Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich

4

Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich
Dawne Kresy Południowo Wschodnie W Optyce Historycznej i Współczesnej

Seria Pod redakcją Witolda Listowskiego

Kędzierzyn-Koźle 2012

1

Seria poświęcona ludobójstwu Polaków dokonanych przez OUN-UPA na Kresach Południowo wschodnich

IX Dzień Kultury Kresowej - IX Konferencja Popularno-Naukowa Kędzierzyn-Koźle 2 czerwiec 2012r
Redaktor tomu: Witold Listowski

Podziękowanie
Serdecznie dziękuję wszystkim osobom, które przyczyniły się do wydania tej książki. Wszystkim autorom za napisanie tekstów: dr Lucynie Kulińskiej, prof. dr hab. Leszkowi Jankiewiczowi, dr Zdzisławowi Koniecznemu, dr Leonowi Popkowi, ks. Tadeuszowi Isakowiczowi - Zaleskiemu, mgr Magdalenie Kazik oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji, Krystynie Patrzykąt za napisanie wstępu, Poseł Brygidzie KolendzieŁabuś, Senatorowi Aleksandrowi Świeykowskiemu, Staroście Powiatu Arturowi Widłakowi, Przewodniczącej Rady Miasta Elżbiecie Czeczot, Prezydentowi Miasta Tomaszowi Wantule, Zastępcy Prezydenta Miasta Pawłowi Ramsowi, Wiesławowi Tokarczukowi, Mieczysławowi Habudzie, Janowi Dubianikowi, Beacie Kaczyńskiej-Pogwizd, Marioli Motyl, Henrykowi Wierny, prof. dr hab. Bogusławowi Paziowi oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji oraz członkom Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu i wszystkim osobom, które wzięły udział w uroczystościach IX Wojewódzkiego Dnia Kultury Kresowej 2 czerwca 2012r oraz Dnia Pamięci Ofiar Ludobójstwa Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej 11 lipca 2012 roku w Kędzierzynie-Koźlu. Witold Listowski Prezes Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu.

© COPYRIgHT BY:
Stowarzyszenie Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu Strona internetowa: www.kresykedzierzynkozle.home.pl

ISBN - 978-83-63999-01-8 Wydawca:
ARSGRAF ul. Jaktorowska 40 96-300 Żyrardów
Projekt zrealizowany dzięki wsparciu finansowemu Gminy Kędzierzyn-Koźle

Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu

Posła Brygidy Kolendy-Łabuś Senatora Aleksandra Świeykowskiego

2

3

Niestety prawda o potwornym ludobójstwie dokonanym na Polakach w czasie drugiej wojny światowej jest ciągle niewygodna naszym władzom rządowym i parlamentarnym. który traci pamięć. „Nie o zemstę. Będziemy przypominać o OUN i UPA. Dyplomacja nie zauważa szerzącego się kłamstwa i zniewag dotyczących prawdy o Golgocie Wschodnich ziem Rzeczypospolitej.” Hasła te mówią wszystko to. o co od dziesiątek lat zabiegają Kresowianie. „Kłamstwo . Dziękujemy Im.hańba i potępienie.. Kresowianie. Był czas. ale o pamięć wołają ofiary” Krystyna Patrzykąt Wstęp Dni Kultury Kresowej w Kędzierzynie. aż władze Polski i Ukrainy uznają i potępią to ludobójstwo. Nawet trudno się domyślać.odbyły się pod bardzo wymownymi hasłami: „Żeby prawda była prawdą – Ofiarom pamięć i cześć. marginalizowany i pomijany. dlaczego. o tych zbrodniczych organizacjach ukraińskich nacjonalistów do czasu. „Polsce i Ukrainie przyjaźń i zgoda –OUN. wbrew ślepocie i znieczulicy naszych władz centralnych. przypominamy i będziemy przypominać. by w końcu prawda weszła do szkolnych klas. tysiącom Kresowych Społeczników którzy zajmują się tematem ludobójstwa Kresowego. a nasze kolejno rządy nie reagowały. jak zwykle pięknie zorganizowane . „szowiniści ukraińscy zamordowali blisko pół miliona Polaków„ i prosił Polaków o przebaczenie. Nie obchodzą ich losy kilkuset tysięcy bestialsko wymordowanych Polaków na Kresach II RP. zamienia się w sforę” Ks. jeśli sami nie dbamy o naszą godność! Tym większa chwała Wspaniałym Naukowcom – Historykom. Tarnowski My. pamiętamy. nawet w którymś pokoleniu. ani ból ich i bliskich pozostałych przy życiu i noszących w sobie piętno tamtych strasznych skrytobójczych rzezi bezbronnej społeczności Polskiej. trwamy. w 2012r.„Naród.”. Temat ten był i jest od dziesiątek lat zakłamywany. które jakby nie zauważały odradzania się silnego nacjonalizmu ukraińskiego. kiedy pierwszy prezydent Ukrainy Leonid Krawczuk przyznał cyt. Niestety jego następcy przyzwalają na szerzenie się nacjonalizmu na Ukrainie. UPA i SS Galizien.Koźlu. że działają w myśl zasady. Przecież nikt nie będzie nas szanował.prawdą zwyciężaj!” 4 5 . W programach szkolnych temat Kresy pomijany i przemilczany dla politycznej poprawności.

Wasyl Bej ps. Łemko. policjanci. autorka nie była w stanie odczytać wszystkich nazwisk. 33. ps. Pracował z Hawrylukiem w podziemnej drukarni w Mużyłowie. Dotykały one zarówno zwykłych rolników. dwutygodnik wydawany przed wojną w Brzeżanach. Orłan z Białokiernicy. Ukraińców. prowadził tajną drukarnię OUN w Mużyłowie.liceum ukraińskiego w Brzeżanach: Jarosław Staruch ur. osób (72. w Krakowie. podstępnie i masowo mordowano polskich żołnierzy). W 1944 . 2 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Centrum terroru”. Byłyby one szczególnie istotne dla badań dotyczących przestępstw popełnianych przez obywateli narodowości ukraińskiej wobec ludności polskiej. W UPA był sotnikiem . Pochodzi z roku 1943. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”2 opartym na licznych zebranych jeszcze w czasie 1 Brzeżańszczyzna stanowiła przed II wojną światową matecznik ukraińskiego nacjonalizmu. 29 775 Polaków. Stojan. sądów i wojska. znajdują się dziś poza granicami Rzeczpospolitej. Autor broszur i artykułów. „Na Rubieży” nr 2 (16). W roku 1931 ilość mieszkańców wzrosła do 103. Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. Powiat miał 11 gmin . Adnotacje ręczne. Jan Salwa poświęcił ciekawy artykuł pt. Polaków i 7. W legalnych organizacjach ukraińskich. brak jest dziś możliwości dokonania szczegółowej analizy antypolskiej i terrorystycznej działalności ukraińskich nacjonalistów w poszczególnych powiatach kresowych międzywojennej Polski. Członek OUN od 1929 r. Ułas z Litwinowa.. Wasyl Mizerny ps. Niestety. m. hojnie dofinansowywanych przez państwo polskie. 1-9. a w 1939 do 113 tys.politwychownik. zły stan zachowania i braki w tekście. Akcje terrorystyczne kierowane były też przeciw tym wszystkim Rusinom . Szlify zdobywał w latach 1938-39 na Siczy Karpackiej. 3 Przede wszystkim „Głos Brzeżański”. Dmytro Myron z miejscowości Raj. Natomiast w miejscach gdzie pisownia budzi wątpliwości pojawiają okupacji niemieckiej zeznaniach naocznych świadków. Organizatorka służby medycznej UPA. Jana i Konrada Sura. Udostępniony autorce przez p. Ze względu na bardzo zły stan dokumentu. ogłosił pracę „Idea i czyn Ukrainy”. Stiach. propagandzista. opracowaniem pochodzącym z czasów okupacji pt. a co za tym idzie śmierci większości świadków wydarzeń. dowódca taktycznego odcinka UPA. Od 1943 w SS-Galizien. można prześledzić jak wyglądał w okresie poprzedzającym wybuch wojny i w pierwszych jej latach. 6 7 . zarówno ofiar jak i ich oprawców. Już w roku 1930 członek Krajowego Prowidu OUN. od 1935 r. działacze społeczni). Stepan Hawryluk ze wsi Potok.3 tys. niepodpisany i niedatowany.szef propagandy na Podole i prowidnyk na tym terenie do 1949 roku. Żydów). Problemowi skutków działania skrajnego nacjonalizmu na tym terenie. działające tam organizacje ukraińskie przodowały też w prowadzeniu antypolskiej działalności podziemnej. dotyczącej ukraińskiego życia polityczno – społeczno . 1996 s. gdzie także po angielsku wydawał „Ideę i Czyn”. stron 30. „Brzeżański bastion nacjonalizmu.6 tys. W tych miejscach występują wykropkowania [. prowidnyk OUN na Zakerzonii. Wasyl Hałasa ps. się znaki zapytania (?).1 tys. Według spisu powszechnego z 30 IX 1921 roku na terenie tego powiatu mieszkało 91. jak i ludzi sprawujących różne funkcje państwowe (służba leśna. 7548 Żydów. Posługując się źródłami. potem okręgu tarnopolskiego. Hryhorij Goliasz z Byszek (wsi gdzie we wrześniu 1939 r. Niewątpliwie przykład dziejów jednego powiatu może być pouczający i rzucić pewne światło na położenie ludności polskiej w pozostałych powiatach kresowych tuż przed wybuchem wojny i na jej początku. Danych zbiorczych brak i z tego powodu. Osyp Diaki z Olesina . Okolice Brzeżan w okresie międzywojennym przodowały w aktywności. 29 Niemców i innych narodowości. Nie ulega wątpliwości.925 osób w tym 54.dowódca sotni UPA. Niektóre dane dotyczą mordów dokonanych po wejściu na te tereny Niemców w roku 1941. Bulba.1 Przy dzisiejszym stanie wiedzy i niedostatku źródeł. Polska nie była państwem totalitarnym.9 wiejskich (z 75 wsiami sołeckimi) i 2 miejskie – Brzeżany i Kozowa. bądź przejęte przez ZSRR i w części przekazane Ukrainie (Kijów). której sprawcami byli nacjonaliści ukraińscy. w Złotej Słobodzie. jak usilnie imputują Polakom szowiniści ukraińscy ich życie polityczne i społeczne było dramatycznie tłumione represjami nie udałoby Ukraińcom na tym terenie wykształcić takiej ilości nacjonalistycznych przywódców4. informacjami zawartymi w przedwojennej prasie lokalnej3 i relacjami świadków. materiał polskiego podziemia. że na mieszanym etnicznie terenie Brzeżańszczyzny dochodziło do licznych aktów przemocy i przestępstw wobec ludności polskiej. Ideolog OUN . Od jesieni 1939 r. redaktor Wisti i Junaka.członków lwowskiego AK w czasie okupacji. 4 Oto kilku z nich wychowanych na terenie Brzeżańszczyzny i sąsiedniego powiatu Podhajce (większość to absolwenci słynnego bastionu ukrainizmu . W 1941 r. p.8 tys.. Lucyna Kulińska Preludium zbrodni. jednak.Ukraińcom. Ren z Wierzbowa. żołnierze. Druki z niej ekspediowano do Lwowa i dalej. Uciekł po wojnie do USA. którzy w kontaktach i współpracy obu nacji w ramach wspólnego państwa nie widzieli nic zdrożnego.organizator Junaków OUN. uczestniczył w II Kongresie OUN. Przewodził Północnej Grupie Pochodnej OUN na Ukrainę. Od końca 1945 r. Bej.gospodarczego. miały wyśmienite zaplecze ludzkie i materialne. że gdyby. z zachowaniem najcenniejszych w „osobnych” archiwach sowieckich. Już pobieżna analiza owych źródeł pozwala stwierdzić. Materiały zbiorcze zostały bądź zniszczone w czasie wojny. a przede wszystkim z powodu upływu czasu. Działała do 1939 r. prowidnyk junaków OUN powiatu.]. Od początku 1945 r. Autorka w miarę posiadanych źródeł uzupełniła dane zawarte w tym unikalnym materiale relacjami pochodzącymi z innych źródeł. Nieliczne przekazane dzięki staraniom historyków z WiH i CAW oraz CA MSWiA zachowane w rosyjskich archiwach dokumenty dowodzą.573 Rusinów (Ukraińców). Zastępca prowidnyka na Wołyń.dr. W 1939 r. Halina Dydyk – ze wsi Szybalin.in. Na służbie niemieckiej komendant policji w Sanoku. Szczególnie czynny na Zakerzonii jako dowódca kurenia łemkowskiego. Aresztowany przez NKWD trafił do armii Andersa. choć fragmentami powstał prawdopodobnie wcześniej. stan bezpieczeństwa ludności polskiej w tym powiecie. że prawie całe archiwa z dokumentami dotyczącymi polskich miast kresowych i polskiej administracji. Pseudonimy: Jarłan.. policji. Dostęp do takich dokumentów jest jednak bardzo utrudniony. redaktor Biuletynu OUN. Wchodził w skład prowidu OUN na okręg Brzeżany i prowidu krajowego. że badaczy czeka jeszcze w przyszłości wiele niespodzianek. potem okręgowy prowidnyk w Przemyślu i z-ca prowidnyka Zakerzońskiego Kraju (w czasie operacji „Wisła”).

nieświadomi politycznie chłopi ukraińscy. skrajnie nacjonalistyczna organizacja ukraińska. Do masowego palenia folwarków. Fakty są inne. 129. gospodarstw. Od początku związana z wywiadem niemieckim. Sprawców. Pożar w porę ugaszono więc straty nie były wielkie9. W dniu 21 września 1935 roku w salach „Sokoła” w Brzeżanach odbyło się na ten temat specjalne zebranie polsko . 5 O rozmiarach działalności OUN w powiecie brzeżańskim w okresie międzywojennym może świadczyć fakt. 10 Zawartemu kompromisowi wiele miejsca poświęcił „Głos Brzeżański”. 6 Tajna bojowa. często związane z zabójstwami. Podhajce. ciężko raniono jego żonę i starą matkę (s. czy artykuł pt. „Podniosłe próby towarzyskiego kontaktu sfer polsko . Jedną z jej wypróbowanych metod walki z polskością było podpalanie majątków ziemskich. Na jej czele stał do roku 1922 E. Buczacz. Szczególną aktywność wykazała UWO przed wyborami do sejmu roku 1922. ale wymienia się działania faszystowskich i nacjonalistycznych organizacji przeciw „postępowym” lub związanym z komunizmem Ukraińcom jak np. był to Piemont ukraiński.ukraińskich w powiecie brzeżańskim”. że w czasie okupacji ludobójstwa na Polakach dokonali ciemni. że informacje na ten temat znaleźć można w wydanej w 1973 roku w Kijowie przez Ukraińską Akademię Nauk „Istorija mist i sił Ukrajiny”. szkoły. Jej członkowie prowadzili w całym okresie międzywojennym działalność stricte terrorystyczną. a czasem tworzenie fundacji na rzecz rodzin pomordowanych. gnębieni przez totalitarne. osady. W Małopolsce Wschodniej.ukraińskie. Coraz bardziej brutalne metody terrorystyczne stały się z czasem powszechne w rozwiązywaniu „problemu polskiego” na Kresach. a trzecia koło Zbaraża8. były ukraińskiego banki i ubezpieczalnie. powołana do życia 30 VIII 1920 r. w którym wzięli udział najwybitniejsi przedstawiciele społeczeństwa polskiego z wojewodą tarnopolskim Giwont Dziewałtowskim na czele. która zachowała jeszcze dawne struktury i sama w swej prasie nazwała je „drugim wystąpieniem UWO”. To obala twierdzenie.wszelkie próby budowania ruchów nacjonalistycznych skazane były na klęskę. Druga taka grupa pojawiła się w okolicach Sokala. skazywano z reguły na niskie wyroki (za zabójstwo – do 12 lat więzienia). podpalono magazyny wojskowe w Przemyślu. 50 osób. dokonano nieudanego zamachu na Naczelnika Państwa (25 XI 1921). Owe zbrodnicze podpalenia pogłębiały tylko biedę i niedostatek w tej dręczonej skutkami światowego kryzysu krainie. a nawet mordów. nacjonalistyczną ideologię Doncowowskiego panukrainizmu5. Ukraińska ludność wiejska była więc latami indoktrynowana przez swych nacjonalistycznych przywódców politycznych i społecznych (legalnych i podziemnych) i dużą część nacjonalistycznego kleru greckokatolickiego. „Brzezański Bastion Nacjonalizmu” „Na Rubieży” nr 2 1996 s. Tak. Ukazywały się ukraińskie gazety. 8 9 .. 25 października (a więc przed samymi wyborami) pojawiła się w powiecie zborowskim grupa terrorystyczna licząca ok. bo sąd miał do czynienia z podziemną organizacją ukraińską doskonale zakonspirowaną i szkoloną jak zeznawać i utrudniać śledztwa na wypadek aresztowania. dokonano wielu sabotaży na liniach kolejowych i telegraficznych. mordując. Niestety wkrótce terror powrócił na te tereny. coraz bardziej zapatrzonego w zbrodniczą. Siekierka Sz.rozgoryczenie i poczucie zaniedbywania ich interesów przez miejscowych Polaków. do organizowania napadów. Do przejściowego zahamowania akcji sabotażowych doszło dzięki „akcji pacyfikacyjnej” roku 1930 w reakcji na masowe palenie mienia i napady na Polaków. Akty przemocy spotykały się z kontrakcjami władz bezpieczeństwa: śledztwa i procesy nakręcały spiralę obustronnej wrogości. w „Głosie Brzeżańskim”. stert ze zbożem doszło również na ogromną skalę w lecie 1930. w Pradze. Kto był inicjatorem i sprawcą tych zbrodniczych czynów? Wiemy. że w lecie 1930 istniała już OUN. Oczywiście znajdziemy tam pochwałę antypolskich działań terrorystycznych. kościół narodowy i to sponsorowany z kasy naszego państwa. Brak reakcji na przestępstwa i mordy . sianie wrogości do Polaków. W połowie 1934 roku miejscowa bojówka OUN podpaliła budynek Kółka Rolniczego należący do Polaków. która paląc po drodze folwarki. rozbrajając posterunki policji. Poza bojkotem doszło wówczas do wielu aktów terroru7. brzeżańskim ujawniła swą działalność Ukraińska Wojskowa Organizacja6. tym bardziej mnożyły się zamachy. Akcje te historycy przypisują jednak UWO. 9 Komański H. stodół. stanowiąc jej dość niezależne „zbrojne ramię”. Brzeżany. niemal faszystowskie państwo polskie. że polskie władze nie hamowały rozwoju ukrainizmu to niemal do końca. W państwie totalitarnym – Rosji Sowieckiej . przeszła przez powiaty: Przemyślany. W „Głosie Brzeżańskim” znajdziemy liczne świadectwa tego tragicznego stanu rzeczy. Konowalec. Działały ukraińskie organizacje społeczne. Patrz artykuł wstępny z 1 IX 1935 r. W roku 1935 na wniosek BBWR zawarto porozumienie z przedstawicielami ukraińskimi („o zasadach współpracy i wspólnych dążeniach”)10. których finałem były manifestacyjne pogrzeby polskich ofiar. ich napad na „biedniaków”. Niewiele to jednak pomogło.in. Głowę rodziny zamordowano.1. Każda niezbędna z punktu widzenia bezpieczeństwa reakcja władz polskich działała na ich korzyść.. w tym także w powiecie brzeżańskim niebo rozświetlały wówczas łuny pożarów. jakże wrogi polskości. podpalono 2300 polskich budynków i stert ze zbożem). ale dlatego.2). którym udało się w sądzie udowodnić zbrodnie. 8 Jan Salwa. choć jej połączenie z terrorystycznym UWO nie było ukończone.. s. Po krótkiej przerwie ukraińscy nacjonaliści wrócili do swych akcji mających na celu antagonizowanie społeczności lokalnej. Rozwijał się. Jednak im bliżej wybuchu wojny. Państwo zmuszone było użyć sił policyjnych i wojskowych. też z września 1935 r.rodzinę Iwana Basary dokonany 20 I 1938 roku. spółdzielnie. Ludobójstwo…. m. Chcąc doprowadzić do zakończenia fali przestępstw. strona polska ponawiała próby nawiązania przyjaznych stosunków ze społecznością ukraińską. zbiorowe protesty w lokalnej prasie. Już w roku 1920 w pow. Procesy te były trudne. Ściganie i karanie sprawców budziły niechęć Ukraińców. Czortków i Borszczów. 7 Zginął w zamachu Sydor Twerdochlib (16 X 1922). I taki niestety był cel terrorystów. Od roku 1929 personalnie powiązana z OUN.

5. 21 Ponieważ poważne oskarżenie o „zwierzęce znęcanie się i torturowanie zatrzymanych”. W akcje antypolskie angażowali się też starsi. Sobieskiego) odbywały się corocznie. kilku zaagitowanych przez nacjonalistów pastuchów podpaliło ogrodzenie domu osadnika Józefa Repskiego w Krzywem. najbardziej podatna na zabarwione faszyzmem niemieckim hasła nacjonalistów. 2 uniewinniono. Policji udało się też ustalić. Teodor Kurka. 19 O skazaniu księdza z tej miejscowości na grzywnę 50 zł donosił „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 XI 1936 r. Odpusty w klasztorze greckokatolickim ojców Bazylianów w Krasnopuszczy (klasztor założony przez P. Tak więc 7 lipca 1936 roku proboszcz greckokatolicki z Płauczy Małej kazał umieścić trójząb na ołtarzu polowym w tej miejscowości jako symbol zjednoczenia ziem ruskich19. 14 Np. a uciekając z miejsca przestępstwa krzyczeli „uciekajcie Mazury. realizując plan „komendanta” Tutki. że 31 sierpnia 1933 r. Brzeżany. skazany na 1. 12 „Głos Brzeżański” nr 6 z 15 III 1935 r. a obaj zbrodniarze nic nie zrabowawszy uciekli. chwycił go za rękę i głowę i zagroził mu powieszeniem na haku na suficie w sali szkolnej. Tak było w roku 1936. Dochodziło do zatrzymań i wyroków na organizatorów kolportażu14. w nocy napadu i rabunku w sklepie Iwana Zechmana. ale wskutek pomyłki oddano strzały (na szczęście niecelne) do polowego -Wasyla Pandury. które doprowadziły do wykrycia i zlikwidowania szajki parobków zamieszkałych w dwóch gminach: Niemczanie i Perłowicach liczącej 49 osób z przywódcą Matwijem Tutką. 20 Donos wysłany w dniu 5 VI 1936 r. na powracających do Bołszowic handlarzy jaj. W nocy z 22 na 23 września 1935 trzej członkowie opisywanej bandy Iwan Lubomiracki. bo Ukraina idzie” 18. skazał ks.okazało się fałszywe. Buczkę na 3 miesiące aresztu. Jeden z nich strzałem karabinowym w usta pozbawił ją życia15. że w posiadaniu bandy było kilka karabinów i poza omawianym mordem dokonała ona szeregu wcześniejszych napadów i rabunków: w Perłowcach 7 kwietnia 1935 r. 17 „Głos Brzeżański” nr 11 z 15 VI 1936 r. Rohatyn. Hryniewicz. W tej chwili zgasło światło. swoje rocznice narodowe.5 roku więzienia. udał się do Niemczyna. 16 Anna zeznała. Ona też ponosiła przede wszystkim konsekwencje swej działalności12. postanowił drogą napadu zaopatrzyć się w pieniądze (porozumiał się z Piotrem Tutką z Perłowic w celu dokonania kolejnego rozboju). 18 Ibidem. Tak więc w dniu 21 VIII 1936 r. których zaangażowanie w działalność antypolską było szczególnie dotkliwe i niosło największe spustoszenia moralne. rohatyńskim”. za nakłanianie nieletnich dzieci do zniszczenia portretu prezydenta i rysowanie trójzębów na tablicy szkolnej. opisywał to wydarzenie. gdzie zastrzelił Tutkową. W roku 1936 na odpust ten przybyło kilkudziesięciu handlarzy i kuglarzy narodowości polskiej i żydowskiej.5 roku więzienia. Od członka bandy otrzymał karabin. po czym weszli dwaj osobnicy z twarzami zasmarowanymi na czarno. że Matwij Tutka zorganizował w Niemczynie i Perłowcach dwie „piątki” OUN i jako ich „komendant”.OUN. po czym obaj z Piotrem Tutką zbiegli. ktoś zapukał do drzwi. 10 11 . dnia 16 IX 1935 r. opatrując go nagłówkiem: „Zlikwidowana groźna szajka morderców i rabusiów w pow. Dochodzenie ujawniło. Świadkiem zbrodni była córka zamordowanej 12 – letnia Anna. Dnia 2 listopada 1935 roku dwaj zamaskowani sprawcy dokonali w Niemczynie napadu rabunkowego na dom 47 – letniej Marii Tutki. ksiądz został przez Sąd Okręgowy skazany na 10 miesięcy więzienia. do starosty w Rohatynie na policjanta śledczego w Rohatynie Józefa Pryszczewskiego. Andrzej Zasiedko. 22 „Głos Brzeżański” z 15 II 1937 r. do władz państwowych. Teichberg został przez bandytów zastrzelony. odbyła się przed Sądem Okręgowym w Brzeżanach rozprawa przeciw Wasylowi Kaczorowskiemu i Iwanowi Finie z Kostenowa pow. że w listopadzie 1935 r. Sąd Grodzki w Brzeżanach pod przewodnictwem sędziego Wyskoczyla w dniu 23 IV 1934 r. włamania do sklepu Bychmana. gdy Maria Tutka usiłowała podejść do drzwi. Oskarżeni skazani zostali na karę 1. Jeden z nich zawołał: „ręce do góry”. w Olchowcu. szczególnie ukraińscy nauczyciele13. Franciszka Roztworowicza. Herszka Pobika i Samuela Teichberga. zdewastowali i rozkopali cmentarz poległych bohaterów (żołnierzy i policjantów) w Brzeżanach.do 2 lat więzienia. za to. 13 Jedną z takich osób był Semko Fedeczko zam. Dochodzenie wykazało związek tej zbrodni z działalnością miejscowej placówki OUN16. Dnia 11 maja 1936 roku nacjonaliści ukraińscy zburzyli. proboszcza z Potoku pow. Oskarżonych bronili adw. 15 „Głos Brzeżański” Nr 17 z 15 IX 1936 r. W śledztwie udowodniono. że w pierwszych dniach marca odbyła się w Sądzie Okręgowym rozprawa przeciw 9 byłym uczniom gimnazjum oskarżonym o przynależność do OUN od roku 1932 i prowadzenie działalności wywrotowej przeciw Polsce: 7 z nich skazano na kary od 3. przeciw miejscowemu posterunkowemu. Dochodziło też do napaści na Polaków.UWO zamieszana była przede wszystkim młodzież. W działalność konspiracyjną i przestępczą OUN . za przechowywanie literatury OUN. W zasadzie bez przeszkód ze strony władz polskich Ukraińcy obchodzili w powiecie brzeżańskim. subiektem kooperatywy „Pracia” w Niemczynie. W dniu 7 lipca 1936 roku doszło na terenie Brzeżańszczyzny do poważnego zajścia nazwanego później „krwawym odpustem”22. Na terenie powiatu kolportowano zakazaną przez władze literaturę nacjonalistyczną UWO . W „Głosie Brzeżańskim” można znaleźć informację o fałszywym donosie20 złożonym przez księdza greckokatolickiego Denysa Teliszczuka. inicjował mordy i napady rabunkowe na cele organizacji. Wywołało to wśród miejscowych Polaków skrajne oburzenie17. drugi osobnik strzelił do niej z karabinu. Bemko i dr. W lipcu 1935 banda dokonała zamachu na dyrektora folwarku w Demeszkowcach. Nie spodobało się to nacjonalistom ukraińskim. Nie brakowało też prowokacyjnych zachowań ukraińskiego kleru. a wykonanie zawiesił na lat 3. Obchody 10 rocznicy zamordowania Semena Petruli miały zgoła nieoczekiwany finał. zorganizowali zasadzkę między miejscowościami Dereszkowice a Słobódką Bołszowiecką. zwabionych nadzieją zarobku. Zachidny. dr. informował. Przemyślany. donosił o tym wydarzeniu. że gdy siedziała z matką przy kolacji. w nocy 22 kwietnia 1935 rabunku mienia Henryka Writza. Ukrainiec Andrzej Zasiedko powołany do wojska. Stan bezpieczeństwa powiatu był wysoce niezadowalający. przyniósł informację o skazaniu księdza greckokatolickiego Antoniego Buczki. 25 kwietnia 11 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1935 r. Niestety i one były wykorzystywane przez nacjonalistów. chcąc zmusić ucznia Michała Bozaniszyna obrządku rzymskokatolickiego do uczęszczania na lekcje religii greckokatickiej. Jednym z takich księży nich był znany lokalny nacjonalista ukraiński ks. Powiatowy komendant w Bohatynie wdrożył dochodzenie przy współudziale policji w Bołszowicach. Wśród skazanych za antypolskie wystąpienia nie brakowało przedstawicieli kleru greckokatolickiego. w Byszkach pow. Zawarte w nim oskarżenia okazały się niezgodne z prawdą21. Antoni Buczko11.

za bezprawne posiadanie i przechowywanie broni palnej typu wojskowego. znany działacz OUN został na poczatku okupacji niemieckiej starostą w Brzeżanach prowadził w czasie okupacji nadal silną antypolską działalność. Półtora roku wcześniej nieznani sprawcy podpalili jego dom. Iwan Przyjdun. po udzieleniu pomocy pozostawiono domowej opiece. s. 26-27 znajduje się obszerna relacja Bronisława Lenartowicza opisująca wieś i panujące w niej stosunki mniejszościowe.Ciężko rannego Wiktora Żabińskiego odstawiono samolotem do szpitala wojskowego we Lwowie. Przeprowadzone dochodzenie ujawniło. Z kolei 13 września 1938 roku między godziną 10 a 22 do kilkunastu domów w Krzywym pow. sporządzony w łuski naboju artyleryjskiego. „OUN nie śpi”.. Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 III 1938 r. dotkliwie pobili w lesie członków Związku Strzeleckiego (Józefa Rzedkowskiego. dozorca lasów Fundacji im. sołtysa .. na karę bezwarunkowego więzienia 2 miesięcy 24 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1937 r. 29 Broniący w tym procesie oskarżonych adwokat ukraiński dr Franc Babiak. Siekierka Sz. zamieszkałego w Potutynie. którzy zakazywały rodzicom posyłania dzieci do szkoły polskiej w Krzywym. pozostali napastnicy zbiegli23. 32 Do pobicia doszło gdy ułani zgłosili się do nich w celu przygotowania kwater dla zakwaterowania żołnierzy. że ośmielił się wracać z Brzeżan do domu w mundurze strzeleckim. bijąc ich i niszcząc ich towar. Michałowi Zagrobelnemu i Pawłowi Zagrobelnemu.129. zamieszanego w tę sprawę. działacza Kółka Rolniczego w Taurowie. Ludobójstwo…. m. W nocy z 7 na 8 listopada 1936 roku nieznany sprawca rzucił w Pukowie przez okno do mieszkania nauczycielki Zofii Makojd i pod dom nauczyciela Izydora Kostyszyna ładunek wybuchowy. Po tym fakcie napastnicy zbiegli. Jakuba hr. We wrześniu 1938 roku członkowie OUN usiłowali uniemożliwić dzieciom szkolnym wyznania greckokatolickiego pójście do szkoły państwowej w kilku wsiach. Pawła Zagrobelnego (za współudział) na lat 8. Zostawił żonę i pięcioro małych dzieci. Informacje na temat tej zbrodni znajdują się też w: Komański H. Czynu tego dokonali Andrzej Kramarczuk i Jarosław Kramarczuk z Podhajec32. W domu Rusina Dymytra Hałasy doszło do zajścia. 26 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 18 z 15 IX.5 roku więzienia. 5 maja 1937 roku członkowie OUN (Michał Pańkow. Młodzież ukraińska zaatakowała budki kramarzy. Morderców złapano31. 33 Komański H. w 1938 zamordowali Pawła Sabinę. który w ten sposób chciał pozbyć się z Pukowa nauczycielki Polki i lojalnego wobec państwa polskiego nauczyciela . przed sądem okręgowym w Brzeżanach. a Pawła Zagrobelnego na lat 5 więzienia. zamieszkałym w Taurowie. aby przemocą usunąć nieukraińskich handlarzy. W numerze tym na s. Przy zasądzeniu tak niskich wyroków za morderstwo. „Na Rubieży” nr 44/2000. Prokurator okręgowy w Brzeżanach przygotował akt oskarżenia przeciw Michałowi Porobujowi. nie zdążywszy nawet całkowicie odbudować zniszczonego gospodarstwa i zabezpieczyć bytu rodziny. Michała Zacharkowa i Michała Łenkiego) z Rohatyna. Manifestacyjny pogrzeb odbył się na cmentarzu w Litiatynie.. zostali pobici przez ukraińskich nacjonalistów w Podhajcach ułani (Wiktor Żabiński i Józef Olszański). Potockiego. pow. Iwan Hawryłow i Stefan Kedyński) z miejscowości Leśniki pow. Każdą wolną chwilę poświęcał pracy w Związku Strzeleckim i lokalnym wiejskim organizacjom.. Brzeżany wchodzili uzbrojeni w karabiny i rewolwery ludzie. Wystarczającym powodem do napaści było to. Na skutek zastraszenia w dniu 14 września do szkoły w Krzywym przybyło kilkadziesiąt dzieci mniej niż zwykle. W połowie 1937 roku bojówki OUN zabiły Jan Papugę. Rusin usiłował odebrać broń jednemu z napastników i został ranny. Leśniki. zaś Józefa Olszańskiego.Rusina25. Ludobójstwo…. Stryhańcach 26. Sąd skazał też Hryńka Kozaka. 26 XII 37 w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia został zamordowany Polak . Zginął. Czynu tego dokonał Ukrainiec. Ładunki nie wybuchły dzięki przypadkowi i ugaszeniu ich w porę. Z Brzeżan przybyło kilkunastu przedstawicieli polskich 30 Był to znany polski działacz społeczny na tym terenie. Wierzbowie. Brzeżany. pod groźbą śmierci. Adolf Czuba30. że sprawcą był Iwan Połoch zamieszkały w gromadzie Puków. Sąd Okręgowy w Brzeżanach skazał Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca na kary więzienia po 10 miesięcy. 12 13 .Polaka z Taurowa. a z początkiem 1939 roku spalili zabudowania gospodarcze Tomasza Kozakiewicza (cudem uratował się z rodziną) w tej samej miejscowości33. 31 Pisano o tym w „Głosie Brzeżańskim” nr z 6 z 18 III 1938. napady terrorystyczne na terenie Brzeżańszczyzny nie tylko nie ustały. od kuli zginął w Taurowie 36-letni dróżnik powiatowy i komendant miejscowego oddziału Związku Strzeleckiego. Wszyscy oskarżeni zostali skazani na 8 miesięcy więzienia29. pozdzierali im i zabrali polskie orzełki z czapek28. Dnia 11 VIII 1937 r. napadli. Dnia 2 VIII 1937 został pobity w lesie kolejny członek Związku Strzeleckiego. Siekierka Sz. OUN dopuszczała się też agresji wobec polskiej szkoły w ogóle.społecznik i pracownik ISL w Żołnówce – Józef Onuszczak.in Łapszynie. Brzeżany. 23 Aresztowani byli już znani wymiarowi sprawiedliwości. naładowany prochem strzelniczym i zaopatrzony w tlący się lont. 1938 roku. Rozprawa odbyła się w dniu 26 II 1938 r. Tarczuk Michał z Żornisk gm. 25 Sąd Okregowy w Brzeżanach skazał sprawcę zamachu Iwana Połocha na karę 1.129 i relacja Bronisława Lenartowicza s. Policji udało się ująć tylko dwóch sprawców Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca z Koniuch. s. Oprócz tej akcji od roku 1937 nasilały się też napady i mordy dokonywane na Polakach.25. W nocy z 22 na 23 czerwca 1937 r. 27 Patrz „Głos Brzeżański” nr 20 z 13 X 1938 art. 28 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 17 z 1 IX 1938.którzy rozpoczęli agitację wśród ludności ukraińskiej. s. Franciszek Rokosz z Żornisk – Leśniki. Bardzo niepokojące było narastające z biegiem lat zjawisko napadów i terroryzowania polskich nauczycieli przez nacjonalistów ukraińskich24. ale nawet się wzmogły.630-631. Rodzice obawiali się bowiem spełnienia pogróżek terrorystów27. Na mocy wyroku Michała Borobija (za własnoręczne zabicie ofiary skazał na 12 lat więzienia.

