1 łyżkę ziół

150
1 szklanką wody wrzącej i naparzać pod przykryciem 15 min. Odstawić na 10 min i przece-
dzić. Wypić całość wieczorem w przypadku tzw. „uderzeń do głowy” u kobiet w okresie prze-
kwitania.
Zioła wątrobowe: zmieszać 50 g ziela dziurawca oraz po 25 g kwiatów robinii akacjowej,
ziela krwawnika, ziela rzepiku pospolitego i liści mięty pieprzowej. Zalać 11/2 łyżki ziół w
termosie 2 szklankami wody wrzącej. Przykryć i odstawić na 1 godz. Pić 2 razy dziennie po
2/3 szklanki przed jedzeniem jako środek pobudzający czynność wątroby i żółciopędny, polep-
szający trawienie i przyswajanie pokarmów.
Cholagoga I i III (Herbapol): 2-3 łyżki ziół zalać 2-3 szklankami wody gorącej, ogrzewać
powoli do wrzenia i gotować wolno pod przykryciem 2-3 min. Odstawić na 10 min i przece-
dzić do termosu. Pić 1/2-2/3 szklanki 2-4 razy dziennie przed posiłkami w schorzeniach wątro-
by i niedostatecznym wytwarzaniu żółci. Zioła nr I stosować przy stolcach wolnych, nr III -
przy zaparciach.
Herbogastrin (Herbapol): zaleca się doustnie 1 łyżeczkę płynu w 1/4 szklanki wody 2-3 razy
dziennie przed jedzeniem jako środek żołądkowy i pobudzający trawienie albo po jedzeniu ja-
ko wiatropędny i regulujący perystaltykę jelit.
Intrakt dziurawców y, Intractum Hyperici (Herbapol): stabilizowany wyciąg alkoholowy ze
świeżego ziela, zawierający wszystkie związki czynne dziurawca i pełny zakres jego działania.
Dorosłym zaleca się od 30 kropli do 1/2 łyżeczki w kieliszku wody 2-3 razy dziennie. Po 2 ty-
godniach przerwać kurację na 10 dni. Wystrzegać się przebywania na słońcu w czasie kuracji.
Hyperforat (Klein, RFN), krople, drażetki, ampułki domięśniowe, zawierające związki
czynne z ziela o działaniu uspokajającym. Stosuje się w stanach depresji psychicznej, zwłasz-
cza w okresie klimakterium, wyczerpaniu nerwowym, stanach niepokoju, nadwrażliwości na
zmiany pogody, moczeniu nocnym i trudnościach w zasypianiu.
Novoimanin (ZSRR), roztwór bakteriobójczych związków z ziela dziurawca do stosowania
zewnętrznego po rozcieńczeniu wodą w stosunku od 1:5 do 1:100. Stosuje się w postaci okła-
dów, przymoczek, inhalacji i elektroforezy na wrzody, rany zainfekowane, blizny, ropnie, sta-
ny zapalne skóry, a także kropli - do nosa i ucha.

35. ELEUTEROKOK KOLCZASTY


Eleutherococcus senticosus Maxim.

Roślina ta należy do rodziny Araliowatych (Araliaceae) i jest jednym z najczęściej spotyka-


nych krzewów w tajdze dalekowschodniej, a w mieszanych lasach nadamurskich rośnie rów-
nież na porębach, obrzeżach i przy skałach, a także na odkrytej przestrzeni, tworząc często nie-
przebyte zarośla. Obszar występowania obejmuje rejony Władywostoku i Chabarowska w
ZSRR, południowo-wschodnie Chiny, Sachalin, Japonię i część Korei.
Eleuterokok kolczasty jest krzewem do 2,5 m wysokim, bardzo silnie rozgałęzionym, z nad-
zwyczaj rozwiniętymi organami podziemnymi. Poszczególne gałęzie są proste, okryte jasno-
szarą korą z wyrastającymi licznymi cienkimi kolcami, ustawionymi skośnie ku dołowi. Z
płytko umieszczonego w ziemi kłącza wyrastają drobne korzenie oraz rozłogi, niekiedy do 5 m
długości. Liście palczastopięciodzielne mają ogonki do 10 cm długie, poszczególne listki są
eliptyczne, na dolnej stronie na nerwach pokryte ryżowatymi włoskami. Brzeg liścia ostro po-
dwójnie piłkowany. Środ-

151
kowe 3 listki są wyraźnie większe od 2 bocznych. Kwiaty małe z długimi szypułkami zebrane
są w niemal kuliste baldachy, wyrastające po kilka, rzadko po 1-2, na końcach pędów. Kwiaty
bladofioletowe są pręcikowe, męskie, natomiast kwiaty słupkowe żeńskie są żółte. Owocem
jest czarny, kulisty, błyszczący pestkowiec. Roślina kwitnie w czerwcu, owocuje we wrześniu.
Surowiec. Późną jesienią wykopuje się kłącza wraz z rozłogami, obmywa z ziemi, usuwa
części zmartwiałe, tnie na małe kawałki i suszy w temp.70-80° w suszarniach ogrzewanych.
Otrzymuje się kłącza eleuterokoka kolczastego - Rhizoma Eleutherococci, w postaci kawałków
około 8 cm długich, do 4 cm grubych, o zapachu nieco aromatycznym i smaku nieznacznie pa-
lącym.
Podstawowe związki czynne. W surowcu stwierdzono obecność co najmniej 7 glikozydów
nazwanych eleuterozydami A, B, B1, C, D, E i F o zróżnicowanej budowie. Jako aglikony wy-
stępują w nich trójterpen, kumaryna, steryd i lignany. Przypuszczalnie najbardziej aktywnym
związkiem jest eleuterozyd A, złożony z β-sytosterolu i glukozy, ale najważniejsze związki
wydają się jeszcze nie wykryte.
Działanie. Roślina nie była stosowana w lecznictwie ludowym, a jej własności ujawniły się,
gdy fitochemicy radzieccy rozpoczęli badania różnych gatunków z rodziny Araliowatych, do
której należy także słynny żeń-szeń (Panax ginseng). Okazało się, że wyciągi z kłączy eleute-
rokoka mogą w pełni zastąpić wyciągi z korzenia Panax ginseng. Mają pobudzający wpływ na
liczne ośrodki wegetatywne, na czynność gruczołów wydzielających związki hormonalne oraz
na mechanizmy odpornościowe organizmu człowieka. Pod ich wpływem zwiększa się zdol-
ność adaptacyjna, możliwość długiego trwania i przetrwania nieraz w skrajnie niekorzystnych
warunkach bytowania. Skraca się okres rekonwalescencji po przebytych ciężkich chorobach
oraz zabiegach chirurgicznych, zwiększają się też szansę przetrwania chorób wyniszczających
i poważnych uszkodzeń ciała łącznie ze złamaniami. Poprawie ulega także zdolność do pracy
umysłowej oraz kojarzenia i zapamiętywania, co ma szczególne znaczenie dla osób w wieku
podeszłym, ogólnie osłabionych i przemęczonych.
Zastosowanie. Przetwory z eleuterokoka zaleca się rekonwalescentom i osobom z osłabie-
niem czynności serca, zaburzeniami krążenia krwi i wydalania moczu, nadciśnieniem tętni-
czym, zbyt małą ilością czerwonych krwinek i hemoglobiny, zaburzeniami w przyswajaniu cu-
krów (początkowy okres pojawienia się cukru w moczu), osłabieniem popędu płciowego.
Również osobom ogólnie przemęczonym fizycznie i psychicznie, trudno zasypiającym, nara-
żonym na częste działanie hałasu i wibracji, wychudzonym, ulegającym często stresom i znie-
chęceniu, a także osobom w wieku podeszłym.
Przetwory. Jedynym znanym preparatem jest wyciąg płynny z kłącza eleuterokoka -
Extractum Eleutherococci fluidum (ZSRR). Dawki 20-40 kropli 2-3 razy dziennie w kieliszku
wody na 30 min przed jedzeniem w ciągu 25 dni, po czym przerwa 1-2 tygodnie.

36. FASOLA ZWYCZAJNA


Phaseolus vulgaris L.

Jest to roślina jednoroczna z rodziny Motylkowatych (Papilionaceae), pochodząca z Ame-


ryki Południowej, głównie z Peru i Chile, obecnie uprawiana w wielu krajach świata, w tym
również w Polsce. Wyróżnia się dwa podstawowe typy uprawowe fasoli - pierwszy, o pędzie
wijącym się, do 4 m długim, wymagającym tyczek lub

152
Fasola zwyczajna (wg T. Hajka, 1562)
innych podpór (odmiany tyczne) i drugi, o pędzie nie wijącym się, do 0,5 m wysokim (dmiany
karłowe). Istnieje około 500 odmian hodowlanych fasoli, różniących się pokrojem, barwą
kwiatów, strąków i nasion oraz ich wielkością. Fasola jest uprawiana do celów spożywczych
na suche nasienie i dla niedojrzałych strąków (odmiany szparagowe). Nasiona są bogate w
białko.
Surowiec. Surowcem leczniczym są wyłącznie strąki odmian o kwiatach białych. Zbiera się
dojrzewające, żółtawe strąki i po usunięciu nasion suszy w cieniu i przewiewie lub w suszarni
ogrzewanej. Otrzymuje się strąki fasoli, zwane poprawnie owocnią fasoli - Pericarpium Pha-
seoli (syn. Fructus Phaseoli sine semine).
Podstawowe związki czynne. Strąki fasoli zawierają pochodne guanidyny o działaniu prze-
ciwcukrzycowym. Ponadto znaleziono trójterpeny (m.in. fazeolo-

153
żyd D) i kwasy organiczne, np. pipekolinowy oraz traumatynowy, określany jako roślinny
hormon urazowy. Poza tym stwierdzono obecność choliny, trygoneliny, alantoiny, inozytolu,
różnych aminokwasów (np. asparaginy, tyrozyny, argininy i tryptofanu), ponadto witaminy C i
E, a także soli mineralnych, w tym rozpuszczalnej krzemionki.
Działanie. Najbardziej znane jest działanie moczopędne wodnych wyciągów z owocni faso-
li. Jest ono tym silniejsze, im bardziej upośledzona jest sprawność nerek. Stwierdzono również
synergizm tych przetworów ze związkami czynnymi innych surowców moczopędnych. Dzięki
temu można uzyskać dość silny efekt diuretyczny przy zastosowaniu preparatów pochodzenia
roślinnego.
W praktyce jednak większe znaczenie ma działanie przeciwcukrzycowe strąków fasoli, bar-
dzo wyraźne zwłaszcza w początkach cukrzycy. Stwierdzono, że w tym okresie można uzyskać
nie gorsze wyniki lecząc ziołami, przy zastosowaniu prawidłowej diety, od wyników leczenia
doustnymi preparatami syntetycznymi, np. pochodnymi sulfonylomocznika.
Działania niepożądane. W zalecanych dawkach leczniczych surowiec nie powoduje szko-
dliwych odczynów dla zdrowia.
Zastosowanie. Odwary z owocni fasoli stosuje się z dobrym skutkiem w schorzeniach ne-
rek, moczowodów i pęcherza, kiedy wydalanie moczu jest zbyt małe a także, gdy spowodowa-
ło to obrzęki na skutek zatrzymania w organizmie wody oraz jonów sodu i chloru. Wraz ze
zwiększoną ilością moczu są usuwane szkodliwe produkty przemiany materii. Daje to dobre
wyniki w stanach zapalnych dróg moczowych i kamicy, zwłaszcza fosforanowej, a także w
chorobie reumatycznej i skazie moczanowej. Strąki fasoli są składnikiem granulatu ziołowego
Betagran (Herbapol), a wyciąg płynny z tego surowca wchodzi w skład płynu Betasol (Herba-
pol), stosowanych pomocniczo w łuszczycy.
Z dobrym wynikiem stosuje się strąki fasoli w początkowym okresie cukrzycy, najlepiej w
połączeniu z innymi surowcami roślinnymi o podobnym lub wspomagającym działaniu, jak w
mieszance ziołowej Diabetosan (Herbapol). Pomocniczo można stosować je w stanach bardziej
zaawansowanej cukrzycy, zwłaszcza u osób młodych, przy zachowaniu odpowiedniej diety, po
uzgodnieniu z lekarzem diabetologiem.
Przetwory. Odwar ze strąków fasoli: 3-4 łyżki rozdrobnionych strąków zalać 2 szklankami
ciepłej wody, pozostawić na 3-5 godz. do spęcznienia, następnie gotować pod przykryciem 3
min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 2-3 razy dziennie po 1/2 szklanki między posiłkami
jako środek moczopędny oraz pomocniczy w chorobie reumatycznej i dnie.
Zioła przeciwkamicowe: zmieszać po 50 g rozdrobnionych strąków fasoli i liści borówki
czernicy oraz po 20 g liści mącznicy lekarskiej, ziela fiołka trójbarwnego, znamion kukurydzy
i kwiatów (lub ziela) wrzosu. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody gorącej i gotować łagodnie
po przykryciem 2-3 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić po 1 szklance ciepłego odwaru
2-3 razy dziennie między posiłkami zapobiegawczo, gdy analiza moczu wykazuje obecność
składników mineralnych (szczawiany, fosforany).
Zioła w podagrze (dnie): zmieszać po 30 g strąków fasoli, kwiatów pierwiosnka, słomy
owsianej, liści brzozy i liści czarnej porzeczki. Zalać 3 łyżki ziół 21/2 szklanki wody ciepłej i
postawić pod przykryciem na parze na 30 min. Odstawić na 5 min i przecedzić. Pić porcjami w
ciągu dnia między posiłkami.

154
37. FENKUŁ WŁOSKI (KOPER WŁOSKI)
Foeniculum capillaceum Gilib.

Jest to roślina zielna, w zasadzie dwuletnia, czasem bylina, zaliczana do rodziny Baldasz-
kowatych (Umbelliferae), występująca dziko w strefie śródziemnomorskiej, uprawiana od wie-
ków w różnych krajach świata. W Polsce jest hodowana głównie na obszarze województw po-
łudniowych, zachodnich i środkowych. Istnieje kilka odmian kopru włoskiego, różniących się
zarówno wyglądem owoców, jak i ich składem chemicznym oraz smakiem. Są wykorzystywa-
ne głównie w lecznictwie, czasem jako przyprawa do niektórych gatunków chleba, ciast, wa-
rzyw, sałatek, marynat, a nawet likierów. Są również odmiany spożywane na surowo jako sała-
ta, lub po ugotowaniu - jako jarzyna.

Fenkuł (koper) włoski (wg. T. Hajka, 1562)

155
Koper włoski wydaje w pierwszym roku różyczkę liści 3-krotniepierzastych o wycinkach
nitkowatych, a w następnym łodygę nagą, obłą, rozgałęzioną, do 1 m wysoką. Pochwy liściowe
ma rozdęte. Kwiaty żółte w baldachach złożonych, 15-25--szypułkowych. Owoc podłużnie ja-
jowaty, do 7 mm długi.
Koper włoski można łatwo uprawiać w ogródkach przydomowych lub na działkach. Wyma-
gania ma podobne do większości roślin uprawnych. Zimuje zwykle dobrze, a tylko w mroźne
bezśnieżne zimy może wymarzać.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w końcu lata dojrzałe baldachy, pojawiające się
dopiero w drugim roku po wysianiu, suszy w miejscach przewiewnych w temp. poniżej 35°C,
następnie omłaca i odsiewa owoce. Surowcem są dojrzałe owoce fenkułu (kopru) włoskiego -
Fructus Foeniculi, zawierające zgodnie z normą co najmniej 3% olejku eterycznego. Przecho-
wywać je należy w miejscach suchych w blaszankach lub słoikach szczelnie zamkniętych.
Przez destylację z parą wodną rozdrobnionych owoców kopru włoskiego otrzymuje się ole-
jek koprowy - Oleum Foeniculi, stanowiący odrębny surowiec apteczny.
Podstawowe związki czynne. Owoc kopru włoskiego jest typowym aromatycznym surow-
cem olejkowym. Zawiera 2-6% olejku eterycznego, oprócz tego pochodne kumaryny (np.
umbeliferon) oraz flawonoidy (m.in. pochodne kwercetyny i kemferolu), fitosterole (np. styg-
masterol) oraz 12-18% oleju tłustego, 4-5% węglowodanów, około 20% związków białkowych
i do 9% soli mineralnych.
Skład chemiczny olejku koprowego zależy od uprawianej odmiany. Najważniejszym jego
składnikiem jest trans-anetol (60-90%), keton fenchon (12-20%), α-pinen (do 4,7%) i limonen
(do 2,5%). Odmiany słodkie kopru włoskiego nie zawierają fenchonu, który odznacza się
gorzkim, lekko palącym smakiem.
Działanie. Owoc kopru włoskiego pobudza wydzielanie soku żołądkowego, zmniejsza na-
pięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego, a jednocześnie wzmaga ruchy perystaltyczne
jelit, ułatwiając odejście gazów. Łagodzi lub znosi ból wywołany wzdęciem i przywraca pra-
widłowy przebieg procesów trawiennych, zwłaszcza u dzieci i osób starszych. Ma typowe wła-
sności wiatropędne. Wykazuje ponadto nieznaczne działanie moczopędne oraz rozkurczowe na
macicę.
Koper pobudza również wydzielanie śluzu w górnej części dróg oddechowych, zwłaszcza w
gardle, krtani i tchawicy oraz przywraca prawidłowy ruch nabłonka rzęskowego, ułatwiając
odkrztuszanie. Należy również wspomnieć o słabym działaniu mlekopędnym owoców kopru,
wykorzystywanym niekiedy przez karmiące matki, oraz o nieznacznych właściwościach uspo-
kajających tak owoców, jak i olejku koprowego.
Olejek eteryczny z kopru stosowany zewnętrznie działa bakteriobójczo oraz przeciwpaso-
żytniczo na świerzbowce i wszy.
Działania niepożądane. Większe dawki olejku koprowego podane doustnie wywołują odu-
rzenie, drgawki kloniczne, podrażnienie błon śluzowych żołądka i jelit oraz przekrwienie mó-
zgu i płuc.
Zastosowanie. Przetwory z owoców kopru włoskiego stosuje się w mało nasilonych zabu-
rzeniach trawiennych, zwłaszcza bólach brzucha, wzdęciach, rozszerzeniu okrężnicy przez ga-
zy, nieregularnym wypróżnianiu, zaparciu na tle spastycznym jelit, odbijaniu i braku apetytu.
Nie mniej często stosuje się owoce kopru włoskiego jako lek wykrztuśny, zwykle w połą-
czeniu z innymi surowcami o podobnym działaniu. Żucie owoców jest pomocne w grypie, za-
paleniu jamy ustnej i w aftach.
Jako środek mlekopędny zaleca się owoce kopru włoskiego matkom karmiącym,

156
przestrzegając jednak, że olejek przechodzi do mleka i działa na niemowlęta wiatropędnie.
Koper włoski wchodzi w skład mieszanek ziołowych Pektosan (Herbapol) i Neopektosan
(Herbapol), stosowanych w stanach nieżytowych górnych dróg oddechowych. Olejek koprowy
jest składnikiem proszku troistego - Pulvis Magnesiae cum Rheo (Cefarm), podawanego w za-
parciach i wzdęciach u dzieci, tabletek Calmagina (Herbapol), stosowanych w lekkich i prze-
wlekłych schorzeniach przewodu pokarmowego u dorosłych, i wody koprowej Aqua Foeniculi,
używanej w recepturze aptecznej do mikstur. Wchodzi też w skład preparatu Mykodermina
(Z.F.Inco), płynu stosowanego w leczeniu grzybic skóry.
W lecznictwie ludowym stosuje się również korzeń kopru włoskiego - Radix Foeniculi. Na-
par z korzenia stosuje się jako lek rozkurczowy, moczopędny i hamujący nadmierną fermenta-
cję w jelitach, również w zaburzeniach czynności pęcherzyka żółciowego, nerek i pęcherzyka
moczowego. Korzeń ugotowany na miękko bywa przykładany (ciepły) na piersi w obrzmieniu
i zapaleniu.
Przetwory. Napar koprowy: 1 łyżkę owoców kopru włoskiego zalać 2 szklankami wody
wrzącej i naparzać pod przykryciem 20 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 1/3-1/2
szklanki 2-3 razy dziennie jako środek wykrztuśny i wiatropędny. Dzieciom podawać po 1 ły-
żeczce co 2-3 godz. Kobiety karmiące mogą pić jako środek mlekopędny.
Owoce kopru z miodem: 1/3-1/2 łyżeczki dokładnie rozdrobnionych owoców kopru wło-
skiego rozetrzeć z łyżką miodu, syropu lub powideł. Podawać doustnie 2-3 razy dziennie po
jedzeniu dzieciom i młodzieży jako środek wiatropędny, a kobietom karmiącym - jako lek
mlekopędny. Również jako lek rozkurczowy w bolesnym miesiączkowaniu.
Zioła przeciw wzdęciom: zmieszać równe ilości potłuczonych owoców kopru włoskiego, li-
ści melisy, rozdrobnionych korzeni arcydzięgla, korzeni goryczki i kłączy tataraku. Zalać 1 ły-
żeczkę ziół 1 szklanką wody wrzącej i gotować 2-3 min pod przykryciem. Odstawić na 10 min
i przecedzić. Pić po 1/3 szklanki 3 razy dziennie na 30 min przed posiłkiem.
Zioła w kurczach żołądka: zmieszać po 20 g owoców kopru włoskiego, kwiatów rumianku i
liści mięty pieprzowej oraz po 10 g ziela krwawnika, ziela pięciornika gęsiego i owoców any-
żu. Rozdrobnić w młynku 1 łyżkę ziół, zmieszać z 2-3 łyżkami miodu lub dżemu i przyjmować
po 1-2 łyżeczki w ciągu dnia. Można również 1 łyżkę sproszkowanych ziół zalać 1 szklanką
mleka lub soku owocowego i zmiksować. Pić po 1-3 łyżki w ciągu dnia.
Proszek troisty, Pulvis Magnesiae cum Rheo (Cefarm): dzieciom podawać 1/4-1 łyżeczkę do
herbaty jednorazowo po jedzeniu jako łagodny środek przeczyszczający i adsorbujący gazy w
przewodzie pokarmowym.

38. FIOŁEK TRÓJBARWNY


Viola tricolor L.

Jest to roślina jedno- lub dwuletnia z rodziny Fiołkowatych (Violaceae), występująca w Eu-
ropie, Afryce Pomocnej, Małej Azji, na Syberii oraz w Ameryce Pomocnej. W Polsce rośnie
pospolicie na polach, przydrożach i słonecznych zboczach. Gatunek ten tworzy szereg typów i
form przejściowych. Ze skrzyżowania Viola tricolor, Viola lutea i Viola altaica pochodzą po-
wszechnie uprawiane rośliny ozdobne, znane bratki.

157
Fiołek trójbarwny ma łodygę podnoszącą się, w dolnej części rozesłaną, kanciastą, do 40 cm
wysoką, zwykle rozgałęzioną. Liście ogonkowe, długości do 5 cm, dolne sercowatojajowate,
górne lancetowate, w nasadzie klinowato zwężone, na brzegach ząbkowane. Przy ogonku wy-
rastają po obu stronach dwa duże, pierzaste przylistki, dłuższe od ogonka liściowego. Kwiaty
pojedyncze, obupłciowe, wolnopłatkowe, grzbieciste wyrastają na długich szypułkach w pa-
chwinach liści. Płatki korony są więcej niż o połowę dłuższe od działek. Górne płatki parzyste,
zwykle fioletowe, oba płatki boczne zazwyczaj żółte, a dolny największy ze wszystkich, rów-
nież żółty, wytwarza do tyłu bledszą, niebieskawosiną lub zielonofioletową ostrogę. Owocem
jest torebka pękająca na 3 części. Nasiona drobne, żółtobrunatne.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się od maja do września młode kwitnące pędy o
barwie żywozielonej, odrzucając dolne pożółkłe części łodyg. Suszy się w cieniu i przewiewie.
Surowcem leczniczym jest ziele fiołka trójbarwnego (syn. bratki lub ziele bratka) - Herba Vio-
lae tricoloris (syn. Herba Jaceae). Niekiedy zbiera się ziele fiołka polnego - Viola arvensis
Murray, o kwiatach żółtawych, drobniejszych. Uchodzi on jednak za mniej cenny pod wzglę-
dem leczniczym.
Podstawowe związki czynne. Ziele fiołka trójbarwnego zawiera flawonoidy, jak rutyna i
kwercetyna (do 10%), antocyjany, jak wiolanina, 3-glukozyd delfinidyny i 3-glukozyd peoni-
dyny, karotenoidy, jak wiolaksantyna, zeaksantyna i β-karoten, salicylan metylu w postaci gli-
kozydu wiolutozydu, śluz, garbniki, ślady olejku eterycznego i sole mineralne (do 11%).
Działanie. Ziele fiołka trójbarwnego wykazuje słabe własności moczopędne. Jednocześnie
niektóre związki zawarte z surowcu tworzą w organizmie rozpuszczalne w wodzie połączenia
ze szkodliwymi dla zdrowia produktami zakłóconej z różnych powodów przemiany materii i
ułatwiają usunięcie ich z moczem. Jest to działanie odtruwające, ważne w niektórych choro-
bach na tle metabolicznym, m.in. w gośćcu, skazie moczanowej i niektórych schorzeniach
skórnych. Duże znaczenie ma działanie przetworów z ziela fiołka trójbarwnego na ściany wło-
sowatych naczyń krwionośnych i przemianę materii. Przypisuje się je flawonoidom zawartym
w zielu fiołka, zwłaszcza rutynie, zaliczanej do grupy witamin P. Rutyna przedłuża działanie
witaminy C i ma wyraźny wpływ na różne procesy metaboliczne ustroju. Zwęża też nieco i
uszczelnia ściany włosowatych naczyń, przeciwdziałając przenikaniu osocza i krwinek czer-
wonych na zewnątrz łożyska naczyniowego. Podobnie, choć nieco słabiej, działają na stan na-
czyń krwionośnych zawarte w zielu fiołka antocyjany.
Ziele bratków nieznacznie zwiększa wydzielanie śluzu oskrzelowego, przywraca prawidło-
we ruchy nabłonka rzęskowego i ułatwia odkrztuszanie. W większych dawkach działa słabo
napotnie i przeczyszczająco.
Działania niepożądane. W dawkach leczniczych ziele fiołka trójbarwnego nie wykazuje
działania szkodliwego.
Zastosowanie. Napary lub odwary z ziela fiołka trójbarwnego stosuje się doustnie w scho-
rzeniach dróg moczowych, trudnościach w oddawaniu moczu, zapaleniu kłębków nerkowych,
moczowodów oraz pęcherza moczowego, pomocniczo w moczeniu się nocnym, kamicy mo-
czowej oraz obrzękach na tle niedomogi nerek, a także w chorobie gośćcowej i skazie mocza-
nowej.
Bardzo cenione są przetwory z ziela bratków w leczeniu niektórych dolegliwości skórnych,
wynikających z zakłóceń w przemianie materii, charakterystycznych dla wieku młodzieńczego,
jak trądzik młodzieńczy, egzema, wyprysk sączący i rumieniowy, wykwity skórne, pęknięcia
skóry oraz inne choroby związane z wadliwą

158
przemianą materii. Dobre wyniki dają niekiedy również w leczeniu świądu skóry, liszaja ru-
mieniowatego i skazy limfatycznej. Stosuje się także ziele bratków w kruchości i łamliwości
naczyń krwionośnych, wylewach krwawych podskórnych i miażdżycy naczyń.
Ziele bratków wchodzi w skład mieszanek ziołowych: Degrosan (Herbapol), regulującej
czynności przewodu pokarmowego, oraz Rektosan (Herbapol), stosowanej w leczeniu żylaków
odbytu.
Przetwory. Odwar z bratków: 2 łyżki ziela fiołka trójbarwnego zalać 2 szklankami wody
letniej. Ogrzewać do wrzenia i gotować pod przykryciem 5 min. Odstawić na 10 min i przece-
dzić. Pić 2-3 razy dziennie 1/2-1 szklankę po posiłkach jako środek moczopędny i regulujący
przemianę materii, a także w różnych rodzajach schorzeń skórnych, pomocniczo - w przezię-
bieniu, grypie i stanach gorączkowych. Zamiast ziela można stosować preparat Viola-fix (Her-
bapol) w torebkach.
Zioła napotne: zmieszać równe ilości ziela fiołka trójbarwnego, kwiatów bzu czarnego i
kwiatów lipy. Zalać 2 łyżki ziół 2 szklankami wody gorącej i gotować łagodnie pod przykry-
ciem 3 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 2-3 razy dziennie między posiłkami po 2/3-1
szklankę jako środek napotny. Korzystne jest dodanie 1-2 łyżek soku malinowego.
Zioła przeciw wypryskom alergicznym: zmieszać po 20 g ziela bratków, ziela dziurawca,
rozdrobnionych korzeni łopianu i rozgniecionych owoców róży. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką
wody wrzącej i naparzać pod przykryciem 15 min. Odstawić na 10 min i przecedzić do termo-
su. Pić 2 razy dziennie 1/2-1 szklankę między posiłkami.
Zioła przeciw egzemie: zmieszać po 20 g ziela bratków i kwiatów tarniny oraz po 10 g kory
kruszyny, korzeni wilżyny, korzeni lukrecji i ziela skrzypu. Zalać 2 łyżki ziół w termosie 21/2
szklanki wody wrzącej i pozostawić pod zamknięciem na 1 godz. Pić po 1/2-2/3 szklanki 3-4
razy dziennie w egzemie, trądziku, wyprzeniu, świądzie skóry i skłonności do czyraków.
Zioła w skazie limfatycznej: zmieszać po 20 g ziela bratków, korzeni łopianu i korzeni
mniszka oraz po 10 g liści orzecha włoskiego, korzeni mydlnicy, kłączy perzu i ziela skrzypu.
Zalać 2 łyżki ziół 2 szklankami wody ciepłej i pozostawić do spęcznienia na 2-3 godziny. Na-
stępnie ogrzewać do wrzenia i gotować pod przykryciem 5 min. Odstawić na 5 min i przece-
dzić do termosu. Pić po 1/2 szklanki 3 razy dziennie między posiłkami. Podawać dzieciom wą-
tłym, bladym, ze zmianami zapalnymi skóry i węzłów chłonnych oraz z nieżytem błon śluzo-
wych i obrzękami.

39. GLISTNIK JASKÓŁCZE ZIELE


Chelidonium maius L.

Jest to bylina z rodziny Hakowatych (Papaveraceae), występująca pospolicie w całej Euro-


pie i pomocnej Azji. W Polsce rośnie jako chwast na całym niżu i w niższych partiach gór-
skich. Lubi miejsca nieco zacienione w zaroślach i ogrodach, przy zabudowaniach, przydro-
żach i rumowiskach.
Glistnik wytwarza pod ziemią walcowate kłącze, a nad ziemią łodygę do 50 cm wysoką,
widlasto rozgałęzioną. Liście ma spodem sine, pierzastosieczne o odcinkach pierwszego rzędu
w zarysie jajowatych lub podłużnie jajowatych, nierówno głęboko wcinanych, bądź karbowa-
nych, ułożonych na łodydze skrętolegle. Kwiaty promieniste, żółte, czteropłatkowe. Owocem
jest równowąska, podłużna torebka, pękająca

159
dwoma klapami, przypominająca łuszczynę. W całej roślinie występuje bardzo charaktery-
styczny sok mleczny, barwy pomarańczowej, wyciekający po uszkodzeniu.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w maju lub czerwcu z roślin dziko rosnących
górne części pędów w okresie zakwitania wraz z zielonymi przyziemnymi liśćmi i suszy najle-
piej w suszarniach ogrzewanych w temp. do 60°C, gdyż w suszarniach naturalnych wysychają
bardzo trudno i często czernieją. Otrzymuje się surowiec - ziele glistnika - Herba Chelidonii.
W niektórych krajach, np. na Węgrzech, zbiera się również korzenie glistnika - Radix Chelido-
nii, znacznie bogatsze w alkaloidy niż ziele. Zarówno ziele jak i korzeń należy przechowywać
w miejscach suchych i zaciemnionych, szczelnie opakowane dla ochrony przed zawilgoce-
niem.
Podstawowe związki czynne. Ziele glistnika zawiera mieszaninę około 20 alkaloidów,
wśród nich chelidoninę, allokryptopinę, chelerytrynę i sangwinarynę. Największe znaczenie
ma chelidonina. Ogólna zawartość alkaloidów w zielu powinna wynosić co najmniej 0,25%,
ale niekiedy sięga 0,6%, natomiast w korzeniu bywa ich do 3%. Poza tym w zielu występują
flawonoidy, kwasy organiczne (np. swoisty kwas chelidonowy), aminy biogenne (np. histami-
na i tyramina), saponiny, ślady olejku eterycznego oraz sole mineralne.
Działanie. Właściwości lecznicze ziela glistnika są wypadkową działań poszczególnych al-
kaloidów w nim zawartych. Najsilniejsze i najważniejsze w lecznictwie jest działanie rozkur-
czowe na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i moczowych, narządów
rodnych, a nawet oskrzeli. Jest ono nieco podobne do działania papaweryny, ale słabsze. Wła-
ściwościom rozkurczowym przypisuje się obserwowane działanie moczopędne, żółciopędne,
ułatwiające wypróżnienia i znoszące bóle menstruacyjne. Natomiast działanie żółciotwórcze
jest wynikiem bezpośredniego wpływu ziela glistnika na wątrobę.
Wkrótce po podaniu wyciągu z glistnika, zawierającego chelidoninę, ustępują lekkie stany
skurczowe jelit i dróg żółciowych i związany z nimi ból, a także zostaje przywrócona prawi-
dłowa perystaltyka. Obserwuje się wyraźną poprawę czynności jelit i dróg żółciowych oraz
wzmożenie wytwarzania żółci i łatwiejszy jej przepływ do dwunastnicy. Ziele wykazuje też
nieznaczne własności uspokajające, które są wynikiem działania przeciwskurczowego i prze-
ciwbólowego, działa też przeciwalergicznie, a także - jak wykazały doświadczenia na zwierzę-
tach - zmniejsza lub znosi wstrząs anafilaktyczny i histaminowy. Ponadto hamuje wzrost bak-
terii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych oraz grzybów chorobotwórczych, a nawet pierwotnia-
ków pasożytniczych, co przypisuje się chelerytrynie i sangwinarynie.
Rozpowszechnione opinie o działaniu przeciwnowotworowym, po zastosowaniu wewnętrz-
nym i zewnętrznym na skórę i błony śluzowe, wiążą się z odosobnionymi przypadkami i nie
kwalifikują ziela glistnika jako leku przeciwrakowego.
Działania niepożądane. Należy pamiętać, że ziele glistnika nie zalicza się do surowców ła-
godnie działających i z tego powodu, przede wszystkim w preparatach doustnych, nie może
być stosowane bez porady lekarskiej. Należy go unikać, zwłaszcza przy jaskrze. Zbyt duże
dawki mogą wywołać podrażnienie przewodu pokarmowego, palenie w jamie ustnej i przeły-
ku, ból żołądka, nudności i wymioty. Mogą wystąpić dolegliwości oczne z objawami zbliżo-
nymi do jaskry.
Zastosowanie. Przetwory z ziela glistnika, głównie nalewkę, stosuje się doustnie w bólach
brzucha, spowodowanych kolką jelitową, wątrobową lub w obrębie dróg żółciowych i moczo-
wych oraz kobiecych narządów rodnych, a także w dychawicy oskrzelowej i migrenie.

160
Glistnik jaskółcze ziele (wg Ortus Sanitatis, 1496)

Ziele glistnika wchodzi w skład mieszanki ziołowej Cholagoga II (Herbapol), stosowanej w


schorzeniach wątroby, osłabieniu jej mechanizmów odtruwających i niedostatecznym wytwa-
rzaniu żółci. Natomiast wyciąg suchy z ziela glistnika jest składnikiem preparatu Gastrochol
(Herbapol), podawanego w zaburzeniach wydzielania i przepływu żółci oraz w stanach skur-
czowych i atonicznych przewodu pokarmowego i braku łaknienia spowodowanego niedobo-
rem soku żołądkowego. Ponadto wyciąg suchy z ziela glistnika wchodzi w skład tabletek Aza-
rina (Herbapol), a wyciąg płynny jest składnikiem syropu sosnowego - Sirupus Pini composi-
tus (Herbapol). Obydwa te preparaty stosuje się w stanach nieżytowych gardła i oskrzeli oraz
tzw. suchym kaszlu.
Pomarańczowo zabarwiony sok mleczny, wyciekający ze świeżego ziela glistnika, bywa
używany w lecznictwie ludowym do przyżegania brodawek, kłykcin i kurzajek.
Przetwory. Odwar z ziela glistnika: 1/2 łyżki stołowej ziela zalać 1 szklanką wody letniej i
ogrzewać na parze pod przykryciem 30 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 3 razy
dziennie 1-2 łyżki stołowe jako lek znieczulający bóle jelitowe i wątrobowe na tle kamicy żół-
ciowej oraz w bolesnym miesiączkowaniu.
Nalewka glistnikowa, Tinctura Chelidonii (Herbapol) zawiera wszystkie związki czynne
ziela i ma pełne jego działanie, zwłaszcza przeciwskurczowe. Stosuje

161
się w bólach brzucha, kolce jelitowej i żółciowej, zaburzeniach i bolesnym miesiączkowaniu,
pomocniczo w kamicy żółciowej i moczowej, również w schorzeniach wątroby z upośledze-
niem wytwarzania żółci. Dawki: 10-30 kropli 2-4 razy dziennie w kieliszku wody po jedzeniu.
Wydaje się z przepisu lekarza.
Chelidonina, tabletki - Chelidoninum hydrochloricum 0,02 (Herbapol). Preparat działa
przede wszystkim jako środek rozkurczowy, znoszący ból spowodowany kolką. Stosuje się z
przepisu lekarza. Dawki: 1-2 tabletki po jedzeniu 1-3 razy dziennie.
Gastrochol (Herbapol), proszek: 1 płaską łyżeczkę proszku (dołączoną do opakowania) roz-
puścić w 1/2-2/3 szklanki ciepłej wody. Pić 1-4 razy dziennie na 60 min przed posiłkiem jako
środek pobudzający wydzielanie soku żołądkowego i żółciopędny. Gdyby działał zbyt ener-
gicznie przeczyszczające, zmniejszyć dawkę proszku.
Cholagogum, Kapseln (Nattermann, RFN), kapsułki, zawierające wyciągi roślinne, fosfoli-
pidy i olejki eteryczne. Stosuje się w przewlekłych schorzeniach dróg żółciowych, wątroby,
kamicy żółciowej, zespole objawów po usunięciu pęcherzyka żółciowego i przewlekłych zabu-
rzeniach czynności trzustki.

40. GŁÓG DWUSZYJKOWY


Crataegus oxyacantha L.

Głóg dwuszyjkowy jest ciernistym krzewem, a czasem niewielkim drzewem z rodziny Ró-
żowatych (Rosaceae), występującym w Europie, Azji i północnej Afryce. W Polsce jest pospo-
lity w niższych partiach górskich oraz na zachodnim niżu po Wyżynę Małopolską, Kujawy i
Pomorze. Rośnie w lasach i zaroślach. Często sadzony w parkach, także w żywopłotach.
Głóg dwuszyjkowy osiąga wysokość do 5 m. Liście tylko na szczycie płytko wcięte, trój-
klapowe, od góry ciemnozielone, połyskujące, spodem jaśniejsze. Kwiaty białe, promieniste,
pięciokrotne, o 2 lub 3 słupkach. Owoc czerwony, jajowaty lub kulisty z 2 lub 3 pestkami bez
osłony. Kwitnie w maju lub czerwcu.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się rozkwitające kwiatostany z 2-5 najbliższymi li-
śćmi i suszy możliwie szybko, rozłożone cienką warstwą, najlepiej w suszarni ogrzewanej w
temp. do 30°C lub w warunkach naturalnych w miejscach zacienionych i przewiewnych.
Kwiaty powinny mieć po wysuszeniu białokremową barwę. Suszone zbyt długo lub pognie-
cione przy zbiorze łatwo ciemnieją i tracą wartość. Otrzymanym surowcem są kwiatostany
głogu - Inflorescentia Crataegi, zwane też często kwiatami głogu - Flos Crataegi.
We wrześniu zbiera się również w pełni dojrzałe owoce, ale jeszcze nie przejrzałe, gdy już
nabrały barwy ciemnoczerwonej, lecz są jeszcze twarde. Suszy się je w suszarni ogrzewanej,
początkowo w temp. około 30°, następnie dosusza w temp. do 50°C, rozłożone cienką war-
stwą, przy dobrej wentylacji, aby nie ściemniały. Otrzymuje się jako surowiec owoc głogu -
Fructus Crataegi.
Taką samą wartość mają również kwiaty i owoce głogu jednoszyjkowego - Crataegus mo-
nogyna Jacq. Gatunek ten jest również ciernistym krzewem lub drzewem o kwiatach białych,
występującym dziko w naszym kraju.
Sadzony często w parkach głóg szkarłatny - Crataegus intricata Lange, o kwiatach czerwo-
nych, nie nadaje się do użytku leczniczego. Pochodzi z Ameryki Pomocnej.
Podstawowe związki czynne. Kwiatostany zawierają 0,8-1% flawonoidów (krajowe normy
wymagają co najmniej 0,8%), m.in. witeksynę, izowiteksynę, apigeninę,

162
rutynę, hiperozyd, kwercetynę i kemferol oraz ich połączenia glikozydowe. Wśród wielofenoli
największe znaczenie mają 3-biozyd leukoantocyjanidyny oraz dwu- i oligomeryczne leukoan-
tocyjanidyny (procyjanidyny), pochodne flawanu połączone z epikatechiną lub katechiną. Po-
nadto występują fenolokwasy (np. kawowy i chlorogenowy) oraz kwasy trójterpenowe (np.
ursolowy, oleanolowy i krategolowy), związki azotowe z grupy amin (np. etyloamina, cholina i
acetylocholina), związki purynowe (np. adenina, adenozyna, guanina i kwas moczowy),
związki kumarynowe (np. eskulina), fltosterole (np. β-sytosterol) i sole mineralne.
Podobne związki czynne, lecz w innych proporcjach i mniejszych ilościach, zawierają owo-
ce głogu. Występują w nich nadto małe ilości witaminy C i prowitaminy A, bez znaczenia w
lecznictwie.
Działanie. Wyciągi z kwiatów głogu działają rozkurczowo na mięśnie gładkie jelit, macicy,
dróg moczowych oraz naczyń krwionośnych. Największe jednak znaczenie ma ich działanie
rozkurczowe na naczynia wieńcowe serca. Zmniejszenie napięcia ścian tych naczyń powoduje
ustąpienie bólu oraz uczucia duszności. Zwiększający się dopływ krwi umożliwia doprowa-
dzenie niezbędnej ilości tlenu do mięśnia sercowego oraz usunięcia szkodliwych metabolitów.
Kwiatostany głogu działają też bezpośrednio na mięsień sercowy, wzmagają nieznacznie si-
łę jego skurczów, a zwalniają ich częstotliwość. Dzięki temu serce zaczyna pracować ekono-
miczniej, a nieco dłuższe przerwy między skurczami umożliwiają lepszy wypoczynek mięśnia
sercowego.
Na przetwory z głogu korzystnie reagują również naczynia mózgowe. Ich rozszerzenie
umożliwia doprowadzenie z krwią zwiększonej ilości tlenu oraz składników odżywczych, co
przeciwdziała anemizacji mózgu. Ma to duże znaczenie, zwłaszcza dla ludzi starszych ze
zmianami miażdżycowymi. Cenną własnością przetworów z głogu jest ich powolne i łagodne,
a jednocześnie długotrwałe działanie, bez obawy uszkodzenia ścian drobnych naczyń, nawet
jeśli wykazują zmiany miażdżycowe.
Rozkurczowe działanie głogu na drogi moczowe powoduje nieznaczne zwiększenie ilości
wydalanego moczu. Obserwuje się obniżenie tętniczego ciśnienia krwi, jeżeli nie jest ono po-
chodzenia nerkowego.
Alkoholowe wyciągi z kwiatów głogu działają uspokajająco, dwukrotnie jednak słabiej od
korzenia kozłka - Radix Valerianae, natomiast wodne napary czy odwary z głogu są pod tym
względem mało aktywne.
Owoce głogu działają podobnie jak kwiaty; niemal w równym stopniu wzmacniają czynność
serca, ale jako lek rozkurczowy i uspokajający są dwukrotnie słabsze.
Działania niepożądane. Przetwory z głogu, stosowane w zalecanych dawkach leczniczych,
nie wywołują szkodliwego działania ubocznego. Unikać przy niskim ciśnieniu.
Zastosowanie. Preparaty z głogu stosuje się w chorobach serca, przewlekłej i mało nasilo-
nej niewydolności wieńcowej, postępującym osłabieniu mięśnia sercowego na tle zaburzeń
metabolicznych po przebytych chorobach zakaźnych oraz u osób w wieku podeszłym, zabu-
rzeniach rytmu serca, spowodowanych podnieceniem nerwowym, i w innych dolegliwościach.
Również w upośledzonym krążeniu krwi w naczyniach mózgowych, zawrotach i bólach gło-
wy, ogólnym zmęczeniu oraz objawach dusznicowych. Ponadto w nadciśnieniu, a także w za-
burzeniach ciśnienia krwi, zwłaszcza pod wpływem bodźców zewnętrznych. Należy jednak
pamiętać, że leczenie chorób serca można prowadzić wyłącznie pod kierunkiem lekarza.
Kwiatostany głogu wchodzą w skład mieszanki ziołowej Cardiosan (Herbapol), stosowanej
w chorobach serca, a kwiatostany i owoce głogu w skład mieszanki Skle-

163
rosan (Herbapol), używanej w początkowych stanach miażdżycy. Wyciągi alkoholowe z kwia-
tów głogu są składnikami kropli Cardiol (Herbapol), Neocardina (Herbapol) i Kelicardina
(Herbapol), podawanych w chorobach serca, a także syropów Neospasmina (Herbapol) i Passi-
spasmina (Herbapol), używanych jako leki łagodnie uspokajające.
Przetwory. Odwar z głogu: Zalać 1 łyżeczkę kwiatów 2/3 szklanki wody ciepłej. Ogrzewać
powoli pod przykryciem, gotować dokładnie 2 min i przecedzić. Zioła na sitku przelać taką ilo-
ścią ciepłej wody, aby otrzymać ogółem 2/3 szklanki odwaru. Pić 2 razy dziennie po 2/3
szklanki świeżo przygotowanego odwaru po jedzeniu, w dolegliwościach sercowych, nadci-
śnieniu i zmianach miażdżycowych.
Zioła w nadciśnieniu: zmieszać po 30 g rozdrobnionych owoców głogu, ziela jemioły, ziela
skrzypu oraz 15 g ziela glistnika. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody wrzącej i naparzać pod
przykryciem 15 min, po czym przecedzić. Pić 2-3 razy dziennie po 1 szklance między posił-
kami w łagodnych stanach nadciśnienia tętniczego.
Cardiosan (Herbapol): zalać 1 łyżkę ziół 1/2-1 szklanką wody gorącej i naparzać pod przy-
kryciem 15 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 1/2-2/3 szklanki naparu 1-3 razy dzien-
nie po jedzeniu w niedomogach sercowych, zwłaszcza wieku starszego, szczególnie kołataniu
serca, niemiarowości oraz skłonności do obrzęków -po konsultacji z lekarzem.
Sklerosan (Herbapol): 2 łyżki ziół zalać 21/2 szklanki wody ciepłej, ogrzewać do wrzenia i
gotować łagodnie pod przykryciem 3-5 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 1/2-2/3
szklanki 2-4 razy dziennie po jedzeniu w początkowych stanach miażdżycy.
Intrakt z głogu, Intractum Crataegi (Herbapol): wyciąg alkoholowy ze świeżych kwiatosta-
nów zawiera wszystkie związki czynne głogu. Stosuje się w przewlekłych schorzeniach serca,
zwłaszcza starczych zmianach w układzie sercowo-naczyniowym, także w zaburzeniach krą-
żenia mózgowego na tle miażdżycowym, w napadowym kołataniu serca i dolegliwościach
wieńcowych. Dawki 20-50 kropli do 1/2 łyżeczki w 1/4 szklanki wody 2-4 razy dziennie po je-
dzeniu.
Nalewka głogowa, Tinctura Crataegi (Herbapol): wyciąg alkoholowy z wysuszonych kwia-
tostanów. Działanie i zastosowanie analogiczne do intraktu. Dawki 20-40 kropli 2-4 razy
dziennie w 1/4 szklanki wody. Korzystnie jest łączyć z nalewką konwaliową lub nalewką z zie-
la milka. Stosować z przepisu lekarza.
Neospasmina (Herbapol), płyn: 2-5 razy dziennie po jedzeniu po 1 łyżeczce w nadmiernym
pobudzeniu nerwowym lub po 1 łyżce stołowej przed snem jako środek ułatwiający zasypianie
i nieco obniżający ciśnienie krwi.
Passispasmina (Herbapol) dorosłym zaleca się po 1 łyżeczce 3-6 razy dziennie po jedzeniu
w zaburzeniach nerwowych, niepokoju i trudności w zasypianiu; przy bezsenności - podwójną
dawkę przed snem. Dzieciom podawać 1/2 łyżeczki.
Crataegutt (Schwabe, RFN), płyn, drażetki i ampułki, zawierające wyciąg z kwiatów i owo-
ców głogu, standaryzowany na zawartość procyjanidyn. Zastosowanie analogiczne do intraktu
z głogu.

164
41. GORCZYCA BIAŁA
Sinapis alba L.

Jest to roślina jednoroczna z rodziny Krzyżowych (Cruciferae), pochodząca z Europy Połu-


dniowej, obecnie uprawiana w Europie Środkowej i Zachodniej oraz w Ameryce Północnej. W
Polsce uprawa gorczycy białej koncentruje się głównie w Wielkopolsce i zachodniej części
Małopolski. Niekiedy dziczeje, występując jako chwast.
Gorczyca biała ma łodygę rozgałęzioną, do 60 cm wysoką, szorstko owłosioną. Liście liro-
watopierzastodzielne, prawie gładkie. Kwiaty promieniste, żółte. Owocem jest owłosiona łusz-
czyna ze zgiętym dziobkiem. Nasiona kuliste, mniej lub więcej żółte, średnicy 2-3 mm.
Surowiec. Do celów leczniczych służą dojrzałe nasiona gorczycy białej - Semen Sinapis al-
bae, pochodzące z upraw rolnych. Można też siać gorczycę białą w ogródkach przydomowych
i działkowych. Przechowuje się nasiona w miejscach suchych.
Gorczyca biała jest rośliną oleistą. Jej nasiona zawierają olej o składzie zbliżonym do oleju
rzepakowego. Służą one również do wyrobu musztardy francuskiej (łagodnej) oraz jako doda-
tek do niektórych marynat.
Podstawowe związki czynne. Nasiona gorczycy białej zawierają 15-18% śluzu w skórce,
wewnątrz 22-35% oleju tłustego i do 2,5% glikozydu izosiarkocyjanianowego synalbiny, po-
nadto związki białkowe, aminy i sole mineralne.
Działanie. Nasiona gorczycy białej nie rozdrobnione oraz wodne wyciągi są typowym le-
kiem śluzowym. Podane doustnie tworzą warstwę ochronną na błonie śluzowej żołądka,
zmniejszają stan zapalny i chronią przed podrażnieniem, łagodzą ból żołądka i uczucie piecze-
nia. Nasiona całe, przyjęte w odpowiedniej dawce, pęcznieją w przewodzie pokarmowym,
spulchniają masy kałowe w jelicie grubym i powodują łagodne przeczyszczenie.
Nasiona rozdrobnione mają gorzkawoszczypiący smak, pobudzają nieznacznie wydzielanie
soku żołądkowego i poprawiają trawienie. W przeciwieństwie do nasion gorczycy czarnej nie
drażnią błony śluzowej przewodu pokarmowego.
Do celów zewnętrznych rozdrobnione nasiona gorczycy białej nie nadają się, gdyż bardzo
słabo drażnią skórę i nie wywołują zaczerwienienia ani uczucia gorąca lub pieczenia.
Działania niepożądane. Nasiona gorczycy białej, stosowane w zalecanych niżej dawkach,
nie wywołują objawów szkodliwych.
Zastosowanie. Wodny wyciąg z nasion gorczycy białej stosuje się w nieżycie żołądka i je-
lit, nadkwasocie, a pomocniczo w chorobie wrzodowej. Całe nasiona podaje się w zaparciach
atonicznych i otyłości, natomiast nasiona rozdrobnione lub wyciąg wodny z nich - w niedosta-
tecznym wydzielaniu soku żołądkowego, braku łaknienia, niestrawności, wzdęciach, nieregu-
larnych wypróżnieniach, a nawet w zaparciach.
W lecznictwie ludowym stosuje się zewnętrznie całe nasiona gorczycy białej w bólach reu-
matycznych, przykładając na chore miejsca poduszeczki płócienne wypełnione nasionami.
Przetwory. Odwar gorczycowy: 1 łyżkę nasion całych zalać 1 szklanką wody letniej i,
ogrzewając powoli, gotować 5 min. Pić razem z nasionami 1/4-1/3 szklanki po jedzeniu jako
lek śluzowy w nieżycie i zaparciu.
Macerat gorczycowy: 1 1/2 łyżki rozdrobnionych nasion zalać 1 szklanką wody letniej i po-
zostawić na noc do spęcznienia. Rano ogrzać i przecedzić. Pić

165
1/4-1/2 szklanki rano i wieczorem przed jedzeniem jako lek śluzowy i pobudzający wydziela-
nie soku żołądkowego oraz perystaltykę jelit.
Zawiesina gorczycowa: wsypać 1/2 łyżki rozdrobnionych nasion gorczycy białej do 1/2
szklanki wody letniej. Wypić wieczorem po jedzeniu w zaparciach towarzyszących otyłości.
Nasiona gorczycy w bólach reumatycznych. Obserwowano wielokrotnie korzystne działanie
nasion w bólach reumatycznych, stawowych i mięśniowych. Nasiona umieszczano w worecz-
kach płóciennych lub w kołderkach i przykładano na noc na miejsce bolące, a nawet noszono
w ciągu dnia. Korzystniejsze ma być stosowanie nasion bezpośrednio na skórę. Jeżeli bóle są
umiejscowione w kończynach dolnych, to wkłada się stopy po kostki w nasiona, a jeżeli ból
jest w kończynach górnych, to umieszcza się dłonie w nasionach. Natomiast jeżeli ból jest
umiejscowiony w kręgosłupie, to trzeba położyć się na nasionach rozsypanych na prześciera-
dle. Stosuje się ten sposób dwa razy dziennie po 10 min, stopniowo zwiększając ten czas do 30
min w ciągu 7-10 dni. Korzystne działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne ma polegać na
neutralizowaniu szkodliwego promieniowania cieków wodnych przez nasiona. Zapas gorczycy
odnawiać co 3 lata.

42. GORCZYCA CZARNA


Brassica nigra (L.) Koch

Jest to roślina jednoroczna z rodziny Krzyżowych (Cruciferae), rozpowszechniona na sta-


nowiskach naturalnych w Europie Południowej i Środkowej, a obecnie uprawiana w całej Eu-
ropie, Ameryce Północnej i wielu regionach Azji. W Polsce występuje dziko dość często na ca-
łym obszarze kraju w rowach i zaroślach, a nadto często jest uprawiana jako roślina oleista i
lecznicza.
Gorczyca czarna ma łodygę wzniesioną, do 1,2 m wysoką, rozgałęzioną, dołem rzadko
owłosioną. Liście ogonkowe. Dolne lirowate, na brzegu ząbkowane, górne lancetowate, cało-
brzegie. Kwiaty promieniste, złocistożółte, zebrane w luźne baldachogrona. Owocem jest wy-
prostowana, walcowata łuszczyna, długości 1-2 cm, zakończona cienkim dziobkiem. Nasiona
kuliste lub nieco jajowate, średnicy 1-1,5 mm, ciemnobrunatne, matowe.
Surowiec. Do celów leczniczych służą dojrzałe nasiona gorczycy czarnej - Semen Sinapis
nigrae, pochodzące z upraw rolnych. Przechowywać należy je w woreczkach w miejscach su-
chych. Nasiona gorczycy czarnej służą do wyrobu musztardy ostrej (sarepskiej, krymskiej), a
także jako dodatek do niektórych potraw.
Podstawowe związki czynne. Surowiec zawiera glikozyd synigrynę w ilości do 7%, który
po zwilżeniu rozdrobnionych nasion letnią wodą ulega hydrolizie do glukozy, kwaśnego siar-
czanu potasu i izosiarkocyjanianu allilu. Ten ostatni występuje w ilości 0,7-1,4%, jest lotny z
parą wodną i stanowi główny składnik olejku gorczycznego - Oleum Sinapis. Ponadto w na-
sionach znajdują się: olej tłusty, zbliżony do rzepakowego, w ilości do 30%, związki białkowe,
fitosterole oraz sole mineralne.
Działanie. Po nałożeniu rozdrobnionych nasion gorczycy czarnej na skórę i uprzednim
zwilżeniu ich letnią wodą następuje enzymatyczny rozkład glikozydu synigryny. Uwolniony z
niej izosiarkocyjanian allilu rozszerza podskórne naczynia krwionośne, wywołuje miejscowe
zaczerwienienie oraz uczucie intensywnego pieczenia. Działanie to jest tak bardzo silne, że już
po krótkim czasie może nastąpić uszkodzenie skóry z objawami stanu zapalnego, a nawet mar-
twicy tkanek. Miejscowe

166
przekrwienie spowodowane jest rozszerzeniem naczyń włosowatych w skórze i tkance pod-
skórnej, które ma takie samo działanie, jak popularne dawniej stawianie baniek.
Jeszcze silniej działają rozdrobnione nasiona gorczycy czarnej na błony śluzowe. W małych
dawkach po podaniu doustnym obserwuje się zwiększenie wydzielania soku żołądkowego i
mukopolisacharydów, poprawę perystaltyki jelit i lepsze przyswajanie składników pokarmo-
wych.
Działania niepożądane. Przy zbyt dużych dawkach gorczycy czarnej przyjętych doustnie
może wystąpić nadmierne przekrwienie błon śluzowych przewodu pokarmowego, a nawet
uszkodzenie kłębków nerkowych, krwiomocz i białkomocz. Długotrwałe przyjmowanie nasion
gorczycy czarnej, a nawet za częste spożywanie dużych ilości ostrej musztardy może prowa-
dzić do uszkodzenia gruczołu krokowego, a nawet powstania wola.
Zastosowanie. Rozdrobnione nasiona gorczycy czarnej stosuje się obecnie wyłącznie ze-
wnętrznie do okładów rumieniących w bólach gośćcowych, zapaleniu korzonków nerwowych i
nerwobólach korzonkowych. W postaci gorczyczników -Charta sinapisata (obecnie nie produ-
kowanych) lub plastrów nasiona gorczycy czarnej służyły dawniej jako środek pomocniczy w
bólach mięśniowych, zapaleniu ścięgien, a nawet w odoskrzelowym zapaleniu płuc oraz w za-
paleniu opłucnej.
Doustnie nie stosuje się nasion gorczycy czarnej w celach leczniczych. Wykorzystuje się je
jednak do wyrobu ostrej musztardy, przyprawy do mięsa zwiększającej wydzielanie soku żo-
łądkowego.
Z nasion gorczycy czarnej otrzymuje się olejek gorczyczny - Oleum Sinapis, o bardzo
ostrym i nieprzyjemnym zapachu, nieco podobnym do świeżo startego chrzanu. Sam olejek
gorczyczny ma działanie zbyt silne i powoduje powstawanie pęcherzy i ośrodków martwiczych
na skórze. Jednakże w 2-procentowym roztworze spirytusowym - Spiritus Sinapis wchodzi w
skład różnych mazideł, np. w połączeniu z olejem kamforowym i olejkiem terpentynowym,
służy też do wcierań w skórę w bólach reumatycznych i nerwobólach.
Przetwory. Okład gorczycowy: 100 g nasion sproszkować i rozetrzeć z letnią wodą.
Otrzymaną gęstą papkę przenieść na płótno i przyłożyć na miejsce bolące na 5-10 min u doro-
słych, a tylko 2-5 min u dzieci. Nie przetrzymywać dłużej, gdyż może spowodować powstanie
pęcherzy. Po zdjęciu okładu miejsce to przemyć wodą.

