P. 1
Historia literatury polskiej

Historia literatury polskiej

4.0

|Views: 1,185|Likes:
Wydawca: bskalec
Historia literatury od sredniowiecza do romantycyzmu
Historia literatury od sredniowiecza do romantycyzmu

More info:

Categories:Types, Resumes & CVs
Published by: bskalec on Jul 31, 2009
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOCX, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/16/2010

pdf

text

original

Historia literatury polskiej: SREDNIOWIECZE 966-poczatki cultury literackiej w Polsce. Chrzest Polski Mieszka 1. Jezyk-lacina.

Jakub Parkoszowicz-rektor Uniwersytetu Krakowskiego , 1-szy ktory sprobowal nadac forme graficzna jezyka „wulgarnego” tj.polskiego. Przelomowym momentem dla kultury polskiego sredniowiecza bylo zalozenie uniwersytetu w Krakowie w 1364. Uczelnia powstala dzieki staraniom krola Kazimierza Wielkiego. Najwybitniejszym wychowankiem Akademii Krakowskiej byl Mikolaj Kopernik. Pod koniec 13 stulecia pojawiaja sie piewsze teksty w jezyku polskim. Wazna role w rozwoju pismiennictwa polskiego odegraly postanowienia Kosciola polskiego. W roku 1285 na synodzie-tj. na zebraniu duchowienstwa calego kraju w Leczycy zwolanym przez arcybiskupa Jakuba Swinke zadecydowano, ze duchowni maja odmawiac po polsku modlitwy i wyglaszac kazania.Chodzilo o obrone polskosci ponoewz wiekszosc kleru w polskich miastach skladala sie z Niemcow . Od tego momentu jednak nastapil rozwoj jezyka i literatury polskiej. „BOGURODZICA”-najstarszy polski tekst literacki powstaly najprawdopodobniej w 13 wieku..Autorstwo anonomowe. w sredniowieczu i renesansie spelniala funkcje hymnu narodowego. Spiewali ja rowniez zolnierze przystepujac do walki pod Grunwaldem ( co wiadomo dzieki „Rocznikom” Jana Dlugosza ) Modlitwa zaczyna sie prosba do Matki Bozej o posrednictwo pomiedzy jej synem Jezusem a ludzmi. W drugiej strofie jest prosba bezposrednio zwrocona do Jezusa aby za posrednictwem Jana Chrzciciela dal ludziom szczesliwe zycie na Ziemi a potem wieczne bytowanie w raju. Obie strofy koncza sie refrenem „Kyrie Elejson”-Panie , zmiluj sie nad nami. Bogurodzica nalezy do Piesni Maryjnych tzn.zwiazanych z kultem Matki Bozej KSIEGA HENRYKOWSKA- 1270 rok. Pochodzi z niej 1 polskie zdanie. „Daj ut(ac) ja pobrusza, a ty pocziwaj” „LAMENT SWIETOKRZYSKI”- jeden z pierwszych utworow polskich. Jest to liryczny monolog Marii stojacej pod krzyzem. Przedstawia cierpienie matki oplakujacej smierc syna. Autorstwo anonimowe. W epoce sredniowiecza wazny byl motyw smierci. Literackim odpowiednikiem „Tanca smierci „- „Dance Makabre” jest wierszowana „ROZMOWA MISTRZA POLIKARPA ZE SMIERCIA” pochodzaca z 15 wieku. Autor anonimowy. W Polsce w 15 wieku nastepuje rozwoj zywotopisartwa-dzialy pismiennictwa pouczajacego obejmujace zywoty, legendy i opowiesci o zyciu Swietych. Jedna z nich jest „LEGENDA O SWIETYM ALEKSIE”, poniewaz jezyk polski ksztaltowal sie przedewszystkin na przekladach. Byly to tlumaczenia religijnych piesni albo tez fragmentow Pisma Swietego „KRONIKA” GALLA ANONIMA-spisal dzieje piastowskiej dynastii. Napisany jest po lacinie ,opowiada jednak dzieje polskich wladcow. Dzielo to nalezy do najwybitniejszych kronik sredniowiecznej Europy Ukoronowanien sredniowiecznego kronikarstwa sa „ROCZNIKI” JANA DLUGOSZA. 12 ksiag. Na relacji Jana Dlugosza oparl sie Henryk Sienkiewicz przedstawiajac w „Krzyzakach” bitwe pod Grunwaldem ( w bitwie tej odznaczyl sie szczegolnym mestwem ojciec Jana Dlugosza RENESANS Do Polski idee renesansu docieraly juz w 15 wieku. Na pierwszy plan zaczela sie wysuwac szlachta. „ W ODNOWIE RZECZYPOSPOLITEJ” JAN OSTROROG polityk i dyplomata wyksztalcony w Boloni przedstawia nowa wizje-panstwa niazaleznego od Kosciola. 1