zastępcę wójta z Leśnik. „Nawet szkołom nie darują”. Nastąpiła eksplozja zakopanej w „mogile” bomby. „kradzież polskich dusz”. Do kolejnego zamachu doszło 17 X 1938 r. Relacja Stanisława Osieckiego. przeto dzieci chrzczone w cerkwi uznawano za przynależne do narodowości ukraińskiej.. Żona Tybija była Polką. W małżeństwach mieszanych córki były z reguły chrzczone w obrządku matki. Ciężko rannego leśniczego odstawiono do szpitala w Brzeżanach. Cztery osoby zostały ciężko ranne i odwieziono je do szpitala w Podhajcach. 36 za: Komański H. Szofer w obronie własnej wystrzelił z rewolweru. że jeden z prowidnyków UPA w czasie okupacji. jaką zamierzali urządzić Ukraińcy na mogile. Ci ostatni zmuszeni byli do użycia broni.. Jeszcze jeden to dowód na zbrodniczość formacji UWO-OUN. a napis zamazany błotem. Takie „mogiły” sypano też po roku 1939 i urządzano symboliczne „pogrzeby Polski” z tańcami i zabawą. ochrzczonych 14 15 . Szyld zerwali wandale. wieczorem w Urmaniu pow.35 Na szczycie takich mogił wbijane były krzyże a na nich kartki w języku ukraińskim: „Śmierć temu kto mogiłę rozrzuci”. Rusina z Dubszcza. brzeżańskim”. Mimo. gdzie 17 dzieci stanowiło ogromny ubytek dla polskości42. Dotyczyło to cichej walki jaką toczyli ukraińscy duchowni o chrzczenie polskich dzieci rodziców obrządku rzymskokatolickiego w cerkwiach. Kolejnymi akcjami OUN było sypanie „mogił Polski” w wigilię greckokatolickich Zielonych Świąt 1938 roku. orzełki itp. również z materiałami wybuchowymi w środku. Zamordowany osierocił żonę i dzieci i pozostawił ich bez środków do życia. a córkę wydała za biednego Polaka na dodatek działacza polskiego. Kiedy został zamordowany przez swoich. 35 „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1938 r. żądnych krwi towarzyszy z UPA nic już nie uchroniło to jednak ludności przed wymordowaniem przez bandytów w kwietniu 1945 roku..organizacji społecznych. Czasami energiczniejsze utrzymywały jednak w domu ducha swojej narodowości.– kat.znowu polała się krew polska w pow. W czerwcu 1938 został zabity przez bojówkarzy OUN z Żukowa polski gajowy o nazwisku Borek36. i na s. Także jesienią 1938 roku na drodze między Budyłowem.Wsi39. ze starostą Tadeuszem Jarostem na czele. mimo że o jej rękę starali się zamożni Ukraińcy. W stanie bardzo ciężkim został odwieziony do szpitala w Brzeżanach. 37 Komański H. W książce pt. Gdy wchodzili do lasu zostali zaatakowani przez 2 uzbrojonych w rewolwery mężczyzn krzykiem „ręce do góry”. na skutek czego spłonęła stodoła. „Bomba w mogile pod krzyżem”. Ludobójstwo…. Społeczność polska wydała odezwę wzywającą do stworzenia funduszu na rzecz pomocy osieroconej rodzinie. Można mówić o swoistym „polowaniu” nacjonalistów ukraińskich na czynnych społecznie Polaków. Kiedy leśniczy sięgnął po swoją broń napastnicy zaczęli do niego strzelać raniąc go ciężko kilkakrotnie. 37. Przykładem była wieś Olesin. Brzeżan dokonano napadu na Józefa Jędrzejewskiego.syn Ukraińca i Polki ten splamił się jeszcze mordem na rodzinach żydowskich stanął w obronie polskich mieszkańców Rohaczyna przed obca upowska bandą w marcu 1944 roku. 30 kóp słomy i narzędzia gospodarcze wartości około 3000 zł. że Narajewski. 42 Oto wykaz dzieci rodziców polskich obrządku rzymskokat. W odwecie tłum zaczął wybijać szyby w miejscowej polskiej szkole i zaatakował przybyłych na miejsce policjantów. Bohdan Narajewski z miejscowości Rohaczyn koło Brzeżan był zamieszany przed wojną w zamordowanie polskiej rodziny Rokoszów mieszkających przy drodze do Brzeżan i leśniczego Gawrona z Rohaczyna. Do takich „mogił” wkładano często polskie symbole. W Wymysłówce 4 stycznia 1939 roku referenci oświatowi. 14 stycznia 1939 bm. zagrodę Teodora Tybina. na zarządzenie władz robotnicy przystąpili do jej usunięcia. Taką samą mogiłę usypano tej samej nocy na Łysoni koło Brzeżan. W połowie 1938 roku został zamordowany na drodze między Koniuchami a Kuropatnikami miejscowy listonosz powracający z Brzeżan37. Był to więc akt zemsty38. polskie godło państwowe zostało porąbane. Zjawisko to opisywali redaktorzy na łamach „Głosu Brzeżańskiego”. 40 „Głos Brzeżański „ nr 2 z 15 I – Krwawe zajścia w powiecie Brzeżańskim 41 „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 II 1939 r. zabijając jednego z napastników o nazwisku Kohuta. Siekierka Sz.34. Tych którzy nie chcieli mordować polskiej ludności –mordowano bez litości. raniąc lekko kilka osób.. Siekierka Sz. Mimo ran leśniczy ostrzeliwał się z browninga czym spłoszył sprawców napadu. czyli wcześniej najprawdopodobniej znaczący członek OUN. Lawirował między obu stronami. relacja Józefa Tomaszewskiego. Czyny takie w większości pozostawały bezkarne. Na wsi wobec przewagi elementu ukraińskiego i dramatycznego terroryzowania elementu polskiego. którzy przyjechali do szkoły z odczytem. „Hajdamacy znowu hulają. Jan Wiekopolski z Koniuch i dozorca leśny. zidentyfikowało na kresach religię z narodowością. Ponieważ duchowieństwo zwłaszcza gr. starając się osłonić Polaków z Rohaczyna. a Płotyczami skrytobójczo zamordowano 32-letniego komendanta Związku Strzeleckiego z Budyłowa. Na porządku dziennym była też tzw. brzeżański..642 i 134. 60 kop zboża. Obiektem ataku stał się leśniczy.flagi. W Leśnikach k. Pierwszą z nich usypano na placu gromadzkim w środku wsi w Uwsin koło Brzeżan. Gdy tuż przed manifestacją... O tym i kolejnych napadach i mordach donoszono w kolejnych jesiennych numerach „Głosu Brzeżańskiego”. Proceder ten miał miejsce szczególnie często tam gdzie nie było kościoła. 39 „Niebo i piekło mojej ziemi” s. ze wsi Olesin. która swoje dzieci bez względu na płeć wychowywała w duchu polskim. zastali budynek szkolny bez szyldu. a uciekła do lasu40. Sytuacja taka miała miejsce w wielu 38 „Głos Brzeżański” nr 1 I 1939. asymilacja ta następowała zdecydowanie w kierunku ukraińskości. prawdopodobnie benzyną. s. art. podobnie jak przypadki strzelania zza płotów pod osłoną nocy 41. Kazimierza Pączko. zaś w kościele narodowości polskiej. synowie ojca. „Niebo i piekło mojej ziemi” Żołnowskiego autorka znalazła informacje o tym. Kilku oprawców zadało mu tępym narzędziem kilka uderzeń w głowę. Ludobójstwo…. 34 „Głos Brzeżański” nr 1 ze stycznia 1938 r. po południu. Z kolei 25 listopada 1938 roku podpalono. W połowie stycznia 1939 doszło w powiecie brzeżańskim do krwawych zajść. grupa wyrostków napadła i pobiła szofera Wydziału Powiatowego w Brzeżanach.111. pt.

więc oprawcy ograbili gospodarstwo i spalili żywcem całą rodzinę: żonę Teklę. oskarżonemu o zbrodnię stanu z art. Stefana Melnyka z Dubszcza i Omaliana Łapuńka z Potutor. dominacja gospodarcza ukraińskich kooperatyw. 1923. chłopcy usypali wcześniej mały kopiec wymachiwali prowizorycznie zrobionym z gałęzi krzyżem w kierunku idącego konduktu. Leon Kuropatnicki 1914. odbyła się w Sądzie Okręgowym w Brzeżanach rozprawa karna przeciwko Iwanowi Woronie... 48 Lewandowska St. Buszcza („Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Sprawców pobicia aresztowano i oddano do sądu grodzkiego w Kozowej. 45 Aresztowano członków OUN: Osypa Barana inż. Tym razem nie było go. Zawieszono. Miron Kuropatnicki 1938. „Tajemnicze sygnały świetlne”. aby zapobiec aktom przemocy. napadło na idących z Bartoszówki do Kalnego na zabawę strzelecką Polaków: 17-letniego Wojciecha Katę. ale niewykluczone. a swój punkt kulminacyjny osiągnął we wrześniu roku 1939. „Do Berezy z Brzeżan”. zasypali patrolujących posterunkowych gradem kul. Terror bynajmniej nie ustał.K. Leona lat l4. 23. W czasie gdy kondukt przechodził. Stąd też nazwiska czysto polskie stawały się własnością elementu ukraińskiego np. 2 stowarzyszenia gimnastyczno . Taka sytuacja panowała tam od kilkudziesięciu lat była by dla narodowości polskiej bardzo niekorzystna. tak że zwłoki niesione były przez kobiety. Leon Krzyżanowski 1928. 20-letniego Jana Woźniaka i 25. W tym czasie w powiecie brzeżańskim.. 1 K. aresztowano 18 nacjonalistów ukraińskich i osadzono ich w Berezie Kartuskiej (Głos Brzeżański” nr 6 z 15 II 1939 r. Ofensywa antypolska toczona była przez cerkiew na wielu polach. Maria Kamińska 1929. W nocy z 31 I na 1 II patrol policyjny (dwie osoby). i same pogrzebały zmarłego. straty polskości były na tych terenach niewątpliwie ogromne. W niedzielę 11 I 1939 roku w godzinach wieczornych 4 młodych Ukraińców. Brzeżany). że na zjawisko to nakładały się inne czynniki jak: stały terror w stosunku do Polaków. Teodora Łupynosa z Potoku. na szczęście niecelnych. w wyniku której wymieniony został skazany na 3. Buszcze napadnięto na miejscowego sołtysa Polaka . Michał Misiurka 1930. Ale jeśli zważymy. Nie tylko w życiu doczesnym. 30 kółek „Silskiego Hospodara” wraz z filiami. Od początku roku 1939 można było zaobserwować na Brzeżańszczyźnie regularne przygotowania do antypolskiego powstania. ale z wielu źródeł można się domyślać. że w tym okresie na terenach wschodniej Polski zrzucano skoczków . art. syn od chwili ochrzczenia w cerkwi stawał się Ukraińcem o nazwisku polskim. Anna Lasota 1935. przy drodze Brzeżany – Leśniki – Kurzany . a gdy kondukt przybył na cmentarz. Wasyli Kuropatnicki 1932. Jan Martynowski 1925. Przy rannych znaleziono karabiny i rewolwery. 47 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939. Brak danych uniemożliwia dokładne określenie celu owych sygnalizacji. że miały one miejsce i wcześniej. Kinal bronił się i prawdopodobnie zranił napastnika44. Michał Kuropatnicki 1922.5 roku więzienia i pozbawienie praw obywatelskich na lat pięć („Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V 1939 r. W wyniku strzelaniny raniono cztery osoby. matka Ukrainką. Jana Zawadzkiego. brzeżańskiego. 46 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1939. 28 kółek „Sojuzu Ukrainok” wraz z filią. Wtedy ponownie napadnięto na dom Michała Kinala. przytoczone w „Głosie Brzeżańskim”: Leon Martynowski. art. ale nie wpływało to znacząco na poprawę stanu bezpieczeństwa w powiecie45. W maju 1939 roku w Poruczynie gm.dywersantów ukraińskich przeszkolonych przez Abwehrę w celu zorganizowania antypolskiej dywersji na wypadek wybuchu wojny48. których dotkliwie pobili.wioskach na tym terenie. 97 par. Michał Martynowski 1929. Józef Kuropatnicki 1920. Polaka. 16 17 . „Manewry ukraińskie w Szybalinie”. 43 Według opisu świadków (informacja zawarta w „Głosie Brzeżańskim”).letniego Tadeusza Jelitę. Józia lat 11. Posterunkowi też użyli broni palnej. Warszawa 2003.. 16-letniego Piotra Latonia. z Brzeżan. uzbrojonych w sztachety i drągi. Nadbużańskiego Podlasia okupacyjny dzień powszedni 1939-44. 30 uzbrojonych parobków ukraińskich. odbywających nocne ćwiczenia. we wsi Poruczyn k. W toku dochodzenia organa PP przekazały władzom kilku parobków ukraińskich z Kozówki i Gaiku Szybalińskiego46. ur. w cerkwi. nie zastał tam grabarza.sportowe „Sokił”. Akcję szkoleniowo . Wieś Sarańczuki była prawie cała ukraińska. Grzegorz Kuropatnicki 1938. Gaiku Szybalińskiego. przechodząc obok lasu Topieliska k. synowi Michała i Ahafji lat 27 zamieszkałemu w Dworcach pow. Oddano do niego kilka.ojciec był Polakiem. Bohdan Martynowski 1937. mordu dokonano już we wrześniu 1939 r. Ludobójstwo…. trzech chłopców przebranych w stroje błaznów naśmiewało się ze zmarłego43. który na polecenie nieznanej osoby opuścił cmentarz. popełnioną przez należenie do OUN. art. W dniu 20 stycznia 1938 roku odbywał się opisany przez „Głos Brzeżański” pogrzeb mieszkańca miejscowości Sarańczuki (pow. Rannych odwieziono do szpitala w Brzeżanach. 632 i na s. Turkowski Roman zam. Władze podejmowały też inne działania zmierzające do przywrócenia normalnych warunków życia. relacja Michała Lipińskiego s. a jedna zginęła.dywersyjną zaobserwowali świadkowie wiosną 1939 – było to przekazywanie między zgrupowaniami dywersantów sygnałów świetlnych w postaci rakiet lub balonów świetlnych. Jan Kuropatnicki 1932. Miejscowi ukraińscy mężczyźni odmówili udziału w pogrzebie. 25). Wprawdzie opisy dotyczą zrzutów skoczków na początku września 1939. Według innej wersji. z powodu prowadzenia antypolskiej działalności. 44 Komański H.Michała Kinala. Wyrok w procesie OUN”). 7 placówek „Orłów” oraz szereg oddziałów „Ukraińskiej Akcji Katolickiej”. koło gospodarstwa jednego z Ukraińców.. Siekierka Sz. „Jeszcze im w głowie OUN. natknął się na grupę ok. Dnia 1 maja 1939 r. Stefan Kuropatnicki 1914. Włodzimierz Martynowicz 1933. art. w Kaju . Kobiety przyniosły z domów sznury i łopaty.Podwysokie i w okolicach wzgórz za Leśnikami i za Rihaczynem47. Posunięcia te były jednak spóźnione. strzałów. liczne związki mieszane i nie do końca określona po latach niewoli świadomość narodowa. 59 czytelni „Poświty” wraz z filiami. 16-letniego Edwarda Kawalca. którzy wezwani do zatrzymania się i porzucenia broni. W miesiącach bezpośrednio poprzedzających wybuch wojny dokonywano wprawdzie licznych aresztowań członków OUN za prowadzenie działalności wywrotowej. Macieja Lipińskiego z żoną (lat 60). 9 oddziałów „Łuhu” wraz z zarządem. Wydarzenia te miały swój straszliwy epilog w styczniu 1944 r. Helenkę lat 5. 38 kółek „Ridnej Szkoły” oraz jej związek powiatowy.

W dniu 9 marca w Wymysłówce oddano strzały do Michała Fedorowskiego. Na miejsce wypadku przyjechała komisja śledcza. Nie sposób sobie wyobrazić jak w takich warunkach pracowali polscy nauczyciele. 59 Przebieg zajścia był według opisu następujący: Przechodzący patrol policyjny spotkał na drodze koło Złoczówki powiat Brzeżany nieznanego osobnika. 56 ibidem. Preisner.. Do stodoły wkroczył posterunkowy Karkosz. Danyłą Pykałą: pościg doprowadził do wytropienia bandyty w chacie niejakiego Nazarewicza w pobliżu Wymysłówki. art. s. który na widok policjantów rzucił się do ucieczki. 51 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939 r. Takie właśnie fakty znajdujemy na łamach polskiej prasy brzeżańskiej roku 1939. W nocy z 8 na 9 marca nacjonaliści ukraińscy wywiesili ukraiński tryzub oraz chorągiew niebiesko . którzy nie chcieli służyć pomocą nacjonalistom53. art. zatrzymanego 20 marca w Posuchowie. Będąca w tym czasie w mieszkaniu żona Misiurki. „I w Wymysłówce czerwony kur”. 52 Spalone sterty znajdowały się w polu. W chwilę po tym znajdujący się na podwórzu przodownik Zieliński usłyszał 2 strzały. Policjanci osaczyli go w stodole gospodarza Romana Sitki. „10 godzinna walka z bandytą w Wymysłówce. Polaka zamieszkałego w Dryszczowie51. szczególnie koło czytelni „Poświty”. 2. jak by nie było kraju.Karola Woyciechowskiego52. W trakcie rewizji. art. Ogień powstał w rogu domu.. „Zwyrodnialcy”... Tak było np. któremu z ust sączyła się krew. tego samego dnia wieczorem podpalono stajnię Jana Wijatyka. 16 stycznia nad ranem podpalono zabudowania Hilarego Procyka w Trościańcu. 54 „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. „Napad na działacza polskiego w Wymysłówce”. Zmarły był rodem z ziemi radomskiej. Nagminne było też wybijanie szyb i terroryzowanie tych Ukraińców. zabraniano mówić po polsku. „Tryzub na szkole w polskiej wsi”. powracającego wieczór ze sklepu Kółka Rolniczego56. Posterunkowy Karkosz przebiegł jeszcze około 30 metrów i padł martwy na podwórzu. zamordowany został w sposób skrytobójczy przez członków OUN trzema strzałami z rewolweru komendant PP z Urmania Witalis Kogaczewski49. Siekierka Sz. 3 zamki karabinowe i inne części uzbrojenia...20 nad ranem stanęła w płomieniach chata Pawła Fedorowskiego. rzekomo prześladowanej. 49 Komański H. Warto w tym miejscu uczynić pewną dygresję. Dnia 16 kwietnia o godz. Tak było w przypadku Teodora Harbuza. członka Związku Strzeleckiego. „Znowu kur OUN”. gdy młodzieży polskiej w wielu wsiach mieszanych. gdyż sypiały się na nią kamienie i przezwiska. bez narażenia się na napaść ze strony tejże ludności ukraińskiej. oddalone od siebie 200-300 kroków „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. około 100 sztuk naboi. Ludobójstwo…. z Tarnopola60. Policja znalazła u niego dwa karabiny austriackie „manlichery”. A więc to nie Ukraińcy. Śmiertelnie poraniony. Powtarzały się wypadki terroryzowania dzieci i młodzieży polskiej przez wyrostków i mołojców ukraińskich. Od stycznia 1939 roku rozlała się po powiecie fala podpaleń polskich zabudowań. członka OUN. 58 Ibidem. Dnia 27 lutego 1939 roku wieczorem. kierując swe kroki między zabudowania wiejskie. zamordowny przez bojówkarzy z OUN Kogaczewski Stanisław komendant posterunku PP w Urmaniu (Mordu dokonano w Dryszczowie w domu miejscowego sołtysa). Zabójcą okazał się Jarosław Bojko z Hinowic. art. Romana Karkosza odbył się w Pauczy Małej. Przebieg zdarzeń był następujący: W chwili gdy patrol policyjny z Budyłowa (pow. „Zabudowania Polaków płoną”. podpalono równocześnie trzy sterty ze zbożem należące do właściciela majątku w Litiatynie . zabierając karabin zabitego posterunkowego. Posterunkowy 57 „Głos Brzeżański” nr 12 z 15 czerwca 1939 r. Swoiste to pojmowanie nadużywanej propagandowo „krzywdy ukraińskiej”. Brzeżany napadło kilku nieznanych osób zadając mu z tyłu kilka uderzeń w głowę oraz kilka pchnięć nożami. 55 ibidem. Oto kilka następnych przykładów. Spłonął słomiany dach. „Śmiertelne pobicie”. art. Wkrótce potem miejscowość Wymysłówka stała się widownią dramatycznej walki policji z mordercą. śpiewu. Justyna i dzieci poranione zostały kamieniami55. gdzie zostali napadnięci i pobici przez wyrostków ukraińskich. a Polacy na Brzeżańszczyźnie byli terroryzowani i zastraszani. W trakcie akcji zginął kolejny policjant. Polska młodzież i dzieci zbierająca się w szkole po południu gdzie pod okiem nauczycielki uczyła się mowy polskiej. 5 VII 1939 koło Złoczówki został zamordowany posterunkowy Roman Karkosz lat 2559.żółtą na budynku szkoły powszechnej w Wulce i zabili psa kierowniczki szkoły Marii Gołąbkowej54. Policjant Preisner zginął bohaterską śmiercią”. art. 10-letniemu synowi gospodarza Pohyłego połamano kijami nogę57. we wsi Rybniki. art. 50 „Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V1939 r. przygotowywała obchody państwowe czy przedstawienia. Brzeżany) pod komendą przewodnika Skóry zbliżył się do kryjówki 18 19 . „W Olesinie napadają Polaków”. Dnia 18 maja 1939 r. Pogrzeb zamordowanego posterunkowego śp.. Dnia 8 marca wybito kamieniami 5 szyb w oknach Jana Misiurki. Na Polaka Pawła Sabinę (lat 36) idącego przez wieś Turów pow.. zmarł w godzinach porannych58. Polaka. mieszkańca Olesina. art. we własnym. art. kilku polskich chłopców z Szybalina wybrało się do pobliskiego lasu. 131: 3 marca 1938 r. nie mogła bezpiecznie wrócić w do domów. W chwili ujęcia miał przy sobie naładowany niemiecki automatyczny pistolet „Steyer”50. a gdy podbiegł bliżej ujrzał wybiegającego ze stodoły bez karabinu posterunkowego Karkosza. Były to nowe akty terroru OUN. W przededniu wojny w szczególnie trudnym położeniu znalazła się ludność polska we wsiach większości ruskiej. którzy chcieli ocalić ludność polską tych terenów od wynarodowienia. kierownika sklepu Kółka Rolniczego w Wymysłówce. kultywować swoją mowę i kulturę podczas. wiązania i częściowo belki. Ich obecność i panowanie nad terenem było też coraz bardziej widoczne. Nieznany osobnik korzystając z zamieszania zbiegł. 53 „Głos Brzeżański” nr 10 z 15 V 1939 r. 60 „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 lipca 1939 r. W międzywojniu w Polsce w ludność ukraińska mogła bez przeszkód. 3 marca 1939 r.. u podejrzanych znajdowano coraz więcej broni. „W Trościańcu podpalają”. Polaka.

policji. jest ostatnim numerem „Głosu Brzeżańskiego”..terroryści ostrzeliwali tabory. które otoczyły dom. Hryńka Dudzę. wszedł do wnętrza chaty i rzucił granat z gazem łzawiącym. nie było już sposobu na poskromienie Ukraińców. Zabity był znienawidzony przez nacjonalistów ukraińskich.rekrutowaną spośród ukraińskich nacjonalistów (. grzebano w obejściach. z których dwie były uzbrojone w rewolwery i przemocą uprowadzili jego zięcia. Ukraińcy prowadzili działalność szpiegowską i dywersję. A były to zbrodnie dokonywane na skale masową. Wtedy komendant Dugiełło i starszy posterunkowy Kołodziej wdarli się do chaty i wrzucili do wnętrza zapalone snopy... zaczął strzelać i ugodził w pierś starszego posterunkowego Pierzchałę (przeżył. którzy 10 września wylądowali na spadochronach w lasach zachodniego Podlasia. Ubraną w biało . Onufrego w Jabłecznej odprawili w październiku 1939 nabożeństwo w trakcie którego urządzono „pogrzeb Polski”. dobijali rannych. Ostatnią informacją przed wybuchem wojny jest doniesienie o skrytobójczym morderstwie dokonanym w Augustówce na Iwanie Kostiuku. 10 godzin przypatrywał się. Pogrzeb odbył się Tarnopolu. członka OUN z Żukowa.) W akcjach przeciw Polakom posługiwano się ukraińską policją pomocniczą . a ich ciała topiono w bagnach. Bohater ten zawinął sobie głowę płachtą by go nie poznano. że starcie to przypominało walkę z cieniem. W miejsce jednego aresztowanego młodego terrorysty pojawiało się zachęconych jego brawurą kolejnych trzech. gdy tylko Niemcy zajęli Włodawę. zaopatrzony w pancerz kuloochronny. bandyty. przeprowadzający przypadkowo inspekcję jednostek policyjnych w woj.Ukraińcy. która trwała ok. włodawskim rozpoczęły dywersyjno . gdyż często w sposób jawny wyrażał się o nich lekceważąco. Tak też było w nocy z 4 na 5 lipca 1939 roku kiedy do mieszkania Stefana Knata Rusina (sprzyjającego Polakom) wtargnęło dziewięć nieznanych osób. a w późniejszym okresie zasilili niemiecka administrację (. 62 Tak określili to sami autorzy członkowie AK. a bywało że kradziono. przeniesiony został do szpitala w Brzeżanach. główny generał Kordian Zamorski. Sygnał do rozpoczęcia akcji dywersyjnej dało przybycie grupy agentów Abwehry. których wyraźnie drażniło używanie przez polską młodzież ojczystej mowy. Bandyta zeskoczył ze strychu i zabrał zabitemu rewolwer służbowy. Na prowincji ginęli też ci Rusini . zaczęli przeprowadzać aresztowania i rozstrzeliwać Polaków oraz Żydów w mieście. Wprawdzie czasami udawało się władzom ująć członków OUN. więc muszą cierpieć we własnym państwie”. OUN-owcy współpracowali aktywnie z dywizją von Schweppebburga i już 16 września. ponieważ w rękach nacjonalistów było coraz więcej broni. Hryńka Stasyszyna (Rusina lat 23). Tak OUN wymuszała posłuch. w sądzie okręgowym w Brzeżanach. tarnopolskim. którego zwłoki znaleziono w dniu 7 lipca 1939 r. Popi i zakonnicy z monastyru św. ale jest ich za mała garstka. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przez polskie podziemie. Broń przysyłano z Niemiec. gdzie jeszcze tego samego dnia zmarł. Walce. z magazynów wojskowych i na poligonach ćwiczebnych. Został on skazany na 3 lata więzienia. ten. został później udekorowany za bohaterstwo przez władze państwowe). Polska ludność czuła się bezradna. lat 22.Przeciwko Polakom występują ukraińscy i niemieccy koloniści. Napady na młodzież polską nie ustawały. Ciężko raniony w głowę.terrorystyczną działalność bojówki OUN . Tak zginął skrytobójczo zastrzelony początkiem czerwca 1939 roku w Wulce gajowy gromadzki Prefyn Wolański. Częśc z nich odnalazła autorka w opracowaniu pt. 61 Morderca oddał do Wolańskiego w jego mieszkaniu cztery strzały rewolwerowe. Polacy tutejsi skomentowali to następująco: „gdyby ich było więcej wymierzyliby sobie sami sprawiedliwość. zakopywano na polach. przenikała z państw ościennych. Takie było tło napadu z 8 maja 1939 r.. Na powyższej notatce kończą się oficjalne doniesienia o terrorze ukraińskim stosowanym wobec Polaków w Brzeżańszczyźnie. ale ich ideologia została już tak skutecznie zaszczepiona Ukraińcom. w zbożu koło Wymysłówki.czerwone szmaty słomiana kukłę podpalono i ciśnięto do Bugu „na wiecznu zahubu” (. Wieczorem ukraiński nacjonalista napadł po raz kolejny w Rybnikach na przechodzące przez wieś polskie dzieci i pobił kilku chłopców. który w biały dzień został postrzelony w pierś przez nieznanego sprawcę i po kilku minutach zmarł. którzy nie chcieli popierać nacjonalistów. skupywano ją.. 20 21 .. Numer 16 z 15 sierpnia 1939 r. bo sprawcy poprzednich nie zostali w ogóle ukarani. lat 2761. Wymordowano tam 30 osób. ukryty na strychu. Bandyta przedostał się wówczas do kuchni i tutaj dosięgła go kula komendanta Dugiełły. mordowali pojedynczych żołnierzy.. Dowiodła tego kolejna rozprawa karna.Preisner osierocił żonę i czworo dzieci. oskarżono o dostarczanie broni i amunicji dla członków OUN na teren powiatu brzeżańskiego. kładąc go trupem na miejscu. Wiadomości o masowych mordach dokonanych we wrześniu 1939 roku na cofającym się wojsku polskim. Pukała dobrze ukryty na strychu nie dał się jednak wypłoszyć i zasypał Preisnera gradem kul. Śmiertelny pocisk trafił Preisnera w skroń. Dokument został autorce udostępniony przez jednego z ostatnich żyjących członków lwowskiej organizacji AK Jana Surę.. która odbyła się dnia 16 czerwca 1939 r.) Już w połowie września 1939 roku w pow.) We wrześniu 1939 Ukraińcy dokonali pogromu ludności polskiej w Żukach i Połoskach. Zaalarmowane zostały oddziały policji z Brzeżan i Tarnopola. W Ułanówce nacjonaliści z niewiadomych przyczyn zabili strzałami w głowę Stefana Dziduszkę. „drogą wywiadu z wiarygodnych źródeł”62. polskich uciekinierach. kobietach i dzieciach nie są do dziś przebadanie i opisane przez badaczy. Wydarzenia takie mogły mieć miejsce. Ażeby wypłoszyć bandytę z jego kryjówki starszy posterunkowy Preisner. Tego dochodzenia polska policja już nie ukończyła. Oto kilka opisów charakteryzujących pierwsze miesiące wojny: „. Jak wynika z analizy „Głosu Brzeżańskiego”.