43. GORYCZKA ŻÓŁTA


Gentiana lutea L.

Jest to roślina wieloletnia z rodziny Goryczkowatych (Gentianaceae), występująca w górach


południowej i środkowej Europy na wapiennym podłożu. W Polsce rośnie bardzo rzadko na
łąkach wysokogórskich Karpat i jest pod ochroną. Do celów leczniczych bywa uprawiana.
Uprawa goryczki żółtej na nizinach jest możliwa, ale stosunkowo trudna. Surowiec jest więc
niemal w całości importowany, głównie z Albanii.
Goryczka wydaje w młodości tylko pęd ulistniony i dopiero po kilku latach wytwarza do 1
m wysokie, nierozgałęzione pędy kwiatonośne. Liście ma duże, szeroko-eliptyczne, niebie-
skawozielone, dolne zwężone w krótki, szeroki ogonek, wyższe obejmujące łodygę sercowatą
nasadą. Kwiaty długoszypułkowe, skupione w kątach

167
liści i na szczycie łodygi, promieniste, żółte. Kwitnie w lipcu i sierpniu. Roślina może żyć do
60 lat.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się jesienią po zakończeniu wegetacji korzenie oka-
zów kilkuletnich, myje i szybko suszy w suszarniach ogrzewanych. Otrzymuje się korzeń go-
ryczki - Radix Gentianae.
Równorzędnego surowca dostarczają inne gatunki goryczek, jak Gentiana pannonica Sco-
poli, Gentiana purpurea L. i Gentiana punctata L.
Korzeń goryczki należy przechowywać w naczyniach szczelnie zamkniętych, w miejscach
suchych i chronić od światła. Mimo tego tracą powoli swą wartość. Zapas trzeba corocznie od-
nawiać. Polskie normy apteczne przewidują dla korzenia goryczki wskaźnik goryczy co naj-
mniej 500. Czasem po zebraniu korzenie poddaje się fermentacji naturalnej, w wyniku czego
ciemnieją i nabierają silnego zapachu. Zawierają wtedy mniej ciał czynnych i bywają używane
tylko w przemyśle wódczano-likierniczym. Korzystniejsze jest stabilizowanie korzenia w pa-
rach wrzącego alkoholu.
Podstawowe związki czynne. W korzeniach goryczki występuje zespół związków gory-
czowych (do 4%), z których zidentyfikowano gencjopikrynę, amarogentynę, gencjoflawozyd i
gencjalutynę. Najbardziej gorzkim związkiem ze znanych dotychczas jest amarogentyna o wy-
czuwalnym smaku w rozcieńczeniu 1 do 58 milionów, jest więc 300 razy bardziej gorzka od
chininy. Ponadto znaleziono w korzeniu goryczki pochodną ksantonu - gentyzynę i jej gliko-
zyd oraz izogentyzynę i jej glikozyd. Są również związki o charakterze alkaloidów (np. gen-
cjanina i gencjalutyna), trójcukier gencjanoza oraz pektyny, fitosterole, olejek eteryczny, sole
mineralne i inne związki.
Działanie. Korzeń goryczki jest typowym surowcem goryczowym. Zawarte w nim związki
goryczowe, nawet w dużych rozcieńczeniach, drażnią zakończenia nerwowe w kubkach sma-
kowych i następnie za pośrednictwem ośrodkowego układu nerwowego kierują bodźce do
nerwów wydzielniczych gruczołów ślinowych i błony śluzowej żołądka. Obserwuje się wzmo-
żenie wydzielania śliny, a także soku żołądkowego i śluzu zawierającego m.in. mukopolisacha-
rydy. Pobudzenie czynności wydzielniczych przez związki gorzkie zależy głównie od stanu
czynnościowego żołądka, a w małym stopniu od ilości oraz intensywności goryczy. U osób
zdrowych związki gorzkie tylko nieznacznie zwiększają wydzielanie soku żołądkowego, ale u
cierpiących na brak łaknienia i zaburzenia trawienne wzrost czynności wydzielniczych tego
organu jest wyraźny. Gorycze sprzyjają więc unormowaniu czynności trawiennych. Zwiększe-
nie wydzielania soku żołądkowego obserwuje się po upływie 30-60 min od przyjęcia leku.
Zwiększa się również wydzielanie żółci.
Gorycze działają też bezpośrednio na żołądek, powodują rozszerzenie naczyń krwionośnych
w błonie śluzowej tego organu oraz zwiększenie jego ruchowości osiągające największe natę-
żenie po około 30 min. Z tego więc powodu zaleca się przyjmować leki goryczowe na 1/2-1
godz. przed posiłkiem, gdyż regulują procesy trawienia i ułatwiają przyswajanie składników
odżywczych. Są więc lekami ogólnie wzmacniającymi.
Obserwuje się ponadto słabe działanie przeciwrobacze, przede wszystkim na owsiki i glisty
u małych dzieci. Mniej znanymi, ale ważnymi działaniami są: przeciwbakteryjne, przeciwgo-
rączkowe i nieznacznie przeciwbólowe.
Dawniej korzeń goryczki stosowano w leczeniu malarii, ale po odkryciu Ameryki poznano
skuteczność kory chinowej, a następnie chininy i o takim jego działaniu zapomniano.

168
Goryczka żółta (wg L. Fuchsa, 1543)

Działania niepożądane. Duże dawki wyciągów z korzenia goryczki mogą wywołać prze-
krwienie błony śluzowej żołądka, pobudzenie kurczliwości, a także nudności i wymioty.
Zastosowanie. Przetwory z korzenia goryczki stosuje się w zaburzeniach trawiennych, nie-
strawności, zgagach i biegunkach, braku łaknienia, wzdęciach, ucisku w żołądku, przewlekłych
nieżytach żołądka i jelit oraz w tzw. nerwicy wegetatywnej. Zaleca się je również rekonwale-
scentom po przebytych ciężkich chorobach i operacjach jako lek żołądkowy, żółciopędny i
ogólnie wzmacniający, a także dzieciom i młodzieży oraz osobom w wieku podeszłym w sta-
nach wycieńczenia i niedowagi oraz trudnościach w przyswajaniu pokarmów.
Z korzenia goryczki produkuje się nalewkę - Tinctura Gentianae (Herbapol) oraz nalewkę,
której składnikiem jest także kora chinowa - Tinctura Cinchonae composita (Herbapol). Oby-
dwie nalewki są stosowane w zaburzeniach trawiennych oraz w braku łaknienia. Wyciąg gęsty
z korzenia goryczki jest jednym ze składników czopków Hemorol (Herbapol), używanych w
stanach zapalnych i żylakach odbytu.
Przetwory. Odwar goryczkowy: zalać 1 łyżeczkę sproszkowanego korzenia 1 szklanką wo-
dy letniej, ogrzewać do wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem

169
5 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 1-2 łyżki na 1 godz. przed każdym posiłkiem jako
środek zwiększający apetyt i ogólnie wzmacniający.
Nalewka goryczkowa, Tinctura Gentianae (Herbapol), otrzymywana z wysuszonego korze-
nia goryczki, zawierająca wszystkie związki czynne. Ma wskaźnik goryczy 120. Stosuje się
10-30 kropli w 1/4 szklanki wody na 1 godz. przed posiłkami 2-4 razy dziennie w analogicz-
nych przypadkach jak odwar.
Wino goryczkowe: macerować w temperaturze pokojowej 15-20 g sproszkowanego korze-
nia goryczki w 0,7 l białego wina gronowego, często wstrząsając. Po 7-10 dniach przecedzić i
przesączyć przez watę. Pić po małym kieliszku na 30-60 min przed każdym posiłkiem. Nie
przekraczać ustalonych dawek. Stosować w braku łaknienia, zbyt skąpym wydzielaniu śliny i
soku żołądkowego, osłabieniu i zaburzeniu przyswajania składników pokarmowych.

44. GRZYBIEŃ BIAŁY


Nymphaea alba L.

Jest to wieloletnia roślina wodna z rodziny Grzybieniowatych (Nymphaeaceae), występują-


ca w Europie Środkowej. Według botaników ma nazwę „grzybienie białe”. W Polsce dość po-
spolita w jeziorach i stawach. Jest jednak pod częściową ochroną.
Grzybień wytwarza silne kłącze zakorzenione w mule na dnie zbiorników wody stojącej. Na
powierzchni wody ma duże pływające liście. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Kwiaty białe.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się na wyznaczonych stanowiskach pąki i rozwinię-
te kwiaty wraz z szypułką długości do 30 cm i odstawia w stanie świeżym bezpośrednio do za-
kładów przetwarzających ten surowiec, wyłącznie na ich zamówienie. Surowcem jest kwiat
grzybienia - Flos Nymphaeae. Równorzędnego surowca dostarcza grzybień północny - Nym-
phaea candida Presl.
Podstawowe związki czynne. Surowiec zawiera szereg alkaloidów seskwiterpenowych (np.
nufarydyna, dezoksynufarydyna, nufaramina, dehydrodezoksynufarydyna, anhydronufaramina
i inne), flawonoidy, kwasy organiczne, leukoantocyjanozydy oraz śluzy.
Działanie. Zawarte w surowcu alkaloidy działają uspokajająco. Stosowane w lecznictwie
alkoholowe wyciągi ze świeżych kwiatów grzybienia zmniejszają pobudliwość nerwową w
wyniku tłumienia wrażliwości niektórych ośrodków w korze mózgowej. Dość silnie hamują
popęd płciowy u mężczyzn, a w mniejszym stopniu u kobiet. Obserwuje się korzystne działa-
nie przetworów z grzybienia na czynność serca, gdyż następuje osłabienie niektórych impul-
sów, kierowanych do tego organu. Ma to duże znaczenie w pewnych rodzajach niemiarowości.
Sporadycznie u niektórych tylko osób można zauważyć słabe działanie przeciwskurczowe i na-
senne.
Działania niepożądane. Przetwory należy stosować ostrożnie i nie przekraczać zalecanych
dawek.
Zastosowanie. Wyciągi alkoholowe z kwiatów grzybienia stosuje się w lekkich stanach po-
budzenia nerwowego, trudnościach zasypiania, uczuciu lęku i zagrożenia, nadmiernym pobu-
dzeniu seksualnym, a także w okresie przekwitania.
Zaleca się je również w przypadkach mało nasilonych zaburzeń czynnościowych serca,
zwłaszcza napadowym przyśpieszeniu rytmu serca, kołataniu serca wywołanym uczuciem stra-
chu, lękiem przestrzeni lub szokiem pourazowym.

170
Grzybień biały (wg T. Hajka, 1562)

Przetwory. Intrakt grzybieniowy. Intractum Nymphaeae: rozdrobnić 1 część świeżych


kwiatów, włożyć do miksera, dodać 1,5 części alkoholu 95-procentowego, zmiksować i pozo-
stawić w zamkniętym słoiku na 1 dzień. Potem przecedzić, wycisnąć miazgę roślinną, przesą-
czyć przez watę i rozlać płyn do małych, ciemnych butelek. Stosować w okresowej niemiaro-
wości serca, stanach lękowych i pobudzeniu seksualnym. Brać 40-60 kropli w 1/4 szklanki
wody 2-4 razy dziennie po jedzeniu.
Krople uspokajające: zmieszać 20 g intraktu grzybieniowego z 10 g intraktu dziurawcowego
i 5 g nalewki glistnikowej. Stosować dawki po 30 kropli do 1/2 łyżeczki w 1/4 szklanki wody
2-5 razy dziennie w stanach pobudzenia nerwowego i seksualnego oraz trudnym zasypianiu.

171
45. HERBATA CHIŃSKA
Thea sinensis L.

Roślina jest krzewem z rodziny Theaceae, pochodzącym prawdopodobnie z Assamu w In-


diach, uprawianym od tysięcy lat w licznych odmianach w Chinach, później w Japonii, a od
połowy ubiegłego wieku w Indiach i nieco wcześniej na Cejlonie, potem na Jawie, a stosunko-
wo niedawno w Związku Radzieckim i innych krajach. Krzew herbaciany wymaga klimatu
ciepłego i w Polsce nie może być uprawiany na skalę opłacalną.
Surowiec. Na surowiec zbiera się głównie pączki liściowe oraz 3-4 najmłodsze liście, gdyż
starsze dają produkt gorszej jakości. Zebrane liście poddaje się przewiędnięciu, rolowaniu,
fermentacji, suszeniu i sortowaniu. Dzięki odpowiedniej fermentacji liście nabierają swoistego
aromatu i czarnej barwy. Surowcem leczniczym jest liść herbaty - Folium Theae, stosowany w
wielu krajach niemal wyłącznie w lecznictwie i jest tam do nabycia w aptekach. W innych kra-
jach, np. w Polsce, uważa się herbatę za używkę kofeinową, dostępną w sklepach spożyw-
czych.
Odróżnia się dwa zasadnicze typy herbaty - czarną, specjalnie fermentowaną i następnie su-
szoną, aromatyczną, dającą napar ciemny, słabszy w działaniu oraz herbatę zieloną, nie fer-
mentowaną, suszoną zaraz po zbiorze w podwyższonej nieco temperaturze. Daje ona napar ja-
sny, mało smaczny, o aromacie ziołowym, ale silniejszy w działaniu od poprzedniej. W Polsce
nie jest lubiana.
Podstawowe związki czynne. Liście zawierają alkaloidy purynowe, w tym 1,2-4,5% kofe-
iny, do 0,04% teofiliny i około 0,05% teobrominy, a ponadto inne zasady purynowe, jak adeni-
na i ksantyna. Drugą grupę stanowią garbniki katechinowe w ilości 10-20%, niekiedy do 25%,
katechina i kwas galusowy, saponiny i flawonoidy, jak kemferol, astragalina, kwercetyna i ru-
tyna. Trzecią grupę związków stanowi olejek eteryczny w ilości do 0,1%, powstający w wyni-
ku fermentacji, a w nim m.in. salicylan metylu. Poza tym są inne związki o mniejszym znacze-
niu i sole mineralne.
Działanie. Napary z liści herbaty mają łagodne działanie pobudzające. Dzięki alkaloidom
purynowym podnoszą aktywność różnych ośrodków w mózgu, zwiększają zdolność do dłuż-
szego wysiłku umysłowego oraz szybkość kojarzenia i zapamiętywania. Pobudzony zostaje
mięsień sercowy i ośrodek naczynioruchowy oraz nieco wyostrzone są niektóre zmysły, jak
wzrok i słuch. Obserwuje się także pogłębienie oddechu. Są to efekty dość słabo dostrzegalne u
osób zdrowych przy codziennym piciu herbaty, natomiast - wyraźnie u chorych po omdleniach
lub zatruciach.
Dzięki obecności garbników napar z liści herbaty ma ponadto własności przeciwbiegunko-
we i przeciwbakteryjne. Jest również korzystny w zatruciach pokarmowych bakteryjnych oraz
niektórymi związkami chemicznymi.
Działania niepożądane. Zbyt częste picie w ciągu dnia bardzo mocnego naparu z herbaty,
obfitującego w garbniki, jest niekorzystne, a nawet szkodliwe, ponieważ łączą się one z wita-
miną B1 (tiaminą) i unieczynniają ją. Wiążą także sole mineralne, np. żelazo, magnez i wapń,
zaliczane do tzw. makroelementów, oraz tzw. mikroelementy, jak selen, cynk, mangan, miedź,
kobalt.
Równie niekorzystne jest długotrwałe bezpośrednie oddziaływanie garbników na błonę ślu-
zową przewodu pokarmowego, utrudniające resorpcję ważnych składników pokarmowych.
Niektórzy gastrolodzy zwracają uwagę, że picie dużej ilości mocnej herbaty jest przyczyną
wielu ujemnych objawów, których dotąd nie łączono z garbni-

172
karni znajdującymi się w herbacie, ale raczej przypisywano je kofeinie. Podobnie do garbni-
ków działają również wolne związki wielofenolowe.
Zastosowanie. Chociaż w Polsce, w przeciwieństwie do niektórych krajów, nie uważa się
herbaty za lek, i nie rozprowadza się jej przez apteki, to napar z herbaty jest powszechnie sto-
sowany u nas w lecznictwie domowym jako środek pobudzający i przeciwbiegunkowy, a cza-
sem zewnętrznie do okładów.
Przetwory. Napar z herbaty przyrządzony znanym domowym sposobem, osłodzony. Pić w
przypadku złego samopoczucia, zawrotów głowy, zmęczenia psychicznego i stanów napięcia
nerwowego. W stanach przedgorączkowych, dreszczach, przemarznięciu na wietrze lub mrozie
dodać do naparu 1-3 łyżki syropu malinowego dla wywołania potów i położyć się do łóżka.
Można dodać do naparu kieliszek rumu, koniaku lub zwykłej wódki dla rozgrzania się po zbyt-
nim wychłodzeniu.
Napar z herbaty mocny, nie słodzony, zawierający dużo garbników, można stosować w za-
burzeniach trawiennych, zatruciu pokarmowym, mdłościach i mało nasilonej biegunce. Ten
sam napar rozcieńczony 2-, 3-krotnie wodą przegotowaną służy po ostudzeniu do przemywania
oczu w zapaleniu spojówek oraz w bólach spowodowanych promieniowaniem z telewizorów i
zmęczeniem oczu długim czytaniem przy świetle elektrycznym. Napar nie rozcieńczony stosu-
je się do przymoczek i okładów na swędzącą wysypkę, otarcia naskórka, zainfekowane drobne
skaleczenia i ukłucia owadów, a także na oparzenia I i II stopnia.

46. HYZOP LEKARSKI


Hyssopus officinalis L.

Hyzop jest półkrzewem należącym do rodziny Wargowych (Labiatae), pochodzącym z re-


jonu Morza Śródziemnego, spotykanym obecnie na znacznej części obszaru południowej i
środkowej Europy, Syberii, Kaukazu, a także w Iranie. W Polsce jest hodowany. Niekiedy na
łąkach lub starych murach trafia się zupełnie zdziczały.
Roślina wydaje łodygi u dołu zdrewniałe, do 60 cm wysokie, rozgałęzione, gęsto ulistnione.
Liście prawie siedzące lancetowate lub równowąskolancetowate, tępe, jednonerwowe, z obu
stron gruczołowato kropkowane. Kwiaty w nibyokółkach na szczycie skupionych często w
jednostronny pozorny kłos. Korona dwuwargowa, ciemnoniebieska, czasem czerwona lub bia-
ła, do 1 cm długa.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w lipcu lub sierpniu zakwitające górne części
(szczyty) pędów hyzopu odmian białej, czerwonej czy niebieskiej i suszy w suszarni natural-
nej, rozłożone cienką warstwą w miejscach zacienionych i przewiewnych. Surowcem leczni-
czym jest ziele hyzopu - Herba Hyssopi.
Podstawowe związki czynne. Ziele zawiera do 1% olejku eterycznego, stanowiącego mie-
szaninę ponad 50 związków, np. pinokamfen, a- i β-pinen, β-terpinen, kadinen, metylomirtenol
i inne. Są w zielu flawonoidy (do 3%), np. diosmina, garbniki (do 8%), związki trójterpenowe
(np. kwas oleanolowy i kwas ursolowy), glikozyd hyzopina, związek gorzki marubina, fitoste-
rol i sole mineralne.
Działanie. Najbardziej uchwytne jest działanie rozkurczowe przetworów z hyzopu na prze-
wód pokarmowy. Ułatwiają one przywrócenie prawidłowych ruchów perystaltycznych jelit,
znoszą uczucie bólu i pełności, wywołane nagromadzeniem się gazów, umożliwiają ich odej-
ście i wypróżnienie. Jednocześnie zawarte w surowcu gorycze pobudzają wydzielanie soków
trawiennych, zwiększają łaknienie i uspraw-
173
niają procesy trawienia i przyswajania pokarmów. Garbniki zaś działają łagodnie ściągające i
przeciwbakteryjnie.
Na uwagę zasługuje też działanie wykrztuśne hyzopu, przypisywane obecności olejku ete-
rycznego oraz związków trójterpenowych, a być może również innych składników. Po doust-
nym przyjęciu wyciągu z ziela hyzopu zawarty w nim olejek eteryczny jest częściowo wydala-
ny przez płuca z wydychanym powietrzem i, drażniąc śluzówkę, powoduje wzmożenie wytwa-
rzania płynnego śluzu oskrzelowego oraz pobudzenie ruchów nabłonka rzęskowego, a to z ko-
lei ułatwia odkrztuszanie. Niekiedy obserwuje się łagodne działanie przeciwpotne, wyraźnie
jednak słabsze, niż po wyciągu z liści szałwii.
Przetwory z ziela hyzopu stosowane zewnętrznie na skórę i błony śluzowe działają ściągają-
ce, przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie i przeciwkrwotocznie, na co wpływ mają garbniki,
olejek eteryczny i związki trójterpenowe.
Działania niepożądane. W rzadkich przypadkach ziele hyzopu może spowodować wystą-
pienie objawów toksycznych, wywołanych przez niektóre składniki olejku eterycznego. Z tego
powodu nie należy przekraczać ustalonych dawek doustnych ani nie prowadzić kuracji przez
dłuższy czas przetworami z samego ziela hyzopu. Najlepiej łączyć hyzop z innymi surowcami
dla wykorzystania synergizmu działania związków czynnych, co umożliwia obniżenie dawek.
Zastosowanie. Najczęściej stosuje się przetwory z hyzopu w stanach nieżytowych błon ślu-
zowych przewodu pokarmowego, nadmiernej fermentacji, wzdęciach, zaburzeniach trawien-
nych, uczuciu sytości i braku apetytu, a także w długo trwającej biegunce. Szczególnie ko-
rzystne jest podawanie przetworów z ziela hyzopu dzieciom i młodzieży oraz osobom w wieku
podeszłym.
Zaleca się również wyciągi z hyzopu w przewlekłych nieżytach gardła i oskrzeli, którym
towarzyszy suchy, męczący kaszel oraz zaleganie skąpej, gęstej wydzieliny w drogach odde-
chowych. Wyciąg z ziela hyzopu jest składnikiem płynu Pectosol (Herbapol), stosowanego w
nieżycie gardła, kaszlu i chrypce.
Odwar, wyciąg olejowy oraz miazgę ze świeżego ziela hyzopu stosuje się zewnętrznie w
postaci okładów na skórę. Odwary służą również do płukania jamy ustnej i gardła w stanach
nieżytowych błony śluzowej.
W lecznictwie ludowym ziele hyzopu jest stosowane jako środek wykrztuśny, przeciwroba-
czycowy, pobudzający krwawienia miesięczne, a zewnętrznie jako lek ściągający i
przeciwbakteryjny.
Przetwory. Napar z hyzopu: zalać 11/2 łyżki ziela w termosie 2 szklankami wody wrzącej,
zamknąć termos i odstawić na 1 godz. Pić po 1/4-1/3 szklanki 2-4 razy dziennie na 1 godz.
przed jedzeniem w zaburzeniach trawiennych lub po jedzeniu - jako środek wykrztuśny. Okres
stosowania 2 tygodnie, później należy zrobić 10-dniową przerwę.
Zioła przeciwpotne: zmieszać równe ilości ziela hyzopu, liści szałwii i porostu islandzkiego.
Zalać 11/2 łyżki ziół w termosie 11/2 szklanki wody wrzącej, przykryć i odstawić na 1 godz.
Pić powoli po 1/4-1/3 szklanki 3-4 razy dziennie po jedzeniu w nadmiernej potliwości ciała.
Przy zbytniej potliwości nóg najlepsze wyniki daje moczenie ich w odwarze z równych ilo-
ści ziela hyzopu, ziela skrzypu, ziela lub kwiatów krwawnika i kory dębu.
Zioła wiatropędne i regulujące trawienie: zmieszać po 50 g ziela hyzopu i liści mięty pie-
przowej oraz po 25 g owoców kminku, korzeni lubczyka i ziela pięciornika gęsiego. Wsypać
do termosu 1 /2 łyżki ziół i zalać 11/2 szklanki

174
wody wrzącej. Przykryć i odstawić na 1 godz. Pić po 1/4-1/3 szklanki 3-4 razy dziennie po je-
dzeniu w zaburzeniach trawiennych, wzdęciach, bólach epigastrycznych i nudnościach. Dzie-
ciom i młodzieży podawać po 1 łyżce.
Zioła wykrztuśne: zmieszać po 50 g ziela hyzopu i liści podbiału oraz po 25 g ziela macie-
rzanki i liści szałwii. Zalać w termosie 11/2 łyżki ziół 11/2 szklanki wody wrzącej, przykryć i
odstawić na 1 godz. Pić po 1/4-1/3 szklanki kilka razy dziennie po jedzeniu w nieżycie gardła i
oskrzeli, utrudnionym odkrztuszaniu i zaleganiu śluzu. Stosować też do płukania w nieżycie
jamy ustnej i gardła.
Zioła żołądkowe: zmieszać 50 g ziela hyzopu oraz po 25 g ziela dziurawca, ziela drapacza
lekarskiego i liści orzecha włoskiego. Sporządzić napar w termosie jak poprzednio. Pić 1/3-1/2
szklanki 2-4 razy dziennie na 1 godz. przed jedzeniem w braku apetytu, niedokwaśności, odbi-
janiu, czkawce i wzdęciach.
Kompres na stłuczenia: wziąć 1-2 łyżki rozdrobnionego ziela hyzopu oraz 1/2-1 łyżkę płat-
ków owsianych, zarobić z wodą na papkę, dodać kilka kropli octu, ogrzewać w naczyniu do
temp. około 40°, przenieść na płótno i przyłożyć na siniak, obrzęk lub miejsce stłuczone, na-
kryć ceratką i przewiązać. Kompres zmieniać kilka razy dziennie.

47. JAŁOWIEC POSPOLITY


Juniperus communis L.

Jest to krzew, rzadziej niewielkie drzewo z rodziny Cyprysowatych (Cupressaceae), wystę-


pujące w Europie, Azji i Ameryce Północnej. W Polsce rośnie na niżu i w dolnej strefie obsza-
rów górskich w rzadkich lasach sosnowych i na suchych piaszczystych nieużytkach. Niekiedy
bywa sadzony w parkach i ogrodach jako roślina ozdobna.
Jako krzew jałowiec osiąga wysokość 3 m, a jako drzewo wyrasta do ponad 10 m. Pień ma
prosty, pokryty szarobrunatną, łuszczącą się martwicą. Młode gałązki trój-kanciaste. Liście w
postaci równowąskolancetowatych, prostych i ostrych, silnie kłujących szpilek, są osadzone po
3 w okółku. Kwiaty dwupienne. Męskie są zebrane w wydłużone, bezszypułkowe kotki, a żeń-
skie mają postać drobnych, zielonych szyszek. W okresie dojrzewania owocolistki mięśnieją i
zrastają się, tworząc szyszkojagodę, która dojrzewa dopiero jesienią następnego roku.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się dojrzałe, ciemnofioletowe, niemal czarne owoce
późną jesienią i zimą, strząsając je na płachty rozłożone na ziemi, a następnie suszy w suszar-
niach ogrzewanych w temp. do 35°C. Otrzymuje się szyszkojagody jałowca, zwane również
owocami jałowca - Fructus Juniperi (syn. Bacca Juniperi). Owoce jałowca służą również do
destylacji olejku eterycznego - Oleum Juniperi, a także są wykorzystywane w przemyśle wód-
czanym.
Podstawowe związki czynne. Owoc jałowca zawiera 0,5-2% olejku eterycznego (krajowe
normy wymagają co najmniej 0,8%), a w nim są liczne terpeny, jak α i β-pinen, kamfen, kadi-
nen, kariofilen, mircen, limonen oraz najważniejszy składnik czynny terpinenol. Są też w olej-
ku seskwiterpeny, jak juneol i α-kadinol oraz dwuterpeny - pochodne kwasu pimarowego, poza
tym flawonoidy, garbniki, leukoantocyjany, substancje żywicowe i woski (do 8%), związek
goryczowy, kwasy organiczne, do 30% związków cukrowych (m.in. glukozy i fruktozy) oraz
sole mineralne.
Działanie. Surowiec ma wyraźne własności moczopędne, związane z obecnością flawono-
idów, a także olejku eterycznego i zawartego w nim terpinenolu, który zwięk-

175
sza ilość wydalanego moczu i wraz z nim jonów sodu i chloru oraz kwasu moczowego. Należy
jednak pamiętać, że zbyt duże dawki przetworów z jałowca mogą spowodować podrażnienie
nerek. Bardzo jest ważne działanie bakteriobójcze jałowca na patogenne szczepy bakterii w
drogach moczowych i przewodzie pokarmowym. Działanie owoców jałowca stanowi przykład
współdziałania z odpowiednimi antybiotykami w ostrych i podostrych zakażeniach dróg mo-
czowych. Antybiotyk pozwala na opanowanie zakażenia w krótkim czasie przez zniszczenie
większości, ale nie wszystkich bakterii. Aby uniknąć nawrotów zakażeń, należy po odstawie-
niu antybiotyku zastosować niezwłocznie zioła moczopędne i bakteriobójcze, zawierające ja-
łowiec, aby zniszczyć resztę bakterii, zwykle już opornych na antybiotyk.
Wyciągi z owoców jałowca wzmagają nieznacznie wydzielanie żółci oraz ułatwiają jej
przepływ przez drogi żółciowe, a także zwiększają wytwarzanie soku żołądkowego i pobudzają
perystaltykę jelit oraz wydzielanie potu.
Olejek jałowcowy działa drażniąco na skórę, rozszerza nieznacznie naczynia włosowate,
powodując zaczerwienienie. Olejek, podobnie jak wyciągi z jałowca, działa bakteriobójczo.
Działania niepożądane. Długotrwałe lub zbyt duże dawki wyciągu z owoców jałowca, a
także sam olejek, podawane doustnie, mogą spowodować podrażnienie błony śluzowej prze-
wodu pokarmowego i nerek, rozszerzenie naczyń krwionośnych i długo utrzymujący się od-
czyn zapalny. Należy zachować ostrożność lub zaniechać stosowania przetworów z jałowca w
stanach zapalnych dróg moczowych. Nie podawać kobietom w ciąży. Zewnętrznie olejek może
spowodować zapalenie skóry z obrzmieniem i bolesnością.
Zastosowanie. Przetwory z jałowca stosuje się od dawna w schorzeniach wywołanych za-
trzymaniem w ustroju wody i jonów sodu, zwłaszcza w obrzękach spowodowanych niedomogą
nerek, a niekiedy również układu krążenia. Najczęściej podaje się jałowiec w stanach zapal-
nych dróg moczowych, zwłaszcza w zapaleniu miedniczek nerkowych i pęcherza moczowego,
nawet jeśli są wywołane przez bakterie antybiotykooporne.
Ponadto stosuje się owoc jałowca w zbyt skąpym wydzielaniu oraz w zastojach żółci i zwią-
zanych z tym zaburzeniach trawiennych i trudnościach w przyswajaniu pokarmów. Surowiec
ten jest składnikiem mieszanek ziołowych Cholagoga I i III (Herbapol), stosowanych w scho-
rzeniach wywołanych zmianami czynnościowymi wątroby, osłabieniu mechanizmów odtruwa-
jących i niedostatecznym wytwarzaniu żółci. Wyciąg z owoców jałowca wchodzi w skład pły-
nu Cholesol (Herbapol) o działaniu żółciopędnym, odtruwającym i usprawniającym procesy
trawienia.
Olejek jałowcowy stosuje się z reguły zewnętrznie na skórę w postaci złożonych mazideł do
wcierań rozgrzewających w bólach reumatycznych i nerwobólach (Linimentum saponato-
camphoratum).
Przetwory. Napar jałowcowy: 1 łyżkę rozdrobnionych owoców jałowca zalać 1 szklanką
wody wrzącej i naparzać pod przykryciem 30 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Wypić w
ciągu dnia porcjami po 1-2 łyżki po posiłkach jako środek moczopędny, bakteriobójczy i żół-
ciopędny. Przyjmować napar przez 5 tygodni, po czym zrobić przerwę na 1-2 tygodnie.
Wino jałowców e: 50 g rozdrobnionych owoców jałowca zalać 1 l wina i powoli ogrzewać
do wrzenia. Odstawić pod przykryciem na 3 dni. Odcedzić i zlać do butelki. Pić codziennie ra-
no na czczo kieliszek jako środek moczopędny, a na 30 min przed posiłkiem jako wzmagający
łaknienie.
Owoce jałowca (doustnie). W zaburzeniach trawiennych oraz wzdęciach

176
Jałowiec pospolity (wg T. Hajka, 1562)

przyjmować doustnie owoce według następującego schematu: rozpocząć od 4 sztuk i codzien-


nie zwiększać o 1 sztukę do 15 owoców dziennie, po czym codziennie przyjmować o 1 sztukę
mniej aż do 1 sztuki dziennie i na tym kurację zakończyć.
Cholesol (Herbapol), płyn: 1 łyżeczkę preparatu rozmieszanego w 1/3 szklanki wody pić 3
razy dziennie na 30 min przed posiłkami w schorzeniach wątroby i zbyt skąpym wydzielaniu
żółci oraz soków trawiennych.
Kąpiel jałowcowa: zagotować 1 kg młodych gałązek jałowca oraz garść jego owoców w 2 l
wody. Po ostudzeniu przecedzić, wlać do wanny i dopełnić wodą o temp. około 38° do 1/3 ob-
jętości. Czas kąpieli około 15 min. Stosować w reumatyzmie, artretyzmie i wypryskach skór-
nych.

177
48. JANOWIEC BARWIERSKI
Genista tinctoria L.

Jest to krzew z rodziny Motylkowatych (Papilionaceae), występujący w stanie naturalnym


niemal w całej Europie i Małej Azji. W Polsce jest pospolity na całym niżu i w dolnych par-
tiach gór. Rośnie w suchych lasach, zaroślach i na słonecznych wzgórzach.
Janowiec ma łodygi do 60 cm wysokie o wzniesionych lub dźwigających się gałązkach. Li-
ście podłużne lub równowąskolancetowate, po brzegach i spodem wzdłuż nerwów owłosione,
z szydłowatymi przylistkami. Kwiaty żółte, grzbieciste, motylkowate, zebrane w grona na
szczytach pędów i gałązek. Kielich nagi, co najwyżej na brzegu omszony. Owocem jest strąk
prawie zawsze nagi, z 6-10 brunatnymi nasionami.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się górne, niezdrewniałe, ulistnione części łodyg ja-
nowca w czerwcu lub lipcu w okresie zakwitania i suszy w cieniu i przewiewie. Otrzymuje się
ziele janowca barwierskiego - Herba Genistae.
Warto wspomnieć, że ziela janowca używano niegdyś do barwienia tkanin wełnianych, ba-
wełnianych, lnianych i jedwabnych na kolor żółty i pomarańczowy.
Podstawowe związki czynne. Ziele janowca zawiera alkaloidy chinolizydynowe, jak cyty-
zyna, lupanina i anagiryna, flawonoidy, jak genistyna, genisteina i luteolina, garbniki, związek
goryczowy, ślady olejku eterycznego oraz sole mineralne.
Działanie. Ziele janowca wykazuje silne własności moczopędne. Dzięki skojarzonemu dzia-
łaniu związków flawonowych oraz alkaloidów umożliwia szybkie wydalanie z organizmu
nadmiaru płynów oraz szkodliwych produktów przemiany materii. Natomiast występująca w
zielu genisteina, należąca do grupy izoflawonów, ma silne własności estrogenne.
Alkaloidy ziela janowca, zwłaszcza cytyzyna, pobudzają zarówno ośrodkowy, jak i autono-
miczny układ nerwowy, a zwłaszcza ośrodki wegetatywne w rdzeniu przedłużonym. W wyni-
ku tego zwiększa się częstotliwość i amplituda ruchów oddechowych, podnosi ciśnienie krwi,
wzmaga transpiracja i perspiracja skóry, a także ruchy perystaltyczne jelit. Nieznacznie zostają
pobudzone ośrodki wymiotny i kaszlowy. Na autonomiczny układ nerwowy alkaloidy janowca
działają podobnie do nikotyny. Początkowo pobudzają zwoje nerwowe, a w większych daw-
kach porażają je na skutek zahamowania przenoszenia bodźców w synapsach nerwowych.
Działania niepożądane. Ziele janowca wyróżnia się silnym działaniem i w dawkach wyż-
szych od leczniczych powoduje nudności i wymioty oraz kurcze toniczno-kloniczne, zbliżone
do strychninowych.
Zastosowanie. Wyciągi z ziela janowca stosuje się najczęściej jako lek moczopędny w
osłabieniu czynności nerek, zapaleniu pęcherza i dróg moczowych, obrzękach, a pomocniczo
w niektórych chorobach przemiany materii, gośćcu, skazie moczanowej, kamicy moczowej, a
także w niektórych chorobach skórnych, spowodowanych nagromadzeniem substancji tok-
sycznych w ustroju. Również jako środek ułatwiający wypróżnienie, gdyż wzmaga perystalty-
kę jelit. Wraz z innymi ziołami wykorzystywany jest jako środek podwyższający ciśnienie
krwi.
Czysty alkaloid cytyzyna występuje w zielu janowca w niewielkiej ilości. Znosi ona objawy
głodu nikotynowego i jest stosowana doustnie w postaci tabletek Tabex (Pharmachim, Bułg.)
w kuracji odwykowej palaczy tytoniu. Jednakże na skalę prze-

178
myślową cytyzynę otrzymuje się ze złotokapu zwyczajnego - Laburnum anagyroides Med.
(syn. Cytisus laburnum L.).
Przetwory. Odwar z ziela janowe a: 1 łyżkę rozdrobnionego ziela zalać 1 szklanką wody
letniej. Ogrzewać do wrzenia i gotować powoli pod przykryciem 5 min. Odstawić na 10 min i
przecedzić. Pić 2-3 razy dziennie 1-3 łyżki jako środek moczopędny i łagodnie rozwalniający.
Zioła w hipotonii: zmieszać po 20 g ziela janowca i ziela tasznika oraz po 30 g ziela krwaw-
nika i liści melisy. Zalać 2 łyżki ziół w termosie 11/2 szklanki wody wrzącej. Zamknąć i od-
stawić na 1 godz. Pić 2 razy dziennie po 1/2 szklanki małymi łykami rano i wieczorem w ni-
skim ciśnieniu krwi.

49. JARZĄB POSPOLITY (JARZĘBINA)


Sorbus aucuparia L.

Jarzębina jest niezbyt wysokim drzewem z rodziny Różowatych (Rosaceae), występującym


w Europie i w Azji na Syberii. W Polsce rośnie bardzo często w lasach i zaroślach na niżu i w
górach aż po strefę kosodrzewiny. Bywa też często wysadzana koło zabudowań, w parkach
oraz wzdłuż ulic jako roślina ozdobna.
Jarzębina osiąga wysokość do 15 m. Korę ma jasną, gładką. Pączki zimowe kosmato owło-
sione. Liście nieparzystopierzaste, za młodu miękko owłosione, listki podłużnielancetowate, z
nierówną podstawą, krótkoogonkowe, ostro na brzegach piłkowane. Kwiaty promieniste, białe,
zebrane w szczytowo stojących podbaldachach. Owoc jest prawie kulisty, barwy szkarłatnej,
cierpki, niejadalny w stanie świeżym.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w maju rozkwitające kwiatostany i suszy w
miejscach zacienionych i przewiewnych, a następnie ociera je na sitach i odrzuca szypułki. Su-
rowcem jest kwiat jarzębiny - Flos Sorbi, obecnie bardzo już rzadko używany.
Jesienią, po przymrozkach, zbiera się owocostany, kiedy smak owoców staje się łagodniej-
szy i mniej gorzki. Suszy się je w suszarniach ogrzewanych, rozłożone cienką warstwą, w
temp. około 30°C, a następnie dosusza w temp. około 60°. Otrzymuje się owoc jarzębiny -
Fructus Sorbi. Kwiaty i owoce należy przechowywać w szczelnym opakowaniu w miejscach
suchych i chronić od światła i owadów.
Podstawowe związki czynne. Owoce jarzębiny zawierają kwasy organiczne, jak jabłkowy,
winowy, sorbowy oraz parasorbowy, ponadto garbniki, kwasy wielofenolowe, cyjaninę, barw-
niki karotenoidowe, np. β-karoten, witaminę C (do 0,2%), sacharozę, glukozę, alkohol D-
sorbitol (do 10%) i produkt jego utleniania L-sorbozę, a także nieznany bliżej związek gorzki.
Skład chemiczny kwiatów jarzębiny jest dotychczas słabo poznany.
Działanie. Owoce jarzębiny nieznacznie zwiększają wydalanie moczu, działają też przeciw-
zapalnie zarówno w obrębie dróg moczowych, jak i błon śluzowych przewodu pokarmowego.
Mają też własności łagodnie ściągające i słabo przeciwbiegunkowe, a nadto przeciwmiażdży-
cowe. Owoce jarzębiny nie działają zbyt silnie, zwykle więc łączy się je z innymi surowcami
moczopędnymi lub przeciwzapalnymi.
Kwas parasorbowy był przez długie lata uważany za toksyczny, a nawet za rakotwórczy.
Amerykanie, na podstawie dokładnych badań (Food Cosmet. Toxicol. 1975, nr. 5, 387) stwier-
dzili brak jakiejkolwiek toksyczności, z wywoływaniem raka włącznie. Dlatego uznali, że
obecność tego kwasu w żywności w ilościach naturalnych jest dopuszczalna.

179
W innych badaniach wykazano, że kwas parasorbowy, warunkujący działanie przeczyszcza-
jące świeżych owoców jarzębiny, łatwo rozkłada się podczas ogrzewania i gotowania. Dlatego
napar z owoców (przy ogrzewaniu do wrzenia) lub konfitury czy dżem nie zawierają już kwasu
parasorbowego i wobec tego działają zapierające ze względu na obecność garbników.
Działania niepożądane. Świeże owoce jarzębiny mogą wywołać wymioty i biegunkę.
Zastosowanie. Przetwory z owoców jarzębiny zawierające garbniki stosuje się w mało nasi-
lonych biegunkach oraz nieżytach przewodu pokarmowego. Działają również osłaniające na
wątrobę i, jako środek odtruwający, są lepsze od cysteiny.
Przetwory z jarzębiny stosuje się ze względu na ich działanie przeciwzapalne w zaburze-
niach obwodowego krążenia krwi, zwłaszcza w żylakach odbytu i stanach zapalnych w obrębie
dróg moczowych. Również w osłabieniu czynności nerek i pomocniczo w kamicy moczowej, a
także w łagodnych stanach miażdżycy.
Owoce jarzębiny wchodzą w skład mieszanki ziołowej Rektosan (Herbapol), używanej w
leczeniu żylaków odbytu (hemoroidów), oraz mieszanki Sklerosan (Herbapol), stosowanej w
początkowych stanach miażdżycy i zaburzeniach krążenia obwodowego.
Przetwory. Odwar jarzębinowy: 1 łyżkę rozdrobnionych owoców jarzębiny zalać 11/2
szklanki wody letniej. Ogrzewać do wrzenia i gotować powoli pod przykryciem 5 min. Odsta-
wić na 15 min i przecedzić. Pić 2-3 razy dziennie 1/3-1/2 szklanki jako lek przeciwbiegunkowy
i moczopędny.
W biegunce można również stosować konfitury lub dżem jarzębinowy, sporządzany tak sa-
mo jak z czarnej porzeczki. Im krócej będą ogrzewane, tym więcej zachowają witamin. Dawki:
po 1 łyżeczce lub 1 łyżce 2-3 razy dziennie. Mają one również korzystne działanie w gośćcu
stawowym, jeśli kuracja nimi trwa kilka miesięcy.
Macerat jarzębinowy: 1 łyżkę rozgniecionych owoców zalać 2/3 szklanki wody zimnej i pod
przykryciem pozostawić na noc. Rano przecedzić i pić porcjami w ciągu dnia w utrudnionym
wypróżnianiu i niezbyt uporczywym zaparciu.
Zioła przeciw zaparcie m: zmieszać 60 g rozdrobnionej kory kruszyny i po 20 g rozgniecio-
nych owoców jarzębiny oraz liści babki. Zalać 1 łyżkę ziół 2/3 szklanki wody ciepłej i pozo-
stawić na 2-3 godz. Przecedzić i wypić przed snem w zaparciu.
Sklerosan (Herbapol): zalać 2 łyżki ziół 21/2 szklanki wody ciepłej. Gotować łagodnie 3-5
min pod przykryciem. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 1/2-2/3 szklanki 2-4 razy dziennie
po jedzeniu w początkowych stanach miażdżycy, zwłaszcza u osób starszych. Również po-
mocniczo w mało zaawansowanym nadciśnieniu tętniczym i zaburzeniach ciśnienia obwodo-
wego na tle miażdżycowym.

50. JASNOTA BIAŁA


Lamium album L.

Jest to bylina z rodziny Wargowych (Labiatae), rozpowszechniona w strefie umiarkowanej


półkuli pomocnej. W Polsce bardzo pospolita na niżu i w niższych położeniach górskich. Ro-
śnie na przychaciach, rumowiskach, przydrożach i w zaroślach.
Jasnota ma łodygi wzniesione lub podnoszące się, do 60 cm wysokie, z rzadka owło-

180
sione bądź prawie nagie, na przekroju poprzecznym czworokątne. Liście długoogonkowe,
owłosione, jajowate, długo zaostrzone, w nasadzie sercowate lub ucięte, grubo piłkowane, osa-
dzone na łodydze naprzeciwległe. Kwiaty dość duże, grzbieciste, dwu wargo we, o koronie
białej, do 2,5 cm długiej. Górna warga długo i gęsto owłosiona. Pylniki czarniawe. Kwitnie od
maja do jesieni. Jasnota rozrasta się w kępy, dzięki licznie wytwarzanym rozłogom.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się od maja do jesieni rozkwitające korony kwiato-
we. Jeśli jest ciepło i sucho, suszy się je w cieniu i przewiewie, rozkładając cienką warstwą.
Przy złej pogodzie lepiej korzystać z suszarni ogrzewanej o temp. do 35°. Kwiaty suszone zbyt
długo, łatwo ciemnieją. Surowcem jest kwiat jasnoty białej - Flos Lamii albi.
Podstawowe związki czynne. Kwiaty zawierają około 1% flawonoidów, jak kwercymetry-
na oraz glikozydy kwercetyny i kemferolu, niewielkie ilości śluzu, garbników katechinowych i
saponin oraz nieco olejku eterycznego (do 0,05%). Ponadto występują związki zasadowe, jak
cholina, tyramina i ślady histaminy, związki irydoidowe, jak lamiolid, kwasy wielofenolowe i
sole mineralne.
Działanie. Kwiaty jasnoty białej mają szczególne powinowactwo z błonami śluzowymi róż-
nych narządów. Działają przeciwzapalnie i regenerujące na uszkodzony nabłonek, uszczelnia-
jące na ściany włośniczek, hamująco na mikrokrwawienie z drobnych naczyń oraz przeciwwy-
siękowo. Dlatego mogą być stosowane albo same, albo korzystniej - w połączeniu z surowcami
zawierającymi: krzemionkę (ziele skrzypu, ziele poziewnika, ziele miodunki, ziele rdestu pta-
siego) lub związki hamujące krwawienia (ziele tasznika, ziele rdestu ostrogorzkiego, ziele
przymiotna kanadyjskiego), lub też związki regenerujące błony śluzowe (kwiat nagietka, kwiat
rumianku, ziele krwawnika, ziele przywrotnika, ziele bukwicy, ziele świetlika, liść babki, ko-
rzeń łopianu i korzeń żywokostu).
Działania niepożądane. W dawkach leczniczych objawów niepożądanych nie obserwowa-
no.
Zastosowanie. Działanie przetworów z jasnoty obejmuje oskrzela, przewód pokarmowy,
odbyt i odbytnicę, zewnętrzne narządy rodne, drogi moczowe, prostatę oraz skórę. Dlatego sto-
suje się je w nieżytach tych narządów, zwłaszcza przewlekłych i nie poddających się innym
sposobom leczenia, wówczas gdy występują nawet stany ropne (np. płuc, szyjki macicy) lub w
krwawieniach (np. z płuc, narządów rodnych), w nieregularnym, obfitym, przedłużonym i bo-
lesnym miesiączkowaniu i upławach białych. Podaje się je również w nieżytach gardła, krtani i
oskrzeli, poczynając od błahej chrypki, a kończąc na zapaleniu oskrzeli z dużą, obfitą wydzie-
liną, męczącym kaszlem i bólem. Również zaleca się je w postaci wlewów doodbytniczych w
schorzeniach odbytnicy i odbytu oraz do irygacji kobietom, a także w formie okładów i przy-
moczek na uszkodzoną skórę i trudno gojące się rany.
W lecznictwie ludowym stosowano doustnie odwar z kwiatów jasnoty w biegunkach nie-
mowląt i małych dzieci.
Przetwory. Odwar z kwiatów jasnoty: 2 łyżki kwiatów zalać 11/2 szklanki wody letniej.
Ogrzewać do wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem 3 min. Odstawić na 15 min i prze-
cedzić. Pić 1/2-2/3 szklanki w stanach zapalnych kobiecych narządów rodnych, nawet z upła-
wami i krwawieniami, a także w nieżytach przewodu pokarmowego, dróg oddechowych oraz
wysypkach skórnych. Odwar można też stosować zewnętrznie do płukań jamy ustnej i gardła
oraz do irygacji i wlewań doodbytniczych.

181
Zioła metaboliczne: zmieszać równe ilości kwiatów jasnoty, liści pokrzywy, ziela fiołka
trójbarwnego i ziela skrzypu. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody letniej i ogrzewać do wrze-
nia. Gotować powoli pod przykryciem 3 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 1/2-2/3
szklanki 2-3 razy dziennie po jedzeniu w złej przemianie materii i wysypkach skórnych.
Zioła do okładów: zmieszać po 50 g ziela hyzopu i ziela krwawnika oraz po 25 g kwiatów
jasnoty białej i liści babki. Zalać 1 łyżkę mieszanki 11/3 szklanki wody ciepłej. Ogrzewać do
wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem 5 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Stoso-
wać do płukania jamy ustnej i gardła oraz do okładów i przemywań miejsc stłuczonych i
obrzęków.
Zioła w upławach: zmieszać po 30 g kwiatów jasnoty i ziela rdestu ptasiego, 20 g ziela
skrzypu, 10 g liści pokrzywy, 5 g kory dębu i 5 g kłączy pięciornika. Zalać 2 łyżki ziół w ter-
mosie 11/2 szklanki wody wrzącej, zamknąć i pozostawić na 1 godz. Pić porcjami, po uprzed-
nim przecedzeniu, w ciągu dnia między posiłkami w stanach zapalnych pochwy i szyjki maci-
cy z upławami.

51. JEMIOŁA POSPOLITA


Viscum album L.

Jemioła jest wiecznie zielonym, półpasożytniczym krzewem z rodziny Gązewnikowatych


(Loranthaceae), rosnącym na gałęziach różnych drzew na terenie Europy i Azji w strefie kli-
matu umiarkowanego. W Polsce występuje na terenie całego kraju, najczęściej na topolach, li-
pach, brzozach i sosnach, nie wszędzie jednak w dużej ilości.
Jemioła ma charakterystyczne, równomiernie widlasto rozgałęzione łodygi barwy zielonej
lub oliwkowozielonej oraz grube, skórzaste, bezogonkowe, całobrzegie liście kształtu lanceto-
watego lub eliptycznego, osadzone naprzeciwległe. Kwiaty rozdzielnopłciowe, niepozorne,
rozwijają się już w lutym lub marcu. Owoc biały, kulisty, bardzo lepki, podobny do jagody,
wielkości ziarna grochu, zawiera 1 do 3 nasion.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się od grudnia do marca szczyty pędów jemioły o
niezdrewniałej łodydze i suszy w suszarniach w temp. do 25°C. Otrzymuje się ziele jemioły -
Herba Visci.
Podstawowe związki czynne. Ziele zawiera flawonoidy, jak m.in. pochodne kwercytryny,
aminy, jak cholina, acetylocholina i histamina, fenolokwasy, jak kwas kawowy, trójterpeny,
jak β-amyryna i kwas oleanolowy, glikoproteidy typu lektyny o własnościach cytostatycznych
i kancerostatycznych, wiskotoksynę (0,05-0,1%), alkohole cukrowe, jak inozyt oraz inne
związki, jak kwas γ-aminomasłowy. Zawartość poszczególnych składników jest bardzo zmien-
na, a wyniki badań różnych autorów są dość rozbieżne.
Działanie. Zarówno wodne, jak i alkoholowe wyciągi z ziela jemioły po podaniu doustnym
obniżają ciśnienie krwi. Pod wpływem składników ziela, hamujących czynność serca, następu-
je osłabienie napięcia ścian naczyń krwionośnych i w wyniku tego obniżenie ciśnienia tętni-
czego krwi. Nie ustalono jeszcze, czy to działanie należy przypisywać związkom chemicznym
rozpuszczalnym w wodzie i alkoholu, to jest flawonoidom i aminom, czy też nieznanemu do-
tychczas składnikowi ziela jemioły, ponieważ znajdujące się w surowcu glikoproteidy oraz wi-
skotoksyna nie rozpuszczają się w wodzie i brak ich w naparze lub odwarze. Nie ulegają też
resorpcji w przewo-

182
Jemioła pospolita (wg T. Hajka, 1562)

dzie pokarmowym. Wywierają natomiast silne działanie cytotoksyczne i nekrotyczne tylko po


bezpośrednim wstrzyknięciu do guza nowotworowego.
Obserwuje się także działanie moczopędne ziela jemioły. Więżę się ono z efektem hipoto-
nicznym oraz obserwowanym niekiedy obniżeniem poziomu kwasu moczowego we krwi
(działanie przeciwartretyczne). Ziele jemioły wykazuje synergizm ze związkami czynnymi, np.
kwiatów głogu i ziela konwalii.
Działania niepożądane. Jemioła jest rośliną o stosunkowo silnym działaniu. Przedawko-
wana może wywołać wymioty, kolki, a nawet majaczenia i drgawki. Przetwory z jemioły nale-
ży stosować w konsultacji z lekarzem.

183
Zastosowanie. Wyciągi z ziela jemioły zaleca się od dawna doustnie jako lek pomocniczy
osobom z nadciśnieniem I lub II stopnia, lub też wahaniami ciśnienia pod wpływem bodźców
emocjonalnych, przyśpieszonym rytmie serca, a także w okresie przekwitania. Niekiedy zaleca
się w nadmiernych krwawieniach miesięcznych, nieznacznych krwawieniach płucnych, rów-
nież często powtarzających się krwawieniach z nosa. Ziele jemioły jest składnikiem mieszanki
przeciwmiażdżycowej Sklerosan (Herbapol) oraz nasercowej Cardiosan (Herbapol), a wyciąg
alkoholowy wchodzi w skład kropli nasercowych Neocardina (Herbapol).
Przetwory. Macerat w nadciśnieniu: 1/2-1 łyżkę rozdrobnionego ziela jemioły zalać 1-11/2
szklanki wody ciepłej i macerować 15 min. Przecedzić. Pić 2-3 razy dziennie 1/4-1/3 szklanki
między posiłkami w nadciśnieniu.
Wino z jemioł ą: 40 g świeżych liści lub rozdrobnionego ziela jemioły zalać 1 l białego,
słodkiego wina i pozostawić na 10 dni, mieszając co pewien czas. Przecedzić. Pić 2 razy
dziennie 1/4 szklanki przed jedzeniem w nadciśnieniu. Kurację stosować przez 2 tygodnie.
Wyciąg alkoholowy ze świeżego ziela jemioły, Intractum Visci (Herbapol): przyjmować po
20-40 kropli w kieliszku wody 2-3 razy dziennie między posiłkami. Działa silniej od maceratu
w nadciśnieniu i miażdżycy.
Iscador (Weleda, RFN), ampułki z wodnym wyciągiem z ziela jemioły zebranego z jabłoni,
sosen i dębów do stosowania w nieoperacyjnych postaciach nowotworów.
Plenosol (Madaus, RFN), ampułki zawierające wodny wyciąg z ziela jemioły do stosowania
jako środek przestrajający w zesztywnieniu kręgosłupa, zwyrodnieniu stawów oraz jako po-
mocniczy środek przeciwnowotworowy.

52. JEŻYNA FAŁDOWANA


Rubus plicatus W. et N.