Za czasow Jagiellonow nastepuje ozywienie kontaktow z Wlochami. Slub Zygmunta Starego z wloska ksiezniczka Bona otwiera polske dla licznych przybyszow z Wloch. Liczni Polacy wybieraja sie na studia do Wloch. Gdy cala Europa pograza sie w nietolerancji Polska staje sie oaza spokoju. Jednym z przybyszow jest FILIP BUONACCORSI- KALLIMACH (przyjal imie antyczne), ktory musial uciec z kraju za udzial w spisku przeciwko Papiezowi. Znalazl schronienie na dworze biskupa lwowskiego: Grzegorz z Sanoka. Kallimach zrewanzowal sie swojemu opiekunowi piekna biografia „ZYCIE I OBYCZAJE GRZEGORZA Z SANOKA”- uczynil z niego ideal renesansowego humanisty. Wiersze kallimacha z pewnoscia wplynely na pierwsze pokolenie polskich poetow renesansowych. Role inspiratora odegral rowniez Konrad Celtis-przybysz z Niemiec. Nie byl uciekinierem, lecz ciekawy swiata humanista-skuszony slawa krakowskiej akdemii. Byl zalozycielem pierwszego humanistycznego stowarzyszenia w Polsce-NADWISLANSKIE TOWARZYSTWO LITERACKIE. Swoje krakowskie czasy opisal w wierszach poswieconych pieknej Hasilinie. Z Niemiec pochodzili pierwsi w Polsce drukarze. Wsrod szlachty rozszerzyl sie kalwinizm tj. antytrinitarze-poniewaz nie uznawali trojcy Swietej. W 1573 roku zostala uchwalona konfederacja warszawska-ktora gwarantowala wszystkim roznowiercom pokoj religijny, rownouprawnienie i opieke Panstwa. pierwsze pokolenie humanistow pisalo po lacinie-wlaczali sie w ten sposob w ruch humanistyczny miedzynarodowy. Lacina byla podstawowym jezykiem edukacji, dlatego utwory pisane po polsku byly dla niewyksztalconych. Andrzej Krzycki-prawdziwy czlowiek renesansu. Na jego tworczosc skladaja sie zarowno utwory religijne jak i odwazne erotyki. W jego utworach mozna odnalezc chec zademonstrowania wlasnych pogladow i zapisanie wlasnych doswiadczen. Mikolaj Hussowski-wywodzacy sie z ubogiej szlacheckiej rodziny rowniez wyrazal w swoich utworach wlasne poglady. Sprzeciw w nim budzi przedewszystkim swiat podzielony na biednych i bogatych. Najslynniejszym dzielem Mikolaja jest „P IESN O ZUBRZE” napisana dla Papieza Leona X. Klemens Janicki-podopieczny Andrzeja Krzyckiego-skromny chlopski syn. Wiersze Janickiego przepelnione sa lagodnym smutkiem ( „SMUTKI” ) Jest to rodzaj autobiografii w ktorej to opowiada o sobie i o chorobie a takze o zblizajacej sie smierci. Jego poezja jest wzruszajacym zapisem krotkiego lecz niezwyklego zycia. Przed Kochanowskim Janicki jest najwybitniejszym polskim poeta. Renesans-okres w ktorym ksztaltuje sie nowy model panstwa. Jednym z pisarzy, ktory wyrazal swoje poglady na ksztalt i organizacje nowego Panstwa byl Andrzej Frycz Modrzewski w swoim obszernym traktacie zatytuowanym : „O POPRAWIE RZECZYPOSPOLITEJ”. ktora skaldala sie z 5 ksiag. Dzielo to zostalo ocenzurowane, poniewaz pisarz glosil idee sprzeczne z polityka Kosciola. Frycz marzy o Panstwie surowym,rzadzonym przaz Filosofow. W ktorym ceni nauke a nie rozrywke.Pisal lacina. Piotr Skarga-pisarz , ksiadz i jezuita. Wyrazil swoja wizje Panstwa w „KAZANIACH SEJMOWYCH”. Wizja ta opierala sie na idei silnej monarchi poslusznej Kosciolowi. Na poczatku 16 wieku z krakowskick drukarni zaczely wychodzic polskie ksiazki. Za pierwsze z nich uznaje sie przeklad lacinskiego modlitewnika zatytuowanego „Raj duszny”. Jego autorem byl Biernat z Lublinawyksztalcony ksiadz. W lacinskich listach Biernat glosil wolnosc ludzkiego umyslu. Te same mysli znajduja sie w jego najwazniejszej pracy literackiej „Zywot Ezopa Fryga”. Do „Zywota” 2