zebrany kiedyś w jedną całość. I-A-c/2. I cóż się okazało: otóż zmagazynowana była tu broń i amunicja (180 kbk. sprawy) w: CA MSWiA. Dorzucę tu kilka wspomnień z własnego przeżycia. która pierzchła po wymianie strzałów. by przygotować grunt pod mającą powstać przy współpracy z Niemcami (w Krakowie OUN) „Zachodnią Ukrainą”. rzemieślników.... Wyroki te były najczęściej wykonywane natychmiast. jako komuniści. Syweńki w Sławetynie. obejmującej około 50 rodzin) (. Krasnego Stawu.) dwory polskie padają pod rabunkiem ukraińskiego chłopa. prokuratorów. że jesteśmy tylko przednim patrolem wielkich wojsk polskich.Oficjalnymi. Zażądałem otwarcia tej szkoły. ruszyliśmy ku Włodzimierzowi. Ofiarą jego padają setki tysięcy polskich robotników. Podhajce. 63 „…Obraz tych tragicznych wypadków. Następuje dalej rabowanie bez reszty całego polskiego dorobku spółdzielczego i masowe ujęcie całego handlu przez spółdzielczość ukraińską. t. Adnotacje ręczne: „z Tarnopola”. Petrycki w Taurowie. zespół SN. Dotychczasowi przywódcy UWO i OUN z poszczególnych wsi objęli władzę lokalną. Niektóre kolonie polskie padają wycięte w pień z kobietami i dziećmi przez okoliczne wsie ukraińskie. Zatrzymaliśmy się we wsi Orlichówce pod Włodzimierzem. stosy koców. 22 23 .. pow. ks. Jaworowa. instytucja bynajmniej nie tylko do spraw opieki społecznej (. Zażądałem podwód. p.. „Lwowska noc” autorstwa Wiesława Helaka 66 Rozkaz mordowania Polaków wydany został w miastach. Chłopi uzbrojeni 65 Broszura z roku 1944 odnaleziona w „Tekach Zielińskiego” RKP sygn. doktor Studyński i doktor. 66 Warszawa 2012. z archiwum Z. bezpośrednio przed wkroczeniem bolszewików. które lada chwila mogą nadejść i że gdyby nam się cokolwiek stało. na szkole również powiewała bolszewicka flaga). a realizowany w okolicznych wsiach.) Prace tych Komitetów nadzorowało i inspirowało Gestapo”. ks. Na wsi obejmuje władzę sowiet przeważnie czysto ukraiński oraz policja ukraińska. nauczycielstwo. Ten sam proces wywożenia w głąb Rosji przerzucony zostaje na miasta w kwietniu tegoż roku. Trzech zbliżyło się do mej furmanki i zażądało poddania się. sporządzony przez naocznych świadków.. Nowosada (sygn. 63 Lewandowska St. 64 Dokument niepodpisany. wybuchła z całą siłą we wrześniu 1939 roku. Nadbużańskiego Podlasia…. kupców. Wystąpiło to w okolicach Kowla.. dziś w IPN. 46-61. „ściśle poufne”. niedatowany. Szereg przywódców ukraińskich zasiadła w okręgowych władzach sowieckich i realizowała ofensywny plan ukraiński. na rękawach posiadali jedynie czerwone opaski. 439. W dwu wypadkach widziałem w rowie jaworowskim polskich żołnierzy . Już 14 września dało się wyczuć pod Rejowcem wrogie nastawienie ukraińskiej ludności.Kiedy wojska bolszewickie (we wrześniu 1939 roku) zalały dużą część naszego kraju (. W Turzysku napotkałem taką grupę złożoną z kilkunastu osób. Włodzimierza.) Lwów został zalany sklepami „Narodnej Torhowli”. hamowana częściowo przez władze polskie. Biłgoraju. które wydawały wyroki śmierci na miejscowych Polaków. które rozbrajały pojedynczych żołnierzy jak i całe oddziały. uciekinierów i miejscowej ludności polskiej. Jeden z nich okazał się sołtysem tej wsi. gdzie polska ludność błagała nas o zatrzymanie się i opiekę przed Ukraińcami. wypędza się polską inteligencję ze wsi i miasteczek. Natychmiast zareagowaliśmy (4-ech) na napad krzykiem Zagłoby. 1 ckb bez zamka i 1 rkm). Kowla. Poruszające opisy tych zdarzeń możemy odnaleźć w literaturze wspomnieniowej np. K.”65 Tak wyglądała sytuacja na większej części ziem kresowych. uznanymi przez okupanta ekspozyturami OUN były Ukraińskie Komitety Pomocy. który jechał na koniu spienionym.. Sławenty. adwokatów.. trzymając na ręku córeczkę. Zorganizowali oni „sądy doraźne”. gdzie do najpospolitszych metod mordowania należało wiązanie drutem kilku mężczyzn i śmiertelne pławienie w wodzie64.. W obradach tych „sądów” przewodniczyła inteligencja ukraińska a więc: księża greckokatoliccy jak np.. słabo zabezpieczeni.pomordowanych: jeden pchnięty nożem. kierownicy ukraińskich szkół. (Broni nie wyjmowali. ziemian wraz z całymi rodzinami przy równoczesnej likwidacji drogą sprzedaży ich majątków. rabowały kasy państwowe poszczególnych instytucji itp. (np. będzie dokumentem grozą przejmującym. Franko /syn Iwana/. rabowały uchodźców i furmanki naładowane najpotrzebniejszymi rzeczami uciekających. W ich rękach spoczęła akcja wywożenia polskich kolonistów i polskiej inteligencji (leśników) w lutym 1940 roku. którą wyrwał z rąk ukraińskich i żydowskich zbirów we Włodzimierzu. W Horodle rozmawiałem z porucznikiem kawalerii. a gdzie nie było ukraińskiej inteligencji. Hrubieszowa. Nienawiść nacjonalistów ukraińskich do Polaków. drugi półnagi z poderżniętym gardłem. którzy grozili im wyrżnięciem. sędziów. spotykając jeszcze raz wyżej wspomnianą grupkę Ukraińców. Janowa i Lwowa. oficerów. plecaków. wszystkich powystrzelają itd. powołane przy zarządach poszczególnych powiatów i starostw o lokalnym zasięgu działania. co polskie.„heroje” nastraszeni uciekli. oprócz zatrzymanych przez nas trzech.. „. Opowiadano też o okrutnych mordach oficerów pod Dubnem. Dostarczono mi razem ze zrabowanymi końmi (6 par) i po sformowaniu oddziału z uciekinierów rezerwistów. skąd nie uszło rzezi żadne polskie dziecko z kolonii. W rezultacie bandyci . znaczków pocztowych. Data 15 IX 1939 przestrzeń Kowel . Ukraińcy i Żydzi stanowią główny korpus administracji sowieckiej. w książce pt. Do wyborów sowieckich deputatów stają z ramienia UNDA. Przejawiła się ona w masowym mordowaniu wycofujących się oddziałów polskiego wojska i policji. Sieniawy.Włodzimierz zaroiła się od partyzanckich band ukraińskich. owsa itp. Ukraińcy pracowali więc gorliwie nad zniszczeniem polskości na Kresach. na przestrzeni od Iłży do Rejowca. wsie pójdą z dymem. Pańczyszyn. 7874. „sprawiedliwość” wymierzali sami chłopi. niszcząc wszystko. Horodła.

Hodak Iwan (trafił potem do policji ukraińskiej w Chodorowie). 589 Ukraińców (125 rodzin) i 46 Żydów (10 rodzin).Krężel NN. rozpoczęli krwawy terror.67 Brzeżany: 3-6 lipca 1941 roku nacjonaliści ukraińscy. Byli to uciekinierzy. którego Ukraińcy zamordowali w tydzień po wkroczeniu bolszewików. Była to swoista demonstracja siły i wrogości w stosunku do Polaków. Byszek. natomiast wymordowano uciekinierów. niektórzy mieli też karabiny rozbiegli się po całej wsi plądrując budynki użyteczności publicznej. którzy przejeżdżali przez tę wieś. Na jego temat w opracowaniu dodatkowe objaśnienie: „Pracował jako kurier OUN przed wojną miał rower do własnej dyspozycji był w ciągłym kontakcie z sąsiednimi wsiami. Kotowa. siedziba gminy: w 1939 roku mieszkało tam 518 Polaków (125 rodzin). Maca69 Świadkami zbrodni i grabieży byli Polacy: Konik Antoni. W napadzie na miasto Rajów – brali udział Ukraińcy z Narajowa . znaleźć można min. 14 września wieczorem w 1939 roku nadawano sygnały świetlne z domu Macy w kierunku Łanów Mazurskich. Na drodze w Leśnikach działali zaagitowani nacjonalistycznie chłopi z Raju.wsi. Morderstwa zaczęły się od 12 września i trwały do 22 września. 71 Komański H. Po opuszczeniu przez nich wsi wraz z policjantami z miejscowego posterunku.. Ludobójstwo…. rzeczy jego zrabowali.” 69 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Szpundar Iwan. Członkowie OUN którzy w Augustówce. ukraińskiej młodzieży z okolicznych wiosek. Tego dnia rękami nacjonalistów ukraińskich bestialsko zamordowano ok. widły. 72 Opisy wyjątkowego okrucieństwa.. dwóch chłopców (jeden z nich w wieku 12 lat) i woźnicę. i Ceniowa. Opisy owych zbrodni zachowały się w relacjach świadków72. Obok kapliczki w pobliżu cmentarza zamordowano dwóch policjantów polskich jadących wozem. 70 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „W domu Szczepanikowej Polki.. Polaków na wozie zamordowano siekierami. w r. (trafił potem do policji we Lwowie). łopaty. 191474. Czy dotarli do celu swej podróży nie wiadomo68. 10-13. drugiego z policji mundurowej. jednego z wydziału śledczego. Ten dzień Niemcy ogłosili „dniem swobody” i pozwolono Ukraińcom bezkarnie rabować i mordować brzeżańskich Żydów71. Wymazał Jan. jedną kobietę. Błotni. Ciochoń Władysław.103. Koniuchy: W Augustówce miejscowych Polaków zostawiono w spokoju. Ustalone nazwiska: Ćwok Józef Kędziora Emil NN.Persok Buszcze.. był nawet zatarg wśród morderców o ten koc). Budyłów. 73 Komański H. Sarańczuk. karabiny. siedziba gminy: We wrześniu członkowie OUN zamordowali czworo Polaków73.. obszerny opis tych wydarzeń w relacji Jana Ciska. Niebo i piekło mojej ziemi. 500 Żydów. Gdy przyszli po nich Ukraińcy. motyki. Napastnicy byli uzbrojeni w kosy. walizy zabrali: Tęcza Józef. Tej nocy nie było śmiertelnych ofiar tylko pobicia.w siekiery. s. Zornisk. urządzili manifestację na cześć wyzwolenia miasta przez hitlerowców. Olchowca. W niektórych wsiach gdzie przebiegały szosy. Augustówka gm. pod patronatem miejscowego OUN. Paweł Olijnyka zna nazwiska i może bliższych szczegółów udzielić. W nocy z 18 na 19 września 1939 roku w pobliskim Wierzbowie zebrała się kilkudziesięcioosobowa grupa Ukraińców z zamiarem napadu na Buszcze. Rybnik. rewolwery itd. noże. konie. Punkty zborne zostały przez nich już wcześniej wyznaczone. W roku 1940 w wyniku donosu miejscowych Ukraińców został aresztowany przez NKWD i zaginął bez wieści Stanisław Zamojski ur. U księdza greckokat. W Potoku mordowali żołnierzy chłopi z Potoka. 67 Patrz: „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Moroz Naścia. Przeszedł do historii pod nazwą „krwawej niedzieli”. Ludobójstwo…. Na cmentarzu widziano później świeżą mogiłę. Ukraińcy z Wierzbowa i Potoczan wtargnęli do wsi z okrzykami „Smert Lacham”. Siekierka Sz. ksiądz nie stanął w obronie Polaków. Kohut Iwan. Tęcza Józef (Polak . zamieszkał posterunkowy. zdaniem świadków brali czynny udział w grabieniu i mordowaniu Polaków: Szpundar Iwan syn Hnata i Marii. Tak więc po kilka wsi gromadziło się na jednym odcinku. siekiery. kosy. w tym zasypywania żywcem w mogiłach.. 5 tys. s.104. Iwanoczko.. 74 Komański H. Ludobójstwo dokonane na ludności polskiej woj. Tarnopolskiego. Wóz.. Siekierka Sz. Łosyk Piotr.”. s. Od napadu uratowało wieś pojawienie się szwadronu polskiej kawalerii. s. Wierzbowa. Leśnik. W opracowaniu czytamy: „Ks. akuszerka70. Na uroczystość zjechało ok. nr 2 (16) z 1996 r. Dalsze egzekucje Żydów (w okresie do końca roku 1941) wykonywane przez policję ukraińską odbyły się w grudniu 1941 roku.jego matka była Ukrainką i wychował dwóch synów w duchu nacjonalizmu ukraińskiego).. mieszkająca obok cmentarza (ta ostatnia zabrała nawet koc i prała go z krwi. największe nasilenie miały w nocy z 17 na 18 IX 1939 roku. 617-618. Stryhaniec.. widły. ukoronowana masowym mordem na polskich mieszkańcach Buszcza i spaleniem ich domostw dokonanym przez bandy UPA w roku 1944. Szczepanikowa. 24 25 . przekopywano doły lub robiono barykady dla zatrzymania pojazdów. Na szosie koło Potutor gromadzili się chłopi z Potutor. Część polskich mieszkańców ukryła się. w „Na Rubieży”. Ukraińcy mordowali wszystkich pasażerów bez względu na wiek i płeć. Łysyk Piotr. Siekierka Sz. Stanisławski (służył potem w SS).. szpadle. Olijnyki Pawła zatrzymali się uciekinierzy (około 15 osób). Ludobójstwo…. 68 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.

Kinal Katarzyna lat 30. Oddział z Dryszczowa powrócił z bronią (miał 9 rkm i karabiny). syn Mikołaja. co sprawdzano każąc deklamować modlitwy po ukraińsku. Blachowski (Blacharski) Franciszek lat 36. komendanta polskiej policji w Urmaniu. Egzekucji członkowie OUN tylko sporadycznie dokonywali przez zastrzelenie. żona Franciszka. Dupaj Mikołaj lat 23. Wijatek Jan lat 32. syn Mikołaja.Byszki gm. Blachowski (Blacharski) Stanisław lat 12. syn Michała. Siekierka Sz. Biłan Jan lat 30. gdzie zebrał się batalion w liczbie 1000 ludzi. lat 5 syn Józefa. Strychańce. syn Grzegorza. który był zakonspirowany na terenie 12 wsi: Dryszczów. 76 Blicharski Cz. Kowalczuk Wasyl lat 30. syn Ilka. żona Józefa. żołnierzy polskich. 15. syn Franciszka. syn Teodora. a przyjście Rosjan spowodowało uwolnienie go z więzienia. syn Dmytra. pojedynczo lub małymi grupkami. Siekierka Sz. syn Mikołaja. Biłan Katarzyna lat 36. W Dryszczowie we wrześniu 1939 r. Wierzbów. Jednym z przywódców terenowego OUN (jego władza rozciągała się na okoliczne wsie łącznie z Przyszczowem) był Paweł Podłużny. Rawski Antoni.uciekinierów z centralnej Polski. Żak Maria lat 27. Buszcze: W Dryszczowie OUN miał swych wybitnych działaczy. Potoczany. Kowalczuk Mikołaj lat 35. Witkowski Michał lat 22. Żak Anna lat 3.syn Franciszka. Blachowski (Blacharski) Władysław lat 14 . 79 Informacje na ten temat pochodzą też z relacji zmieszczonych w: „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Rajter (Reiter) Piotr lat 38. w tym miejscu zamordowano i pochowano 250 żołnierzy i kilkanaście osób cywilnych . syn Jana. syn Mikołaja. Rotiachacz Wasyl lat 26. „Na Rubieży” nr 45 /2000. 77 Z dokumentu wynika. większość zamordowano przy użyciu siekier. 250 polskich żołnierzy.14-15. Ludobójstwo…. Dane te potwierdza Cz. córka Franciszka. Nakoneczny Stefan lat 32. syn Mikołaja. Zapisy nazwisk według nowej wersji (stara w nawiasie). Bycz Michał lat 23. 30 lat77. Podłużny Paweł lat 30. syn Piotra. Buczkowski Piotr lat 15. wydał im 25 karabinów.. Potiachacz Wasyl i Bojko zamordowali w 1939 r. ojciec na wojnie. Rajter (Reiter) Piotr lat 40. Skałuba Franciszek. Ukraińscy mordercy. W okresie od 17-20 września 1939 ci sami ludzie wsparci przez miejscowych nacjonalistów wyłapywali po drogach i pobliskich wsiach Polaków . s. w którym mordowano powracających do domu. że jako działacz OUN był przez władze polskie aresztowany. Blachowska (Blacharska) Maria lat 36.. s. syn Mikołaja. Pułk ten otrzymał broń rosyjską w celu „oczyszczania lasów z bolszewików”. syn Mikołaja. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996 s. Podobno w miejscu pochowania zwłok rośnie dziś dąb. liczący wówczas ok. W 3 dni później przyszedł niemiecki rozkaz oddania broni i rozejścia się do domów. Hinowice. Koniuchy: Od 17-20 września 1939 w lesie znajdującym się w pobliżu cerkwi greckokatolickiej zostało przygotowane miejsce kaźni. Byli oni zatrzymywani przez bojówki OUN. Dworce. W połowie września został też zamordowany sołtys Piotr Rajter80. syn Anastazji. Urmań. W roku 1941 po przyjściu Niemców okazało się. Na polu między Byszkami a Potokiem bojówkarze OUN zamordowali 30 osobową grupę polskich żołnierzy z kapelanem75. które wyjaśnić może dopiero zestawienie większej ilości danych. Życie można było uratować jedynie deklarując narodowość ukraińską. Dupaj Michał lat 32. syn Pawła. które były ukryte na folwarku i wyruszył z oddziałem pod Wierzbów. Wilgusz Mikoła lat 26.. Żak Piotr lat 58. syn Stefana. 15. Sawczuk Michał lat 33. wśród których był kapelan wojskowy76. syn Teodora. W parę dni po przyjściu Niemców Podłużny zebrał oddział w Drzyszczowie w liczbie 80 osób. Według relacji Ukraińców i Polaków.. Blachowski (Blacharska) Anna lat 5. Nakoneczny Władysław lat 30. których po ograbieniu z mienia i kosztowności mordowali. Masny Iwan lat 32. Zbigniew Danieluk (Danyluk) Stefan lat 16. Kinal Mikołaj lat 38. syn Antoniego.. żona Mikołaja. Podusowski Michał lat 30. s. syn Dmytra. 26 27 . Mazurek Stefan lat 2. Podłużny rozkazał im maszerować do Rohatyna. córka Mikołaja. Żuków. Blicharski.jeden z członków wyprawy. którzy osobiście wymordowali wymienionych Polaków z Dryszczowa. Rekszyn. Poruczyn. że Podłużny był dowódcą dywersyjnego batalionu. syn Jana. Żak Józef lat 32. Sawczuk Grzegorz lat 30. Charaba Mikołaj lat 53. Hasurek Aleksander lat 44. dziecko wyrwano z rąk matki Ukrainki i zabito. Baran Wasyl lat 30. rozbrajani i następnie stawiani przed ukraińskim „sądem”.in. Buszcze. Mimo to istnieją pewne niezgodności. 22 osób79. Szumlany. Buczkowska Apolonia (Prakseda?) lat 37.46. Ludobójstwo…. Mimo upływu tylu lat nie dokonano w tym miejscu ekshumacji. Besz Wasyl lat 34. Baran Michał lat 27. 17 września 1939 roku miejscowa bojówka OUN podstępnie rozbroiła grupę 20 polskich żołnierzy i rozstrzelała ich w pobliskim lesie. który mieszkał pod Dryszczowem. Michała. Dryszczów gm. Pisze o zamordowaniu (masakrowaniu) we wrześniu 1939 roku przez bojówki OUN zatrzymywanych pojedynczo lub w niewielkich grupach w pobliskim lesie ok. Baran Paraskewia lat 50. s. syn Grzegorza. pochodzili z tej samej miejscowości. syn Mikołaja. Leszczyszyn Roman lat 35. Byli to: Mychaniów Wasyl lat 30. 67. Wrocław 1998 s. córka Józefa. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Fedczyszyn Stanisław lat 3.106. 78 Wykaz zamordowanych we wrześniu 1939 roku ukazał się poprawiony przez świadków (m. W ten sposób uniknęło śmierci kilku Polaków znających dobrze ukraiński. Zostali zamordowani następujący miejscowi Polacy78: 75 Komański H. Suda Filip lat 35. syn Michała. gdzie formował się 13-ty pułk Strzelców Ukraińskich. W ten sposób zamordowano ok. W tej sprawie zeznawał autorom dokumentu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” naoczny świadek ...38.. żona Józefa (w ciąży). Dowódcy nakazali oddziałom na własną rękę przedrzeć się przez lasy do domów i ukryć broń. Petruniu.107. Fedczyszyn Stefan lat 4.uciekinierów z Polski centralnej. został zamordowany 18 XIII 1939 roku przez Bojkę Włodzimierza z Hinowic. Po szczegółowym „przesłuchaniu” i potwierdzeniu znajomości języka ukraińskiego żołnierz był wypuszczany. Kinal Anna lat 6. s. noży i bagnetów. który przed egzekucją przeprowadzał „dochodzenie”. syn Piotra. Sołtys (Rajter) Reiter Piotr. Broń tę złożyli u rolnika Worony. 80 Komański H. syn Józefa. często okrutnie torturując. Rusiński „Tryptyk Brzeżański”. Żak Mikołaj. Podłużny Jan lat 36. syn Jana. ani nie postawiono upamiętnienia.

Z rąk ukraińskich zginęli następujący Polacy89: 1. 8. Organizatorami zasadzki i mordu byli: Dulęba.625.Kozowa: W marcu 1940 roku został zamordowany przez bojówkarza z OUN Stefan Żukowski. Część osób spalono żywcem. Ukrainiec. Ćwiek Józef zam. zabili go Kuseń Michał s.brak świadków. 85 Wg. 620-622 i 624-625 oraz w: „Na Rubieży” nr 4 (10) 1994 s. Gaik gm. 84 W relacji zamieszczonej w „Na Rubieży” nr 16 1996 na s. Petruniu…. Petruniu. a trzech cywilnych uciekinierów pochowano na cmentarzu. „Na Rubieży” 28 29 . Szczegóły dotyczące wydarzeń w Gaiku we wrześniu 1939 roku w obszernej relacji Janiny Giżyckiej i Jana Krasowskiego w: Komański H. Mikołaja pochodzący z Olesina..642. nr 2 (16) 1996 s. wideł. tuż przed wkroczeniem wojsk radzieckich.. w łóżku. Brzeżany: 17 września terroryści z OUN zamordowali 5 osób.uciekinierki – matki trójki dzieci do lat 6-ciu. Petruniu. Zamordowali go Kuseń Józef s. W gajówce Łopota została też postrzelona uciekinierka z Żywca o nazwisku Wolna i mocno pobita inna uciekinierka o nieustalonym nazwisku84. Zostali pochowani w zaroślach w starej nieczynnej sadzawce rybnej. Glinna (gm. 108 i relacja Jana Krasowskiego s. Pertuniu. Budyłów: Wrzesień 1939 zapisał się krwawo w dziejach tej miejscowości. Ofiary pochowane były przy polnej drodze prowadzącej do Olesina. Mordu dokonano przy użyciu kos. że zostali ciężko ranni wyrwali się oprawcom i ocaleli). 68. Nikt z tej grupy nie ocalał. bez powodu wystrzelił z pistoletu do tej kobiety . Płaucza Mała): 20 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Józef Camona. zamordowani nocą.. Erazmus Andrzej . że do zabójstwa doszło już po wkroczeniu Armii Czerwonej..613. Blicharski Cz. Tego dnia zginęli: Kowalczyk lat 70 – rolnik 82. 88 Komański H. rodzina Józefa Ćwieka (4 osoby). 7. Krężel Ludwik.. zamieszkały w Jakubowcach. Kędziora Emil zam. prawdopodobnie niezauważone przez oprawców.88. nieustalone trzy osoby (być może chodzi o to samo zabójstwo co przedstawione wyżej – gajowego z rodziną). Dubszcze gm.109 i Relacja Józefa Bereziuka s. rodzina Stanisława Erazmusa (4 osoby). dawny urzędnik (do r. s. zamordowany przez Kiernickiego Mikołaja i Kiernickiego Teodora. rodzina Władysława Percaka (3 osoby). Ludobójstwo…. 82 Otrzymał 5 ran postrzałowych i cios siekierą w głowę (odrąbano mu część czaszki). Lehun Paweł. w Jakubowcach. 10 lutego 1940 roku na wniosek terenowych władz ukraińskich zesłano na Sybir 25 polskich rodzin (49 osób)86. rodzina Jana Kryżka (3 osoby). Tomasz Wójcik. 2. Blicharski Cz. w Jakubowcach. Siekierka Sz. Siekierka Sz. Świadkiem tego mordu był syn Władysław Krężel. bojówka OUN wsparta przez okolicznych chłopów. W zestawieniu dokonanym przez Blicharskiego znajdujemy informację o rozbrojeniu i zamordowaniu 15 września 1939 roku przez bojówki OUN ok. w Jakubowcach. Zersak Władysław zamieszkały w Jakubowcach. sołtys z Hinowic. Blicharski informuje. Zamordowany przez Galara Wasyla i Karyszyna Michała z Olesina. Siekierka Sz... 24-25. Ludobójstwo…..67. W relacji Mariana Rzeszutki pojawiają się następujące ofiary: rodzina Ignacego Bartkiewicza (3 osoby).. 67.. 20 żołnierzy i zamordowaniu sołtysa wsi o nazwisku Rajter. noży i siekier. 86 Komański H. Jeśli chodzi o uciekinierów zamordowali oni sześciu polskich posterunkowych z żonami i dziećmi. 5. Czynów tych dokonywali Ukraińcy ze wsi Olesin.. Jana i Smoczyło Wasyl s. 83 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. jego żona i jeden z synów (córka i czteroletni synek mimo.. 89 Komański H... Persak Karol (lub Percak) zam. Erazmus Grzegorz. Studnicka Balbina zamieszkała w Jakubowcach.16. 81 Komański H.. s. s. zabili go Kuzka Mikołaj i Kuzda Teodor obaj pochodzący z Olesina. Siekierka Sz.. s.N. Łopot (gajowy). Zamordował go Krych Mikołaj.. że młody chłopiec.. zamordowany przez Kuzdę Michała i Smaczyłę Józefa z Olesina. Krężel z dwoma synami87. s. Po tym wydarzeniu wielu Ukraińców z Łapszyna i Gaiku chodziło w mundurach i butach pomordowanych.47. s. 16 jest informacja. 18 września 1939 roku zostali zamordowani przez ounowców: Franciszek Folta lat 25 z Krosna. Przed śmiercią zeznał o sprawcach swojej żonie. relacji świadków. „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 s. 4.67. gajowy i jego rodzina o nieustalonym nazwisku (żona i 2 synów)83. relacja Mariana Rzeszutki s. Ludobójstwo…. Ludobójstwo….. Ludobójstwo. Jakubowce gm. trzej polscy żołnierze powracający z wojny: Piotr Bereziuk (kpt. Blicharski Cz. Siekierka Sz. Stanisław Wilk z żoną85 .. rezerwy) i jego kolega szkolny . którym przewodził Iwan Kozłowśkyj. dwie ciężko ranili i spalili polską zagrodę Kowalczyka.17. s. Obaj z Olesina.. Hinowice gm. syn sołtysa z Łapszyna i Wasyl Biłłaj z osady Bernardyny koło Gaiku. 9. W nocy z 18 na 19.109. Ludobójstwo…. Ich małoletnie dziecko ocalało. Mykyły i Smaczyło Dymitr pochodzący z Olesina.Bazyli N. 87 Komański H. pochodził z Olesina. Garstka Jan zam. zamordowany w Byszkach... 3.17 i nr 45 /2000. 1939) gminy Kozowa81. s.. aresztowany w młynie w Ceniowie.107. w Jakubowcach.. 10. rodzina Leona Rogalskiego (4 osoby). świadkiem był syn Tadeusz. Siekierka Sz. 6. s.. Koniuchy: 19 września zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN. s. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996.. zamordowana przez Horynia Wasyla i Świtenkę Marię z Olesina. Tego samego dnia po południu w lasach koło Łapszyna w zasadzkę zastawioną przez bojówki wpadło 150 polskich policjantów. ograbiła i spaliła tam 57 gospodarstw i wymordowała 21 polskich kolonistów. Blicharski Cz.

800.200.- ÷ --Dom. stajnia.2.1. Hetman Władysław 28. sieczkarnia.600. młynek.200. 7.050.1. uchodźca z zachodu. 16.- 90 Blicharski Cz. 30. narzędzia rolnicze Suszek Andrzej ÷ Krężel Ludwik ÷ Magra Tomasz ÷ Wilk Katarzyna ÷ i sikawka Dom. zbiór zboża Jędrusiak Kazimierz ÷ Trzoda chlewna 1.2. 5.500. stajnia.500. młynek i tp.2000.. 35.900. zamordowany przez Dutkę Józefa z Jakubowiec. 36.2.000.2. Podwika Marcin 27.200. młynek.2. 10. sieczkarnia. stajnia.2.000.2000.2. 4.2. 41. 8. 44. 24.050. 18.2. Gałęźniak. stodoła. sieczBal Paweł karnia. 39.300.3.500. 32. 22.1. Świadkiem tego morderstwa był Jędrusiek Jan.1. Gałęźniak Stanisław uchodźca z zachodu. (z podaną wartością w cenach przedwojennych) LATp Imię i nazwisko poszkodowanych Inwentarz martwy Inwentarz żywy 19. 29. Rogalski Leon z rodziną (4 osoby).2. Erazmus Stanisław z rodziną (4 osoby). 13.800. 46.----------2. zestawienie z opracowania. 38. 45.2.. Dom. młynek.. stajnia.- 1. 17.000. 6.7. Kuszcz Ignacy 21.800. Gromek Ludwika 2. młynek. Ćwiek Józef z rodziną (4 osoby). stodoła.000. Krężek Paweł zamordowany w r. stodoła.000.000. 30 31 .4. 42. Spalone i ograbione gospodarstwa Polaków w Jakubowcach91 we wrześniu 1939 r. --młockarnia ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ --------------------------------------- Trzoda chlewna 3.200.4.800. zbiór zboża ÷ i młocarnia ÷ ÷ ÷ ÷ 1 koń 1 buhaj ------------- 7. brat Stanisława. zamordowany przez Smaczyłę Józefa.500. zbiór zboża. Glinowski Wawrzyniec Rogowski Walenty Sumasz Józef Rogalski Andrzej Nalepko Bogusław Cabała Rozalia Cabała Walenty Jędrusik Andrzej Jędrusik Jan Małaczyński Tomasz Stach Stanisław Stach Józef Stach Piotr Łyczak Stanisław Zelek Józef Zelek Wincenty Dołęga Józef Krawczyk Jan Erazmus Szymon Wartość Dom.200. stajnia.- 2. 40.1. Mista Adam 20.300. 43.1.200. 33.2. zbiór zboża.2. Świadkiem był Jędrusiek Jan. 37. 13.÷ Krowy Trzoda chlewna ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ Trzoda chlewna ÷ 1.2.200. 12. Petruniu.2.800.500. 23.200. 11.2.11.3.400. stajnia. s. 34. zbiór zboża.200.800. 31.2. Krużek Jan z rodziną (3 osoby). Szczepan 26. stodoła. Dom.1.2.200.000. 3. zbiór zboża Zając Walenty ÷ Jagielski Józef ÷ Biernacki Piotr ÷ Szudnicki Teodor Stodoła. 91 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.3. młocarnia.500.2. sieczkarnia.000. 67: znajduje się tu informacja potwierdzająca fakt zamordowania 21 miejscowych Polaków przez bojówkę OUN i miejscowych chłopów – nazwiska ofiar: Bartkiewicz Ignacy i rodziną (3 osoby).1.600.000.200. 194190.1. Pierszykała Piotr narzędzia rolnicze Gontarski Franciszek ÷ Persak Władysław ÷ Puszek Telka ÷ Chorwanich Wilhelm ÷ Wilk Walenty ÷ Suszel Aniela Dom i zbiór zboża Dom. Percak Władysław z rodziną (3 osoby). 12. sieczkarnia.200.2.. Kolarz Ana Siwek Szczepan Ryś Paweł Pęczko Kasper Michalczyszyn 25. 9.1.200. cały zbiór zboża. 14. 15.700.2.000.2.