Jest to kolczasty krzew z rodziny Różowatych (Rosaceae), występujący w Europie, Azji


oraz Ameryce Pomocnej. W Polsce spotyka się ją na całym niżu i w niższych partiach gór-
skich, w lasach, zaroślach, na miedzach i przydrożach. Na terenie naszego kraju rośnie blisko
50 gatunków jeżyn, z których wiele może być wykorzystanych w lecznictwie.
Jeżyna fałdowana ma pędy do 1,5 m wysokie, jesienią dość silnie łukowato wygięte. Kolce
średnio duże, nagle zaostrzone, nieco zakrzywione. Liście nieparzystopierzastozłożone. Listki
(zwykle 5) spodem miękko owłosione, ostro nierówno- pił-kowane, zwykle za młodu wzdłuż
nerwów sfałdowane. Listek szczytowy najczęściej sercowaty. Kwiaty promieniste o płatkach
białych lub jasnoróżowych. Owoce czarne, jadalne, bardzo smaczne.
Surowiec. Na potrzeby zielarskie zbiera się wiosną i na początku lata wyrośnięte liście i su-
szy w cieniu i przewiewie. Surowcem leczniczym jest liść jeżyny - Folium Rubi fruticosi. Jest
to termin tradycyjny, utrzymujący się od wielu dziesiątków lat w lecznictwie. Rubus fruticosus
L. jest bowiem zarzuconą już dawno nazwą botaniczną gatunku zbiorowego, obejmującego je-
żynę fałdowaną.
Owoce jeżyny są masowo zbierane do celów spożywczych, a czasem bywają suszone po ze-
rwaniu w stanie dojrzałym, gdy są jeszcze jędrne i nie przejrzałe. Po wysuszeniu w suszarniach
ogrzewanych, początkowo w temp. około 30°, a później do 40°C otrzymuje się owoc jeżyny -
Fructus Rubi fruticosi. Oba surowce należy prze-

184
chowywać w opakowaniu w miejscach suchych i ciemnych, a owoce chronić od owadów.
Podstawowe związki czynne. Liście jeżyny zawierają garbniki, flawonoidy, kwasy orga-
niczne, inozyt, witaminę C i sole mineralne. W owocach występują cukry, kwasy organiczne,
barwniki antocyjanowe, witamina C, pektyny i sole mineralne.
Działanie. Liście jeżyny wykazują działanie przeciwbiegunkowe, przeciwzapalne i prze-
ciwbakteryjne na przewód pokarmowy, również u małych dzieci. Zwiększają poza tym nie-
znacznie ilość wydalanego moczu i działają lekko napotnie. Łagodnie regulują przemianę ma-
terii i ułatwiają usuwanie z moczeni toksycznych metabolitów. Sok ze świeżych owoców jeży-
ny, podobnie jak z malin, jest masowo wykorzystywany jako środek dietetyczny. Działa lekko
przeciwgorączkowo i napotnie.
Działania niepożądane. Przetwory z jeżyn, stosowane w zalecanych niżej dawkach, nie
wywołują odczynów szkodliwych.
Zastosowanie. Odwary z liści jeżyny zaleca się przede wszystkim w podostrych i przewle-
kłych schorzeniach żołądka i jelit różnego pochodzenia, objawiających się stanem zapalnym
błon śluzowych przewodu pokarmowego, nadmiernym rozwojem flory bakteryjnej, skłonno-
ścią do biegunek, bólami brzucha i wzdęciami.
Są niekiedy stosowane jako lek łagodnie moczopędny, napotny, regulujący przemianę mate-
rii i ogólnie odtruwający w chorobie reumatycznej, chorobach z przeziębienia, a nawet pomoc-
niczo w grypie. Służą także za namiastkę herbaty.
Zewnętrznie odwary z liści jeżyny stosuje się do przemywań oraz do płukań jamy ustnej i
gardła. Również do kąpieli w świądzie skóry, wyprysku i trądziku.
Przetwory. Odwar z liści jeżyny: 11/2 łyżki liści jeżyny zalać 2 szklankami wody letniej.
Ogrzewać do wrzenia i gotować powoli pod przykryciem 3 min. Odstawić na 15 min i przece-
dzić. Pić 2-3 razy dziennie po 1/3-1/2 szklanki między posiłkami w dolegliwościach przewodu
pokarmowego (zgaga, ból brzucha, biegunka przewlekła - także u dzieci i młodzieży). Ze-
wnętrznie zaleca się do płukania i okładów.
Napój z owoców jeżyny: wlać 2 łyżki soku z owoców jeżyny do 1 szklanki przegotowanej,
ciepłej wody. Podawać do picia w chorobach gorączkowych w zastępstwie soku malinowego.
Zioła hamujące biegunkę: zmieszać 40 g liści jeżyny i po 20 g owoców borówki czernicy i
kłączy pięciornika. Zalać 1-2 łyżki ziół 1-11/2 szklanki wody. Ogrzewać do wrzenia i gotować
powoli pod przykryciem 3-5 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 1-3 razy dziennie po
1/2-1 szklance zależnie od stopnia nasilenia biegunki i wieku chorego. Zalecane dla dorosłych i
dzieci.
Zioła wzmacniające: zmieszać po 30 g liści jeżyny i ziela krwawnika oraz po 20 g kwiatów
lipy i ziela pięciornika gęsiego. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody ciepłej. Ogrzewać powoli
pod przykryciem do wrzenia i gotować 3-4 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Można
osłodzić miodem i podawać dzieciom po 2 łyżki 2-3 razy dziennie, małym dzieciom - połowę
dawki. Działa jako środek wspomagający w odrze, zwiększający odporność organizmu.
Zioła jako namiastka herbaty: zmieszać 20 g liści jeżyny i po 10 g liści maliny, liści po-
krzywy i wysuszonej skórki z jabłka oraz 5 g liści poziomki. Zaparzać tak jak chińską herbatę.
Działa korzystnie na przewód pokarmowy, przeciwdziała wzdęciom, zgadze i odbijaniu.

185
53. KALINA KORALOWA
Viburnum opulus L.

Jest to krzew z rodziny Przewiertniowatych (Caprifoliaceae), występujący w Europie, na


Syberii oraz w Ameryce Północnej. W Polsce spotyka się ją w lasach i zaroślach nad brzegami
wód na całym niżu, a w strefie górskiej - tylko w niższych partiach. Jest również często sadzo-
na w parkach i ogrodach jako roślina ozdobna o ładnych koralowoczerwonych owocach. W
Polsce jest pod częściową ochroną.
Kalina ma pędy do 4 m wysokie o gałązkach nagich. Liście z drobnymi przylistkami, bez
zmarszczek, spodem nieco omszone, o klapach jajowatych, ostrych, zatokowoząbkowanych.
Gałązki kwiatostanów nagie lub krótko ogruczolone. Kwiaty o koronach białych, brzeżne pła-
skie średnicy 15-25 mm, środkowe krótko-dzwonkowate długości 4-5 mm. Owoce owalne,
szkarłatnoczerwone.
Surowiec. Do celów zielarskich zbiera się wczesną wiosną korę z gałązek młodych 2-, 3-
letnich, gładkich oraz zdrowych i suszy w warunkach naturalnych w cieniu i przewiewie, a
niekiedy w suszarniach ogrzewanych, w temp. poniżej 40°C. Surowcem leczniczym jest kora
kaliny koralowej - Cortex Viburni opuli. Można też zbierać korę jesienią po opadnięciu liści,
ale zdejmuje się wtedy trudniej niż wiosną.
Niekiedy zbiera się również owoce, które dojrzewają we wrześniu. Po oderwaniu szypułek
suszy się je w suszarni ogrzewanej w temp. do 40°C. Surowcem jest owoc kaliny koralowej -
Fructus Viburni opuli.
Dawniej zbierano również kwiatostany tej rośliny i po wysuszeniu w warunkach natural-
nych ocierano na sitach, odrzucając szypułki. Otrzymywano kwiaty kaliny koralowej - Flos
Viburni opuli.
Podstawowe związki czynne. Kora zawiera 2-3% garbników katechinowych, bliżej niezna-
ną substancję o działaniu rozkurczowym, katechinę, trójterpeny (np. β-amyrynę), kwas oleano-
lowy i ursolowy, fitosterole (np. β-sytosterol), związek kumarynowy skopoletynę, olejek ete-
ryczny do 0,3% oraz sole mineralne. Pewne zainteresowanie budzi p-ksylilenodwucyjanid o
słabym działaniu cytotoksycznym.
Działanie. Przetwory z kaliny wykazują działanie rozkurczowe, zwłaszcza na mięsień ma-
cicy. Obserwuje się zwolnienie napięcia mięśniowego i osłabienie lub całkowite zniesienie
uczucia bólu. Wyciągi z kaliny hamują również niezbyt nasilone krwawienia z narządów rod-
nych i zmniejszają grożące niebezpieczeństwo poronienia. Działają też korzystnie w żylakach
odbytu. Ponadto nieznacznie obniżają tętnicze ciśnienie krwi. Wyciągi alkoholowe i wodne z
kory kaliny koralowej wykazują ponadto słabe działanie cytotoksyczne. Owoce kaliny koralo-
wej działają podobnie jak kora.
Działania niepożądane. Nie należy przekraczać zalecanych dawek, gdyż może to spowo-
dować nudności i inne objawy toksyczne.
Zastosowanie. Przetwory z kory kaliny koralowej stosuje się głównie w stanach skurczo-
wych macicy oraz w bolesnym miesiączkowaniu, w predyspozycji do przedwczesnych poro-
dów lub poronień, a także w dodatkowych krwawieniach okresu przekwitania.
Zaleca się je również, w połączeniu z innymi surowcami zielarskimi, w leczeniu przewle-
kłych i uporczywie utrzymujących się stanów zapalnych oraz żylaków odbytu. Wyciąg gęsty z
kory kaliny koralowej wchodzi w skład czopków Hemorol (Herbapol), stosowanych w żyla-
kach odbytu.
Przetwory. Odwar z kory kaliny: 1 łyżkę stołową rozdrobnionej kory zalać

186
1 szklanką wody gorącej. Ogrzewać do wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem 5 min.
Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 1-3 łyżki stołowe 3-4 razy dziennie po jedzeniu w zabu-
rzeniach miesiączkowania.
Hemorol (Herbapol), czopki: doodbytniczo 1 czopek na noc w żylakach odbytu, krwawie-
niach odbytniczych oraz przewlekłych stanach zapalnych odbytu z dolegliwościami bólowymi.
W przypadkach ciężkich 2-3 czopki w ciągu dnia.

54. KARCZOCH ZWYCZAJNY


Cynara scolymus L.

Jest to roślina wieloletnia z rodziny Złożonych (Compositae), pochodząca z obszaru śród-


ziemnomorskiego, stanowiąca uprawną odmianę rosnącego tam karczocha dzikiego, zwanego
też kardem - Cynara cardunculus L. Karczoch zwyczajny jest uprawiany w wielu krajach eu-
ropejskich i północnoafrykańskich, także w ZSRR na Krymie, na Cejlonie, Jawie, w Indiach,
Brazylii i USA. W Polsce możliwa jest uprawa karczocha jako rośliny jednorocznej (z impor-
towanych nasion), wydającej jedynie rozetę przyziemnych liści, które w stanie świeżym lub
wysuszone służą do sporządzania wyciągów używanych w lecznictwie.
Karczoch ma łodygę grubą, wysokości do 2 m, obficie szaro lub biało owłosioną. Liście od-
ziomkowe duże, zebrane w różyczkę, dolne w zarysie szerokolancetowate, około 1 m długie i
50 cm szerokie, podwójniepierzastosieczne. Liście łodygowe są stopniowo mniejsze, a umiesz-
czone najwyżej są równowąskie i mają zaledwie 5-6 cm długości. Kwiatostan stanowi duży,
głowiasty koszyczek średnicy do 10 cm, o zmięśniałych i niemal bezkolczastych okrywach.
Również zmięśniałe jest dno koszyczka. Kwiaty liczne, niebieskawopurpurowe. Kwitnie od
czerwca do października.
Surowiec. Dla potrzeb lecznictwa zbiera się liście karczocha zwyczajnego, zarówno od-
ziomkowe jak i łodygowe - Folium Cynarae scolymi lub liście z łodygami - Herba Cynarae
scolymi i w stanie świeżym przerabia na wyciągi płynne lub suche, przeznaczone do produkcji
specyfików farmaceutycznych. Surowiec ma intensywnie gorzki smak.
Dla celów kulinarnych zbiera się przed kwitnieniem zmięśniałe koszyczki kwiatowe, po-
zbawione goryczy, które po oczyszczeniu i usunięciu łuskowatych części gotuje się i spożywa,
zazwyczaj z sosem. Jest to delikatna, smaczna jarzyna, o dużej wartości dietetycznej, popular-
na w krajach śródziemnomorskich.
Podstawowe związki czynne. W liściach i zielu karczochów głównym związkiem czynnym
jest pochodna dwuhydroksyfenolowa, zwana cynaryną, wchodząca w skład kompleksu po-
krewnych substancji. W świeżych liściach jest do 0,02% cynaryny, w łodygach mniej. Ponadto
występują liczne kwasy polifenolowe (np. kawowy) i kwasy organiczne (np. glikolowy), trój-
terpeny, flawonoidy i sole mineralne.
W jadalnych koszyczkach kwiatowych stwierdzono obecność znacznych ilości wielocu-
krów, m.in. pektyn i śluzu, kwasów organicznych, np. jabłkowego i glutaminowego, witaminy
C i grupy witamin B, fitosteroli, glikozydu flawonowego cynarozydu, karotenoidów, enzymów
i wielu mikroelementów.
Działanie. Wyciągi z liści i ziela karczochów działają żółciopędnie i żółciotwórczo, moczo-
pędnie, przeciwmiażdżycowo, przeczyszczające, ochronnie na wątrobę i rozkurczowo. Stwier-
dzono, że po podaniu doustnym wyciągów z liści i ziela następuje szybkie i znaczne pobudze-
nie wytwarzania żółci przez wątrobę oraz

187
łatwiejszy jej przepływ w drogach żółciowych. Towarzyszy temu wpływ ogólnie odtruwający
na organizm i na jego funkcje metaboliczne. Następuje bowiem szybkie usuwanie szkodliwych
produktów przemiany materii przez zwiększenie wydalania moczu, łatwiejsze utlenianie
związków cukrowych i tym samym - ochrona przed możliwością objawów cukrzycowych.
Wyciągi z karczochów zmniejszają poziom związków tłuszczowych i cholesterolu we krwi i
zapobiegają miażdżycy tętnic. Wymienić też trzeba działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie
jelit, dróg moczowych i żółciowych, jak też nieznaczne własności przeczyszczające.
Działania niepożądane. Przetwory z karczocha stosowane w zalecanych dawkach, nawet
przez dłuższy okres, nie wywołują objawów szkodliwych.
Zastosowanie. Roślina była od wieków stosowana do celów spożywczych, ale o jej właści-
wościach leczniczych dowiedziano się w XIV w., do lecznictwa zaś wprowadzono w XVIII w.,
a dopiero w 1926 r. przeprowadzono badania farmakologiczne i kliniczne. Preparaty z karczo-
cha są zalecane w schorzeniach związanych z wytwarzaniem i przepływem żółci w stanach za-
palnych pęcherzyka żółciowego i przewodów żółciowych, kamicy żółciowej, zastoju żółci
spowodowanym stanem skurczowym i atonicznym, w niewydolności wątroby, żółtaczce, dole-
gliwościach po usunięciu pęcherzyka żółciowego. Również w miażdżycy naczyń krwiono-
śnych, zaburzeniach przemiany tłuszczowej, pomocniczo w niewydolności nerek, cukrzycy i
białkomoczu.
Przetwory. Nalewka z liści karczocha: 100 g wysuszonych i rozdrobnionych liści lub ziela
karczocha zalać 200 ml alkoholu 40-procentowego i macerować 15 dni, często wstrząsając.
Następnie przecedzić i wycisnąć surowiec, płyny połączyć i przesączyć przez watę, przelać do
butelki i przechowywać w lodówce. Pić po 10-30 kropli w kieliszku wody kilka razy dziennie
na 1 godz. przed posiłkiem. Działa pobudzająco na apetyt, żółciopędnie i metabolicznie.
Wino z liści karczocha: 50 g rozdrobnionych świeżych liści karczocha macerować 8 dni w
litrze wytrawnego białego wina, często mieszając. Następnie przecedzić. Pić po małym kielisz-
ku 3-4 razy dziennie przed jedzeniem jako środek moczopędny, przeciwmiażdżycowy i żółcio-
pędny.
Cynarein (Herbapol), drażetki zawierające wyciąg z ziela karczochów i korzeni rzewienia z
dodatkiem chelidoniny. Dawki 1-3 drażetki 3 razy dziennie przed posiłkami w podanych wyżej
schorzeniach wątroby i przewodów żółciowych, połączonych z atonią jelit i zaparciem.
Cynarex (Herbapol), tabletki zawierające wyciąg z ziela karczochów, lek standaryzowany
na zawartość cynaryny. Dawki 1-2 tabletki 2-4 razy dziennie przed jedzeniem. Preparat ma
pełny zakres zastosowania rośliny.
Cynarzym (RFN), drażetki zawierające wyciągi z liści karczochów, liści boldo, liści aloesu i
ziela glistnika oraz pankreatynę i żółć. Dawki 1-2 drażetki 3 razy dziennie po jedzeniu jako
środek w zaburzeniach trawiennych spowodowanych niewydolnością wątroby i trzustki.

188
55. KASZTANOWIEC ZWYCZAJNY
Aesculus hippocastanum L.

Jest to drzewo z rodziny Kasztanowcowatych (Hippocastanaceae), pochodzące z Grecji, po-


łudniowej części Azji Mniejszej oraz Iranu. W Polsce kasztanowiec jest powszechnie znany
jako dekoracyjna roślina parkowa, wysadzana często wzdłuż dróg i alei.
Kasztanowiec jest dużym drzewem o gęstej, szerokiej koronie, siedmiopalczastych liściach i
białych, różowo nakrapianych, grzbiecistych kwiatach, zebranych w okazałe, wzniesione kwia-
tostany. Owoce - to kuliste, kolczaste torebki, zawierające zwykle 1 duże, okrągławe i nieco
spłaszczone, połyskujące nasienie barwy intensywnie brązowej, z dużą szarą plamą.
W uprawie spotyka się odmiany hodowlane o kwiatach od barwy białej poprzez żółtą i ró-
żową do czerwonej. Znaczenie w lecznictwie ma tylko odmiana biało kwitnąca.
Surowiec. Kasztanowiec dostarcza kilku surowców. Wiosną zdejmuje się korę z młodych,
gładkich oraz zdrowych gałązek i suszy w przewiewie. Surowcem jest kora kasztanowca - Cor-
tex Hippocastani. W czerwcu ścina się w pełni kwitnienia całe kwiatostany kasztanowca, a na-
stępnie obrywa pojedyncze kwiaty z szypułkami i suszy rozkładając cienką warstwą w miej-
scach zacienionych i przewiewnych. Otrzymuje się kwiat kasztanowca - Flos Hippocastani. W
końcu lipca zrywa się niedojrzałe owoce kasztanowca - Fructus Hippocastani immaturus, wy-
łącznie na zlecenie zakładów zielarskich i w stanie świeżym przerabia w przetwórniach na in-
trakt. Często zbiera się jesienią dojrzałe nasiona kasztanowca - Semen Hippocastani, które słu-
żą do wyrobu kleju dekstrynowego oraz saponin. Niekiedy bywają zbierane liście kasztanowca
- Folium Hippocastani.
Podstawowe związki czynne. W nasionach i owocach znaleziono mieszaninę saponin trój-
terpenowych w ilości 3-13%, zwaną escyną, która zawiera osiem połączeń glikozydowych pro-
toescygeniny baryngtogenolu C z kwasami angelikowym, tiglinowym i octowym, ponadto
około 0,15% flawonoidów, a wśród nich pochodne kwercetyny, następnie związki kumaryno-
we, garbniki i karotenoidy. Kora obfituje w hydroksykumarynę - eskulinę oraz fraksynę, za-
wiera też escynę, flawonoidy, garbniki i trójterpeny. W kwiatach znajduje się escyną, flawono-
idy, obejmujące 5 pochodnych kemferolu i izokwercetyny, związki kumarynowe, jak eskulina i
fraksyna, cukry, kwasy polifenolowe, jak kwas chlorogenowy, a ponadto garbniki. W liściach
są flawonoidy pochodne kemferolu i kwercetyny oraz escyną i związki kumarynowe.
Działanie. Zawarte w przetworach z kasztanowca flawonoidy, pochodne kumaryny oraz
escyną uszczelniają ściany naczyń włosowatych i doprowadzają ich przepuszczalność do stanu
normalnego. Zmniejszają nadmierną kruchość naczyń, przywracają im elastyczność i wzmac-
niają odporność. Poprawiają jednocześnie krążenie obwodowe, ukrwienie skóry oraz narządów
o umięśnieniu gładkim. Usprawniają także przepływ krwi w naczyniach żylnych i przeciwdzia-
łają zastojom żylnym. Wydaje się, że nieznacznie hamują krzepliwość krwi i przeciwdziałają
powstawaniu zakrzepów wewnątrznaczyniowych.
Wyciągi z kasztanowca, zawierające escynę, działają nie tylko zapobiegawczo, lecz także
wyraźnie przyśpieszają wchłanianie płynu surowiczego w miejscu obrzęku. Podane zewnętrz-
nie na skórę działają przeciwbakteryjnie, łagodnie ściągające i przeciwzapalnie.

189
Dzięki obecności garbników zespół ciał czynnych kasztanowca wywiera na przewód po-
karmowy działanie rozkurczowe, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne oraz łagodnie zapierają-
ce.
Przyjmuje się, że kora kasztanowca przewyższa nasiona i kwiaty w działaniu uszczelniają-
cym drobne naczynia krwionośne, a także przeciwzapalnym i przeciw-bakteryjnym na prze-
wód pokarmowy, ale znacznie ustępuje obu wymienionym surowcom w działaniu przeciwo-
brzękowym.
Działania niepożądane. Nie należy przekraczać zalecanych dawek, gdyż może to spowo-
dować nudności i wymioty.
Zastosowanie. Wykorzystując działanie przeciwobrzękowe i przeciwprzesiękowe wycią-
gów z nasion, kwiatów i liści kasztanowca podaje się je doustnie w obrzękach wywołanych
urazami mechanicznymi i zwichnięciami bądź w stanach zapalnych skóry i tkanki podskórnej,
obrzęku głośni, płuc, a nawet mózgu. Również w przypadku wysięków, krwiaków, nacieków
krwawych oraz odmrozin. Izolowaną escynę stosuje się dożylnie w iniekcjach (ale nie domię-
śniowo). Chociaż jest mieszaniną saponin, to nie hemolizuje czerwonych krwinek.
Dobre wyniki dają przetwory z kasztanowca stosowane doustnie w zakrzepach i zastojach
żylnych, zwłaszcza w zakrzepowym zapaleniu żył, owrzodzeniach żylakowych, żylakach od-
bytu oraz zapaleniu ścięgna.
Zewnętrznie podaje się przetwory z kasztanowca w postaci okładów w leczeniu oparzeń i
odmrożeń I stopnia, wyprzeń, ubytków naskórka oraz ograniczonym, ogniskowym zapaleniu
naczyń włosowatych skóry.
Kwiaty kasztanowca wchodzą w skład mieszanki ziołowej Rektosan (Herbapol), używanej
w leczeniu żylaków odbytu. Świeże, niedojrzałe owoce kasztanowca służą do wyrobu intraktu
- Intractum Hippocastani (Herbapol), stosowanego w zakrzepach i zastojach żylnych, nad-
miernej przepuszczalności naczyń oraz stanach zapalnych i nieżytowych żołądka i jelit. Wy-
ciąg gęsty z nasion kasztanowca jest jednym ze składników czopków Hemorol (Herbapol) i
drażetek Venescin (Herbapol), używanych w żylakach odbytu. Wchodzi ponadto do pasty Fi-
toven.
Z kory kasztanowca otrzymuje się eskulinę, wchodzącą w skład wspomnianych już prepara-
tów Hemorol i Venescin oraz drażetek Venacorn (Filofarm).
Przetwory z kasztanowca mają też szerokie zastosowanie w homeopatii.
Przetwory. Odwar z kwiatów kasztanowca: 1 łyżkę stołową suszonych kwiatów zalać 1-
11/2 szklanki wody letniej. Gotować na wolnym ogniu pod przykryciem 5 min. Odstawić na
10 min i przecedzić. Pić 1/4-1/2 szklanki 2-4 razy dziennie 30 min po jedzeniu w obrzękach
pourazowych, żylakach i miejscowym zapaleniu żył. Zewnętrznie zaleca się do okładów na
kontuzje.
Odwar z kory kasztanowca: 1 łyżkę rozdrobnionej kory zalać 11/2-2 szklankami wody let-
niej i pozostawić na 1-2 godz. Ogrzewać do wrzenia i gotować powoli pod przykryciem 5-10
min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 1/3-1/2 szklanki 2-3 razy dziennie przed jedzeniem
w nieżytach przewodu pokarmowego, mało nasilonej biegunce, owrzodzeniu jelita grubego i
obecności krwi w kale.
Intrakt z kasztanowca, Intractum Hippocastani (Herbapol), sporządzany ze świeżych, nie-
dojrzałych owoców. Dawki 20-40 kropli do 1/2 łyżeczki w 1/4 szklanki wody lub soku owo-
cowego 2-4 razy dziennie po jedzeniu. Stosować w tych samych schorzeniach, co odwar z
kwiatów kasztanowca.
Zioła przeciwobrzękowe: zmieszać 50 g kwiatów lub liści kasztanowca, 30 g ziela krwaw-
nika i 20 g ziela nostrzyka. Zalać 1 1/2 łyżki ziół 2 szklankami wody ciepłej i ogrzewać powoli
do wrzenia pod przykryciem lub postawić nad parą na

190
30 min. Przecedzić i wypić w 2 porcjach między posiłkami. Stosować w kontuzjach, obrzękach
urazowych, podskórnych i wynaczynieniach.
Okład przeciwobrzękowy: zmieszać 50 g rozdrobnionych kwiatów lub liści kasztanowca, 30
g ziela hyzopu i 20 g liści babki. Zarobić z wodą na papkę 3-6 łyżek ziół i 1 łyżkę płatków
owsianych, ogrzewać w naczyniu, przenieść na płótno, przyłożyć na chore miejsce i owinąć.
Zmieniać kilka razy dziennie. Stosować w kontuzjach, siniakach, obrzękach pourazowych, bó-
lach po zwichnięciach stawów rąk i nóg.
Venacorn (Filofarm), drażetki zawierające metanosulfonian dihydroergokrystyny, eskulinę i
rutynę. Dawki: 3 razy dziennie po 1 drażetce w początkowym okresie nadciśnienia tętniczego,
zaburzeniach krążenia mózgowego i w leczeniu migreny między napadami. Stosować tylko na
zlecenie lekarza.
Venescin (Herbapol), drażetki zawierające eskulinę, rutynę i wyciąg z kasztanowca suchy.
Dawki 1-2 drażetki przed jedzeniem 3 razy dziennie w żylakach odbytu i stanach zapalnych
odbytnicy.
Aescusan (NRD), ampułki, drażetki, kapsułki, czopki i maść, zawierające wyciąg z nasion
kasztanowca, standaryzowany na zawartość escyny. Stosuje się jako wzmacniający układ żyl-
ny, działający przeciw żylakom.
Essaven (Nattermann, RFN), kapsułki zawierające wyciąg z kasztanowca, glistnika i owo-
ców głogu. Poprawiają ukrwienie, uszczelniają ściany naczyń włosowatych, zmniejszają ich
przepuszczalność, łagodzą bóle i stany zapalne. Służą w leczeniu żylaków i obrzęków, wynika-
jących z zastoin żylnych.
Reparil (Madaus, RFN), ampułki, drażetki i żel, zawierające escynę, stosuje się w zapaleniu
żył, pourazowych i pooperacyjnych obrzękach, żylakach, pomocniczo w zapaleniu mózgu i
udarze mózgowym.
Kasztany dojrzałe. Obserwacje wskazują, że kasztany neutralizują szkodliwe promieniowa-
nie podziemnych cieków wodnych i są pomocne w przywróceniu snu oraz zmniejszeniu dole-
gliwości reumatycznych w ciągu nocy w miejscu spoczynku. W tym celu umieszcza się pod
łóżkiem 3 woreczki zawierające 15-20 kasztanów, które należy corocznie zmieniać.

56. KMINEK ZWYCZAJNY


Carum carvi L.

Jest to roślina dwuletnia z rodziny Baldaszkowatych (Umbelliferae), występująca w Europie


od Francji przez Niemcy poza wschodnie granice Polski aż po Ural i w Azji na Syberii po Hi-
malaje. W Polsce rośnie pospolicie na łąkach, miedzach, przydrożach i pastwiskach. Kminek
należy do najstarszych roślin znanych ludzkości, a jego owoce zostały znalezione w nawod-
nych budowlach neolitycznych w Niemczech, tzw. palofitach. Obecnie jest uprawiany w wielu
krajach, niekiedy na dużą skalę.
Kminek w pierwszym roku wegetacji tworzy przyziemną rozetę liści oraz wytwarza gruby
korzeń spichrzowy, natomiast w drugim roku wydaje łodygę do 80 cm wysoką, nagą, dętą,
kanciastą, dwudzielnie rozgałęzioną. Liście trzykrotnie pierzasto-sieczne, długoogonkowe o
odcinkach równowąskich, przy czym ogonki są pochwiasto rozszerzone. Kwiaty małe, zwykle
białe, tylko niekiedy różowe, mają płatki zaostrzone, na szczycie zagięte do środka, zebrane w
kwiatostan baldach złożony z 5-10 baldaszków osadzonych na nierównych szypułkach. Kwit-
nie w maju lub czerwcu. Owocem jest charakterystyczna wydłużona rozłupka podłużnie bruz-
dowana i rozpadająca się na dwie niełupki.

191
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się dojrzałe owocostany kminku, suszy w miejscach
przewiewnych i omłaca owoce. W uprawie plantacyjnej kosi się dojrzewające rośliny, suszy,
młóci i odwiewa owoce. Surowcem jest owoc kminku - Fructus Carvi. Owoce czasem są błęd-
nie nazywane nasionami. Z surowca przez destylację z parą wodną otrzymuje się olejek kmin-
kowy - Oleum Carvi, a z niego główny związek karwon.
Podstawowe związki czynne. Owoce zawierają olejek eteryczny w ilości do 8,2%, a w nim
jest do 75% karwonu, ponadto limonen oraz bardzo małe ilości innych składników. Poza tym
w owocach występuje do 22% oleju tłustego, do 25% związków białkowych oraz cukry, fla-
wonoidy, kwasy organiczne, związki kumarynowe, sole mineralne i inne.
Działanie. Owoce kminku obejmują swym działaniem przewód pokarmowy, drogi żółcio-
we, wątrobę, nerki i skórę. Mają właściwości rozkurczowe na mięśnie gładkie jelit, przewodów
żółciowych i zwieracza Oddiego, regulującego dopływ żółci i soku trzustkowego do dwunast-
nicy. Po podaniu doustnym wzmagają wydzielanie soku żołądkowego, poprawiają apetyt i tra-
wienie. Skojarzenie obu wymienionych działań powoduje, że kminek jest środkiem wiatropęd-
nym, ułatwiającym bezbolesne odejście gazów, co ma szczególne znaczenie dla małych dzieci
i młodzieży, a także dla osób w wieku podeszłym, cierpiących na atonię jelit. Istotne jest rów-
nież działanie żółciopędne i żółciotwórcze, które nie jest zbyt energiczne, lecz wyraźnie
uchwytne.
Ponadto kminek wykazuje nieznaczne i nie zawsze uwidoczniające się działanie moczopęd-
ne oraz bakteriobójcze, ponieważ aktywne związki zawarte w olejku eterycznym i flawonoidy
są trudno rozpuszczalne w wodnych naparach. Znacznie lepiej działa olejek kminkowy poda-
wany doustnie w odpowiedniej dawce, a najwyższą skuteczność osiąga, gdy jest stosowany na
skórę. Trzeba jeszcze wspomnieć o działaniu mlekopędnym powodowanym przez nieznany
składnik, występujący we wszystkich częściach rośliny, nawet w korzeniach, dobrze rozpusz-
czalny w wodzie. Niekiedy obserwowano też działanie wykrztuśne.
Działania niepożądane. Przetwory z kminku, stosowane w zalecanych dawkach leczni-
czych, nie wykazują działania toksycznego.
Zastosowanie. Owoce kminku są surowcem leczniczym i znaną powszechnie przyprawą
dietetyczną. Kminek jest też w pewnym zakresie rośliną przemysłową. Lecznicze własności są
wykorzystywane najczęściej w połączeniu z innymi ziołami w postaci mieszanek i wyciągów.
Małym dzieciom podaje się również przetwory z samego owocu kminku. Zakres zastosowania
kminku obejmuje wiele dolegliwości trawiennych, jak wzdęcia, odbijanie, bóle brzucha i lek-
kie zaparcia. Osobom starszym zaleca się najczęściej w zaburzeniach wydzielania i przepływu
żółci, atonii jelit oraz nerwicy wegetatywnej. Niekiedy wykorzystuje się kminek i pozostającą
po wy-młóceniu słomę kminkową do zwiększenia laktacji u karmiących matek oraz zwierząt
domowych.
Olejek kminkowy podaje się doustnie jedynie jako składnik niektórych specyfików, nato-
miast zewnętrznie stosuje się go w przypadkach powierzchniowych zakażeń bakteryjnych,
grzybiczych i pasożytniczych (świerzb). Skuteczniej jednak działa czysty karwon.
Owoce kminku wchodzą w skład różnych preparatów ziołowych, produkowanych przez
Herbapol, jak mieszanki ziołowe Normosan i Neonormosan, stosowane w zaparciach, Digesto-
san - podawany w stanach nieżytowych przewodu pokarmowego i mieszanka Rektosan zaleca-
na w żylakach odbytu. Wyciąg płynny z owoców kminku

192
jest składnikiem preparatu Rhelax w płynie, podawanego przede wszystkim w zaparciach i
niedostatecznym wydzielaniu żółci. Suchy wyciąg jest składnikiem proszku Gastrochol, zale-
canego w zaburzeniach związanych z wydzielaniem i przepływem żółci.
Znaczenie kminku jako przyprawy jest ogólnie znane, nieodłącznie związane z jego właści-
wościami leczniczymi. Wszystkie bardziej znane przyprawy są aromatyczne, gdyż zawierają
swoiste olejki eteryczne, jednocześnie są znanymi lekami. Istotny sens stosowania przypraw
ziołowych opiera się na wywieranym przez nie działaniu fizjologicznym na organizm.
Duże ilości kminku wykorzystuje się jako przyprawę do chleba i innego pieczywa, potraw
mięsnych, wędlin, warzyw, sałatek, zup, niektórych gatunków sera i likierów. Zmielony wcho-
dzi w skład mieszanek przyprawowych. Natomiast olejek kminkowy służy jako dodatek do
mydeł, płynów odkażających, kremów kosmetycznych, past do zębów i perfum.
Przetwory. Zioła wiatropędne z kminkiem: zmieszać równe ilości owoców kminku i owo-
ców anyżu lub kopru włoskiego oraz liści mięty pieprzowej, kwiatów rumianku i ziela tymian-
ku. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody wrzącej i ogrzewać pod przykryciem na parze przez 15
min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 1/2 szklanki 2 razy dziennie po posiłkach.
Wino kminkowe: 3 łyżki sporządzonych wyżej ziół zalać butelką białego wytrawnego wina
i macerować 2 tygodnie, często wstrząsając. Przecedzić i pić po małym kieliszku 2-3 razy
dziennie po jedzeniu. Zaleca się dorosłym w przypadku wzdęć i zaburzeń trawiennych.
Zioła trawienne z kminkiem: zmieszać 50 g owoców kminku i po 25 g owoców kopru wło-
skiego, ziela krwawnika, ziela drapacza lekarskiego i korzenia lukrecji. Zalać 11/2 łyżki ziół w
termosie 2 szklankami wody wrzącej. Przykryć i odstawić na 1 godz. Pić 1/2-2/3 szklanki na
30 min przed każdym posiłkiem.
Zioła z kminkiem w nerwicy wegetatywnej: zmieszać po 50 g owoców kminku, korzeni wa-
leriany i ziela dziurawca oraz po 25 g kwiatów krwawnika, liści bobrka trójlistkowego i liści
melisy. Zalać 2 łyżki ziół w termosie 21/2 szklanki wody wrzącej. Zakryć i odstawić na 1
godz. Pić 2/3 szklanki 3 razy dziennie między posiłkami.
Syrop kminkowy dla dzieci: zmiksować starannie 1 łyżkę stołową owoców kminku w
szklance gorącej wody, pozostawić pod przykryciem 20-30 min i przecedzić. Dodać do smaku
cukru lub miodu. Podawać po 1 łyżeczce kilkakrotnie w ciągu dnia po jedzeniu jako środek
wiatropędny.
Mazidło przeciw świerzbowcom: rozpuścić 10 g olejku kminkowego i 5 g olejku tymian-
kowego w 15 ml spirytusu 95-procentowego. Zmieszać ze 150 g oleju rycynowego (lub innego
oleju roślinnego). Stosować do smarowania skóry przeciw świerzbowcom u ludzi i zwierząt
domowych. Przechowywać w lodówce.
Nalewka kminkowa złożona (NRD), zawiera olejek kminkowy, olejek miętowy i nalewkę
walerianową. Dawki po 30 kropli 3 razy dziennie dla dorosłych jako środek wiatropędny i żo-
łądkowy.

193
57. KOCANKA PIASKOWA
Helichrysum arenarium Moench

Jest to roślina wieloletnia z rodziny Złożonych (Compositae), występująca powszechnie w


Europie Środkowej i w zachodniej części Syberii. W Polsce dość pospolita na niżu w suchych
lasach, zaroślach, przydrożach, ugorach i nieużytkach, zwłaszcza na glebie piaszczystej. Jest
jednak pod częściową ochroną.
Kocanka wytwarza kłącze, z którego wyrastają liczne pędy pojedyncze, wzniesione lub
wznoszące się, do 30 cm wysokie, czasem u góry rozgałęzione. Liście płaskie, dolne podłużnie
odwrotniejajowate, tępawe, górne równowąskolancetowate, ostre, całobrzegie. Kwiaty drobne,
zebrane w kuliste koszyczki cytrynowożółte, rzadziej pomarańczowe, bardzo rzadko czerwo-
nawe lub białawe, o koronie zwykle pomarańczowej, ustawione na szczytach pędów w balda-
chokształtną wiechę, utworzoną z 3 do 20 koszyczków. Kwitnie od lipca do października. Cała
roślina jest szaro wełniste owłosiona.
Botanicy stosują nazwę „kocanki piaskowe”.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w początkach kwitnienia, z naturalnych stano-
wisk, całe kwiatostany bez szypułek i suszy rozłożone cienką warstwą w cieniu i przewiewie.
Suszone zbyt wolno żyją nadal, wytwarzają nasiona i rozpadają się w postaci puchu, dając pro-
dukt niepełnowartościowy. Surowcem jest kwiatostan kocanki - Inflorescentia Helichrysi (syn.
kwiat kocanki - Flos Helichrysi lub Flos Stoechados citrini).
Podstawowe związki czynne. Kwiatostan kocanki zawiera do 4% flawonoidów, (m.in. izo-
salipurpurozyd - do 2%) o strukturze chalkonu, glikozydy pochodne naryngeniny, kemferolu i
apigeniny oraz żółte barwniki pochodne α-pironu, jak arenol i homoarenol. Drugą grupę
związków czynnych stanowią ftalidy, jak 5-, 7-dwuhyd-roksyftalid. Poza tym w kwiatach ko-
canki występuje do 0,05% olejku eterycznego, a w nim p-krezol, nadto fitosterole (np. gluku-
ronid β-sytosterolu), niewielkie ilości związków kumarynowych (np. skopoletyna), karoteno-
idy, trójterpeny (np. kwas ursolowy) i inne.
Działanie. Wyciągi z kocanki zmniejszają napięcie mięśni gładkich jelit, pęcherzyka żół-
ciowego i dróg żółciowych. Przywracają im prawidłową ruchowość i ułatwiają przepływ żółci.
Zwiększają jednocześnie czynność żółciotwórczą komórek wątroby. Kwiaty kocanki nieznacz-
nie zwiększają wydzielanie soków trawiennych. Pobudzają trawienie i przyswajanie składni-
ków pokarmu, przywracają prawidłową amplitudę ruchów perystaltycznych. Ponadto zmniej-
szają stan zapalny błony śluzowej żołądka. Wykazują słabe działanie moczopędne i bakterio-
bójcze.
Działania niepożądane. Kwiaty kocanki, stosowane w dawkach leczniczych, nie wykazują
działania szkodliwego na organizm.
Zastosowanie. Wyciągi z kocanki stosuje się w niewydolności wątroby spowodowanej nie-
znacznym, przewlekłym uszkodzeniem miąższu, w niedostatecznym wytwarzaniu żółci, rów-
nież w stanach zapalnych i skurczowych dróg żółciowych, zastoju żółci i wynikających z tego
zaburzeniach trawiennych. Pomocniczo w kamicy żółciowej i po operacjach dróg żółciowych.
Niekiedy w połączeniu z innymi surowcami jako lek pomocniczy w bezsoczności żołądkowej.
Kwiatostan kocanki wchodzi w skład wielu preparatów produkowanych przez Herbapol.
Jest składnikiem mieszanki ziołowej Cholagoga II, granulatu Cholegran, płynu Cholesol i
proszku Gastrochol, używanych w schorzeniach wątroby i pęche-

194
rzyka żółciowego oraz w bezsoczności i stanach nieżytowych przewodu pokarmowego.
W lecznictwie ludowym stosuje się kwiaty kocanki również w chorobie reumatycznej i ska-
zie moczanowej.
Przetwory. Odwar z kocanki: 2-3 łyżki kwiatów zalać 2 szklankami wody ciepłej. Ogrze-
wać do wrzenia i gotować na wolnym ogniu pod przykryciem 5 min. Odstawić na 10 min i
przecedzić. Pić 1/2-2/3 szklanki 2-3 razy dziennie przed jedzeniem w niewydolności wątroby,
zaburzeniach czynnościowych dróg żółciowych i przewodu pokarmowego oraz w braku łak-
nienia.
Zioła w kamicy żółciowej: zmieszać 50 g kwiatów kocanki, 30 g liści mięty, po 20 g ziela
dziurawca i kłączy tataraku oraz 10 g ziela piołunu. Wsypać do termosu 21/2 łyżki mieszanki i
zalać 2 szklankami wody wrzącej, zamknąć i odstawić na 1 godz. Wypić po przecedzeniu w 2-
3 porcjach miedzy posiłkami w zachowawczym leczeniu długo trwającej kamicy żółciowej
cholesterolowej, także w dolegliwościach pooperacyjnych i w dyskinezji dróg żółciowych.
Cholagoga II (Herbapol): zalać 2-3 łyżki ziół 2-3 szklankami wody gorącej. Ogrzewać po-
woli do wrzenia pod przykryciem i gotować 2-3 min. Odstawić na 5-10 min i przecedzić do
termosu. Pić 1/2-2/3 szklanki 2-4 razy dziennie przed posiłkami w schorzeniach wątroby i nie-
dostatecznym wytwarzaniu żółci. Mieszankę Cholagoga II stosuje się przy stolcach normal-
nych, Cholagoga I działa nieznacznie zapierające, a Cholagoga III umiarkowanie przeczysz-
czające.
Cholegran (Herbapol): przyjmować 1/2 łyżeczki granulatu 2-4 razy dziennie przed jedze-
niem, popijając 1/2-2/3 szklanki płynu w stanach nieżytowych przewodu pokarmowego i nie-
dostatecznym wytwarzaniu żółci.
Flamin (ZSRR), tabletki zawierające wyciąg z ziela kocanki standaryzowany na zawartość
flawonoidów. Dawki po 1 tabletce 3 razy dziennie 30 min przed jedzeniem, jako lek w zabu-
rzeniach wydzielania żółci przez wątrobę i w kamicy żółciowej.

58. KOLENDRA SIEWNA


Coriandrum sativum L.

Jest to roślina jednoroczna z rodziny Baldaszkowatych (Umbelliferae), pochodząca ze


wschodniej części strefy śródziemnomorskiej, obecnie powszechnie uprawiana w Europie,
północnej Afryce, Azji i innych częściach świata. W Polsce jest hodowana na plantacjach, a
czasem spotyka się jako zdziczałą.
Kolendra ma łodygę wzniesioną, do 40 cm wysoką, obłą, nie owłosioną, w górnej części
rozgałęzioną. Liście dolne długoogonkowe, o ogonkach w nasadzie pochwiasto rozszerzonych
i blaszkach pojedynczych lub podzielonych na 3 do 5 listków wyrastających parami. Brzeg
blaszki ząbkowany. Liście środkowe również ogonkowe, 2-, 3-krotnie pierzastosieczne, o od-
cinkach równowąskich, na szczycie zaostrzonych. Liście górne siedzące, podobne do środko-
wych. Kwiaty białe lub różowe, zebrane w baldachy złożone, 3-6-promieniowe bez pokryw.
Baldaszki 5-13-kwiatowe z 3-5--listkową pokrywką. Owoce kuliste dwurozłupki, zwykle nie
rozpadające się, po dojrzeniu osypują się. Świeża, zielona roślina wyróżnia się silnym, nieprzy-
jemnym zapachem, przypominającym pluskwy, zanikającym po wysuszeniu.
Surowiec. Do celów leczniczych ścina się całe rośliny, gdy około 2/3 owoców w balda-
chach nabierze żółtego odcienia, wiąże w snopki i suszy na wolnym powietrzu, aż wszystkie
owoce dojrzeją i podeschną. Następnie młóci się i czyści owoce przez

195
odwiewanie. Surowcem jest owoc kolendry - Fructus Coriandri. Normy apteczne wymagają
owoców kolendry z odmiany drobnoowocowej, która jest bogatsza w olejek eteryczny od od-
miany gruboowocowej.
Podstawowe związki czynne. Owoce zawierają do 1,5% olejku eterycznego, którego pod-
stawowym składnikiem jest linalol (do 70%), oraz około 30 innych związków (np. geraniol,
terpinen, α i β-pinen). Skład olejku eterycznego jest dość zmienny, zależnie od pochodzenia i
ras chemicznych. Może zawierać niekiedy znaczne ilości borneolu i jego produktu utleniania -
kamfory. Ponadto w owocach znajdują się flawonoidy (np. kwercetyno-3-glukuronid), związki
kumarynowe (np. umbeliferon i skopoletyna), fitosterole (np. β-sytosterol), kwasy polifenolo-
we (np. kwas kawowy i chlorogenowy), olej tłusty (do 20%), związki białkowe (do 17%), wę-
glowodany (wśród nich mannit).
Działanie. Podstawowym składnikiem czynnym owoców kolendry jest olejek eteryczny,
zwłaszcza zawarty w nim linalol, który wykazuje działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie
przewodu pokarmowego i dróg żółciowych. Powoduje on zmniejszenie napięcia mięśni gład-
kich szczególnie wyraźne, gdy były one w stanie nadmiernego skurczu. Zostaje wówczas
przywrócona prawidłowa amplituda naturalnych ruchów perystaltycznych, przemieszczających
treść jelitową i umożliwiających swobodne odchodzenie gazów oraz ustępowanie bólu wywo-
łanego wzdęciem. Jest więc typowym środkiem wiatropędnym.
Przetwory z kolendry mają też własności żółciopędne, gdyż dzięki zmniejszeniu napięcia
mięśniówki przewodów żółciowych ułatwiają przepływ żółci i soku trzustkowego do dwunast-
nicy. Powoduje to lepsze trawienie i przyswajanie pokarmów. Napary z owoców kolendry ma-
ją nieco gorzki smak, toteż po przyjęciu doustnym pobudzają wydzielanie soku żołądkowego i
tym samym zwiększają łaknienie.
Olejek kolendrowy wykazuje też działanie przeciwbakteryjne, różne w swej skuteczności
wobec poszczególnych szczepów drobnoustrojów i może przyczyniać się do przywrócenia na-
turalnej flory jelitowej. Stwierdzono również, że ma właściwości grzybobójcze. Ponadto olejek
eteryczny, a szczególnie podstawowy jego składnik linalol działa uspokajająco na ludzi.
Zewnętrznie olejek kolendrowy działa keratolitycznie na zrogowaciałą warstwę skóry oraz
powoduje nieznaczne miejscowe zaczerwienienie i podrażnienie. Działa też miejscowo prze-
ciwbakteryjnie i przeciwgrzybowo, najsilniej gdy jest podany w aerozolu lub wraz z parą wod-
ną. Olejek ma własności wabienia pszczół oraz gąsienic jedwabnika, co oznacza, że jest dla
nich tzw. atraktantem.
Działania niepożądane. Owoce kolendry zawierają odporny na temperaturę czynnik prze-
ciwwitaminowy (anty B1), co przy długotrwałym stosowaniu powoduje zubożenie organizmu
w witaminę B1. Należy więc w takich przypadkach uzupełniać jej niedobór.
Zastosowanie. Owoce kolendry stosuje się w lecznictwie z reguły jako składnik preparatów
złożonych i mieszanek ziołowych. Służą one przede wszystkim w chorobach przewodu pokar-
mowego, a zwłaszcza w zmniejszonym wydzielaniu soku żołądkowego i utrudnionym trawie-
niu oraz braku apetytu. Ponadto w stanach skurczowych jelit, bólach brzucha spowodowanych
wzdęciami i przy nadmiernej fermentacji w jelitach, a także w zaburzeniach związanych z
przepływem żółci.
Wyciąg z owoców wchodzi w skład płynu Cholesol (Herbapol), podawanego doustnie w
schorzeniach wątroby oraz zapaleniu pęcherzyka i dróg żółciowych. Kolendra jest też składni-
kiem złożonej nalewki z kory chinowej - Tinctura Cinchonae composita (Herbapol), będącej
lekiem gorzkim w zaburzeniach trawiennych.

196
Zewnętrznie stosuje się olejek kolendrowy w preparatach do płukania jamy ustnej i gardła,
niektórych chorobach skórnych na tle bakteryjnym i grzybowym oraz trudno gojących się ra-
nach i oparzeniach.
Owoce kolendry stanowią przyprawę do niektórych gatunków chleba, pierników i różnych
ciast oraz do cukierków, a także do konserwowania mięsa i wędlin oraz do peklowania szynki.
Sproszkowane owoce kolendry wchodzą w skład indyjskiego proszku curry, służącego do spo-
rządzania ostrego sosu. Używa się ich także do zaprawiania octu kolendrowego. Owoc kolen-
dry jest też składnikiem niektórych aperitifów i likierów.
Olejek eteryczny, zwłaszcza z niektórych ras kolendry bogatych w geraniol, służy w perfu-
merii do aromatyzowania wód toaletowych, kompozycji zapachowych i innych wyrobów. Ole-
jek jest też wykorzystywany na szeroką skalę do aromatyzowania mydeł, detergentów, płynów
i past dezynfekcyjnych. Wyodrębniony z olejku główny składnik linalol stanowi produkt wyj-
ściowy do syntezy niektórych substancji zapachowych.
Przetwory. Napar kolendrowy: 1 łyżeczkę rozgniecionych owoców kolendry zalać 1
szklanką wody wrzącej. Naparzać pod przykryciem 30 min. Odstawić na 15 min i przecedzić.
Pić 1/2 szklanki 2-3 razy dziennie przed jedzeniem jako środek wiatropędny, regulujący tra-
wienie, lekko uspokajający i rozkurczowy oraz zwiększający wydzielanie soku żołądkowego.
Zioła przeciwnerwicowe: zmieszać po 10 g owoców kolendry i owoców kminku, po 15 g
rozdrobnionego korzenia kozłka i owoców głogu oraz po 25 g ziela serdecznika i ziela dziu-
rawca. Wsypać do termosu 1 łyżkę ziół i dodać 11/2 szklanki wody wrzącej. Termos zakręcić i
odstawić na 1 godz. Pić 2-3 razy dziennie po 1/2 szklanki po jedzeniu w nerwicy wegetatywnej
z dolegliwością serca oraz ogólnego pobudzenia nerwowego z trudnościami zasypiania.
Zioła wiatropędne (tzw. czterech nasion): zmieszać po 10 g owoców kolendry, owoców ko-
pru włoskiego, owoców anyżu i owoców kminku. Nieco rozgnieść 1-11/2 łyżeczki mieszanki i
wsypać do termosu. Zalać 1 szklanką wody wrzącej i zamknąć termos. Po 1 godz. przecedzić.
Pić dwa razy dziennie po 1/2 szklanki przed jedzeniem.
Nalewka z kory chinowej złożona- Tinctura Cinchonae composita (Herbapol) zawiera wy-
ciągi z 4 ziół. Dawkowanie: dorosłym doustnie 15-40 kropli w kieliszku wody na 30 min przed
jedzeniem 2-3 razy dziennie jako środek pobudzający trawienie i zwiększający apetyt.

59. KONICZYNA ŁĄKOWA


Trifolium pratense L.

Jest to bylina z rodziny Motylkowatych (Papilionaceae), występująca w Europie na ży-


znych łąkach i trawnikach. Od XVIII w. wprowadzona do uprawy jako ważna roślina pastew-
na. W Polsce od dawna jest uprawiana, zwłaszcza na glebach żyznych, pod nazwą koniczyny
czerwonej.
Koniczyna ma łodygę zwykle przylegające owłosioną, podnoszącą się, do 50 cm wysoką.
Liście trójlistkowe, listki szeroko odwrotniejajowate lub eliptyczne. Przy-listki trójkątne jajo-
wate, nagle ściągnięte w szydłowaty koniec, orzęsione. Kwiaty motylkowe, grzbieciste, o ko-
ronie purpurowóczerwonej, wyjątkowo białej, zebrane w kulistawe lub częściej jajowate głów-
ki, do 3 cm długie.

197
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się od maja do września rozwinięte główki kwiato-
we wraz z szypułką długości około 7 cm i górnymi liśćmi i suszy na powietrzu w przewiew-
nym miejscu lub suszarni ogrzewanej. Otrzymuje się jako surowiec ziele koniczyny - Herba
Trifolii rubri. Niekiedy zbiera się również same główki kwiatowe, bez szypułek i liści, dające
po wysuszeniu, jako surowiec, kwiat koniczyny - Flos Trifolii rubri.
Podstawowe związki czynne. Kwiaty koniczyny zawierają flawonoidy, a wśród nich tryfo-
linę (3-galaktozyd kemferolu), barwniki antocyjanowe, hipoksantynę, ksantynę, Asparginę, ty-
rozynę, kwas salicylowy, kwas kumarowy, do 0,03% olejku eterycznego, w skład którego
wchodzi furfurol, także witaminę C, E i karoten.
Działanie. Przetwory z koniczyny działają moczopędnie i wykrztuśnie, zmniejszają stan za-
palny oskrzeli i objawy dusznicy. Wyciągi wodne pobudzają czynność wątroby i pęcherzyka
żółciowego, regulują czynności przewodu pokarmowego, ułatwiają wypróżnienia i poprawiają
apetyt. Zewnętrznie działają przeciwświądowo, przeciwbólowe i przeciwzapalnie.
Działania niepożądane. Przetwory z koniczyny, stosowane w zalecanych dawkach, nie
wywołują objawów szkodliwych.
Zastosowanie. Odwary z ziela i kwiatów koniczyny czerwonej stosuje się w zaburzeniach
pokarmowych, zaparciach i braku apetytu, również jako słaby środek moczopędny. Ponadto
jako środek wykrztuśny w nieżytach górnych dróg oddechowych. Zewnętrznie do płukania w
nieżycie jamy ustnej i gardła, a w postaci okładów i kąpieli - w świądzie skóry, niezbyt rozle-
głych oparzeniach I i II stopnia, trudno gojących się ranach i ropniach.
Przetwory. Odwar z koniczyny: 21/2 łyżki rozdrobnionego ziela koniczyny zalać 3 szklan-
kami wody gorącej, postawić pod przykryciem na parze na 15-20 min. Odstawić na 10 min i
przecedzić. Pić 2/3 szklanki 3 razy dziennie na 1 godz. przed jedzeniem w braku apetytu, za-
parciach, skąpym wydalaniu moczu, a także w nieżytach górnych dróg oddechowych. Ze-
wnętrznie stosować do płukania w nieżytach jamy ustnej i gardła oraz do okładów w świądzie
skóry, oparzeniach i trudno gojących się ranach.
Nalewka na koniczynie: do 500 ml alkoholu 40-procentowego dodać 30 g sproszkowanego
ziela koniczyny, 10 g ziela rdestu ptasiego i 10 g ziela nostrzyka. Pozostawić w zamkniętym
naczyniu przez 10 dni, często wstrząsając. Przecedzić i przesączyć przez watę. Pić po 20 ml
przed obiadem lub przed snem, w miarę potrzeby po rozcieńczeniu wodą lub sokiem owoco-
wym, przez 3 miesiące, potem kurację przerwać na 10 dni i rozpocząć następny cykl. Kurację
prowadzić w miażdżycy naczyń z normalnym ciśnieniem tętniczym, z objawami bólu głowy i
szumu w uszach. Konieczne jest jednoczesne przestrzeganie odpowiedniej diety.
Zioła moczopędne z koniczyną: zmieszać po 30 g ziela koniczyny i liści brzozy oraz po 20 g
ziela skrzypu i kłączy perzu. Do termosu wsypać 21/2 łyżki ziół, zalać je 3 1/2 szklanki wody
wrzącej, termos zamknąć i odstawić na 1 godz. Wypić w ciągu dnia w 3-4 porcjach między po-
siłkami przy skąpym wydalaniu moczu, przewlekłej lecz mało nasilonej niewydolności nerek,
pomocniczo w kamicy moczowej, szczawianowej i fosforanowej oraz w dolegliwościach gość-
cowych i skazie moczanowej, a także w niektórych objawach skórnych, spowodowanych nad-
mierną ilością szkodliwych metabolitów we krwi.
Kąpiel przeciwświądowa: zmieszać 100 g ziela koniczyny z 50 g kwiatów lipy i 50 % ziela
krwawnika. Całość zalać 3 l wody ciepłej, ogrzewać powoli pod przykryciem do wrzenia i od-
stawić na 5 min. Przecedzić do wanny. Pozostałe zioła

198
umieścić w woreczku płóciennym, zawiązać i przenieść do wanny wypełnionej wodą o temp.
37-39°C do 1/3 pojemności. Czas kąpieli 10-15 min. Stosować 1-2 razy tygodniowo w świą-
dzie skóry, wyprysku, trądziku, stanach zapalnych, bliznach pooperacyjnych, wynaczynieniach
podskórnych, obrzękach po kontuzjach, stłuczeniach mięśni oraz dla uodpornienia skóry.
Podaną wyżej mieszankę ziołową można stosować także do kąpieli częściowych, np. nóg
lub mycia głowy w skłonnościach do łupieżu, łojotoku i nadmiernym wypadaniu włosów.
Niekiedy zbiera się zakwitające części łodyg koniczyny białej - Trifolium repem L. Po wy-
suszeniu w warunkach naturalnych otrzymuje się ziele koniczyny białej -Herba Trifolii albi.
Zawiera ono około 4% garbników i nieco olejku eterycznego. Ziele to ma dobre własności
przeciwbiegunkowe. Odwar z całego ziela koniczyny białej działa silnie przeciwbiegunkowe.
Bywa stosowany w lecznictwie ludowym przeciw biegunkom jako środek wzmacniający,
przeciwbólowy, a także w przeziębieniach, gruźlicy płuc, podagrze, zatruciach i dolegliwo-
ściach kobiecych.