dolaczone sa pierwsze w jezyku polskim bajki, ktorych wynalazca jest wlasnie Ezop.byly to krotkie opowiesci o ludziach ,zwierzetach czasem roslinach. W 16 wieku powstalo w Polsce kilka swietnych tlumaczen Starego i Nowego Testamentu. Naleza do nich: -kalwinska Biblia brzeska -katolickie Pismo Swiete w przekladzie ksiedza jezuity Jakuba Wujka,ktore dopiwero w 20 wieku zastapiono biblia Tysiaclecia. W 1543 roku wyszedl :traktat Mikolaja Kopernika „O obrotach sferniebieskich”, - traktat Mikolaja Kopernika „O obrotach sferniebieskich” oraz -dialog Mikolaja Reja „Krotka rozprawa miedzy 3 osobami: Panem, Wojtem a Plebanem” Jednym z utworow Mikolaja Reja jest rowniez „Wizerunek wlasny zywota czlowika poczciwego”-w ktorym to przedstawia swoj wizerunek spokojnego uczciwego zycia. Utwor ten jak i inne tegoz pisarza zaliczany jest do do nurtu literatury parenetycznejczyli pouczajacej. Jednym z najwybitniejszych polskich poetow renesansu jest JAN KOCHANOWSKI. Urodzony w 1530 roku . Student Akademi Krakowskiej. W latach 50-ych wyrusza do Wloch gdzie poznaje jezyk i kulture wloska. Na uniwersytecie w Padwie nabywa gruntowne humanistyczne wyksztalcenie. Do kraju powraca na stale w 1559 roku. Okolo 1571 roku osiedla sie na stale w odziedziczonym po ojcu Czarnolesie.Wkrotce zeni sie z Dorota Podlodowska. Zmarl 22 sierpnia 1584 roku w Lublinie. Autor licznych fraszek, trenow i piesni. BAROK W 1577 roku kosciol polski przyjal uchwaly soboru trydenckiego. Wkrotce potem na tronie zasiadl zdecydowany przeciwnik nowinek religinych ZYGMUNT III WAZAotaczajacy sie chetnie Jezuitami.Jego spowiednimiem byl Piotr Skarga. PIERWSZE KOLEGIUM JEZUICKIE POWSTALO W P OLSCE W 1564 ROKU. Program szkol jezuickich podporzdkowany byl trescia religijnym. Gdy na arenie politycznej zaczeli nominowac wychowankowie szkol jezuickich-Polska wkroczyla w okres kontrreformacji. skonczyly sie czasy renesansowych polemik religijnych. Pod koniec 16 wieku przez Polske przeszla ogromna fala nawrocen. Kontrreformacja oddzrzucila idee tolerancji religijnej. Wydano rowniez w 1658 roku traktat o wyrzuceniu Arian z Polski. Dostep do najwyzszych urzedow w panstwie mieli przedewszystkim Katolicy. Tymczasem Panstwo przezywalo ogromny kryzys . Zygmunt III Waza zastal Polske Wielkim mocarstwem a zostawil ( 1632 )lPanstwo oslabione uwiklane w rozne wojny z sasiadami. Od roku 1648 ( powstanie kozackie pod wodza Chmielnickiego ) zaczal sie gwaltowny upadek szlacheckiej Rzeczypospolitej, ktora byla juz o wiele mniejsza i bardzo wyludniona. Pierwsze obrazy kryzysu widac jaz w trenach Jana Kochanowskiego, ktore przynosza niepokojace zmiany w pogladach poety na Boga, czlowika i zycie.W tym czasie pojawial sie w Polasce poezja metafizyczna. BUNT METAFIZYCZNY-protest przeciwko swiatu, przeciwko swemu losowi i calej otaczajacej go rzeczywistosci MIKOLAJ SEP SZARZYNSKI jest jednym z przedstawicieli metafizyki w Polsce. Jego jedyna ksiazke „Rytmy abo wiersze polskie” wypelnia poezja religijna. Majestatyczny porzadek kosmosu przeradza sie w chaos gwaltownych obrotow rozpedzonego nieba. „RYTMY” MIKOLAJA SEPA SZARZYNSKIEGO „-Milosc do rzeczy materialnych jest przemijajaca.Milosc ta nie przynosi czlowiekowi szczescia. Trzeba bowiem kochac 3