Gach. Męczyli ich głupim przesłuchaniem na wzór bolszewików – po namyśle wypuścili Szadajównę i lekarz został sam pod ich strażą. Kulbaczyński Józef syn Grzegorza. Jedni twierdzili. paru chłopów wiejskich aresztowało go bezprawnie. Hładczuk Leon. biskup Wincenty Urban Droga krzyżowa archidiecezji lwowskiej. Gdy opuszczali wieś udając się w kierunku Brzeżan. zbiór zboża 50. zaś dwoje ostatnich odstawili chłopi do Sarańczuk i tam ich zamknęli w budynku gminnym. Kuseń Józef syn Jana. ograbieni i wymordowani nad potokiem.4.3. Kuryszyn Mikołaj syn Jana. co spowodowało ich ucieczkę i pozwoliło żołnierzom wyrwać się z okrążenia – dalszy los oddziału nie jest znany93.67. 95 Zeznania świadka podpisanego „Wilk”: „W sierpniu 1941 zdarzył się w Kotowie następujący wypadek: W tym czasie był tam lekarzem w ośrodku zdrowia dr. Biernacki Piotr.. Świteńki Mikołaj syn Matwija.3. że poznali go tam wśród paru strasznie zmasakrowanych przez chłopstwo trupów. Gacha) i Zofii Szadajówny ze Lwowa. Ludobójstwo…. Goraja. rodzina żydowska Kahane i jego trzy córki92. młynek. s. Kędziora Aleksander ÷ 52. s.700. inni. aby nie pozostał ślad jaki. Kotów siedziba gminy: 19 września 1939 roku został zabity przez bolszewików ks.3. Kulbaczyński Michał syn Teodora. że sprzątnęli go sprytnie. stajnia. Sprawa tak ważna nie została zapomniana przez znajomych dr. którzy przez adw. Kuseń Michał syn Mikołaja. Schuala Polaka. ÷ Józef --------------------- 1. 30 osób). Nie jest to jedyny przykład podstępnych antypolskich działań ukraińskich w tej miejscowości95. Baryłka Jan syn Stefana. starali się ją przedstawić Niemcom i zainteresować nią. ci przystąpili do obrony. bojówka OUN dokonała napadu na miejscowy posterunek Policji Państwowej. Smaczyło Dymitr syn Stefana. Pirożyk Józef. Bartkowicz Ignacy ÷ 54. Kuzda Mikołaj syn Tomasza. która rzekomo strzelała z miejscowego kościoła z karabinu maszynowego do jadącego wojska sowieckiego. Kornicki Mikołaj. Wszyscy wymienieni pochodzili z Olesina.19-20. Reszta sprawców nieznana. – Lecz niestety wszystko bez skutku. Franciszek Goraj. Ludobójstwo…. Sambora Agata ÷ Krzysztoforczyk 56. Blicharski Cz. Goraja były bez skutku – chłopi mieli tylko jedną odpowiedź „uciekł”.. że wieś ta została wymieniona w odezwie do ludności wydanej 5 X 1939 roku przez Siemiona Tymoszenkę jako miejsce pogromów żydowskich.500. Świteńka Maria. Smaczyło Józef syn Jana. w tym bojówka OUN.. Kędziora Aleksandra. Oczywiście natychmiastowa rewizja w kościele wykluczyła taką możliwość ale i tak ks. Baryłko Michał syn Józefa 17..47. że 19 września bojówka OUN zamordowała 12 mieszkańców tej wsi.111. otoczył przechodzący przez Koniuchy w kierunku granicy rumuńskiej pluton żołnierzy polskich (ok. Władysław Dworkiewicz. Jacyk Jan. kiedy wracał od znajomych kolonistów Wilkoszów w towarzystwie tamtejszego księdza Władysława Bilińskiego (następcy ks..500. przeciw nim świadczący. 92 Komański H. zbiór zboża Dom. W tym samym czasie zamordowani zostali następujący polscy mieszkańcy Koniuch: Stefan Budzyński lat 30.000.000. W pracy Blicharskiego z kolei znajduje się informacja o tym. Dumanowski Wład. Rogowski Leon ÷ 55. Szczurek Władysław młockarnia. 1996 s. Czornous Łukasz.3. Naoczni świadkowie: Siwak Wojciech. Gach jako kontrrewolucjonista został „dzięki” miejscowym Ukraińcom niezwłocznie rozstrzelany pod kościołem. że 19 września bojówki OUN zamordowały 12 Polaków96. Petruniu….4. Ludobójstwo….7. Informacje na ten temat też w: Komański H. ks. Niemcy z zadowoleniem patrzą przez palce na sprawki Ukraińców jako swych sojuszników pomagającym im tępić Polaków”. Smaczyło Wasyl syn Mikołaja. 220 osób. 94 Pismo „Wilna Ukraina” nr 10 Lwiw 1939.500. Szpyrtis Wojciech 48. Więcej jak pewne. Koniuchy siedziba gminy: 17 września 1939 r. Rzeczy jego zrabowali i podzielili się nimi. W połowie września 1939 we wsi zatrzymała się na chwilowy postój grupa 48 uciekinierów z Jasła. stodoła. Horyń Wasyl.111. Księdza po udanym przesłuchaniu zwolnili.800. Siekierka Sz. Od tej pory słuch po nim zaginął. Wszelkie poszukiwania dr. Inne źródło mówi.- 17 lub 18 września tłum ukraiński. s.000. która przyjechała w gościnę do Wilkoszów.. Sprawcy: Misiurka Wojciech. Jacyk Anastazja. Franciszek Jarosz emerytowany komendant posterunku PP w Koniuchach i jego córka. sieczkarnia. Siekierka Sz. Tam właśnie banda pod dowództwem Wasyla Proceka spaliła żywcem starego Żyda i 6-letnie dziecko94. Po przyjściu Niemców. że widzieli go uciekającego w stronę Potutor przez pola. w wąwozie między Koniuchami i Byszkami zostali otoczeni przez miejscowych bojówkarzy z OUN. ÷ 53. Po zastrzeleniu przez bojówkarzy dwóch żołnierzy. 96 „Na Rubieży” nr 2 (16). Pączko Kacper. Suszel Aniela ÷ Dom.ok. 49. Diaków Maria. Rzucili granat między napastników. Warto wspomnieć.. 10 lutego 1940 roku na podstawie opracowanej przez miejscowy Ukraiński Komitet z kolonii Łany Mazurskie deportowano na Sybir 56 rodzin . Maksymów Jan. Bronisław Światłowski i Konstanty Światłowski.638: O napadzie na posterunek. zamordowaniu uciekinierów z Jasła i żydowskiej rodziny pisali w swych relacjach Stanisław Osiecki.1. 32 33 . Siekierka Sz. Andrijów Józef. Polak zadenucjowany przez Ukraińców jako osoba.4. s. w tym burmistrz tego miasta. Kużda Maria.000. 93 Relacja za: Komański H. Szczurek Józef ÷ 51.500. Olejnik Tekla.

19 września 1939 zostali według tego źródła zamordowani następujący mieszkańcy Kozowej: Januszkiewicz Tadeusz. w mordach brali udział członkowie OUN z Kozowej: Melnyk (zamieszkały koło cerkwi). zwłoki znaleziono zakopane za Kozowa w bieliźnie. Wymienione osoby zostały uprowadzone i zamordowane siekierami na terenie kolonii Trychubowa (sołectwo Kalne). 18. Kiernicki ze wsi Krzywe. Członkowie OUN i OUW którzy występowali przeciwko Polakom na terenie Kozówki: Buczyński Iwan (dowódca). Zwłoki leżały odarte z ubrania do wieczora. Sitarskyj Fedio. pracował w Kozowej. w więzieniu okrutnie skatowany.wykładowcą był Wołoszczuk Fedio. albo. Steć Hilko. Iwana (słuchacz kursu oficerskiego w Pomorzanach). Kozowa: 19 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Anna Jakubów i Stefan Perlak106. 67. 107 Wykryty został przez gestapo i rozwiązany. którego żona Polka była nauczycielką w Jabłonkach koło Kołomyi. Steć Wasyl. 101 Komański H. Dane te potwierdza wykaz zawarty w pracy Cz. 104 Zabrany przez policję ukraińską do więzienia.. ści wyzwolenia Ukrainy przez Niemców. 105 Wychowanek ks. Karol Funks student (ur. Blicharski Cz. Adamów Józef z Kuropatnik105. po wkroczeniu armii niemieckiej wyświęcił się na księdza greckokatolickiego i wyjechał. Horochiwakyj Jan.. jego żona znała sprawców). 16. sołtys). której komendantem w tym czasie byli Baran i Fedorczak Paweł.. W kursie uczestniczyli z Kozówki: Horochiwskij Iwan syn Leona. s. 102 Zabrany przez policję ukraińską.20 (obu braci zabił siekierą Babij ze wsi Kalne). Adwokat Bemko (Reichsdeutsch) wyciągnął go z więzienia – inni siedzieli po 6 tygodni we więzieniu. Kozówka gm. Pierwszy z nich był nauczycielem w czasie okupacji bolszewickiej. gimn. Wołoszcuk Fedio (instruktor kursu oficerskiego).. Świadek naoczny widział. Blicharskiego99. 98 „Na Rubieży” nr 2 (16). 97 „Na Rubieży” nr 2 (16). 100 Blicharski Cz. 106 Komański H.68. jak twierdzą inni. Horochiwakyj Wasyl. Pytel (dwóch braci)..” s. za okupacji niemieckiej) pochodził z Krzywego. Tadeusz Kramarczuk. Tomczaka. Tam go umieścił w orkiestrze. Józef Bartman. brat Iwana)... aby przypatrzyć się uroczysto- Mordów dokonała policja ukraińska. oczy wyłupione. jak prowadziło go czterech Ukraińców i przy gościńcu do Brzeżan zabito go strzałem w głowę. Ludobójstwo…. Zamordowali go chłopi z Kozówki. 1996 s.. Szanajda ze wsi Krzywa. Kobel Leon. zamordowani zostali przez nacjonalistów ukraińskich następujący Polacy: Bajor Marcin102. w rejonie Kozowej miały miejsce napady bojówek OUN na pojedyncze osoby oraz małe grupki żołnierzy polskich powracających z wojny lub idących w kierunku granicy rumuńskiej. Na drugi dzień znalazła je matka Adamowa niedaleko miejsca zamordowania w kartoflach. Tomczak będąc przez rok w Kuropatnikach na probostwie. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. że po wkroczeniu Niemców wybitniejsi działacze OUN z Kozówki współdziałali w organizowaniu oficerskiego kursu wojennego w Pomorzanach. kapelana szkoły podchorążych w Komorowie. s. leśne drogi byli rozbrajani i mordowani. Dalsi zabici 19 września: Jan Ślusarczyk z rodziną (5 osób) zamordowani na terenie kolonii Krzywieckiej (sołectwo Krzywe). Instruktorem .. zaopiekował się 14–letnim chłopcem i wziął go ze sobą do szkoły podchorążych. s. Krych Jan i Leon. 19. Znaleziono go w polu. uciekinier z Polski centralnej. z rękoma skrępowanymi w tyle drutem kolczastym.. Łysnyj Iwan. Po wkroczeniu bolszewików przyszedł do matki w Kuropatnikach. Mordu dokonano w kilka dni po wkroczeniu Niemców. W rejonie tym zginęło ponad 30 żołnierzy97. w roku 1941 po wkroczeniu Niemców..68. mający 6 kl. zamordowany w okrutny sposób). Wieczorem znikły. Wymienieni Ukraińcy zebrali się w nocy z 17 na 18 września 1939 roku w sadzie Iwana Horochowskiego. Kuczmajewski103.113. 112-113. Według tego źródła. Grania Leon. Adamów otrzymał fachowe wykształcenie wojskowe i pracował do września 1939 w marynarce rzecznej w Pińsku. syn Iwana. 1920) narodowości żydowskiej101.. Oprócz wymienionych. 19. 99 Blicharski Cz. wywieziony z Kozowej do Tarnopola. Kierownik Dorosz został aresztowany.. Edward Paterek.. 103 Kominiarz zabrany został z domu przez policję ukraińską. Hasłem do rzezi było zapalenie pustego domu między dwoma polskimi domami.Kozowa siedziba gminy: Między 17-20 września 1939 r. Czyżewski Michał (radny gminy z Kalnego. zabity w drodze między Kozową a Tarnopolem. Siekierka Sz. Horochiwakyj Hilko. 34 35 . Kuciel Dmytro ze wsi Seńkow Kuropatniki. Drugi mieszkał w Kozowej.. Siekierka Sz. Kierownikiem tego kursu był Dorosz ze wsi Uwsie. Piotr Adamów spalony żywcem w szopie na terenie kolonii Józefówka (sołectwo Kalne). Rozpiatowski ze wsi Krzywe.. Kurs trwał tylko jeden tydzień107. Jan i Mieczysław Pytlów .20. ale w czerwcu 1941. Ks.. 20. 15. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” podaje następujące osoby narodowości polskiej zamordowane we wrześniu 1939: Barta Antoni (porąbany siekierą na drodze między Józefówką a Kalnem). Petruniu. uduszony z postronkiem na szyi. Kramarczuk Tadeusz104.. s. W sierpniu 1941 r: Marian Bajor były urzędnik sądu100. Jan Zając. zagrzebanego.bracia.. Wołoszczuk Stefan (wójt gminy zbiorowej. Buczyński Emil (potem policjant ukr. Ludobójstwo…. odzierani po śmierci z obuwia i mundurów. Po wkroczeniu Niemców wybrał się do Kozowej. 69: jest informacja o jego zamordowaniu. Wszyscy którzy wybierali boczne. Moroz Jarosław. Do pomocy przyjechało parę fur chłopów z Potoka i Byszek. Flone Jan (ojciec Polak. Spyrka Józef98. Z uroczystości tej nie powrócił. Józef Adamów miał 26 lat. Blicharski Cz. szkoły podst. Pertuniu. Steć Hilko s. Adam (Andrzej) Kimala. 1996 s. Czyżewski Piotr (sołtys z Kalnego. w Tarnopolu w więzieniu. męczony długo. Petruniu. powołując się na protokoły sporządzone według zeznań świadków podaje. s. Łupnyj Iwan – 7 kl. 17. były urzędnik gminy. W marcu 1940 roku został zamordowany Stefan Żukowski.. gimnazjum. Steć Mikołaj. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Graniak Józef. Horochiwakyj Iwan syn Leona.. Petruniu. Jan Kuczmajewski – kominiarz. Regaz z Dubszcza 8 kl..

Strzelcy mieli ze sobą rewolwery i trochę naboi. U Jaremy na podwórzu. 14 II 1902 zginął 22 IX 1939 r. Jedna z kobiet przyskoczyła do okna i zaczęła wołać głosem pełnym trwogi „ratunku” a krzyk jej przerwała kula która ze świstem wpadła do pokoju. w obronie własnej. nauczyciel. Odpowiedziały nasze strzały. a trupy wywieźli do lasu. Pozostałe na drodze 18 trupów w. Wskutek wymiany strzałów i nieprzewidzianego alarmu dzwonem cerkiewnym powstała panika i banda wycofała się w pole. Był on porucznikiem „Siczowych Strilciw” w 1914 roku. Gdyśmy oprzytomnieli zdumiała nas ogromna cisza w wśród niej wesoły głos wołał „wyjdźcie już z mieszkania”. w Kuropatnikach: Józef Różański. że kula przeszyła jego pokój. Stwierdzono.Rohatyn. tym czterech oficerów. Na nic się to zdało. Równocześnie część bandy wkroczyła do domu Stefana Polaka. ale opanowanie nastąpiło bardzo prędko. Dopiero po zupełnym otrzeźwieniu poznaliśmy głos znajomy nauczyciela który namawiał ciągle „wyjdźcie”. Po spisaniu przez policję przebiegu zajścia odjechaliśmy natychmiast do miasta nie było czasu na pakowanie. Siekierka Sz. bez względu na wiek i płeć mordowani. Każdy przejeżdżający pojazd był zatrzymywany. kupca sklepu Kółka Rolniczego i zastrzeliła go w łóżku serią strzałów rewolwerowych.. Ocalałe akta oddano do sołtysa. Słomę jaka była na korytarzy przenieśli na klatkę schodową i chcieli nas podpalić. 1914-1918 Józef Jędrzejewski. Pierwszej chwili wszyscy potracili głowy. Leśniki gm. zrabowali wszystko. Na jej widok odważna banda pierzchłą w stronę Seńkowa i lasów. zabrały rannego Podelczuka. Ludobójstwo…. Czekamy na śmierć mając zaledwie parę naboi. Dziewczęta Ukrainki. gdy zeszliśmy na dół. bo zostawił w domu pięcioro dzieci. ze strychu strzelił z karabinu i ranił Podelczuka z Seńkowa Kuropatnickiego.. odbierano im rowery i szukano broni. w kilkunastu chatach stacjonowała policja z Katowic w liczbie 40-50 ludzi. Córka Grześkowa nosiła złoty zegarek i biżuterię zrabowaną pomordowanym uciekinierom. Michał Ogrodnik syn Tomasza i Tacjanny Orzechowskiej ur. inspektor szkolny ze Stryja i nieznany inżynier uciekinier prowadzili akcję obroną. który cudem uciekł. Trupy odwożono do lasu. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.”. obok posiadłości pana Kolbeka. które występowały w roli sanitariuszek. Zamordowano go razem z majorem. Oddział powiatowej Komendy PP. szkołę zamknięto i pod eskortą 2 policjantów i 4 strzelców z bronią przyjechaliśmy do Brzeżan. Ukraińcy wymordowali. w liczbie 6-ciu osób. że autami jechała policja na pomoc posterunkowi w Potoku i Koniuchach i ta właśnie przyszła nam z pomocą. 108 „18 września 1939 r. W lipcu 1941 powrócił do Kuropatnik pod wsią Kozówka zatrzymany i bestialsko zamordowany przez bojówkarzy OUN. Służąca Rybickiej. Biała chustka była umówionym hasłem. do dziś dnia nie wiadomo. Drogowskazem do mordowania Polaków były dziewczęta . Odpowiedzialny za zbrodnię jest komendant OUN Dmytro Semczyszyn z Wierzbowa. że oddział ten w ogóle z Leśnik nie wyruszył. ur. a pasażerowie.. Po chwili przybiegła pani Sawczak z nowiną.. 113. Brzeżany: W nocy z 17 na 18 IX 1939 roku dowództwo nad Ukraińcami w Leśnikach objął Mikołaj Senyszyn syn Piotra. Szofer który woził majora Wojska Polskiego. 18 IX przeprowadzono w Kozówce ścisłą rewizję u Polaków. Koniuchy: 18 września doszło do próby wymordowania miejscowych Polaków przez Ukraińców108. Zapanowała panika. z wyjątkiem komisarza. akta szkolne i pomoce naukowe podarte. że „mili” goście wtargnęli do budynku szkolnego. której jednak nie znaleziono. wszędzie leżały sterty słomy. prosił o darowanie mu życia. Petryna Mikołaj zabił widłami policjanta przed mleczarnią.. Józef Adamów syn Franciszka i Marii Wilk. Zobaczyliśmy jakie szatańskie zamiary mieli ci ludzie. ranny. Wyleczony został w Kozówce. Co się działo w tej chwili nikt z nas pojąć nie mógł... Żona Jakubowego zaalarmowała sołtysa Józefa Adamowego. Kobiety wraz ze strzelcami siedziały w mieszkaniu mężczyźni starsi i Sawczyk Władysław. 47. nawet dwie walizki z rzeczami. które od Jędrzejewskiego odebrał obecny w Leśnikach Iwan Jacyszyn syn Mikołaja. Oczom naszym przedstawił się straszny widok. Śpiących wymordował Grześków z pomocą własnej rodziny. Ofiary zbrodni ukraińskich w 1939 i 1941 r. Droga została zastawiona belkami. Leon. 9 IV 1917 zginął 18 IX 1939 r. Wywiązała się walka między sołtysem a bandą. 36 37 . 3 rano obudził nas dziwny ruch pod szkołą. W pewnym momencie słyszymy jakby jakiś turkot i warkot maszyn. Okazało się. składający się z Komisarza Tadeusza Pławińskiego i pięciu policjantów wymordowano obok mleczarni. Były trzy kobiety i dwoje małych dzieci. W końcu i tych zabrakło. Jego syn. Za chwilę w całej szkole zrobił się ogromny ruch. z Tomaszowa Lubelskiego. Wtem straszny krzyk dał się słyszeć z dołu – wołanie o pomoc i strzelanina. Policja polska cofająca się przez Kozówkę nawiązała walkę z bandą – zabitych zostało dwóch posterunkowych. brat Iwana. wymieniony już wśród ofiar w Kozowej109. Mieszkańcy Kuropatnik potrafią powiedzieć kto był wodzem i uczestnikiem tej wyprawy. zastrzelono dwóch oficerów – majora i kapitana. 9 V 1915 zginął 20 VII 1941 r. na szosie Brzeżany . syn Romana i Paraskewii ur. o godz. Stawały przed bramą polskiego domu i to było znakiem. Jednak nie rozpaczamy – zdani na łaskę Boga. które stały w kancelarii szkolnej. Lecz na szczęście policja udaremniła ich zamiary. Hałas podnosił się coraz silniejszy. Na górę do mieszkania pani Rybickiej wpadli strzelcy niosąc straszną wieść: „Ukraińcy chcą nas wymordować”. z pomocą zamieszkałej w Leśnikach Kseńki Bryk. prawdopodobnie z województwa poznańskiego. 109 Komański H. Gdy z dole zaczęto strzelać. gdzie je zakopano. Kuropatniki gm.Ukrainki w białych chustkach na głowach. Wszystkie drzwi były porąbane. Prawdopodobnie śpiących i kwaterujących w poszczególnych chatach. Wiktoria Leszczar wyszła na balkon by zobaczyć co się dzieje wróciła z płaczem mówiąc o jakimś licznym zebraniu chłopów z kosami i siekierami. po wkroczeniu bolszewików pogrzebał za wsią na cmentarzu wojskowym z r. W tym czasie koło cerkwi w Leśnikach.. Razem z Michałem Diakowiczem zorganizowali oni bandę. by w danym domu wymordować wszystkich Polaków. Przy zabitych były dokumenty. „Na Rubieży” nr 45/2000 s. Okazało się. s. W stodole Michała Grześkowa nocowała rodzina uciekinierów. Wraz z całą wsią (ukraińscy mężczyźni 16-60 lat) wzięli udział w morderstwie na moście w środku wsi. Nie zdawaliśmy sobie sprawy z tego kto mówi i o otworzeniu drzwi nie myśleliśmy wcale.. Kmieć Michał lat 26. a Ukrainiec Łypny Dmytro.

Diakowicz Michał.. Wolańską Annę matkę Mireckiej. Pańków Semen syn Stacha. nacjonaliści ukraińscy. Petruniu…. o zaginięciu w nieustalonych okolicznością (prawdopodobnie zginał z rąk bojówki OUN) księdza wikariusza Józefa Szady (lat 27) z parafii Litiatyn115. Kliaszów Stach. Pryjdun Iwan syn Fedka. Mirecką Paulinę. koło jego chaty znaleziono trupa zabitego Polaka. Blicharski Cz. Łapszyn gm. a potem razem z nimi zamordowany został przez cofających się bolszewików. który schwytany przez policję niemiecką. który uzyskał wiedzę od zaprzyjaźnionego Ukraińca.. Bodnar Iwan. s. 114 Często występuje mylnie jako Liliatyn. Ludobójstwo…. rekwizycji i innych nadużyć wobec Polaków: Borszczowski Stefan znęcał się nad Polakami. miejscowi i z okolic. Z Zornisk.. Szachaj Teodor syn Stanisława (później przyczynił się walnie do wywożenia Polaków na Sybir). Jacyszyn Dmytro syn Mikołaja. Główni przywódcy morderstw i rabunków Leśnikach: Senyszyn Mikołaj syn Piotra. Żołnierzy torturowano. wymierzał większe kontyngenty zbożowe dla Polaków niż dla Ukraińców. s. Siekierka Sz. Blicharski Cz. rozbrajał wojsko polskie. Szczur Włodzimierz. Pryjdun Iwan syn Fedka i Szopiak Kazimierz. Chudoba Michał syn Iwana. rabunek polskich żołnierzy. Łesków Iwan. i trzech kobiet113.. w Leśnikach.. 115 Komański H. Znaleziono przy nim karabin i rewolwer zdjęto z niego mundur strażnika więziennego. by nie pozostał ślad po zbrodni. 112 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. zamordowaną 20 XI 1939 r. 111 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. s. Grudzikową Marię lat 47 zamordowaną 20 XI 1939 r.w. Senyszyn Wasyl. 68. rabunek poczty w 1939 roku. prawdopodobne okoliczności zdradzieckiego wyprowadzenia księdza za wieś przez terrorystę z OUN. powracających z wojny. Głównym „sędzią” ferującym wyroki był Ukrainiec Iwan Bozykowski. 18.Tańczuk l. a leżącego w rowie w Leśnikach. Informacje te uzupełniają relacje z 26 VI 1941 r. W innych relacjach zawartych w pracy112 jest informacja o ograbieniu zamordowaniu przez miejscową bojówkę OUN (lub miejscowych ukraińskich chłopów) w Leśnikach.115. Przyjęty został przez rodzinę Wierzbickich na utrzymanie. Specjalnie utworzone bojówki zajmowały się łapaniem żołnierzy na szosie ze Lwowa do Brzeżan.. Doły później wyrównano. 68. rozbrajał wojsko polskie – potem policjant bolszewicki. znęcał się nad Polakami w 1939 roku. leżących obok Leśnik.. Szepata Andrzej. Chudoba Hryńko – potem wójt pod okupacją niemiecką.Boryszko i Trudzik. Sąd odbywał się w zabudowaniach gospodarczych miejscowego bogacza o nazwisku Duleba. Zamordowali tych ludzi: Senyszyn Roman. Chudoba Michał syn Fedka – rozbrajanie wojsk polskich w roku 1939. Ludobójstwo…. Łeheta Iwan.. – j. we wrześniu 1939 roku następujących osób z centralnej Polski: nieznanego z nazwiska majora WP z córką (zakłuci widłami). Seńków Mikołaj. były nauczyciel fizyki ze szkoły podstawowej w Brzeżanach. Majątek Mireckich wzięli w posiadanie Ukraińcy. Turczyn Stefan – j. potem karabinem na Polaka . Schwytanych rozbrajano i dostarczano do wsi. Diakowski Michał. Szopak Włodzimierz. W Łapszynie we wrześniu 1939 roku zamordowano też nieustaloną liczbę polskich oficerów. figuruje w wykazie zamordowanych w czerwcu 1941 r. Szaczko Taras – zastępca komendanta policji sowieckiej – rozbrajanie polskiego wojska. Chudoba Dmytro.. Zaharków Michał syn Dmytra.. 110 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. W sumie Leśnikach zamordowano około 200 osób głównie narodowości polskiej110. Łeśków Mikołaj syn Iwana – j. a potem zabijano.Majkę na Czternastówce i Mojsewicza111. Łaczyszyn Iwan syn Mikołaja. Zamordowany został z żoną i matką – ślad po nich zaginął – ocalał tylko syn Jan. Petruniu. siedziba gminy:114 We wrześniu 1939 miejscowi Ukraińcy zaatakowali dwór. W czasie okupacji niemieckiej napadł z rewolwerem.. rozbrajanie polskiego wojska. który wydawał wyroki śmierci na polskich żołnierzy. przyznał się do zastrzelenia oficera polskiego nieznanego nazwiska. Zacharko Dmytro.48 i 49 (obszerna relacja Tadeusza Nowaka). Mireckiego Wincentego sołtysa polskiego. wraz z sąsiadami wożącego trupy do lasu przez cały tydzień.. Pańków Piotr syn Wasyla – organizator..w. s. który zniszczył dwór i zajął Dom Ludowy i Panko Michał – Bobko. Chudoba Michał s. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Aktualnie rosną tam ponad drzewa116. Buszcze: We wrześniu 1939 roku we wsi Łapszyn. wszystkie opisane wydarzenia na podstawie relacji naocznych świadków.Duryświt Jan i bracia. bicia. uczestniczył w pogromach 1939 i 1941 roku. Litiatyn. Wymienieni niżej winni zbrodni rabunku.w. Jacyszyn Iwan. Semczyszyn Dmytro. który w czasie mordowania przebywał w Brzeżanach. Jarema Piotr – bił Polaków.21. Senyszyn Roman syn Piotra. Potwierdził ten fakt Józef Tomaszewski. brał udział w mordach Wasyl Szydło. Szaczko Wasyl. Siekierka Sz. Pryjdun Mikołaj. Pańków Piotr syn Stefana – j. podaje dwa nazwiska zabitych kobiet . zniszczyli portrety i godło w Domu Ludowym i szkole. i 1 VII 1941 r. 1939. utworzyli „sąd”. do przygotowanych dołów i tam je zakopywano. Mirecki Wincenty był sołtysem do września 1939 r.55. Zwłoki pomordowanych drabiniastymi wozami wywożono nocą do lasu. rabunek uchodźców polskich w r. rozbrajał wojsko polskie – policjant. 113 Komański H.. Medyński Stefan. Z miejscowych Polaków zamordowano w Leśnikach: Boryszkową Weronikę lat 60. Medyński Stefan. 38 39 .w. Michajluk Ilko – bił Polaków w dniu 3 maja 1943r. Najbardziej „oznaczyli” się: Szaczko Iwan. Polowy Michał syn Mikołaja. mianowany „komendantem policji bolszewickiej”. rabunek uchodźców Polaków w roku 1939.19. Iwana – bił Polaków w 1943 roku na 3-go maja. Warczak Eliasz. Ma on na sumieniu więcej morderstw Polaków dokonanych 1939 r. 116 „Na Rubieży” 45/2000. ograbili go.