60. KONWALIA MAJOWA


Convallaria maialis L.

Jest to bylina z rodziny Liliowatych (Liliaceae), występująca w Europie, umiarkowanej stre-


fie Azji i Ameryce Pomocnej. W Polsce spotyka się ją często na całym obszarze, z wyjątkiem
wyższych partii gór. Rośnie najczęściej w widnych lasach liściastych i zaroślach. Obecnie jest
pod częściową ochroną przyrody. Bywa także uprawiana jako roślina ozdobna i lecznicza.
Znane są rasy chemiczne o zmiennej zawartości niektórych glikozydów nasercowych.
Konwalia ma podziemne czołgające się kłącza, podzielone na krótkie międzywęźla. Na
końcach kłączy wyrastają pojedyncze pędy kwiatowe, do 30 cm wysokie, otulone u nasady po-
chwami 2-3 dużych nagich, eliptycznojajowatych liści. Głąbik kwiatowy nagi, bezlistny, za-
kończony jednostronnym gronem białych, przyjemnie pachnących kwiatów. Owocem jest
czerwona jagoda.
Surowiec. Do celów leczniczych ścina się w końcu maja lub w czerwcu, w czasie suchej
pogody i po obeschnięciu rosy, rozkwitające kwiatostany wraz z 2-3 otaczającymi liśćmi z
okazów dziko rosnących lub uprawianych i suszy w cieniu i przewiewie w temp. około 20°C
lub w suszarni ogrzewanej w temp. 80-110°C. Surowcem leczniczym jest ziele konwalii - Her-
ba Convallariae, które przed wprowadzeniem do użytku winno być mianowane metodą biolo-
giczną na zawartość związków czynnych.
Podstawowe związki czynne. Największe znaczenie w lecznictwie mają liczne kardenoli-
dowe glikozydy nasercowe (około 20 związków) w ilości do 0,4%. Wśród nich najważniejsza
jest konwalatoksyna, podstawowy składnik (około 40% zespołu), najbardziej aktywny biolo-
gicznie. Powstaje ona w czasie suszenia z konwalozydu. Jest ponadto konwalatoksol (około
20% zespołu) i lokundiozyd, związek o bardzo silnym działaniu, ustępujący jednak konwala-
toksynie. Pozostałe związki z tej grupy występują w małych ilościach. Drugą grupę stanowią
saponiny steroidowe, a wśród nich pochodna konwalamarogeniny, nie hemolizująca krwinek
czerwonych, oraz konwalaryna o silnych własnościach hemolitycznych, jeżeli zetknie się bez-
pośrednio z krwią, stanowiąca mieszaninę saponiny kwaśnej i obojętnej. Ułatwiają one wchła-
nianie glikozydów nasercowych z przewodu pokarmowego. Trzecią grupę związków

199
czynnych stanowią flawonoidy, m.in. pochodne izoramnetyny i kwercetyny. Są także kwasy
organiczne (np. chelidonowy - do 1,5% i acetydyno-2-karbonowy), ślady olejku eterycznego z
farnezolem i sole mineralne.
Działanie. Zawarte w zielu konwalii glikozydy nasercowe zwiększają silę skurczu mięśnia
sercowego i nieznacznie zwalniają częstotliwość jego skurczów. Pod ich wpływem serce za-
czyna pracować bardziej ekonomicznie, a w nieco dłuższych przerwach między skurczami
mięsień lepiej wypoczywa. Związki czynne ziela konwalii nie wiążą się prawie zupełnie z
białkami osocza krwi, czym upodobniają się do strofantyny, a tym samym nie ulegają kumula-
cji w ustroju, groźnej dla chorego przy niewłaściwym dawkowaniu. Ich działanie uwidacznia
się szybko, ale też stosunkowo wcześnie przemija, co wymaga racjonalnego dawkowania pod-
trzymującego.
Preparaty z ziela konwalii odznaczają się stosunkowo dużą rozpiętością terapeutyczną, to
jest różnicą między dawką leczniczą a graniczną dawką toksyczną. Dzięki temu nieznaczne
przedawkowanie nie powoduje dostrzegalnych szkodliwych objawów ubocznych.
Ziele konwalii wykazuje też słabe działanie uspokajające i moczopędne. To ostatnie zależy
od obecności flawonoidów oraz od ogólnej poprawy krążenia krwi pod wpływem glikozydów
nasercowych.
Działania niepożądane. Ziele konwalii należy do surowców leczniczych silnie działają-
cych, których stosowanie wymaga konsultacji lekarskiej oraz ścisłego przestrzegania zaleca-
nych dawek.
Zastosowanie. Przetwory z ziela konwalii są chętnie stosowane w niewydolności serca z
mniej lub więcej zaznaczonym częstoskurczem, a także skłonnością do zakłóceń czynności
serca wynikających z niewłaściwego przewodnictwa impulsów nerwowych. Są one szczegól-
nie cenne dla osób wyróżniających się nadwrażliwością na inne preparaty nasercowe oraz cier-
piących na uszkodzenie serca pod wpływem toksyn bakteryjnych, a także dla osób w wieku
podeszłym z dolegliwościami serca starczego, jak napadowe kołatanie serca, zaburzenia rytmu,
osłabienie skurczów, skłonność do obrzęków związanych z niewydolnością serca.
Ziele konwalii wchodzi w skład mieszanki ziołowej Cardiosan (Herbapol), używanej
zwłaszcza w leczeniu dolegliwości serca starczego. Ponadto służy do produkcji nalewki - Tinc-
tura Convallariae (Herbapol), która wchodzi w skład kropli nasercowych Cardiol (Herbapol),
Kelicardina (Herbapol), Neocardina (Herbapol) i Guttae cardiacae (Lab. Gal. Cefarm) oraz
drażetek Convafort (Herbapol), stosowanych w chorobach serca.
Przetworów domowych z ziela konwalii nie zaleca się, gdyż napary są mało trwałe i nie-
pewne w działaniu. Jest to w dodatku surowiec silnie działający, mogący spowodować poważ-
ne zatrucie, dlatego ziele i jego przetwory wydawane są w aptekach z przepisu lekarza.
Przetwory. Cardiol (Herbapol), krople: dorosłym zaleca się 20-40 kropli w kieliszku wody
2-4 razy dziennie po jedzeniu w czynnościowych zaburzeniach i osłabieniu mięśnia sercowego.
Dzieciom odpowiednio mniej po uzgodnieniu z lekarzem.
Convafort (Herbapol), drażetki zawierają wyciąg z ziela konwalii standaryzowany biolo-
gicznie. Dorośli: 1-2 drażetki 2-3 razy dziennie przed jedzeniem w schorzeniach serca wymie-
nionych wyżej.
Guttae cardiacae (Lab. Gal.), krople złożone z nalewki konwaliowej, kozłkowej i głogowej.
Dorośli: 20-40 kropli w kieliszku wody 2-3 razy dziennie w osłabieniu mięśnia sercowego.

200
Konwalia majowa (wg Ortus Sanitatis, 1496

Kelicardina (Herbapol), krople zawierające wyciągi z ziela konwalii, głogu i aminka egip-
skiego oraz rutynę. Dorośli: 30-60 kropli w kieliszku wody 2-4 razy dziennie między posiłkami
w przewlekłych schorzeniach serca, postępującej miażdżycy i skurczu naczyń wieńcowych.
Neocardina (Herbapol), krople zawierające wyciągi z głogu, konwalii, kozłka i jemioły. Do-
rośli: 20-30 kropli w kieliszku wody 2-3 razy dziennie po jedzeniu w osłabieniu mięśnia ser-
cowego, miażdżycy naczyń wieńcowych, bólu i kołataniu serca.
Tinctura Convallariae (Herbapol), nalewka konwaliowa, biologicznie standaryzowana. Do-
rośli: 15-30 kropli 2-3 razy dziennie. Najwyższa dawka jednorazowa 1,5 g, dobowa 5 g. Działa
w niewydolności serca i krążenia.
Konwalatoksyna (ZSRR), ampułki zawierające w 1 ml 0,03% roztworu glikozydu. Dawki:
0,5 ml - 1 ml zgodnie z zaleceniem lekarza w podostrej i przewlekłej niewydolności sercowej i
częstoskurczu napadowym.

201
61. KOPER OGRODOWY
Anethum graveolens L.

Jest to roślina jednoroczna z rodziny Baldaszkowatych (Umbelliferae), występująca w stanie


naturalnym na Bliskim Wschodzie, Kaukazie oraz krajach strefy śródziemnomorskiej, obecnie
powszechnie uprawiana w wielu krajach jako przyprawa kuchenna. W Polsce udaje się dobrze.
Niekiedy dziczeje.
Koper ogrodowy ma łodygę prostą, rozgałęzioną, do 1 m wysoką, kreskowaną, nie owłosio-
ną. Liście modre, potrójniepierzaste, o odcinkach nitkowatych, nie owłosione. Kwiaty żółte,
zebrane w duże podwójne baldachy na szczytach łodyg. Owoc soczewkowaty, 3-5 mm długi.
Cała roślina obdarzona jest charakterystycznym zapachem.
Surowiec. Do celów spożywczych, jako przyprawę, wykorzystuje się świeże ziele kopru
ogrodowego, natomiast do celów leczniczych zbiera się w sierpniu dojrzałe owocostany kopru,
suszy w miejscach przewiewnych i omłaca. Surowcem leczniczym jest owoc kopru ogrodowe-
go - Fructus Anethi.
Podstawowe związki czynne. Owoce zawierają 3-4% olejku eterycznego, a w nim jest
karwon (40-60%), limonen, felandren, terpinen i inne związki, do 18% oleju tłustego, 15%
związków białkowych, kwasy wielofenolowe (np. kwas kawowy i chlorogenowy), flawonoidy
(np. wicenina), związki kumarynowe (np. eskuletyna, umbeliferon i skopoletyna), a ponadto
sole mineralne.
Działanie. Przetwory z owoców kopru ogrodowego działają rozkurczowo na mięśnie gład-
kie przewodu pokarmowego, a w mniejszym stopniu dróg żółciowych i moczowych. Pobudza-
ją jednocześnie wydzielanie soku żołądkowego i poprawiają przyswajanie składników pokar-
mów, a ponadto hamują rozwój drobnoustrojów w jelitach. U niektórych osób zwiększają nie-
znacznie ilość wydalanego moczu. Pobudzają czynność gruczołów mlecznych u kobiet kar-
miących. Przenikają jednak do mleka matki i wywierają słabe działanie wiatropędne na nie-
mowlęta.
Działania niepożądane. Przetwory z kopru ogrodowego, stosowane w zalecanych niżej
dawkach leczniczych, nie wywołują objawów szkodliwych dla zdrowia.
Zastosowanie. Napary z owoców kopru ogrodowego stosuje się przede wszystkim w zabu-
rzeniach trawiennych. Są one bezpiecznym środkiem wiatropędnym i mogą być nawet poda-
wane niemowlętom. Zaleca się je młodzieży i osobom w wieku podeszłym jako lek przeciw-
skurczowy i zwiększający wydzielanie soku żołądkowego w niezbyt nasilonych przypadkach
niestrawności.
Przetwory. Napar dla dzieci: rozdrobnić 1/3-1/2 łyżki owoców kopru ogrodowego i zalać 1
szklanką wody wrzącej. Naparzać pod przykryciem 15-20 min. Odstawić na 10 min i przece-
dzić. Podawać dzieciom doustnie 1-3 łyżki, zależnie od wieku, 2-3 razy dziennie bezpośrednio
po posiłkach, w zaburzeniach trawiennych; oseskom po 1/2-1 łyżeczce naparu, który można
dodać do butelki z mlekiem lub podać doustnie po karmieniu.
Napar dla dorosłych: rozdrobnić 1/2-1 łyżki owoców kopru ogrodowego i zalać 1 szklanką
wody wrzącej. Naparzać jak wyżej. Pić 1/3-1/2 szklanki 2-3 razy dziennie po posiłkach w mało
nasilonych zaburzeniach trawiennych.

202
62. KOPYTNIK POSPOLITY
Asarum europaeum L.

Jest to roślina wieloletnia z rodziny Kokornakowatych (Aristolochiaceae), występująca w


cienistych lasach liściastych i mieszanych oraz w zaroślach od Francji poza wschodnie granice
Polski, również we Włoszech, na Bałkanach, Turcji i na Syberii. W Polsce jest dość pospolita
w całym kraju.
Kopytnik jest rośliną do 10 cm wysoką, wykształcającą pełzające, silnie rozgałęzione kłącze
z licznymi nitkowatymi, krótkimi korzeniami. Łodyga czerwonawofiole-

Kopytnik pospolity (wg T. Hajka, 1562)

203
towonabiegła, również pełzająca, przeważnie z 2-3 liśćmi. Poszczególne liście na długich,
owłosionych ogonkach są okrągławonerkowate, zbliżone kształtem do odcisku końskiego ko-
pyta, skórzaste, od strony górnej ciemnozielone, błyszczące, od strony dolnej - jaśniejsze, ma-
towe, zimotrwałe. Kwiaty pojedyncze, brunatnoczerwone, dzwonkowate, wyrastają z pachwin
liści tuż przy ziemi i są zapylane przez mrówki i inne pełzające owady. Kwitnie od marca do
maja. Cała roślina, zwłaszcza po roztarciu, wydziela zapach pieprzowy. Kopytnik objęty jest
częściową ochroną gatunkową.
Surowiec. Zbiera się od wiosny do jesieni całą roślinę, wykopując ją wraz z częścią nad-
ziemną, otrząsa z ziemi i rozkłada pojedynczą warstwą w cieniu i przewiewie. Następnie dosu-
sza w suszarni ogrzewanej w temp. około 30°C. Otrzymuje się ziele kopytnika z korzeniami -
Herba Asari cum radicibus. Powinno ono zawierać minimum 0,8% olejku eterycznego. Jedy-
nie w lecznictwie ludowym są stosowane same liście kopytnika - Folium Asari.
Podstawowe związki czynne. Ziele zawiera około 1,5% olejku eterycznego, ale ilość ta jest
zmienna i zależy od miejsca zbioru oraz przypuszczalnie od właściwości genetycznych. W li-
ściach znaleziono 0,13-0,24% olejku, natomiast w organach podziemnych do 3,6%, a w po-
chodzących z gór nawet do 8,25%. Podstawowym składnikiem olejku jest trans-izoazaron,
oprócz niego są małe ilości izomerów azaronu, aldehydu azarylowego, safrolu i innych. Znane
są jednak rasy chemiczne kopytnika, w których podstawowym składnikiem olejku eterycznego
jest trans-izoelemicyna lub eter metylowy trans-izoeugenolu. Ponadto ziele zawiera około
6,5% garbników, związki cukrowe, żywicowe, sole mineralne (około 8%), pochodną kumary-
nową i inne. Brak alkaloidów.
Działanie. Kopytnik i jego przetwory działają pobudzająco na czynności wydzielnicze róż-
nych narządów. Najbardziej znaczące jest wzmaganie wydzielania śluzu przez błony śluzowe
żołądka, jelit i oskrzeli, następnie zwiększanie wydalania moczu i potu. Działają także rozkur-
czowo na jelita i oskrzela, zapobiegają i przeciwdziałają kurczom w obrębie układu trawienne-
go i oddechowego. Są też środkiem wykrztuśnym ułatwiającym usuwanie śluzu zalegającego
w górnych drogach oddechowych z jednoczesnym przywróceniem swobodnego, naturalnego
ruchu nabłonka rzęskowego. Kopytnik wywiera również wpływ hamujący na sferę psychiczną
i przewodzenie bodźców w obrębie ośrodkowego układu nerwowego. Działa w sposób zbliżo-
ny, a może nawet identyczny, do środków uspokajających i auksjolitycznych. Działa również
przeciwbakteryjnie.
Działania niepożądane. Większe dawki surowca, niż zalecane, powodują wiele objawów
szkodliwych. Najpierw pojawiają się nudności i podrażnienie żołądka, następnie wymioty i
biegunka. U kobiet następuje przekrwienie narządów miednicy małej i w przypadku ciąży ist-
nieje groźba poronienia.
Opisano jeden z przypadków poronienia, w którym doszło również do lekkiego porażenia
połowiczego. Dlatego kopytnik jest zaliczany do roślin trujących, a jego stosowanie w celach
leczniczych wymaga ścisłego dawkowania.
Zastosowanie. Kopytnik jest skuteczny w stanach nieżytowych górnych dróg oddecho-
wych, kiedy zalega je sucha i ściśle przylegająca wydzielina z towarzyszącym suchym i ostrym
kaszlem, który nie jest w stanie usunąć nagromadzonego śluzu. Podobnie jest w pylicy płuc i w
gruźlicy. Pomocniczo stosuje się w astmie, stanach skurczowych oskrzeli, zapaleniu gardła i w
przewlekłym zapaleniu oskrzeli u palaczy tytoniu.

204
W lecznictwie ludowym kopytnik stosowano niekiedy jako środek wymiotny, wykorzystu-
jąc jego działanie toksyczne, a nie lecznicze, co było niebezpieczne. Jeszcze bardziej nieracjo-
nalne było dodawanie kopytnika do wódki dla alkoholików, aby obrzydzić im picie i spowo-
dować wymioty, ponieważ po przedawkowaniu występowały ciężkie objawy zatrucia. Zresztą
zapach i smak wódki kopytnikowej są łatwo wyczuwalne. Poza tym istnieją obecnie znacznie
lepsze i bezpieczne syntetyczne środki odwykowe. Wspomniane w starych książkach działanie
poronne kopytnika wymaga dużych dawek, które zagrażają życiu matki i powodują utratę du-
żej ilości krwi.
W homeopatii stosuje się świeże kłącza kopytnika przeciw migrenie, dusznicy bolesnej, za-
paleniu płuc i astmie, a także w histerii oraz nadpobudliwości nerwowej.
Przetwory. Nalewka kopytnikowa:20g rozdrobnionego ziela zalać 100 ml alkoholu 70%
(przez zmieszanie po 50 ml spirytusu 95° i wódki 45°) i macerować 10 dni, często wstrząsając.
Przecedzić i przyjmować doustnie 2-3 razy dziennie po 20 kropli (maksymalnie do 40 kropli)
po jedzeniu. Dla dzieci można sporządzić syrop, mieszając 6 g nalewki ze 100 g stężonego roz-
tworu cukru w wodzie (syropu prostego). Podawać po 1 łyżeczce co 3-4 godz. po jedzeniu jako
środek wykrztuśny.
Azarina (Herbapol) - tabletki zawierające sproszkowane ziele kopytnika, korzeń lukrecji,
wyciągi z ziela glistnika i korzenia żywokostu oraz kodeinę i olejek anyżowy. Dorosłym zaleca
się doustnie 2-5 razy dziennie po 1 tabletce, dzieciom powyżej 6 roku życia po 1/4-1/2 tabletki,
zależnie od wieku 2-3 razy dziennie. Tabletkę należy rozkruszyć i popić płynem.

63. KOSACIEC NIEMIECKI


Iris germanica L.

Jest to bylina z rodziny Kosaćcowatych (Iridaceae), pochodząca ze strefy Morza Czarnego i


Śródziemnego, uprawiana obecnie w Polsce i wielu innych krajach. Wyhodowano dotąd wiele
odmian i mieszańców z innymi gatunkami, wyróżniających się pięknymi, grzbiecistymi kwia-
tami.
Kosaciec wytwarza pełzające, spłaszczone kłącze, widlasto rozgałęzione z przewężeniami w
miejscach rozgałęzień. Na stronie górnej kłącza widoczne są poprzeczne wgłębione blizny po
obumarłych liściach, a na dolnej liczne korzenie. Liście szablaste, całobrzegie. Kwiaty zebrane
po kilka w kwiatostanach. Dziko rosnące kosaćce (prócz żółtego) są w Polsce pod ścisłą
ochroną.
Surowiec. Do celów leczniczych kopie się jesienią kłącza, odcina fragmenty cieńsze z pą-
kami liściowymi na rozsadę, a grubsze okorowuje i suszy na słońcu lub w suszarni ogrzewanej
w temp. nie przekraczającej 35°C. Otrzymuje się kłącze kosaćca (syn. korzeń fiołkowy - od
słabego zapachu fiołkowego) - Rhizoma Iridis.
Równorzędnego surowca dostarczają pokrewne gatunki: kosaciec blady – Iris pallida Lam. i
kosaciec florencki - Iris florentina L.
Podstawowe związki czynne. Kłącze zawiera 0,2-0,3% olejku eterycznego, a w nim m.in.
iron i kwas mirystynowy, 6-8% garbników, około 8% oleju tłustego, około 6% związków cu-
krowych, około 50% skrobi, do 10% śluzu. Są ponadto flawonoidy, glikozyd irydyna i sole
mineralne.
Działanie. Z uwagi na zawarty śluz surowiec działa powlekające, powoduje pęcznienie wy-
dzieliny zalegającej górne drogi oddechowe, wyzwala łagodny odruch wykrztuśny i przywraca
naturalny ruch nabłonka rzęskowego, co umożliwia stopniowe oczyszczenie gardła i oskrzeli z
zalegającej wydzieliny.
Wyciągi wodne z kłącza kosaćca zwiększają nieznacznie wydalanie moczu, co

205
Kosaciec niemiecki (wg T. Hajka, 1562)

przypisuje się flawonoidom. Ponadto zawarte w surowcu garbniki działają łagodnie ściągające
i przeciwbakteryjnie na błony śluzowe przewodu pokarmowego.
Działania niepożądane. Napary i odwary z samego kłącza kosaćca mogą spowodować
wymioty i biegunki. Dawniej podawano obtoczone i polerowane kłącza kosaćca dzieciom w
okresie ząbkowania, co ułatwiało wyrzynanie się zębów, zaniechano jednak tego z uwagi na
częste zakażenia jamy ustnej.
Zastosowanie. Kłącze kosaćca stosuje się w lecznictwie wyłącznie jako składnik wykrztu-
śnych lub moczopędnych mieszanek ziołowych.

206
Najszersze zastosowanie kłącze kosaćca ma w perfumerii jako utrwalacz zapachów. W ko-
smetyce sproszkowane kłącze kosaćca stanowiło dawniej dodatek do proszków do czyszczenia
zębów oraz zasypek przeciwpotowych.
Przetwory. Zioła wykrztuśne: zmieszać po 10 g kłącza kosaćca, liści babki i owoców kopru
włoskiego oraz po 20 g ziela macierzanki i liści podbiału. Zalać 1 1/2 łyżki ziół w termosie 2
szklankami wody wrzącej, zamknąć i pozostawić na 1 godz. Pić 1/3 do 1-2 szklanki przece-
dzonego naparu 2-3 razy dziennie. Małym dzieciom podawać po 1 łyżeczce, starszym po 1 do
2 łyżek kilka razy po jedzeniu w ciągu dnia. Napar można osłodzić miodem lub cukrem.

64. KOZIERADKA POSPOLITA


Trigonella foenum graecum L.

Jest to roślina jednoroczna z rodziny Motylkowatych (Papilionaceae), pochodząca z Małej


Azji oraz rejonu Morza Śródziemnego. Obecnie jest uprawiana w wielu krajach, w tym rów-
nież w Polsce, w niewielkich jednak ilościach.
Kozieradka przypomina nieco wyglądem koniczynę. Wydaje łodygę 20-60 cm wysoką, w
górnej części owłosioną. Liście złożone trójlistkowe z przylistkami. Kwiaty grzbieciste, motyl-
kowate, bardzo krótkoogonkowe, bladożółtawe, wyrastające pojedynczo lub niekiedy parami z
kątów liści. Owocem jest długi strąk, przypominający rogi koziorożca. Nasiona czterościenne,
pryzmatyczne lub romboidalne, do 5 mm długie, matowe, szarożółte lub brunatne z ukośną
bruzdą widoczną z boku.
Surowiec. Do celów leczniczych kosi się uprawiane rośliny po dojrzeniu owoców, suszy i
młóci w celu otrzymania nasion. Surowcem leczniczym jest nasienie kozieradki - Semen Fo-
enugraeci (syn. Semen Trigonellae).
Podstawowe związki czynne. Nasienie kozieradki zawiera 20 do 30% substancji śluzo-
wych, składających się głównie z galaktomannanów. Występują też saponiny o szkielecie ste-
rolowym (do 0,3%), np. pochodne diosgeniny, jamogeniny, tigogeniny i gitogeniny. Są rów-
nież flawonoidy (np. witeksyna, izowiteksyna i wicenina), witaminy (np. amid kwasu izoniko-
tynowego - wit. PP), tłuszcze do 10%, białka do 30%, cholina, lecytyna, alkaloid trygonelina
do 0,4%, gorycze, ślady olejku eterycznego i sole mineralne.
Działanie. Nasiona kozieradki były od dawna uznawane za lek śluzowy, przede wszystkim
do użytku zewnętrznego. Jednakże badania wykazały, że stosowane doustnie wywierają u ludzi
i zwierząt działanie pobudzające czynności wydzielnicze oraz wzmagające mechanizmy od-
pornościowe. Nasiona i wyciągi z nasion zwiększają wydzielanie soku żołądkowego i trzust-
kowego oraz śliny, ułatwiają trawienie pokarmów i przyswajanie ich składników, zwłaszcza
aminokwasów. Powodują uchwytny przyrost wagi ciała, mają więc właściwości ogólnie
wzmacniające. Ponadto pobudzają czynność krwiotwórczą szpiku kostnego i przyczyniają się
do zwiększenia ilości czerwonych krwinek. Ponieważ jednocześnie wzrasta liczba krwinek bia-
łych, podnosi się tym samym odporność organizmu na patogenne szczepy bakterii. Nasiona
mają też słabe działanie przeciwcukrzycowe. Te niewątpliwe zalety kozieradki są jednak rzad-
ko wykorzystywane, z uwagi na jej nieprzyjemny, przenikliwy zapach. Dlatego surowiec nie-
często wchodzi w skład mieszanek ziołowych stosowanych wewnętrznie.
Działania niepożądane. W zalecanych dawkach surowiec ten nie wykazuje objawów szko-
dliwych.
207
Zastosowanie. W preparatach doustnych stosuje się nasiona kozieradki najczęściej w połą-
czeniu z innymi surowcami zielarskimi. Nasiona te są największym ilościowo składnikiem
granulatu ziołowego Gastrogran (Herbapol), w którym wyzyskano osłaniające działanie śluzu
oraz pobudzający wpływ goryczy kozieradki na czynności wydzielnicze przewodu pokarmo-
wego. Lecznicze właściwości tych nasion na drogi moczowe wykorzystano w preparacie Fito-
lizyna (Herbapol), a uszczelniające działanie flawonoidów na ściany naczyń krwionośnych
znalazło zastosowanie w mieszance ziołowej Rektosan (Herbapol), zalecanej w żylakach odby-
tu.
Zewnętrznie stosuje się sproszkowane nasiona kozieradki jako lek zmiękczający do kom-
presów i okładów w ropnym zapaleniu skóry, naczyń chłonnych i tkanki łącznej oraz w czyra-
kach.
Nasiona kozieradki służą za przyprawę do niektórych serów, a także ostrych sosów typu
curry, ulubionych zwłaszcza w południowo-wschodniej Azji.
Rozdrobnione nasiona kozieradki dodawano do mieszanek paszowych jako środek tuczący i
zwiększający apetyt u zwierząt. Ostatnie jednak badania wykazały słabe działanie kozieradki w
tym kierunku. Poza tym ostra, nieprzyjemna substancja zapachowa nasion kozieradki przecho-
dzi do mleka zwierząt karmionych, psując jego jakość.
Przetwory. Nasiona kozieradki: zmieszać sproszkowane nasiona kozieradki z równą ilością
konfitur lub miodu. Przyjmować doustnie 2 razy dziennie po 1 łyżeczce w czasie posiłku jako
środek ogólnie wzmacniający. Można również całe nasiona podprażyć na patelni na oleju i
przyjmować same w całości lub sproszkować i zmieszać z miodem. Stosować jako środek od-
żywczy i wzmacniający dla osób wychudzonych i rekonwalescentów, dawkując jak poprzed-
nio.
Odwar z kozieradki: 1 łyżkę stołową sproszkowanych nasion zalać 1 szklanką wody letniej i
wymieszać dokładnie. Ogrzewać do wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem 3 min. Od-
stawić na kilka minut i ciepłe stosować zewnętrznie do okładów na czyraki, wrzody i stany za-
palne skóry.
Okład z kozieradki: sproszkować 50 do 100 g nasion kozieradki i zarobić wodą na pastę.
Dodać 1/2 łyżeczki kwasu octowego 10%, ponownie zarobić, nieco ogrzać, rozsmarować na
płótnie i przyłożyć na chore miejsce. Okład zmieniać 2-3 razy dziennie stosując go w podob-
nych przypadkach chorobowych jak odwar.
Kompresy na ropnie: rozdrobnić w moździerzu 20 g nasion kozieradki. Osobno rozdrobnić
w mikserze po 10 g świeżego ziela ogórecznika i ziela nostrzyka (lub liści babki lancetowatej).
Zmieszać, dodać wody i zarobić na papkę. Ogrzać w naczyniu, przenieść na gazę i ciepły kom-
pres przyłożyć na skórę, na miejsce objęte zapaleniem, lub ropień. Zmieniać okład 2-3 razy
dziennie, trzymając go w miarę możliwości pod ceratką, aby jak najdłużej zachował ciepło.
Gastrogran (Herbapol): 1 łyżeczkę granulatu przyjmować doustnie 3 razy dziennie po je-
dzeniu, popijając 1/2 szklanki wody lub wody z sokiem w schorzeniach nieżytowych żołądka i
dwunastnicy oraz wrzodzie trawiennym.
Rektosan (Herbapol): 1 1/2 łyżki ziół zalać 2-2 1/2 szklanki wody gorącej. Ogrzewać do
wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem 2 min. Odstawić na 10 min i przecedzić do ter-
mosu. Pić 1/2 do 2/3 szklanki 2-3 razy dziennie po jedzeniu w żylakach odbytu.
Ten sam odwar można stosować do obmywania odbytu i do okładów, a po rozcieńczeniu w
1-2 szklanki wody do lewatyw w schorzeniach odbytnicy. .

208
65. KOZŁEK LEKARSKI
Valeriana officinalis L.

Kozłek lekarski, zwany powszechnie walerianą, jest byliną z rodziny Kozłkowa-tych (Vale-
rianaceae), występującą w lesistych i wilgotnych rejonach Europy, Azji Mniejszej, Zachodniej
i Środkowej aż po Japonię. W Polsce rośnie w wilgotnych zaroślach, a nawet na skałach całego
kraju.

Kozłek lekarski (wg T. Hajka, 1562)

209
Kozłek jest zbiorowym gatunkiem, obejmującym kilka odmian, różniących się wysokością
łodygi oraz kształtem liści. Najczęściej występuje u nas i jest uprawiana odmiana kozłka sze-
rokolistna - Valeriana officinalis L. varietas latifolia Vahl. o łodydze do 2 m wysokiej, listkach
niezbyt licznych, eliptycznolancetowatych. Znane też są inne odmiany, jak varietas media
Koch o łodydze do 150 cm wysokiej i listkach dość licznych, lancetowatych oraz varietas
tenuifolia Vahl. (var. angustifolia Tausch) o łodydze do 70 cm wysokiej i listkach licznych,
wąskolancetowatych lub równowąskich, zwykle całobrzegich.
Wszystkie wymienione odmiany mają łodygę silną, prosto wzniesioną, niegałęzistą, bruz-
dowaną, dołem nieco owłosioną, wyżej nagą. Liście dolne ogonkowe, górne siedzące, pierza-
stodzielne. Kwiaty drobne, o koronie 4-5 mm długiej, białawej lub bladoróżowej, bardzo licz-
ne, zebrane w baldachokształtne kwiatostany na szczytach łodyg. Kwitnie od czerwca do
sierpnia. Owoce bardzo drobne, nagie lub owłosione. Pod ziemią kozłek wytwarza jajowate lub
odwrotnie stożkowate kłącza, do 5 cm długie, oraz bardzo liczne walcowate korzenie do 3 mm
grube, długości do 30 cm.
Surowiec. Do celów farmaceutycznych zbiera się jesienią lub wiosną w maju przed kwit-
nieniem korzenie i kłącza, suszy w suszarniach ogrzewanych w temp. do 35°C. Otrzymuje się
jako surowiec korzeń kozłka - Radix Valerianae (syn. Radix Polemonii lub kłącze kozłka -
Rhizoma Valerianae). Świeża roślina nie pachnie. Swoistego zapachu nabiera dopiero w czasie
suszenia.
Podstawowe związki czynne. Korzeń kozłka zawiera 0,5-2,0% olejku eterycznego, stano-
wiącego mieszaninę terpenów, seskwiterpenów, pochodnych azulenowych i estrów z kwasami
organicznymi, np. izowaleryloborneol. Są ponadto w korzeniu alkaloidy terpenowe (np. wale-
rynina, scynantyna, aktynidyna działająca pobudzająco na koty), związki trójterpenowe (np.
walerozyd A), a także wolne kwasy organiczne (np. kwas izowalerianowy, powstający z roz-
padu związków estrowych w czasie suszenia surowca, kwas chlorogenowy i kwas kawowy).
Podstawowe związki czynne kozłka stanowią trójestrowe połączenia zwane walepotriatami w
ilości 0,1-0,9%. Są to trójestry polihydroksycyklopentanopyranu z kwasami izowalerianowym,
octowym, izokapronowym i β-acetooksywalerianowym.
Działanie. Korzeń kozłka jest aktywnym i skutecznym lekiem uspokajającym i przeciw-
skurczowym, pod warunkiem, że jest prawidłowo przetworzony i odpowiednio dawkowany.
Korzystniej działają przetwory ze świeżego korzenia, a decydujący wpływ na jego aktywność
ma sposób i czas suszenia oraz przechowywania tego surowca.
Działanie uspokajające kozłka polega na tłumieniu refleksów motorycznych i psychicznych
w ośrodkowym układzie nerwowym. Obniżenie wrażliwości ośrodków mózgowych oraz
zmniejszenie pobudzenia ruchowego wymaga nieco większych dawek preparatów z kozłka, niż
uzyskanie efektu rozkurczającego. Działanie rozkurczowe korzeni kozłka obejmuje mięśnie
gładkie, głównie przewodu pokarmowego, a w niewielkim stopniu ścian naczyń krwionośnych.
Działanie wiatropędne jest ściśle powiązane z efektem rozkurczowym oraz zwiększonym wy-
dzielaniem soków trawiennych, zwłaszcza gdy przyczyną dolegliwości był stan nerwowy pa-
cjenta.
Obserwuje się także słabe działanie przeciwcukrzycowe z jednoczesnym zmniejszeniem
częstotliwości oddawania moczu i osłabieniem uczucia pragnienia. Mało znane jest również
działanie przeciwrobaczycowe na owsiki i glisty jelitowe, a także działanie zewnętrzne na skó-
rę głowy przy łupieżu i łojotoku, w niektórych dermatozach, a nawet stanach zapalnych oczu.

210
Działania niepożądane. W zalecanych niżej dawkach przetworów z korzenia waleriany nie
zaobserwowano objawów toksycznych.
Zastosowanie. Przetwory z korzeni kozika mają szerokie zastosowanie w stanach pobudze-
nia nerwowego, wywołanych czynnikami zewnętrznymi i są bardzo często zalecane w różnych
schorzeniach jako jeden z ważnych środków łagodnie uspokajających. Przetwory z kozika
wywołują stan odprężenia psychicznego u osób z trudnością zasypiania. Korzeń kozłka wcho-
dzi w skład różnych preparatów wytwarzanych przez Herbapol, np. mieszanka ziołowa Nervo-
san, granulat Nervogran oraz specyfiki Neospasmina, Passispasmina i Nervosol o działaniu
uspokajającym.
Przetwory z kozłka stosuje się również w niektórych dolegliwościach spowodowanych za-
burzeniami czynnościowymi, jak przyspieszone bicie serca na tle nerwowym, ból głowy, pul-
sowanie w skroniach, a nawet lekkie zawroty głowy i zaburzenia naczynioruchowe. Surowiec
ten jest składnikiem mieszanki ziołowej Cardiosan (Herbapol), poprawiającej czynność serca i
układu krążenia. Jednoczesne podawanie wyciągu z korzeni kozłka i barbituranów w padaczce
umożliwia obniżenie dawki tych ostatnich i zmniejszenie ich ubocznego działania. Większe
znaczenie ma stosowanie kozłka w napadach padaczkowych częściowych, przebiegających bez
utraty świadomości (np. drganie policzków, zawroty głowy, upośledzenie mowy, wzroku lub
słuchu) jako leczenie skojarzone z odpowiednimi preparatami syntetycznymi.
Działanie rozkurczowe kozłka wykorzystuje się, stosując odpowiednie przetwory w stanach
skurczowych żołądka i jelit w tak zwanych nerwicach wegetatywnych. Stosuje się je także w
okresie przekwitania u kobiet, a częściowo także u mężczyzn, zwłaszcza kiedy przetwory z ko-
złka są umiejętnie łączone z innymi preparatami roślinnymi.
Olejek eteryczny z korzeni kozłka jest rzadko dziś stosowany w lecznictwie. Wchodzi w
skład doustnych preparatów działających uspokajająco i wzmacniająco, jak spirytus z arcy-
dzięgla złożony - Spiritus Angelicae compositus oraz preparatów zewnętrznych do wcierań ko-
jących i przeciwskurczowych.
Przetwory z korzeni kozłka mają zróżnicowaną wartość leczniczą w zależności od tego, czy
są to wyciągi alkoholowe, czy wodne, ponieważ główne składniki czynne, jak olejek eteryczny
i walepotriaty rozpuszczają się lepiej w alkoholu, niż w wodzie.
Przetwory. Napar z korzeni kozłka: 1 łyżkę rozdrobnionych korzeni zalać 11/2 szklanki
wody wrzącej i postawić pod przykryciem nad parą na 30 min. Odstawić na 10 min i przece-
dzić. Pić 1/4-1/3 szklanki 2-3 razy dziennie po jedzeniu jako środek uspokajający i rozkurczo-
wy. Natomiast jako środek wiatropędny dla starszych dzieci i młodzieży oraz osób w wieku
podeszłym podawać 2-3 razy dziennie 1-2 łyżki stołowe po jedzeniu.
Przeciw owsikom i glistom jelitowym u dzieci stosować doodbytniczo około 1 szklanki po-
wyższego naparu.
W łupieżu i łojotoku natrzeć owłosioną skórę głowy powyższym naparem, zawiązać ręczni-
kiem na 20-30 min, po czym wytrzeć do sucha. Stosować 1-2 razy w
tygodniu.
W zapaleniu spojówek przemywać brzegi powiek wacikiem zwilżonym naparem. Przemy-
wanie powtarzać parokrotnie w ciągu dnia.
Intrakt ze świeżych korzeni kozłka, Intractum Valerianae (Herbapol) -działa silniej od na-
lewki. Dorosłym zaleca się doustnie 30-60 kropli w kieliszku wody 2-4 razy dziennie, w celu
zmniejszenia niepokoju, napięcia i strachu oraz agresywności. Pomocniczo stosować w napa-
dach padaczkowych częściowych po 1/3-1/2 łyżeczki w kieliszku wody kilka razy dziennie
między posiłkami.

211
Nalewka kozłkowa, Tinctura Valerianae (Herbapol): dorosłym podawać doustnie 20-60
kropli w kieliszku wody kilka razy dziennie po jedzeniu w stanach nerwowych i nerwicy wege-
tatywnej. Pomocniczo w stanach padaczkowych bez utraty przytomności po 1/2-1 łyżeczce na-
lewki w 1/4 szklanki wody 2 razy dziennie po jedzeniu.
Nalewka kozłkowa na eterze, Tinctura Valerianae aetherea (Herbapol): dorosłym zaleca się
doustnie 20-40 kropli w kieliszku wody po jedzeniu jako środek uspokajający i rozkurczowy.
Działa ośrodkowo silniej od poprzedniej.
Napój uspokajający z walerianą: 60 kropli (około 1/3 łyżeczki) nalewki kozłkowej dodać do
szklanki gorącego mleka osłodzonego łyżką miodu. Zmieszać i wypić na godzinę przed snem
jako środek uspokajający i przywracający spokojny, głęboki sen.
Nervogran (Herbapol): dorosłym zaleca się doustnie 3 razy dziennie po łyżeczce granulatu
po jedzeniu, popijanego 1/4 szklanki ciepłej wody lub wody z sokiem w nerwicach różnego
pochodzenia, pobudzeniu nerwowym i trudności w zasypianiu.
Wino walerianowe: do 1 butelki wina gronowego (700 ml) wlać 15 g nalewki lub intraktu z
korzenia waleriany, dodać łyżeczkę do herbaty liści melisy i ziela dziurawca i pozostawić na
14 dni, często wstrząsając. Przecedzić i pić po łyżce stołowej 1-2 razy dziennie, korzystnie na
godzinę przed snem, jako środek ogólnie uspokajający. W przypadku nadmiernej pobudliwości
płciowej przyrządzić wino, dodając szyszek chmielowych zamiast ziela dziurawca. Dawki jak
wyżej.
Zioła rozkurczowe: zmieszać równe ilości rozdrobnionych korzeni kozłka, szyszek chmie-
lowych, ziela macierzanki, owoców kopru włoskiego i ziela dziurawca. Zalać 11/2-2 łyżki ziół
w termosie 2 szklankami wody wrzącej i po zamknięciu odstawić na godzinę. Pić 1/2 szklanki
3 razy dziennie po jedzeniu w nerwicy wegetatywnej z zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi.
Jeśli objawami nerwicy są zaburzenia sercowo-naczyniowe, to zamiast ziela macierzanki do-
dać taką samą ilość mieszaniny kwiatów głogu i owoców głogu. Dalej postępować jak po-
przednio.
Zioła sedatywne: zmieszać równe ilości rozdrobnionego korzenia kozłka, ziela serdecznika,
liści mięty, liści szałwii oraz liści melisy. Zalać 11/2 łyżki ziół w termosie 2 szklankami wody
wrzącej. Zamknąć termos i zostawić na 1 godz. Pić 2/3 szklanki 2 razy dziennie po jedzeniu w
stanach pobudzenia nerwowego i bezsenności.
Nervosan (Herbapol): 2 łyżki ziół zalać 2 szklankami wody wrzącej, nakryć i postawić nad
parą na 20 min. Odstawić na 10 min i przecedzić do termosu. Pić po 2/3 szklanki po jedzeniu
rano i wieczorem na godzinę przed snem w stanach pobudzenia nerwowego i bezsenności.
Plantival (Schwabe, RFN), płyn i drażetki zawierające wyciągi z 4 ziół. Stosuje się w sta-
nach nerwicowych i napięcia nerwowego: płyn 3 razy dziennie po 20 kropli na cukier lub wo-
dę, bądź 1-2 drażetki 2-3 razy dziennie.
Valmane (Kali-Chemie, RFN), drażetki zawierające mieszaninę walepotriatów. Stosuje się
w celu regulowania psychicznych i ruchowych zaburzeń nerwowych, zwłaszcza u dzieci i osób
starszych. Dawki 1-2 drażetki 3 razy dziennie w ciągu 3-4 tygodni. Dzieciom odpowiednio
mniej.
Valosedan (CSRS), płyn zawierający wyciąg z 4 ziół z dodatkiem barbitalu. Działa ogólnie
uspokajająco, zwłaszcza w nadmiernym pobudzeniu w okresie przekwitania, bólach głowy,
migrenie, trudnościach zasypiania i szumie w uszach. Dawki po 1/2 łyżeczki 2-3 razy dziennie.

212
66. KRUSZYNA POSPOLITA
Rhamnus frangula L.

Jest to krzew z rodziny Szakłakowatych (Rhamnaceae), występujący w całej Europie, pół-


nocnej Afryce i północno-zachodniej Azji. W Polsce spotyka się ją w wilgotnych lasach i zaro-
ślach na całym niżu i w dolnych partiach górskich. W niektórych okolicach jest jednak bardzo
przetrzebiona w wyniku nadmiernej eksploatacji. Z tego powodu jest w Polsce pod częściową
ochroną gatunkową.

Kruszyna pospolita (wg T. Hajka, 1562)

213
Kruszyna jest krzewem do 5 m wysokim, nie kolczastym, silnie rozgałęzionym i ulistnio-
nym, o szarobrunatnej, matowej korze z licznymi jaśniejszymi przetchlinkami. Liście eliptycz-
ne, całobrzegie, o 6-8 parach nerwów bocznych. Kwiaty zielonkawe, niepozorne. Owoce so-
czyste pestkowce wielkości grochu, o 3-4 pestkach, początkowo zielone, następnie czerwone, a
po dojrzeniu niemal czarne.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się wiosną przed rozwojem liści korę z młodych 2-
4-letnich gałązek, zdejmując ją w odcinkach długości około 20 cm, i następnie suszy w suszar-
niach naturalnych w miejscach przewiewnych. Surowcem leczniczym jest kora kruszyny -
Cortex Frangulae (syn. Cortex Rhamni frangulae). Przed użyciem powinna być przechowy-
wana dłużej niż rok lub po wysuszeniu ogrzewana w temp. 100°C przez 2 godz.
Niekiedy zbiera się we wrześniu dojrzewające owoce kruszyny i suszy w suszarniach
ogrzewanych, początkowo w temperaturze niższej, a następnie dosusza w temp. około 60°C.
Otrzymuje się owoc kruszyny - Fructus Frangulae (syn. Fructus Rhamni frangulae).
Podobnie do kruszyny działa kora szakłaku amerykańskiego - Rhamnus purshiana De Can-
dolle (Rhamnaceae), przywożona dawniej do Polski z Ameryki Pomocnej pod nazwą Cortex
Rhamni purshianae (syn. Cascara sagrada).
Podstawowe związki czynne. Kora kruszyny zawiera do 4% mieszaniny hydroksymetylo-
antrazwiązków, głównie w postaci glikozydowej. Wśród nich najważniejsze są glukofrangula-
rozydy A i B oraz produkty ich częściowej hydrolizy frangulozydy A i B. Ponadto stwierdzono
obecność palmidyn oraz antranoli i antronów, które są substancjami niestałymi i powoli ulega-
ją utlenieniu do odpowiednich, lecz mało aktywnych antrachinonów. Inne składniki kory nie
mają właściwości leczniczych. Należą do nich flawonoidy (np. ksantoramnina i ramnetyna),
saponiny, związki garbnikowe, alkaloidy peptydowe (np. frangulanina i franganina) oraz sole
mineralne.
W owocach kruszyny znaleziono mieszaninę antrazwiązków, a wśród nich palmidynę B,
dwuantron aloeemodyny, chryzofanol i aloeemodynę, cukry i sole mineralne.
Działanie. Zarówno kora, jak i owoce kruszyny zawierają antrazwiązki, które pobudzają pe-
rystaltykę jelita grubego, drażniąc jego ścianę bezpośrednio poprzez splot Auerbacha. Obser-
wuje się wówczas wzmożenie ruchów perystaltycznych, przekrwienie błony śluzowej w wyni-
ku rozszerzenia naczyń włosowatych oraz zahamowanie wchłaniania wody przez ścianę jelit,
co powoduje rozrzedzenie i zwiększenie objętości mas kałowych. Zależnie od dawki i zawarto-
ści antrazwiązków w korze stolce mogą być papkowate lub płynne. Działanie przeczyszczające
obserwuje się dopiero po upływie 6-10 godz. od podania leku, ponieważ zawarte w surowcu
glikozydowe połączenia antrazwiązków muszą ulec, pod wpływem bakterii, przemianom do
wysokoaktywnych metabolitów.
Kora kruszyny ma również słabe własności żółciopędne, zapewne w wyniku bodźcowego
działania na miąższ wątroby oraz rozkurczającego wpływu na drogi żółciowe. Antrazwiązki
wyróżniają się gorzkim smakiem, dzięki czemu pobudzają na drodze odruchowej wydzielanie
soków trawiennych i wpływają na lepsze przyswajanie pokarmów. Antrazwiązki działają też
bakteriobójczo. Kruszyna ponadto działa toksycznie na pasożyty jelitowe, np. glisty i owsiki.
Działania niepożądane. Antrazwiązki kory kruszyny powodują przekrwienie okrężnicy
oraz narządów miednicy małej i w dawkach większych mogą być niebez-

214
pieczne dla kobiet ciężarnych. Przenikają one do mleka matek karmiących, co może powodo-
wać płynne stolce u niemowląt.
Zastosowanie. Kora kruszyny jest jednym z najczęściej u nas stosowanych roślinnych su-
rowców przeczyszczających. Służy zwłaszcza w zaparciach przejściowych, powstałych w wy-
niku przebytych chorób zakaźnych, zaburzeń neurologicznych lub długo trwającego unieru-
chomienia, a także z zaparciach nawykowych, wywołanych atonią jelita grubego. W schorze-
niach tych doskonałe wyniki dają też preparaty zawierające kruszynę, jak drażetki Altra, granu-
laty Neonormacol i Normogran oraz mieszanka ziołowa Normosan, produkowane w Polsce
przez Herbapol.
Dobre wyniki daje kruszyna także w stanach skurczowych jelit oraz upośledzonym
przyswajaniu pokarmów, powiązanym z niedostatecznym wydzielaniem soków trawiennych,
zwłaszcza w jelicie cienkim na skutek niedoboru żółci. Kora kruszyny zalecana jest szczegól-
nie osobom starszym, cierpiącym na zaburzenia trawienne i utrudnione przyswajanie składni-
ków pokarmowych, a także osobom otyłym z uszkodzeniami miąższu wątroby i zmniejszonym
wydzielaniem żółci. W stanach skurczowych dobre wyniki daje dodatek pokrzyku lub jaskół-
czego ziela.
Kora kruszyny jest składnikiem wielu roślinnych preparatów działających przeczyszczające,
żółciopędnie i regulujących trawienie, produkowanych przez Herbapol, jak mieszanki ziołowe
Cholagoga II i Cholagoga III, stosowane w schorzeniach wątroby i dróg żółciowych, płyn Cho-
lesol oraz granulat Cholegran, używane w nieżycie żołądka, jelit i przewodów żółciowych. Su-
chy wyciąg z kruszyny wchodzi w skład proszku Gastrochol, zawierającego wyciągi z 9 ziół i
stosowanego w schorzeniach związanych z wydzielaniem i przepływem żółci przez drogi żół-
ciowe. Korzystne działanie flawonoidów kory kruszyny na ściany naczyń krwionośnych oraz
działanie przeczyszczające antrazwiązków wykorzystano w mieszance ziołowej Rektosan, sto-
sowanej w żylakach odbytu. Te same własności kruszyny wyzyskano w mieszance ziołowej
Sklerosan, podawanej w miażdżycy.
Kora kruszyny jest najważniejszym składnikiem czynnym mieszanek ziołowych Normosan i
Degrosan.
Przetwory. Odwar z kory kruszyny: 1/2 łyżki rozdrobnionej kory zalać 1 szklanką wody
letniej. Ogrzewać do wrzenia i gotować powoli pod przykryciem 15 min. Odstawić na 10 min i
przecedzić. Popłukać na sitku korę ostudzoną przegotowaną wodą, uzupełniając odwar do peł-
nej szklanki. Pić 1/2-3/4 szklanki wieczorem jako środek przeczyszczający, natomiast 1/4-1/2
szklanki 2-3 razy dziennie w przewlekłej atonii jelit i otyłości.
Odwar z owoców kruszyny: 1/2 łyżki owoców zalać 1 szklanką wody zimnej. Gotować pod
przykryciem przez 15 min. Po ostygnięciu przecedzić. Pić po 1-3 łyżki jako lek łagodnie prze-
czyszczający.
Zioła w otyłości: zmieszać po 20 g kory kruszyny, liści mięty pieprzowej i kwiatów rumian-
ku oraz po 10 g korzeni kozłka, liści melisy i ziela dziurawca. Wsypać do termosu 2 łyżki ziół i
zalać 21/2 szklanki wody wrzącej. Pozostawić na 11/2 godz. Pić 3 razy dziennie po 2/3 szklan-
ki między posiłkami jako lek regulujący czynność przewodu pokarmowego, zapobiegający za-
parciom i zwiększający ilość wydalanego moczu. Wraz z odpowiednią dietą, kinezyterapią i
balneoterapią stosować jako środek zapobiegający dalszemu przyrostowi wagi ciała lub powo-
dujący po pewnym czasie powolny jej spadek.
Degrosan (Herbapol): 2 łyżki ziół zalać 21/2 szklanki wody gorącej, ogrzewać do wrzenia i
gotować pod przykryciem 3-5 min. Odstawić na 10 min i przecedzić do

215
termosu. Pić po 1 szklance 2 razy dziennie po posiłkach w zaburzeniach procesów trawienia i
przyswajania pokarmów, otyłości i miażdżycy naczyń krwionośnych.
Normosan (Herbapol): 1/2-1 łyżkę ziół zalać 1 szklanką wody wrzącej i naparzać pod przy-
kryciem 15-20 min. odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 1/4-1/3 szklanki 3 razy dziennie
przed jedzeniem w lekkich stanach nieżytowych jelit. Natomiast jako środek przeczyszczający
wypić wieczorem szklankę naparu po jedzeniu.
Altra (Herbapol), drażetki zawierające wyciąg suchy z kruszyny i z drożdży. Dawkowanie:
dorosłym zaleca się 1-3 drażetki na noc, jako środek przeczyszczający, popite szklanką wody.
W otyłości i atonii jelit po 1-2 drażetki 2 razy dziennie. Dzieciom starszym podawać 1-2 dra-
żetki wieczorem, zależnie od wieku, przy zaparciach.
Neonormacol (Herbapol): dorosłym zaleca się jednorazowo łyżeczkę granulatu, popitego
ciepłą wodą, jako środek łagodnie przeczyszczający. Można podwyższyć dawkę do 2 łyżeczek
2 razy dziennie. Dzieciom podawać odpowiednio mniej, stosownie do wieku.
Normogran (Herbapol): dorosłym zaleca się 1 łyżeczkę granulatu 2 razy dziennie - rano na
czczo i wieczorem przed snem; popić 1/2 szklanki płynu. Dzieciom, zależnie od wieku, zwykle
1/3-1/2 łyżeczki 1-2 razy dziennie. Stosuje się w zaparciach, również po przyjęciu środków
przeciwrobaczycowych.

67. KRWAWNIK POSPOLITY


Achillea millefolium L.