Boga-prawdziwy cel ludzkiej milosci.. W „Rytmach” Szarzynski zada wyboru: albo bog albo swiat. Sep nie wierzy juz-jak w renesansie-w sile czlowieka. Bez Bozej pomocy bohater skazany jest na kleske. Podobnie jak Sep Szarzynski slabosc i grzesznosc czlowieka widzial w swoich religijnych wierszach SEBASTIAN GRABOWIECKI-autor wydanego w 1590 roku „Setnika rymow duchownych” Poeta jednak, w przeciwienstwie do Szarzynskiego dostrzegal sprzecznosci swiata, leczufal zarazem w milosierdzie boze. nie wyrzekal sie wiec rozkoszy zycia. wedlug niego dobry chrzescijanin powinien wciaz rozmyslac o smierci poniewaz przez nia wiedzie droga do zucia wiecznego. DANIEL NABOROWSKI-w lego poezji widac wyraznie 17-wieczny kryzys kultury polskiej. Byl najbarzdiej uczonym sposrod wszystkich tworcow tej epoki. Nie òpublikowal w ogole swoich utworow. Przetrwaly one w postaci rekopisow. nieborowski zna niedostatki ludzkiej natury .W „Na krotkosc zywota” przywoluje barokowa metaforyke ulotnosci ludzkiego istnienia. Jako wyznawcw kalwinizmu nie wierzy Naborowski by czlowiek mogl zyc bez grzechu. Zbawienie nie zalezy bowiem od dobrych uczynkow, ale od niepojetej laski bozej, ktora jednych przeznacza do zbawienia innych di potepienia. naborowski nie rozumie swiata i nie ma zadnej recepty na istnienie. Najlepiej wiec zyc w biernym oczekiwaniu na Boska pomoc. JAN ANDRZEJ MORSZTYN-byl najwybitniejszym przedstawicielem marinizmu w poezji polskiej. Duza czesc jego otworowto przeklady tekstow Giambatista Marina-nie nasladowal go .lecz przyswoil sobie jego metody tworcze. Jego wiersze sa pelne odwolan do tekstow innych tworcow. Jest to swiat pozbawiony wartosci moralnych-ich miejsce zajmuja wartosci estetyczne: piekno i brzydota.To co jest piekne jest dobra , to co jest brzydkie jest zle.W cztycznym swiecie kultury jedynym autentycznym uczuciem jest milosc, pozbawione jednak filozoficznej glebi jaka nadawal jej renesans. Tej milosci poswieca Morsztyn dwa poswiecone w rekopisie zbiory wierzsy: „Kanikule” i „Lutnie” Milosne wiersze Andrzeja Morsztyna sa chlodne. ( „O swej Pannie” „Do tejze” ). Brak spontanicznosci uczuc. Wszystko jest wyrezyserowane. Poeta bardzo czesto kojarzy milosc ze smiercia i cierpieniem ( „Do trupa” ) HIERONIM MORSZTYN- W poemacie „Swiatowa rozkosz” przedstawia niezliczone bogactwa przyjemnosci, ktore oferuje nam doczesne zycie i w ostatnich wersach zada od czytelnika wyrzeczenia sie tych rozkoszy.Poeta maluje wizje rozkladajacego sie po smierci ludzkiego ciala, ktore jest symbolem wszystkich przemijajacych dobrW poemacie „O swietnym swiecie” –wszystkie rozkosze sa pozorne. Morsztyn wierzy, ze czlowiek moze odrzucic ta iluzje bytu i zyc w pokoju oraz milosci Bozej. ZBIGNIEW MORSZTYN-poeta arianski, opisuje w swoich wierszach swoj udzial w wojnach. przedstawia wojne jakom problem moralny. skupia sie przedewszystkim na codziennej mece zolnierskiej i nie opisuje heroicznych rycerskich czynow. Dla Morsztyna rzeczywistosc byla migotliwa i zmienna-przypominala mu kaprtsny sen. To poczucie iluzorycznosci swiata-bylo charakterystyczne dla calej epoki Baroku!!!!!!!!!!!!! Zbior wierszy Zbigniewa Morsztyna zatytulowany „Emblemat”-to opisy przemian duszy ludzkiej (forma bardzo modna w literaturze 17 wieku jako polaczenie slowa i obrazu. Skladaly sie nan 3 elementy: -alegoryczny obrazek -napis, tj. motto -i komentarz w postaci wiersza) 4

W swoich „Emblematach”-uzywajac metaforyke „Piesni nad Piesniami” opisuje milosc duszy do boga. Miesza sfery doswiadczenia erotycznego i religijnego. Barokowa poezja milosci chciala zastapic milosc swiatowa miloscia do Boga, a erotyzm-religijnym uniesieniem. Sarmantyzm-kultura szlachty polskiej od schylku 16 wieku i do polowy 18 wieku. ( nazwa wywodzi sie z mitem utrwalonym przez historykow renesansu, ze polski stan rycerski wywodzil sie od starozytnego plemienia Sarmatow- jezdzcow, ktorzy w tamtych czasach podbili ziemie nad Wisla ) W wieku 17 sarmatyzm stal sie podstawa szlacheckiego swiatopogladu, ideologia. Sarmatyzm charakteryzowal sie: -przekonaniem o absolutnej wyzszosci polskiego modelu politycznego -wyzszosci sposobu zycia, obyczaju a nawet stroju. Jednym slowem: wiara we wlasna doskonalosc. Prowadzilo to nie raz do koncepcji dziwnych i smiesznych: np. jeden z pisarzy 17 wieku-przekonany o wyzszosci jezyka polskiego-udowadnial, ze Bog mowil w raju do Adama i Ewy po polsku. Sarmacki kult tradycji rodzinnych wplynal na wielki rozkwit pamietnikarstwa w 17wiecznej Polsce. Najswietniejszym pamietnikiem barokowym jest dzielo Jana Chryzontoma Paska-w ktorym ukazuje poglady i przekonania przecietnego szlachcica tej epoki. Pasek prezentuje sie jako wierny obronca szlacheckich swobod, dzielny choc czasem okrutny i chciwy lupu zolnierz, lecz dobry maz i gospodarz.. Jest przekonany, ze to co jest dobre dla niego jest rowniez dobre dla RzeczypospolitejPamietniki Jana Chryzontoma Paska wywarly ogromny wplyw na pozniejsza literature polska. M.in. staly sie jednym z najwazniejszych zrodel dla Henryka Sienkiewicza przy pracy nad „Trylogia”. WESPAZJAN KOCHOWSKI- rowniez w jego tworczosci poetyckiej znajdujemy swiat wartosci sarmackich. Jest zolnierzem i czlowiekiem bardzo religijnym. W jego zbiorze wierszy „Nieproznujace proznowanie” zawierajace liczne fraszki , piesni i utwory nagrobne walcza 2 koncepcje zycia: -heroiczna i – ziemianska Wszedzie dopatruje sie sladow bozej reki. Dla niego rzeczywistosc jest wyrokiem bozej opatrznosci.. Sarmaci wedlug poety sa nowym narodem wybranym. W roku 1695 ukazala sie „Psalmodia polska”-36 psalmow napisanych poetycka proza, nasladujaca styl Biblii. Przedstawia los jednostki uwiklany w dzieje narodu i niepojete Boze plany. Narod sarmacki-wedlug poety odgrywa w tych planach role szczegolna ( szlachta ).Polska walczaca z Turcja ochrania bowiem cala Europe i jest przedmurzem chrzescijanstwa. Triumf w bitwie pod Wiedniem byl dla Kochowskiego znakiem nieustajacej opieki Stworcy nad swoim narodem wybranym. Kroò Jan III sobieski zostal zas przedstawiony jako prawdziwy maz opatrznosciowy-Sarmata idealny. WACLAW POTOCKI- jego poezje charakteryzuje ogromny krytycyzm wobec szlacheckiego spoleczenstwa 17 wiecznejuj Polski. Nas jego pogladach zawazyly z pewnoscia ciezkie zyciowe doswiadczenia. Potocki widzi roznice pomiedzy idealami sarmackimi a sarmacka rzeczywistoscia. Prawdziwy Sarmata jest wedlug niego przedewszystkim obywatelem,ktory zawsze kieruje sie dobrem panstwa. Uwazal, ze przynaleznosc do stanu szlacheckiego jest w rownym stopniu przywilejem co obowiazkiem. Potocki wymagal od szlachty madrosci, dzielnosci i poswiecenia.. Dostrzegal jednak wokols siebie: ciemnote, fanatyzm religijny i nietolerancje.. Byl moralista, nie wierzyl jednak, ze jego wiersze moga zmienic swiat-wplynac na ludzkie sumienie. 5