. Nocą owa podróż była b. narzędzia rolnicze i 1300 kóp zboża. bo Ukraińcy wystawili ruchome warty. Tak było przez całą dobę.Mieczyszczów gm. 119 Komański H. Kiedy starał się o zwolnienie z obozu umotywował prośbę tym. Bemko zwrócił się do nich z żądaniem aby przestać mordować Polaków. Bemko uciekł i ukrywał się u kolonisty Wójcika.117. którzy w porę przeszli ze swej wartowni z bronią na posterunek policji. W uznaniu tych „zasług” otrzymał zaświadczenie. Miejscowy Ukrainiec. podczas snu przeciął mu krtań żyletką i zabrał teczkę. Kurzany: 10 II 1940 r. Siekierka Sz. w skład której weszło nawet dwóch Polaków i Żydów. 100 os. W dniu 18 IX 1939 r. Bemko. a następnie założył sklep w Narajowie i do końca okupacji niemieckiej go prowadził. większość mieszkańców Kolonii Dąbrowa na podstawie listy sporządzonej przez miejscowych Ukraińców została deportowana przez NKWD w głąb ZSSR. ściętymi drzewami. rewolwery. 118 „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 r.00 podpalono zabudowania i sterty zboża pana Antoniego Nartowskiego. w towarzystwie polskiego komendanta posterunku i wszędzie osobiście starał się uspokoić zrewoltowane chłopstwo122. strzelając z początku dla postrachu.starszy wiekiem posterunkowy Gaj (przepadł bez wieści) 123. Wasyla Umrysza zamieszkałego w Narajowie. 68..118. Blicharski Cz. a dla bezpieczeństwa ustanowił na miejscu tymczasową policję. s. Część lepiej uzbrojonych obstawiła wszystkie drogi. Pozostały tylko 4 polskie rodziny119. Pierwszy napad na Narajów. s.. lat 70). Około południa cały rynek roił się już od amatorów mordu i rabunku. gdzie był przez 8 miesięcy policjantem ukraińskim. a przede wszystkim na miejscowy posterunek policji. Załoga stawiła opór atakującym. iż może starać się o zwolnienie z obozu jeńców120.. 123 W relacjach zawartych w pracy: Komański H. siekiery i karabiny dokonała demonstracyjnego przemarszu przez wieś. Z ran zmarło później dwóch kolejnych. zamieszkały we Lwowie) i zabronił wszelkich ekscesów. a jeden zabity (pochodzący z Błotni). s. skąd ten odwiózł go własnymi końmi do Brzeżan”. W innej znajdujemy informację o zamordowaniu przez bojówkarzy OUN we wrześniu 1939 roku 10 polskich gospodarzy. a teraz każesz nam przestać” rzucili się na niego. każdego napotkanego na zewnątrz Polaka czekało pobicie lub śmierć.. W jednej z relacji jest mowa o zbiciu miejscowej nauczycielki . 21-22. przebito mu rękę widłami i Ciecierski Wincenty. że w czasie swego pobytu w niewoli niemieckiej był tłumaczem i miał możność poznania wielu podejrzanych osób.. i zdążały na rynek w Narajowie (każdy z workiem na łupy pod pachą). w kierunku Dunajowa. Przytoczył przypadek Ukraińca. 122 W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przytoczono następujący fakt.21. Ludobójstwo…. widły. strzelcy i część miejscowych Polaków w tej sytuacji zabrawszy broń udało się w kierunku Brzeżan. padła salwa do najbardziej zbliżających się do budynku. posterunek policji i inne. a potem wciągano w las i mordowano. Dzięki temu zaalarmowano posterunek w Przemyślanach. którą po przejściu na stronę niemiecką oddał hitlerowskiemu oficerowi. grupa OUN 40 41 . wokół były zastawione przez Ukraińców zasadzki. syna weterana z 1863 roku. Ukrainiec (potem Reichsdeutsch. a schwytanych najpierw ograbiano.. W nocy widać było łuny z płonących domów w Sławentynie. siekiery itp. W tym czasie Polacy poukrywali się po domach i w polach. Nadorożniów gm. ograbieniu ich domostw i spaleniu 5 zagród118. Ukraińcy zniszczyli połączenia telefoniczne pomiędzy Narajowem a Brzeżanami i pomiędzy Narajowem a Przemyślanami. Potutory: 18 września 1939 r. 120 Człowiek ten wrócił do Narajowa. Wierzbowa i Błotni. Pobito i poraniono dwie osoby: Pater (okradziony. Ćwierci. Mianowicie koło Wysokiej Góry około 30 Ukraińców zatrzymało auto na którym jechał adw. Zmarł na początku listopada117.. Na szczęście Ukraińcy zapomnieli o przecięciu bocznej linii telefonicznej. skąd po dwóch godzinach przyjechały dwa auta cofającej się ze Lwowa policji. uderzył go kilkakrotnie w plecy obuchem siekiery. Tłum na ten widok znikł121. Ostrzeliwano policję ze wszystkich stron i wzywano do poddania się.117. świadczący o przygotowywaniu rewolty na długo przed wybuchem wojny: „Ciekawy incydent miał miejsce na drodze powrotnej adwokata Bemki z Narajowa do Brzeżan. autorka znalazła różniący się w szczegółach opis tego napadu: „18 IX 1939 w samo południe ok. Narajów gm. s.niemieckiej w roku 1939. Ludobójstwo…. Do Brzeżan nie dotarła jednak tylko jedna osoba.Brzeżany zniszczyli most i zabarykadowali drogę 117 Komański H. Narajów Miasto: Bezimienny świadek zeznał. Uzbrojeni Ukraińcy napadali na cofających się cywilnych i wojskowych Polaków. którzy w krytycznym momencie przybyli z Narajowa.. Ludobójstwo…. że zasłużył na to w czasie wojny polsko . później. Spaliła się część budynków gospodarczych. niebezpieczna. Adwokat Bemko objeżdżał cały powiat autem.Polki. Petruniu. w tym na posterunek policji w Narajowie nastąpił w nocy z 17 na 18 września 1939 r. grupy uzbrojone w karabiny. gdy tłum zaczął silnie atakować i ostrzeliwać posterunek. napadały na miasto. Mohyła. Odpowiedzieli mu „to ty sam kazałeś nam rizaty Lachiw przez 20 lat. Siekierka Sz. Punktualnie o godz. Równocześnie z wybuchem pożaru. Załoga posterunku składała się z 5–ciu posterunkowych i kilku strzelców. 13. który dostał się do niewoli niemieckiej. by już nikt nie mógł się wymknąć. Siekierka Sz. grupa miejscowych Ukraińców uzbrojonych w kosy. 121 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Zapustu. W wyniku walki kilku Ukraińców zostało rannych. Bezpośrednio potem nadjechał z Brzeżan adwokat Bemko. gdyż będąc ordynansem przy dowódcy pułku. Splądrowała i ograbiła miejscowe budynki publiczne jak pocztę. Tymczasem w Narajowie po napadzie okazało się. Policja. że Ukraińcy zranili dwóch polskich rozbrojonych wcześniej przez nich żołnierzy. s. od samego rana zbierały się grupy Ukraińców z Narajowa. Na szosie Narajów .

niestety w tym fragmencie bardzo nieczytelnym.. Charyszyn Sławko zwany Kościuki.. 124 W świetle relacji... W pracy: Komański H.. które były wykonywane. Łużny Michał syn Hryńka.) (zamordował pułkownika polskiego). że w dniach 16-20 września 1939 roku w rejonie Narajowa Miasta i Narajowa .. Laskowski Wasyl syn Stefana127....)... Drabyk Paweł.. Na liście znajdowali się między innymi: p. w Narajowie). (.. Ukrainiec Jarosław Pawił zastrzelił koło leśniczówki w Narajowie 16 letniego ucznia gimnazjalnego. Narajów Wieś.. brał udział w morderstwie Uchmana i w dywersjach w terenach innych wsiach.Narajów .Narajów Wieś. Żak Jan posterunkowy. Najbardziej aktywni członkowie UWO w Olchowcu: Łuźny Hryńko syn Emila – wójt – razem z komendantem UWO Łuźnym Michałem wydawali wyroki na Polaków. W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. w Potutorach. Zbili go. szkolił w dywersji swój oddział. Nykołajski Wasyl syn Iwana... czynów tych dopuścili się: Uhryń (?) J. Kordiak Diśko128. (. Jacyk Wasyl z Narajowa..).. Garnicki Jan.. Miano go rzekomo odwieźć do Tarnopola. obrabowali. 126 Mieli to być: 1. Tylko pojedynczym osobom znającym doskonale ukraiński i umiejącym się modlić w tym języku. Nebor Michał... Przewodził UWO w Olchowcu od 11 lat... zamordowali i rzucili do Narajówki kaprala wojska polskiego125.. Zory (?) i G(.. Potutory: OUN w Olchowcu liczyła około 100 osób.). Maczuba wyskakiwał przez okno.. instruktor. Polskich żołnierzy mordował też Sabał (?) Wasyl z Rohaczyna..) miejscowego przedwojennego kowala (.118 znajduje się informacja o tym..Narajów Wieś. 4 godzin. zarówno ofiar jak i sprawców... żona z Olchowca.... a także w napadzie na Narajów126. 19 IX 1939 Ukraińcy: Soroka(?)... UWO w Olchowcu liczyła 34-35 członków. Petruniu.. Przysalak (?) Sewko. (. 127 Za okupacji niemieckiej nauczyciel w Komarówce (ukończone gimnazjum)... Stachów Michał.Narajów Miasto.. rozpoznany przez Maczubę zranionego przez UWO. Niestety ze względu na bardzo zły stan zachowania dokumentu nie wszystkie udało się autorce odczytać: 18 IX 1939 r. Pawlik (.... (. potem policjant ukraiński. Hanczar i Sypryszlaków(?) ze Strychowiec napadli na Polaka Jarnego mieszkającego na odludziu na krańcach Narajowa pod Strychowicami.. zaatakowała posterunek policji żądając złożenia broni.. brał udział w napadach na wojsko polskie w Potutorach 1939.) Zaleski. W opracowaniu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” zachowała się też pewna ilość nazwisk. Raj Mikołaj... Łuźny Iwan syn Wasyla.. udało się przeżyć.. (. Birnyk(?) Kuba. który zaginął bez wieści124. Hinowic i Leśnik. występował przeciwko wojsku polskiemu w 1939 r. Proskuteńko Mikołaj i jego siostra Katarzyna (.). Czerny (?) Stefan (potem policjant ukr..Narajów. Łuźny brał udział w dywersjach... Na posterunku znajdowało się 30 uzbrojonych policjantów. Zamordowany pochowany został na cmentarzu w Narajowie. zwany Jantoni.. których miano aresztować i rozstrzelać (...... 128 Pochodził z Rybnik....Wsi na drogach prowadzących przez las grasowały dywersyjne bojówki OUN i organizowały zasadzki na żołnierzy polskich. Raj Michał... Łużny Michał syn Fedia. Rozbrajały ich i mordowały. Janczyński (Janczycki) (?) (.) Jan.). Walka trwała ok. W tym samym czasie w Wierzbowie Starym Ukraińcy wymordowali rodzinę dozorcy leśnego... W pierwszych dniach lipca 1941 r. Siekierka Sz. (.. Należały do niej kobiety i mężczyźni. (. Nartowski Antoni. syn Michała. Nazwisko zamordowanego Wacław Rewucki (Rewucko)(?). przyjeżdżał często z Komarówki i prowadził ciągłe szkolenia w Olchowcu.. Po tym trzy tygodnie trzymano go Brzeżanach.Władysława Naruszczaka (?)..). Według relacji świadków zamordowano w tym rejonie co najmniej 50 żołnierzy. zachował się spis najaktywniejszych Ukraińców. (....)Władysław. Kołodziej Jan. (.).Narajów Miasto... policjant ukraiński – brał udział w dywersjach. nacjonaliści ukraińscy w Rohaczynie wsi..... Stupiński Michał syn Nykoły. zwany Juszczyszyn. (. 125 Według zawartych w dokumencie danych..) Andrzej Jan. Atak został odparty... Miał tylko 7 klas szkoły powszechnej.” Blicharski Cz..) Eugeniusz i jego siostra Stefka. syna majora Wojska Polskiego. Worenacz (?) Michał (.) tej samej nocy wymordowali 3 rodziny żydowskie..)... i Karajewski Bohdan z Rohaczyna. Wysyłał on członków UWO na wypady dywersyjne do Potutor. Desbyk (?) Michał ze swym synem z Narajowa..) Wasyl (....68....... Napadnięci odmówili oddania broni zaczęli się bronić.. Pawlik Stefan Wasyl i Mikołaj. który wówczas był w wojsku... Narajów Wieś. Słaboduch Włodzimierz... trzymali go kilka dni w Narajowie i bili w okropny sposób.). Dnia 17 IX 1939 r. Olchowiec gm... Jej dalszy los nie jest znany..sekretarz gminy.. prawdopodobnie ze znacznymi stratami napastników. Jarkowski Kazimierz. (. 42 43 .) z powiatu lwowskiego. (. Pawłow Wasyl zwany Szkrab... aresztowali miejscowego strzelca – Polaka . którzy brali udział w napadach na cywilnych i wojskowych uchodźców i miejscowych Polaków. brał udział w napadach na cofające się wojsko polskie w 1939 r. obrabowali połamali i poranili rękę.. Narajów Wieś...Narajów Wieś.liczba nie ustalona... komendantem był Łuźny Michał syn Iwana. Grupa obrońców wyszła bez strat i ostrzeliwując się wycofała się w rejon powiatu Rohatyn. gdy Ukraińcy przyszli po niego i natknął się na Łuźnego pod oknem... brał udział w morderstwie Uchmana i dywersjach w innych wsiach..) Wasyl. strzelców ze Związku Strzeleckiego i kilku powracających żołnierzy WP.) Jan z Narajowa.. za okupacji niemieckiej nauczyciel w Olchowcu – pracował w UWO.. Iwaniw Wasyl syn Iwana zwany Iwachow – sekretarz UWO w Olchowcu. Łużny Wasyl syn Iwana. Napastnicy podpalili dwie znajdujące się obok zagrody polskie usiłując w ten sposób przenieść pożar na budynek posterunku.) i (.s.) syn Krągłego.. We wrześniu 1939 r. na zebraniu w Narajowie Ukraińcy ułożyli listę kilkunastu Polaków i kilku Żydów.... w Potutorach.... (.. narajowscy policjanci na rozkaz ówczesnego komendanta policji Baja (?) (.. zastępca komendanta UWO brał udział w mordach i dywersji w Potutorach i Leśnikach.) Beluchowska Janina..). Najwięcej wojskowych polskich zamordowali nacjonaliści ukraińscy koło Wysokiej Góry .. Po wycofaniu się bolszewików w roku 1941 Ukraińcy w Strykańcach zamordowali w nocy (... Fortel jednak się nie udał.. Ludobójstwo…... (. W sporządzaniu tej listy brali udział między innymi Risnyk(?) Jakub. s.

Płaucza Wielka gm. 2. 44 45 . 131 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. bojówkarze OUN zamordowali trzech kolejnych Polaków: Michała Burzyńskiego. Jan Muszyński.Potutory: Wieś prawie cała ukraińska i wybitnie wrogo nastawiona do Polaków. Edward Hauptman 50 lat 4. znajdujemy też: Blicharski Cz. Petruniu. Demnia W Demni mordów na Polakach dopuścili się: Łesyk Jan syn Andrzeja. przed wkroczeniem Niemców. Ludobójstwo…. 130 Komański H. Michał Dobrowolski 6. 68.Abraham -Żyd Przeżyli jedynie ciężko poranieni synowie Jana. Ich dokumenty osobiste były w czasie okupacji w Demni. 20 lat (zmarł od ran) 7. Hryńko Daniel. Lisdwan Michał. Posnuk Michał.. Informację o zabiciu przez bojówkarzy OUN w czerwcu 1941 5 Polaków. 68 znajdziemy potwierdzenie faktu.. głównie kobiet z dziećmi i niemowlętami. Kolasa Kornelat. jechał drogą z Budyłowa do Kozowej oddział wojsk polskich samochodem i na furmankach. Zamordowano w Demni dwóch podchorążych piechoty rezerwowych (jeden z nich nosił nazwisko Gołębski). 146. gdzie wydobywa się piasek. Płaucza Mała siedziba gminy: 18 września 1939 bojówkarze OUN uzbrojeni w karabiny.. 5. 100 osób. Łesyk Władysław. Petruniu. Żyd zmarł od ran 5. Ludobójstwo…. 133 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Czosnowicz Zygmunt. Kaczmaryk Jan z ojcem Michałem zabili żołnierza polskiego u siebie w stodole w Podwysokim – sami przyznali się do morderstwa. Józef Nebelski 55 lat (zmarł od ran po kilku miesiącach) 9. Obaj zostali pochowani w lesie. 625627. Emil Dobrowolski 47 lat 3. a po ograbieniu spalono zabudowania ze zwłokami żony Kinala i dwóch małoletnich synów133. W czasie tej masakry zamordowano rodzinę Czesława Blicharskiego.. Siekierka Sz. Abraham Jeger. Także w czerwcu. s.N. Piotra Kozaka (lat 35) i Jana Seńkowskiego (37 lat)132. Jeger N. 4. wśród nich: NN. Sprawcami tych morderstw byli: Jacyk Jan. s. Kraków 2006.Żyd. 69.. s. i straców) przez bandy UPA przy użyciu siekier... Lisdwan Stanisław. widły i kosy utworzyli samozwańczy „sąd” skazali na śmierć 17 Polaków i 3 Żydów z tej miejscowości. s. 8. Tekla Małaczyńska została przez bojówkę OUN zabita w roku 1942. Zygmunt Czosnowicz – sołtys 2. 6. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996. Petruniu. Kuryuszyn Mikołaj wszyscy z Olesina.. Radaczyńskiej w: Komański H. 22. Kurzany: Zasłużeni członkowie OUN uczestniczący w mordowaniu Polaków: 1. już po wkroczeniu Niemców.Płaucza Mała We wrześniu 1939 roku terroryści z OUN zamordowali dwóch Polaków: 129 Relacja Janiny Krzykały z d. w jarze. Baryłko Jan. s. patrz przypis 53.. Kaczmaryk Michał.. Siekierka Sz. Informację o zamordowaniu wymienionych dwóch Polaków przez bojówki OUN we wrześniu 1939 r. Został zatrzymany nad rowem. Kaczmaryk Jan. Kaczmaryk Hryńko z Podwysokiego zwabił żołnierza polskiego propozycją napicia się wody i zabił go. W Olesinie na podwórku u Kusina Jana zamordowano trzech polskich oficerów. że we wrześniu 1939 miejscowa bojówka OUN zamordowała 20 osób narodowości polskiej i żydowskiej. Petruniu... Blicharski Cz..Olesin: W nocy z 18 na 19 IX 1939 r. (Żyd). a wśród nich Jana i Stanisława Małaczyńskich i Michała Burzyńskiego w Płauczy Małej znajdziemy też w: Blicharski Cz. W czerwcu roku 1941. Polska ludność Płauczy Wielkiej została w roku 1944 w wyjątkowo okrutny sposób wymordowana (ok.Abraham. Reszta została poddana torturom i zamordowana: 1. Poruczyn gm. Buszcze Według jednej z relacji w tej miejscowości we wrześniu 1939 roku bojówki banderowskie zamordowały rodzinę sołtysa Michała Kinala przy użyciu siekier. Haupt Edward. Dobrowolski Michał. badającego zbrodnie nacjonalistów ukraińskich popełnione na ludności polskiej Tarnopolszczyzny.627. Podwysokie gm. Jan Muszyński (zmarł od zadanych ran) 8. Rychlewicze z Brzeżanki zamordowali dwóch żołnierzy polskich. Brywnak Michał. 22... Kulińska L. Oddział ten w liczbie 30 ludzi został wymordowany przez bandę z Olesina i zagrzebany w dołach pod Olesinem. 25. zorganizowano w tej wsi bramy powitalne i wielki wiec na cześć „wyzwolicieli”130. Osobiście zabił ich Siwka z Kurzan.. s. 22.. Trzem osobom udało się zbiec.Kaczmaryk Hryńko. s. Wiele osób spalono żywcem w budynkach. Jan i Władysław Muszyńscy129.. W Posuchowie zamordowano w roku 1941 skrytobójczo następujących miejscowych Polaków: 132 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Dobrowolski Julian. Blicharski Cz.. noży i wideł. NN.. Michał Lisowski. 3. 7. Członkowie UWO brali udział w morderstwach na drodze potutorskiej. s. który został specjalnie przekopany w poprzek drogi wiodącej Olesina.. Jana Małaczyńskiego i Stanisława Małaczyńskiego131.68. Posuchów gm. Dzieci Kresów II.

Stracił do wszystkich zaufanie.1. Gdy wszystko ucichło pełzał na kolanach i brzuchu w kierunku światełka. Później ustawili ich w szereg i po kolei strzelali z rewolweru. Zbliżył się do nich. Ukraińcy w łupem odeszli. Stebelski Dymitr. Rzeczywiście zajechała fura i zawiozła go do szpitala. Hawryluk Włodzimierz. gdzie był owinięty różaniec pozostało białe. W aucie było ich kilku oficerów mieli dwa karabiny. Komendantem OUN w Potutorach był Korbyło. Gdy rano obudził się prosił ażeby dano znać do szpitala i zabrano go stamtąd. Gdy go zobaczyli – wzięli jego również do tej grupy. 135 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”: „W sprawie mordów w Potutorach zeznawała pani „Nina” (pseudonim). Do pomocy przyszli ze wsi Brzeżanki dwaj Rychlewicze. Członkowie OUN z Raju udali się w dniu 17 IX 1939 r. Kizyma Mikołaj. Kobiety biorące udział w akcji: Łecheta Janina. Wszyscy ranni oficerowie zostali zabrani do szpitala.124: 18 września 1939 roku w rejonie tej wsi bojówka dywersyjna OUN ostrzelała z broni maszynowej przechodzący drogą pododdział WP. Zaciął zęby i nawet nie drgnął. że są w polskim domu. 134 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”. s. Komarzańska Genowefa. Iwankiewicz Jan. Jeden z dwóch wyżej wymienionych poruczników.. oficer rezerwy – z zawodu nauczyciel około 40 lat. To dzicz ukraińska paliła domy i wsie polskie. został trafiony w rękę i słyszał jeszcze jak tamten konającym głosem zawołał „Jezu”. P. „Nina” odwiedziła tych oficerów w szpitalu. Jarema Jakin. Potutory: We wrześniu został zabity przez bojówkarzy z OUN miejscowy sołtys NN. 4. Rannego przeniesiono do sąsiadki p. Łosyk Michał ps. „Tabaka”. Hudzik137 rzeć. Blicharski 46 47 . W dzień zabrano ich na furę do szpitala. strzelali z karabinów ręcznych i maszynowych. że to Polacy. Tańczuk Józef. Szpak Marian osadnik z Nowej Grobli lat 20 zamordowany między 29 VI a 7 VIII 1941 r.chwilami mówił od rzeczy. ciągnęli go po ziemi. Leżał w rowie . Jeden z oficerów ciężko ranny leżał w ogrodzie w kwiatach na leżaku – nie chciał dać się zabrać do mieszkania. „Niny” trzej oficerowie . Hajdamacy ściągnęli z zabitych obuwie i z niego również zdjęli. Siwka. kutą w listki mirtu i to mu chcieli zabrać. prosząc o ratunek i schronienie. „Niny” na prowizorycznych noszach oficera polskiego por. zwłoki znaleziono w Baranówce. Było ich tam razem 11 ciężko rannych. zwłok nie odnaleziono. Stracił przytomność i usnął. Ludobójstwo…. 27. Siekierka Sz. zeznawał. tylko części ubrania. ażeby pamiętały. W tę samą noc na podwórzu p. Jeden z nich. przez który przeszła kula. Ludobójstwo…. zabrali mu wszystko. zrobili przy nim rewizje osobistą. Otóż widział jak dzicz ukraińska rabowała zniszczone auta i wozy na których jechali uciekinierzy. 2.liczba dokładna jest nieustalona. Jeden z kolegów wyskoczył z auta i od razu został trafiony kulą i padł. Iwankiewicz Łewko. Jeden z oficerów był trafiony kulą przy kierownicy auta i w tej pozycji został spalony. pieniądze. Najwięcej utkwił w pamięci p.. a to byli Ukraińcy. 137 Komański H. że musiał „specjalnie duże jamy kopać. Prosił o ołówek i papier. wybitnie przystojny. Tam przyjęła go dziewczyna i kobieta.dwaj porucznicy i kapitan – starszy pan. Siekierka Sz. że jak umrze. potem stać i znów 2 km prowadzili. Tamtych sześciu oficerów padło. Upadł i udawał. Zemmer Edward lat 21. Było kilku rannych. Biłyk Stefan. nawet nie chciał przyjąć lampki wina. Leżeli wszyscy pod nr 5. postanowili bronić się.bomby zapalające na auta i dużo oficerów spaliło się żywcem w tych autach. a którzy zostali pomordowani w bestialski sposób. Glomba Józef – osadnik z Nowej Grobli lat 48 zamordowany między 29 IV a 7 VIII 1941 r. Zmarł w szpitalu pochowany został na cmentarzu brzeżańskim. 3. Myśków Katarzyna. gdzie został pochowany – rodzina go zabierze i sowicie wynagrodzi. rzucali ręczne granaty . Najaktywszymi członkami OUN w tej antypolskiej akcji byli: ze wsi Kurzany: Komarzański Stefan. Nagle na tej sławnej drodze potutorskiej strzelają do nich. dały mu gorącego mleka. W nocy z 17 na 18 września 1939 r. Ukrainka. Zabitych zostało 30-kilka osób . cały był czarny. Kułyk Stefan. Semegen Wójt. „Niny” oficer z Poznania. wziął rower męża p. do Leśnik i tam wzięli udział w mordowaniu i rabowaniu Polaków. zaopatrzyły rany i położyły do łóżka. że Ukraińcy napadli na nich. Dunajewski Michał. Ukraińcy strzelali do nich z karabinu maszynowego – porucznik Zwolański dostał szereg kul w uda. Potok: Potok i dwie inne wsie razem brały udział w zabijaniu polskich żołnierzy. które zobaczył. trafiony został w obojczyk. auto stanęło im. Z Raju przybyli: Jarema Mykoła.słabł z upływu krwi i słyszał jak wszystko ucichło. Raj: Zebrania organizacyjne OUN odbywały się przed wojną u Ilka Matusa. który opowiadał. on był ostatni. sam skoczył w rów gdzie położył się i tym sposobem uratował się. u której był gościnnie przyjęty. „Niny”. Specjalne badania powinny wskazać szczegóły tej zbrodni134. Na drodze Brzeżany . Okryła ich wspólna mogiła. Rękę zabandażowali mu. Otoczeni zostali przez Ukraińców. Niny i rano przed 6-tą godziną pojechał na tragiczne miejsce w Potutorach by zbadać co robią tam dalej Ukraińcy. Dżumak Czopek. Największe zdarzenie dla niego było. Tańczuk Anastazja. Na terenie Potoka zamordowano ich 500-700. Zapukał do chaty nad rzeką. zdawało mu się że umierał. który ich chował zeznawał później. Nim jednak zdjęli te buty. Równocześnie kilkanaście rąk chwyciło za lufy ich karabinów i zaczęło się szamotanie. którzy prowadzili 6 oficerów Polskich.. tam jest wspólna ich mogiła. zamordowany 28 VI 1941 r. Zobaczyli u niego oryginalną obrączkę. Klecor Włodzimierz. Sahajdaczny Józef.Rohatyn brali udział w likwidowaniu Polaków Ukraińcy ze wsi Kurzany. ponieważ ręce mieli rozłożone jak na krzyżu” (u ciał zwęglonych nie można było rąk po śmierci złożyć).” 136 Komański H. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. podał adres i prosił. Kazali im kłaść się na ziemi. zasłonił ją ręką mówiąc „to mi zostawcie”. 1898 – zamordowany 2 VI 1941. Stabelska Anna. „Niny” było trzech rannych – dwóch oficerów i jeden żołnierz o nieznanych nazwiskach. Tam opiekował się nim wojskowy lekarz i zabrał go do szpitala powszechnego w Brzeżanach. Prowadzili całą grupę kawałek około 2 km. Kapitan płakał. Iwankiewicz Roman (osobiście zabił oficera polskiego. przyniesiono do p. metrykę itp. często wspominał córkę i choć rana zagoiła się . kula wyszła mu nad czołem. W tę samą noc przybyli i nocowali u p. Matus Ilko. s. Grabarz. Po pewnym czasie przytomniejąc usłyszał kroki i mowę polską na gościńcu. Ludwika Zwolańskiego z drogi potutorskiej. Demnia i Podwysokie. zegarek. nie wiedzieli do kogo przyszli. Opowiadający musiał przez niego przeskoczyć. Kusznier Maria. Był pewny. potem konfident okupantów). Ponieważ noc była wybitnie ciemna – nikt nie mógł go doj- Rybniki gm. a później zorientowali się. Porucznik Zwolański (lat 23) jechał samochodem z innymi oficerami. Diakow Ilko. Z początku bali się zdrady. był ranny w głowę. tylko miejsce na przegubie ręki. że zabraną w czasie nocnej rewizji na drodze metrykę przez Ukraińców oddała przed wyjazdem do szpitala dziewczyna. której wierzchnia warstwa wskutek deszczy jesiennych osiadła i rozmiary tej mogiły były widoczne. na której Ukraińcy strzelając z cmentarza wymordowali wielu polskich oficerów. że nie żyje. Miśkiw Stanisław (potem członek policji ukraińskiej) w Kozowej. Miał żonę i córkę. uprowadzono go w nocy z domu i zamordowano – znikł bez śladu. Informację tę potwierdzają inne relacje136. Potutory siedziba gminy: W Potutorach w dole obok cmentarza przechodzi droga. U tegoż Matusa była przechowywana broń. Pochowani są w dole naprzeciw cmentarza135. Łycyk Włodzimierz (potem w policji ukraińskiej w Brzeżanach).. 126. w Posuchowie. Juśków Władysław. że jadąc autem w nocy z kolegami widział wokoło łuny. którego ojciec był apolitycznym i zupełnie lojalnym wobec Polaków obywatelem. Maślaj Józef ur.

podczas wycofywania się oddziałów Wojska Polskiego w kierunku granicy rumuńskiej. Franciszek Soczyński. wachmistrz WP. że zamordowani byli zmasakrowani. kapral WP. Łyczko Stefan. kapral WP. Kowalczuk Wasyl.129. kapral WP. Karaś Andrzej.).68. Poucinano im głowy i ponabijano na żerdzie płotu na którym napisano po ukraińsku „hołowa selrady trzeba ją uciąć”. Biłyk Wasyl. Taurów gm. Petrycki powiedział. Ks. Petrycki wspólnie z zięciem zwołali przedstawicieli OUN i zorganizowali „sąd doraźny”. Jan Zapotoczny. 25 lat. Jedynie dwóch Polaków nie usłuchało wezwania. który zaprowadził zmęczonych żołnierzy za wieś do wąwozu. Jan Perec 35 lat. że jej ojciec „zarizał” sześciu Polaków. Dyduk Stefan.Ks. Emil Zapotoczny. Siekierka Sz. siedział więzieniu w Drohobyczu140. po wkroczeniu Niemców. Łoptuch Wasyl. który do 1939 r. a oczy powybijane. 30 lat. „Na Rubieży” nr 44/ 2000. bojówkarze z OUN zamordowali czterech Ukraińców pracowników „Selrady”. Czajkę. która w maju 1941 r. który przekazał tę informację Bronisławowi Lenartowiczowi. Lenartowicz Jan. greckokat. żołądki powypruwane. Naocznym świadkiem był mieszkaniec Taurowa. s. Petruniu. Budyłów: 17 września 1939 r. 138 Kazimierz Jaworski. Szybalin siedziba gminy W kwietniu 1941 r. Karaś Wasyl. W zeznaniach dotyczących wydarzeń z Sarańczuk ujawniono też inne wstrząsające fakty. Redka Stach. a jej wujek zamordował polską nauczycielkę. Policja bolszewicka robiła dochodzenia na podstawie tego zeznania. Jan Kłak 25 lat. Pod koniec września został zabity przez bojówkarzy OUN 19 letni muzyk orkiestry wojskowej. Przewozili oni sprzęt wojskowy. 25 lat. ręce mieli skrępowane drutem kolczastym. Zwłoki zakopano w miejscu mordu. Piotr Zapotoczny. kapral WP. s. który skazał 12 Polaków na karę śmierci. Ukrainka z Sarańczuk. W szczególnie nieludzkich męczarniach zginął Soczyński. Pabas Wasyl. 6 lipca wykonano „wyrok” na dziesięciu skazanych. 18 września w lasach podhajeckich została ostrzelana przez bolszewików i Ukraińców. przyjechał do Taurowa ks.. Siekierka Sz. Marian Nawaryński. s. Jaworskiego138. Kowaliński Marian kapral WP142. W domach zjawiał się przedstawiciel gminy i wzywał do natychmiastowego stawienia się w urzędzie gminnym.. Bolesław Kozakiewicz.Kotów. 45 lat. Zapotoczny Jan (syn Mikołaja zamordowany w maju 1942 r. Karaś Leon. Semeć Mikołaj. Oto nazwiska ofiar141: Michał Gużda. Ofiary zwabiano podstępem. opór władzy i wybitnie wrogie nastawienie wobec Państwa Polskiego.Sarańczuki: Według zeznań świadków 17 września 1939 roku polska Obrona Narodowa z Leśnik wymaszerowała przez Brzeżany na Monasterzyska i dalej miała przedostać się do Rumunii. 140 Za lżenie narodu polskiego. Dwie osoby z patrolu wycofały się. Karpluk Ilko. którzy w 1939 i 1941 występowali przeciwko Polakom w Sarańczukach lub Potutorach: Kozłowski Roman. Samaryj. Bobko Grzegorz. Rozbroili kompletnie zaskoczonych żołnierzy i wymordowali. Buhaj Grzegorz. 25. Stanisław Gużda 18 lat. którzy zginęli w nieludzkich męczarniach w lasku „Netreba”. Redka Iwan.. jego buty i rower w chacie jednego z ukraińskich chłopów.Kozak Mikołaj „sędzia” 139 Komański H. Na rozkaz dowódcy batalionu Obrona Narodowa zawróciła w kierunku Brzeżan przez Sarańczuki . Znaleziono ślady krwi.129. Karaś Miron. Ciesielski Wasyl. Cz. a sztylety (szkielety?) zakopał koło studni. 25. Kurka Iwan. Ludobójstwo…. do wsi Taurów przyjechał 20 osobowy oddział żołnierzy polskich. 1939 wcielony został jako podoficer rezerwy do brzeżańskiego batalionu Obrony Narodowej (dowódcą był kapitan Wasilkowski). Dziewczynka Irka Szynklarska. 26 lat. zaś Kazimierz Jaworski został zamordowany. Ukraińcy z Sarańczuk. utalentowany polityk wiejski i działacz społeczny.. Mandzij Wasyl. na probostwie. kapral rezerwy WP i kierownik strzelnicy 51 PP w r. „Na Rubieży” nr 44/2000. Czerwiński. 142 Nazwisko to występuje w: „Ukraińcach na Brzeżańszczyźnie”. leżała w szpitalu w sali nr 9 (świadek . Inni pomordowani pracowali w Strzelcu i wojsku polskim. Zostawił żonę i czworo dzieci. z 12 wozami taborowymi. 48 49 . strzelca Stanisława Tymkę na patrol do Sarańczuk. Bliższych szczegółów udzielił brat Jaworskiego. że nic nie wie. Korczyński Mikołaj. Ciesielski Grzegorz.) Między straconymi był nawet dawny sługa cerkiewny ks. Patrol został otoczony przez bandy ukraińskie. Ludobójstwo…. W Taurowie pracował jego zięć (proboszcz parafii greckokat. Przed Sarańczukami podporucznik rezerwy I plutonu nieznanego nazwiska wyznaczył kapr. Tam zamykano ofiary do piwnicy i w nocy zamęczano. Po odkopaniu kilku grobów okazało się. „Sąd” składał się z następujących Ukraińców: 1. przez które miał przemaszerować batalion. zbiegli i w ten sposób uratowali życie. tabor z końmi i sprzętem zagrabiono. Został uwolniony przez bolszewików i przebywał w powiecie podhajeckim w Sosnowie. Korczyński Miron. 141 Komański H. powiedziała chorym. spisała protokół. gdzie już czekali uzbrojeni bojówkarze OUN. Błądzącym żołnierzom zaofiarował pomoc miejscowy Ukrainiec o nazwisku Semko Mowczka „Szalej”.. Petrycki.Janowa). s.. Dubczyk Teodor.. Antoni Żerebecki. po wykonaniu wyroku jego żona przybiegła na plebanię i błagała Petryckiego o wiadomość o swoim mężu. Petrycki Bohdan proboszcz greckokatolicki 2. kapral WP. Petryckiego143.. ale gdy wychodziła zawrócił ją i podał jej rzeczy jej męża tj. kapr. Karaś Piotr. s. chusteczkę do nosa i pugilares mówiąc: „to wasz człowiek tu łyszył”. Bronisław Budzan139. 24 lata. W lipcu 1941 roku. który z nim razem był w Obronie Narodowej. 143 Według zeznań.