Jest to bylina z rodziny Złożonych (Compositae), występująca w Europie, umiarkowanej


części Azji oraz w Ameryce Północnej. W Polsce rośnie bardzo pospolicie w całym kraju na
suchych łąkach, miedzach, przydrożach i skrajach lasów. Tworzy liczne podgatunki i rasy
chemiczne.
Krwawnik pospolity wytwarza cienkie kłącza z podziemnymi rozłogami. Łodygi ma sztyw-
ne, prosto wzniesione, do 80 cm wysokie, słabo rozgałęzione tylko w górnej części, zakończo-
ne płaskim baldachogronem białych lub różowych kwiatów, zebranych w drobne koszyczki.
Liście dolne krótkoogonkowe, górne siedzące, ustawione skrętolegle, ciemnozielone, owłosio-
ne, w zarysie lancetowate, zwykle 4-krotnie dłuższe od szerokości, podwójnie lub potrójnie
pierzastosieczne, o wycinkach lancetowatych, szydlasto zakończonych.
Surowiec. Do celów leczniczych ścina się od czerwca do września górne części pędów,
długości do 25 cm w okresie rozkwitania i suszy w suszarniach naturalnych, w miejscach za-
cienionych i przewiewnych. Otrzymuje się ziele krwawnika - Herba Millefolii. Zbiera się rów-
nież same kwiatostany i suszy jak ziele w suszarniach naturalnych w temp. poniżej 35°C. Su-
rowcem jest kwiat krwawnika - Flos Millefolii, syn. Anthodium Millefolii.
Podstawowe związki czynne. Ziele krwawnika zawiera 0,25-0,5% olejku eterycznego (jego
składnikami jest m.in. azulen, cyneol, borneol, er- i β-pinen), ponadto glikozyd cyjanogenny
zwany achilleiną, flawonoidy (np. glikozydy apigeniny i luteoliny), cholinę, do 3% garbników,
kwas askorbowy, furanokumarynę oraz sole mineralne obfitujące w związki manganu.
W kwiatach znaleziono około 0,5%, a niekiedy więcej, olejku eterycznego o podobnym
składzie, jak w zielu, cholinę, flawonoidy i sole mineralne.
Działanie. Ze względu na urozmaicony skład chemiczny ziele krwawnika wykazuje wielo-
kierunkowe działanie. Od wieków uchodzi za środek powstrzymujący

216
Krwawnik pospolity (wg L. Fuchsa, 1543)

krwawienia, co uwidoczniło się nawet w polskiej nazwie tej rośliny. Sądzi się, że przetwory z
ziela krwawnika hamują mikrokrwawienia, m.in. z uszkodzonych naczyń włosowatych w
przewodzie pokarmowym.
Obserwuje się ponadto działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie jelit, dróg żółciowych i
moczowych, przypisywane flawonoidom. Dzięki temu ziele wzmaga nieznacznie przepływ
żółci do dwunastnicy, nieco zwiększa dobową ilość wydalanego moczu, a także osłabia ból
wywołany skurczem jelit lub kolką jelitową. Działa ogólnie odtruwające, usuwa z moczem
toksyczne produkty przemiany materii oraz te związki, które wniknęły do organizmu z ze-
wnątrz. Pobudza u kobiet miesiączkowanie i łagodzi bóle w bolesnym miesiączkowaniu.
Gorzka substancja achilleina pobudza w niewielkim stopniu receptory smakowe i za po-
średnictwem ośrodkowego układu nerwowego zwiększa wydzielanie soku

217
żołądkowego i usprawnia trawienie oraz przyswajanie pokarmów. Wyciągi działają wiatropęd-
nie i są podawane zwłaszcza dzieciom, młodzieży i osobom starszym.
Dzięki obecności garbników oraz olejku eterycznego, zawierającego azulen, ziele i kwiaty
krwawnika działają przeciwzapalnie i słabo bakteriostatycznie.
Działania niepożądane. Dotknięcie świeżej rośliny wywołuje u niektórych osób odczyn
alergiczny i wysypkę. Natomiast przetwory z krwawnika, podawane w zalecanych dawkach,
nie powodują odczynów niepożądanych.
Zastosowanie. Przetwory z ziela krwawnika stosuje się w nieżytach i stanach zapalnych
przewodu pokarmowego, zwłaszcza gdy towarzyszą im niewielkie krwawienia, pomocniczo w
żylakach odbytu, a także w nieznacznych krwawieniach płucnych obok leczenia przyczynowe-
go. Ponadto wykorzystuje się je w stanach skurczowych mięśni gładkich dróg żółciowych i je-
lit oraz przewlekłych zaburzeniach trawiennych, którym towarzyszą brak łaknienia, odbijanie,
wzdęcia i nudności, w napadowych bólach jelitowych i zaparciach nawykowych.
Ziele krwawnika wchodzi w skład wielu preparatów roślinnych produkowanych przez Her-
bapol, jak: mieszanka ziołowa Cholagoga II i proszek Gastrochol, używane w schorzeniach
wątroby i niedostatecznym wydzielaniu żółci oraz nieżytach żołądka i jelit, mieszanka Dige-
stosan oraz tabletki Calmagina, używane w przewlekłych stanach nieżytowych przewodu po-
karmowego oraz zmniejszonym wydzielaniu soku żołądkowego i zaburzeniach w przyswajaniu
pokarmów. Mieszanka ziołowa Degrosan, zawierająca ziele krwawnika, reguluje procesy tra-
wienne, a także korzystnie wpływa na przemianę materii, równowagę między koloidami i kry-
staloidami w moczu oraz przepuszczalność ścian naczyń krwionośnych. Dzięki korzystnemu
działaniu flawonoidów na ściany naczyń krwionośnych wykorzystano ziele krwawnika w mie-
szance ziołowej Sklerosan, używanej o początkowych stanach miażdżycy. Z uwagi na rozkur-
czowe i słabe przeciwbólowe działanie flawonoidów włączono ziele krwawnika do mieszanki
ziołowej Nervosan oraz granulatu Nervogran, które stosuje się m.in. w stanach pobudzenia
nerwowego pod wpływem bodźców wewnętrznych, np. ból.
Zewnętrznie wykorzystuje się odwary z ziela do okładów w stanach zapalnych skóry i błon
śluzowych oraz do płukania jamy ustnej i gardła. Lepiej jednak nadają się do tego kwiaty
krwawnika, bogatsze w olejek eteryczny i flawonoidy. Ziele i kwiaty krwawnika rzadko stosu-
je się pojedynczo, a zwykle w połączeniu z innymi surowcami zielarskimi.
Drobno posiekane liście krwawnika służą w hodowli jako cenna pasza dla małych indycząt.
Kwiaty krwawnika można stosować podobnie jak ziele, mają one jednak silniej zaznaczone
działanie przeciwzapalne i rozkurczowe. Wyciągi z kwiatów podaje się doustnie w stanach
nieżytowych przewodu pokarmowego, nawet wówczas gdy nastąpiło uszkodzenie błon śluzo-
wych, jak choroba wrzodowa, owrzodzenie jelita grubego i żylaki odbytu. Zewnętrznie stosuje
się kwiat krwawnika jako surowiec równorzędny kwiatom rumianku. W postaci naparów służy
do płukania jamy ustnej i gardła w stanach zapalnych, do okładów i przymoczek w niektórych
przypadkach podrażnienia skóry, a także do kąpieli kosmetycznych.
Kwiat krwawnika jest składnikiem granulatu ziołowego Normogran, używanego w zapar-
ciach atonicznych i spastycznych, zwłaszcza u osób otyłych. Wchodzi również do mieszanki
Pulmosan, stosowanej jako preparat pomocniczy w schorzeniach płuc, w których nastąpiło
uszkodzenie tkanki. Jest też składnikiem mieszanki Rektosan, polecanej w leczeniu żylaków
odbytu. Wyciąg z kwiatów wchodzi w skład aerozolu Sanofil, stosowanego w wyprysku aler-
gicznym, świerzbiączce i zapaleniu skóry.

218
Przetwory. Napar z ziela krwawnika: 1 łyżkę ziela zalać 11/2 szklanki wody wrzącej i na-
parzać pod przykryciem 15 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 2-3 razy dziennie po
1/3-1/2 szklanki w nieznacznych, przewlekłych zaburzeniach trawiennych z krwawieniami.
Natomiast w zaburzeniach miesiączkowania i dla usunięcia z organizmu związków toksycz-
nych pić 3-4 razy dziennie po 2/3 szklanki naparu.
Do stosowania zewnętrznego sporządza się napar z 2 łyżek ziela na 1 szklankę wody. Do
kąpieli bierze się 2-3 garście ziela na 2 l wody.
Napar z kwiatów krwawnika: 1 łyżkę kwiatów krwawnika zalać 11/2 szklanki wody wrzącej
i naparzać pod przykryciem 15 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 2-3 razy dziennie
porcjami w stanach zapalnych przewodu pokarmowego. Ten sam napar można stosować do
płukania w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, do przymoczek, przemywania oczu. Może
on także zastępować rumianek.
Sok ze świeżego ziela krwawnika: 500 g świeżo zebranego kwitnącego ziela przepuścić
przez maszynkę, zmiksować lub odcisnąć w sokowirówce. Otrzymany sok przecedzić i dodać
dla utrwalenia 1 część spirytusu 95-procentowego na 4 części soku. Przechowywać w lodówce.
Pić po łyżce 2-4 razy dziennie w 1/4 szklanki wody lub soku owocowego. Sok ten ma wszyst-
kie działania przypisywane krwawnikowi.
Sanofil (Herbapol), aerozol: skórę zmienioną chorobowo spryskać z odległości paru centy-
metrów, a wytworzoną pianę rozprowadzić cienką warstwą. Stosować 2-3 razy na dobę w le-
czeniu pokrzywki, wyprysku alergicznego, świerzbiączki i kontaktowego zapalenia skóry.

68. KUKURYDZA ZWYCZAJNA


Zea mays L.

Jest to roślina jednoroczna z rodziny Traw (Gramineae), występująca w stanie naturalnym


w Ameryce Środkowej i Południowej, wprowadzona do uprawy parę tysięcy lat temu i obecnie
uprawiana jako roślina zbożowa w cieplejszej strefie klimatu umiarkowanego oraz w klimacie
gorącym. W Polsce udaje się z trudem z uwagi na zbyt chłodne i krótkie dla niej lato. Nie wy-
kształca dojrzałych nasion i służy jako kiszonka na paszę dla bydła.
Kukurydza ma łodygę do 2,5 m wysoką, 3-5 cm grubą z gąbczastym rdzeniem. Liście sze-
rokości 5-10 cm. Kwiaty rozdzielnopłciowe, męskie zebrane w wielką szczytową wiechę, żeń-
skie - skupione w kolby wyrastające w pochwach liści. U szczytu kwiatostanów żeńskich wi-
doczne są pęczki nitkowatych znamion.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w lipcu i sierpniu znamiona ze słupkami żeń-
skich kwiatów i suszy w suszarniach naturalnych w cieniu i przewiewie. Surowcem jest znamię
kukurydzy - Stigma Maydis.
Podstawowe związki czynne. Surowiec zawiera 0,1-0,2% olejku eterycznego, do 3%
związków saponinowych, około 4% garbników katechinowych około 2,3% żywic, około
4,15% cukrów redukujących, ponadto alantoinę, glikozyd goryczowy, fitosterole (np. stygma-
sterol i β-sytosterol), witaminę K oraz sole mineralne.
Działanie. Wyciągi ze znamion kukurydzy obniżają napięcie mięśni gładkich dróg moczo-
wych i nieznacznie pobudzają wydalanie moczu. Zwiększają jednak

219
Kukurydza zwyczajna (wg T. Hajka, 1562)

wyraźnie ilość usuwanych tą drogą moczanów, fosforanów i szczawianów. Wykazują również


swoiste działanie przeciwzapalne na drogi moczowe, a zwłaszcza na pęcherz. Ponadto wywie-
rają korzystny wpływ na wątrobę i zwiększają nieznacznie wytwarzanie żółci. Zmniejszają
przy tym napięcie mięśni gładkich dróg żółciowych, dzięki czemu ułatwiają jej przepływ do
dwunastnicy. Obserwuje się często niewielki spadek podwyższonego ciśnienia krwi, który
można przypisać skojarzonemu działaniu moczopędnemu oraz przeciwskurczowemu znamion
kukurydzy. Stwierdza się również nieznaczne zwiększenie krzepliwości krwi.
Działania niepożądane. Przetwory z kukurydzy stosowane w zalecanych dawkach nie wy-
wołują objawów niepożądanych.

220
Zastosowanie. Znamiona kukurydzy stosuje się przede wszystkim jako lek moczopędny
oraz w pewnym stopniu przeciwzapalny i rozkurczowy w przypadku trudności w oddawaniu
moczu. Ponadto w zapaleniu miedniczek nerkowych i pęcherza oraz w obrzękach wywołanych
niewydolnością krążenia i nerek. Pomocniczo stosowane są w kamicy moczanowej i fosfora-
nowej, białkomoczu, skazie moczanowej oraz chorobie reumatycznej. Podaje się je również ja-
ko lek żółciopędny w zastoju żółci i pomocniczo w zapaleniu wątroby oraz kamicy żółciowej.
Czasem wykorzystuje się je jako lek wspomagający w początkowych stanach cukrzycy, otyło-
ści oraz skłonności do krwawień na skutek obniżonej krzepliwości krwi.
W lecznictwie ludowym znamiona kukurydzy są traktowane jako środek zwiększający po-
pęd płciowy oraz regulujący krwawienia miesięczne u kobiet, ale brak na to uzasadnienia na-
ukowego.
Przetwory. Odwar ze znamion kukurydzy: 2 łyżki znamion zalać
2 szklankami wody letniej. Ogrzewać do wrzenia i gotować pod przykryciem 3 min. Odsta-
wić na 15 min i przecedzić. Pić po 1/2-2/3 szklanki 2-4 razy dziennie między posiłkami jako
lek moczopędny i żółciopędny. Działanie moczopędne można wzmocnić, dodając nieco kwia-
tów chabru, a działanie żółciopędne - przez dodanie liści mięty pieprzowej.
Zioła moczopędne: zmieszać 50 g znamion kukurydzy, ziela nawłoci i ziela połonicznika
oraz po 25 g ziela rdestu ptasiego i ziela skrzypu. Zalać 3 łyżki ziół
3 szklankami wody ciepłej i ogrzewać do wrzenia pod przykryciem. Gotować 5 min i od-
stawić na 10 min. Przecedzić. Pić 3 razy dziennie po 1 szklance po jedzeniu w stanach zapal-
nych dróg moczowych i w kamicy moczowej.

69. LAWENDA LEKARSKA


Lavandula officinalis Chaix ex Villars

Lawenda jest półkrzewem z rodziny Wargowych (Labiatae), pochodzącym prawdopodobnie


z Persji lub z Wysp Kanaryjskich, przeniesionym już w czasach starożytnych do strefy basenu
Morza Śródziemnego. Obecnie jest uprawiana w wielu krajach, w tym również w Polsce.
Lawenda ma łodygi proste lub nieco wygięte, silnie rozgałęzione, u dołu zdrewniałe, do 0,5
m wysokie. Liście krótkoogonkowe lub siedzące, równowąskie bądź podłużnie lancetowate,
całobrzegie z brzegiem nieco podwiniętym, osadzone na łodydze naprzeciwległe. Kwiaty
grzbieciste, dwuwargowe, zebrane w kwiatostany podobne do kłosa, osadzone na szczytach ło-
dyg. Każdy kwiatostan złożony jest z kilku okółków kwiatów wyrastających w pachwinach
wydłużonych przykwiatków. Kwiaty dość drobne, długości do 8 mm. Kielich niebieskawosza-
ry lub niebieski, korona fioletowoniebieska lub szarobrunatna, wyraźnie owłosiona. Cała rośli-
na wyróżnia się silnym aromatycznym zapachem.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w lipcu lub w sierpniu kwiatostany lawendy w
początkowym okresie rozkwitania, kiedy przeważająca część kwiatów jest jeszcze w pączkach
i suszy je w cieniu i przewiewie w temperaturze nie przekraczającej 35°C. Następnie okrusza
się na sitach kwiaty i odrzuca szypułki. Otrzymuje się surowiec, kwiat lawendy - Flos Lavan-
dulae. Należy go przechowywać w szczelnym opakowaniu w miejscach suchych i chronić od
światła.
Podstawowe związki czynne. Kwiaty zawierają olejek eteryczny w ilości do 3%, czasem
więcej. Polskie normy apteczne wymagają co najmniej 1,7% olejku. Podsta-

221
wowym jego składnikiem jest linalol i jego estry z kwasem octowym (do 40% octanu linalolu
o przyjemnym zapachu), masłowym, kapronowym oraz izowalerianowym, poza tym β-cymen,
α-terpineol, geraniol, β-mircen i inne terpeny. Skład chemiczny olejku lawendowego wykazuje
dużą zmienność. Różnice mają niewielkie znaczenie w lecznictwie, natomiast odgrywają
znaczną rolę w ocenie przydatności olejku do celów perfumeryjnych i kosmetycznych. Kwiaty
lawendy zawierają również garbniki charakterystyczne dla rodziny Wargowych, związki trój-
terpenowe (np. kwas ursolowy), pochodne kumarynowe (np. m.in. herniaryna), antocyjany,
kwasy organiczne, fitosterole i sole mineralne.
Działanie. Głównym składnikiem czynnym kwiatów lawendy jest olejek eteryczny. Zarów-
no kwiaty, jak i sam olejek podane doustnie pobudzają czynność wydzielniczą różnych narzą-
dów. Zwiększają wydzielanie soku żołądkowego i wytwarzanie żółci przez komórki wątroby
oraz jej przepływ przez drogi żółciowe. Dzięki temu usprawniają procesy trawienia i przyswa-
jania pokarmów. Obserwuje się także słabe działanie moczopędne i napotne.
Surowiec, dzięki zawartości olejku eterycznego, związków trójterpenowych oraz pochod-
nych kumarynowych, wykazuje działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie jelit, dróg żółcio-
wych oraz dróg moczowych. Przyczynia się do ustąpienia lub osłabienia bólu brzucha, a także
kolki jelitowej wskutek przywrócenia prawidłowych ruchów perystaltycznych jelit, uregulo-
wania procesów przyswajania pokarmów, zwiększenia dopływu żółci do dwunastnicy oraz
bardziej regularnego oddawania moczu.
Destylowany z kwiatów z parą wodną olejek lawendowy - Oleum Lavandulae również ma
zastosowanie w lecznictwie. Niektóre jego składniki, jak linalol i terpineol wywierają bezpo-
średni wpływ na ośrodkowy układ nerwowy i osłabiają spontaniczną aktywność ruchową ludzi
i zwierząt. Pod ich wpływem zmniejsza się stan napięcia nerwowego, uczucie niepokoju oraz
trudność w zasypianiu. Olejek lawendowy niszczy wiele szczepów bakterii chorobotwórczych,
w tym również opornych na antybiotyki. Słabo natomiast działa na grzyby chorobotwórcze.
Stosowany zewnętrznie na skórę olejek działa przeciwbakteryjnie, przeciwgrzybiczo i prze-
ciwświądowo, a dzięki obniżeniu wrażliwości nerwów czuciowych zmniejsza nasilenie bólu w
chorobie reumatycznej.
Działania niepożądane. Olejek lawendowy podany doustnie w zbyt dużej dawce może
wywołać stan zapalny błony śluzowej żołądka i jelit. Drażni też nerki i pęcherzyki płucne.
Działa również nieco drażniąco na skórę i u niektórych osób powoduje rozszerzenie podskór-
nych naczyń krwionośnych oraz zaczerwienienie i rozgrzanie skóry, zwłaszcza w miejscach
delikatnych.
Zastosowanie. Napar z kwiatów lawendy stosuje się doustnie w łagodnych dolegliwościach
trawiennych, zwłaszcza zmniejszeniu apetytu, złym przyswajaniu pokarmów i nadmiernej fer-
mentacji. Stosowany jest także jako łagodny środek rozkurczowy w bólach brzucha, wzdęciach
i kolce jelitowej, zwłaszcza u młodzieży i osób starszych.
Napar i inne przetwory z kwiatów lawendy stosuje się także w nerwicach. Wyciąg z kwia-
tów lawendy jest jednym ze składników kropli Nervosol (Herbapol) o działaniu uspokajają-
cym.
Olejek eteryczny z kwiatów lawendy wchodzi w skład różnych preparatów recepturowych
stosowanych niekiedy wewnętrznie w niestrawności i braku łaknienia, wzdęciach, kolce jeli-
towej i stanach nerwicowych. Natomiast częściej używa się go zewnętrznie jako dodatku do
płukania jamy nosowo-gardzielowej, dziąseł, jamy ust-

222
nej i gardła w stanach zapalnych, także jako składnika płynów do inhalacji w nieżytach oskrze-
li oraz stanach infekcyjnych płuc, oskrzeli, krtani i gardła. Jest składnikiem balsamów i maści
do smarowania ropiejących i trudno gojących się ran, czasem balsamu do nosa o działaniu
przeciwbakteryjnym. Służy jako dodatek do maści stosowanych w zapaleniu odbytu. Jest po-
nadto wykorzystywany do aromatyzowania maści i kremów. Wchodzi też w skład niektórych
preparatów do nacierań przeciwreumatycznych.
Olejek lawendowy ma również szerokie zastosowanie w perfumerii i kosmetyce. Służy do
wyrobu perfum i kompozycji zapachowych do aromatyzowania mydła i detergentów, do wyro-
bu wód toaletowych, płynów do kąpieli i wielu innych preparatów.
Przetwory. Napar lawendowy: 1 łyżkę kwiatów lawendy zalać 11/2 szklanki wody wrzącej
i naparzać pod przykryciem 15 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 1/2 szklanki 3 razy
dziennie między posiłkami, jako środek wiatropędny, lub po 1/2 szklanki po jedzeniu rano i
wieczorem, jako środek uspokajający i rozkurczowy.
Wino lawendowe: 10 g kwiatów lawendy, 5 g owoców kolendry i 2 g owoców anyżu mace-
rować przez 2 tygodnie w 1/2 l czerwonego wina często mieszając, następnie przecedzić. Pić 2-
3 razy dziennie po małym kieliszku na 30 min przed jedzeniem w złym trawieniu i braku łak-
nienia albo po jedzeniu jako środek wiatropędny, rozkurczowy, znoszący ból brzucha oraz żół-
ciopędny i moczopędny.
Zioła jelitowe: zmieszać po 20 g kwiatów lawendy i liści mięty pieprzowej, 30 g kwiatów
wiązówki i 40 g rozdrobnionych kłączy pięciornika. Zalać 2 łyżki ziół 2 szklankami wody go-
rącej, ogrzać powoli do wrzenia i gotować pod przykryciem 2-3 min. Odstawić na 15 min i
przecedzić. Pić po 1/2 szklanki 3-4 razy dziennie między posiłkami w nadmiernej fermentacji
jelitowej, wzdęciach i bólach brzucha.
Zioła regulujące trawienie: zmieszać 50 g kwiatów lawendy oraz po 25 g rozdrobnionego
korzenia omanu, liści orzecha włoskiego, ziela serdecznika i znamion kukurydzy. Zalać 11/2
łyżki ziół w termosie 2 szklankami wody wrzącej, zakryć i pozostawić na 1 godz. Pić po 1/2
szklanki 3 razy dziennie przed jedzeniem jako środek zwiększający apetyt i regulujący procesy
trawienia, natomiast między posiłkami również jako środek moczopędny.
Zioła uspokajające do kąpieli: zmieszać po 50 g kwiatów lawendy, kwiatów lipy i ziela ma-
cierzanki. Z całości ziół sporządzić napar, zalewając je 2-3 l wody wrzącej. Po 15 min przece-
dzić go przez płótno do wanny wypełnionej do 1/3 wodą o temp. 37-38°. Zioła pozostałe po
odcedzeniu przełożyć do woreczka płóciennego i umieścić w wannie z wodą. Czas kąpieli 15-
25 min, następnie odpoczynek w łóżku. Stosować jako środek uspokajający i ułatwiający zasy-
pianie.
Balsam wykrztuśny: zmieszać 20 g olejku lawendowego, 10 g salicylanu metylu, oraz po 5
g olejku eukaliptusowego, olejku tatarakowego, olejku kosodrzewinowego lub sosnowego, ter-
pentyny i oleju rycynowego lub oliwy. Balsam rozprowadza się (lecz nie wciera) palcami na
górnej części mostka, z reguły przed snem: niemowlętom 1-2 krople, małym dzieciom 2-4 kro-
ple, młodzieży 5-10 kropli, dorosłym do 15 kropli, zależnie od potrzeby 1-3 razy dziennie. Sto-
suje się w niedrożności przewodów nosowych, spowodowanej nieżytem, obfitej wydzielinie z
nosa, chrypce, w początkach zapalenia oskrzeli z utrudnionym oddychaniem i bólem oskrze-
lowym. Niektóre osoby, zwłaszcza małe dzieci, mogą być uczulone na składniki balsamu i re-
agować wysypką alergiczną. Należy wówczas przerwać podawanie balsamu. Apteki przygo-
towują balsam na podstawie recepty lekarskiej.

223
70. LEBIODKA POSPOLITA
Origanum vulgare L.

Jest to bylina z rodziny Wargowych (Labiatae), występująca w Europie, Azji Mniejszej i na


Syberii. W Polsce rośnie w zaroślach, na skrajach lasów i suchych, słonecznych pagórkach;
pospolita na całym niżu i w strefie podgórskiej.
Lebiodka wytwarza pełzające kłącza, często z rozłogami oraz liczne, wzniesione, czterokan-
ciaste łodygi, rozgałęzione w części górnej, zwykle czerwono nabiegłe i owłosione, 20-80 cm
wysokie. Liście jajowate, tępe, całobrzegie lub odległe ząbkowane, naprzeciwległe. Kwiaty
drobne, dwuwargowe, purpurowe lub jasnoczerwone, zebrane w szczytowych podbaldachach.
Kielich biało owłosiony. Cała roślina wyróżnia się swoistym, aromatycznym zapachem.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się od czerwca do września górne, gęsto ulistnione
części zakwitających pędów lebiodki pospolitej i suszy w warunkach naturalnych w cieniu i
przewiewie bądź w suszarni ogrzewanej w temp. do 35°C. Surowcem jest ziele lebiodki - Her-
ba Origani.
Podstawowe związki czynne. Ziele lebiodki zawiera do 1,2% olejku eterycznego o dość
zmiennym składzie, bogatego w fenole, jak karwakrol i tymol, których ilość może sięgać do
40%. Poza tym w olejku znaleziono octan geranylu i nieco seskwiterpenów. Drugą grupę ciał
czynnych stanowią garbniki (ok. 4%). Są również flawonoidy obejmujące pochodne luteoliny,
diosmetyny i apigeniny, fitosterole, związki żywicowe, substancja goryczowa i sole mineralne.
Działanie. Ziele lebiodki pobudza w nieznacznym stopniu czynności wydzielnicze wielu
narządów. Zwiększa sekrecję śliny, soku żołądkowego i żółci, usprawniając procesy trawienia i
przyswajania pokarmów. Wzmaga też nieco wydzielanie śluzu, zwłaszcza przez błony śluzowe
górnych dróg oddechowych, a także czynność gruczołów potowych oraz nerek, zwiększając
łagodnie ilość wydalanego moczu. Z uwagi na zawartość flawonoidów surowiec ten działa
również rozkurczowo na mięśnie gładkie oskrzeli, jelit, dróg żółciowych i moczowodów oraz
na macicę w okresie krwawień miesięcznych. Uchodzi za dobry środek wiatropędny. Ze
względu na garbniki oraz fenolowe składniki olejku eterycznego wykazuje własności przeciw-
biegunkowe, bakteriobójcze, a nadto wiąże szkodliwe produkty przemiany materii.
Działania niepożądane. Przy stosowaniu ziela lebiodki w zalecanych dawkach nie obser-
wuje się objawów niepożądanych.
Zastosowanie. Ziele lebiodki można podawać w różnych rodzajach schorzeń. Najczęściej
stosuje się jako lek łagodnie moczopędny. Również w niedoczynności wątroby i dróg żółcio-
wych oraz stanach nieżytowych żołądka, dyspepsji, atonii jelit oraz nadmiernej fermentacji i
wzdęciach. Ponadto w nieżytach górnych dróg oddechowych, kaszlu i utrudnionym odkrztu-
szaniu.
Zewnętrznie służy do płukania w zapaleniu jamy ustnej i gardła oraz do kąpieli w świądzie
skóry i trudno gojących się ranach, a także do obmywania ciała chorych, nie opuszczających
łóżka.
W lecznictwie ludowym ziele lebiodki uważane jest za skuteczny środek uspokajający w
niektórych zaburzeniach psychicznych, jak histeria i erotomania.
Przetwory. Napar z ziela lebiodki: 2 łyżki ziela zalać 2 szklankami wody wrzącej i napa-
rzać pod przykryciem 15 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 1/2-2/3 szklanki 2-3 razy
dziennie na 30 min przed jedzeniem jako lek żołądkowy i rozkurczowy, a po posiłkach - jako
wiatropędny i wykrztuśny. Można stosować również do płukania jamy ustnej i gardła.

224
Zioła żółciopędne: zmieszać po 50 g ziela lebiodki, ziela bożego drzewka i kwiatów ru-
mianku rzymskiego (lub rumianku pospolitego) oraz po 25 g ziela szanty, ziela nawłoci, ziela
rdestu ptasiego i owoców bzu czarnego. Wsypać do termosu 11/2 łyżki ziół i wlać 2 szklanki
wody wrzącej. Termos zamknąć i odstawić na godzinę. Pić 2/3 szklanki rano na czczo i wie-
czorem przed snem jako środek żółciopędny w niedoczynności wątroby.
Zioła do obmywania ciała i do kąpieli: zmieszać po 2 garście ziela lebiodki, ziela rdestu pta-
siego i ziela mniszka. Całość zalać 3 l wody zimnej. Ogrzewać do wrzenia i gotować łagodnie
pod przykryciem 5-10 min. Przecedzić i użyć do obmywania ciała osób ciężko chorych lub do
kąpieli. Zapobiega w pewnym stopniu tworzeniu się odleżyn.

71. LEN ZWYCZAJNY


Linum usitatissimum L.

Jest to roślina jednoroczna z rodziny Lnowatych (Linaceae), udomowiona w Mezopotamii


prawdopodobnie już w szóstym tysiącleciu p.n.e., nie znana dziś w stanie dzikim. Obecnie
uprawiana w wielu krajach świata, w tym również w Polsce.
Len ma łodygę nagą, prostą, do 70 cm wysoką, u góry silnie rozgałęzioną. Liście lancetowa-
te, długo zaostrzone, trójnerwowe, ustawione skrętolegle. Kwiaty promieniste, błękitne lub bia-
ławe, zebrane w wachlarzowatą wiechę. Owocem jest kulista torebka, zawierająca prawie z re-
guły 10 błyszczących nasion barwy żółtobrunatnej lub czerwonobrunatnej. Nasiona podłużnie-
jajowate, spłaszczone, z jednego końca zaostrzone, o brzegach ostrokanciastych. Mają długość
do 6 mm i grubość około 1 mm. Zanurzone w wodzie pęcznieją, pokrywając się warstwą śluzu.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się po dojrzeniu nasion całe rośliny, suszy na wol-
nym powietrzu i omłaca. Otrzymuje się jako surowiec nasienie lnu - Semen Lini, syn. siemię
lniane. Należy pamiętać, że wyraz siemię jest spolszczonym łacińskim terminem semen, uży-
wanym tylko w odniesieniu do nasion lnu.
Nasiona lnu służą również do wytłaczania oleju lnianego - Oleum Lini.
Podstawowe związki czynne. Nasiona zawierają do 6% substancji śluzowych, rozmiesz-
czonych w łupinie nasiennej, i 30-40% oleju tłustego, ponadto glikozydy cyjanogenne, jak li-
namaryna i lotaustralina (do 1,5%), które uwalniają się tylko z rozdrobnionych i namoczonych
nasion, dając wolny cyjanowodór. Są w nasionach również inne glikozydy, jak linocymarozyd,
będący pochodną estru metylowego kwasu ohydroksycynamonowego i linkafeinozyd (pochod-
na kwasu kawowego). W grupie steroli znaleziono sytosterol, kampesterol, cykloartenol i cho-
lesterol. Surowiec zawiera także około 20% białka. Ponadto stwierdzono, że w niedojrzałych
nasionach jest toksyczny aminokwas linatyna, pochodna proliny, będący antagonistą witaminy
B6.
Olej lniany należy do najlepszych olejów schnących. Zawiera około 20% glicerydu nienasy-
conego kwasu linolenowego (z 3 podwójnymi wiązaniami), około 60% glicerydu kwasu lino-
lowego (z 2 podwójnymi wiązaniami) i do 5% glicerydu kwasu olejowego (z 1 podwójnym
wiązaniem). Wszystkie wymienione kwasy tłuszczowe mają po 18 atomów węgla w cząstecz-
ce. Ponadto olej zawiera około 8% glicerydów nasyconych kwasów mirystynowego, stearyno-
wego, palmitynowego i erukowego. W oleju znajduje się też około 1% wolnych kwasów, któ-
rych zawartość wzrasta w miarę przechowywania, a nadto są fitosterole, wit. E i inne związki.

225
Działanie. Nasiona lnu są najczęściej stosowanym w Polsce surowcem śluzowym o działa-
niu osłaniającym przewód pokarmowy. Wodne wyciągi z nierozdrobnionych nasion, sporzą-
dzone na zimno, drogą maceracji, lub korzystniej na gorąco, w postaci odwaru, i podane doust-
nie powlekają cienką warstwą błony śluzowe przełyku, żołądka i częściowo dwunastnicy,
osłaniając je przed substancjami szkodliwymi pochodzenia endogennego lub egzogennego. Ma
to wielkie znaczenie w owrzodzeniu żołądka lub dwunastnicy, któremu często towarzyszy
nadmiar silnie kwaśnego soku żołądkowego, a także w zatruciach substancjami żrącymi.
Śluz z nasion lnu jest dość odporny na czynniki hydrolizujące i długo nie zmienia lepkości.
Dzięki temu pewna jego część przemieszcza się stopniowo aż do jelita grubego. Warstwa śluzu
zatrzymuje szkodliwe związki, utrudnia ich wchłanianie i zmniejsza odczyny miejscowe w
przewodzie pokarmowym.
Nasiona lnu wypite razem z kleikiem mają, oprócz własności powlekających i ochronnych,
również łagodnie przeczyszczające. Pęcznieją bowiem nadal w jelicie grubym, spulchniają je-
go zawartość i, drażniąc nieznacznie ścianę jelita, przyspieszają ruchy perystaltyczne; ułatwiają
wypróżnienie.
Rozdrobnione nasiona lnu zarobione z wodą, podane zewnętrznie, działają odmiękczająco i
słabo przeciwzapalnie.
Olej lniany zawiera glicerydy nienasyconych kwasów tłuszczowych uważanych za witaminę
F. Nienasycone kwasy tłuszczowe, a zwłaszcza kwas arachidonowy, zawierający 20 atomów
węgla w cząsteczce i 4 podwójne wiązania, są biogenetycznie związane z prostaglandynami,
mającymi charakter hormonów tkankowych. Prostaglandyny obejmują wiele związków wyka-
zujących różnorodne działanie na tkanki. Niektóre mają wpływ na zmiany ciśnienia krwi, inne
na gospodarkę lipidową, co może zapobiegać miażdżycy, jeszcze inne na zmianę krzepliwości
krwi. Frakcja kwasów nienasyconych, jako tzw. witamina F, niezbędna jest do regeneracji i
właściwej elastyczności skóry.
Olej lniany podany wewnętrznie wchłania się łatwo w przewodzie pokarmowym i obniża
poziom cholesterolu we krwi, a także wpływa regenerujące na skórę. Zastosowany miejscowo
na skórę normalizuje jej czynności, nadaje prawidłową elastyczność i odporność na nieko-
rzystne czynniki zewnętrzne oraz poprawia zdolność ziarninowania i szybkiej regeneracji na-
skórka. Podobnie korzystnie działa regenerujące i powlekające na błony śluzowe.
Działania niepożądane. Preparaty lnu podawane w zalecanych dawkach nie powodują ob-
jawów szkodliwych.
Zastosowanie. Odwar z nasion lnu jest szeroko stosowany jako lek powlekający w zapale-
niu żołądka i dwunastnicy bądź uszkodzeniu błony śluzowej substancjami żrącymi, zwłaszcza
kwasami, a także niektórymi lekami, jak PAS lub salicylany. Ten sam odwar bywa stosowany
zewnętrznie do płukania jamy ustnej przy oparzeniu gorącymi płynami lub uszkodzeniu nie-
którymi kwasami bądź ługami.
Pęczniejące nasiona lnu podaje się doustnie w przewlekłych zaparciach atonicznych, towa-
rzyszących otyłości.
Rozdrobnione nasiona zarobione z wodą można stosować zewnętrznie w postaci okładów
odmiękczających na wrzody, ropnie mnogie oraz w zapaleniu tkanki podskórnej.
Olej lniany jest stosowany przede wszystkim zewnętrznie. Są jednak doniesienia, że przyj-
mowanie doustnie 60-100 g oleju lnianego dziennie może mieć korzystny wpływ w stwardnie-
niu rozsianym u niektórych osób.
Zewnętrznie podaje się olej lniany w postaci maści, kremów i mazideł, często z

226
Azulanem lub alantoiną, w leczeniu oparzeń I i II stopnia, przewlekłej suchości, łuszczeniu i
pękaniu naskórka, trądziku pospolitym, wysypce alergicznej i świądzie skóry. Również dobry
jest na odleżyny i owrzodzenia żylakowe kończyn. Profilaktycznie stosowany jest przeciw za-
czerwienieniu skóry u niemowląt.
Len jest rośliną włóknodajną, oleistą, a także leczniczą. Od kilkunastu lat wykorzystuje się
produkt dotąd odpadowy, jakimi były paździerze, do wyrobu płyt paździerzowych, używanych
w budownictwie i przemyśle meblarskim.
Przetwory. Odwar z nasion lnu: 2 łyżki nie rozdrobnionych nasion wsypać do 1-1 1/2
szklanki wody letniej. Przelać do odpowiedniego naczynia i gotować powoli pod przykryciem
do 15 min. Ostudzić i przecedzić. Można dodać łyżeczkę syropu owocowego lub 2-3 krople
nalewki miętowej. Pić po 1/2 szklanki 2 razy dziennie między posiłkami jako lek osłaniający
przewód pokarmowy.
Zawiesina z nasion lnu: rozdrobnić 1-2 łyżki nasion i zalać 1/2-2/3 szklanki wody letniej,
soku owocowego, kefiru lub jogurtu. Pozostawić na 30-60 min. Pić rano i wieczorem przez 2-4
tygodnie w przypadku zaparć. Można też nasiona rozdrobnić w mikserze albo 1-2 łyżki nasion
podprażyć na patelni i przyjmować same lub z dodatkiem soli, albo też zmieszane z powidłami,
dżemem bądź miodem.
Okład z nasion lnu: 50 g rozdrobnionych nasion zalać 1/4-1/2 szklanki wody wrzącej i wy-
mieszać dokładnie. Zagotować i odstawić na kilka minut. Zawinąć w płótno i przyłożyć ciepłe
pod ceratką na chore miejsce.
Linal (Unia) - zawiesina kwaśnego węglanu glinu w śluzie z nasion lnu jako środek osłania-
jący i zobojętniający kwas solny w żołądku. Dawki 1-2 łyżeczki między posiłkami.
Linomag (Ziołolek) - zawiera nienasycone kwasy tłuszczowe o 3 podwójnych wiązaniach,
zaliczane do grupy wit. F, ze śladowymi ilościami aktywatora magnezowego, rozpuszczone w
oleju lnianym. Postać: płyn do użytku wewnętrznego i zewnętrznego oraz maść, krem i puder
do stosowania wyłącznie zewnętrznego. Doustnie po 30 kropli do 3 łyżeczek płynu dziennie
przez kilka miesięcy w chorobach skórnych. Nie podawać w przypadku biegunki. Zewnętrznie
do smarowania w odleżynach, owrzodzeniach, po oparzeniach i innych.
Lipopharm (NRD) - kapsułki, zawierające ester etylowy kwasu linolowego i lecytyny. Sto-
suje się jako środek przeciwmiażdżycowy i w zwiększonej zawartości lipidów we krwi.

LIPA DROBNOLISTNA
Tilia cordata Miller

Roślina jest dużym drzewem z rodziny Lipowatych (Tiliaceae), występującym powszechnie


w Europie, niekiedy w większych zespołach, np. w ZSRR w Baszkirii i na południu Uralu,
gdzie tworzy wielkie lasy. W Polsce występuje na całym niżu. Często bywa sadzona w parkach
oraz wzdłuż ulic jako roślina dekoracyjna.
Lipa jest drzewem do 30 m wysokim, o koronie gęstej, zaokrąglonej. Liście pojedyncze,
ogonkowe. Kwiaty promieniste, żółtawe, zebrane w wieloramienną wierzchotkę z dużą, lance-
towatą skórzasto-błoniastą podsadką.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się pod koniec czerwca lub w lipcu, w czasie suchej
pogody, rozkwitające kwiatostany wraz z podsadkami i suszy w miejscach zacienionych i
przewiewnych w temp. do 35°C. Surowcem jest kwiatostan lipy - Inflorescentia Tiliae, syn.
kwiat lipy - Flos Tiliae.
Równorzędnego surowca dostarcza lipa szerokolistna - Tilia platyphyllos Scopoli,

227
również duże drzewo, występujące częściej na południu Polski. Zakwita ona wcześniej, już w
połowie czerwca. Obydwa gatunki lipy są roślinami miododajnymi, wysoko cenionymi przez
pszczelarzy i konsumentów miodu. Drewno lipowe służy do wypalania lekkiego, chłonnego
węgla - Carbo medicinalis (syn. Carbo ligni, Carbo Tiliae).
Podstawowe związki czynne. Kwiatostan lipy zawiera flawonoidy, których poznano dotąd
ponad 20, wśród nich są pochodne glikozydowe kwercetyny, kemferolu i akacetyny. Na uwagę
zasługuje tylirozyd o budowie glikozydoestru flawonoidowego. Ponadto znaleziono do 0,05%
olejku eterycznego, a w nim do 5% farnezolu o przyjemnym zapachu, nieco geraniolu i euge-
nolu oraz znaczną ilość (do 50%) węglowodorów (alkanów). Występują również związki ślu-
zowe, kwasy organiczne, fitosterole, trójterpeny, nieco garbników i sole mineralne.
Działanie. W przypadku choroby gorączkowej napary lub odwary z kwiatów lipy łagodnie
zwiększają wydzielanie potu i poprawiają nieco transpirację i perspirację skóry. Działanie to
polega częściowo na bezpośrednim pobudzeniu czynności gruczołów potowych, a także, w
pewnym stopniu, na zwiększeniu ich wrażliwości na bodźce przekazywane przez nerwy układu
współczulnego przewodu pokarmowego i narządów rodnych u kobiet. Zmniejszają one nie-
znacznie napięcie mięśni gładkich, pobudzają w niewielkim stopniu wydzielanie soku żołąd-
kowego, wzmagają przepływ żółci do dwunastnicy oraz wydalanie moczu. Działają korzystnie
na stan napięcia układu nerwowego, wpływają na konsystencję krwi, obniżają nieznacznie jej
lepkość i przeciwdziałają skupianiu się krwinek czerwonych.
Działania niepożądane. W zalecanych dawkach przetwory z kwiatów lipy nie powodują
żadnych odczynów niepożądanych.
Zastosowanie. Napary z kwiatów lipy stosuje się jako pomocniczy łagodny środek napotny
w stanach gorączkowych w niektórych chorobach zakaźnych, jak angina, grypa, zapalenie gar-
dła, oskrzeli i tzw. choroba z przeziębienia. Napary z lipy służą również jako lek uspokajający
w nadmiernej pobudliwości nerwowej i stanach napięcia nerwowego, zwłaszcza u młodzieży i
osób starszych.
Napar z kwiatów lipy podaje się także w łagodnych zaburzeniach trawiennych i metabolicz-
nych oraz w miażdżycy. Surowiec jest jednym ze składników mieszanek ziołowych Degrosan i
Pyrosan produkowanych przez Herbapol.
Zewnętrznie stosuje się do obmywań, okładów, kąpieli, płukanek oraz irygacji, do pielęgna-
cji cery, usuwania piegów, a także w lekkich stanach zapalnych, podrażnieniu i świądzie skóry.
Przetwory. Napar z kwiatów lipy: 1 1/2 łyżki kwiatów zalać 2 szklankami wody wrzącej i
naparzać 15 min pod przykryciem. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić po 1/2 szklanki 3 razy
dziennie po jedzeniu jako środek napotny. Stosować także do użytku zewnętrznego.
Zioła napotne: zmieszać równe ilości kwiatów lipy, kwiatów bzu czarnego i owoców berbe-
rysu (lub kłączy perzu). Zalać 2 łyżki ziół 2 szklankami wody wrzącej i postawić pod przykry-
ciem na parze na 20 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Dodać 2 łyżki syropu malinowego
(lub kieliszek rumu dla dorosłych) i wypić gorące wieczorem przed snem. Jednocześnie przyj-
mować po 2 drażetki wit. C 4-5 razy dziennie oraz Polopirynę S.
Zioła uspokajające: zmieszać po 20 g kwiatów lipy, korzeni kozłka i liści melisy. Łyżkę
mieszanki zalać 1 szklanką wody wrzącej i naparzać pod przykryciem 15 min. Odstawić na 10
min i przecedzić. Pić 1/3 szklanki 3 razy dziennie po posiłkach w stanach pobudzenia nerwo-
wego.

228
Lipa drobnolistna (wg T. Hajka, 1562)

Zioła do kąpieli: zmieszać 50 g kwiatów lipy, 30 g rozdrobnionego kłącza tataraku oraz po


20 g kwiatów lawendy i kwiatów (lub ziela) wrzosu. Zioła zalać 2 l wody wrzącej i pod przy-
kryciem postawić nad parą na 30 min lub tak ogrzewać, aby nie doprowadzić do wrzenia.
Przecedzić i wlać napar do wanny. Wytrawione po odcedzeniu zioła umieścić w woreczku płó-
ciennym, zawiązać i zanurzyć w wannie wypełnionej do 1/3 wodą o temp. 37-38°C. Czas ką-
pieli 15-25 min. Po kąpieli nie wycierać się ręcznikiem, ale owinąć prześcieradłem kąpielo-
wym, położyć do łóżka i ciepło okryć. Kąpiel działa uspokajająco, ułatwia zasypianie, regene-
ruje skórę i czyni ją elastyczną, usprawnia transpirację i ma także właściwości przeciwskur-
czowe.

229
Ponadto działa napotnie i często przerywa ostry nieżyt nosa. Korzystnie jest przyjąć Polopirynę
S, witaminę C oraz Rutinoscorbin i popić gorącą herbatą z dodatkiem soku malinowego.
Węgiel drzewny, Carbo medicinalis (Polfa), (syn. Carbo Tiliae): przyjmować 1/2 łyżeczki
proszku w mleku lub wodzie albo 3-5 tabletek 3-4 razy dziennie w biegunce, zatruciach po-
karmowych, nadkwaśności i dolegliwościach żołądkowych. Proszek z dodatkiem sproszkowa-
nych liści szałwii służy także do czyszczenia zębów.

73. LNICA POSPOLITA


Linaria vulgaris (L.) Miller

Jest to bylina z rodziny Trędownikowatych (Scrophulariaceae), występująca w niemal całej


Europie oraz zachodniej części Azji. W Polsce rośnie bardzo często na polach, przydrożach,
skałach i żwirowiskach na całym niżu i w górach po regiel dolny.
Lnica ma łodygę prostą, 20-60 cm wysoką, u góry w kwiatostanie zwykle ogruczoloną. Li-
ście wąskie, cienkie, zaostrzone, 1-, 3-nerwowe, zielone, u form nadmorskich niekiedy sinawe.
Kwiaty grzbieciste z ostrogą, o koronie bladożółtej, w gardzieli pomarańczowej, zebrane w
luźne grona na szczytach łodyg. Ostroga krótsza od reszty korony.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się od czerwca do września, w okresie zakwitania,
górne części łodyg z kwiatami oraz liśćmi i suszy w warunkach naturalnych w miejscach za-
cienionych i przewiewnych. Otrzymuje się ziele lnicy - Herba Linariae.
Podstawowe związki czynne. W zielu znaleziono flawonoidy, jak linarynę i neolinarynę,
alkaloid peganinę, kwasy organiczne, a wśród nich γ-oksyglutaminowy i askorbowy, fitosterol,
węglowodór n-triakontan oraz sole mineralne.
Działanie. Zawarty w zielu lnicy alkaloid peganina słabo pobudza ruchy perystaltyczne je-
lit, zwłaszcza jelita grubego i działa łagodnie przeczyszczająco. Ziele lnicy wykazuje syner-
gizm z surowcami zawierającymi antrazwiązki, jak korzeń rzewienia, kora kruszyny, alona
oraz liść senesu i wyraźnie zwiększa ich działania przeczyszczające. Lnica działa słabo żółcio-
pędnie oraz nieznacznie moczopędnie, co przypisuje się flawonoidom. Zewnętrznie działa
przeciwzapalnie, nieco przeciwbakteryjnie i przyspiesza gojenie się ran.
Działania niepożądane. Nie należy przekraczać zalecanych dawek, gdyż może to spowo-
dować nudności i biegunkę.
Zastosowanie. Wyciągi wodne z ziela lnicy stosuje się wewnętrznie w łagodnych przewle-
kłych zaparciach z zaburzeniami czynności jelit i dróg żółciowych, zwłaszcza u dzieci i osób
starszych. Najczęściej łączy się je z innymi surowcami przeczyszczającymi, jak np. kora kru-
szyny. Pomocniczo zaleca się w zmniejszonym wydalaniu moczu w zestawieniu z innymi su-
rowcami moczopędnymi. Odwar z ziela lnicy stosuje się zewnętrznie w stanach zapalnych skó-
ry, wynaczynieniach podskórnych, świądzie i trądziku, a także do obmywania w żylakach od-
bytu oraz do przemywania i tamponowania w zapaleniu sromu i pochwy oraz do irygacji. Na-
par wykorzystuje się do okładów w zapaleniu spojówek.
Przetwory. Napar z ziela lnicy: 1/2 łyżki ziela zalać 1/2 szklanki wody wrzącej i naparzać
pod przykryciem 15 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić

230
1/3-1/2 szklanki 2-3 razy dziennie między posiłkami jako środek regulujący wypróżnienia (ko-
rzystnie z dodatkiem kory kruszyny) i wydalania moczu (korzystnie z dodatkiem ziela skrzy-
pu).
Napar w dolegliwościach skórnych: zmieszać równe ilości ziela lnicy i kwiatów rumianku
lub krwawnika. Zalać 1 łyżkę mieszanki 1 szklanką wody wrzącej i naparzać pod przykryciem
15 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Stosować do okładów, przemywań i tamponów.
Również do nasiadówek (korzystnie z dodatkiem liści szałwii lub kory dębowej), w zapaleniu
sromu, pęcherza moczowego, żylakach odbytu i kłykcinach. Po nasiadówce posmarować odbyt
maścią Tormentiol lub maścią nagietkową bądź olejeni dziurawcowym.
Zioła do kąpieli: zmieszać po 75 g ziela lnicy i liści babki lancetowatej oraz 50 g ziela no-
strzyka. Całą porcję ziół zalać 5 l wody gorącej i ogrzewać powoli do wrzenia. Odstawić na
kilka minut i przecedzić do wanny; wannę dopełnić do 1/3 wodą o temp. 37-38°C. Czas kąpieli
15-20 min. Następnie nie wycierać ciała, lecz owinąć prześcieradłem kąpielowym i położyć się
do łóżka. Kąpiel działa pobudzająco i regenerujące, a także nieco bakteriobójczo w stanach za-
palnych skóry i w trądziku.

74. LUBCZYK OGRODOWY


Levisticum officinale Koch

Jest to roślina wieloletnia z rodziny Baldaszkowatych (Umbelliferae). Jej ojczyzna nie jest
dokładnie znana. Przypuszczalnie pochodzi z Iranu. Lubczyk jest obecnie dość często upra-
wiany w wielu krajach Europy i innych kontynentów. Niekiedy spotyka się zdziczały. W Pol-
sce można go znaleźć na plantacjach zielarskich, w ogrodach działkowych i ogródkach wiej-
skich.
Lubczyk ma łodygę do 2 m wysoką, rozgałęzioną, obłą, nie owłosioną, wewnątrz pustą. Li-
ście podwójnie pierzaste o listkach wydłużonych, romboidalnych, grubo wcinanoząbkowa-
nych. Kwiaty żółte, zebrane w baldachy 6- lub wieloszypułkowe. Owoc 6-8 mm długi, jajowa-
ty. Cała roślina wyróżnia się specyficznym zapachem przypominającym selery.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się jesienią korzenie lubczyka w drugim roku wege-
tacji, czyści, płucze, kraje podłużnie grubsze fragmenty i szybko suszy w suszarni ogrzewanej
w temp. do 35°C. Surowcem leczniczym jest korzeń lubczyka -Radix Levistici. W lecznictwie
ludowym pewne znaczenie ma owoc lubczyka - Fructus Levistici, nie wykorzystywany w
lecznictwie oficjalnym, jakkolwiek zasługuje na uwagę.
Podstawowe związki czynne. Korzeń zawiera do 1 % olejku eterycznego (normy apteczne
wymagają co najmniej 0,7%), w skład którego wchodzą różne ftalidy, stanowiące około 70%
masy olejku, jak n-butyloftalid, n-butylenoftalid, czyli lakton Ligusticum, oraz sedanolid, tj.
lakton kwasu sedanowego, o charakterystycznym zapachu selera. Są również pochodne terpe-
nowe, np. α-terpineol, pinen i estry linalolu. Występują także kwasy polifenolowe (np. kawowy
i chlorogenowy), związki kumarynowe (np. psoralen, bergapten, apteryna i kumaryna) oraz
cukry, cholina, fitosterole, kwasy organiczne i sole mineralne.
Owoce lubczyka zawierają olejek eteryczny, a w nim są różne terpeny, mirystycynę i inne
składniki (do 5% w surowcu pochodzącym z Indii), flawonoidy (np. rutyna), olej tłusty, fitoste-
role, wit. E i sole mineralne.

231
Świeże liście, spożywane w formie naci, zawierają 0,09-0,45% olejku eterycznego o skła-
dzie zbliżonym do olejku z korzeni, ponadto nieco żywic, substancje gorzkie, witaminy i inne
związki oraz sole mineralne.
Działanie. Przetwory z lubczyka działają słabo moczopędnie dzięki obecności olejku ete-
rycznego, choć inne składniki, zwłaszcza związki kumarynowe, również mają takie właściwo-
ści. Ilość dobowa wydalanego moczu wzrasta wprawdzie nieznacznie, ale wyraźnie zwiększa
się w nim zawartość jonów chloru, sodu i potasu, a także niektórych związków, zwłaszcza
mocznika. Jest to przypuszczalnie wynik przyśpieszenia filtracji kłębkowej oraz ułatwienia
przepływu krwi przez naczynia nerkowe.
Odwary z lubczyka działają rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, a
znacznie słabiej na mięśnie dróg moczowych. Dzięki temu po doustnym podaniu przetworów z
lubczyka zostaje przywrócone prawidłowe napięcie mięśniówki jelit i następnie właściwy rytm
ruchów perystaltycznych. Powoduje to ustąpienie bólu wywołanego skurczem oraz nagroma-
dzeniem się gazów w jelitach. Przetwory z lubczyka przeciwdziałają wzdęciom i ułatwiają od-
prowadzenie gazów. Stanowią więc typowy środek wiatropędny. Powodują też rozluźnienie
mięśni gładkich dróg żółciowych i ułatwiają przepływ żółci do dwunastnicy. Obserwuje się
także pobudzające działanie przetworów z lubczyka na czynność wydzielniczą żołądka, po-
prawę procesów trawienia oraz przyswajania pokarmów. Przetwory z lubczyka są skuteczne
również w zaburzeniach miesiączkowych spowodowanych stanami skurczowymi w obrębie
narządów rodnych.
Olejek eteryczny lubczyka działa łagodnie bakteriobójczo na bakterie saprofityczne w
przewodzie pokarmowym i tym samym wpływa korzystnie na przebieg procesów fermentacyj-
nych.
W niektórych rejonach Europy utrwaliło się przekonanie, zwłaszcza w wierzeniach ludo-
wych, że lubczyk zwiększa popęd płciowy i może być skutecznym środkiem na miłość, czego
jednak nie potwierdziły badania naukowe.
Działania niepożądane. Przetwory z lubczyka stosowane w zalecanych dawkach leczni-
czych nie wywołują objawów szkodliwych.
Zastosowanie. Przetwory z lubczyka stosuje się przede wszystkim w lekkich zaburzeniach
czynności nerek oraz zmniejszonym wydalaniu składników mineralnych i szkodliwych
produktów przemiany materii, a także w stanach zapalnych nerek, cewek nerkowych i
pęcherza. Ponadto mają zastosowanie w obrzękach spowodowanych upośledzeniem czynności
nerek, a pomocniczo w zapaleniu miedniczek nerkowych i pęcherza oraz w skazie
moczanowej. Korzeń lubczyka jest składnikiem granulatu ziołowego Urogran (Herbapol),
stosowanego w stanach zapalnych dróg moczowych oraz w kamicy moczowej.
Dobre wyniki zapewnia podawanie przetworów z lubczyka w dolegliwościach trawiennych,
zwłaszcza wzdęciach, bólach brzucha, niestrawności, braku łaknienia, osłabieniu czynności
wątroby i niedostatecznym wydzielaniu żółci.
Korzeń lubczyka wchodzi w skład mieszanki ziołowej Cardiosan (Herbapol), polecanej w
chorobach serca, zwłaszcza u osób starszych, w której wykorzystuje się działanie wiatropędne
lubczyka celem obniżenia nacisku jelit na przeponę i ułatwienia pracy mięśnia sercowego.
Wyciąg z korzenia lubczyka jest składnikiem granulatu ziołowego Cholegran (Herbapol), po-
dawanego w stanach nieżytowych przewodu pokarmowego i niedostatecznym wydzielaniu
żółci, oraz granulatu Gastrogran (Herbapol), stosowanego w stanach nieżytowych żołądka i
dwunastnicy.

232
Lubczyk ogrodowy (wg A. Lonicerusa, 1564)

W lecznictwie ludowym lubczyk uchodzi za środek wiatropędny, moczopędny, pobudzający


krwawienia miesięczne oraz zwiększający popęd płciowy. W niektórych okolicach Niemiec
służy również jako antidotum dla palaczy tytoniu. Celowość podawania palaczom przetworów
z lubczyka znalazła uzasadnienie w przeprowadzonych badaniach klinicznych.
Młode liście lubczyka zbierane od czerwca do sierpnia nadają się do spożycia na świeżo w
formie pociętej naci lub wysuszone jako przyprawa do pieczeni, sosów i sałatek. Zmielone i
zmieszane z innymi ziołami lub całe stanowią ulubioną przyprawę do marynat i innych potraw
w krajach południowej Europy. Wyciągi z ziela i korzenia lubczyka służą do wyrobu kostek
przyprawowych typu Maggi. W niektórych okolicach Szwajcarii młode liście oraz
233
łodygi lubczyka spożywa się jak jarzynę. Również i u nas lubczyk ostatnio zyskuje na znacze-
niu jako roślina przyprawowa i dodatek do surówek.
Przetwory. Korzeń lubczyka podawany sam działa dość słabo, ale jego skuteczność zostaje
podwyższona w prawidłowo zestawionych mieszankach ziołowych.
Zioła moczopędne: zmieszać 30 g korzenia lubczyka, po 20 g liści brzozy, ziela skrzypu i
strąków fasoli oraz po 10 g liści mącznicy lekarskiej i owoców dzikiej róży. Zalać 11/2 łyżki
ziół w termosie 2 szklankami wody wrzącej. Zakryć i odstawić na 1 godz. Pić po 1/3 szklanki 2
razy dziennie miedzy posiłkami.
Zioła wiatropędne: zmieszać po 50 g korzenia lubczyka i kwiatu rumianku oraz po 25 g
owoców anyżu i korzenia arcydzięgla. Zalać 1 łyżkę mieszanki 11/2 szklanki wody gorącej i
pod przykryciem ogrzewać powoli do wrzenia. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 2 razy
dziennie po 1/2 szklanki po jedzeniu.
Zioła żołądkowo-jelitowe: zmieszać po 50 g owoców lub korzenia lubczyka i liścia orzecha
włoskiego oraz po 25 g owocu kminku i ziela krwawnika. Zalać 11/2-2 łyżki ziół 2 szklankami
wody wrzącej i utrzymywać na parze pod przykryciem 15 min. Odstawić na 15 min i przece-
dzić. Pić 2 razy dziennie 2/3 szklanki po jedzeniu w lekkich przypadkach nieżytu żołądka i je-
lit, przebiegających z zaburzeniami trawiennymi i nieregularnymi wypróżnieniami.
Zioła do kąpieli: zmieszać po 50 g korzenia lubczyka, korzenia łopianu, liścia babki i ziela
krwawnika. Sporządzić odwar z całości ziół, zalewając je 3-4 l wody, ogrzewać pod przykry-
ciem na małym ogniu do wrzenia i odstawić na 15 min. Przecedzić do wanny. Wytrawione zio-
ła przełożyć do woreczka płóciennego, zawiązać i również umieścić w wannie wypełnionej do
1/3 objętości wodą o temp. 38°C. Czas kąpieli 15-20 min. Następnie mokre ciało owinąć prze-
ścieradłem kąpielowym i odpoczywać 30-60 min. Kąpiel stosować co 2-3 dni przez 4 tygodnie
z dolegliwościach skórnych, zapaleniu i stanach skurczowych pęcherza i organów płciowych.