Cale swoje zycie spedzil w swoim domu, intelektualnie osamotniony. Pisal zarowno obszerne utwory epickie, piesni, treny i epigramaty. Do najwazniejszych jego dziel naleza zbiory epigramatow „Moralia”, „Ogrod fraszek”.. „Wojna Chocimska”- Bohaterem eposu jest idelny Sarmata Jan Karol Chodkiewicz.oddany calkowicie sprawom ojczyzny i gleboko przekonany o wyzszosci sarmackiego narodu nad innymi. „Wojna Chocimska” jest szczytowym osiagnieciem literackim sarmackiego baroku, dzielem oryginalnym, przewyzszajacym sila wyrazu 17 wieczne eposy europejskie. Tendencje klasyczne. W 17 wieku Rzeczpospolita targana byla licznymi konfliktami i wojnami. Kraj ubozal i wyludnial sie.. Nie byly to czasy sprzyjajace klasycznej harmonijnej wizji swiata. Mimo to pojawili sie w Polsce tworcy, ktorzy na przekor nniespokojnej rzeczywistosci-wciaz odwolywali sie do klasycznych idealow porzadku,prostoty i jasnosci. SZYMON SZYMONOWIC ( Simon Simonides ) kultywowal tradycje klasycyzmu.. Pisal jak polscy humanisci po lacinie, lecz slawe przyniosly mu polskie „Sielanki”. „Sielanki” Szymonowica byly proba ucieczki przed niespokojna rzeczywistoscia.. Poeta uwazal , ze nieszczesciem jego czasow bylo odejscie od prostoty, ladu i harmonii, ktorej wzory dawala przyroda.Tesknil za renesansem. Swoj czas porownywal do okrutnego wieku zelaza , w ktorym dominuja przemoc, obluda i nietolerancja. Kryrykowal barokowa literature.. Nie lubil w poezji przesadnej ozdobnosci.. Uwazal ,ze trzeba dazyc do klasycznej prostoty... Do najpiekniejszych sielanek naleza tez „Kolacze”,-utwor opisujacy staropolski obrzed weselny, „Czary”- przedstawiajace magiczne zabiegi zazdrosnej zony , ktora chce odzyskac serce niewiernego meza. Modny barokowy model literatury odrzucali rowniez BRACIA OPALINSCY: Krzysztof i Lukasz. Opalinski uwazal , ze trzeba pisac jasno i prosto ( tak jak uwazal rowniez Szymonowic) Rola tworcy, wedlug Opalinskiego jest docieranie do istoty zjawisk. Potrzebna jest do tego dyscyplina slowa, ktorej czesto brakowalo barokowym poeta. Barok przetrwal w kulturze polskiej az do polowy 18 wieku. W czasach saskich (16971763) dominowala literatura religijna. JOZEF BAKA-byl indiwidualnoscia pisarska tego okresu. Byl ksiedzem jezuita. W ”Uwagi smierci niechybnej”-Baka probowal ozywic zuzyty jezyk i przebrzmiale formy literatury barokowej uciekajac sie do –groteski. Groteska-polega na wybujalej fantastyce, swobodnym mieszaniu tragizmu i komizmu, prowokacyjnym odrzuceniem przyjetej wizji swiata, niejednolitosci stylistycznej, laczeniu wykwintnego i wulgarnego slownictwa. Oczywiscie Baka nie jest poeta metafizycznym. Brak mu filozoficznej wnikliwoscii dyscypliny intelektualnej.. Jego „Uwagi smierci nniechybnej”- to raczej zaproszenioe do upiornej zabawy, szalonego wirowanai, w ktorym zapomina sie nie tylko o rozkoszy swiatowego zycia, ale rowniez o strachu przed nieuchronnym przemijaniem. Wizja triumfujacej smierci otwiera wiec ( Mikolaj Sep Szarzynski )i zamyka (Jozef Baka ) poezje polskiego baroku. OSWIECENIE Oswieceniem nazywamy okres w dziejach kultury eoropejskiej od ok. 1680 roku do konca 18 wieku. W Polsce epoka oswiecenia zaczyna sie nieco pozniej ( lata 40 18 wieku ) a konczy w pierwszym 20-leciu 19 wieku.