Smolińskiego. s. Syn jej męczył się 13 godzin. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie miejscową nauczycielkę Zdebową z domu Małaczyńską. Po tym uformował się pochód mołojców ubranych w szaty liturgiczne i ruszył konno na wieś wśród szyderstw i dzikiej wesołości. sporządzono protokół dotyczący zamordowania Polaka Jana Smolińskiego . Akcja mordu zorganizowana była „na sposób wojskowy”. Chomiszyn Iwan lat 25. Na to czekali Ukraińcy chwycili z miejsca śp. Potutory W nocy z 18 na 19 września 1939 roku zostało zamordowanych 17 mieszkańców wsi a ich domy ograbiono: 16 NN. Jan Smoliński z okoliczną ludnością żył bez żadnych zatargów i wraz z całą swą rodziną ofiarą band ukraińskich gdyż inaczej byłby wyjechał do Brzeżan. bydło. 24 grudnia 1939 roku podczas kolacji wigilijnej. Smolińscy myśląc. żeby uratować choć część swego dobytku względnie żeby wypuścić ze stajni bydło. przyszli „tylko z kijem w ręce” do Brzeżan. 30 lat... Michasków Tadeusz (matka Ukrainka ojciec Polak). Ludobójstwo…. w tym komunikanty i kielichy. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s.. Nadachowski był w tym czasie w Brzeżanach i dzięki temu uszedł cało.. Pochowano ją na cmentarzu w Brzeżanach. Petruniu.. miejscowy nauczyciel145. a ponieważ była Ukrainką ocalała. s. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie147 28 polskich rodzin... Strzał w lewy policzek wyrwał mu język i lewe oko. 145 Komański H. Wawriw Nikodem. Pod koniec lipca zostali zamordowani za współpracę z władzami sowieckimi Ukraińcy: Michał Humenny 23 lata. dozorca leśny z rodziną. Pośredni udział w mordzie brał też ks. Ponieważ nie zgodził się dobrowolnie na wywózkę na Syberię. „Wyrok” wykonywali następujący Ukraińcy: Humeny (Homenny?) Piotr. Profanacja trwała trzy dni. Matusiewicz Michał zięć ks. W czasie gdy mordowano polskie rodziny w Trościańcu. 50 51 . (.. Polak. który miał sądzić „kapitalistów”. Ubiory trupów i zrabowane z kaplicy szaty liturgiczne z wizerunkami Chystusa i „chustką Weroniki” itp. Dola Leon i Mikołaj. sprofanowano też miejscową polską kaplicę i zbezczeszczono groby. s. to jest pasiekę..131. 7-8: Relacja Jana Serafina z 17 XII 1941 r. Jana Smolińskiego kłuli nożami. s. Potutory (dwór Grabowskich)146 Na początku września 1939 r.. Chomiszyn Leon. Mroczko Dmytro.. chorągwie.. Blicharski Cz. Zapanował straszliwy terror. Wyciągnięto zwłoki z trumien.. meble. Podhajce. Młodzież męska i żeńska z pocięła cześć przedmiotów na chustki czy spódnice.leśniczego z rodziną (wrzesień 1939?)148. komisarz zastrzelił go z pistoletu osobiście. syn Hilka „prokurator” 4. bo strzelano do niej i synka kilkakrotnie z karabinu.. 147 Pow.. że na tym skończyła się ich zemsta. Siekierka Sz. Napastnicy nie znalazłszy Smolińskiego w leśniczówce podpalili leśniczówkę i zabudowania gospodarskie i zaczaili się w ukryciu. Nadachowscy ograbieni.Humenny (Homenny?) Piotr. wrócili. Ukraińcy spalili cały jego majątek – żona z pięciomiesięcznym dzieckiem uciekła.. a kierował nią ukraiński ksiądz (wikary) zamieszkały w Trościańcu. Równocześnie z tym mordem podpalono dozorcówkę leśną. właściciel majątku Grabowski. Lubiński Emil. Dwóch napastników mordowało ją i synka w mieszkaniu..Horobij Antoni (lat 65) „sekretarz” 5. ukryty wcześniej przed służbę folwarczną. Oślepieni nienawiścią do Polaków pochwycili śp.. Pociętą nożem zawleczono z synkiem do mieszkania. Mordowała młodzież. Choma Mikołaj. a gdy żona Natalia płakała i chciała wyrwać go z ich rąk pocięli jej (. wyniesiono obrazy. Chrynowski Piotr.. mężczyzn – gospodarzy i NN.. aby odrzucić ją jako przeszkodę w wymyślnym mordowaniu jej męża. Petryckiego144. a w Trościańcu wszystkie rodziny polskie.. Rozbito drzwi. Roliński A... że była Polką. Libiński Włodzimierz. Antypolska akcja nacjonalistów. Chrynowski Iwan (ps. jego żonę Natalię i synka Leona i zaczęli się nad nimi pastwić.) przeciągały mękę Natalii i Leona. grupa miejscowych nacjonalistów ukraińskich napadła na dom powybijała szyby i dotkliwie pobiła świętujących149 148 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Sam mord w Szumlanach rozpoczął się od sprofanowania kościoła rzymskokatolickiego. szaty liturgiczne i wyposażenie. gdy dobrowolnie odda tą broń i rzeczywiście broń im oddał. Choma Roman lat 20. Urmań gm.. Przed sądem stanął. Ale chcąc ratować żonę i syna i myśląc że tym ułagodzi napastników. 146 Kulińska L. Po wejściu Rosjan utworzono „komitet rewolucyjny”. Kosak Mikołaj lat 28. Zrabowali cały majątek ruchomy... odarto z ubrań i obuwia.. Gdy śp. Natalia i Leon byli bez życia druga połowa bandy kończyła na podwórzu znęcanie się nad Janem Smolińskim.”.. Lisiewicz Piotr. a szkielety porozrzucano i tak zostawiono. Jedni mordowali druga partia rabowała mienie. Lisiewicz Emil. brak daty relacji: „Jan Smoliński i żona Natalia z Łukaszewskich Smolińska wraz z 8 letnim synem Leonem mieszkali na leśniczówce.. Zbiórki urządzano tam nocami i odbierano przysięgi od nowo zwerbowanych.130. w której pracował i mieszkał Władysław Nadachowski. bo czuł się niewinny.3. doszło do bójek o podział łupów. 144 Mord ten i jego okoliczności mogli potwierdzić liczni świadkowie. Nocą mordowano polskie rodziny i rabowano ich mienie. Jana Smolińskiego. mógłby siebie obronić.) tak. Natalia po godzinnej męczarni umarła. jednak wskutek szoku została połowicznie sparaliżowana. Bidny Mikołaj i Wasyl. znęcając się nad nią od zmroku do świtu tylko za to. Trościaniec gm. Mroczko Kyryło (komendant policji). Świadkami dokonanego morderstwa były sąsiadki bliższe i grabarz z Urmania Wielkiego. Ludobójstwo…. Wawryw Iwan. Jego nie zabili od razu. który mając broń. oddano krawcom i szewcom do przeróbki i chodziła w nich ukraińska młodzież. Szumlany koło Trościańca gm.68. Woroniw Iwan.Choma Mikołaj. Na wiadomość o wkroczeniu Sowietów na terytorium Polski. Głównym mordercą rodziny Smolińskiego był Michał Kozak z Urmania Wielkiego. Siekierka Sz. 27. NN. 149 Komański H. Przez dwa dni trzymali go pod strażą ciesząc się jego męką. „kulawy”). Buszcze: Z zachowanych zeznań naocznych świadków. Niszczono świętości.

Chorowa Pawła. wóz wartości 350 zł zrabowany przez Mikołaja Kotyka Trybus Franciszek – zrabowano mu: kierat.. Anna Panki. wstąpili do Wierzbowa. 151 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” 152 W różnych relacjach występują takie wersje. Zabrany przez Jana i Piotra Bosaków. W Urytwie zanotowano więcej wypadków rabunkowych.134-135. 642-643... Iwanuch Julia. miejscowy kowal. Maszynista zauważył dywersję i doszło do walki.. Ludobójstwo…. 16 września 1939 r. 154 Komański H. 18 września 1939 r. jako przewodniczący. dwaj miejscowi Ukraińcy: Sławomir Sawczuk (lub Sawiak)152 i Władysław Żeńczuk zamordowali 6 polskich żołnierzy powracających bez broni do domu.. Kromego Jana syna Demki. Grubiak (Grubek?). który aby mu usłużyć odstawił karabin. „Sąd” ten rozpatrywał wykroczenia Polaków przeciw Ukraińcom i skazywał na męczeńską śmierć. Wyrok wykonali tzn. 28. s. Według świadków.s. Ludobójstwo…. Michała Walkiewicza syna Pawła. NN. młocarnię. przy trasie kolejowej koło Żukowa (na odcinku Hinowice . relacja Józefa Tomaszewskiego. bo poszkodowani zostali wywiezieni na Sybir. Widziano jak prowadzili ich przez wieś do Błotniańskiego Lasku153. Buszcze: Napad na posterunek policji w Wierzbowie: 18 IX 1939 uzbrojony tłum napadł na posterunek policji w Wierzbowie. według świadków. Siekierka Sz. W nocy zamordowano następujących Polaków: Piotra Leszczora syna Jacentego. Zapust Lwowski gm.. oraz cywilnych uciekinierów z centralnej Polski155. Korolus Michał syn Andrucha i inni. s. Kozowa: 19 września 1939 roku zostali według relacji zamordowani przez bojówkarzy z OUN: NN. którzy uchodząc polami. składający się z gospodarzy i gospodyń wsi. Buszcze: W nocy z 15 na 16 września 1939 r. Ukrainiec. Banda została zmuszona do odwrotu.. rozbroił jego załogę i uwięził w piwnicy.. byli podstępnie mordowani. 1000 żołnierzy. w godzinach popołudniowych bojówkarze z OUN zamordowali ośmiu śpiących w chłopskiej stodole polskich żołnierzy. Filus – 3-osobowa rodzina (ocalał tylko syn Bronisław). Korbyło Jurko syn Tarki. s. 68. syn Łukasza. 155 Komański H. Narajów: 18 września 1939 r. 17 września 1939 r. młynek do zboża Grzegorz Bożyk. Petruniu.. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. żona i jedno lub dwoje dzieci)154. Petruniu. kierat z młocarnią wartości 1000 zł zrabowany przez Grzegorza Bory. Rabowali: Michał Pierożyk. a żołnierze po naprawieniu torów ruszyli w dalszą drogę do Brzeżan.. Jan Sokolski. Ludobójstwo…. Wszyscy mieli być rozstrzelani. Czwartacki Jan syn Michała. a dowiedziawszy się o więźniach uwolnili ich. Wierzbów gm. Dywersanci rozkręcili tory. 131. Do wyprowadzenia z domów powyższych ofiar był wyznaczony Hrynko Korbyło syń Hryńka z Potutor. poprosił stojącego przy płocie żołnierza WP o ogień. W okresie tym 16-20 września w rejonie Żukowa. Żołnówka: W r. W skład weszli: Syrowiec Anna. W czasie okupacji bolszewickiej za jego przyczyną wywieźli bolszewicy 18 rodzin polskich kolonistów z Trybuchowej na Syberię151. maszynę do szycia Stefan Fajfurka. lub udający się w stronę granicy rumuńskiej. wymordowali w/w Polaków następujący Ukraińcy: Zwierzowaki Danyło syn Wasyla.. przechodzący pojedynczo lub grupkami polscy żołnierze powracający bez broni z wojny. rower. Duch Józef . s. Sobojkiewicz.Urytwa gm. Żuków gm. Kozowa: W Urytwie ograbiono wybranych Polaków. Straty i ich wartość w cenach przedwojennych: Baran Paweł – koń z uprzężą wartości 500 zł. Uwsie gm. Sekretarzem gminnym i konfidentem NKWD był Ukrainiec z tej wsi Jewko Wołoszczuk(?).68. ojciec i syn Władysław150.. 150 Komański H. i kilku nieznanych osobników. Siekierka Sz. Była to lokomotywa z wagonem pulmanowskim wypełnionym żołnierzami. ale nie zostały zinwentaryzowane. konia. Siekierka Sz. Ocalił ich oddział kilkudziesięciu żołnierzy polskich. Większość ofiar zakopywano w pobliskim wyrobisku po żukowskich kamieniołomach. 153 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Blicharski Cz.. Blicharski Cz. 52 53 . 1941 po wkroczeniu wojsk niemieckich we wsi Żołnówka został utworzony „sąd doraźny” hajdamacki. Choriw Wasyl syn Iwana. Mikołaj i Tymko Kamińscy. Andruch Korolna.Brzeżany) liczna banda ukraińska pod przewodem OUN dokonała napadu na transport Wojska Polskiego. zginęło tam ok..pług zabrał mu Władysław Szwec. miejscowi bojówkarze z OUN spalili zagrodę i zamordowali polską rodzinę o nazwisku Chamar (mąż. ten zabrał mu go i pas z amunicją i zamordował w pobliskim lesie.

Syn jego Hryńko był przez bolszewików poszukiwany jako główny morderca. Sprawę tę wyjaśnię po wojnie. przeważnie dzieci w wieku szkolnym i młodsze oraz Piotra Żaka. Zniszczono również zabudowania gospodarskie razem z domem mieszkalnym w majątku sędziego Widajewicza. który nie wychodził prawie nigdy z domu i nie brał żadnego udziału w życiu społecznym polskim. mieszkający przy szosie do Brzeżan. Na wspólnej mogile na podwórzu. a w domu pozostała staruszka matka i siostra. Duda Semko lat 28. 54 55 . Dydyk Mikołaj lat 23. Chmar Mikołaj lat 55. kolejna faza eksterminacji polskiej ludności przez ukraińskich nacjonalistów. Ossol. s. drzwi zniszczone.”. 4. W drugim zeznaniu znajduje się wykaz pomordowanych w Żukowie Polaków: 1. Ojciec kaleka bez nogi. zwabiał żołnierzy do swojej stodoły. Antypolska akcja nacjonalistów….. która wybitnie tam się „oznaczyła”156. lustra. pod lasem wraz ze swym ojcem Wasylem. Tego samego wieczora bojówka ta zamordowała w Żukowie Pietruszowskiego. Przewodnikami tych hord ukraińskich Leszczuk Hryńko obecny policjant w Podhajcach. Po ukończeniu całej roboty we wsi zniszczyli tor kolejowy na przestrzeni kilkudziesięciu metrów. 17–letnia siostra drugiego Chamara zostali zamordowani w bestialski sposób przez „grupę dryszczowską”. którą zabrała. W czasie snu mordowali obaj tych żołnierzy. 11-14. w którym przebywała jego żona z dwojgiem nieletnich dzieci i siostrami. Syn skrył się w sianie i w ten sposób ocalał. a następnie aresztowało właścicielkę żądając by się przyznała. przeto wszyscy mieszkańcy ratowali się ucieczką do pobliskich Brzeżan. Trzaskowski Mikołaj lat 29. zapraszał na odpoczynek cofających się żołnierzy do swej stodoły. powiat Brzeżany. (oprac). (oprac). piece. że właścicielka ukryła broń.U. Dokument ten i zawarte w nim dane potwierdzają w dużej mierze podane wcześniej informacje. Stefania Stefanów. tuż pod lasem. 3) Sawczuk Jarosław.. NKWD stwierdziło zakopanie broni. 4) Leśniki. Zamordowano liczącą ponad 70 lat teściową kpt.7. spalili w Żukowie około 30 budynków. Roliński A. iż O. Pewien chłop ukraiński Leszczuk. 16722/2. 149. dotyczącą sprawców mordów dokonywanych na ludności polskiej we wrześniu 1939 roku157: 156 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „Dnia 17. Syn. Łeśków Wasyl lat 21.. Chodziły one po wsi z karabinami i wskazały polskim rozbitkom mylne drogi do lasu. Zamordowano kilka osób spośród tamtejszych Polaków. „I. gdy wróciły do domu drugiego dnia zastały tylko ruiny.N. Sawczuk Jarosław lat 18. Wykopano w tym czasie i rozdano między Ukraińców. ratując w ten sposób życie. pobiera broń. 1939 mam pewne zastrzeżenie. a następnie donieśli do NKWD w Brzeżanach. zaś cała młodzież żukowska brała udział w wyprawie. Chmar Anna lat 48 żona Mikołaja. (oprac). Pietruszewski Piotr lat 32. (oprac). Leszczuk Hryńko lat 34. jednak zdążył ukryć się i zaraz po przyjściu Niemców został policjantem ukraińskim i do tej pory pracuje. który skrył się pogrzebał ich pod domem. Chmar Eudokia lat 20 córka Mikołaja. Ossol.09. P. Dońka Biłyk.3.. którzy czmychnęli do wsi i lasu. Ten sam los spotkał dom pana Tarnawskiego. 2) Wydyk Mikołaj.. W dziale rękopisów zbiorów Zakładu im. dwoje staruszków. gdyż nikt z Ukraińców nie chciał im dać koni ani zrobić trumny. opracowane przez PolKO w Brzeżanach 30 X 1943. Dnia 18 IX pociąg pełny wojska jadący ze Lwowa wykoleił się. Mekoliszyn Wasyl. które rozbrajano. Żołnierze dowiedziawszy się kto strzelał. udzielał gościny znużonym żołnierzom. Chamar Anastazja lat 60.. „Grupa dryszczowska” mordowała w środku wsi. ani ksiądz obrządku greko-katolickiego. Kolbeka oraz kilka innych osób spośród wycofujących się w kierunku na granicę węgierską oddziałów wojska polskiego. Petrów Michał lat 19. osobiście zamordował 8 żołnierzy polskich. mordującej we wrześniu 1939 r. jako komendant. 16722/1. 158 Kulińska L. 4) Łeśków Wasyl 5) Mikuliszyn Paweł 6) Stepowany Michał. w Żukowie. Trzecia grupa działała w drugim końcu wsi (od Szumlan).” W innym dokumencie (zbiorczym. Ten sam los spotkał dom kolejnego . s. obok karabinów wszystkich powystrzela. podhajeckim i buczackim.W grabieży i mordach na Polakach uczestniczyła „grupa dryszczowska”. Mikoliszyn Piotr lat 18. Uzbrojona bojówka zażądała wydania broni. byłego sołtysa. gdzie czekający hajdamacy mordowali ich. Równolegle do tych wypadków działa druga banda. obejmującym też sąsiednie powiaty) powstałym w roku 1943. którzy dokonywali mordów na Polakach: Mikoliszyn Wasyl lat 20. Zeznanie podpisane pseudonimem „Wicher”. 113-114. nie chciał przyjąć zwłok na cmentarz. Broń w Żukowie zakopana była na cmentarzu i w lesie do 17 IX.Chamar Aleksander lat 60. zostawiając wszystko we wsi. sygn. Stepowany Michał lat 18. gdyż w przeciwnym razie zawiezie ją wraz z dziećmi i tam na miejscu. Zaczęli wtedy Ukraińcy ostrzeliwać go – sami ukryci na sąsiednim wzgórzu. odnajdziemy kolejne informacje dotyczące roku 1939158. a dwuletnie dziecko Bazylego Chamara w zamiarze zabicia ciężko poraniła kolbą karabinu. „Do bojówki terrorystycznej. Za nami szukali na strychu. Antypolska akcja nacjonalistów…. których w nocy. Ponieważ bojówka odgrażała się zabiciem. Zamordowano również matkę staruszkę. Hawrylak Michał lat 32.5. ruszyło na Hajdamaków. 2. kiedy trwała już na tym terenie. Ten sam Leszczuk Wasyl został w czasie okupacji bolszewickiej wójtem i cały majątek Widajewiczów rozdał między zasłużonych z OUN. piskiem. Widajewiczowa wyjechała 17 IX do Brzeżan. podczas snu mordował i zakopywał w lesie. wójt za bolszewików. Dopiero okazanie pokwitowania uratowało od śmierci niewinnych ludzi. W tym czasie mordowali rodziców Chamara Michała. Potem przyszedł rabunek i kradzież. Jakkolwiek jest to Polak i był członkiem polskiej czytelni jednak po wypadkach w r. rodziców Bazylego Chamara oraz inną rodzinę Chamarów. B. książki. który został zmobilizowany. Zabił w ten sposób 5 żołnierzy. Wieczorem tegoż dnia Mołojcy z OUN w liczbie około 100 osób z krzykiem „ura”. gwizdami rozpoczęli demolowanie naszego domu.6. 31-32. s. Gdy Ukraińcom nie udało się ich zabić.Michała Leśnego. A więc okna. Kiernicki Wasyl. B. przed chatą jest postawiony krzyż. Łeszczuk Hryńko. uciekliśmy do Brzeżan z ostatnią partią taborów wojska polskiego. Obie bezbronne kobiety zdołały uciec do ogrodu. którą obowiązana była wydać władzom bolszewickim. Hawrysz Stefan lat 18. Dnia 17 września 1939 roku miejscowi Ukraińcy zamordowali 32 Polaków. matka. 5) Żuków. Wojsko rozsypało się z pociągu. mieszka przy gościńcu złoczowskim. Bandzie przewodził Wasyl Mikuliszyn z Żukowa. i portrety cięli nożem. wyciągali następnie przez rów do lasu i tam ich grzebali. Natomiast dom kolejarza Gradowskiego Jana zachowany został i owładnięty przez Ukraińców. złożoną z 3 osób. 157 Kulińska L. Zestawienie niektórych zbrodni dokonanych wobec ludności polskiej w II połowie września 1939 roku w powiatach brzeżańskim. Powiat Brzeżany 1) Żuków. nawet dziewczęta współpracowały: jak Stefania Łachaj. 3) Urmań. 2) Dryszczów. s. Polaków należeli: 1) Nikuliszyn Wasyl. Mikoliszyn Paweł lat 18. żona Aleksa. sygn. a nawet w komin włazili. Ukraińcy. a na żądanie właścicielki wystawiła potwierdzenie. Roliński A. Napad na dom i gospodarstwo Jerzego Widajewicza. Ossolińskich autorka odnalazła odręczną notatkę przekazaną PolKO w Brzeżanach 24 IV 1944 r. zakopali opodal domu stare karabiny.

Siekierka Sz. Straty udokumentowane zachowanymi relacjami z 58 miejscowości mówią już o co najmniej 2142 osobach (żołnierzach i uciekinierach). w powiecie Podhajce około 150 osób. Taras Wydojny i Wasyl Dułeba162 Kiedy.s. administracyjny.jak ad 7) 11) Seńków Kuropatnicki – jak ad 7) 12) Mieczyszczów. z uwagi na brak dokumentów i relacji. 9) Mazurskie Łany . została zupełnie zniszczona i spalona.250. w powiecie Złoczów. wojskowy i inne). między innymi dlatego. które wyłapywały przechodzących przez wsie Polaków. Napadano na poszczególnych żołnierzy polskich. Roman Staruch. wierząc w otrzymanie od swoich dotychczasowych sprzymierzeńców niepodległej. Zamordowano żonę. lub publiczną krytykę barbarzyńskich metod OUN.. 161 Ginęli najczęściej za pomoc udzielaną Polakom. 3) Horożanka. a ludność w znacznej części wybita. Zbrojny napad Ukraińców na cofające się kolumny Obrony Narodowej. których zabijano. wśród których jest ok.. Podane zestawienia liczbowe dotyczące powiatów są niewątpliwie znacznie zaniżone. Obejmuje on tylko miejscowości. W ten sposób zginęło w powiecie Brzeżany około 200 osób. Według wywiadu polskiego podziemia. 6) Hołhocze. Wiadomo. OUN stała się instytucją centralną. choć z miernym skutkiem. Mykoła Senyszyn. III. że są to dane dalece niepełne. w powiecie Rohatyn itd. a przede wszystkim nie orientujących się żołnierzy. powiat Brzeżany. Całą wieś spalono niemal doszczętnie i zamordowano kilka rodzin polskich. w powiecie Turka. w Łapszynie. 1) Wyczółki. – jak ad 7). 80 Ukraińców161. a przynajmniej autonomicznej Ukrainy.137. 162 Kwestia Ukraińska i eksterminacja.. powstała z parcelacji majątku polskiego. On sam zdołał zbiec. rodzinę kierownika szkoły Engla (4 osoby) oraz około 20 innych rodzin polskich. Brak ten wynika miedzy innymi z tego.117. Zamordowany rodziny właścicieli folwarków Gilewskiego i Gołębskiego. powiat Brzeżany. Powiat Buczacz. że zamordowano co najmniej 735 osób. jakie miały miejsce i wcześniej. jak np. 10) Koniuchy. Ludobójstwo…. Zamordowano nauczycielkę Zdebową. z których autorzy uzyskali jakiekolwiek informacje na ten temat. Do zgody skłaniał ich. z chwilą wkroczenia Niemców 1941 na teren Małopolski Wschodniej. powiat Podhajce. wyszły na jaw tarcia i niesnaski. Zamordowano kierownika szkoły Jana Groszka. (tygodniku wychodzącym za okupacji niemieckiej w Brzeżanach). 5) Krasucko. Hryhory Pryszak. najaktywniejszymi nacjonalistami proweniencji OUN (czyli inspiratorami mordów) byli na tym terenie: dr. których mordowano w nieludzki sposób. Ludobójstwo…. szczególnie z województw centralnych lub zachodnich. W celu szybkiego wyszko160 Komański H. nad którą się bestialsko znęcano159. metropolita Szeptycki w otwartym liście do pułkownika Andrzeja Melnyka163.jak ad 7). II. pochodzących jedynie z 18 miejscowości wynika. zorganizowane były bojówki. zamordowanym 18 VIII 39 . 159 Potwierdza to (choć pisze o nauczycielu Zdeb.. 163 List ten przedrukowano w „Brzeżańskich Wistiach” z 14 VIII 1941 r. Mimo tego działalność OUN rozwijała się prężnie. .. a reszta bała się podawać jakichkolwiek informacji z lęku o własne życie. kolejarzy i innych osób cywilnych”. Jarosław Staruch. Ukraińcy dekonspirowali się. wchodziły w jej skład różne działy (powiatowy. na skutek czego poniosło śmierć bardzo wielu żołnierzy.prawdopodobnie chodzi jednak o wrzesień) relacja z: Komański H. że w roku 1943 z powodu wywózek (z reguły element świadomy społecznie i narodowo) i coraz bardziej masowych mordów nie było już wielu żywych świadków. jego żonę i kilkumiesięczne dziecko.. IV) We wielu innych wioskach we wszystkich trzech powiatach jak np. między dwoma przywódcami OUN: Melnykiem i Banderą. Siekierka Sz. s. 2) Szumlany. oraz około 50 innych rodzin polskich. w czasie którego został zabity podoficer Obrony Narodowej. Zamordowano kilkadziesiąt osób narodowości polskiej 2) Krościatyn.. s. 7) Jakubowa (Jakóbowa) Kolonia polska. Wiśniowczyk. 4) Sławentyn. Bandzie przewodził ukraiński ksiądz z Trościańca. 56 57 . XXXXX W książce Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich…160 zamieszczono „Wykaz zamordowanych żołnierzy wojska polskiego i uciekinierów z centralnej Polski w dniach 15-20 września 1939. że potencjalni świadkowie w dużej części zostali wymordowani w późniejszej akcji ludobójczej OUN-UPA roku 1943. Powiat Podhajce. Napadano na poszczególnego żołnierzy polskich. a przede wszystkim 1944. Hrihoryj Steciuk. gospodarczy. dziecko i 70-letnią matkę kierownika szkoły Gutkowskiego.6) Kuropatniki. 8) Józefówka. Dnia 18 września zamordowano 40 osób narodowości polskiej. mordowano ich w bestialski sposób. w powiecie Buczacz około 120 osób. Podobną akcję prowadzili Ukraińcy na terenie wszystkich niemal innych powiatów. 1) Mużyłów. Z tych niepełnych i szacunkowych danych. po 3 osoby.

Ukraina miała być „czysta jak szklanka wody”. nożem i arkanem. Dopiero w ciągu lipca i sierpnia 1943 r. UWO urządzało koncentracje oddziałów w lasach. Wiele. kurs oficerski w Pomorzanach koło Dunajowa. Do takiego rozwiązania dojrzewali i dążyli ukraińscy nacjonaliści od co najmniej kilkudziesięciu lat. których wyroki musiały być bezapelacyjnie wykonane. Wszystkie wsie złożyły płótno (np. Przed wojną broń dostarczali Niemcy konspiracyjnymi drogami podziemnymi lub kradli ją żołnierze Ukraińcy (jak np. Olechowiec dał 150 m. ale znamienne szkolne „tabla” z fotografiami uczestników i szkolących ich niemieckich i ukraińskich oficerów164. Tak nakazywała im działać ich zbrodnicza szowinistyczna ideologia. Zarówno do UWO jak i do OUN należeli mężczyźni i kobiety. Zbrodni dopuszczały się nawet dzieci. Do takich należały niewątpliwie: kurs dla ukraińskiej „Służby Bespeky” w Przemyślu. Wszyscy pracujący w organizacji mieli pseudonimy. Opisywane wcześniej fakty były tylko preludium do tych strasznych wydarzeń. W czasie wojny UWO wzbogaciło swój arsenał. w tym siekierą. zaś z Malinisk Narajowskich przewieziono broń na dwóch furach. OUN 146-149). kroił je Żyd Sztern. w tym celu przechowywany w Olechowcu przez Ukraińców. brzeżański z początkiem sierpnia 1943 zabrano w nocy broń z cerkwi i wywieziono do Krzywego. 166 W dokumencie podany jest przykład „ostrego strzelania” koło Helenkowa. W IPN zachowały się nieliczne. W skład UWO wchodziły sądy wojskowe. Szwartacki zamieszkały w Leśnikach) z koszar lub będąc na ćwiczeniach165. 58 59 . na polu. potem UPA przebierała się w mundury sowieckie czy węgierskie… wojska ukraińskiego. zdobywając broń na cofającym się wojsku polskim i policji. zarządzono w powiecie brzeżańskim zbiórkę płótna domowego na mundury dla 164 Zespoły OUN (sygn. brzeżańskim). Oficjalna policja ukraińska do połowy roku 1943 nosiła roku mundury polskie. Tak przygotowani członkowie UWO-OUN. co ułatwiało prowokacje i podstępy167. w systemie piątkowym. przy milczącym przyzwoleniu kolejnych polskich posierpniowych „elit”. Broń ta była po wsiach zakopywana na cmentarzu. Działali tak jak przed wojną. Najważniejszy i najaktywniejszy w OUN był dział wojskowy. lub przechowywana w cerkwiach (w Litiatynie pow. Były to szkolenia porównywalne z rosyjskimi szkoleniami „specnazu”. prowadzono różne jawne i tajne kursy i „doszkalania”. kursy w Krynicy i Zakopanem. płótna). a następnie. Mundury z Olechowca dostarczono partyzantom Ukraińskim w lasach. Członków UWO charakteryzowało zdecydowanie i zdolność do dokonywania czynów zbrodniczych. w sierpniu 1943 koło Koniuch166.lenia niezbędnych fachowców. Ale to już inny temat. Broń była przechowywana i konserwowana. w lesie. Do oszukania obrońców członkowie OUN. 165 Polskie Państwo Podziemne dysponowało zeznaniami na ten temat. nic niezaplanowanego. od ustępujących bolszewików. ale też ich logicznym następstwem. konwojowanych przez uzbrojoną straż do Łapczyna w pow. Organizacja dysponowała polskimi mundurami wojskowymi i policyjnymi oraz niemieckimi. w roku 1941. Nie było w ich działaniu nic spontanicznego. w tym na ludności Brzeżańszczyzny. a potem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) – dokonali w latach 1943-1945 wyjątkowo brutalnego ludobójstwa (genocid atrox) ludności polskiej na kresach południowo-wschodnich. gdzie uczono zabijać na tysięczne sposoby. Członkowie UWO-OUN przechodzili tam tajne szkolenia wojskowe (np. 1941 Ukraińcy z Kozówki). organizowali im Niemcy. której złamanie nawet w drobnych sprawach było bezwzględnie karane śmiercią. 167 Do zasadzek na polskie wsie stosowano później tez inne „maskarady”. Na trzech maszynach szyto w Olechowcu mundury. na którym byli w r. Ludzi. zdartymi z pomordowanych żołnierzy. Nowy członek wstępujący do organizacji składał przysięgę. którzy dokonali tych zbrodni uważa się dzisiaj na Ukrainie za bohaterów i zbawców ojczyzny. Od okupantów bez trudu dostawali pozwolenia na tworzenie szkół średnich z ukraińskim językiem wykładowym. czasem bardzo specyficznych kursów wojskowych. np.