75. LUKRECJA GŁADKA


Glycyrrhiza glabra L.

Lukrecja jest byliną z rodziny Motylkowatych (Papilionaceae), występującą w południowej


Europie i Azji Mniejszej, obecnie uprawianą w wielu krajach, w tym również w Polsce. W
uprawie znanych jest kilka odmian.
Lukrecja ma system korzeniowy bardzo silnie rozwinięty, składający się z palowego korze-
nia głównego i odchodzących od niego długich korzeni bocznych, sięgających do kilku metrów
w głąb ziemi. Z pąków na szyjce korzeniowej wyrasta system rozgałęzionych rozłogów, rozra-
stających się poziomo na odległość 3 do 4 m, z których tworzą się nowe pędy. Dzięki syste-
mowi rozłogów lukrecja opanowuje teren i tworzy silne, zwarte zarośla. Raz posadzoną trudno
wytępić.
Lukrecja ma łodygi wzniesione, wysokości 1-1,5 m. Liście nieparzystopierzaste, podobne
do robinii (tzw. białej akacji), skórzaste, lśniące, ciemnozielone. Kwiaty grzbieciste, motylko-
wate, barwy fioletowej, liliowej, a czasem białej, zebrane w długie, dość luźne grona. Owocem
jest gładki (nie kolczasty) strąk. Roślina rozmnaża się wegetatywnie z rozłogów, a nie z na-
sion.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się jesienią lub wczesną wiosną korzenie i rozłogi,
płytko okorowuje i suszy w suszarniach ogrzewanych. Otrzymuje się jako surowiec korzeń lu-
krecji - Radix Glycyrrhizae (syn. Radix Liquiritiae). Okorowanie ma na celu usunięcie gorz-
kiej, zewnętrznej części kory. Surowiec pochodzi z dwóch

234
głównych odmian lukrecji: var. glandulifera - z łodygą i liśćmi ogruczolonymi, oraz violacea,
z fioletowymi kwiatami. Może zawierać domieszkę równowartościowych korzeni Glycyrrhiza
uralensis Fisch lub Glycyrrhiza korshinskyi Grig., gdyż obie te rośliny występują na terenach
sąsiadujących z lukrecją gładką, a surowiec zbiera się ze stanu naturalnego.
Wtórnym surowcem otrzymywanym z korzeni wymienionych roślin jest suchy wyciąg lu-
krecjowy - Extractum Glycyrrhizae siccum (syn. Extr. Liquiritiae siccum), czyli sok lukrecjo-
wy - Succus Glycyrrhizae, przygotowywany przez wytrawianie korzeni wodą i zagęszczanie do
konsystencji stałej. Głównymi dostawcami korzeni są ZSRR i Turcja, a suchego wyciągu - Ita-
lia. Surowiec ma zapach słaby, smak słodki, mdły.
Podstawowe związki czynne. Korzeń lukrecji zawiera liczne saponiny trójterpenowe, m.in.
kwas glicyryzynowy (glicyryzyna) o smaku bardzo słodkim, występujący w surowcu w postaci
soli potasowej lub wapniowej, w ilości 2,5-9%, silnie pieniący się w wodzie, słabo natomiast
hemolizujący. Stanowi on galakturonid kwasu glicyrytynowego. Zbliżoną budowę mają inne
saponiny, np. kwasy echinatowy, glabrykowy i likwirycjowy. W surowcu występują również
flawonoidy (m.in. izolikwirytygenina i likwirytygenina) biologicznie czynne oraz ich glukozy-
dy - likwirytyna i izolikwirytyna, biologicznie nieczynne. Nadają one korzeniowi żółtą barwę.
Trzecią grupę związków stanowią pochodne hydroksykumaryny, jak umbeliferon, herniary-
na i likumaryna. Jest ponadto związek estrogenny o nie wyjaśnionej strukturze, są fitosterole
(np. β-sytosterol), węglowodany, aminokwasy, betaina, cholina, substancja gorzka glicyrama-
ryna, gromadząca się w części korowej korzenia. Ponadto występuje żywica (do 5%), nieco
olejku eterycznego, sole mineralne i inne związki.
Działanie. Korzeń lukrecji i sok lukrecji należą do najbardziej wszechstronnych i skutecz-
nych leków roślinnych, znanych w starożytnej Grecji i Rzymie, wprowadzonych do medycyny
europejskiej w XIII w. (Anglia) i XIV w. (Niemcy). Doświadczalnie poznano działanie wy-
krztuśne, obejmujące gardło, krtań i oskrzela, a dopiero obecnie udowodniono, że lukrecja po-
budza czynność wydzielniczą błon śluzowych górnych dróg oddechowych oraz przywraca sa-
moistne ruchy nabłonka rzęskowego.
Również znane było od dawna działanie rozkurczowe, zwłaszcza na mięśnie gładkie oskrze-
li i przewodu pokarmowego. Później poznano jej działanie na drogi moczowe i ściany naczyń
krwionośnych. Nowoczesne badania zarówno składu chemicznego, jak i własności farmakolo-
gicznych poszczególnych związków wykazały, że lukrecja działa przeciwzapalnie na błony
śluzowe żołądka i jelit oraz zwiększa skuteczność salicylanów i w pewnym stopniu hamuje
rozwój bakterii. Przyspiesza również proces gojenia w przypadku owrzodzeń przewodu po-
karmowego, hamuje uwalnianie histaminy z uszkodzonych tkanek i jest czynnikiem przeciw-
alergicznym.
Istotne znaczenie miało też odkrycie, że niektóre trójterpeny lukrecji, m.in. glicyryzynę,
można uważać za prehormon typu kortykosterydów i że mają one własności cytostatyczne
oraz, być może, przeciwnowotworowe, zwłaszcza w obrębie żołądka. Najnowszym sukcesem
jest wykazanie działania immunologicznego lukrecji, a więc wpływu na różnorodne mechani-
zmy obronne organizmu człowieka i zwierząt.
Działania niepożądane. Większe dawki przetworów z lukrecji przyjmowane przez dłuższy
okres powodują objawy niekorzystne, jak hamowanie wydalania wody, jonów sodu i chloru,
oraz ucieczkę z ustroju jonów potasu. Pojawiają się obrzęki w wyniku zmniejszonego wydala-
nia moczu, a więc objawy podobne do wywoływanych przez hormony kory nadnerczy, zwane
pseudoaldosteronizmem.

235
Zastosowanie. Lukrecję i jej przetwory stosuje się w schorzeniach przewodu pokarmowe-
go, w nieżycie i wrzodzie trawiennym żołądka i dwunastnicy, w żółciowym nieżycie żołądka,
nadwrażliwości jelita grubego, a także po zabiegach chirurgicznych w przewodzie pokarmo-
wym oraz w zagrożeniu wystąpieniem zmian nowotworowych i innych. Ponadto zaleca się, ale
tylko pomocniczo i pod kontrolą lekarza, w początkowym okresie nowotworu żołądka, aler-
gicznych reakcjach na niektóre pokarmy oraz niekorzystnych zmianach ogólnej odporności or-
ganizmu.
Stosuje się również w schorzeniach górnych dróg oddechowych, nieżycie gardła i oskrzeli,
uporczywym kaszlu z zalegającą wydzieliną (tzw. suchy kaszel), chrypce, zapaleniu dziąseł i
migdałków.
Korzeń lukrecji jest składnikiem wielu preparatów produkowanych przez Herbapol i inne
zakłady, stosowanych w chorobach przewodu pokarmowego, jak drażetki przeczyszczające
Alax. Wchodzi też w skład tabletek Gastro, używanych w chorobie wrzodowej, a także w skład
granulatu Gastrogran, przyjmowanego w stanach nieżytowych żołądka i dwunastnicy oraz za-
burzeniach czynnościowych i wydzielniczych górnego odcinka przewodu pokarmowego. Wy-
ciąg płynny z korzenia lukrecji wchodzi w skład płynu Herbogastrin. Sól amonową glicyryzy-
ny zawierają preparaty Uldenol i Ulventrol, stosowane w chorobie wrzodowej dwunastnicy i
żołądka. Ponadto proszek z korzenia lukrecji wchodzi w skład tabletek Azarina, podawanych w
stanach nieżytowych górnych dróg oddechowych.
Przetwory. Odwar z korzeni lukrecji: 1/3 łyżki rozdrobnionych korzeni zalać 1 szklanką
wody gorącej i ogrzewać do wrzenia. Gotować pod przykryciem 5-7 min i odstawić na 15 min.
Następnie przecedzić. Pić 1-2 łyżki 2-3 razy dziennie po jedzeniu jako środek wykrztuśny i
przeciwzapalny. Ten sam odwar, po dodaniu 1/2 łyżeczki Azulanu, można stosować do płuka-
nia w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła.
Zioła o działaniu immunologicznym: zmieszać równe ilości korzeni lukrecji, kory wierzbo-
wej, liści bobrka trójlistkowego, liści maliny, liści melisy, liści mięty pieprzowej, liści pokrzy-
wy, liści szałwii, nasion lnu, ziela pięciornika gęsiego i ziela świetlika. Starannie drobno
sproszkować i zmieszać z trzykrotną ilością miodu, dżemu lub powideł. Przyjmować po 1 ły-
żeczce 2 razy dziennie, popijając mlekiem lub wodą z sokiem. Działają ogólnie wzmacniająco
i zwiększają odporność organizmu.
Zioła wykrztuśne z lukrecją: zmieszać 30 g korzeni lukrecji oraz po 10 g nasion lnu, liści
podbiału, ziela miodunki lub ziela rdestu ptasiego, ziela tymianku i owoców kopru włoskiego.
Zalać 2 łyżki ziół 2 szklankami wody wrzącej i naparzać pod przykryciem 30 min. Odstawić na
10 min i przecedzić. Pić w 3-4 porcjach w ciągu dnia między posiłkami.
Gastro (Unia), tabletki zawierające wyciąg z lukrecji, korę kruszyny, kłącze tataraku, zasa-
dowy azotan bizmutu i węglan magnezu. Dorosłym zaleca się doustnie 3 razy dziennie po 2 ta-
bletki po jedzeniu w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy oraz nadkwaśności treści żo-
łądkowej.
Uldenol (Herbapol), drażetki, zawierające glicyryzynian amonu, alantoinę, olejek tatarako-
wy i olejek rumiankowy. Rozpadają się i działają w dwunastnicy. Dorosłym zaleca się doustnie
1-3 drażetki 3 razy dziennie po jedzeniu w początkowym okresie choroby wrzodowej dwu-
nastnicy.
Ulventrol (Herbapol), drażetki o takim samym składzie jak Uldenol, rozpadające się w żo-
łądku. Dorosłym zaleca się doustnie 1-3 drażetki 3 razy dziennie po jedzeniu, zależnie od ro-
dzaju i stopnia zaawansowania choroby we wrzodzie tra-

236
wiennym żołądka z jednoczesnym niezbyt obfitym wydzielaniem soku żołądkowego. Korzyst-
ne jest równoczesne przyjmowanie naparu z ziół immunologicznych, zwłaszcza w przypad-
kach opornych na leczenie.
Biogastrone (Hamburg, RFN), tabletki (przy wrzodzie żołądka) i drażetki (przy wrzodzie
dwunastnicy), zawierające sól dwusodową karbenoksolonu, związku trójterpenowego i soku
lukrecji. Dawkowanie i sposób przyjmowania określa lekarz.
Cholagogum (Nattermann, RFN), krople zawierające wyciąg z lukrecji i 9 innych ziół oraz
fosfolipidy. Są także kapsułki. Pobudzają wątrobę do wydzielania żółci oraz trzustkę do wy-
twarzania soku trawiennego. Dawki ustala lekarz.
Likwiryton (ZSRR), tabletki zawierające mieszaninę flawonoidów korzenia lukrecji. Doro-
słym zaleca się 1-2 tabletki 3-4 razy dziennie po jedzeniu w chorobie wrzodowej żołądka i
dwunastnicy oraz zapaleniu żołądka z nadkwaśnością.

76. ŁOPIAN WIĘKSZY


Arctium lappa L.

Jest to roślina dwuletnia z rodziny Złożonych (Compositae), występująca w strefie umiar-


kowanej półkuli północnej. W Polsce rośnie pospolicie na niżu oraz w niższej strefie Karpat i
Sudetów na przychaciach, przydrożach, w zaroślach i na brzegach lasów.
Łopian wytwarza w pierwszym roku rozetę dużych, długoogonkowych liści odziomkowych
oraz silne, mięsiste pojedyncze lub rozgałęzione korzenie. W drugim roku wydaje do 2 m wy-
soką, silną i rozgałęzioną łodygę. Liście duże, sercowatojajowate, spodem gęsto kutnerowato
owłosione. Kwiaty zebrane w koszyczki okryte haczykowatymi łuskami. Korona purpurowa.
Po dojrzeniu koszyczki łatwo przyczepiają się do ubrań lub do sierści zwierząt, ułatwiając w
ten sposób rozsiewanie.
Surowiec. Do celów farmaceutycznych zbiera się późną jesienią lub bardzo wczesną wiosną
korzenie roślin jednorocznych, które jeszcze nie kwitły. Po umyciu i oczyszczeniu kraje się
grubsze fragmenty i suszy w suszarni ogrzewanej w temp. do 50°C. Otrzymuje się jako suro-
wiec korzeń łopianu - Radix Bardanae (syn. Radix Arctii). W lecznictwie ludowym stosowane
są również liście łopianu - Folium Bardanae, oraz owoce łopianu - Fructus Bardanae.
Równorzędnego surowca dostarczają łopian pajęczynowaty - Arctium tomentosum Miller i
łopian mniejszy - Arctium minus (Hill.) Bernh.
Podstawowe związki czynne. Korzeń zawiera mieszaninę związków poliacetylenowych,
m.in. tridekadien-tetrainę i tridecen-pentainę. Jest również do 0,2% olejku eterycznego, są
kwasy organiczne (np. kwas γ-guanidynomasłowy), fitosterol, śluz, inulina (do 40%), substan-
cje białkowe (do 12,5%) i sole mineralne.
Działanie. Łopian pobudza łagodnie działanie niektórych narządów. Zwiększa wytwarzanie
soku żołądkowego, a także żółci w wątrobie oraz enzymów proteolitycznych w trzustce i
usprawnia ich przepływ do dwunastnicy. Dzięki temu ułatwia trawienie i przyswajanie pokar-
mów.
Jednocześnie zwiększa przesączanie w kłębkach nerkowych i hamuje resorpcję zwrotną, w
wyniku czego wzrasta dobowa ilość wydalanego moczu. Działa również słabo napotnie. Prze-
twory z łopianu poprawiają przemianę materii i przyspieszają usuwanie z organizmu szkodli-
wych jej produktów, a także działają słabo przeciwcukrzycowo.

237
Podawany zewnętrznie na skórę i błony śluzowe w postaci okładów i kąpieli, łopian hamuje
silnie rozwój szkodliwych bakterii oraz grzybów chorobotwórczych i służy w leczeniu łagod-
nych zaburzeń czynności skóry, zwłaszcza na tle łojotokowym. Ma również własności prze-
ciwzapalne.
Działania niepożądane. Przetwory z łopianu stosowane w zalecanych dawkach nie wyka-
zują działania toksycznego.
Zastosowanie. Odwary i sok ze świeżego korzenia łopianu stosuje się wewnętrznie w mało
nasilonych nieżytach przewodu pokarmowego, wątroby i dróg żółciowych oraz dróg moczo-
wych, a także w niektórych zaburzeniach przemiany materii, zwłaszcza w okresie pokwitania.
Pomocniczo są zalecane w przewlekłym reumatyzmie stawowym i mięśniowym.
Najczęściej jednak podaje się je doustnie w rozmaitych przewlekłych schorzeniach skóry,
zwłaszcza chorobach łojotokowych, wyprysku, świądzie, trądziku i czyraczności. Ze świeżego
korzenia sporządza się sok - Succus Bardanae. Korzeń łopianu sproszkowany jest składnikiem
preparatu Betagran, a wyciąg płynny wchodzi do preparatów Betasol oraz Seboren, produko-
wanych przez Herbapol.
Zewnętrznie odwary i sok ze świeżego korzenia łopianu stosuje się w postaci przemywań
lub okładów, w łojotoku suchym, wypadaniu toksycznym i łojotokowym włosów oraz do ką-
pieli leczniczych i kosmetycznych.
W lecznictwie ludowym łopian jest uważany za skuteczny w początkowym okresie cukrzy-
cy oraz pomocniczy w terapii niektórych nowotworów, ale w tym przypadku stosuje się owoce
łopianu (Fructus Bardanae), zawierające związki z grupy lignanów.
Przetwory. Odwar z korzenia łopianu: 2-3 łyżki rozdrobnionego korzenia zalać 2 szklan-
kami wody ciepłej i ogrzewać do wrzenia. Gotować powoli pod przykryciem 3 min. Odstawić
na 15 min i przecedzić. Pić 1/3-1/2 szklanki 2-3 razy dziennie po jedzeniu w lekkich nieżytach
przewodu pokarmowego, wątroby i dróg żółciowych oraz w schorzeniach przemiany materii.
Ten sam odwar można stosować zewnętrznie do okładów i przemywań w łojotoku i innych
schorzeniach skórnych.
Sok ze świeżego korzenia łopianu- Succus Bardanae (Herbapol), przyjmować doustnie po
30-60 kropli w kieliszku wody 2-4 razy dziennie po jedzeniu w stanach zapalnych w obrębie
przewodu pokarmowego, dróg moczowych i żółciowych, słabo nasilonych schorzeniach wą-
troby, zaburzeniach przemiany materii oraz niektórych chorobach skóry. Jest skuteczny rów-
nież w trądziku młodzieńczym.
Zioła w kamicy moczowej: zmieszać po 50 g rozdrobnionego korzenia łopianu, ziela ma-
rzanki wonnej i ziela skrzypu oraz po 25 g liści pokrzywy, kwiatów bzu czarnego i owoców
bzu czarnego. Zalać 2 łyżki ziół 2 szklankami wody ciepłej. Ogrzewać do wrzenia i gotować
łagodnie pod przykryciem 3 min. Odstawić na 10 min i przecedzić do termosu. Pić 1/2-2/3
szklanki 2-3 razy dziennie między posiłkami jako środek moczopędny, czyszczący krew i
uszczelniający naczynia włosowate. W przypadku kamicy szczawianowej i fosforanowej ko-
rzystnie jest przyjmować węglan lub tlenek magnezu na koniec noża i popijać naparem z po-
wyższych ziół, jak podano wyżej.
Betagran (Herbapol), granulat zawierający korzeń łopianu, strąki fasoli, korzeń wilżyny, ko-
rzeń rzewienia, ziele gryki, ziele skrzypu, owoc bzu i liście brzozy. Dorosłym zaleca się doust-
nie 1-11/2 łyżeczki granulatu 2-3 razy dziennie po jedzeniu, popijanego 1/2 szklanki wody lub
wody z sokiem, jako lek wspomagający w łuszczycy, zwłaszcza osób starszych.
Betasol (Herbapol), płyn zawierający środki roślinne jak Betagran. Dorosłym

238
zaleca się doustnie po 1 łyżeczce w 1/3 szklanki wody 2-3 razy dziennie jako preparat wspo-
magający w łuszczycy, zwłaszcza w postaci zadawnionej u osób starszych. Dzieciom podawać
odpowiednio mniej.
Seboren (Herbapol), płyn zawierający wyciągi płynne z korzenia łopianu, korzenia pokrzy-
wy, kłącza tataraku i owoców pasternaku, stosowany zewnętrznie w łysieniu plackowatym i
męskim, łuszczycy oraz łojotokowym zapaleniu skóry owłosionej części głowy. Płyn należy
wcierać dłonią w gumowej rękawiczce w skórę głowy w przypadku łojotoku i łupieżu 1 raz
dziennie przez 10-15 dni, a następnie 1 raz dziennie co 3 dni. W przypadku łysienia plackowa-
tego i męskiego stosować 2 razy dziennie przez 6 miesięcy, a potem rzadziej.
Należy unikać kontaktu Seborenu ze zdrową skórą, gdyż zwiększa jej wrażliwość na pro-
mienie słoneczne i lampy kwarcowej.

77. MACIERZANKA PIASKOWA


Thymus serpyllum L.

Roślina jest drobnym półkrzewem z rodziny Wargowych (Labiatae), występującym w licz-


nych odmianach niemal w całej Europie, pomocnej Afryce, środkowej i północnej Azji oraz
Ameryce Pomocnej. W Polsce jest bardzo pospolita na niżu. Rośnie w lasach sosnowych, na
suchych polanach i na odkrytych piaszczystych stanowiskach.
Macierzanka piaskowa tworzy na naturalnych stanowiskach gęste darnie. Łodygi ma cien-
kie, płożące się, przy ziemi rozgałęzione, u dołu drewniejące, często ponownie zakorzenione w
węzłach. Liście drobne, jajowate, eliptyczne lub równowąskie, naprzeciwległe. Kwiaty drobne,
grzbieciste, dwuwargowe, różowopurpurowe, zebrane w główkowate kwiatostany na zakoń-
czeniach niektórych pędów. Cała roślina odznacza się silnym, aromatycznym zapachem. Pod
nazwą macierzanki znane są liczne podgatunki, różniące się wysokością, kształtem liści i zapa-
chem, oraz wiele ras chemicznych o różnym składzie olejku eterycznego.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się od czerwca do września w dni suche, słoneczne,
po obeschnięciu rosy, zakwitające górne części łodyg, omijając fragmenty dolne zdrewniałe i
bezlistne. Suszy się w suszarniach naturalnych w cieniu i przewiewie bądź w suszarniach
ogrzewanych w temp. do 35°C. Surowcem leczniczym jest ziele macierzanki - Herba Serpylli.
Podstawowe związki czynne. Surowiec zawiera 0,2-0,6% olejku eterycznego, w którym
znajduje się p-cymen, karwakrol, tymol, terpineol i cytral w zmiennych ilościach, zależnie od
odmiany. Zawiera ponadto około 5% garbników, związki goryczowe, kwasy organiczne oraz
flawonoidy (np. glikozydy apigeniny, diosmetyny, luteoliny i skutelareiny) oraz sole mineralne
i inne związki.
Działanie. Przetwory z ziela macierzanki wzmagają czynność wydzielniczą błon śluzowych
górnych dróg oddechowych i zwiększają objętość zalegającego śluzu oskrzelowego, który staje
się dzięki temu bardziej płynny. Jednocześnie pobudzają naturalne ruchy nabłonka rzęskowego
i wyzwalają odruch wykrztuśny. Zawarte w zielu flawonoidy wykazują nieznaczne działanie
rozkurczowe i zmniejszają napięcie mięśni gładkich górnych dróg oddechowych, a także prze-
wodu pokarmowego. Związki goryczowe zwiększają w niewielkim stopniu wydzielanie soku
żołądkowego i usprawniają trawienie. Garbniki ziela macierzanki hamują rozwój drobnoustro-
jów

239
Macierzanka piaskowa (wg T. Hajka, 1562)

jelitowych, natomiast fenolowe składniki olejku eterycznego wywierają podobne działanie


również w obrębie dróg oddechowych.
Napar z ziela macierzanki podany zewnętrznie na skórę działa bakteriobójczo i przeciwza-
palne, a na błony śluzowe jamy ustnej, gardła, sromu i pochwy również nieznacznie ściągają-
co. Należy jednak mieć na uwadze, że surowiec pochodzi z różnych podgatunków i odmian
różniących się zwłaszcza cechami chemicznymi i z tego powodu wykazuje dość zmienne dzia-
łanie lecznicze, zwykle 2-, 3-krotnie słabsze od ziela tymianku.

240
Działania niepożądane. Przetwory z ziela macierzanki stosowane w zalecanych dawkach
leczniczych nie wywołują objawów szkodliwych.
Zastosowanie. Napary z ziela macierzanki stosuje się doustnie przede wszystkim jako lek
wykrztuśny, rozkurczowy i odkażający w nieżytach jamy ustnej, gardła, krtani i oskrzeli, połą-
czonych ze skurczem mięśni gładkich, zalegającą wydzieliną śluzową, osłabieniem lub zani-
kiem odruchu wykrztuśnego, męczącym, uporczywym suchym kaszlem, a także w zakażeniu
bakteriami ropotwórczymi. Wyciąg płynny z ziela macierzanki wchodzi w skład kropli Pecto-
sol (Herbapol), stosowanych w nieżytach dróg oddechowych i suchym męczącym kaszlu.
Ponadto zaleca się je w stanach nieżytowych żołądka i jelit, nadmiernej fermentacji, wzdę-
ciach, bólach brzucha, zaparciach atonicznych, niedokwaśności, osłabieniu łaknienia i przy-
swajania pokarmów.
Zewnętrznie stosuje się napary lub odwary z ziela macierzanki do płukania jamy ustnej i
gardła przy anginie. Wykorzystuje się je również do irygacji, obmywań i tamponowania w za-
paleniu sromu i pochwy, świądzie oraz upławach. Służą ponadto do okładów i przemywań na
skórę w trądziku krostkowym, zapaleniu torebek włosowych, świądzie skóry, ukłuciach owa-
dów, drobnych zranieniach i oparzeniach I i II stopnia, a także do okładów w bólach reuma-
tycznych i nerwobólach.
Przetwory. Napar z ziela macierzanki: 1 łyżkę ziela zalać 1 1/2 szklanki wody wrzącej i
naparzać pod przykryciem 20 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić po 1/4-1/2 szklanki 2-
3 razy dziennie na 30 min przed posiłkiem jako lek zwiększający łaknienie lub po jedzeniu ja-
ko środek wiatropędny i wykrztuśny.
Do płukania jamy ustnej i gardła przy anginie oraz do obmywania skóry korzystny jest do-
datek równej ilości liści szałwii. Do okładów sporządza się napar z 2-3 łyżek ziela na 1 szklan-
kę wody wrzącej, natomiast do tamponowania oraz do irygacji napar z 1 łyżki ziela na 2 1/2
szklanki wody.
Kąpiel z ziela macierzanki: 200 g ziela macierzanki zalać 3 l wody wrzącej, odstawić pod
przykryciem na 20-30 min i przecedzić do wanny wypełnionej do 1/3 wodą o temp. 37-38°C.
Czas kąpieli 15-20 min. Po wyjściu z wanny owinąć się prześcieradłem kąpielowym i nie wy-
cierając się położyć się do łóżka. Kąpiel działa dezynfekujące i przeciwzapalnie oraz wzmac-
niająco i regenerujące.

78 MAK POLNY
Papaver rhoeas L.

Jest to roślina jednoroczna, czasem dwuletnia z rodziny Makowatych (Papaveraceae), po-


chodząca przypuszczalnie ze strefy śródziemnomorskiej. Obecnie występuje dziko w wielu
krajach europejskich. W Polsce rośnie pospolicie na niżu i w strefie podgórskiej jako chwast
pól uprawnych i ugorów.
Mak wydaje łodygi rozgałęzione, do 90 cm wysokie, odstająco owłosione. Liście pojedyn-
czo lub podwójnie pierzastopodzielone bądź wrębne, o odcinkach wydłużonych lub lancetowa-
tych, ząbkowanych, owłosione. Kwiaty duże, promieniste, o płatkach okrągławych, 2-4,5 cm
długich, purpurowo- lub brudnoczerwonych, w nasadzie zwykle z czarną plamą.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się od maja do sierpnia płatki rozkwitających kwia-
tów maku polnego, delikatnie, unikając zgniatania lub załamywania ich w palcach, i suszy
szybko, rozłożone pojedynczą warstwą w cieniu i przewiewie lub w suszarni ogrzewanej w
temp. do 30°C. W suszeniu płatki zmieniają barwę z czerwo-

241
Mak polny (wg T. Hajka, 1562)

nej na różowofioletową. Załamane przy zrywaniu, ciemnieją w czasie suszenia i nie nadają się
do użytku. Należy je odrzucić. Surowcem jest kwiat maku polnego - Flos Rhoeados. Przecho-
wuje się go w miejscu suchym, szczelnie opakowany i chroni od światła.
Podstawowe związki czynne. Kwiat maku polnego zawiera jako podstawowy związek al-
kaloid readynę o budowie odmiennej od szkieletu typowych alkaloidów izochinolinowych, na-
leży do tzw. papawerubin. Ponadto występują w nim alkaloidy izochinolinowe, antocyjany (np.
cyjanina i mekocyjanina), kwasy organiczne (np. mekonowy), fitosterol, do 10% związków
śluzowych i sole mineralne.
Działanie. Surowiec działa słabo powlekające na błony śluzowe górnych dróg oddecho-
wych, zmniejsza stany ich podrażnienia, pobudza fizjologiczne ruchy

242
nabłonka rzęskowego i ułatwia odkrztuszanie. Jednocześnie hamuje nadmierne odruchy
kaszlowe. Podawany dzieciom i młodzieży oraz osobom starszym powoduje przejściowe
uspokojenie, a czasem senność. Zewnętrznie odwar lub napar z kwiatów maku polnego
zmniejsza stany zapalne błon śluzowych i skóry.
Działania niepożądane. Nie należy przekraczać zalecanych dawek, gdyż może to spowo-
dować nudności oraz senność.
Zastosowanie. Odwary z kwiatów maku polnego stosuje się wewnętrznie w nieżytach jamy
ustnej i gardła, w uporczywym suchym kaszlu ze skąpą wydzieliną oraz w bólu gardła i chryp-
ce. Korzystne jest łączenie z innymi surowcami o działaniu wykrztuśnym, jak np. kwiat pier-
wiosnka. Odwary podaje się też jako środek uspokajający w nadmiernej pobudliwości i bez-
senności wywołanej m.in. uporczywym kaszlem, zwłaszcza u dzieci i osób w wieku pode-
szłym.
Zewnętrznie odwary z maku polnego służą do płukania w zapaleniu jamy ustnej, dziąseł i
gardła, do irygacji w stanach zapalnych pochwy oraz do przymoczek w zapaleniu powiek i
spojówek.
Przetwory. Odwar z kwiatów maku polnego: 2 łyżki kwiatów zalać 1 szklanką wody let-
niej. Ogrzewać do wrzenia i gotować pod przykryciem 2 min. Odstawić na 10 min i przece-
dzić. Dorosłym podawać po 1/4 szklanki, dzieciom 1-2 łyżki 3-5 razy dziennie w uporczywym
kaszlu. Dla dzieci wskazane jest dodanie na 1/2 szklanki odwaru 2 łyżek cukru lub miodu, aby
uzyskać syrop. Dzieciom podawać 1-2 łyżeczki syropu 3-5 razy dziennie. Dla dorosłych ko-
rzystnie jest dodać równą ilość kwiatów pierwiosnka lub liści podbiału.
Odwar uspokajający: zmieszać po 20 g kwiatów maku polnego i liści melisy. Zalać 1 łyżkę
mieszanki 1 szklanką wody wrzącej i postawić pod przykryciem na parze na 15-20 min. Od-
stawić na 10 min i przecedzić. Pić 1/4 szklanki 2-3 razy dziennie w bezsenności i stanach po-
budzenia nerwowego.
Płukanka przeciwzapalna: zmieszać po 20 g kwiatów maku polnego i kwiatów rumianku lub
kwiatów krwawnika. Zalać 1 łyżkę mieszanki 1 szklanką wody wrzącej i naparzać pod przy-
kryciem 15 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Stosować do płukania jamy ustnej i gardła,
do przymoczek oraz irygacji.

79. MALINA WŁAŚCIWA


Rubus idaeus L.

Jest to krzew z rodziny Różowatych (Rosaceae), występujący w Europie oraz północnej i


zachodniej Azji. W Polsce rośnie dość pospolicie na niżu i w górach aż po strefę kosodrzewi-
ny, w lasach i zaroślach oraz na porębach leśnych.
Malina wydaje pędy obłe, nieco oszronione, łukowato wygięte, do 2 m wysokie, w dole
okryte słabymi szczecinowatymi kolcami. Liście 3- lub 5-, 7-listkowe, ogonkowe z wąskimi
przylistkami u nasady. Listki pod spodem białofilcowate, na brzegu ostro piłkowane. Kwiaty
białe, promieniste, zebrane w grona lub baldachogrona. Owoc wielokrotny pestkowiec, barwy
czerwonej, malinowej, jadalny, bardzo smaczny, o przyjemnym swoistym zapachu.
Malina jest obecnie uprawiana na dużą skalę jako krzew owocowy w wielu krajach klimatu
umiarkowanego. W uprawie znanych jest wiele odmian. Pędy maliny żyją przez 2 lata. Owocu-
ją w drugim roku i jesienią usychają. Przedtem jednak roślina wydaje nowe pędy.

243
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w lipcu świeżo dojrzałe, jędrne owoce maliny i
suszy w suszarni ogrzewanej początkowo w temp. około 30°, a następnie dosusza w temp. oko-
ło 50°C. Otrzymuje się owoc maliny - Fructus Rubi idaei. Ze świeżych owoców sporządza się
syrop malinowy - Sirupus Rubi idaei.
Duże ilości świeżych owoców malin zużywa przemysł spożywczy do wyrobu soku i innych
przetworów, a znaczną część zbioru spożywa się na surowo.
Do celów farmaceutycznych zbiera się również w ciągu lata młode, dobrze wyrośnięte liście
maliny i suszy w suszarniach naturalnych w cieniu i przewiewie. Surowcem jest liść maliny -
Folium Rubi idaei.
Zarówno owoce, jak i liście malin można zbierać z roślin uprawianych oraz występujących
na stanowiskach naturalnych.
Podstawowe związki czynne. Owoce malin zawierają do 2% kwasów organicznych, m.in.
kwas cytrynowy, jabłkowy i askorbowy (wit. C), antocyjany (np. cyjanidynę), związki śluzowe
i pektyny, cukry redukujące, lotne związki zapachowe (np. β-jonon, aldehyd benzylowy oraz
alkohole izoamylowy i β-fenylooctowy), inozyt, lecytynę i sole mineralne.
W liściach maliny znaleziono około 4,6% garbników ciągowych, około 1,5% kwasów orga-
nicznych, a wśród nich kwas cytrynowy, mlekowy i askorbowy, związki żywicowe i sole mi-
neralne.
Działanie. Napar z suszonych owoców lub syrop ze świeżych pobudzają czynność gruczo-
łów potowych i w stanach gorączkowych wywołują po 30-60 min obfite wydzielanie potu.
Związek działający nie jest dotąd znany.
Liście maliny działają ściągające, przeciwbakteryjnie i przeciwzapalnie. Wyciągi wodne,
zawierające garbniki, hamują rozwój bakterii jelitowych i zmniejszają biegunkę. Powodują też
nieznaczny rozkurcz mięśni gładkich jelit, naczyń krwionośnych oraz macicy.
Działania niepożądane. Przetwory z maliny podawane w zalecanych dawkach nie wywołu-
ją objawów niepożądanych.
Zastosowanie. Zarówno napar z suszonych owoców maliny, jak i syrop malinowy są od
dawna znanym i często stosowanym domowym lekiem napotnym w bakteryjnych lub wiruso-
wych chorobach z podwyższoną temperaturą. Suszone owoce maliny wchodzą w skład mie-
szanki ziołowej Pyrosan (Herbapol), stosowanej jako lek napotny i przeciwgorączkowy. Syrop
malinowy podaje się zwłaszcza dzieciom.
Przetwory z liści maliny stosuje się jako słaby lek ściągający w nieżytach żołądka i jelit oraz
w łagodnie przebiegającej biegunce, zwłaszcza u dzieci, a nadto w słabo nasilonych wzdę-
ciach. Lepsze wyniki daje łączenie z innymi surowcami o podobnym działaniu. Zewnętrznie
wykorzystuje się do płukania jamy ustnej i gardła.
Przetwory. Napar z owoców maliny: 2 łyżki suszonych owoców zalać 1 szklanką wody
wrzącej i naparzać pod przykryciem 15 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Dorosłym moż-
na dodać 1 łyżkę rumu lub 1-2 łyżki syropu malinowego. Wypić wieczorem cały, gorący napar
jednorazowo w chorobach z podwyższoną temperaturą. Wskazane jest jednoczesne przyjmo-
wanie Polopiryny oraz witaminy C.
Dzieciom do naparu sporządzonego jak wyżej można dodać miodu, syropu z czarnej po-
rzeczki lub syropu malinowego, a dawkowanie dla niemowląt rozpoczynać od
2 łyżeczek naparu.
Zioła w anginie: zmieszać po 20 g liści maliny, liści szałwii i kwiatów rumianku. Zalać 1
łyżkę mieszanki 1 szklanką wody wrzącej i naparzać pod przykryciem 15 min. Odstawić na 10
min i przecedzić. Stosować do płukania jamy ustnej i gardła wielokrotnie w ciągu dnia przy
anginie oraz do okładów.

244
Malina właściwa (wg T. Hajka, 156J)

80. MARCHEW SIEWNA


Daucus carota L.

Marchew jest rośliną dwuletnią z rodziny baldaszkowatych (Umbelliferae), występującą w


stanie naturalnym w strefie umiarkowanej niemal całej półkuli północnej. W Polsce rośnie dzi-
ko na niżu i w dolnych partiach górskich na łąkach, wzgórzach i przydrożach. W uprawie po-
spolita.

245
Marchew została udomowiona przez Rzymian jako odmiana siewna na początku Imperium
Rzymskiego, ale nie znalazła uznania i zarzucono jej uprawę. Ponownie udomowiono ją w
Afganistanie na początku VII wieku naszej ery jako odmianę purpurową. Żółty mutant został
wyselekcjonowany w Iranie lub Syrii w IX albo X wieku. Marchew o korzeniu pomarańczo-
wym pojawiła się jako mutant marchwi żółtej w Holandii w XVII w. i stopniowo rozpo-
wszechniała się na świecie.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się jesienią świeży korzeń odmiany uprawnej mar-
chwi - Radix Dauci recens, a także dojrzałe baldachy, które suszy się w cieniu i przewiewie, a
następnie młóci i otrzymuje owoc marchwi - Fructus Dauci.
Podstawowe związki czynne. W świeżych korzeniach marchwi znaleziono karotenoidy,
m.in. β-karoten (prowitamina A), witaminy B1 i B2, węglowodany, zwłaszcza glukozę i sacha-
rozę, pektyny (ponad 11%), substancje siarkowe pobudzające wzrost bakterii Lactobacillus bi-
fidus, jak m.in. 4-fosfo-D-panteino-S-sulfonian, następnie substancję o działaniu insulinopo-
dobnym, ślady olejku eterycznego, sole mineralne bogate w mangan, wapń i miedź.
W owocach marchwi występuje wiele flawonoidów, olejek eteryczny do 2,4% (a w nim ka-
rotol, octan geranylu i limonen), ponadto olej tłusty (13%), związki białkowe, octan choliny i
sole mineralne.
Działanie. W świeżych korzeniach oraz soku z marchwi znajdują się specyficzne związki
siarkowe, nazywane czynnikami bifidus. Pobudzają one rozwój bakterii Bifidobacterium bifi-
dum (syn. Lactobacillus bifidus) i zwalczają zaburzenia trawienne u dzieci. Marchew bogata w
β-karoten działa witaminizująco. Zawarte w marchwi pektyny obniżają poziom cholesterolu
we krwi i przeciwdziałają miażdżycy. Znane jest też działanie przeciwrobacze, zwłaszcza na
glistę ludzką i owsiki.
Owoce marchwi, obfitujące w zespół flawonoidów, działają przeciwskurczowo na naczynia
wieńcowe serca 2,5 razy silniej od teobrominy. Związki te łatwo wchłaniają się w jelitach po
podaniu doustnym i zwiększają przepływ krwi do mięśnia sercowego, podobnie, lecz skutecz-
niej, niż kelina z owoców aminka egipskiego.
Działania niepożądane. W przypadku podawania wyciągów z marchwi niemowlętom i ma-
łym dzieciom, a nawet dorosłym, ważne jest, aby marchew pochodziła z ogrodów działko-
wych, przydomowych lub z upraw biodynamicznych, w których nie stosowano nawozów mi-
neralnych, zwłaszcza azotowych, ponieważ marchew hodowana na tych nawozach może spo-
wodować objawy nietolerancji, a nawet niebezpieczne zatrucia.
Zastosowanie. Miazgę ze świeżych korzeni lub wyciśnięty sok z marchwi podaje się w za-
burzeniach trawiennych niemowlętom, zwłaszcza gdy nie są karmione mlekiem matki, a także
małym dzieciom i młodzieży w przypadkach niedożywienia, niedokrwistości, stanów zapal-
nych skóry oraz w początkach awitaminozy A, spowodowanych dłużej trwającą biegunką i za-
burzeniami przemiany materii. Jako lek pomocniczy miazga z marchwi służy przeciw owsikom
i glistom ludzkim.
Dorosłym i osobom w wieku podeszłym marchew podaje się jako środek dietetyczny,
usprawniający perystaltykę jelit, zwiększający odporność i elastyczność skóry, a także błon
śluzowych. Służy również jako lek pomocniczy w początkach cukrzycy oraz miażdżycy.
Wyciągi z owoców marchwi podaje się doustnie w lekkich, przewlekłych stanach choroby
wieńcowej, natomiast w przypadkach ciężkich wyłącznie jako lek pomocniczy i wspomagają-
cy.
Doniesienia o możliwości działania antykoncepcyjnego wyciągów z owoców marchwi do-
tyczą surowca indyjskiego. Przeprowadzone w Polsce badania krajowego materiału siewnego
marchwi na zwierzętach dały wyniki negatywne.

246
Przetwory. Sok ze świeżej marchwi. Po wyciśnięciu nieco osłodzić lub dodać soku owo-
cowego. Podawać doustnie niemowlętom 20-40 g dziennie, podzielone na 2 lub 3 porcje. Ma-
łym dzieciom podawać 40-60 g soku dziennie rozdzielone na 2 lub 3 porcje jako środek wita-
minowy i poprawiający trawienie. Dorosłym zaleca się do 120 g soku w początkach cukrzycy.
Świeży korzeń marchwi w postaci surówki zaleca się w zaburzeniach dietetycznych u doro-
słych, osłabieniu widzenia i początkach tzw. kurzej ślepoty, a także w niektórych chorobach
skórnych, związanych z niedoborem witaminy A oraz, pomocniczo, w miażdżycy.
Kuracji sokiem i surówką z marchwi nie należy przeciągać tygodniami, gdyż witamina A
nie jest w nadmiarze obojętna dla ustroju i może spowodować poważne zatrucia.
Sok z warzyw. Równe ilości świeżych korzeni marchwi, ogórków i buraków ćwikłowych
przepuścić przez maszynkę do mięsa i z miazgi wycisnąć sok (można przez sokowirówkę). Sok
przechowywać w stanie świeżym w lodówce 24 godz., ewentualnie sterylizować krótko w sło-
ikach, ale wówczas traci się część witamin. Pić sok po 1/2 szklanki dziennie, zwłaszcza w mie-
siącach zimowych i wczesnowiosennych. Warzywa powinny pochodzić z upraw bez nawozów
mineralnych. Według opinii dietetyków zachodnich picie wymienionego soku ma wpływ na
cały organizm, regeneruje czynność różnych narządów wewnętrznych, przede wszystkim wą-
troby i przewodu pokarmowego, wzmacnia skórę, oczy i mechanizmy obronne organizmu, do-
daje sił, zwłaszcza osobom w wieku podeszłym i rekonwalescentom oraz dzieciom. Sok z wa-
rzyw można słodzić cukrem lub miodem.
Daucaron (NRD), wysuszony preparat z marchwi, jest podawany nawet niemowlętom w
ostrych zaburzeniach trawiennych, biegunce, braku łaknienia i w przewlekłych zatruciach po-
karmowych. Dawki do 40 g w 1 l wody.
Daukarin (ZSRR), tabletki powlekane, zawierające wyciąg z nasion marchwi, są stosowane
w przewlekłej chorobie wieńcowej serca. Dawki 3-5 razy dziennie po 1 tabletce przed jedze-
niem w ciągu 2-4 tygodni.

81. MARZANKA WONNA


Asperula odorata L.

Jest to bylina z rodziny Marzanowatych (Rubiaceae), występująca w cienistych lasach li-


ściastych Europy po Syberię, ponadto w Iranie i północnej Afryce. W Polsce spotyka się na ni-
żu i w górach po regiel dolny. Jest pod częściową ochroną.
Marzanka wytwarza cienkie pełzające kłącza, z których wyrastają czterokanciaste łodygi do
60 cm wysokie, z drobnymi włoskami w węzłach, a w pozostałych częściach nagie. Liście
cienkie, ciemnozielone, lancetowate, u szczytu tępe, z maleńkim nasadzonym koniuszkiem,
brzegiem i spodem na nerwie z maleńkimi w górę zwróconymi zadziorkami. Liście zebrane w
okółki - u dołu po 6, a u góry po 8 listków. Kwiaty promieniste, białe, w luźnym szczytowym
podbaldachu. Cała roślina pachnie po wysuszeniu kumaryną.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się od kwietnia do czerwca zakwitające, ulistnione
szczyty pędów i suszy w warunkach naturalnych w cieniu i przewiewie. Otrzymuje się ziele
marzanki - Herba Asperulae (syn. Herba Matris silvae).
Podstawowe związki czynne. Ziele zawiera glikozyd uwalniający kumarynę w

247
wyniku rozpadu podczas suszenia (do 0,56%), glikozyd irydoidowy asperulozyd (około
0,05%), flawonoidy, garbniki, sole mineralne.
Działanie. Przetwory z ziela marzanki wykazują działanie rozkurczowe na ściany naczyń
krwionośnych. Zmniejszają ich napięcie i poprawiają krążenie krwi. Zwiększają również ilość
wydalanego moczu na skutek rozkurczającego działania na drogi moczowe i jednoczesnego
hamowania przez asperulozyd resorpcji zwrotnej w cewkach nerkowych. Wywierają też ko-
rzystny wpływ na naczynia chłonne i obieg chłonki, co przypisuje się obecności kumaryny.
Ponadto przetwory z ziela marzanki działają nieznacznie uspokajająco, przeciwzapalnie i prze-
ciwbakteryjnie.
Działania niepożądane. W dużych dawkach, powtarzanych odpowiednio długo, przetwory
z marzanki wonnej działają niekorzystnie, zmniejszają krzepliwość krwi, uszkadzają wątrobę,
powodują nudności, ból i zawroty głowy. Z tego względu zabronione jest używanie wyciągów
z tego surowca do aromatyzowania produktów spożywczych.
Zastosowanie. Napary lub odwary z ziela marzanki podaje się doustnie w zaburzeniach
krążenia obwodowego, żylakach odbytu i nóg oraz zastojach żylnych. Ponadto stosuje się je w
lekkich stanach skurczowych dróg moczowych i jelit, w zmniejszonej ilości wydalanego mo-
czu, a także w przypadkach pobudzenia nerwowego i w nerwicach wegetatywnych.
Przetwory. Napar z ziela marzanki: 1/2 łyżki ziela zalać 1 szklanką wody wrzącej i napa-
rzać pod przykryciem 15 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 1-2 łyżki do 1/4 szklanki
2-3 razy dziennie między posiłkami jako środek moczopędny, uspokajający i przeciwzapalny.
Stosować także w zaburzeniach krążenia i żylakach. Przyjmować przez 2-3 tygodnie, po czym
kurację przerwać na 2 tygodnie. Przy dłuższym stosowaniu kontrolować krzepliwość krwi.
Osobom cierpiącym na żylaki (również żylaki odbytu) zaleca się ziele marzanki zmieszane z
równą ilością kwiatów kasztanowca. Napar sporządzać i stosować, jak podano wyżej.
Zioła moczopędne z marzanką: zmieszać po 20 g ziela marzanki, korzenia wilżyny, liści
brzozy i kwiatów chabru. Zalać 1 łyżkę ziół 1 szklanką wody wrzącej i naparzać pod przykry-
ciem 15 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić po 1/4 szklanki 2-4 razy dziennie między
posiłkami jako lek moczopędny.
Zioła w zapaleniu dróg moczowych: zmieszać po 20 g ziela marzanki wonnej, ziela pięcior-
nika gęsiego, kwiatów rumianku i kwiatów ślazu dzikiego oraz po 50 g ziela bluszczyka i ziela
rdestu ptasiego. Zalać 2 łyżki ziół 11/2 szklanki wody ciepłej. Ogrzewać do wrzenia i gotować
łagodnie pod przykryciem 2 min. Odstawić na 10 min i przecedzić do termosu. Pić po 1/2
szklanki 2-3 razy dziennie między posiłkami w przypadku znacznych ilości śluzu i białych
krwinek w moczu.

82. MARZANA BARWIERSKA


Rubia tinctorum L.

Jest to bylina z rodziny Marzanowatych (Rubiaceae), pochodząca ze strefy śródziemnomor-


skiej i Małej Azji. Dawniej była uprawiana na dużych przestrzeniach w wielu krajach europej-
skich, zwłaszcza we Francji i w Niemczech, do celów farbiarskich i farmaceutycznych. Od po-
czątków XX w. jej uprawa dla farbiarstwa stopniowo ustała wobec konkurencji syntetycznej
alizaryny i innych barwników. W Polsce jest uprawiana obecnie na plantacjach zielarskich.
Marzana wytwarza około 1 cm grube i do 1 m długie, poziomo ustawione kłącza

248
barwy żółtobrunatnej z licznymi węzłami i między węzłami. Łodygi 60-100 cm wysokości,
niewyraźnie czterokanciaste, pokładające się, gdy brak oparcia. Podpierające się łodygi osiąga-
ją wysokość do 2 m. Liście lancetowate długości 5-8 cm z odgiętymi do tyłu ostrymi, haczy-
kowatymi włoskami na brzegu blaszki i wzdłuż nerwu głównego, zebrane w okółki, u dołu ło-
dygi po 4, wyżej po 6 listków, z tego zawsze 2 wyraźnie większe. Kwiaty promieniste, żółto-
zielone, zebrane w pseudobaldachy na szczytach pędów.
Surowiec. Do celów farmaceutycznych zbiera się jesienią kłącza roślin 2-, 3-letnich i suszy
w suszarniach ogrzewanych w możliwie niskiej temperaturze. Surowcem są kłącza marzany
barwierskiej - Rhizoma Rubiae tinctorum.
Podstawowe związki czynne. Kłącze zawiera związki dwu- i trójoksyantrachinonowe w
formie glikozydowej (np. kwas ruberytrynowy, alizarynę, kwas purpury-nowy, rubiadynę) i
związki pokrewne w ilości do 3,8% oraz produkty rozpadu glikozydów. Ponadto garbniki, gli-
kozyd asperulozyd (bez znaczenia terapeutycznego), związki pektynowe, węglowodany (do
15%), kwasy organiczne (np. kwas cytrynowy) oraz sole mineralne.
Działanie. Wyciągi z kłączy marzany zawierają pochodne antrachinonowe, które nie mają
własności przeczyszczających (brak grup hydroksylowych w położeniu 1 i 8), natomiast wiążą
jony wapniowe i ułatwiają rozpuszczanie kamieni fosforanowo-szczawianowych w kamicy
moczowej. Pod wpływem tych związków, a zwłaszcza galiozyny i kwasu ruberytrynowego,
następuje powolne rozpuszczanie kamieni fosforanowych bądź szczawianowych. Preparaty z
marzany barwierskiej zapobiegają również tworzeniu się kamieni moczowych zawierających
wapń. Ponadto zmniejszają napięcie mięśni gładkich dróg moczowych i nieznacznie wzmagają
perystaltykę moczowodów, ułatwiając w ten sposób przesuwanie się złogów kamieni oraz ich
rozpad na mniejsze fragmenty, które ulegają częściowemu rozpuszczeniu i wydaleniu.
Przetwory z marzany działają słabo moczopędnie, dzięki czemu ilość dobowa wydalanego
moczu nieznacznie wzrasta. Zwiększa się w moczu jednak zawartość jonów sodu, potasu i
chloru. Wyciągi z marzany barwierskiej nie mają wpływu na zmianę odczynu moczu i nie po-
wodują jego zakwaszenia. Wykazują natomiast własności przeciwbakteryjne oraz przeciwza-
palne, i to zarówno w obrębie dróg moczowych po podaniu doustnym, jak i zastosowaniu ze-
wnętrznym na skórę. Ponadto działają żółciopędnie i zwiększają łaknienie.
Działania niepożądane. Przetwory z marzany barwierskiej zabarwiają mocz na czerwono
dzięki wydalaniu tą drogą związków barwnych alizaryny i purpuryny. W przypadku zbyt sil-
nego, brunatnoczerwonego zabarwienia moczu należy przejściowo zmniejszyć wysokość da-
wek podawanych preparatów.
Zastosowanie. Wyciągi z kłączy marzany barwierskiej podaje się doustnie w kamicy fosfo-
ranowej lub fosforanowo-szczawianowej dróg moczowych, zwłaszcza gdy kamienie są umiej-
scowione w moczowodzie lub pęcherzu moczowym. Pożądane jest doprowadzenie pod kontro-
lą lekarza odczynu moczu do wartości optymalnej pH 5,2-5,6 w kamicy fosforanowej lub 6,0-
6,2 w kamicy szczawianowej. Preparaty z marzany podaje się zarówno w okresie napadu bólu
dla osłabienia skurczów, jak i w czasie między atakami kolki, w celu spowodowania rozpadu
złogów i stopniowego ich rozpuszczania. Profilaktyczne stosowanie przetworów z marzany ma
szczególne znaczenie przy dużej ilości kryształów szczawianu lub fosforanów wapnia w mo-
czu. Również po operacyjnym usunięciu złogów kamieni z dróg moczowych dla zapobieżenia
nawrotom choroby.
Przetwory. Rubinex (Herbapol), tabletki 0,5 g, zawierające wyciąg z korzeni

249
marzany. Stosuje się w podanych wyżej przypadkach kamicy moczowej w dawce 1-2 tabletki
2-3 razy dziennie. Okres leczenia 4-6 tygodni. Korzystne jest jednoczesne picie naparu z mie-
szanki ziołowej Urosan (Herbapol) lub innej o działaniu moczopędnym.
Rubiolizyna (Herbapol), pasta w tubach do użytku wewnętrznego, zawierająca wyciąg gęsty
z korzeni marzany z dodatkiem kwasu cytrynowego. Działa jak Rubinex. Stosuje się 1/2-1 ły-
żeczkę 3 razy dziennie 30 min po posiłku.
Cystenal (ZSRR i CSRS), płyn zawierający wyciąg z korzenia marzany, salicylan magnezu i
olejki eteryczne. Działa moczopędnie, rozkurczowo i przeciwkamicowo. Dawki 3-4 krople na
cukier 30 min przed jedzeniem 4-5 razy dziennie. W kolce stosować jednorazowo 20 kropli.
Uralyt (Madaus, RFN), drażetki zawierające sproszkowane korzenie marzany i inne skład-
niki roślinne oraz fosforan magnezu. Stosuje się w leczeniu i zapobieganiu kamicy moczowej.

83. MĄCZNICA LEKARSKA


Arctostaphylos uva ursi L.