6

Oswiecenie- rozumowe dazenie do wiedzy, ktora zalecal Kartezjusz. Rozum byl w tym okresie prawdziwym przedmiotem kultu. Swiat jest poznawalny, trzeba tylko odwazyc sie myslec.. Filozofie oswiecenia popularyzowali liczni pisarze. Najslawniejszym psrod nich byl Wolter- rozum byl dla niego miara prawdy. ostro atakowal religie. Wielu myslicieli oswiecenia sklanialo sie do zaprzeczania istnienia Boga.-Ateizm. Wolter jednak uwazal, ze istnienie Boga mozna dowiesc rozumowo.Porownywal swiat do zegara, ktory musial ktos skonstruowac.... Poczatkowo w sztuce wspolistnieja tendencje barokowe i klasyczne.( w latach panowania Ludvika 14 ) W okresie panowania Ludvika 15 ( 1715-1774 ), w miejsce dostojnej sztuki klasycznej pojawia sie styl dekoracyjny, kameralny, subtelny-okreslany mianem r- ROKOKO. Oswiecenie w literaturze: Epoka oswiecenia to przedewszystkim okres triumfu klasycyzmu. Literatura stara sie odkryc lad i harmonie swiata. Kartezjanskie zalozenie jest : co jest prawdziwe , jest jasne i wyrazne. Dazy sie powszechnie do prostoty stylu i przejrzystosci mysli. Rola literatury jest przeksztalcenie swiata, rozumne zmierzanie do postepu przez oswiecenie ludzkich umyslow. W opozycji do klasycyzmu rozwinal sie prad literacki – SENTYMENTALIZM. Nasrawiony na penetracje wewnetrznego , uczuciowego zycia bohatera. Zamiast dla charakterystycznego dla klasycyzmu-kultu rozumu, sentymentalisci glosili pochwale czulosci i prostoty. Literatura Rokoka- charakteryzowala sie wielka elegancja i subtelnoscia tresci. Literatura Rokoka miala przedewszystkim dostarczac rozrywki i cieszyc swoim pieknem i wdziekiem. OSWIECENIE W POLSCE: Polskie oswiecenie zaczyna sie w latach 40 18 wieku.-jeszcze w czasach saskich. Magnaci skupieni wokol rodziny Czartoryskich dazyli do przyjecia nowych idei-dazyla do modernizacji panstwa. Poparli oni rowniez kandydature na krola Stanislawa Leszczynskiego ( po smierci Augusta II ). Do najwybitniejszych dzialaczy rego okresu nalezeli: -ANDRZEJ I JOZEF ZALUSCY.. Za ich najwieksze osiagniecie uwaza sie zalozenie w Warszawie w roku 1747 pierwszej biblioteki publicznej.-nowoczesnego osrodka mysli naukowej. Dzialaczem kulturalnym i politycznym byl tez niedoszly krol STANISLAW LESZCZYNSKI. Przypisuje sie mu wspolautorstwo traktatu politycznego „Glos wolny wolnosc ubezpieczajacy”. Jest to ostra krytyka nierzadu i anarchi, zjawisk, ktore niszczyly polskie panstwo. a zarazem propozycja reformy panstwa w duchu oswieceniowej mysli demokratycznej. Program Leszczynskiego byl jednak z gory skakzany na niepowodzenie, poniewaz autor nie chcial wystapic przeciwko zasadzie „liberum veto”. Najwazniejszym osiagnieciem wczesnego okresu oswiecenia polskiego byla reforma szkolnictwa.. Istotne przemiany powstaly na poziomie nauki sredniej – byl to przedewszystkim rezultat pracy publicysty, pisarza i poety STANISLAWA KONARSKIEGO. Dzieki staraniom Konarskiego otworzono w Polsce pierwsza nowoczesna szkoleprzeznaczone dla szlacheckiej mlodzierzy COLLEGIUM NOBILIUM Przylazyl akcent na nauki przyrodnicze, historie, geografie, ekonomie, nauki prawne i jezyki nowozytne.. Nowa byla takze metoda nauczania,oparta na logicznym mysleniu i laczaca wiedze teoretyczna z praktyka.. Nowa szkola ksztalcic miala swiadomych obywateli, przygotowujac ich do zycia publicznego. W ulozonych przez Konarskiego „Ustawach szkolnych” (1753-1755) wazna role odgrywala sprawa reformy jezyka. Konarski przeciwstawial sie zdecydowanie napuszonemu barokowemu stylowi juz w lacinskiej rozprawie „O poprawie wad 7