że ludność Wołynia w r. polską i żydowską wokół miasta Lwowa. dr hab. żydowskiej. wokół którego zaczęło powstawać miasto. aż po rzekę Zbrucz zagarnęła Austria.40 dotyczącej ludobójstwa w województwie stanisławowskim a dla odniesień do książki Siemaszko i Siemaszko42 stosujemy skrót (Woł). jak się dawniej mówiło. dawnej stolicy tego regionu i nazwę tą będziemy dość często stosować. Strony podawane w nawiasach bez innej specyfikacji odnoszą się do pracy Komańskiego i Siekierki11 dotyczącej województwa tarnopolskiego. Były na tym terenie trzy województwa Drugiej Rzeczypo- 60 61 . czerpaliśmy przykłady przeważnie z województwa tarnopolskiego. W czasie rozbicia dzielnicowego książęta polscy i ruscy często żenili się miedzy sobą i byli powiązani licznymi więzami rodzinnymi. ormiańskiej i innych narodowości istnieje już bogata literatura.Uwagi ogólne. Pierwsza wiadomość na ich temat pojawia się u kronikarza ruskiego Nestora z XII wieku i przekazuje. in. Inną część – Ukrainę Zadnieprzańską wraz z Kijowem zajęła Rosja. czyli Polakom Przemyśl i Grody Czerwieńskie czyli teren między Wieprzem a Bugiem i nieco na wschód od Przemyśla i Sanoka aż do górnego Dniestru. W latach 1340-1349 Kazimierz Wielki korzystając z prawa rodzinnego dziedziczenia przejął Ruś Halicką i odnowił zamek we Lwowie. Ponieważ prace te są bardzo obszerne i rzadko dostępne w bibliotekach. że w r. czasem tylko sięgając do innych województw. zaś tereny na wschód od Zbrucza oraz Wołyń zabrała Rosja. 29 proponuje nazwę czysto geograficzną Halicja od miasta Halicza. Na temat stosunków polsko-ukraińskich głównie w czasie II wojny światowej i po niej i na temat dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich ludobójstwa ludności polskiej. przybliżenie ich treści szerszemu gronu czytelników. Car rosyjski na ziemiach zaboru rosyjskiego tępił ten obrządek i zmuszał swoich poddanych do powrotu do prawosławia.40. dotyczącej województwa lwowskiego dajemy skrót (Lw). która była częścią ówczesnej Litwy znalazła się w granicach tego ogromnego państwa. Rys historyczny Stosunki polsko-ukraińskie. choć wstępne dane można znaleźć w książkach Jastrzębskiego9 i Koniecznego13. Nazewnictwo W Cesarstwie Austro-Węgierskim teren między Sanem a Zbruczem nazywano Galicją Wschodnią. 1. 981 książę ruski Włodzimierz Wielki zabrał Lachom.1. mimo prześladowań komunistycznych w niedawnym czasie. układały się bardzo różnie na przestrzeni wieków. Cytaty i odniesienia do książek innych autorów podajemy z pełnymi nazwiskami lub odpowiednimi numerami. czy polsko-ruskie. Jankiewicz Stosunki polsko-ukraińskie od około 1914 do 1947 r. Na ziemiach ruskich. natomiast strony z dodatkiem na początku St odnoszą się do książki Siekierki i in. Pewnie już w tamtych czasach rodziło się wielkie podobieństwo języków polskiego i ruskiego-ukraińskiego. część terenów zamieszkałych przez ludność mieszaną ruską. Jako że we wszystkich wymienionych czterech województwach działy się podobne zdarzenia. Na opracowanie ludobójstwa w województwie lubelskim jeszcze czekamy. bardzo gruntowne opracowanie Siemaszki i Siemaszki 42 dotyczące Wołynia i trzy podobne tomy dotyczące ludobójstwa w województwach Małopolski Wschodniej: lwowskiego. 1385 cała Ukraina.Prof. Ważne były też sprawy religii. z którego skorzystali Turcy i zagarnęli znaczną część Ukrainy na kilkadziesiąt lat aż do zwycięstw Sobieskiego. Z powodu wyzysku jaki spolonizowani możnowładcy stosowali wobec ruskich chłopów oraz na skutek odejścia przez króla Zygmunta III Wazy od polityki pełnej tolerancji religijnej wobec prawosławia rozpętało się w połowie XVII w. Ludność Małopolski Wschodniej pod zaborem austriackim zachowała obrządek greckokatolicki i trwa w nim do dzisiaj. Dla książki Siekierki i in39. Gdy Tatarzy zagarnęli Ruś niepodległość zachowały tylko księstwa przyległe do granic Polski. rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego Wstęp 1. 1918 była już prawosławna. wielkie powstanie chłopskie pod przywództwem Chmielnickiego.39. Leszek S. w którym liturgia była bardzo podobna do prawosławnej i także księża mogli się żenić ale Kościół Greckokatolicki podlegał papieżowi. Poliszczuk23. tak. W odrodzonej Polsce w okresie międzywojennym nazywano go Małopolską Wschodnią a od 17 września 1939 r. 1.3. Ukraina stała się terenem częstych walk z Tatarami częściowo podległymi władzy tureckiej. które wchodziły w skład Unii Polsko-Litewskiej powstał i rozpowszechnił się po Unii Brzeskiej (1595) obrządek greckokatolicki. Niedługo potem Bolesław Chrobry odebrał Rusinom te tereny. Za czasów Kazimierza Odnowiciela dwory książęce Polski i Ruski (w Kijowie) żyły w przyjaźni i wspierały się wzajemnie. Szczególnie zwracają uwagę cztery podstawowe dzieła: dwutomowe.2. W czasie rozbiorów Polski w końcu XVIII w. tarnopolskiego i stanisławowskiego opublikowane przez Komańskiego i Siekierkę11 i Siekierkę i in. celem tego artykułu jest m. Dzięki unii Polski z Litwą w r. po inwazji sowieckiej i przyłączeniu go do ZSRR a następnie do Niepodległej Ukrainy nosi nazwę „Zachodnia Ukraina”.

Ukraińcy 13. Świetnie rozwijała się prasa ukraińska.. Doncowa jako podstawa ukraińskich ruchów skrajnie nacjonalistycznych. zamieszkałe przeważnie przez Ukraińców (Polacy stanowili tam 16. że gdyby uczyniono z niej niezależne państewko. Ukraińcy zamieszkiwali także jako poważna przymieszka wśród ludności polskiej w kilku południowo-wschodnich powiatach Lubelszczyzny i w kilku południowych powiatach dawnego województwa poleskiego (tutaj zmieszani byli z Białorusinami i Polakami). 1. Żydzi 10% ludności).).1939 r.Te moralne idee są dobre. Piłsudski sprzymierzył się z Ukraińcami Wschodnimi.4. We Lwowie ludność polska stanowiła dnia 01.. W czasie rozpadu monarchii austro-węgierskiej w listopadzie 1918 r. gwałt. prawdopodobnie natychmiast zająłby je Związek Radziecki.. w lwowskim 57. Galicyjscy Ukraińcy chcieli mieć na tym terytorium wolne państwo. która życie ceniła ponad wszystko. W czasie wojny z bolszewikami w końcu 1919 i w 1920 r. W myśl idei Doncowa wszyscy sąsiedzi Ukraińców uznawani są za wrogów. inne nie liczą się a nawet mogą być tępione na ziemiach uznanych przez Ukraińców jako swoje etnograficzne terytoria.2 %39.  Skąd się wziął ruch nacjonalistyczny wśród Rusinów w Galicji Wschodniej? Do 1848 r. Tylko filistrowie mogą odrzucać i moralnie potępiać wojnę. a więc. I dalej w jego książce: Nie w zdobyciu polega szczęście. Całej walce o istnienie obce jest moralne pojęcie sprawiedliwości. 53. obok szkół polskich były ukraińskie.) antagonizmy rusko-polskie w dużych miastach Galicji (Małopolski) Wschodniej były dość silne i na terenie parlamentu lokalnego galicyjskiego i ogólnego austro-węgierskiego odbywały się liczne spory. mleczarska.. jest to do skrajności doprowadzony egoizm narodowy. np.6%). Nie będzie błędem jeśli poglądy Doncowa zakwalifikuje się jako zbliżone do faszyzmu30. Rusini zaczęli się nazywać Ukraińcami.spolitej Polskiej: lwowskie. a Polacy uważali.. Opisuje je Partacz21. Żydzi 31.5. które idą na korzyść w konkurencyjnej walce o istnienie.. Jego cechami były: totalitaryzm – cała władza zwierzchnia w ręku wodza i niewielkiej grupy go otaczającej (demokracja jest wyśmiewana). Poza Polakami i Żydami oraz nieznacznym procentem innych narodowości resztę ludności stanowili Ukraińcy-Rusini. tarnopolskie i stanisławowskie.rządzi elita. Carat na ziemiach Wielkiej Ukrainy. Od północy przylegało do nich województwo wołyńskie.4% (rzym. o której tutaj mówię odrzucała tę moralność. Ludność żydowska we wszystkich tych trzech województwach stanowiła około 10% lub mniej ogółu ludności35. było wiele organizacji. W trakcie tej wojny miała miejsce sławna Obrona Lwowa.27 i Himka6. którzy musieli wycofać się za rzekę Zbrucz.7%).3% (rzymsko-katolików 36. Zdobyć jeszcze więcej. W książce Nacjonalizm Doncowa spotykamy takie zdania: Moralność. W Sejmie była spora grupa ukraińskich posłów i senatorów. 62 63 . inteligencja ruska (głównie księża) mówiła przeważnie po polsku. w stanisławowskim 22. a więc prawie równolegle z Mein Kampf. w byłym województwie tarnopolskim 49. W polityce obok ukraińskich ugrupowań ugodowych jak UNDO działała też skrajnie nacjonalistyczna tajna Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów.  Pisma D.9% i Niemcy 1. Ruch ten nie opierał się na zasadach chrześcijańskich (w przeciwieństwie do tego ruchy narodowe w Polsce opierały się właśnie na zasadach wiary chrześcijańskiej –patrz Grott4). lecz w zdobywaniu. 1.. gdzie Ukraińców było stosunkowo nie wielu. elitaryzm . Książka Doncowa była wydana w r.8%. Świetnie rozwijała się ukraińska spółdzielczość. o charakterze terrorystycznym15. że ziemie te powinny należeć do Polski. małe i słabe ze względu na swoje szczupłe terytorium. Po tym okresie podobnie jak w wielu innych krajach zaczęło się budzić poczucie odrębności narodowej. która zabraniała szkodzić innym. w której Hitler wyłożył swoje bardzo podobne tezy. która nienawidziła drapieżne instynkty.1%. Jego poglądy wyłożone w książce Nacjonalizm są bardzo skrajne i można je streścić w haśle Ukraina ponad wszystko (patrz Poliszczuk24. W czasie rokowań pokojowych po I wojnie światowej przyznano Galicję (Małopolskę) Wschodnią Polsce. które do niego należały nie uznawał narodowości ruskiej-ukraińskiej a mieszkańców Ukrainy nazywał Małorusami (Małorusinami) w odróżnieniu od rdzennych Rosjan „Wielkorusów” a język ukraiński uznawał za lokalną odmianę rosyjskiego. rasizm – tylko naród ukraiński jest godzien szacunku.01. zabójstwo. W okresie międzywojennym Ukraińcy mieli w Polsce dużo swobody. Przed pierwszą wojną światową (1914-1918 r. 16. przegraną Zachodnich Ukraińców.7% (ale powiaty zachodnie tego województwa były czysto polskie i dzisiaj stanowią część naszego województwa podkarpackiego).. Jaki procent ludności stanowili Polacy w Halicji? Według spisu ludności w 1931 r. Każdy poważny ruch polityczny stara się o podbudowę filozoficzną. a tam gdzie ludność była bardzo wymieszana i mniej liczna było dużo szkół gdzie wykładano w obu językach i polskie dzieci uczyły się także pewnych przedmiotów po ukraińsku. Prawdopodobnie obawiano się. spory się zaogniły i przerodziły się w wojnę polsko-zachodnioukraińską o Lwów i Galicję (Małopolskę) Wschodnią. Dla skrajnych nacjonalistów ukraińskich takim oparciem teoretycznym były pisma Dmytra Doncowa mieszkającego w okresie międzywojennym we Lwowie. 1. reszta narodu często nazywana jest „nieokiełznanym bydłem”.-kat.5. zwłaszcza Lwów.1926.5%. Wojna ta zakończyła się w połowie 1919 r.

1939 r.) czy póżniejszej niemieckiej (1941 r. 6. rozpoczęły się ataki terrorystyczne (z ofiarami śmiertelnymi) na banki. która formułuje niejasną dla nieuświadomionej masy ideę. Co do kwestii jak działać.  Ani prośby. 5. Trzy narodowości. Pomścisz śmierć Wielkich Rycerzy.. Brzeżany został zamordowany w 1938 r. Zasady te OUN zaraz zaczęła wcielać w życie. 1937 zginął sołtys. 662. Radykalna zmiana zaczęła następować po wkroczeniu 17. potem działacz kółka rolniczego i działacz Związku Strzeleckiego. Nie pozwolisz nikomu plamić chwały ani czci Twojego Narodu. Pamiętaj o wielkich dniach naszych Walk Wyzwoleńczych. Stamtąd (631. 874.. Nienawiścią i podstępem będziesz przyjmował wroga Twojej Nacji 9. O sprawie nie mów z tym z kim można. Płonęły stogi zboża w polskich gospodarstwach. było wiele rodzin mieszanych polsko-ukraińskich. 527. 64 65 . Żadne porozumienie z OUN nie było możliwe – im zależało jedynie na zaognianiu stosunków.  Bądź dumny z tego.).. albo aż do inwazji sowieckiej (1939 r.Atakujcie i bądźcie zdobywcami. że wcześniej. o rozrost i poszerzenie. (np. Musiał je znać na pamięć każdy nacjonalista ukraiński. kiedy te dobre stosunki się skończyły. czyni ją przystępną dla tej masy i wreszcie mobilizuje naród do walki o tę ideę. Czynnikiem aktywnym jest inicjatywna mniejszość. ani śmierć nie przymuszą ciebie do wyjawienia tajemnicy 10. 694. jego istotą jest walka o przewagę. na str. Nie mniej. 2.31. obok była otoczona wysokim murem cerkiew i synagoga żydowska (333).. 7..37. Ukoronowaniem terroru było zabicie ministra Bronisława Pierackiego w r.  Nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa... 856.. ani groźby. W Koniuchach pow. 976. Dominują stwierdzenia takie: „Do czasu wybuchu drugiej wojny światowej mieszkający we wsi Ukraińcy. że od początku lat 30-tych OUN coraz silniej oddziaływała na ludność wiejską. lecz z tym z kim trzeba. Sensem życia jest posiadanie i panowanie. Jest to grupa. 916. albo zginiesz w walce o nie. 714)11. 1934 (nota bene dążył on do ugody między Ukraińcami a Polakami). przeważnie mówi się że od chwili wkroczenia na te ziemie Armii Radzieckiej albo dopiero po wkroczeniu Niemców w czerwcu/lipcu 1941 r. Antychrześcijański charakter tych „przykazań” jest oczywisty. Zdobędziesz Państwo Ukraińskie. Będziesz dążyć do poszerzenia siły. o potęgę (w oryginale potężność). trzy języki i trzy religie żyły zgodnie obok siebie (533).. późniejszy przywódca (prowidnyk) OUN skazany na dożywocie przez polskie sądy. 2. np... Według słów Poliszczuka23 na literaturze tej rosły jak na zatrutych drożdżach zastępy przyszłych morderców.  Obraz stosunków polsko-ukraińskich w okresie międzywojennym na wsi i w małych miastach. stosunki układały się poprawnie i nie było żadnych konfliktów. Doncow mówi: Kto wprowadza w świat i urzeczywistnia jakąś ideę?. 4. nacjonalizm ukraiński nie miał do ludności wiejskiej łatwego dostępu.09. Ja – Duch odwiecznego żywiołu. demokraci i inni miłujący ludzi odpowiedzieliby – zawsze naród! My zaś odpowiadamy nigdy naród! Naród dla wszelkich idei. wieś żyła swoim życiem i na ogół. 921. Jednym z organizatorów zamachu był Stepan Bandera15. 631.. ale uwolniony w czasie wojny we wrześniu 1939 r. wspólnie obchodzono święta rzymskokatolickie i greckokatolickie (533. w okolicach Brzeżan zataczała coraz szersze kręgi i sposobiono się do wywołania powstania przeciwko Polsce. 980. a nawet na listonoszy. I inna wypowiedź „W naszej wsi około połowy mieszkańców stanowili Polacy i tyleż samo Ukraińcy Do 1939 r. 750. 921.. (strony 519. Polacy i Żydzi żyli ze sobą w zgodzie. Świadczy to. 614. jest czynnikiem biernym. 3. mimo zajadłej antypolskiej propagandy ze strony OUN w okresie międzywojennym.. listonosz (638) a w Żukowie (pow. 661. 769. aż do lat tuż przed wojną. Taurów) pochodzi informacja. I jeszcze inne stwierdzenie: Obie narodowości łączyły liczne powiązania rodzinne (625).. w relacjach respondentów W okresie międzywojennym stosunki te były na ogół dobre. ani tortury. 820. chwały.. 860. bogactwa i przestrzeni Państwa Ukraińskiego23. że jesteś spadkobiercą walk o chwałę Włodzimierzowego Tryzuba. Książkę Nacjonalizm Doncowa i 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty przyjęła jako ideologiczną podstawę utworzona w r. 527. Na podstawie tez Doncowa ułożono 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty23. Jeśli chodzi o opinię. Wypowiedzi tego rodzaju jest w omawianej książce11 wiele.. we wsi znajdował się kościół rzymskokatolicki. zanim staniecie się włodarzami i posiadaczami. który uratował ciebie przed tatarskim potopem i postawił na granicy dwóch światów aby tworzyć nowe życie: 1. czego pokłosiem było zamordowanie kilku działaczy polskich: w r. że mimo wszelkich politycznych burz rozpętywanych w dużych miastach między Polakami i Rusinami (Ukraińcami) przed pierwszą wojną światową. jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy 8. mimo wojny polsko-ukraińskiej w czasie od listopada 1918 do połowy 1919 r. już pod koniec lat trzydziestych XX w. bowiem żądza potęgi jest właśnie żądzą życia. 987). Armii Sowieckiej (606g). 714). pod koniec lat 30-tych propaganda nacjonalizmu ukraińskiego w niektórych rejonach. albo czasami (bardzo rzadko) wspomina się. W warunkach polityki ugodowej tracili rację swojego istnienia. 1929 Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). 572. 808. Udzielali sobie wzajemnej pomocy przy różnych pracach.

działaczy Związku Strzeleckiego. Czortków (694/695) Ukraińcy gromadzili broń. 3.1941. które wspomogłoby ofensywę niemiecką (była to jawna zdrada państwa.830. (976). 695). po usunięciu Polaków z ziem zabużańskich w latach 1944-1946. policjantów. gajowy. w wielu miejscowościach Tarnopolszczyzny bojówki OUN wspomagane często przez miejscową ludność dokonywały napadów na żołnierzy Wojska Polskiego. w pow. posiadaczy ziemskich. w Polskim Wojsku i walczyło z Niemcami a niektórzy jak późniejszy generał Szandruk mieli w walkach duże zasługi i zostali przez generała Andersa odznaczeni krzyżem Virtuti Militari18a. Donosy W wielu miejscowościach. Ukraińcy (domyślne z OUN) wymordowali polską ludność w kolonii Kołodne (pow.364 osoby. że współpracujący z Niemcami nacjonaliści ukraińscy przygotowywali się do wywołania na tyłach armii polskiej powstania.1. Dlaczego mówimy. koło wsi Gaik (109) blisko Brzeżan kolumna 150 policjantów wpadła w zasadzkę i została w całości wymordowana. który znamy z innych źródeł. przygotowali ukryte podziemne przejście ze wsi do lasu i także napadali na powracających z wojny żołnierzy polskich. Kamionka Strumiłowa (725). ale przeszkodziło temu wejście Sowietów na wschodnie tereny II Rzeczypospolitej. księży. Jest relacja i na ten temat (976): W okresie międzywojennym ukraińskie spółdzielnie mleczarskie wysyłały do Niemiec sporo produktów mleczarskich. Np. Niestety. policjantów i uciekinierów z Centralnej i Zachodniej Polski dążących ku granicy z Rumunią i Węgrami. podobnie wymordowanie grupy żołnierzy koło Dryszczowa w pow. 865). Zarówno jak w przypadku Polaków. W Skorodyńcach pow. Brzeżany. razem 199. Nie mniej. 643/644). w Gołogórach (976/977) i w Czyżowie (987). a w czasie drugiej okupacji sowieckiej.2. np. Inni autorzy oceniają liczbę wywiezionych Polaków na północne i wschodnie tereny ZSRR na pół miliona do półtora miliona osób.06. Ukraińcy witali wkraczające wojska sowieckie jako wyzwolicieli (patrz. 3. jak pisze Zbigniew Iłowski z Podkarmienia pow. do których zaliczono policjantów. którego byli obywatelami). wyższych urzędników państwowych i działaczy społecznych (np. itd. wielu z nich potem aresztowano lub zesłano ich i ich rodziny na Syberię i do Kazachstanu. Stamtąd wracały „puste” opakowania po tych produktach. że to było preludium ludobójstwa? Ponieważ ofiarami często byli bezbronni cywile albo pozbawieni broni żołnierze wracający do domu. Ciekawe jest zeznanie chłopca. w oparciu na dane radzieckie. lub więcej22. Według Hryciuka i in7. że na szczęście Polacy zdołali się ukryć i nie było ofiar śmiertelnych. którą polska policja wykryła w jednej miejscowości przed wybuchem wojny. czerwonej milicji i w administracji. Mordy żołnierzy polskich. Polaków. 977). Podobna rzeź była planowana w Rudce (pow.181 a w latach 1948-52 jeszcze 87. Wstępowali też do czerwonej milicji i wskazywali funkcjonariuszom NKWD ukrywających się oficerów Wojska Polskiego.Złoczów. wliczając w to ok. Takie zdarzenia miały miejsce i w innych powiatach. Majątek wywożonych Polaków był prawie natychmiast rozgrabiany przez sąsiadów Ukraińców. potajemnie się szkolili. policjantów i czasem także na urzędników państwowych oraz na cywilnych uciekinierów z Polski Centralnej i Zachodniej. Jednym z pierwszych dokonań nowej administracji było sporządzenie listy „wrogów ludu”. Dla sprawiedliwości trzeba jednak dodać. i pierwsza okupacja sowiecka 17. Po tym Ukraińcy rozebrali domy osadników i zostawili gołą ziemię. 66 67 . urzędników państwowych. śmiertelność Ukraińców w miejscach zesłania była bardzo duża. W nich z Niemiec przychodziła broń. Powstanie. wywożenie Ukraińców na inne tereny Związku Radzieckiego przybrało rozmiary masowe7 W roku 1947 wywieziono ich 76. str. Tak zwane Wiejskie Rady Ludowe (Silrady) złożone z Ukraińców i Żydów typowały rodziny polskie do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. Buczacz) (662). że około 200 tysięcy Ukraińców służyło w 1939 r.  Preludium ludobójstwa. a mordowano z premedytacją. jeżeli nie powszechnie. Do tego potrzebna była im broń. w Ubinie pow. relacji o takich mordach popełnionych we wrześniu 1939 r. wymordowanie grupy 48 uciekinierów z Jasła blisko wsi Koniuchy koło Brzeżan.1939 – 22. który był świadkiem jak ukraińscy chłopi pytali sowieckiego oficera wkraczającego do Polski „czy można już rżnąć Polaków i palić ich gospodarstwa?” – oficer zaprzeczył (895). Pod koniec pierwszej okupacji sowieckiej również i nacjonaliści ukraińscy zaczęli być aresztowani i wywożeni przez Sowietów. Wiele z tych napadów miało od początku charakter ludobójczy. Potwierdza się fakt. 897). których rozbrajali a czy mordowali (-) nie wiadomo11 (w wielu jednak miejscach w okolicy Brzeżan uciekinierów członkowie OUN mordowali – patrz punkt 3). wywieziono na zesłanie około 300 tys. Według notatki dokonanej w „Kronice Życia” w przeddzień wkroczenia Sowietów. 50 tysięcy poborowych wziętych do Armii Czerwonej. 3. Tego typu donosy sporządzała nie tylko czerwona milicja ale także dość powszechnie nacjonaliści ukraińscy (977). na małą skalę może by tu i ówdzie wybuchło. Na początku okupacji sowieckiej. zakatowanie na śmierć żony gajowego i jej dzieci oraz uciekinierów z Polski Zachodniej (622). byłych wojskowych. i kilka innych zbiorowych mordów w tych okolicach (631. np. Tarnopol (847). Ihrowica pow. np. Proces wspomagania NKWD w typowaniu ludzi do wywiezienia był bardzo powszechny. albo też bite tak. Trembowla) (865) z tym. że traciły zdrowie i często wkrótce potem umierały (625.09. Rzadko kiedy typowały na taki wyjazd swoich pobratymców (527. jest sporo.Brzeżany) w 1938 r. zanim Sowieci weszli. naprzód kazano im się rozbierać a potem ofiary były okrutnie mordowane. Brody (571) komuniści ukraińscy i żydowscy zajęli różne stanowiska w tzw. Wojna 1939 r.

Ukraińskie formacje policyjne brały także udział w walkach z partyzantką polską i w pacyfikacjach wsi na terenach Polski w t. Sowieci rozwiązali tę sytuacje z właściwą im pomysłowością .  Lwów. Tarnopolu i w innych miastach Halicji w pierwszych dniach okupacji niemieckiej. 540-541) 68 69 . zw.16a). aby pośród tłumu z ulicy byli Polacy za wyjątkiem może jakichś kompletnych mętów.3. Rozpacz i gniew rodzin był ogromny. Istnieje także mocne podejrzenie. Pod koniec czerwca Sowieci nasilili akcję aresztowań. pow. Okupacja niemiecka po inwazji 22 czerwca 1941 r. Czasem też samodzielnie mordowała Polaków i Żydów (patrz Himka6). o której wspomniano14a. 4. Również w Skorodyńcach zamordowano kilku Polaków i tylko przez przypadek nie doszło do zamordowania większej ich liczby (695). tak że we lwowskich więzieniach mieli.000 zabitych i zaginionych). choć byli też i Ukraińcy i raczej wyjątkowo Żydzi. Mordy młodych Polaków we Lwowie trwały dalej. Początek okupacji niemieckiej. które zwalczały partyzantkę sowiecka na terenie Białorusi i tam bardzo złą sławą okryły się wśród ludności. Wątpliwe.. in. bo Polacy bali się o siebie i też byli prześladowani. Hańbiące czyny na dużą skalę z udziałem nacjonalistów ukraińskich dokonane zostały we Lwowie. Wśród nich były też małe dzieci.3000 Żydów i Polaków14a (Lw str 534-543). potem tę nazwę kilkakrotnie modyfikowano]. Obok gestapowców w plutonie egzekucyjnym według świadectwa Niemców i polskich świadków brali udział policjanci ukraińscy i prawdopodobnie członkowie batalionu Nachtigall. Wymordowano wtedy około 2000 . Przed inwazją na Związek Radziecki (22. W kwietniu 1943 r.(około 7. Polacy byli zatrzymywani wieczorem na ulicy i po sprawdzeniu i zatrzymaniu dokumentów kazano im iść do przodu – wtedy padał z tyłu strzał. w którym obok wojaków z Nachtigall wzięła udział także improwizowana policja ukraińska i ludzie z ulicy. Dywizja ta została kompletnie rozbita w bitwie pod Brodami w lipcu 1943 r. Niemcy ogłosili ochotniczy pobór do ukraińskiej dywizji SS-Galizien [pełna nazwa brzmi: 14. Należy podziwiać nierozsądek tych ludzi. także w czasie powstania warszawskiego6. przeważnie Polaków. w której nacjonaliści ukraińscy brali udział było wymordowanie 26 polskich profesorów i wybitnych intelektualistów z uczelni akademickich Lwowa i członków ich rodzin lub przypadkowych gości – razem 46 osób. że członkowie OUN dostarczyli Niemcom adresy tych profesorów i adresy aresztowanej i zgładzonej młodzieży akademickiej. Po wkroczeniu do Lwowa Niemców i ukraińskiego batalionu Nachtigall łatwo było skierować ten gniew na Żydów. Generalnym Gubernatorstwie.2. Aby zapobiec takim incydentom polskie władze podziemne zarządziły odwet i jednego dnia zastrzelono o określonej godzinie co najmniej 11 policjantów ukraińskich – mordy na ulicy ustały (Lw. 4. Chodaczkowie i w wielu innych miejscowościach. którym roztrzaskiwano główki o futryny (148). ponieważ wiadomo było. Np. ukraińscy nacjonaliści zamordowali 8 Polaków i 16 Żydów. Każdy policjant ukraiński otrzymał polecenie zabicia 30 Polaków i dostarczenia ich dowodów tożsamości. jak się ocenia. Nie mniej przed tym i po ponownym skompletowaniu dywizja brała udział w masakrach cywilnej ludności polskiej m. kilkanaście tysięcy ludzi. Dywizja Grenadierów SS (1. Zapędy ludobójcze ze strony ukraińskich nacjonalistów dają o sobie znać już na początku okupacji niemieckiej. szczególnie od stycznia do marca 1944 r. w Taurowie.. Do wstępowania do tej dywizji nawoływali księża greckokatoliccy. Krótka informacja o ukraińskich formacjach wojskowych i policyjnych tworzonych przez Niemców (patrz Poliszczuk24.39. Wielką zbrodnią dokonaną przez Niemców. 25). Podobna sytuacja była zresztą w więzieniach w innych większych miastach Wołynia i Halicji. W Połowcach 6 lipca 1941 r. Prócz tego w okresie przed wybuchem II wojny światowej OUN oddawała na dużą skalę usługi szpiegowskie Niemcom i otrzymywała za to fundusze i broń23. (rozdział 4.14a.16a. pow. w których oficerami byli obok Niemców także przeszkoleni uprzednio na terenie Niemiec. Po przeszkoleniu dywizję skierowano na front. na początku lipca 1941 r. aresztowano według listy ponad 100 osób spośród młodzieży akademickiej i ślad po nich zaginął14a. która odegrała haniebną rolę współdziałając w eksterminacji Żydów i w szkalowaniu Polaków i donoszeniu na nich do gestapo. lub Wolnego Miasta Gdańska (zwykle jeszcze przed wojną) oficerowie narodowości ukraińskiej. Zabito w ten sposób kilkadziesiąt osób i kilku ciężko zraniono. Nastąpił pogrom Żydów. Bataliony te po krótkiej działalności w czasie wkraczania Niemców na tereny zajęte przez ZSRR zostały rozformowane a ich członkowie wcieleni do oddziałów policyjnych.rozstrzelali lub wytruli więźniów. Brzeżany nacjonaliści ukraińscy uprowadzili z domów 10 Polaków i po przesłuchaniu na plebanii u popa wywieźli ich do lasu i tam po okrutnych torturach zamordowali (631).06. Zaraz po wkroczeniu Niemców na teren Wołynia i Halicji Niemcy utworzyli na tych terenach Ukraińską Policję (Ukrainische Hilfspolizei). Tarnopol i inne miasta galicyjskie pod koniec okupacji sowieckiej i na początku niemieckiej (koniec czerwca/lipiec 1941 r. Szybki postęp wojsk niemieckich po napadzie w dniu 22 czerwca.1. Buczacz zamordowano 23 osoby w tym 14 Polaków i 9 Ukraińców.25. zwłaszcza na Lubelszczyźnie24.24 4.3). 4. Galicyjska). Były to: batalion Nachtigall (Słowik) i batalion Roland (ten drugi o mniejszym dla nas znaczeniu). gdyż klęska Niemców w tym czasie zarysowywała się coraz wyraźniej. np. W Czechowie. Zgłosiło się do niej 82 tysiące ochotników ale do komisji werbunkowych przyszło 30  tysięcy. uczynił niemożliwym ewakuację takiej liczby ludzi.41) Niemcy utworzyli dwie formacje wojskowe ukraińskie. w Podkamieniu. w Hucie Pieniackiej. że w sowieckim NKWD było ich bardzo wielu.