Jest to krzewina z rodziny wrzosowatych (Ericaceae), występująca w całej niemal Europie,


na Kaukazie, w Himalajach, na Syberii oraz w Ameryce Północnej. W Polsce rośnie w sosno-
wych lasach dość często w północnej części niżu, rzadziej na południu, a bardzo rzadko w gó-
rach. Jest u nas pod częściową ochroną, zbiór zaś możliwy jest tylko za zgodą władz ochrony
przyrody i w porozumieniu z administracją leśną. W czasie zbioru nie wolno wyrywać roślin.
Mącznica ma pędy rozgałęzione, rozesłane po ziemi, do 1 m długie. Liście zimotrwałe, skó-
rzaste, krótkoogonkowe, łopatkowate lub odwrotnie jajowate, u szczytu zaokrąglone, całobrze-
gie. Kwiaty drobne, dzwoneczkowate, o koronie białej lub różowej, zebrane w niewielkie gro-
na. Pylniki z rożkowatymi wyrostkami na szczycie. Owocem jest czerwona, mączysta jagoda.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się pod koniec okresu wegetacji, na jesieni, liście z
górnych części pędów i suszy w warunkach naturalnych w cieniu i przewiewie. Surowcem jest
liść mącznicy lekarskiej - Folium Uvae ursi. Zgodnie z wymogami surowiec dopuszczony do
aptek powinien zawierać co najmniej 6% arbutyny.
Podstawowe związki czynne. Liście mącznicy zawierają do 12% glikozydów fenolowych
(np. arbutynę i niekiedy metyloarbutynę), estry arbutyny z kwasem galusowym i wolny hydro-
chinon. Drugą grupę stanowią garbniki hydrolizujące (6-19%), które dają w wyniku rozpadu
głównie kwas galusowy (około 85%) i do 4% kwasu ciągowego. Trzecią grupę związków
czynnych tworzą flawonoidy (do 1,5%), jak izokwercytryna, hiperozyd, kwercytryna i miryce-
tyna. W surowcu są również trójterpeny (np. kwas ursolowy w ilości do 0,75%) i uwaol (po-
chodna α-amyryny), kwasy polifenolowe (np. elagowy i galusowy) - do 6%, ponadto sole mi-
neralne.
Działanie. Glikozydy fenolowe mącznicy lekarskiej, a zwłaszcza arbutyna, hydro-lizują w
moczu i uwalniają hydrochinon, który hamuje rozwój drobnoustrojów w drogach moczowych.
Rozpad arbutyny następuje w alkalicznym środowisku moczu przy pH 7,5-8,0 i wówczas jest
ona 100 razy aktywniejsza niż w moczu kwaśnym. Działanie lecznicze arbutyny odnosi się do
wielu gatunków drobnoustrojów, w tym

250
również do szczepów opornych na antybiotyki. Także garbniki zawarte w surowcu ulegają czę-
ściowej hydrolizie, uwalniając pirogalol, który, podobnie jak hydrochinon, działa bakteriobój-
czo. Przeciwbakteryjnie działają też kwasy polifenolowe, jak kwas galusowy, elagowy i chi-
nowy, znajdujące się w liściach mącznicy. Występujące w surowcu flawonoidy pobudzają nie-
znacznie wydzielanie moczu, natomiast wyraźnie zwiększają w nim zawartość jonów sodu i
chloru, które są w ten sposób usuwane razem z moczem.
Wodne wyciągi z liści mącznicy lekarskiej zawierają znaczne ilości garbników. Podane do-
ustnie, działają ściągające na błony śluzowe przewodu pokarmowego. Garbniki tworzą połą-
czenia z białkami i zmniejszają przepuszczalność ścian jelit, unieczynniają drobnoustroje jeli-
towe i produkowane przez nie toksyny, hamują krwawienia z uszkodzonych drobnych naczyń
krwionośnych i działają przeciwbiegunkowe.
Działania niepożądane. Zbyt duże dawki wyciągów z liści mącznicy lub zbyt długotrwałe
ich stosowanie mogą wywołać objawy szkodliwe, jak ból brzucha, wymioty, biegunkę, sinicę,
krwiomocz i kurcze.
Zastosowanie. Przetwory z liści mącznicy stosuje się przede wszystkim w zakażeniach bak-
teryjnych układu moczowego, jak zapalenie kłębków nerkowych, miedniczek nerkowych, od-
miedniczkowe zapalenie nerek, zapalenie pęcherza, niezależnie od leczenia antybiotykami, sul-
fonamidami i innymi preparatami. Szczególnie dobre wyniki uzyskuje się w przewlekłych i
powracających zakażeniach układu moczowego u młodzieży i osób w wieku podeszłym. Pod
wpływem związków czynnych mącznicy mocz zabarwia się na oliwkowozielono. Przed zasto-
sowaniem wyciągów z mącznicy należy sprawdzić i ewentualnie zalkalizować odczyn moczu,
podając preparaty Citrolyt (Filofarm), Alkalit (CSRS) lub Uralyt-U (Madaus, RFN).
Ponadto często stosuje się przetwory z liści mącznicy pomocniczo jako lek moczopędny w
kamicy moczowodowej. Liście mącznicy wchodzą w skład mieszanki ziołowej Urosan (Her-
bapol).
Przetwory. Odwar z liści mącznicy: 1/2-1 łyżkę liści zalać 1 szklanką wody letniej, ogrze-
wać do wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem 5-7 min. Odstawić na 10 min i przece-
dzić. Pić 1-2 łyżki co 3 godz. jako lek dezynfekujący drogi moczowe i łagodnie moczopędny.
Nie przekraczać jednorazowej dawki liści 0,5 g i dziennej 4 g.
Zioła antyseptyczne: zmieszać równe ilości liści mącznicy, liści mięty pieprzowej, ziela na-
włoci, ziela połonicznika, korzenia wilżyny i korzenia lukrecji. Zalać 1 1/2-2 łyżki ziół w ter-
mosie 2 1/2-3 szklankami wody wrzącej i po 1 godz. pić porcjami, między posiłkami, wypija-
jąc całość w ciągu dnia. Stosować w ostrych i przewlekłych zapaleniach dróg moczowych,
zwłaszcza pęcherza, przede wszystkim w nawracających infekcjach po leczeniu antybiotykami.
Urosan (Herbapol), zioła zawierające liść mącznicy, liść brzozy, ziele skrzypu i korzeń cy-
korii. Zalać 3 łyżki ziół 31/2 szklanki wody gorącej i ogrzewać do wrzenia. Gotować łagodnie
pod przykryciem 3-5 min. Odstawić na 5-10 min i przecedzić do termosu. Pić 2-4 razy dzien-
nie po 1/2-2/3 szklanki między posiłkami jako środek moczopędny i odkażający drogi moczo-
we oraz ułatwiający usuwanie z ustroju zbędnych produktów przemiany materii.
Uvasol (NRD), drażetki zawierające wyciąg z liści mącznicy i salicylan fenylu. Stosuje się
w bakteryjnych infekcjach dróg moczowych. Dawki 1-2 drażetki co 3 godz.
Nephrisol (Redel, RFN), krople zawierające wyciągi z 3 ziół. Działa moczopęd-

251
nie i antyseptycznie w drogach moczowych. Dawki zwykle stosowane: 15 kropli w wodzie 3
razy dziennie po jedzeniu; w stanach ostrych 15-25 kropli co 1 godz.
Warto pamiętać, że hydrochinon występuje również w liściu borówki brusznicy -Folium Vi-
tis idaeae (do 7%), i w liściu borówki czarnej - Folium Myrtilli (do 1,5%). Są to swego rodzaju
surowce zastępcze, bo mącznicy grozi w Polsce wyniszczenie. Surowiec mącznicy mogą rów-
nież zastąpić liście i kora gruszy, łatwo dostępne, a zupełnie u nas nie wykorzystywane.

84. MELISA LEKARSKA


Melissa officinalis L.

Melisa lekarska jest byliną z rodziny Wargowych (Labiatae), pochodzącą z obszaru śród-
ziemnomorskiego, uprawianą od wieków w wielu krajach europejskich. W Polsce hodowana
jest przez pszczelarzy oraz na plantacjach zielarskich. Udaje się dobrze, czasem dziczeje.
Melisa ma łodygę rozgałęzioną, do 1 m wysoką, u dołu drewniejącą. Kłącze wytwarza licz-
ne rozłogi nadziemne, z których rozwijają się nowe, ulistnione pędy. Dzięki temu roślina może
być rozmnażana wegetatywnie. Liście ogonkowe, ustawione naprzeciwległe, o blaszce szero-
kojajowatej, niemal sercowatej, na brzegu grubo okrągło ząbkowane, do 8 cm długie, cienkie.
Kwiaty grzbieciste, dwuwargowe, o koronie różowej lub białawej, w jednostronnie zwróco-
nych nibyokółkach. Kwitnie w lipcu lub sierpniu. Cała roślina wyróżnia się silnym, przyjem-
nym zapachem cytrynowym.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w czerwcu przed okresem kwitnienia i ponow-
nie w sierpniu górne części pędów z dobrze wykształconymi liśćmi, następnie obrywa liście i
suszy je w suszarniach naturalnych w miejscach zacienionych i przewiewnych. Otrzymuje się
surowiec - liść melisy - Folium Melissae. Do celów przemysłowych zbiera się czasem ziele
melisy - Herba Melissae, w tym samym czasie co liść, ścinając górne, dobrze ulistnione części
łodyg. Liście i ziele należy przechowywać w szczelnym opakowaniu w pomieszczeniu su-
chym, możliwie chłodnym i ciemnym.
Podstawowe związki czynne. Obydwa surowce zawierają te same związki czynne, w róż-
nych jednak ilościach. Bogatsze i stąd wyżej cenione są liście melisy. Zawierają one do 0,3%
(zwykle 0,1%) olejku eterycznego, a w nim znajduje się mieszanina pochodnych fenolowych
(np. octan eugenolu) oraz związków terpenowych (np. cytral i cytronelal o miłym zapachu cy-
trynowym, kariofilen i kopaen). Ponadto są w surowcach trójterpeny (np. kwas oleanolowy,
kwas ursolowy i ich pochodne), kwasy polifenolowe (np. kwas kawowy, chlorogenowy i roz-
marynowy), około 5% garbników oraz flawonoidy (np. ramnazyna i luteolino-7-glukozyd).
Znaleziono także kwasy organiczne (np. kwas melisowy), związki śluzowe i sole mineralne.
Działanie. Najbardziej znane i najczęściej wykorzystywane w praktyce jest działanie uspo-
kajające liści melisy. Powodują je składniki olejku eterycznego, m.in. kariofilen i cytral, a w
mniejszym stopniu niektóre związki trójterpenowe. Działanie to potwierdzono również w do-
świadczeniach na zwierzętach.
Inne związki, zwłaszcza cytronelol i octan eugenolu, zawarte w olejku eterycznym z melisy,
wykazują działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie jelit, a więc i wiatropędne. Najsilniej
zmniejszają napięcie mięśni jelita grubego.
Niektóre składniki liścia melisy działają przeciwbakteryjnie i przeciwwirusowo. Działanie
na bakterie przypisuje się kilku składnikom surowca, zwłaszcza związkom

252
terpenowym olejku, mającym charakter aldehydów (cytral, cytronelal). Bakteriobójcze oraz
wirusobójcze działanie ma kwas kawowy oraz związki garbnikowe rozpuszczalne w wodzie.
Napary z liści melisy zwiększają nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego i żółci oraz
pobudzają trawienie. Wykazują również słabe działanie moczopędne i napotne. Zawarty zaś w
liściach kwas rozmarynowy i kawowy oraz ich estry działają nieco przeciwzapalnie.
Działania niepożądane. Preparaty z ziela melisy stosowane w zalecanych dawkach nie
wywierają działania szkodliwego.
Zastosowanie. Napar i inne przetwory z liści melisy stosuje się najczęściej jako środek
uspokajający w stanach ogólnego pobudzenia nerwowego, bezsenności i uczucia niepokoju, a
także w nerwicy wegetatywnej, stanowiącej zespół różnorodnych objawów ze strony narządów
wewnętrznych, np. żołądka, jelit, dróg żółciowych, serca i naczyń krwionośnych.
Liście melisy wchodzą w skład mieszanki ziołowej Nervosan, granulatu Nervogran, a wy-
ciąg płynny jest składnikiem kropli Nervosol, produkowanych przez Herbapol. Preparaty po-
wyższe stosuje się jako leki uspokajające.
Przetwory z liści melisy służą również w stanach skurczowych jelit i dróg żółciowych, wy-
wołujących ból, a czasem kolkę, utrudnione przemieszczanie treści jelitowej i żółci, a także w
niedostatecznym przyswajaniu składników pokarmowych.
U kobiet dobre wyniki uzyskuje się niekiedy w dolegliwościach miesiączkowych, bólach i
skąpym miesiączkowaniu lub jego zmiennym nasileniu.
Przetwory. Napar melisowy: 1-11/2 łyżki liści melisy zalać w termosie 11/2 szklanki wody
wrzącej i pozostawić pod zamknięciem na 1 godz. Pić po 1-3 łyżki wielokrotnie w ciągu dnia
jako środek uspokajający i rozkurczowy. Analogicznie stosuje się torebki Melissa-fix (Herba-
pol).
Wino melisowe: 25 g rozdrobnionych liści melisy macerować 3 dni w 1/2 l białego wina
gronowego i przecedzić. Pić 1-2 łyżki kilka razy dziennie w miarę potrzeby, jako środek uspo-
kajający i przeciwskurczowy.
Zioła uspokajające i nasenne: zmieszać po 25 g liści melisy i kwiatów rumianku, po 15 g
ziela dziurawca i ziela bożego drzewka oraz po 10 g szyszek chmielu i liści mięty. Zalać 1/2
łyżki ziół 2/3 szklanki wody wrzącej i naparzać pod przykryciem 15 min. Przecedzić i wypić
całość na 2 godz. przed snem.
Zioła przeciwnerwicowe: zmieszać po 25 g liści melisy i ziela krwawnika oraz po 10 g liści
pokrzywy, kwiatów nagietka, rozdrobnionego korzenia arcydzięgla i korzenia kozika oraz roz-
gniecionych owoców kopru włoskiego. Zalać 1 1/2 łyżki ziół w termosie 2 szklankami wody
wrzącej. Zamknąć termos i odstawić na 1 godz. Pić po 1/2 szklanki 3 razy dziennie po posił-
kach.
Zioła w nerwicy serca: zmieszać po 25 g liści melisy i rozdrobnionego korzenia biedrzeńca,
po 15 g rozgniecionego owocu głogu i ziela serdecznika oraz po 10 g ziela jemioły i ziela
srebrnika. Naparzać 1-1 1/2 łyżki ziół w 2 szklankach wody wrzącej w termosie przez 1-2
godz. Pić po przecedzeniu 1/5-1/2 szklanki 2-3 razy dziennie po jedzeniu, zależnie od stanu za-
awansowania schorzenia.
Nervosol (Herbapol), płyn zawierający wyciągi z melisy, lawendy, kozika, arcydzięgla i
szyszek chmielu. Dorosłym zaleca się zwykle 30-40 kropli w 1/4 szklanki wody 2-4 razy
dziennie po jedzeniu w stanach zwiększonego napięcia nerwowego, uczuciu niepokoju i trud-
ności w zasypianiu. W razie potrzeby dawkę można zwiększyć do 1 łyżeczki przed snem.
Dzieciom podawać odpowiednio mniej, stosownie do wieku.

253
85. MIĘTA PIEPRZOWA
Mentha piperita L.

Jest to bylina z rodziny Wargowych (Labiatae), otrzymana przez skrzyżowanie mięty nad-
wodnej - Mentha aquatica L., i mięty zielonej - Mentha viridis L. Jest mieszańcem nie wytwa-
rzającym kiełkujących nasion. Obecnie uprawia się ją powszechnie w Europie i Ameryce Pół-
nocnej. W Polsce hodowana od wielu lat. Rozmnaża się wegetatywnie, głównie z rozłogów.
Niekiedy dziczeje.
Mięta pieprzowa wytwarza krótkie podziemne kłącze, silnie ukorzenione, z którego wyra-
stają czterokanciaste, ulistnione łodygi, do 60 cm wysokie, słabo owłosione. Ponadto kłącze
wydaje nieliczne rozłogi podziemne i liczne rozłogi nadziemne, łatwo zakorzeniające się. Li-
ście jajowate lub jajowatolancetowate, krótkoogonkowe, na brzegach nierówno ostro piłkowa-
ne, na szczycie zaostrzone. Kwiaty grzbieciste, dwu wargo we, o koronie różowofioletowej,
zebrane na szczytach łodyg w gęste pozorne kłosy.
Mięta pieprzowa znana jest w dwu podgatunkach i kilku formach. W lecznictwie znaczenie
ma tylko Mentha piperita subspecies eupiperita varietas officinalis Briquet, uprawiana w dwu
formach: rubescens i pallescens. Forma rubescens należy do typu angielskiej mięty Mitcham,
najwyżej ocenianej w Europie, wyróżniającej się różowo-fioletowym zabarwieniem łodyg,
ogonków liściowych i nerwów w blaszce liściowej. Natomiast forma pallescens ma barwę czy-
sto zieloną i jest uprawiana w RFN, a także innych krajach.
Surowiec. Do celów farmaceutycznych ścina się na wysokości 5 cm od ziemi dobrze roz-
winięte i ulistnione pędy, które osiągnęły wysokość około 30 cm, a na ich szczytach pojawiły
się pierwsze pąki kwiatowe. Następnie obsmykuje się liście i suszy w warunkach naturalnych
w cieniu i przewiewie. Korzystając w przypadku niepogody i deszczów z suszarni ogrzewanej,
nie należy przekraczać temp. 35°C. Otrzymuje się jako surowiec liść mięty pieprzowej - Fo-
lium Menthae piperitae. Przechowuje się go w szczelnym opakowaniu w miejscu ciemnym,
suchym i chłodnym.
Przez destylację z parą wodną liści i ziela mięty pieprzowej otrzymuje się olejek miętowy -
Oleum Menthae piperitae, stanowiący osobny surowiec leczniczy, z którego przez wymrożenie
można otrzymać mentol - Mentholum.
Podstawowe związki czynne. Liść zawiera do 2%, czasem nieco więcej olejku eterycznego
(polskie normy apteczne wymagają co najmniej 1,5%), którego głównymi składnikami są:
mentol (powyżej 50%), menton (do 20%), estry mentolu (np. octan i walerianian - około 5%),
nadto felandren, pinen, cyneol, mentofuran i inne (w sumie ponad 30 związków). W okresie
kwitnienia zwiększa się zawartość mentofuranu, co pogarsza zapach surowca. Prócz olejku
znaleziono w liściu mięty garbniki (6-12%), flawonoidy (np. luteolinę, apigeninę, diosmetynę i
ich połączenia glikozydowe), gorycze, fenolokwasy i sole mineralne.
Działanie. Wyciągi z liści mięty pobudzają czynności wydzielnicze żołądka i wątroby.
Zwiększają ilość soku żołądkowego oraz żółci, dzięki czemu ułatwiają trawienie i przyswaja-
nie pokarmów.
Jednocześnie wykazują działanie rozkurczowe i obniżają napięcie mięśni gładkich jelit oraz
dróg żółciowych i moczowych. Przywracają prawidłowe ruchy perystaltyczne jelit, umożliwia-
ją odpowiednie przemieszczanie treści jelitowej oraz odejście gazów i zapobiegają wzdęciom.
Przeciwdziałają także zastojom żółci w pęcherzyku żółciowym. Ponadto zwiększają nieznacz-
nie dobową ilość wydalanego moczu.
Ważne znaczenie praktyczne ma również działanie przeciwbakteryjne liści mięty,

254
przypisywane garbnikom i niektórym składnikom olejku eterycznego, zwłaszcza mentolowi i
mentonowi. Po przyjęciu doustnym ogranicza się ono jednak głównie do przewodu pokarmo-
wego oraz dróg żółciowych, gdyż mentol i menton wydalają się z żółcią. Jest ono dość silne, a
ponadto skuteczne również w stosunku do szczepów opornych na działanie antybiotyków.
Napary z mięty działają słabo uspokajająco i hipotensyjnie, co jednak nie ma większego
znaczenia praktycznego.
Olejek miętowy działa podobnie jak liść mięty, niektóre jednak jego własności, zwłaszcza
odkażające, rozkurczowe i uspokajające, wyrażone są silniej, a inne znacznie słabiej. Najsku-
teczniej działa rozpylony w postaci aerozolu. Zastosowany w ten sposób na skórę i błony ślu-
zowe, działa miejscowo silnie bakteriobójczo, a także przeciwbólowe, chłodzące i przeciwza-
palnie.
Mentol, podstawowy składnik olejku miętowego, działa słabiej żółciotwórczo i przeciw-
skurczowo od liści mięty, natomiast silniej odkażająco. Podany zewnętrznie na nie uszkodzoną
skórę, wykazuje działanie bakteriobójcze, przeciwświądowe, miejscowo znieczulające i prze-
ciwzapalne. Ponadto wywołuje uczucie chłodu. Podobnie jak olejek, mentol działa silniej w
postaci aerozolu.
Działania niepożądane. Liście mięty pieprzowej oraz wyciągi z liści stosowane w zaleca-
nych dawkach leczniczych, a nawet nieco wyższych, nie powodują objawów szkodliwych. Na-
tomiast olejek miętowy, podany doustnie w dawkach większych od leczniczych, może wywo-
łać ból brzucha, wymioty, a w dużych dawkach - zachwianie równowagi i głęboki sen. Olejek i
mentol stosowane zewnętrznie mogą wywołać u osób nadwrażliwych pokrzywkę, świąd i
przekrwienie skóry. Nie należy stosować mentolu w kroplach do nosa u małych dzieci.
Zastosowanie. Liście mięty należą do najwszechstronniejszych i najczęściej stosowanych w
Polsce surowców zielarskich. Napary i inne przetwory z liści mięty podaje się w zaburzeniach
trawiennych, zwłaszcza bólu brzucha, wzdęciach, braku łaknienia, stanach nieżytowych prze-
wodu pokarmowego, nieprawidłowej fermentacji, złym trawieniu tłuszczów, a nawet w kolce
jelitowej i stanach skurczowych przewodu pokarmowego.
Przetwory z mięty są często stosowane w schorzeniach wątroby i dróg żółciowych, zapale-
niu pęcherzyka żółciowego i przewodów żółciowych, a także w lekkiej niewydolności wątroby
i zmniejszonym wytwarzaniu żółci. Pomocniczo stosowane są w kamicy żółciowej i żółtaczce
oraz w okresie rekonwalescencji po przebytym zapaleniu wątroby.
Mięta wchodzi również w skład niektórych preparatów ziołowych zalecanych jako leki
uspokajające, jak zioła Nervosan i granulat Nervogran, produkowanych przez Herbapol.
Zewnętrzne napary z mięty służą do płukania jamy ustnej i gardła, najczęściej jednak w po-
łączeniu z innymi surowcami ziołowymi, np. w mieszance Septosan (Herbapol).
Liście mięty są składnikami wielu gotowych preparatów złożonych, wytwarzanych przez
Herbapol, jak mieszanka ziołowa Digestosan, używana w nieżytach żołądka i jelit, oraz płyn
Herbogastrin, podawany w niedokwaśności, nieżytach żołądka i jelit, osłabieniu czynności
trzustki oraz niedoborze żółci. Mięta jest też składnikiem mieszanki ziołowej Normosan i gra-
nulatu Normogran, stosowanych w zaparciach atonicznych i spastycznych. Ponadto liść ten
wchodzi w skład mieszanki Tannosan, używanej w biegunkach, a także mieszanki ziołowej
Cholagoga II, granulatu Cholegran i

255
proszku Gastrochol, stosowanych w schorzeniach wątroby, stanach skurczowych dróg żółcio-
wych oraz nieżytach żołądka i jelit.
Olejek miętowy nie jest doustnie stosowany w lecznictwie sam, ze względu na zbyt silne re-
akcje, jakie może wywoływać po przedawkowaniu. Jest jednak wykorzystywany w aptekach w
recepturze jako składnik wielu leków do użytku wewnętrznego i zewnętrznego o wskazaniach
podobnych jak dla przetworów z liści mięty. Wchodzi w skład niektórych preparatów wytwa-
rzanych przez Herbapol, jak nalewka miętowa - Tinctura Menthae piperitae, granulaty Chole-
gran i Gastrogran, pasta Fitolizyna, drażetki Raphacholin i Raphalamid, oraz wielu specyfików
zagranicznych.
Mentol, otrzymywany z olejku miętowego, służy w aptekach do niektórych maści (np. Bo-
romentol do nosa) i papek przeciwświądowych oraz preparatu Balsamum Mentholi compositum
(Polfa) do wcierań przeciwbólowych.
Olejek miętowy ma również zastosowanie w kosmetyce. Wchodzi w skład past i proszków
do czyszczenia zębów oraz płynów do płukania jamy ustnej. W przemyśle spożywczym uży-
wany jest do wyrobu cukierków miętowych oraz niektórych likierów.
Przetwory. Napar z liści mięty: zalać 1 łyżkę liści 1 1/2-2 szklankami wody wrzącej i napa-
rzać pod przykryciem 10 min. Odstawić na 5 min i przecedzić. Pić po 1/2 szklanki na 1 godz.
przed jedzeniem w nieżytach żołądka i braku łaknienia, natomiast po posiłkach jako środek
rozkurczowy, wiatropędny i żółciopędny. Do płukania jamy ustnej i gardła sporządzić napar z
1 łyżki liści na 1 szklankę wody wrzącej.
Mentha-fix (Herbapol): napar z 1 torebki na 3/4 szklanki wody wrzącej. Czas naparzania 4
min. Stosować jak napar z liści.
Nalewka miętowa (krople miętowe), Tinctura Menthae piperitae (Herbapol): stosować do-
ustnie 20-40 kropli w kieliszku wody 2-5 razy dziennie na 30 min przed jedzeniem jako środek
pobudzający trawienie, a po jedzeniu jako lek wiatropędny i żółciopędny.
Neonormosan (Herbapol), zawiera oprócz liści mięty korzenie rzewienia, kłącza perzu, ko-
rzenie mniszka, owoce bzu czarnego i owoce kminku. Sporządzić napar z 1/2-1 łyżki mieszan-
ki na 1 szklankę wody wrzącej. Naparzać pod przykryciem 20 min. Odstawić na 10 min i prze-
cedzić. Pić 2/3-1 szklankę wieczorem jako środek przeczyszczający.
Ingakamf (ZSRR), inhalator podręczny, zawierający roztwór mentolu i kamfory do rozpyla-
nia w przewodach nosowych. Roztwór ten służy jako lek przeciwzapalny i bakteriobójczy. Sto-
sować ostrożnie u małych dzieci.
Inhalex (CSRS), mieszanina olejków eterycznych z dodatkiem mentolu i kamfory. Służy do
inhalacji w dolegliwościach górnych dróg oddechowych po zmieszaniu z ośmiokrotną ilością
wody w inhalatorach-rozpylaczach lub, po dodaniu 10-20 kropli na 1 szklankę wody wrzącej,
do wdychania par.
Oleum cholagogum (NRD), mieszanina olejków eterycznych w oleju roślinnym. Stosuje się
3-5 kropli na cukier przed jedzeniem 4-5 razy dziennie jako lek żółciopędny.
Olimetin (ZSRR), kapsułki zawierające olejki eteryczne w oleju roślinnym. Stosuje się w
kamicy żółciowej i moczowej po 2 kapsułki 3-5 razy dziennie jako lek rozkurczowy, żółcio-
pędny, moczopędny i przeciwzapalny.

256
86. MILEK WIOSENNY
Adonis vernalis L.

Jest to bylina z rodziny Jaskrowatych (Ranunculaceae), występująca w południowej i środ-


kowej Europie oraz w Azji. W Polsce spotykana dość rzadko w kilku rejonach Wyżyny Mało-
polskiej i Lubelszczyzny, sporadycznie w niektórych okolicach Kielecczyzny i czasem na Po-
morzu oraz w Poznańskiem. Rośnie wyłącznie na stanowiskach słonecznych na glebach ży-
znych, zasobnych w wapno. W Polsce jest pod ścisłą ochroną, dlatego surowiec może pocho-
dzić wyłącznie z upraw lub z importu.
Miłek wytwarza czarnobrązowe, wielogłowe kłącze, z którego wyrastają nieliczne płonę i
kwiatonośne pędy pojedyncze lub słabo rozgałęzione, w czasie kwitnienia 5-20 cm wysokie,
później dosięgające około 40 cm. Liście łodygowe siedzące, skrętoległe, wielokrotniedzielne, o
odcinkach równowąskich. Kwiaty duże, średnicy około 5 cm, wielosłupkowe, promieniste, o
płatkach cytrynowożółtych, osadzone pojedynczo na szczytach niektórych pędów. Owoce wie-
lokrotne, złożone z odwrotniejajowatych niełupek o powierzchni siatkowate pomarszczonej,
opatrzonych zakrzywionym dziobkiem.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się pędy wiosną w kwietniu lub maju w czasie
kwitnienia i suszy w warunkach naturalnych w cieniu i przewiewie. Surowcem jest ziele miłka
wiosennego - Herba Adonidis vernalis. Należy je przechowywać w szklanych, szczelnie za-
mkniętych słoikach, w miejscach chłodnych, suchych i ciemnych.
Podstawowe związki czynne. Ziele zawiera liczne glikozydy kardenolidowe w ilości 1,4%.
Najważniejszym ilościowo składnikiem jest adonitoksyna. Ponadto występuje adonitoksol,
cymaryna, β-strofantyna K, wernadigina i inne. Towarzyszy im pochodna pregnanu - adonilid.
Następną grupę związków stanowią flawonoidy, np. luteolina i jej pochodne, orientyna, czyli
8-glukozyloluteolina, izoorientyna, czyli 8-heksytyloorientyna, monoksylozyd izoorientyny
oraz występująca w pylnikach witeksyna. Ziele zawiera też alkohol cukrowy adonitol i inne
związki o małym znaczeniu, a także sole mineralne.
Farmakopea Polska IV wymaga oznaczenia biologicznego ziela miłka na gołębiach. Jeden
gram ziela powinien odpowiadać 8 jednostkom gołębim.
Działanie. Ziele miłka należy do ważnych surowców nasercowych, a jego przetwory są czę-
sto przepisywane przez lekarzy. Zwiększają one siłę skurczu mięśnia sercowego, a zmniejszają
ich częstotliwość. Dzięki temu serce przepompowuje w jednostce czasu więcej krwi, a w nieco
dłuższych przerwach między skurczami lepiej wypoczywa. Glikozydy nasercowe miłka poda-
ne doustnie ulegają w dużym stopniu rozpadowi hydrolitycznemu w kwaśnym środowisku so-
ku żołądkowego, a uwolnione przy tym geniny są znacznie mniej aktywne niż glikozydy pier-
wotne. W związku z tym działanie ziela miłka na serce jest znacznie słabsze, niż wynikałoby to
z ogólnej zawartości związków czynnych w surowcu. Działanie to jest krótkotrwałe, ponieważ
glikozydy ziela miłka prawie wcale nie wiążą się z białkami osocza krwi i niemal zupełnie nie
kumulują się w ustroju, w czym są zbliżone do strofantyny.
Zawarte w zielu miłka flawonoidy ułatwiają przesączanie w kłębkach nerkowych. Dzięki
temu oraz na skutek usprawnienia pracy serca i poprawy krążenia krwi zwiększa się dobowa
ilość wydalanego moczu. Wyciągi z ziela miłka wykazują również działanie uspokajające.
Działania niepożądane. Ziele miłka należy do surowców silnie działających, nie wolno
więc przekraczać zalecanych dawek preparatów, gdyż może to spowodować

257
nudności, wymioty, zwolnienie akcji serca i inne objawy zatrucia. Przetwory z miłka stosuje
się tylko z przepisu lekarza.
Zastosowanie. Przetwory z ziela miłka zaleca się w przewlekłych zaburzeniach czynno-
ściowych serca o łagodnym przebiegu, w przewlekłej niewydolności krążenia z towarzyszą-
cymi obrzękami i zmniejszonym wydalaniu moczu, zmianach miażdżycowych naczyń wień-
cowych, tzw. sercu starczym, nie wyrównanych wadach serca z równoczesnym upośledzeniem
czynności nerek.
Przetwory. Nalewka z ziela miłka, Tinctura Adonidis vernalis (Herbapol). Dawki: 15-45
kropli w kieliszku wody przed posiłkiem 3-5 razy dziennie jako środek nasercowy.
Adonisid (ZSRR), płyn zawierający glikozydy kardiotoniczne z miłka. Stosuje się w niewy-
dolności serca, krążenia krwi i nerwicach naczyniowo-wegetatywnych. Dawki dla dorosłych:
20-40 kropli 2-3 razy dziennie. Dzieciom podawać tyle kropli, ile mają lat.
Cardiovalen (ZSRR), płyn zawierający wyciągi ze świeżego ziela miłka, ziela pszonaka,
owoców głogu, korzenia waleriany oraz bromków i kamfory. Stosuje się w miażdżycowych i
gośćcowych zmianach w sercu, niewydolności nerek i krążenia oraz w stenokardii. Dawki: 15-
20 kropli 1-2 razy dziennie.

87. MIODUNKA PLAMISTA


Pulmonaria officinalis L.

Jest to bylina z rodziny Szorstkolistnych (Boraginaceae), występująca w południowej i


środkowej Europie. W Polsce przebiega jej wschodnia granica zasięgu. Rośnie w lasach i zaro-
ślach tylko w zachodniej części niżu, na Pomorzu Zachodnim i w Poznańskiem.
Miodunka wydaje łodygi do 30 cm wysokie, rozgałęzione. Liście zwykle od strony górnej
białawoplamiste. Liście odziomkowe szerokojajowate, u szczytu zaostrzone, łodygowe jajowa-
tolancetowate. Niektóre liście przypominają kształtem płuco, stąd łacińska nazwa rośliny.
Kwiaty promieniste, barwy różowej lub czerwonej, później fioletowej. Cała roślina jest silnie
owłosiona.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się od marca do maja górne kwitnące części pędów
wraz z liśćmi odziomkowymi, pozostawiając dolną część łodygi dla ułatwienia odrostów. Su-
szy się w suszarniach naturalnych lub w ogrzewanych w temp. do 35°C, rozłożone cienką, po-
jedynczą warstwą. Otrzymuje się ziele miodunki plamistej - Herba Pulmonariae.
Podstawowe związki czynne. W surowcu znajduje się prawie 2,5% krzemionki częściowo
rozpuszczalnej w wodzie, około 6% garbników, do 1% alantoiny, ponadto saponina, flawono-
idy, kwasy organiczne, związki śluzowe i sole mineralne.
Działanie. Wyciągi z ziela miodunki wywierają korzystne działanie na błony śluzowe dróg
oddechowych. Przyspieszają bliznowacenie uszkodzonej tkanki płucnej oraz zwapnienie
ognisk gruźliczych. Dzięki obecności alantoiny oraz krzemionki rozpuszczalnej ziele miodunki
zmniejsza stany zapalne i zwiększa odporność pęcherzyków płucnych na działanie szkodli-
wych substancji lotnych i pyłów. Natomiast saponina i śluz z ziela miodunki pobudzają ruch
nabłonka rzęskowego, wyzwalają odruch wykrztuśny i ułatwiają upłynnianie i usuwanie wy-
dzieliny zalegającej w górnych drogach oddechowych. Z kolei garbniki zwężają nadmiernie
rozszerzone włosowate naczynia krwionośne, zmniejszają stany zapalne błony śluzowej jamy
ustnej i gardła oraz hamują rozwój drobnoustrojów.

258
Działania niepożądane. W zalecanych dawkach przetwory z ziela miodunki nie wywierają
działania szkodliwego. Większe dawki odwaru powodują krótkotrwałe zaparcia, a ponadto nie-
znacznie wzmagają wydalanie moczu.
Zastosowanie. Przetwory z ziela miodunki stanowią lek pomocniczy w chorobach płuc,
zwłaszcza w gruźlicy i zapaleniu płuc, a także uszkodzeniu tkanki płucnej przez pyły węgla,
cementu, azbestu i krzemu bądź przez związki lotne, np. pary kwasów, gazy spalinowe, pro-
dukty naftowe i dymy. Przetwory z miodunki zaleca się szczególnie, kiedy wymienionym wy-
żej dolegliwościom towarzyszy nieżyt gardła i oskrzeli, suchy kaszel oraz utrudnione odkrztu-
szanie, chrypka i bóle gardła. Zaleca się je także przy stosowaniu dużych dawek leków prze-
ciwgruźliczych (jak np. PAS) i salicylanów, uszkadzających błonę śluzową żołądka, bądź an-
tybiotyków niekorzystnie wpływających na błony śluzowe płuc i dróg moczowych oraz w za-
paleniu miedniczek nerkowych i pęcherza.
Przetwory. Odwar z ziela miodunki: 2 łyżki ziela zalać 2 szklankami wody ciepłej. Ogrze-
wać do wrzenia i łagodnie gotować 10 min pod przykryciem. Odstawić na 5 min i przecedzić
do termosu. Pić 1/3-2/3 szklanki kilka razy dziennie po posiłkach. Odwar ma wszystkie wy-
mienione wyżej działania surowca. Dla zwiększenia właściwości mineralizujących można do-
dać równe ilości ziela rdestu ptasiego i liści pokrzywy.
Zioła płucne: zmieszać po 25 g ziela miodunki, ziela skrzypu, ziela poziewnika, ziela rdestu
ptasiego i liści babki. Zalać 1 łyżkę mieszanki 2 szklankami wody zimnej, ogrzewać do wrze-
nia i gotować łagodnie pod przykryciem 15 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 2-3 razy
dziennie po 1/2 szklanki między posiłkami jako mineralizujący środek pomocniczy w różnych
postaciach gruźlicy oraz zmniejszający szkodliwe działanie chemioterapeutyków przeciwprąt-
kowych. Bezwzględnie przestrzegać regularnego stosowania przepisanych przez lekarza specy-
fików przeciwgruźliczych.
Zioła w kokluszu i anginie: zmieszać po 20 g ziela miodunki i liści babki (lancetowatej lub
zwyczajnej) oraz po 30 g ziela tymianku i ziela jemioły. Zalać 2 łyżki ziół w termosie 1 1/2
szklanki wody wrzącej, zakryć i odstawić na 1 godz. Pić 3-4 razy dziennie 1/4-1/3 szklanki po
jedzeniu. Dzieciom i młodzieży osłodzić miodem, podawać małym dzieciom po 1 łyżeczce,
starszym po 1 łyżce.
Zioła wykrztuśne: zmieszać po 20 g ziela miodunki, ziela bluszczyka kurdybanka, ziela
krwawnika i liści podbiału. Zalać 2 łyżki ziół 2 1/2 szklanki wody gorącej, ogrzewać do wrze-
nia i gotować łagodnie pod przykryciem 5-10 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić ma-
łymi łykami 1/2-2/3 szklanki 3-4 razy dziennie między posiłkami przy kaszlu, zapaleniu gardła
i chrypce.

88. MNISZEK POSPOLITY


Taraxacum officinale Wiggers

Jest to roślina wieloletnia z rodziny Złożonych (Compositae), pochodząca prawdopodobnie


z Europy. Stopniowo rozprzestrzeniła się najpierw częściowo na Azję, następnie na Amerykę
Północną i później na niektóre kraje półkuli południowej. W Polsce jest pospolitym chwastem
rosnącym na ugorach, poboczach dróg, łąkach i trawnikach.
Mniszek tworzy pionowy, walcowaty, mięsisty korzeń, z którego na wiosnę wyrasta rozeta
liści odziomkowych, a później kilka pędów kwiatonośnych. Liście są w

259
zarysie lancetowate lub podłużnie lancetowate, mniej lub bardziej głęboko wcinane, połyskują-
ce, zielone. Pędy są właściwie szypułkami do 25 cm długimi, wzniesionymi, wewnątrz pusty-
mi, zakończonymi pojedynczymi koszyczkami, średnicy do 5 cm. W koszyczkach znajdują się
wyłącznie grzbieciste, żółte kwiaty języczkowe. Kwitnie od kwietnia do lipca, później ponow-
nie. W całej roślinie znajduje się biały gorzki, piekący sok mleczny.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się jesienią korzenie roślin starszych, wykopując je
z ziemi, myje, usuwa części nadziemne i suszy w suszarni ogrzewanej lub w warunkach natu-
ralnych. Otrzymuje się korzeń mniszka pospolitego - Radix Taraxaci. Na wiosnę, gdy roślina
wytworzy rozetę liści i wykształci pędy z koszyczkami kwiatowymi w stanie pąków, ścina się
całą część nadziemną i suszy w cieniu i przewiewie. Otrzymuje się ziele mniszka pospolitego -
Herba Taraxaci. Jeżeli po zbiorze ziela odrzucimy pędy kwiatowe, to otrzymamy po wysusze-
niu liście mniszka pospolitego - Folium Taraxaci. W okresie kwitnienia zbiera się również całe
rozkwitające koszyczki kwiatowe, które po wysuszeniu w cieniu i przewiewie dają kwiat
mniszka pospolitego - Flos Taraxaci.
Podstawowe związki czynne. Sok mleczny, znajdujący się we wszystkich częściach rośli-
ny, jest emulsją zawierającą jako podstawowy związek czynny rozpuszczalną gorzką substan-
cję taraksacynę, o nie ustalonej dotąd budowie. Towarzyszą jej białka, żywica, inozyt, trójter-
peny tarakserol i taraksasterol, cholina, laktucerol i kauczuk. Oprócz tych związków wykryto
w korzeniach inulinę, fruktozę, kwasy organiczne, trójterpeny (m.in. β-amyrynę), garbniki,
flobafeny, a także olejek eteryczny.
W liściach i kwiatach stwierdzono obecność żółtych barwników ksantofilowych, jak tarak-
santyny, i flawonoidów, a także soli mineralnych obfitujących w potas, magnez, siarkę i krzem.
Są również witaminy, zwłaszcza znaczne ilości wit. C. Przypuszcza się, że korzenie i ziele
mniszka zawierają stymulatory biogenne, zbliżone do tych, które są w liściach aloesu.
Działanie. Mniszek i jego przetwory działają w dwu podstawowych kierunkach, co wielo-
krotnie potwierdzono badaniami farmakologicznymi i klinicznymi. Pierwszym z nich jest po-
budzający wpływ na wytwarzanie żółci przez wątrobę oraz ułatwienie jej przepływu przez dro-
gi żółciowe do dwunastnicy. Następuje wówczas zwiększenie kurczliwości tych przewodów,
zwłaszcza pęcherzyka żółciowego, i tym samym przeciwdziałanie zastojowi żółci. Związki
czynne mniszka mają również korzystny, aczkolwiek ograniczony wpływ na czynność wy-
dzielniczą trzustki, a zatem i na normalizację całego procesu trawienia. Drugim kierunkiem jest
działanie moczopędne, przede wszystkim przez zwiększanie przesączania w kłębkach nerko-
wych. Ważna jest też zdolność niektórych substancji mniszka tworzenia rozpuszczalnych w
środowisku wodnym kompleksów ze szkodliwymi metabolitami, powstającymi w organizmie
człowieka. Jest to działanie odtruwające i oczyszczające, nazywane dawniej czyszczącym
krew.
Ponadto mniszek powoduje rozkurcz niektórych mięśni gładkich, jeżeli są w stanie czę-
ściowego skurczu, co ma znaczenie w usprawnianiu przepływu żółci i moczu. Działa także
nieznacznie przeciwcukrzycowo, pobudzająco na wydzielanie soku żołądkowego, a poza tym,
co stwierdzono niedawno, zwiększa odporność organizmu, czyli jest środkiem immunoregulu-
jącym. Wywiera korzystny wpływ na czynność fagocytarną białych ciałek krwi, a przypuszcza
się, że pobudza również wytwarzanie interferonu, substancji o właściwościach przeciwwiru-
sowych. O tym, że mniszek ma istotny wpływ na mechanizmy obronne i regulujące prawidło-
wy rozwój, świadczy też

260
Mniszek pospolity (wg T. Hajka, 1562)

fakt, że w Chinach przeprowadzono udane próby żywienia jedwabników młodymi liśćmi


mniszka, uzyskując zaskakująco korzystne wyniki.
Zewnętrznie wyciągi z mniszka i świeży sok działają regenerujące na skórę, przyspieszają
bliznowacenie i zanikanie uszkodzeń skóry.
Działania niepożądane. Przetwory z mniszka stosowane w zalecanych dawkach nie wywie-
rają szkodliwego działania ubocznego.
Zastosowanie. Przetwory z mniszka stosuje się w wielu schorzeniach powodujących uszko-
dzenie wątroby i zmniejszenie wytwarzania żółci, zwłaszcza w stanach rekonwalescencji po
wirusowym zapaleniu wątroby, po zabiegach na drogach żół-

261
ciowych, w zastoju żółci w pęcherzyku żółciowym, w zagrożeniu kamicą żółciową i jej po-
czątkach.
Zaleca się je również w chorobach z upośledzeniem czynności kłębków nerkowych i
zmniejszeniem dobowej ilości moczu, w obrzękach spowodowanych niedomogą krążenia i ne-
rek, pomocniczo w reumatyzmie, dnie (podagrze), otyłości i niektórych chorobach skórnych,
zwłaszcza u dorastającej młodzieży.
Ponadto jako środek uzupełniający, zwykle w połączeniu z innymi ziołami, stosuje się w
stanach przedcukrzycowych oraz w początkach cukrzycy (łącznie z właściwą dietą). Mniszek
jest także stosowany w niedoborze soku żołądkowego, ogólnym osłabieniu organizmu u osób
starszych i rekonwalescentów oraz w zwiększonej podatności na choroby infekcyjne i wiruso-
we.
Zewnętrznie używa się mniszka do kąpieli kosmetycznych, a świeży sok mleczny do okła-
dów na brodawki, kurzajki i kłykciny (podobnie jak sok z glistnika).
Kwiaty mniszka mają takie same własności co korzeń i ziele, lecz są godne polecenia,
zwłaszcza w przewlekłym nieżycie jamy ustnej, gardła i oskrzeli.
Mniszek wchodzi w skład kilku mieszanek ziołowych i innych preparatów produkowanych
przez Herbapol, jak zioła przeciwcukrzycowe Diabetosan, zioła wątrobowe Cholagoga II, zioła
przeczyszczające Neonormosan oraz Normosan, zioła metaboliczne Degrosan, zioła piersiowe
Pulmosan. Preparat Cholesol zawiera wyciągi płynne z mniszka i 7 innych ziół, działa regulu-
jące na wytwarzanie żółci i trawienie pokarmów. Ponadto wyciąg z korzeni mniszka jest
składnikiem preparatu Gastrochol, zawierającego wyciągi suche z 9 ziół, normalizującego
czynności przewodu pokarmowego.
Przetwory. Odwar z korzenia mniszka: 2 łyżki rozdrobnionego korzenia zalać 2 szklankami
gorącej wody i odstawić do napęcznienia przez 1 godz. Następnie ogrzewać powoli do wrzenia
i gotować pod przykryciem 3-5 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 1/2-2/3 szklanki 2-3
razy dziennie na 1 godz. przed posiłkiem jako środek moczopędny i żółciopędny.
Wino z korzeni mniszka: rozdrobnić 30-40 g wysuszonych korzeni mniszka i zalać butelką
(700 ml) białego wina gronowego. Pozostawić na 2 tygodnie, często wstrząsając. Przecedzić i
pić po 1 łyżce lub 1 kieliszku do likieru 2-3 razy dziennie na 1 godz. przed posiłkiem jako śro-
dek pobudzający apetyt lub po jedzeniu jako ułatwiający trawienie.
Sok ze świeżych liści mniszka: zebrane wiosną młode liście mniszka lub całe rośliny z ko-
rzeniami wymyć w wodzie, rozłożyć, by obciekła woda, zemleć w maszynce do mięsa i wyci-
snąć sok przez płótno. Na 5 szklanek soku dodać 1 szklankę spirytusu dla utrwalenia, rozlać do
butelek i przechowywać w lodówce. Pić sok, rozpoczynając od 1 łyżeczki dziennie w ciągu 10
dni (zmieszany z napojem owocowym lub kompotem), następnie zwiększać stopniowo do 4
łyżeczek dziennie i w końcu pić 3 razy dziennie po 1 łyżce stołowej. Działa ogólnie wzmacnia-
jąco, uodporniające, odtruwające, zwłaszcza jako środek pomocniczy dla rekonwalescentów i
osób w wieku podeszłym. Niekiedy zaleca się pić na wiosnę do 5-7 l soku w podanych daw-
kach. Okład ze świeżo wyciśniętego soku mniszka niszczy stopniowo brodawki, kurzajki i
kłykciny, podobnie jak sok z glistnika.
Succus Taraxaci (Herbapol), świeży sok z mniszka. Zaleca się dorosłym doustnie 30-40
kropli w 1 kieliszku wody 30 min przed posiłkiem 2-4 razy dziennie jako środek żołądkowy,
trawienny i zwiększający przyswajanie składników pokarmowych.

262
Zielony napój z liści mniszka: 2-4 liście mniszka pociąć na kilka kawałków i zmiksować w
1/2-2/3 szklanki napoju owocowego, mleka, kefiru lub jogurtu. Wypić rano i po południu mię-
dzy posiłkami jako środek ogólnie wzmacniający, witaminizujący i poprawiający cerę. Stoso-
wać wiosną przez 3-4 tygodnie.
Syrop z kwiatów mniszka: zebrać świeżo rozwinięte koszyczki, wyskubać z nich żółte kwia-
ty, włożyć do słoika, przesypując warstwami cukrem, nieco je ugnieść, by zaczęły puszczać
sok, wlać na wierzch 1 łyżkę spirytusu, dosypać cukru i odstawić na tydzień. Później przecho-
wywać w lodówce nie dłużej niż 3-4 miesiące. Przyjmować powoli i stopniowo przełykać, naj-
pierw po 1 łyżeczce syropu wraz z płatkami, zwiększając stopniowo do 3-4 łyżeczek dziennie.
Działa korzystnie w przewlekłym nieżycie jamy ustnej, gardła i oskrzeli, z uporczywym kasz-
lem, bólem i obrzękiem.
Cholagogum (Nattermann, RFN), krople zawierające wyciągi z 11 ziół oraz fosfolipidy.
Dawki: 30 kropli w wodzie 3 razy dziennie w zaburzeniach czynnościowych wątroby, trzustki i
w kamicy żółciowej.

89 MORSZCZYN PĘCHERZYKOWATY
Fucus vesiculosus L.

Morszczyn pęcherzykowaty jest glonem morskim z rodziny Morszczynowatych (Fucaceae),


klasy Phaeophyta - Brunatnieć, występującym na podmorskich skałach na głębokości do 15 m
w chłodniejszych strefach Oceanu Atlantyckiego i Spokojnego oraz w Morzu Północnym i
Bałtyku. W Polsce spotyka się często plechy morszczynu na plażach nadmorskich, wyrzucone
przez fale, zwłaszcza po silnych burzach.
Morszczyn tworzy plechę, za życia oliwkowobrunatną, ciemniejącą po wysuszeniu, kształtu
wstęgowatego, widlasto rozgałęzioną, szerokości do 2 cm i długości często ponad 1 m. Plecha
przymocowana jest chwytnikami do skał i kamieni podmorskich i cała zanurzona w wodzie.
Rozgałęzia się stale w jednej płaszczyźnie i ma żeberkowate zgrubienie, biegnące wzdłuż jej
środka. Po obu stronach zgrubienia znajdują się, rozmieszczone w różnych odstępach, zwykle
parzyste pęcherze powietrzne, utrzymujące plechę w pozycji pionowej. Dzięki wspomnianym
pęcherzom nie tonie po oderwaniu od podłoża i utrzymuje się na powierzchni wody.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się na wybrzeżu morskim świeże plechy morszczy-
nu pęcherzykowatego, wyrzucone przez fale, płucze, dokładnie czyści z piasku, muszelek oraz
innych zanieczyszczeń i suszy w warunkach naturalnych w cieniu i przewiewie. Surowcem jest
plecha morszczynu - Fucus. Przeznaczona do aptek, powinna zawierać co najmniej 0,1% jodu.
Równowartościowego surowca dostarcza morszczyn piłkowany - Fucus serratus L.
Podstawowe związki czynne. Plecha morszczynu zawiera organiczne połączenia jodu - su-
rowiec z Bałtyku około 0,04%, a z Atlantyku do 3,5%, oprócz tego polisacharydy, jak kwas al-
ginowy (do 19%), fukoidyna (do 7%) i laminaryna (około 2%). Ponadto jest mannitol (5-12%),
brunatny barwnik fukoksantyna, ślady witamin z grupy B, floroglucyna i jej homologi, nieco
związków bromu oraz inne sole mineralne.
Działanie. Plecha morszczynu jest źródłem dobrze przyswajalnych organicznych związków
jodu, niezbędnych do wytwarzania przez tarczycę hormonów tyroksyny i trójjodotyroniny.
Hormony te przyspieszają procesy przemiany materii, zapobiegają otyłości i przerostowi gru-
czołu tarczycowego. Poza jodem pewne znaczenie mają również niektóre inne mikroelementy,
znajdujące się w omawianym surowcu.

263
Polisacharydy, jak kwas alginowy i pokrewne mu związki, zawarte w morszczynie, mają
korzystny wpływ na czynność przewodu pokarmowego. Podane doustnie w postaci rozdrob-
nionej plechy morszczynu silnie pęcznieją .w przewodzie pokarmowym, spulchniają masy ka-
łowe, łagodnie drażnią ściany jelit, przyspieszają ich perystaltykę i ułatwiają wypróżnienia
osobom cierpiącym na zaparcia.
Działania niepożądane. Przetwory z morszczynu stosowane w zalecanych dawkach leczni-
czych nie wywierają działania szkodliwego.
Zastosowanie. Morszczyn i jego przetwory stosuje się przede wszystkim w niedoczynności
tarczycy, wywołanej niedoborem jodu, a jako lek pomocniczy - w wolu endemicznym. Może
służyć również jako źródło mikroelementów, zwłaszcza dla osób starszych i ozdrowieńców. W
chorobach przemiany materii sam morszczyn działa słabo. Lepsze wyniki daje w połączeniu z
innymi surowcami. Jest również stosowany w leczeniu uporczywych zaparć, zwłaszcza u osób
otyłych.
Morszczyn jest składnikiem mieszanki ziołowej Degrosan (Herbapol), podawanej w zabu-
rzeniach procesów trawienia i wadliwej przemianie materii, oraz mieszanki Sklerosan (Herba-
pol), używanej w miażdżycy. Ponadto morszczyn wchodzi w skład granulatu ziołowego Nor-
mogran (Herbapol), stosowanego w zaparciach. Plecha morszczynu służy w przemyśle do
otrzymywania kwasu alginowego i jego pochodnych.
Przetwory. Morszczyn sproszkowany: sproszkować plechę w moździerzu lub w inny spo-
sób. Przyjmować 1-2 łyżki proszku 2 razy dziennie w 1/2 szklanki wody jako lek łagodnie
przeczyszczający i poprawiający przemianę materii. Dla polepszenia smaku można dodać nie-
co soku owocowego lub przyjmować w miodzie, dżemie bądź powidłach.
Normogran (Herbapol), granulat zawierający morszczyn, ziele dziurawca, korzeń lukrecji,
korzeń prawoślazu, kwiat krwawnika, liść mięty i wyciąg z kory kruszyny. Stosowanie podane
jest na opakowaniu.
Degrosan (Herbapol), zioła zawierające morszczyn, korzeń mniszka, kłącze perzu, ziele
krwawnika, ziele fiołka trójbarwnego, kwiatostan lipy i korę kruszyny.
Sklerosan (Herbapol), zioła zawierające morszczyn, kwiat i owoc głogu, ziele krwawnika,
ziele jemioły, ziele rdestu ptasiego, korę kruszyny i owoc jarzębiny.

90. MYDLNICA LEKARSKA


Saponaria officinalis L.

Jest to bylina z rodziny Goździkowatych (Caryophyllaceae), występująca dość pospolicie w


środkowej i południowej Europie oraz umiarkowanej strefie Azji. W Polsce można ją spotkać
bardzo często na całym niżu w widnych zaroślach, nad brzegami rzek, w rowach i na piaszczy-
stych nieużytkach. Często bywa uprawiana jako roślina lecznicza.
Mydlnica wytwarza długie, walcowate, czerwonobrunatne kłącza oraz liczne korzenie. Z
kłączy wyrastają łodygi do 80 cm wysokie, pojedyncze lub w górze rozgałęzione, nieco owło-
sione, kanciaste. Liście jajowatolancetowate, nagie, parami naprzeciwległe. Kwiaty dość duże,
promieniste, o koronie białoróżowej, zebrane w kwiatostany typu dwuramiennej wierzchołki.
Surowiec. Do celów farmaceutycznych zbiera się z upraw we wrześniu korzenie roślin
pierwszorocznych bądź wczesną wiosną roku następnego i suszy możliwie szybko w suszar-
niach ogrzewanych w temp. 40-50°C. Można też zbierać korzenie

264
roślin starszych oraz rozłogi powstające w drugim roku wegetacji. Surowcem jest korzeń my-
dlnicy - Radix Saponariae.
Podstawowe związki czynne. Korzeń mydlnicy zawiera około 5% saponin, stanowiących
zespół glikozydów trójterpenowych, zwany saporubiną. Wśród nich poznano bliżej budowę
dwóch związków pochodnych gipsogeniny, które nazwano saponazydami A oraz D. Natomiast
saponarozydy B i C są połączeniami trójterpenowego kwasu gipsogeninowego z 4-10 drobi-
nami cukrów. Mniejsze znaczenie ma glikozyd flawonowy - saponaryna, fitosterol, węglowo-
dany i sole mineralne.
Działanie. Korzeń mydlnicy jest typowym surowcem saponinowym. Wyciągi z mydlnicy
podane doustnie drażnią błony śluzowe jamy ustnej, gardła oraz przewodu pokarmowego i po-
budzają czynności wydzielnicze, zwłaszcza błon gardła i oskrzeli. Na błony suche, pozbawione
śluzu działają powlekające, obniżają wrażliwość gardła i oskrzeli na bodźce i osłabiają odruch
kaszlowy. Jeśli zaś błony pokryte są zgęstniałą wydzieliną, to spęczniają i rozrzedzają śluz.
Umożliwia to przywrócenie naturalnego ruchu nabłonka rzęskowego oraz wyzwolenie reakcji
wykrztuśnej i w konsekwencji powolne usuwanie zalegającej wydzieliny i bakterii z górnych
dróg oddechowych.
Wyciągi z mydlnicy zwiększają wydzielanie żółci i ułatwiają jej przepływ do dwunastnicy.
Pobudzają też nieznacznie czynności wydzielnicze żołądka, jelit i trzustki. Na skutek obniżenia
napięcia powierzchniowego i przyspieszenia emulgowania tłuszczów przez saponiny wyciągi
wodne z tego surowca ułatwiają wchłanianie w jelitach składników pokarmowych i różnych
substancji leczniczych.
Według badań polskich z 1976 r. wyciągi z mydlnicy działają również przeciwobrzękowo i
przeciwbólowe po podaniu doustnym, a więc mają znaczenie w procesach gojenia ran i norma-
lizowania czynności ścian naczyń krwionośnych i limfatycznych, podobnie jak wyciągi z kasz-
tanowca.
Przetwory z mydlnicy nieznacznie wzmagają wydzielanie moczu i potu. Wiążą też szkodli-
we produkty przemiany materii i ułatwiają usuwanie ich z ustroju. Ma to istotne znaczenie w
niektórych chorobach skórnych, zwłaszcza spowodowanych wadliwym metabolizmem. Ze-
wnętrznie działają korzystnie w niektórych schorzeniach owłosionej skóry głowy.
Działania niepożądane. Duże dawki wyciągów z korzenia mydlnicy drażnią silnie błony
śluzowe żołądka i jelit, wywołują nudności, wymioty i biegunkę. Należy więc unikać ich sto-
sowania podczas ostrego nieżytu żołądka i jelit, krwawień z przewodu pokarmowego i we
wczesnych okresach pooperacyjnych.
Zastosowanie. Najczęściej stosuje się odwar z korzenia mydlnicy jako lek wykrztuśny w
ostrych i przewlekłych nieżytach górnych dróg oddechowych, zwłaszcza ze skąpą i gęstą wy-
dzieliną śluzową oraz trudnościach w odkrztuszaniu. Dobre wyniki osiąga się, podając prze-
twory z korzenia mydlnicy z innymi surowcami o działaniu wykrztuśnym, np. w kroplach
Pectosol (Herbapol).
Odwary stosuje się również doustnie w niektórych chorobach na tle wadliwej przemiany
materii, np. chorobie gośćcowej, skazie moczanowej, kamicy moczowej i żółciowej oraz nie-
których schorzeniach skórnych, zwłaszcza trądziku, opryszczce i egzemie.
Zewnętrznie odwar z mydlnicy stanowi środek pomocniczy w łój otokowym zapaleniu skó-
ry na głowie, wypadaniu włosów, łupieżu, a także w trądziku, opryszczce i egzemach.
Korzenie mydlnicy są również wykorzystywane w technice do produkcji czystych saponin,
używanych w przemyśle farmaceutycznym.
Przetwory. Odwar z korzenia mydlnicy: 1/2 łyżki rozdrobnionych

265
korzeni zalać 1 szklanką wody letniej. Ogrzewać do wrzenia i gotować powoli pod przykry-
ciem 5 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 1-2 łyżki 2-4 razy dziennie między posiłkami
jako środek wykrztuśny i regulujący przemianę materii. Odwar można stosować zewnętrznie
do mycia owłosionej części głowy w łojotokowym zapaleniu skóry, wypadaniu włosów i łu-
pieżu. Sporządza się wówczas odwar z 2 łyżek rozdrobnionych korzeni i 1 l wody i ciepłym
odwarem myje skórę głowy przez 10-15 min 2 razy w tygodniu.
Nalewka z korzenia mydlnicy, Tinctura Saponariae (Herbapol). Jest stosowana jako środek
wykrztuśny. Dawki: 10-20 kropli w kieliszku wody kilka razy dziennie. Częściej służy jako
składnik różnych mikstur wykrztuśnych.
Zioła w schorzeniach skórnych: zmieszać po 25 g korzeni mydlnicy, ziela fiołka trójbarw-
nego, kłącza perzu i po 50 g korzeni łopianu, ziela skrzypu i korzeni lukrecji. Zalać 1 1/2 łyżki
ziół 2 szklankami wody ciepłej, ogrzać do wrzenia i gotować 3-5 min. Odstawić na 10 min i
przecedzić do termosu. Pić 1/2-2/3 szklanki 3 razy dziennie między posiłkami w dolegliwo-
ściach skórnych, skazie moczanowej i kamicy moczowej.
Pectosol (Herbapol), krople zawierające wyciągi płynne z mydlnicy, omanu, porostu is-
landzkiego, hyzopu i macierzanki. Dorosłym zaleca się doustnie po 20-30 kropli w 1 kieliszku
osłodzonego płynu 2-4 razy dziennie między posiłkami w nieżycie gardła, utrudnionym od-
krztuszaniu, męczącym suchym kaszlu i chrypce. W razie dłuższego stosowania brać 15-20
kropli 3 razy dziennie.
91. NAGIETEK LEKARSKI
Calendula officinalis L.