wymowy”. Byl zwolennikiem prostoty, jasnosci i zwiezlosci zarowno w mowie, jak i pismie. Jako pierwszy Konarski z oswieceniowych pisarzy odrzucal zdecydowanie zasade „liberum veto” oraz przeciwstawial sie przeciwko naduzyciom szlacheckiej wolnosci w swoim traktacie politycznym „O skutecznym rad sposobie”. Rozkwit oswiecenia polskiego wiaze sie z osoba krola Stanislawa Augusta Poniatowskiego-wokol osoby wladcy i wspierajacej go rodziny Czartoryskich-skupila sie grupa dzialaczy i pisarzy zmierzajacych do przebudowy i unowoczesnienia panstwa. KONFEDERACJA BARSKA- byl to patriotyczny i religijny ruch szlachecki, ktory przeciwstawial sie reformom. Protestowal takze przeciwko interwencji Rosjan i przeciw wszelkim przemianom ustrojowym oraz spolecznym. Konfederaci bronili dawnej sarmackiej polski. Poezja tego tragicznego ruchu,w ktorym patriotyzm mieszal sie z fanatyzmem i prymitywizmem-odwolylal sie do tradycji barokowej liryki religijnej. Dlatego wlasnie przedmiotem ataku dla oswieconych stal sie sarmatyzm-ktory kultywowal falszywe przekonanie o wyzszosci szlacheckiego spoleczenstwa nad innymi kalsami i narodami. Jest to okres burzliwego rozwoju czasopismiennictwa , publicystyki, teatru i szkolnictwa. CZASOPISMIENNICTWO: „Monitor”- najwazniejsze czasopismo spoleczno-polityczne wydawany w latach 17651785. Wyrazal poglady srodowiska krola Stanislawa Augusta. Na lamach „Monitora” odbyla sie polemika z tradycja sarmacka. Do najbardziej znanych autorow tego pisma nalezeli: Ignacy Krasicki, Franciszek Bohomolec oraz Franciszek Zablocki. „Zabawy Przyjemne i Pozyteczne” -pierwsze polskie czasopismo literackiezwiazane rowniez z dworem krolewskim i wyrazajace upodobania artstyczne tegoz wlasnie srodowiska. Czasopismo to ksztaltowalo literacki smak epoki w duchu klasycyzmu. Drukowano tam artykuly, utwory oparte na wzorach literatury antycznej i oswieceniowej poezji europejskiej. Uczyc i bawic- taki byl program klasycyzmu polskiego epoki stanislawowskiej. SZKOLNICTWO: W roku 1765 dzieki staraniom krola Stanislawa Augusta Poniatowskiego powolana zostala –SZKOLA RYCERSKA-nawiazujaca do modelu Collegium Nobilium, ale jeszcze bardziej oparta na naukach przyrodniczych. Momentem przelomowym dla reformy szkolnictwa Polski bylo jednak ustanowienie na sejmie obradujacym od 1773 roku.- KOMISJI EDUKACJI NARODOWEJ. pretekstem do powolania tej komisji bylo rozwiazanie zakonu jezuitow, ktory dzierzyl w swych rekach wiekszosc polskich szkol. Nalezalo zagospodarowac olbrzymie majatki zakonu. Krol wysunal propozycje, by srodki te przeznaczyc na publiczna edukacje Powolanie Komisji Edukacji Narodowej nie bylo jednak czystym przypadkiem. Decyzje ta podjal sejm, ktory zatwierdzil pierwszy rozbior Polski. Reformatorzy skupieni wokol osoby krola zdawali sobie sprawe, ze ostatecznemu upadkowi Rzeczypospolitej moga zapobiec glebokie zmiany w swiadomosci Polakow. Komisja Edukacji Narodowej podjela probe reformy szkolnictwa od poziomu szkol parafialnych az do uniwersytetow. W skald komisji wchodzili najwybitniejsi oswieceniowi dzialacze polityczni i kulturalni tacy jak : Ignacy Potocki, Adam Kazimierz Czartoryski czy Grzegorz Piramowicz. 8

Powolano rowniez Towarzystwo do Ksiag –elementarnych w 1775 roku-ktore mialo za zadanie przygotowanie programow nauczania oraz ksiazki szkolne. TEATR: Ludzie Oswiecenia cenili teatr bardzo wysoko. Wlasnie w tej epoce powstal publiczny staly teatr. Odgrywqa on wazna role w szerzeniu nowych idei oraz w walce z wykorzenieniem kultury sarmackiej. Teatr mial za zadanie nauczac i propagowac nowy model spoleczenstwa. Do pierwszych autorow polskiego teatru nalezal jezuita FRANCISZEK BOHOMOLEC-pisal glownie komedie. Mistrzem polskiej komedii oswieceniowej byl Franciszek Zablocki. Jego komedie byly oparte na wzorach francuskich. Przykladem moze byc „Fircyk w zalotach” Na polu komedii zaslynal rowniez JULIAN URSYN NIEMCEWICZ. Najwiekszy rozglos przyniosla mu komedia polityczna „Powrot posla” W „Powrocie posla” Niemcewicz przedstawil konflikt dwoch swiatow: -postepowej szlachty oraz wyszydzana przez oswieceniowa publicystyke-Sarmatow. Za najwybitniejsza postac polskiego teatru mozna uznac WOJCIECHA BOGUSLAWSKIEGO. Byl nietylko autorem wspanialych sztuk, jak rowniez wysmienitym aktorem. Sposrod utworow napisanych przez Wojciecha Boguslawskiego do dzis grane sa jeszcze dwa: „Henryk 4 na lowach”, „Cud mniemany”- czyli „Krakowiacy i Gorale”. LITERTURA: O literaturze oswiecenia mowi sie czesto „literatura stanislawowska”. Krolowi bliska byla racjonalana estetyka klasycyzmu. Stalym uczestnikiem obiadow czwartkowych krolewskich byl Adam Naruszewicz-poeta, tlumacz i historyk. Byl wieloletnim redaktorem „Zabaw Przyjemnych i Pozytecznych”. Jego dziela to np. : „Hymn do slonca” , „Balon” Naruszewicz byl rowniez mistrzem liryki salonowej. Do najpiekniejszych utworow naleza: „Filizanka”. Szczegolna slawe przyniosly mu jednak satyry( satyra.utwor przyjemny i pozyteczny, ktory bawi, ale tez naucza ). Najbardziej znana satyra Naruszewicza jest „Chudy literat”.-utwor atakujacy intelektualne zacofanie szlachty. Pierwsza gwiazda literatury oswieceniowej byl IGNACY KRASICKI. Od 1765 roku mlody ksiadz zaczal zapelniac swoimi utworami strony „Monitora” W roku 1766 zostal biskupem warminskim. Umarl w Berlinie. Pisal satyry, bajki, poematy heroikomioczne. Wiek 18 to epoka rozwoju powiesci. W Polsce najwieksze zaslugi w tym polu polozyl wlasnie Krasicki jego „Mikolaja Doswiadczynskiego przypadki”-to proba polaczenia modnych wowczas w literaturze typow powiesci :-obyczajowej, utopijnej i awanturniczej. STANISLAW TREMBECKI-tak jak Ignacy Krasicki chcial byc poeta-filozofem. Krytycznie i z dystansem patrzyl na sprawy swiata. Nalezal do oswieceniowych libertynow-pogardzal zabobonnoscia i fanatyzmem. Odzrucal rowniez religie jako niezgodna z rozumem. Odrzucajac Boga i religijna moralnosc korzystal z uciech zycia.. §Pisal zwykle dla pieniedzy, lecz pisal na prawde swietnie. Pisal bajki .ody , panegiryki. Jego talent najlepiej widac w przerobkach bajek La Fontaine’a. Jego prawdziwym arcydzielem jest jednak poemat „Sofiowka”- ktora stala sie jakby testamentem Trembeckiego. W przepieknych wierszach znajduje sie refleksja na temat 9

sensu historii i zycia jednostki. Trembecki w tych wierszach zegna sie ze siwtem, pocieszajac sie epikurejska wiara w wiecznosc materii. Poezja FRANCISZKA KARPINSKIEGO najlepiej odzwierciedlala nurt sentymentalny w poezji polski9ego oswiecenia. Tworczosc Karpinskiego zebrana jest w siedmiu tomikach „Zabawek wierszem i proza”-obejmuje sielank, erotyki, elegie, wiersze patriotyczne i religijne. W sielankack takich jak „Laura i Filon”-dominuje jeszcze rokokowa atmosfera zabawy. Do najpiekniejszych utworow Karpinskiego naleza jednak wiersze milosne. W jego wierszach nie ma typowych dla klasycyzmu retorycznych zwrotow-jest to liryka osobistych, intymnych przezyc. Jest rowniez autorem koledy „O narodzeniu Panskim”, zanana jako „Bog sie rodzi”PISARZE POLITYCZNI: STANIASLAW STASZIC-pochodzil z rodziny mieszcznskiej. Zostal ksiedzem. Zostal nauczycielem dzieci kanclerza Andrzeja Zamoyskiego. W 1787 roku opublikowal traktat pod tytulem „Uwagi nad zyciem Jana Zamoyskiego”-jest wnikliwa krytyka politycznej i spolecznekj sytauacji Polski, dokonan w przededniu Sejmu Wielkiego. Staszic ostro wystepuje przeciwko magnatom, ktorych obarcz wina za upadek panstwa.. Pisarz proponuje rowniaez program radykalnych reform i omawia slabosci Rzeczypospolitej. Proponuje zniesienie „liberum veto”, wzmocnienia sily militarnej. Dla Staszica wazna role w poprawie sytauacji panstwa przyznawal edukacji spoleczenstwa. W 1790 roku ukazuje sie dzielo pt. „Przestrogi dla Polski”-jest to kontynuacja mysli i pogladow zawrtych juz w „Uwagach nad zyciem Jana Zamoyskiego”. HUGO KOLLATAJ-pochodzil z ubodiej rodziny szlacheckiej. Tak jak Staszic byl ksiedzem, lecz malo zaangazowanym w dzialalnosc duszpasterska. Poczartki jego btworczosci literackiej wiaza sie z dzialalnoscia w Komisji Edukacji Narodowej, na ktorej polecenie pdjal sie reformy Uniwersytetu Jagiellonskiego. Jego poglady polityczne byly bliskie pogladom Staszica. Rowniez Kollataj zarzadal zniesienia zasady „liberum veto”. Swoje poglady polityczne wylozyl Kollataj w utworach: -„Do Stanislawa Malachowskiego” -„Prawo politycxzne narodu polskiego”.

10

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->