Jest to roślina jednoroczna z rodziny Złożonych (Compositae), występująca w stanie natu-


ralnym w rejonie śródziemnomorskim oraz na Bliskim Wschodzie. Obecnie uprawiana w wielu
krajach, w tym również w Polsce, jako roślina lecznicza i ozdobna. Niekiedy dziczeje.
Nagietek osiąga wysokość do 50 cm, wydaje łodygi wzniesione, rozgałęzione. Liście dolne
odwrotnie jajowate, ogonkowe, a liście górne niemal lancetowate, siedzące. Na szczytach roz-
gałęzień łodyg znajdują się pojedyncze kwiatostany w postaci koszyczków z brzeżnymi kwia-
tami języczkowymi i w środku rurkowymi. Wszystkie części rośliny pokrywają delikatne wło-
ski i gruczoły wydzielnicze, w dotyku nieco lepkie i wydzielające charakterystyczny zapach.
Owocem są nieco kolczaste niełupki nieregularnego kształtu. Kwitnie od czerwca do września.
Znanych jest wiele odmian hodowlanych nagietka, mających koszyczki różnej wielkości i bar-
wę kwiatów od jasnożółtej do ciemnopomarańczowej, a także zmienną ilość kwiatów rurko-
wych i języczkowych. Do celów leczniczych nadają się odmiany mające w koszyczkach jedy-
nie kwiaty języczkowe, tzw. pełne, o barwie intensywnie pomarańczowej.
Surowiec. Do celów farmaceutycznych zbiera się stopniowo, w miarę zakwitania, koszycz-
ki kwiatowe z odmian o barwie pomarańczowej, wyskubuje z nich kwiaty języczkowe, nazy-
wane potocznie płatkami, rozkłada cienką warstwą i suszy w cieniu i przewiewie. Otrzymuje
się kwiat nagietka - Flos Calendulae. Niekiedy zbiera się całe koszyczki nagietka - Anthodium
Calendulae, które suszy się w suszarniach ogrzewanych w temp. do 40°C.
Podstawowe związki czynne. Kwiaty nagietka zawierają mieszaninę saponin trójterpeno-
wych, pochodnych kwasu oleanolowego (np. kaledulozydy A i B) oraz

266
alkoholi trójterpenowych (np. arnidiol, faradiol i kalenduladiol). Drugą grupę stanowi miesza-
nina karotenoidów (do 3%), a wśród nich są karoteny, ksantofile i likopen. W trzeciej grupie
znajdują się flawonoidy - pochodne izoramnetyny. Ponadto wykryto wiele innych związków,
jak śluz, gorycze, około 0,1% olejku eterycznego, fitosterole, kwasy organiczne, żywice (około
3,4%), poliacetyleny (np. kalendulapolien), seskwiterpeny (np. kalendynę), pochodne fenolowe
i sole mineralne.
Działanie. Nagietek i jego przetwory, stosowane zewnętrznie, działają przeciwzapalnie,
bakteriobójczo i grzybobójczo, przede wszystkim ze względu na obecność karotenoidów i trój-
terpenów. Karotenoidy jako prowitamina A warunkują prawidłowy wzrost nabłonka, przeciw-
działają nadmiernemu łuszczeniu się naskórka, przyspieszają ziarninowanie i bliznowacenie
wszelkich uszkodzeń skóry, nawet w początkowym okresie skórnych zmian nowotworowych.
Mają one znaczenie nie tylko lecznicze, ale i kosmetyczne, gdyż regulują i wzmagają resorp-
cyjne własności skóry i chronią ją przed szkodliwym działaniem czynników zewnętrznych.
Korzystne ochronne i regenerujące własności nagietka obejmują również błony śluzowe jamy
ustnej, gardła, nosa, oczu, pochwy i odbytu.
Po podaniu doustnym nagietek wywiera korzystne działanie na błony śluzowe przełyku, żo-
łądka i jelit. Najbardziej jednak uchwytne są jego właściwości wywoływania miesiączki. Uła-
twia on pojawienie się miesiączki i czyni ją mniej bolesną wskutek działania rozkurczowego,
zwłaszcza gdy towarzyszy jej anemia lub depresja nerwowa. Na błony śluzowe przewodu po-
karmowego nagietek działa również ochronnie i przeciwzapalnie oraz przeciwwrzodowo, a
nawet - jak wykazały to wielokrotnie powtarzane doświadczenia - w pewnym stopniu zapobie-
gawczo przeciw-nowotworowo. Chodzi tu przede wszystkim o zapobieganie rakowaceniu
czynnych wrzodów żołądka i jelit oraz blizn pozostałych po zabiegach operacyjnych.
Ostatnie badania dostarczyły dowodów na istnienie działania immunopobudzającego,
zwiększającego ogólną odporność i zdolność przeciwstawienia się inwazji mikroorganizmów
chorobotwórczych oraz wzmagającego aktywność układu siateczkowo-śródbłonkowego i tym
samym umożliwiającego skuteczną obronę przed zakażeniem. Należy dodać, że nagietek po-
budza czynność wątroby i zwiększa ilość wytwarzanej przez nią żółci. Podnosi nieznacznie
ilość wydalanego moczu i potu, dzięki czemu ułatwia usuwanie z organizmu zbędnych produk-
tów przemiany materii. Nagietek jest więc wszechstronnym i wartościowym lekiem ziołowym,
co zresztą wynika z bogatego i różnorodnego składu chemicznego. Należy też pamiętać, że
wykryte w nagietku saponiny trójterpenowe mają budowę zbliżoną do saponin korzenia żeń-
szenia, aralii mandżurskiej i eleuterokoka, znanych surowców leczniczych Dalekiego Wscho-
du.
Działania niepożądane. W zalecanych dawkach leczniczych nagietek nie wywołuje obja-
wów szkodliwych.
Zastosowanie. Zewnętrznie stosuje się zwykle alkoholowe i olejowe wyciągi z kwiatów
nagietka, ponieważ podstawowe związki czynne nie rozpuszczają się w wodzie. Podaje się je
w różnych uszkodzeniach skóry, jak kontuzje, rany, wrzody, stłuczenia i obtarcia naskórka, a
także w owrzodzeniach żylakowych, zapaleniu skóry, żylakach odbytu, oparzeniach, ranach
pooperacyjnych, odmrożeniach, wysypkach skórnych i innych. Przetwory z nagietka wykorzy-
stuje się do celów kosmetycznych w postaci maseczek, mleczka, kremu, pasty, szamponu i
olejku na cerę suchą, łuszczącą się i skłonną do infekcji, zaczerwienienia i pękania. Stosowane
są również na błony śluzowe jako środek przeciwzapalny i bakteriobójczy, przeciw rzęsistkom
(irygacje i tampony), a nawet we wczesnych stanach nowotworowych w porozumieniu z onko-
logiem.

267
Wewnętrzne zaleca się przetwory z nagietka w nieżycie żołądka i jelit, a zwłaszcza w prze-
wlekłym i opornym na inne leki wrzodzie żołądka i dwunastnicy oraz we wrzodziejącym zapa-
leniu jelita grubego. Również w stanach zapalnych dróg żółciowych spowodowanych infekcją,
w niedomodze wątroby i upośledzeniu jej czynności po przebytym wirusowym zapaleniu lub
uszkodzeniu przez trujące związki (np. toksyny grzybów). Pomocniczo i w skojarzeniu z in-
nymi lekami podaje się je w nie-operacyjnych postaciach raka żołądka, stanach przednowotwo-
rowych w przewodzie pokarmowym (np. długo utrzymującym się zapaleniu błon śluzowych,
owrzodzeniu z krwawieniami, braku poprawy po innych lekach) itp.
Dobre wyniki osiąga się w zaburzeniach miesiączkowania połączonych z bólem, ogólnym
osłabieniem, zawrotami głowy, a także w dolegliwościach okresu przekwitania (klimakterium).
Należy jednak pamiętać, że w niektórych z wymienionych chorób konieczna jest stała opieka
lekarska i okresowe kontrole postępów leczenia.
Najnowsze badania naukowe upoważniają, by zalecać nagietek, w połączeniu z innymi zio-
łami, do stosowania w ogólnym ubytku sił i odporności na zakażenia bakteryjne i wirusowe
oraz przewlekłych i nie poddających się innym lekom dolegliwościach różnych narządów we-
wnętrznych, w tym także serca.
Przetwory. Napar z kwiatów nagietka: 1 łyżkę kwiatów lub wysuszonego rozdrobnionego
ziela z kwiatami nagietka zalać 11/2 szklanki wody wrzącej i postawić pod przykryciem na pa-
rze na 30 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 3 razy dziennie po 1/2 szklanki na 1 godz.
przed posiłkiem. Korzystne jest dodanie szczypty liści szałwii i ziela dziurawca. Stosuje się w
nieżytach przewodu pokarmowego, bolesnym miesiączkowaniu, zaburzeniach wydzielania
żółci i zewnętrznie do okładów i przymoczek w różnych dolegliwościach skórnych, także na
żylaki i blizny oraz do irygacji, płukanek i lewatyw.
Nalewka nagietków a: 50 g kwiatów lub ziela z kwiatami macerować 14 dni w 500 ml alko-
holu 40-procentowego, często wstrząsając. Następnie przecedzić, wycisnąć ziele, a płyn rozlać
do małych, ciemnych butelek. Zaleca się doustnie 30-50 kropli, niekiedy do 1/2 łyżeczki w kie-
liszku wody 2-3 razy dziennie na 1 godz. przed posiłkami. Zewnętrznie stosować 1 łyżeczkę na
1/2 szklanki wody do okładów. Nalewka ma pełny zakres działania nagietka.
Wyciąg olejowy z nagietka: świeżo zebrane kwiaty (1/2 garście) zalać olejem roślinnym w
małym naczyniu, tak aby były nim pokryte, postawić na parze na 1-2 godz. przez 2-3 dni, aż
płatki kwiatów staną się kruche, a olej będzie żółtopomarańczowy. Przecedzić i wycisnąć
kwiaty. Przelać do małych butelek i przechowywać w lodówce. Stosować zewnętrznie na skórę
i błony śluzowe jako środek przeciwzapalny i gojący rany, oparzenia termiczne i słoneczne,
także do maści, np. przez zmieszanie z Dermosanem lub Tormentiolem.
Ocet nagietków y: świeże kwitnące ziele drobno posiekać. Na 100 g ziela dodać 25 ml spi-
rytusu i 135 ml octu 10-procentowego. Starannie wymieszać i pozostawić na 10 dni, często
wstrząsając. Przecedzić i użyć do smarowania przeciw brodawkom, zgrubieniom skóry, trądzi-
kowi, świądowi i zapaleniu skóry oraz kontuzjom.
Wino nagietków e: świeże kwiaty języczkowe (20-40 g) zalać butelką wina gronowego (700
ml), ewentualnie winem gronowym lub owocowym, sporządzonym sposobem domowym, ma-
cerować 14 dni, przecedzić i dodać 30 g soku dziurawcowego - Succus Hyperici (Herbapol).
Pić po kieliszku 2-4 razy dziennie na 1 godz. przed posiłkami jako środek ogólnie wzmacniają-
cy i mający wszystkie właściwości nagietka.
Zioła zwiększające odporność: zmieszać po 50 g kwiatów nagietka i

268
korzeni mniszka oraz po 25 g ziela jemioły, ziela drapacza, ziela skrzypu, ziela pięciornika gę-
siego, kwiatów jasnoty białej i korzeni pokrzywy. Zalać 1/2 łyżki ziół w termosie 2 szklankami
wody wrzącej. Zamknąć i odstawić na 1 godz. Pić 3 razy dziennie po 1/2 szklanki między po-
siłkami jako środek wzmacniający, zwiększający odporność organizmu i regulujący czynność
narządów wewnętrznych.
Vagosan (Herbapol), mieszanka ziołowa zawierająca 6 składników, w tym kwiat nagietka: 3
łyżki ziół zalać 5-6 szklankami wody gorącej. Ogrzewać do wrzenia i gotować pod przykry-
ciem 3 min. Odstawić na 10-15 min i przecedzić. Stosować do irygacji, przemywań, tamponów
i okładów w stanach zapalnych i infekcjach pochwy oraz w zakażeniu rzęsistkiem pochwo-
wym.
Azucalen (Herbapol), płynny wyciąg z kwiatów nagietka i rumianku: wziąć 1 łyżkę płynu
na 1 l przegotowanej, ciepłej wody. Stosować do irygacji oraz tamponowania w tych samych
dolegliwościach co zioła Vagosan.
Arcalen (Herbapol), maść zawierająca wyciągi z kwiatów nagietka i arniki oraz eskulinę i
olejek tatarakowy. Działa przeciwzapalnie i przeciwobrzękowo. Stosuje się na kontuzje,
obrzęki, siniaki i oparzenia słoneczne.
Calendulin (Herbapol), tabletki dopochwowe, zawierające suchy wyciąg z kwiatów nagiet-
ka. Stosuje się w zapaleniach pochwy i nadżerce szyjki macicy, a pomocniczo przeciw rzęsist-
kowi i zakażeniu bakteryjnemu.
Mucosit (Herbapol), maść zawierająca wyciągi z 6 ziół oraz alantoinę, olejek miętowy i ru-
miankowy. Stosuje się do wcierań w zapaleniu dziąseł, paradontopatii i po zabiegach stomato-
logicznych.

92. NAWŁOĆ POSPOLITA


Solidago virga aurea L.

Jest to bylina z rodziny Złożonych (Compositae), występująca w całej niemal Europie, i w


strefie umiarkowanej Azji. W Polsce rośnie niekiedy masowo na niżu i w górach w zaroślach
oraz na suchych wzgórzach.
Nawłoć ma łodygę wzniesioną, do 1 m wysoką, sztywną, wewnątrz pustą, mało rozgałęzio-
ną. Liście odziomkowe jajowate lub eliptyczne, tępe, na brzegu piłkowane. Liście łodygowe
siedzące, ostre. Kwiaty drobne, żółte, zebrane w koszyczki, ustawione w grona na wierzchoł-
kach rozgałęzień łodygi.
Surowiec. Na potrzeby lecznictwa zbiera się od lipca do września, w okresie zakwitania,
tylko górne, ulistnione części łodyg, długości około 25 cm i suszy w warunkach naturalnych w
cieniu i przewiewie lub w suszarniach ogrzewanych w temp. do 40°C. Surowcem jest ziele
nawłoci - Herba Solidaginis (syn. Herba Virgaureae).
Podstawowe związki czynne. Ziele nawłoci zawiera flawonoidy (np. rutynę, kwercetynę i
kwercytrynę), około 8% garbników pirokatechinowych, kwasy wielofenolowe (np. kawowy i
chlorogenowy), około 1% saponin (w których jako aglikon występuje kwas oleanolowy i kwas
poligalowy), do 0,7% olejku eterycznego i sole mineralne.
Działanie. Flawonoidy i olejek eteryczny, zawarte w przetworach z ziela nawłoci, działają
silnie moczopędnie. Aktywniejsze są wyciągi alkoholowe niż wodne. Flawonoidy, jak rutyna i
kwercetyna z ziela nawłoci, wchłaniają się w jelicie cienkim i uszczelniają ściany włosowatych
naczyń krwionośnych.
Dzięki obecności garbników przetwory z ziela nawłoci działają w przewodzie

269
pokarmowym ściągające, przeciwbakteryjnie, a przede wszystkim przeciwzapalnie, gdyż
współdziałają z nimi związki saponinowe. Garbniki oraz kwasy polifenolowe mają też własno-
ści odtruwające po podaniu doustnym, gdyż wiążą w przewodzie pokarmowym toksyny i inne
związki szkodliwe dla ustroju lub tworzą z nimi połączenia mniej trujące, usuwane następnie z
moczem.
Działania niepożądane. Przetwory z ziela nawłoci stosowane w zalecanych dawkach nie
wykazują działania szkodliwego.
Zastosowanie. Najczęściej stosuje się przetwory z ziela nawłoci w stanach zapalnych dróg
moczowych, zwłaszcza w zapaleniu kłębków nerkowych, miedniczek nerkowych, moczowo-
dów i pęcherza moczowego, a także jako środek pomocniczy w kamicy moczowej, skazie mo-
czanowej i nadciśnieniu. Ziele nawłoci wchodzi w skład granulatu Urogran i pasty Fitolizyna.
Niekiedy podaje się napary lub odwary z ziela nawłoci jako pomocniczy środek usprawniający
przemianę materii, odtruwający i przeciwzapalny w chorobie gośćcowej, dnie i niekiedy scho-
rzeniach skórnych.
Można również stosować przetwory z nawłoci w nieżycie żołądka i jelit oraz niewłaściwej
fermentacji w przewodzie pokarmowym. Także w drobnych krwawieniach po nieznacznych
uszkodzeniach błon śluzowych przewodu pokarmowego i osłabieniu oraz nadmiernej prze-
puszczalności ścian letniczek i naczyń włosowatych w jelitach.
Z uwagi na garbniki i saponiny trójterpenowe podaje się napary z nawłoci zewnętrznie do
płukań w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, do okładów na trudno gojące się rany,
owrzodzenia skóry i czyraki, a także do okładów i tamponów oraz do irygacji pochwy.
Przetwory. Napar z ziela nawłoci: 1 łyżkę ziela zalać 1-11/2 szklanki wody wrzącej i po-
stawić na parze pod przykryciem na 20 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić po 1/4-1/2
szklanki 2-3 razy dziennie między posiłkami jako środek moczopędny, odtruwający oraz regu-
lujący czynność przewodu pokarmowego.
Ten sam napar można stosować zewnętrznie do irygacji oraz okładów. Można dodać 1/2 ły-
żeczki Azulanu.
Odwar z ziela nawłoci: 11/2 łyżki ziela zalać 1 szklanką wody letniej, ogrzewać do wrzenia
i gotować łagodnie 3 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Stosować zewnętrznie do okła-
dów, obmywań i tamponów, a także do płukania jamy ustnej i do kąpieli. Można dodać 1/2 ły-
żeczki Azulanu.
Powidełka moczopędne dla dzieci: zmieszać po 10 g ziela nawłoci, liści brzozy, pączków
topoli, kwiatów wiązówki i kwiatów rumianku. Całą ilość ziół rozdrobnić na proszek w wyso-
koobrotowym młynku elektrycznym i zmieszać dokładnie z 50 g powideł lub dżemu na jedno-
litą masę. Podawać doustnie dzieciom 1-2 łyżeczki 2 razy dziennie po jedzeniu. Popić wodą
lub wodą z sokiem. Powidełka te działają moczopędnie i rozkurczowo.
Zioła do okładów: zmieszać równe ilości ziela nawłoci, ziela przywrotnika i kwiatów na-
gietka. Zalać 11/2 łyżki ziół 1 szklanką wody letniej, ogrzać do wrzenia i gotować łagodnie
pod przykryciem 3 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Stosować zewnętrznie do okładów,
obmywań i tamponów, a także do płukania jamy ustnej i gardła.
Zioła moczopędne: zmieszać po 50 g ziela nawłoci, ziela połonicznika i znamion kukurydzy
oraz po 25 g ziela rdestu ptasiego i ziela skrzypu. Zalać 3 łyżki mieszanki 3 szklankami wody
ciepłej. Ogrzać do wrzenia i gotować powoli pod przykryciem 5 min. Odstawić na 10 min i
przecedzić do termosu. Pić 3 razy dziennie 1 szklankę po jedzeniu w kamicy szczawianowej.
Optymalne pH moczu 6,0-6,2.

270
93. MOSTRZYK ŻÓŁTY
Melilotus officinalis Desr.

Jest to roślina dwuletnia, czasem jednoroczna, należąca do rodziny Motylkowatych (Papi-


lionaceae), rozpowszechniona w całej Europie i Azji środkowej. W Polsce rośnie na całym ni-
żu oraz w rejonach podgórskich na łąkach, miedzach, przydrożach i w zaroślach.
Nostrzyk wytwarza silny korzeń palowy i liczne, do 1 m wysokie, rozgałęzione u góry ło-
dygi, nagie lub słabo w górze owłosione. Liście z przylistkami, trójlistkowe, długoogonkowe,
na brzegu ząbkowane. Kwiaty drobne, motylkowate, żółte, zebrane w luźne jednostronne gro-
na. Owocem jest strąk o jednym, rzadziej o dwu nasionach.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w lipcu lub sierpniu na początku zakwitania
wierzchołki pędów długości około 25 cm, o łodygach cienkich, silnie ulistnionych i ukwieco-
nych. Suszy się w miejscach zacienionych i przewiewnych bądź w suszarniach ogrzewanych o
temperaturze nie przekraczającej 35°C. Surowcem jest ziele nostrzyka - Herba Meliloti. Rów-
nowartościowego surowca dostarcza nostrzyk wyniosły - Melilotus altissimus Thuillier, rosną-
cy w podobnych miejscach jak poprzedni.
Podstawowe związki czynne. Świeże ziele po zebraniu zawiera połączenia glikozydowe, z
których w wyniku rozpadu hydrolitycznego w czasie suszenia powstaje kumaryna o charakte-
rystycznym, przyjemnym zapachu siana. Są to melilotozyd oraz glikozyd kwasu kumarynowe-
go. Z obu wymienionych połączeń uwalnia się najpierw nietrwały kwas kumarynowy, który
laktonizuje bezpośrednio do kumaryny. Jej zawartość w surowcu wysuszonym dosięga 0,9%.
Ponadto w suchym zielu występuje melilotyna w ilości około 0,2%, połączenie kwasu o-
kumarynowego z kwasem melilotowym (dwuhydrokumarynowym), wolny kwas kumarynowy
oraz do 0,2% dwukumarolu. Surowiec zawiera także związki azotowe (m.in. trygonelinę, alan-
toinę, kwas alantoinowy i kwas moczowy), a poza tym flawonoidy, garbniki i sole mineralne.
Działanie. Przetwory z -ziela nostrzyka podane doustnie wywierają swoiste, wyraźne dzia-
łanie na krew oraz ściany naczyń krwionośnych. Zawarty w zielu dwukumarol zmniejsza krze-
pliwość krwi, co jest korzystne w przypadku niebezpieczeństwa powstania zakrzepów żylnych,
ale niewłaściwie stosowany, bez nadzoru lekarza, może spowodować przedłużające się krwa-
wienia po skaleczeniach lub nawet krwotoki (np. po usunięciu zęba), ponadto przedłużające się
krwawienia miesięczne u kobiet. Pod wpływem związków kumarynowych poprawia się prze-
pływ krwi przez naczynia krwionośne żylne i włosowate oraz polepsza ukrwienie obwodowe i
mózgowe. Związki kumarynowe ziela nostrzyka pobudzają w pewnym stopniu lub przywraca-
ją ruchy perystaltyczne ścian naczyń limfatycznych w przypadkach upośledzenia ich czynności
i zapobiegają obrzękom limfatycznym oraz ułatwiają przepływ chłonki.
Inne składniki ziela, zwłaszcza flawonoidy, zmniejszają przepuszczalność ścian naczyń
krwionośnych i zwiększają ich odporność na różne czynniki wewnętrzne oraz toksyny bakte-
ryjne. Działają rozkurczowo na naczynia krwionośne, a także słabo przeciwzapalnie i moczo-
pędnie.
Przetwory z ziela nostrzyka podane zewnętrznie na skórę działają odmiękczająco i przyspie-
szają gojenie ran, owrzodzeń i czyraków.
Działania niepożądane. Duże dawki nostrzyka lub długo podawane przetwory doustne po-
wodują nudności, wymioty, ból głowy, niemoc płciową, a nawet uszko-

271
dzenia wątroby i krwawienia wewnętrzne oraz porażenie mięśni gładkich i lekkie stany narko-
tyczne.
Zastosowanie. Ziele nostrzyka stosuje się doustnie tylko w mieszankach ziołowych i zesta-
wieniach recepturowych. Częściej podaje się je zewnętrznie na okłady w leczeniu wrzodów,
ropni mnogich, czyraków i stanów zapalnych skóry, ponadto w obrzękach i wybroczynach
krwawych po kontuzjach, owrzodzeniach żylakowych oraz w zapaleniach naczyń chłonnych
skóry i żył. Stosuje się również do przemywania oczu w zapaleniu powiek i spojówek oraz ja-
ko środek kosmetyczny do zmywania twarzy. Ziele służy do produkcji plastra nostrzykowego
(syn. zielona maść) - Emplastrum Meliloti, używanego w owrzodzeniach i chorobach skór-
nych.
Przetwory. Plaster nostrzykowy, Emplastrum Meliloti. Rozsmarować lekko rozgrzanym
nożem na płótnie warstwę grubości około 1 mm i przyłożyć na chore miejsce w owrzodzeniach
i zapaleniu skóry.
Zioła przeciw żylakom: zmieszać po 20 g ziela nostrzyka i kory kruszyny oraz 40 g korzenia
arcydzięgla i 10 g korzenia goryczki (lub 20 g liści bobrka trójlistkowego). Zalać 1 łyżkę ziół 1
szklanką wody ciepłej i ogrzać do wrzenia. Gotować 3 min pod przykryciem. Odstawić na 10
min i przecedzić. Pić 2 razy dziennie 1/3-1/2 szklanki przed jedzeniem w ciągu 3 tygodni.
Kąpiel odmładzająco-regenerująca skórę: zmieszać 50 g ziela nostrzyka oraz po 75 g ziela
lnicy i liści babki lancetowatej. Całą porcję ziół zalać 5 l wody ciepłej i ogrzać do wrzenia. Go-
tować pod przykryciem 5 min. Odstawić na 15 min i przecedzić do wanny. Wytrawione zioła
umieścić w woreczku płóciennym i przenieść do wanny, wypełnionej do 1/3 wodą o temp. 38°.
Czas kąpieli 10-15 min. Po wyjściu z wanny owinąć ciało prześcieradłem kąpielowym i nie
wycierając się położyć się do łóżka. Kąpiel działa przeciwzapalnie, regenerujące i uspokajają-
co.
Cumarinol-Bad (NRD), sól do kąpieli zawierająca kumarynę i wyciągi z korzeni kozłka oraz
szyszek chmielowych. Działa uspokajająco.
Venalot (Sch. u Brüm., RFN), kapsułki, drażetki, maść i ampułki zawierające kumarynę z
ziela nostrzyka oraz rutynę. Stosuje się w zapaleniu żył, hemoroidach, żylakach, zakrzepach
żylnych i obrzękach.

94. OGÓRECZNIK LEKARSKI


Borago officinalis L.

Jest to roślina jednoroczna z rodziny Szorstkolistnych (Boraginaceae), pochodząca z za-


chodniej części basenu Morza Śródziemnego, skąd rozprzestrzeniła się aż po Azję Mniejszą i
Syberię, a także Europę środkową i zachodnią. W Polsce rośnie jako rzadki chwast ogrodowy.
Ogórecznik ma łodygę wzniesioną, wysoką do 60 cm, w górze wiechowato rozgałęzioną.
Cała roślina jest odstające szorstko owłosiona. Liście dolne duże, jajowate, górne małe, wpół
obejmujące łodygę. Kwiaty promieniste o koronie niebieskiej, rzadko białej. Płatki zaostrzone.
Kwitnie od czerwca do sierpnia.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w okresie zakwitania górne ulistnione części pę-
dów ogórecznika i szybko suszy rozłożone cienką warstwą w miejscach zacienionych i prze-
wiewnych. Otrzymuje się ziele ogórecznika - Herba Boraginis.
Podstawowe związki czynne. Skład chemiczny ziela nie jest jeszcze dokładnie poznany.
Wyizolowano flawonoidy (m.in. kwercetynę, izoramnetynę i kemferol oraz ich glukozydy),
związki śluzowe (do 12,5%), garbniki (około 3%), cholinę, kwasy

272
organiczne, a wśród nich kwas askorbowy (wit. C), a także sole mineralne zawierające roz-
puszczalną krzemionkę.
Działanie. Ziele ogórecznika należy do surowców o łagodnym działaniu na organizm.
Dzięki obecności flawonoidów i niektórych soli mineralnych, zwłaszcza azotanu potasu, prze-
twory z ogórecznika nieznacznie zwiększają dobową ilość wydalanego moczu i przyspieszają
usuwanie z ustroju jonów chloru, mocznika, kwasu moczowego i innych szkodliwych produk-
tów przemiany materii. Daje to dobre wyniki w chorobach nerek, dnie, chorobie reumatycznej i
schorzeniach skórnych.
Ziele ogórecznika wykazuje ponadto słabe działanie napotne i przeciwgorączkowe. Działa-
nie napotne sprzyja usuwaniu z organizmu szkodliwych produktów przemiany materii.
Na uwagę zasługuje również działanie przeciwzapalne wyciągu z ziela ogórecznika, zwią-
zane z obecnością śluzów, które osłaniają błonę śluzową jamy ustnej, przełyku i żołądka, oraz
flawonoidów, które uszczelniają ściany włosowatych naczyń krwionośnych przewodu pokar-
mowego i tym samym zmniejszają stany zapalne. Podobne działanie obserwuje się po podaniu
wyciągu zewnętrznie na skórę i na rany.
Działania niepożądane. Przetwory z ziela ogórecznika stosowane w zalecanych dawkach
nie wywierają działania szkodliwego.
Zastosowanie. Wyciągi z ziela ogórecznika znajdują zastosowanie w mało nasilonych,
przewlekłych stanach zapalnych kłębków nerkowych oraz zmniejszonym wydalaniu moczu.
Ponadto w zaburzeniach przemiany materii i nadmiernym gromadzeniu się kwasu moczowego,
skazie moczowej i artretycznym zapaleniu stawów, a także w początkowym okresie choroby
reumatycznej, i to zarówno u dzieci i młodzieży, jak też u osób w wieku podeszłym. Również
korzystne wyniki osiąga się w niektórych chorobach skórnych, mających swoje podłoże w
niewłaściwym wydalaniu z ustroju szkodliwych produktów przemiany materii, zwłaszcza w
trądziku młodzieżowym, wyprysku przewlekłym, zapaleniu opryszczkowym i krostkowym
skóry oraz świądzie skóry.
Działanie napotne wykorzystuje się stosując wyciągi z ziela ogórecznika w stanach podgo-
rączkowych i gorączkowych spowodowanych przeziębieniem, grypą, anginą z objawami
dreszczy i uczucia chłodu.
Zewnętrznie stosuje się przetwory z ogórecznika jako środki ułatwiające gojenie ran, opa-
rzeń termicznych i promieniami nadfioletowymi, uszkodzeń naskórka i wybroczyn oraz obrzę-
ków spowodowanych stłuczeniami. Ogórecznik stosuje się również w kosmetyce do kąpieli i
okładów w celu przywrócenia skórze jędrności i elastyczności oraz dla zmniejszenia widocz-
ności niektórych wad skóry, zwłaszcza drobnych blizn, zaczerwień, odmrozin i wyprysków.
Niegdyś napary z kwiatów ogórecznika stosowano do przemywań i okładów w przypadkach
zapalenia spojówek i zaczerwienienia oczu.
W lecznictwie ludowym przetwory z ogórecznika stosowano jako środek moczopędny,
„czyszczący krew” i przeciwzapalny. Świeży sok z ogórecznika podawano w zapaleniu opłuc-
nej.
Przetwory. Odwar z ogórecznika: 1 łyżkę ziela zalać 3/4 szklanki wody ciepłej. Ogrzać do
wrzenia i gotować powoli pod przykryciem 5-7 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić po
1/4 szklanki 2-3 razy dziennie w schorzeniach gardła, krtani i oskrzeli, zwłaszcza u dzieci i
osób w wieku podeszłym. Ten sam odwar można stosować zewnętrznie do okładów w scho-
rzeniach skórnych, a także do zmywania twarzy w celach kosmetycznych.
Miazga ze świeżego ziela ogórecznika: przepuścić szybko świeże ziele

273
przez maszynkę do mięsa lub rozdrobnić w mikserze. Otrzymaną miazgę stosować do okładów
na blizny po ranach, wrzodach i oparzeniach, na odmroziny, a także na stłuczenia, obrzęki,
wybroczyny podskórne, siniaki, uszkodzenia naskórka, wypryski swędzące i trądzik młodzie-
żowy.
Lepsze wyniki osiąga się niekiedy stosując miazgę z równych ilości świeżego ziela ogó-
recznika i świeżych liści babki lancetowatej. Można dodać do miazgi 1-3 g maści Alantan,
Dermosan lub Tormentiol.
Zioła moczopędne i przeciwzapalne: zmieszać po 2 części ziela ogórecznika, kwiatów bzu
czarnego i liści brzozy oraz po 1 części kwiatów wrzosu, owoców dzikiej róży, ziela krwawni-
ka i ziela nawłoci. Zalać 21/2 łyżki ziół w termosie 3 szklankami wody wrzącej, przykryć i od-
stawić na 1 godz. Pić po 1/2-2/3 szklanki 3-4 razy dziennie między posiłkami w stanach zapal-
nych dróg moczowych i skąpym wydalaniu moczu, trądziku młodzieżowym, wyprysku prze-
wlekłym oraz zapaleniu opryszczkowym i krostkowym skóry, a także w początkowych obja-
wach gośćca stawowego i skazy moczowej.
Zioła napotne: zmieszać 50 g ziela ogórecznika i po 25 g ziela bratków i kwiatów lipy. Za-
lać 2 łyżki ziół w termosie 2 1/2 szklanki wody wrzącej i odstawić na 1 godz. Pić rano i w po-
łudnie po 1/2 szklanki gorącego naparu po jedzeniu, natomiast wieczorem pełną szklankę z do-
datkiem 1-3 łyżek soku malinowego lub kieliszka rumu. Jednocześnie przyjmować 3-4 razy
dziennie po 2 drażetki witaminy C lub po 2 drażetki Scorbopyrinu bądź Rutinoscorbinu i Polo-
pirynę. Stosować w chorobie przeziębieniowej, grypie i przy podwyższonej temperaturze.
Zioła w nieżycie gardła: zmieszać równe ilości ziela ogórecznika, ziela tymianku i korzenia
lukrecji. Zalać 1 łyżkę ziół 3/4 szklanki wody ciepłej. Ogrzać do wrzenia i gotować pod przy-
kryciem 5-7 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić po 1/4 szklanki 2-3 razy dziennie po
jedzeniu w stanach zapalnych gardła, krtani i oskrzeli.
Kąpiel ziołowa: zmieszać po 50 g ziela ogórecznika, ziela krwawnika i kwiatów lipy. Całość
zalać 2-3 l wody wrzącej i pozostawić pod przykryciem przez 15-20 min. Następnie przecedzić
do wanny. Wytrawione zioła przełożyć do woreczka płóciennego, zawiązać i umieścić w wan-
nie wypełnionej wodą o temp. 37-39°C do 1/3 objętości. Czas kąpieli 15-25 min. Kąpiel działa
regenerujące na skórę i czyni ją elastyczniejszą i odporniejszą.

95. OMAN WIELKI


Inula helenium L.

Jest to bylina z rodziny Złożonych (Compositae), pochodząca prawdopodobnie z Azji Środ-


kowej i rozpowszechniona dość pospolicie w Europie. W Polsce występuje w zaroślach, na po-
rębach i przy źródłach, zarówno na niżu, jak też w niższych położeniach górskich. Roślinę tę
uprawia się w Polsce do celów farmaceutycznych.
Oman wytwarza bulwiaste zgrubiałe, rozgałęzione kłącza, z których wyrastają łodygi proste,
bruzdowane, górą wełnisto owłosione i nieco rozgałęzione, do 1,5 m wysokie. Liście dolne są
podłużnieeliptyczne, zwężające się w ogonek, u szczytu zaostrzone. Liście łodygowe sercowa-
tojajowate, nasadą obejmujące łodygę. Wszystkie liście od spodu filcowato owłosione, na
brzegu nierówno karbowanoząbkowane. Kwiaty żółte, zebrane w duże koszyczki, ustawione
na szczycie łodygi w baldachokształtną wiechę.

274
Oman wielki (wg A. Lonicerusa, 1564)

Surowiec. Do celów leczniczych uprawia się oman z nasion na wilgotnych, gliniastych


gruntach. W 2-3 roku wegetacji zbiera się jesienią korzenie i kłącza, myje i czyści, kraje grub-
sze fragmenty i suszy w temperaturze nie przekraczającej 35°C w suszarni ogrzewanej. Otrzy-
muje się jako surowiec korzeń omanu - Radix Inulae (syn. Radix Enulae, Radix Helenii). Nale-
ży go przechowywać w miejscach suchych i ciemnych. Chronić od owadów.
Podstawowe związki czynne. Korzeń omanu zawiera do 3,5% olejku eterycznego (polskie
normy wymagają od surowca aptecznego co najmniej 1,8% olejku). Olejek stanowi mieszaninę
krystalicznych laktonów seskwiterpenowych (m.in. alantolaktonu, izoalantolaktonu i dwuhy-
droalantolaktonu), nazywaną heleniną, oraz towarzyszących jej innych substancji (m.in. azule-
nu i pentainenu - pochodnej tymolu). Są również w korzeniu fitosterole (np. β-sytosterol), poli-
fruktozan inulina (43%) oraz do 6% soli mineralnych.
Działanie. Olejek zawarty w korzeniu omanu pobudza ruchy nabłonka rzęskowego dróg
oddechowych, zwiększa czynność wydzielniczą błon śluzowych gardła i oskrzeli, ułatwiając
usuwanie zalegającego tam śluzu. Składnik olejku, heleniną, wykazuje również działanie bak-
teriobójcze i ogranicza rozwój flory bakteryjnej w jelitach.
Związki czynne omanu wchłaniają się łatwo z przewodu pokarmowego i docierają do wą-
troby, gdzie część z nich przedostaje się do żółci, a z nią przepływa przez drogi żółciowe do
dwunastnicy i jest wydalana z kałem. Niewielka ilość tych związków przenika również do mo-
czu i wywiera słabe działanie bakteriobójcze, natomiast tylko

275
znikoma część przedostaje się do oskrzeli i płuc. Wyciągi omanu działają też odkażająco na
skórę i błony śluzowe. Z własnościami bakteriobójczymi heleniny wiąże się działanie przeciw-
zapalne przetworów z korzenia omanu.
Wyciągi z omanu zmniejszają ponadto napięcie mięśni gładkich jelit, zwłaszcza jeśli znaj-
dują się one w stanie skurczu. Tym samym łagodzą bóle brzucha, ułatwiają odejście gazów i
regulują wypróżnienia. Słabiej działają na drogi moczowe i nieznacznie zwiększają wydziela-
nie moczu.
Działanie goryczowe składników korzenia omanu, wzmagające wydzielanie soku żołądko-
wego, ma znaczenie niewielkie, podobnie jak własności przeciwpasożytnicze olejku eterycz-
nego, obserwowane in vitro. Związki te, mające charakter laktonów, ulegają po części rozkła-
dowi w alkalicznym środowisku jelita cienkiego albo ulegają resorpcji, wobec czego docierają
do pasożytów w zbyt niskim stężeniu.
Działania niepożądane. W zalecanych dawkach leczniczych przetwory z omanu nie wy-
wierają działania szkodliwego.
Zastosowanie. Najczęściej podaje się przetwory z korzenia omanu w schorzeniach górnych
dróg oddechowych, zwłaszcza stanach zapalnych jamy ustnej, gardła i oskrzeli, uporczywym
kaszlu, np. w gruźlicy, trudnościach w odkrztuszaniu, zaleganiu i wysychaniu wydzieliny oraz
podrażnieniu i zaczerwienieniu gardła. Korzeń omanu jest składnikiem mieszanki ziołowej
Pektosan, a wyciąg wchodzi w skład kropli Pectosol, o działaniu wykrztuśnym.
Niekiedy podaje się wyciągi z korzenia omanu w zaburzeniach trawiennych, zwłaszcza w
nieżycie żołądka i jelit, nudnościach i wymiotach, a nawet biegunkach.
W lecznictwie ludowym oman znajduje zastosowanie w zapaleniu nerek i dróg moczowych,
a zwłaszcza pęcherza moczowego.
Wielocukier inulinę, wykrytą po raz pierwszy w korzeniu omanu, stosuje się w stanie od-
powiednio oczyszczonym w postaci dożylnych wlewań kroplowych, w celu oznaczenia spraw-
ności czynnościowej nerek. Wbrew dawnym twierdzeniom inulina nie ma znaczenia w cukrzy-
cy jako zastęka sacharozy lub glukozy, ponieważ w organizmie człowieka brak enzymu roz-
kładającego inulinę do przyswajalnej fruktozy.
Przetwory. Napar z korzenia omanu: 1 łyżeczkę rozdrobnionych, suchych korzeni omanu
zalać 1 szklanką wody wrzącej i naparzać pod przykryciem 15-20 min. Odstawić na 10 min i
przecedzić. Pić po 1/3 szklanki rano i wieczorem na 1 godz. przed jedzeniem w dolegliwo-
ściach trawiennych, nieżycie żołądka i nadmiernej fermentacji jelitowej. W nieżycie górnych
dróg oddechowych, kaszlu i chrypce dodać do naparu 1-2 łyżki miodu i przyjmować łyżkami
wielokrotnie w ciągu dnia.
Odwar z korzenia omanu: 1 łyżeczkę rozdrobnionych korzeni omanu zalać 3/4 szklanki wo-
dy ciepłej. Ogrzać do wrzenia pod przykryciem i gotować 5 min. Odstawić na 10 min i przece-
dzić. Stosować zewnętrznie na skórę do obmywań i okładów.
Wino z korzenia omanu, Vinum enulatum: zmieszać po 10 g rozdrobnionego korzenia oma-
nu, owocu anyżu, ziela tysiącznika (lub ziela drapacza lekarskiego) i ziela dziurawca oraz 2 g
rodzynek i wsypać do 0,7 l wina wytrawnego. Macerować 14 dni często wstrząsając, po czym
przecedzić. Pić po małym kieliszku na 1 godz. przed jedzeniem w braku łaknienia lub 30 min
po jedzeniu w zaburzeniach trawiennych i wzdęciach.
Syrop wykrztuśny: zmieszać po 10 g korzenia omanu, liści podbiału, korzenia biedrzeńca i
owoców anyżu lub kopru włoskiego. Zalać 1/2 l wody gorącej i pod przykryciem pozostawić
na noc. Następnie przecedzić, wsypać 1/2 szklanki cukru i

276
ogrzać do wrzenia. Po ostudzeniu dodać kilka kropli pomarańczowej esencji spożywczej. Pić
po 1 łyżeczce lub 1 łyżce, zależnie od wieku, wielokrotnie w ciągu dnia w nieżycie górnych
dróg oddechowych, zwłaszcza u dzieci i młodzieży.
Zioła w gruźlicy: zmieszać po 25 g korzeni omanu, kłączy perzu i ziela skrzypu oraz 50 g li-
ści szałwii. Zalać 2 łyżki ziół 2 szklankami wody ciepłej. Ogrzać do wrzenia i gotować 3 min.
Odstawić na 5 min i przecedzić do termosu. Wypić małymi porcjami w ciągu dnia.
Zioła w nieżycie dróg moczowych: zmieszać po 50 g rozdrobnionego korzenia omanu i zie-
la macierzanki oraz po 25 g liści borówki brusznicy, ziela nawłoci i ziela połonicznika. Zalać
11/2 łyżki ziół w termosie 2 szklankami wody wrzącej. Przykryć i odstawić na 1 godz. Pić po
1/2 szklanki 3 razy dziennie między posiłkami.
Zioła w pokrzywce: zmieszać po 25 g korzenia omanu, liści bobrka, kory kruszyny i korze-
nia mniszka oraz 50 g kwiatów bzu czarnego. Zalać 4 łyżki ziół 3 szklankami wody ciepłej i
ogrzać do wrzenia. Odstawić na 10 min i przecedzić do termosu. Pić 3-4 razy dziennie po 2/3
szklanki po jedzeniu.
Zioła do obmywa ń: zmieszać po 20 g rozdrobnionych korzeni omanu, liści szałwii, liści
babki i kwiatów rumianku. Zalać 1 łyżkę mieszanki 2 szklankami wody ciepłej. Ogrzać do
wrzenia i gotować pod przykryciem 5 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Stosować ze-
wnętrznie na skórę do okładów i obmywań. Po rozcieńczeniu dwukrotną ilością wody ciepłej
można używać do irygacji i obmywań sromu oraz odbytu.
Pectosol (Herbapol), krople zawierające wyciągi płynne z omanu, mydlnicy, porostu is-
landzkiego, hyzopu i macierzanki. Stosowanie zob. mydlnica lekarska, nr 90.
Eupatal (Madaus, RFN), płyn i syrop, zawierające wyciągi z 7 ziół i 2 olejki eteryczne. Sto-
suje się w przewlekłym kaszlu i bronchicie.

96. ORZECH WŁOSKI


Juglans regia L.

Jest to piękne drzewo z rodziny Orzechowatych (Juglandaceae), występujące w stanie natu-


ralnym w Azji, poczynając od Turcji, przez Iran, Indie, do Półwyspu Indochińskiego i Japonii.
Od dawna orzech jest uprawiany w Europie, również w Polsce, jako drzewo owocowe.
Orzech włoski wyrasta do 25 m wysokości. Pień ma prosty, pokryty jasnoszarą korą, po-
dłużnie spękaną. Gałęzie są szarooliwkowe, a młode pędy zielonobrunatne. Liście nieparzysto-
pierzaste, złożone z 5-9 listków. Listki podłużniejajowate lub eliptyczne, zaostrzone, całobrze-
gie, połyskujące, długości 6-12 cm. Kwiaty męskie zebrane w zielonawe kotki, a kwiaty żeń-
skie w kłębiki. Orzech kwitnie w kwietniu lub maju. Owocem jest duży pestkowiec, średnicy
do 6 cm, z zewnętrzną zieloną, mięsistą naowocnią, pękającą po dojrzeniu i odsłaniającą twar-
dą, niemal kulistą pestkę, zwaną orzechem włoskim. Znane są liczne odmiany uprawne tej ro-
śliny.
Surowiec. Do celów leczniczych obcina się w końcu czerwca całe dobrze wykształcone li-
ście, obrywa pojedyncze listki, suszy w cieniu i przewiewie i otrzymuje jako surowiec liście
orzecha włoskiego - Folium Juglandis. Mają one barwę zieloną i tracą nieprzyjemny zapach
wydzielany przy potarciu powierzchni świeżych liści. W końcu lipca zbiera się również niedoj-
rzałe, zielone owoce orzecha włoskiego - Fructus Jug-

277
landis recens. Można też zbierać owoce dojrzewające, z których zdejmuje się mięsistą na-
owocnię - Pericarpium Juglandis, i stosuje w stanie świeżym lub po wysuszeniu (surowiec
przybiera wówczas barwę niemal czarną). Wymienione surowce mają smak bardzo gorzki i
zapach słabo aromatyczny.
Z dojrzałych owoców po rozbiciu twardej skorupy otrzymuje się jądra nasienne o dużej war-
tości dietetycznej. Stosuje się je w cukiernictwie.
Podstawowe związki czynne. W wysuszonych liściach orzecha włoskiego znaleziono do
10% garbników ciągowych, związki naftochinonowe, jak hydrojuglon i ślady juglonu (w świe-
żych liściach proporcje są odwrotne), flawonoidy - pochodne kwercetyny i kemferolu,
leukoantocyjany, kwasy organiczne, do 30 mg% karotenoidów, ślady olejku eterycznego (m.in.
pinen, limonen i cyneol), trójterpeny, witaminy i sole mineralne.
Naowocnia zawiera te same związki, co liście, ale w innych proporcjach, zwłaszcza witami-
ny C do 1,5% w świeżym surowcu, a także więcej garbników.
Jądra nasienne, czyli jadalna część orzechów, zawierają 51 do 69% tłuszczu, zaliczanego do
olejów schnących, 20-27% związków białkowych i do 12% węglowodanów, ponadto fitostero-
le, do 3% fityny, szereg witamin i sole mineralne.
Działanie. Liście i owocnia orzecha włoskiego wykazują szeroki zakres działania leczni-
czego. Mają silne właściwości bakteriobójcze w stosunku do wielu bakterii, zwłaszcza gron-
kowców, paciorkowców, pałeczek czerwonki bakteryjnej i duru brzusznego oraz ich mutantów
antybiotykoopornych. Dzięki obecności garbników oraz juglonu działają również ściągająco na
błony śluzowe jamy ustnej oraz przewodu pokarmowego i na uszkodzoną skórę, zmniejszają
ich przepuszczalność dla wody i płynu surowiczego, hamują krwawienia z uszkodzonych na-
czyń włosowatych i zmniejszają stany zapalne. Wykazują także własności przeciwgrzybicze.
Wyciągi z orzecha włoskiego podane doustnie obniżają poziom cukru we krwi, hamują wy-
dzielanie mleka u kobiet w okresie laktacji, a także unieczynniają szkodliwe związki powstają-
ce w wyniku choroby lub w okresie ją poprzedzającym i ułatwiają usuwanie ich z organizmu.
Jest to działanie odtruwające, nazywane w lecznictwie ludowym „czyszczącym krew”.
Po podaniu zewnętrznym wyciągów z orzecha włoskiego stwierdzono silne działanie prze-
ciwbakteryjne i przeciwzapalne, słabsze przeciwgrzybicze oraz w ograniczonym zakresie prze-
ciwrakowe w początkach nowotworowych zmian skórnych.
Łuskane nasiona stanowią cenny wysokokaloryczny środek odżywczy i dietetyczny, zawie-
rający nienasycone kwasy tłuszczowe, przyczyniający się do ogólnego wzmocnienia organi-
zmu.
Działania niepożądane. Przetwory z liści i naowocni orzecha włoskiego w zalecanych
dawkach leczniczych nie wywołują objawów szkodliwych dla zdrowia. W dawkach wyższych
mogą powodować nudności i zaparcia.
Zastosowanie. Wyciągi z liści lub naowocni orzecha włoskiego stosuje się doustnie w sta-
nach nieżytowych przewodu pokarmowego, w biegunce na tle bakteryjnym, bolesnych wzdę-
ciach spowodowanych błędami w żywieniu, mało nasilonych zatruciach pokarmowych,
owrzodzeniu jelita grubego, krwawieniach w przewodzie pokarmowym, a nawet pomocniczo
w czerwonce (dyzenterii) i durze brzusznym. W połączeniu z innymi ziołami stosuje się w sta-
nach przedcukrzycowych i w początkach cukrzycy oraz pomocniczo w niektórych schorze-
niach układu limfatycznego na tle gruźliczym i nowotworowym, jak też w zwiększonej laktacji
u kobiet.
Podaje się również w wielu chorobach skórnych, w których wskazane jest stosowanie oma-
wianych surowców samodzielnie lub w kompozycjach, zarówno doustnie,

278
jak i zewnętrznie, zwłaszcza w egzemach, trądziku, liszajach, żylakach odbytu i podudzi, zapa-
leniu sromu i pochwy, potliwości nóg i zapaleniu jamy ustnej. Używa się też do celów kosme-
tycznych w podrażnieniu skóry, zaczerwienieniu, świądzie, opryszczce, zapaleniu ropnym i in-
nych.
Przetwory. Napar z liścia orzecha włoskiego: 2 łyżeczki rozdrobnionych liści zalać 2
szklankami wody ciepłej, przykryć, postawić na bardzo małym ogniu i ogrzać do wrzenia (nie
gotować). Odstawić na 5 min i przecedzić. Pić po 1/2 szklanki 3-4 razy dziennie przed jedze-
niem w dolegliwościach żołądkowo-jelitowych oraz innych wymienionych wyżej.
Do użytku zewnętrznego sporządzić napar w podany wyżej sposób, biorąc 1 1/2 łyżki liści
orzecha włoskiego i 1/2 łyżki kwiatów rumianku lub kwiatów krwawnika na 2 szklanki wody.
Stosować do okładów, obmywań, płukanek, irygacji, nasiadówek i kąpieli pełnej lub częścio-
wej, np. nóg.
Likier orzechowy: posiekać drobno 5 sztuk świeżych, niedojrzałych, zielonych owoców
orzecha, zalać 500 ml alkoholu 40-procentowego i macerować w zamkniętym naczyniu 6 ty-
godni, często wstrząsając, po czym przecedzić. Osobno rozpuścić 200 g cukru w 500 ml wody,
zagotować, ostudzić, zmieszać z wyciągiem z orzechów i pozostawić na 2 tygodnie. Pić po
1/2-1 łyżce 1-3 razy dziennie między posiłkami w dolegliwościach żołądkowych.
Wino orzechowe: do butelki czerwonego wina gronowego (700 ml) dodać 50 g rozdrobnio-
nych liści, macerować 10 dni i przecedzić. Dodać 50-150 g cukru, zależnie od smaku, i odsta-
wić na 3 dni. Pić po małym kieliszku 2-3 razy dziennie. Wino ma pełny zakres działania liści.
Dla chorych na cukrzycę nie dodawać do wina cukru.
Zioła przeciwcukrzycowe: zmieszać po 50 g liści orzecha włoskiego i liści borówki czernicy
oraz po 25 g ziela serdecznika i liści pokrzywy. Zalać 1 1/2 łyżki ziół 2 szklankami wody
wrzącej i postawić na parze pod przykryciem na 20 min. Odstawić na 5 min i przecedzić. Wy-
pić w 2-3 porcjach w ciągu dnia między posiłkami.
Zioła w dermatopatiach: zmieszać po 50 g liści orzecha włoskiego, ziela fiołka trójbarwnego
(bratków) i kwiatów jasnoty białej oraz po 25 g korzeni pokrzywy, korzeni łopianu, kłączy
perzu i kwiatów rumianku lub kwiatów krwawnika. Zalać 2 łyżki ziół 2 1/2 szklankami wody
ciepłej i odstawić na 1-2 godz. do napęcznienia. Ogrzać do wrzenia, odstawić i po chwili prze-
cedzić. Pić 1/2-2/3 szklanki kilka razy dziennie między posiłkami. Te same zioła można bardzo
drobno sproszkować i przyjmować po 1/2 łyżeczki w 1/2 szklanki wody 3-4 razy dziennie.
Można też proszek zmieszać z równą ilością miodu lub dżemu i przyjmować po 1 łyżeczce kil-
ka razy dziennie. Zioła działają odtruwające i są skuteczne w niektórych dolegliwościach skór-
nych, zwłaszcza u młodzieży.
Zioła w paradontopatii: zmieszać po 50 g liści orzecha włoskiego i liści mięty pieprzowej
oraz po 25 g ziela tymianku lub macierzanki, ziela skrzypu, kwiatów nagietka i liści szałwii.
Zalać 1 łyżeczkę ziół 1/2 szklanki wody ciepłej i postawić na parze pod przykryciem na 30
min. Odstawić na kilka minut i przecedzić. Dodać kilka kropli Propolanu. Część płynu użyć do
płukania dziąseł, trzymając go kilka minut w ustach. Drugą część użyć do okładów. Zwitki wa-
ty moczyć w naparze, przykładać na chore dziąsła na 5-10 min kilka razy dziennie.

279
97. OSTROPEST PLAMISTY
Silybum marianum (L.) Gaertner

Jest to roślina jednoroczna z rodziny Złożonych (Compositae), występująca w stanie natu-


ralnym w całym basenie Morza Śródziemnego aż po Iran. W Polsce bywa uprawiana jako ro-
ślina lecznicza, ozdobna, a nawet jarzyna (młode dolne liście). Niekiedy dziczeje.
Ostropest ma łodygę wzniesioną, do 1 m wysoką, u góry gałęzistą. Liście szerokoeliptyczne
lub odwrotniejajowate w zarysie, nasadą obejmujące łodygę, zatokowoklapowane, na brzegu
kolczaste, biało plamiste. Kwiaty zebrane w koszyczki długości 4-5 cm, o koronie niemal pur-
purowej. Łuski okrywy koszyczka z długim grubym odgiętym, kolczasto orzęsionym, ciernio-
watym końcem. Puch kielichowy żółtawoszarawy, przeszło 2 razy dłuższy od owoców. Kwit-
nie w lipcu lub sierpniu.
Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w końcu sierpnia lub wrześniu dojrzałe ko-
szyczki ostropestu, suszy w cieniu i przewiewie, a następnie młóci i odwiewa. Otrzymuje się
owoc ostropestu plamistego - Fructus Silybi mariani. Zachodni przemysł farmaceutyczny wy-
korzystuje także ziele i liście ostropestu.
Podstawowe z