1942 i w pierwszej połowie r.) 5. że zgadza się całkowicie na hitlerowskie metody eksterminacji Żydów6. Żołnierze węgierscy stacjonujący na tych terenach byli przeciwni tym poczynaniom i nie brali udziału w prześladowaniach. Policja Ukraińska uczestniczyła w mordach jako ochrona konwojów prowadzonych na rozstrzelanie a szczególnie „zasłużyła” się w wyszukiwaniu ukrywających się Żydów. W lipcu 1942 r. Mordowano w okrutny sposób. znacznie ponad 750  000 Żydów. Niemcy z pomocą Policji Ukraińskiej przystąpili do likwidacji mieszkańców getta. Konwojowali policjanci ukraińscy i wielu Żydów podczas transportu zabili. my już nie wrócim na ten świat”. 824 000 Żydów (Prus 35). Po przybyciu na cmentarz musieli się rozbierać i ustawiać rzędem nad wykopanym dołem. Dokonane zostało przez oddziały ukraińskie Nachtigall na żołdzie niemieckim. W Germakówce. Prowadzeni musieli trzymać ręce na karku . W czasie gdy Niemcy odnosili największe zwycięstwa na froncie wschodnim i wydawało się. 1943.ten rozkaz miał prawdopodobnie zapobiegać niszczeniu i wyrzucaniu po drodze ukrytych w ubraniach pieniędzy i kosztowności. panował tam tłok i głód. o słowach „czerwona róża. Pomagali im w tym policjanci ukraińscy i OUN-UPA6. przez zakopanie żywcem. jego przewodniczący Jarosław Stećko ogłosił. w jedną noc zastrzelono wielu Żydów – był to pierwszy masowy mord Żydów dokonany przez Niemców i ukraińską policję.5. Jednak kilkuset Żydów zdołało się ukryć u wielu polskich rodzin w piwnicach i innych kryjówkach w mieście i poza miastem. a więc kilka razy więcej niż Polaków z rąk nacjonalistów Ukraińskich. gdy jeden z zastępców komendanta policji odmówił podporządkowania się dowództwu UPA został zastrzelony. W Podkamieniu. szerzyły się różne choroby. Rozstrzelano około 11 tysięcy Żydów. lub bardzo rzadko ukraińskich. Nieoficjalnie policja podlegała OUN-UPA. Straconych zostało ponad dwa tysiące Żydów. Do getta wciąż spędzano coraz więcej ludzi z okolicznych miejscowości. że wkrótce dojdą do Uralu. Również Marian Fedorowicz ze wsi Zubrzec (658) donosi. Ludobójstwo Żydów rozpoczęło się ich masowym mordem z torturami we Lwowie i w innych większych miastach Małopolski Wschodniej zaraz po wkroczeniu Niemców na te tereny to jest po 22 czerwca 1941 r. żółty kwiat. W drugiej połowie czerwca Borszczów ogłoszono miastem wolnym od Żydów. głównie młodzieży. Pewną liczbę Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. 5. do którego spędzono wszystkich Żydów z okolicy. aby wymieniać towary na żywność – w getcie nastał głód. przy współudziale OUN. Była to manifestacja na rzecz wolności Ukrainy. W maju i czerwcu 1943 roku. U Ukrainki Olgi 70 71 . Podczas tej krwawej niedzieli zginęło ich około 500 (dane z Judenratu czyli legalnego „samorządu” żydowskiego). np. w Borszczowie utworzono getto i Żydzi nie mogli już swobodnie wychodzić na wieś. że ktoś im musiał donosić żywność). Jeden gestapowiec strzelał w tył głowy a drugi podawał mu magazynki z nabojami. albo też kryjąc się wprost w lesie (z tym. tarnopolskie i wołyńskie) żyło według spisu z 1931 r. Borszczów (540) na polecenie Niemców ukraińscy policjanci urządzili małe getto. Brody (571) na początku 1942 r.1. Makabryczny opis pędzenia na śmierć kolumny Żydów pozostał ze wsi Petlikowce Stare pow. tak że do końca listopada tego roku wyłapano i zamordowano prawie wszystkich Żydów a także zabito.1941 – do około maja 1943 r. Gdy nacjonaliści ukraińscy proklamowali samowolnie we Lwowie w pierwszych dniach lipca rząd niepodległej Ukrainy (który trwał tylko kilka dni – bo to się nie spodobało Niemcom jako ukraińska samowola). W ich wykrywaniu pomagali ukraińscy policjanci. pow. pow. Znane są nazwiska gestapowców likwidatorów getta. kazali im śpiewać piosenkę po ukraińsku. Ponieważ na tych terenach (województwa: lwowskie. co najmniej 10 osób za przechowywanie ich i żywienie. Zimą 1942/43 r. W połowie września rozstrzelano grupę 400 mężczyzn Żydów i potem regularnie co jakiś czas szły do lasu grupy po około 100 Żydów eskortowane przez gestapowców i policję ukraińską za miasto. obok cmentarza żydowskiego. pewnej nocy zabito wszystkich Żydów w getcie. na przykład. dokonali na ziemiach polskich i w innych krajach Europy strasznego ludobójstwa Żydów. urządzono getto dla ponad 1000 Żydów. ludobójstwo Żydów miało swoje największe nasilenie w r. W kwietniu 1942 r. około 100 osób. Skala jego była ogromna. Ludobójstwo to miało różne formy podobnie jak udział w nim Ukraińców. bo Niemców w tym czasie we wsi nie było. wielu Żydów zmarło z niedożywienia i chorób. Na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Część z nich odtransportowano do getta w Brodach. co kilka dni pędzono po kilkuset Żydów za miasto. Zrobiła to z pewnością ukraińska policja. Buczacz (654/55). że w wynajdywaniu ukrywających się Żydów celowali policjanci ukraińscy. tam musieli kopać doły i tam ich rozstrzeliwano. można przypuszczać że na skutek ludobójstwa dokonanego przez Niemców i ukraińskich nacjonalistów zginęło. Niemcy ogłosili tę niedzielę dniem swobody i pozwolili Ukraińcom bezkarnie mordować i rabować Żydów. Wkrótce potem.  Prześladowanie Żydów na przykładzie miasteczka Borszczów (520) i innych miast Już od początku niemieckiej okupacji zaczęło się prześladowanie Żydów przez policję ukraińską: policjanci bili Żydów i zmuszali do darmowej pracy. W powiatowym mieście Brzeżany (617) na niedzielę 3 lipca 1941 r. Pewna liczba Żydów ukryła się u niektórych Polaków i Ukraińców oraz w lasach. stanisławowskie.2. np. zjechało do miasta 5 tysięcy Ukraińców. a tylko nieduża ich liczba zdołała się uratować uciekając w głąb ZSRR lub kryjąc się u rodzin polskich. Ludobójstwo Żydów. Pierwsze 2 lata okupacji niemieckiej (VI. W maju 1942 roku. Wyłapywała ich potem ukraińska policja i często także miejscowi Ukraińcy.

albo wywożeni do obozów zagłady. Do nich dołączyli pracownicy firmy HKP pracujący koło stacji i trochę młodzieży ze Lwowa i z innych rejonów. Getto nadal istniało i Żydzi nadal byli rozstrzeliwani. Inny przykład z Radziechowy (815). którzy przechowywali się w tej wsi. Zdobyli nieco broni i stworzyli zaczątek żydowskiej partyzantki. Grupa młodzieży żydowskiej uciekła do lasu w czasie likwidacji getta. Podobnie duże straty zaistniały w czasie napadu band UPA na Hanaczów (w nocy z 2 na 3 lutego 1944 r. a gdy będą spotkani poza gettem. Ludzie ukrywali się u znajomych i przyjaciół i potem wracali z różnych powodów do getta. Młodzi Polacy wzięci do pilnowania kolumny też uciekli. który też brał udział w zasypywaniu tych półżywych ludzi dostał po tym szoku nerwowego i kilka dni później udaru mózgu. Część była tylko lekko ranna i w czasie zasypywania dołu udało im się uciec.matkę z dzieckiem: oboje zastrzelił a Ukrainkę mocno pobił. żywność i broń zdobywali napadając na Niemców i kolaborantów ukraińskich. która ukrywała się u jego dziadków opuściła swoją kryjówkę i poszła do getta nie chcąc ich narażać na śmierć . Gdy byli na kładce strzelano do nich tak. Po jakimś czasie kolumna dotarła do Kamionki Strumiłowej i wyprowadzono ich nad niewykończony bunkier sowiecki w kształ- cie głębokiego dołu z kładką na wierzchu. Żydówka. a ludzie wzięci do zasypywania dołu pouciekali bojąc się. że sami również mogą być rozstrzelani. Chłopcom kazano zakopywać żywych jeszcze. W marcu 1944 r. W powiatowym mieście Trembowla (875) mieszkało około 2500 Żydów. Podczas tej drugiej egzekucji część Żydów rozbiegła się w różne strony po wsi. Wieś Kamionki pow. Niemcy. a bogatszych Żydów. że wynikało z osobistych. Uratowała się wyjeżdżając na roboty do Niemiec (podała się za Polkę lub Ukrainkę). że Żydzi mogą mieszkać tylko w getcie. w tym 15 Żydów. Zginęło wtedy wielu Żydów. W innym domu policjanci znaleźli pięciu Żydów. 107 i 109). tak jakby rozmawiał z Bogiem. chyba najstarszy z będących tam Żydów miał na sobie bielutką koszulę. Pisze: Pozytywne zachowanie się Ukraińców wobec Żydów było rzadkością.. którzy nie mogli udźwignąć swoich tobołków. Całą czwórkę prowadzili nago przez miasto z tablicami na piersi Polakowi napisano: „idę na śmierć za ukrywanie Żydówki”. około 1000 osób. Adamiuk pisze Pamiętam. 72 73 . Zaprowadzono ich w stronę dawnych kamieniołomów. Tym. Niebezpieczeństwo czyhało poza gettem. Jan Szojer pisze. Kilkanaście osób uratowało się w schowkach w lesie i u przyjaciół.Biły policjant ukraiński wykrył Żydówkę . W kolonii Winiówka gmina Warkowicze pow. Pisze że getto nie było specjalnie pilnowane. ze srebrną brodą. Wymordowanie ich nastąpiło w kilku etapach. a Polce: „idę na śmierć za ukrywanie Żyda”. Dubno na Wołyniu Żydzi brali udział wraz z polską samoobroną w odpieraniu napadu banderowców. Każdy Żyd napotkany poza gettem natychmiast był oddawany na gestapo.). Kazali mu stawić się z furmanką w oznaczone miejsce – tam zastał kolumnę Żydów. o których wiemy z innych źródeł (287). Niekiedy Ukraińcy przyjmowali Żydów na przechowanie i potem rabowali ich i zabijali lub oddawali na policję. Trwało to przez chwilę. Państwo Izrael po wojnie przyznało tym wsiom i ich mieszkańcom najwyższe odznaczenie „Zasłużonych Narodowi”. Po wykonaniu tej czynności policjanci żydowscy również zostali rozstrzelani. Zabijali gestapowcy i policjanci ukraińscy a policjanci żydowscy układali trupy i poszukiwali w ubraniach złota i drogocenności. Mieszkańcy wsi Hanaczów i Hanaczówka bardzo się przyczynili do uratowania Żydów. pozostałych zastrzelono. około 800 osób w czerwcu 1943 r. aby nikt z kolumny nie uciekł (wielkie podobieństwo do sytuacji w Jedwabnem). relacja Józefa Adamiuka: Jako 16-letniego chłopca wzięto go do wykopania dołu – grobu dla Żydów. Ciekawa jest obszerna relacja Żydówki Lusi Raubvogel (789-791) z miasta powiatowego Przemyślan. Jeden z nich zdołał uciec. Podczas gdy chłopcy kończyli dół. Wzniósł on ręce do góry w modlitewnym uniesieniu. Skałat (816). (Woł. Na końcu kolumny szło 4 żandarmów niemieckich a po bokach po dwóch policjantów ukraińskich. czeka ich rozstrzelanie. Biedniejszych Żydów wymordowano wczesną wiosną 1943 r. Gdy któryś Żyd starał się podnieść dostawał szablą po głowie. Zastrzelono wszystkich czworo za miastem. Samoobrona utrzymała się do przyjścia Armii Czerwonej. konnica niemiecka wykonała szarżę na pracujących obok Żydów zapędzając ich do dołu i jednocześnie rąbiąc szablami. Zimą mieszkali w bunkrach a latem w szałasach. że po tym ogłoszeniu. jak wysoki.. kazano rozebrać się i rozstrzelano. A oto opis zagłady Żydów z miasta powiatowego Radziechów (813/14). Kazali Żydom rozebrać się do naga i wchodzić na tę kładkę. tak samo Polaków ukrywających Żydów czeka kara śmierci. Na mieście rozlepiono afisze. Gdy kolonia stanęła w ogniu ewakuowano się do Kurdybania Warkowickiego W miejscowości tej w samoobronie służyło 25 Żydów spośród 60. miejscami poplamioną krwią. W pobliskim Chołojowie. Po dojściu do Chołojowa żandarmi niemieccy zatrzymali około 20 młodych ludzi z tej miejscowości i kazali wziąć im do ręki kije i pilnować. ale wywarło na mnie niezapomniane wrażenie. Zginęło wtedy 112 osób. Getto utworzono wiosną 1942 r. u jednej z polskich rodzin żandarmi niemieccy wykryli dwoje Żydów zabrali ich i dwoje Polaków ich gospodarzy.wielce szlachetny postępek. Brali też udział w walkach samoobrony Hanaczowa. używając wytresowanych psów wyłapywali ich i zabijali. Po egzekucji Niemcy urządzili sobie pijacką ucztę. chyba. kazano złożyć je na nasze cztery furmanki. głównie jako zwiadowcy. relacja Jana Szojera. czasami romantycznych powodów. Ukraińców nie zabijano. Gdy weszli do lasu (była noc) kilku Żydów uciekło – strzelano za nimi. lat 45. Niemcy wraz z policją ukraińską zorganizowali wielką obławę na przebywających w lesie ludzi. aby wpadali do dołu. Sąsiad Adamiuka.

że w UPA był ogromny brak lekarzy. 1929 na zjeździe we Wiedniu i została stworzona głównie przez wojskowych Zachodnio-ukraińskiej Armii rozgoryczonych przegraną wojną w 1919 r. farmaceutów i niektórych rzemieślników. oddziały OUN-B przejęły nazwę Ukraińska Powstańcza Armia. Gdy wychodziliśmy (nocą) za potrzebą to strażnik-upowiec trzymał koniec łańcucha niby psią smycz. które podpisały volkslistę dostarczyli samoobronie Malenisk broń. Dubno mimo licznych ataków ze strony OUN-UPA. W roku 1940 nastąpił rozłam w OUN na dwie frakcje: 1. kierowaną przez młodego uzurpatora. amunicję i bezcenny karabin maszynowy.. co bardzo utrudniało wykonywanie zabiegu.. SB-owcy przychodzili w brudnych kożuchach. osmoleni i okrwawieni jak rzeźnicy i chwalili się swoimi wyczynami: jak rżnęli. Frakcje te nazywane są odtąd OUN-M i OUN-B. Jak wyglądał ich los opowiada jeden z nich w rozmowie z E. dyszeli samogonem i czosnkiem. Liczne polskie rodziny przechowywały Żydów.) OUN-B początkowo pragnęła utworzyć ukraińskie siły zbrojne przy boku Niemiec. nie dały rezultatu. Jej istnienie uratowało życie setkom Polaków oraz 30 Żydom. ale tak się nam oni wówczas przedstawili.. jednak Niemcy dokonali licznych aresztowań wśród członków OUN-B oburzeni próbą utworzenia przez nich samozwańczego rządu Ukrainy bez uprzedniej konsultacji z Berlinem. np. Trzymano nas z Bushbaunem (też lekarzem) w jednej ziemiance. o charakterze terrorystycznym stawiająca sobie jako cel wywalczenie niezależnej Ukrainy. rusznikarzy.1. że żyję i przeżyłem zawdzięczam tylko Bogu. o Żydach ... lub czasem dobrowolnie 74 75 . mordowali. tak zwanym istriebkom (były to już bowiem czasy podsowieckie –przyp. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej (czerwiec 1941 r. akcji. Uwolnili nas obu polscy chłopcy. wirusy itp..) żyję i mogę dać świadectwo prawdzie o ludobójczym.  Koniec roku 1942 i czas do końca okupacji niemieckiej w 1944 r.. Po krótkim czasie OUN-B przeważyła. Wilczur45 porusza jeszcze jedna sprawę: Na temat ludobójstwa Żydów na Wołyniu i w Halicji i na temat roli nacjonalistów ukraińskich w jego realizacji istnieje dziwne milczenie i to zarówno u nas w kraju jak i za granicą. które mało mają wspólnego z prawdą.. Powracali z tzw. Ta dzicz. sami też czuliśmy się jak psy. Jego kolega Bushbaun pisze:. Jestem doktorem nauk medycznych. Dzięki tym chłopcom. którzy znienacka zaatakowali szpital. Co widziałem – tego nie jest w stanie opisać żadne pióro. Również oddziały OUN-M zostały wcielone siłą. Prusem35 (str. jak dzieci rozdzierali na kawałki. podobnie jak to miało miejsce w przypadku batalionów Nachtigall i Roland. nastrojonego bardziej radykalnie .P.208-209): „Nazywam się Samuel Schor (Szor). po prostu nie miała zielonego pojęcia.. Nawet spolonizowani Austriacy ze wsi Maleniska pow. tak dalece. Frakcja ta zdecydowała się więc stworzyć swoje niezależne oddziały wojskowe w lesie. To. a przede wszystkim usunięcia ochrony z sali operacyjnej. Członkowie OUN-B często nazywali siebie banderowcami i tak byli nazywani przez innych ludzi. W trakcie zabiegu (chirurgicznego) zawsze stał SB-owiec z odbezpieczonym rewolwerem. Faktem jest.. że trudno nam było się poruszać. bo w każdej chwili mógł paść strzał. 6.. cadyka i kilku jego krewnych o nazwisku Spodek. Łańcuchy były przymocowane do pryczy... E. Po wojnie syn starego Raabego Moszko już w randze sowieckiego kapitana odszukał moją matkę w Namysłowie i podziękował za okazaną pomoc”.. dlatego cenne są książki takie jak wydana na Zachodzie książka Littmana16a. Była to organizacja tajna. drobnoustroje. J. Od tych ostatnich po ich podporządkowaniu sobie siłą. zabłoconych butach i tak stali nad uchem patrząc na ręce. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) powstała w r. Zagranica wie również bardzo mało o ludobójstwie popełnionym przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach.. We wspomnianej już wsi Germakówka (541) ojciec Stanisława Leszczyńskiego pomagał Żydom Raabom budować schron w lesie ”Często zimą w nocy Raabe stukał cichutko w nasze okno. 6.Żeby była jasność pełna to porwali mnie z domu upowcy noszący pseudonimy >Żyroriz < i >Żydohrij< lub inni. kierowaną przez dawnego przewodniczącego Andrija Melnyka i 2. Frakcja OUN-M także zapoczątkowała tworzenie swoich oddziałów leśnych a jeszcze wcześniej powstały na Polesiu i Wołyniu niezależne oddziały Tarasa Bulby. Wszelkie próby złagodzenia nam reżimu. obaj byliśmy skuci łańcuchami. którzy schronili się tam po likwidacji getta w Młynowie (Woł. Moja matka mu otwierała i podawała zawiniątko z jedzeniem. a nas uwolnili. 94). nawet przypadkowy. Inną przyczyną tej decyzji było masowe wywożenie ludności Wołynia na roboty do Niemiec oraz rozrost partyzantki radzieckiej w obszarach leśnych Wołynia i Polesia.E. Takich przykładów było znacznie więcej. Jako termin zapoczątkowania tworzenia oddziałów UPA strona ukraińska przyjmuje 14 października 1942 r. gwałcili.. antyżydowskim charakterze UPA. co to są mikroby. Rys historyczny powstania i działalności UPA24. Żołnierze niemieccy z rodzin.. ludobójstwo dokonane na Polakach i członkach innych narodowości. że aż głowa bolała. Również utrzymała się samoobrona w Pańskiej Dolinie w gminie Młynów pow.. Stąd UPA „proponowała” (z rewolwerem przystawionym do skroni) takim ludziom ze społeczeństwa żydowskiego pracę w UPA za cenę ochrony i bezpieczeństwa ich rodzin (czego z reguły nie dotrzymywano). W prasie zachodniej ukazują się czasem opowieści.Stepana Banderę. Mogę tylko powiedzieć bardzo krótko: byłem na samym dnie piekła i codziennie oglądałem upiorny taniec diabłów.dobrowolnych członkach UPA. Brody (567) przechowywali u siebie do przyjścia wojsk sowieckich rodzinę żydowską Józefa Morgulesa. wybili straż.

Pańska Dolina42. Współdziałając z Niemcami w tym ludobójstwie młodzi Ukraińcy. Po spustoszeniu polskich osiedli na Wołyniu. Rola pierwszej polegała na otoczeniu wsi możliwie szczelnym kordonem i wybijaniu uciekających ze wsi. Pod grozą tych strasznych faktów ludność polska Wołynia. gdy powstało Państwo Polskie sotnie upowskie z Wołynia i Halicji przeniosły się na południowy kraniec Lubelszczyzny9. Trzecia grupa to często kobiety i młodzież – ich rolą był rabunek i ładowanie zrabowanych rzeczy na przygotowane podwody oraz na końcu podpalanie zabudowań. Obecność UPA w lasach była dla Niemców korzystna. w pow. że „jeżeli ja nikomu z Ukraińców nic złego nie zrobiłem to i oni dla mnie są niegroźni”. W Przebrażu uratowało się około 10 tys.2. Inną przyczyną był brak orientacji dowództwa AK w zbrodniczych zamiarach OUN-UPA. czyli dotkliwe braki wywiadu AK wśród Ukraińców. O tym zbliżeniu donosił także wywiad ZWZ-AK. po przeliczeniu jeszcze raz wszystkich liczb i oddzieleniu ofiar polskich od ofiar innych narodowości oraz strat Ludowego Wojska Polskiego otrzymano następujące liczby: 76 77 . ludzi a w Rybczy około 3000 ludzi (patrz także rozdz. Gdy front sowiecki zbliżał się do byłych granic Polski Niemcy prowadzili rozmowy z UPA i mieli z nimi umowy o współpracy.3. ginęły dzieci przystępujące w tym dniu do pierwszej komunii świętej. Rybcza42 i inne. 40. W czasie napadów stosowano wypróbowaną taktykę. członkowie jej szli od domu do domu i wybijali mieszkańców.13. że w walkach z partyzantami i zwykłymi bandytami straty policji ukraińskiej w całym Generalnym Gubernatorstwie w 1942 r. Podstawowymi publikacjami w tej dziedzinie są prace 9. 39.18a). 09.do UPA. I teraz sprawcy tej zbrodni starają się o uznanie ich za żołnierzy walczących o wolność Ukrainy. które skoncentrowały się na Wołyniu (są i inne hipotezy tłumaczące tę masową dezercję). Druga grupa wchodziła do wsi.  Ludność ukraińska Wołynia i Halicji była stopniowo przygotowywana do mordowania Polaków. nastąpiła w niedzielę 11 lipca 1943 r. śpiewano pieśni z refrenami w rodzaju „Śmierć Lachom i żydowsko-moskiewskiej komunie” itp. tam gdzie jeszcze starczyło na to czasu.in. Dowódcą UPA został na Wołyniu Dmytro Klaczkiwśkyj (Kłym-Sawur). Liczba ofiar ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. W tym czasie Armia Krajowa (AK) czyli polskie siły zbrojne praktycznie nie miały na Wołyniu żadnych oddziałów zdolnych do walki. niedostatek polskiej inteligencji. 40. Ukraińcy nie byli karani przez Niemców za posiadanie broni a Polakom groziła za to kara śmierci lub obóz koncentracyjny. organizowała się w t. Bandery i innych dowódców „bohaterskiej” UPA. Niewątpliwie najskuteczniejszym przygotowaniem był udział policji ukraińskiej w ludobójstwie Żydów. Powodem tego był m. dostarczali im broni i amunicji 24. Na ich podstawie. co trwało cały rok 1943. Po pierwszych masowych mordach np. akcja ludobójcza OUN-UPA na ogromną skalę. że na Chełmszczyźnie było kilka wyroków śmierci na Ukraińcach konfidentach gestapo. można już się pokusić o ocenę ogólnej wielkości strat narodu polskiego na skutek ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. UPA z kolei nie wdawała się w walki z Niemcami bo mieli przecież wspólnego wroga Sowietów. Oczywiście.  OUN-UPA chcąc wytłumaczyć przed swoim narodem ludobójstwo na Wołyniu puściła w obieg oskarżenie. którą Sowieci wywieźli na Sybir lub wymordowali w Katyniu i w więzieniach.. zw. Niektóre z nich zdołały przetrwać mimo ataków. Przebraże2. a ich następcy usiali Ukrainę pomnikami Kłyma-Sawura. Że to było kłamstwo wykazał Motyka18. 38 i na zachód od rzeki San1. Dołożyły się do tego ounowskie intensywne szkolenia militarne i ideologiczne oparte na doktrynie Doncowa. Wreszcie. dzięki poprzedniemu wywiadowi wiedzieli dokładnie ilu mieszkańców jest „do zabicia” w każdym domu. ginęli księża przy ołtarzu. 42. bojówki UPA przeniosły się w roku 1944 do Halicji i postępowały tam równie okrutnie11. Niestety srogo się na tym przeświadczeniu zawiedli. 11. były bardzo małe: 17 zabitych i 11 rannych. samoobrony – warowne obozy złożone z jednej lub kilku wsi. a może lekceważenie ostrzeżeń. Sarny na północno-wschodnim Wołyniu (Woł 1213-1220). Często. ale tak samo byli traktowani i konfidenci Polacy. bacząc.11). Frank był zaniepokojony zbliżeniem jakie obserwowano w tym czasie między Polakami a Ukraińcami18. Ponieważ istnieje już bogata literatura na ten temat ze szczegółowym wykazem liczby ofiar w blisko 5000 miejscowościach. Historia chrześcijańskiej Europy nie zna drugiego takiego przypadku. 6. policja ukraińska dostała prawdopodobnie rozkaz od OUN-B udania się z bronią do lasu i około 4-5 tysięcy uzbrojonych policjantów wzmocniło siły UPA. że to Polacy pierwsi zaczęli mordować Ukraińców na Chełmszczyźnie Mordy na Wołyniu były według nich tylko odwetem.1943 r. bo ograniczała aktywność partyzantki sowieckiej. W kwietniu 1943 r. W wielu miejscowościach zaatakowano i wyrżnięto ludzi zgromadzonych w kościele na mszy. wyzbyli się szacunku dla piątego przykazania. Ludobójstwo na taką skalę wymagało szczegółowych przygotowań. 39. aż do przyjścia Armii Radzieckiej. w kolonii Parośla I. W ciągu jednego dnia zaatakowano ponad 160 wsi. Natomiast wśród zwykłych ludzi częste było błędne przeświadczenie. 42. 6. Z dziennika Hansa Franka generalnego gubernatora dla ziem polskich (GG) wynika. aby pożar nie objął gospodarstw ukraińskich. Poza tym. np. sprawnej komendy i dobrej koordynacji.02. co zwykle również kończyło się śmiercią. 7. Napastnicy byli podzieleni na trzy grupy.

Tabela 1. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8)
Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643
udokumentowane

Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi- Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41,41a cza8 ska 3.928 15.000** 7.276 32.960 4.240 15.088 10.415 32.755 22.113 60.000 3.000 47.932 158.803 15.000 40.000 22.121 45.000 60.000 3.000 185.121 3.000 24.800 18.400 27.600 60.000 – 133.800

10.274 17.202 12.121 22.522 38.600

3236 100.719

a - liczba miejscowości, w których dokonano mordów; b – liczba miejscowości, z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy. *Dane dla Polesia przyjęto wg. Siekierki i in.40 (str.5); ** dane szacunkowe wg. Jastrzębskiego9. Dla województwa stanisławowskiego liczbę 430 miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in.40 str.5) zmniejszono o połowę, gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22.4 %) i było sporo miejscowości, gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. Skorygowano też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publikacją Jankiewicza8. Dla województwa lwowskiego Siekierka i in.40 podają znacznie wyższą niż w książce z 2006 r.39 liczbę ofiar udokumentowanych: 23.879, poprzednio 20.299 (bez wykluczenia ofiar ukraińskich i żydowskich). Trzymałem się jednak danych wyliczonych na podstawie Siekierki i in39.

W sumie, według naszych obliczeń, ludobójstwo dokonane przez ukraińskich nacjonalistów w południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej pochłonęło blisko 160 000 ofiar. Nie da się ocenić liczby ofiar spowodowanych nocowaniem na dworze w ukryciu w chłodnej porze roku i związanych z tym chorób jak zapalenia płuc itp. Nie da się też określić strat spowodowanych celową izolacją miast i wywołanym przez to ich zagłodzeniem. Miasta były przepełnione uciekinierami a UPA blokowała dowóz żywności. Wskutek tego szerzył się tam głód i choroby jak dur brzuszny i plamisty, czerwonka itp., a osłabieni głodem ludzie nie byli odporni. Do tego trzeba jeszcze dodać wielką liczbę kalek i osieroconych dzieci. W sumie bilans jest straszny. Straszny też jest bilans strat materialnych, bo banderowcy przeważnie palili polskie gospodarstwa burzyli kościoły, itd. Dla trzech województw Małopolski Wschodniej liczba spalonych lub opuszczonych zagród wynosi w sumie 178 366 a liczba wysiedlonej czy wygnanej ludności 957 714 osób11, 39, 40. Jak oceniają liczbę strat ludzkich spowodowanych przez ukraińskich nacjonalistów inni badacze? Masłowśkyj17 autor ukraiński nienacjonalista ocenia liczbę ofiar ludobójstwa na Wołyniu na 60-70  tysięcy Polaków i w Halicji na

149-150 tysięcy, w sumie 209- 220 tysięcy. Poliszczuk29 oblicza ogólne straty Polaków na 120 tysięcy. Badacze ukraińscy o skłonnościach nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana14). Jeszcze niżej oceniają liczbę polskich ofiar spowodowanych przez UPA niektórzy polscy autorzy: Hryciuk i inni7 (na str. 69) podają 35-60 tysięcy, ale nie podają żadnych dowodów, na których opierają tę kalkulację. Kęsik10 przyjmuje za Siemaszko i Siemaszko42 liczbę 50-60 tysięcy dla Wołynia, natomiast dla pozostałych województw przyjmuje bardzo zaniżoną liczbę: 20 – 25 tysięcy ofiar, jednak, gdy on to pisał nie było jeszcze opracowań ośrodka wrocławskiego11, 39, 40 i pracy Jastrzębskiego9. Motyka18a w swej ostatniej pracy ocenia straty ludności polskiej bardzo nisko, na 40-60 tysięcy na Wołyniu i 3040 tysięcy w Galicji Wschodniej plus 6-8 tysięcy na ziemiach obecnej Polski. W sumie daje to 76-108 tysięcy. Według nowszych obliczeń Siemaszko41a (Tab. 1) liczba udokumentowanych ofiar dla Wołynia wynosi 38 600, a przecież z wielu miejscowości, gdzie mieszkali Polacy brak jest wiadomości. Liczba szacunkowa ofiar 60 tysięcy podana przez tą autorkę nie wydaje się więc przesadzona. Jeśli chodzi o trzy województwa byłej Małopolski Wschodniej moje obliczenia8 wykazują liczbę ofiar udokumentowanych 51 845, liczbę ofiar znanych z nazwiska 21 931 tak, że liczba szacunkowa ofiar 80 803 wydaje się prawdopodobna. 8.  Straty spowodowane przez OUN-UPA wśród duchowieństwa, rola duchowieństwa w czasie mordów 8.1. Duchowieństwo rzymskokatolickie. Duchowieństwo rzymskokatolickie było zawsze solą w oku banderowców, stąd liczne zamachy na księży udane i nieudane, także donosy na księży do gestapo i do NKWD prowadzące do aresztowania i zwykle do zesłania do obozu koncentracyjnego przez Niemców lub na Syberię przez Sowietów. Sprawy te omawiają Komański i Siekierka12, Woczeja46 i Jankiewicz8a. Według tego ostatniego, zginęło z rąk OUN-UPA 146 księży rzymskokatolickich a ok. 57 zginęło we współdziałaniu nacjonalistów ukraińskich z Niemcami. Prawie nie było księży rzymskokatolickich, którzy nie byliby zagrożeni. W chwili obecnej toczy się proces beatyfikacyjny świętobliwego kapłana z pow. sarneńskiego Ludwika Wrodarczyka pochodzącego ze Śląska bardzo zasłużonego zarówno dla Polaków jak i dla Ukraińców. Mimo, że służył Ukraińcom został zamęczony przez nacjonalistów ukraińskich. Wielu kapłanów po bohatersku trwało przy swoich wiernych dopóki oni byli w parafii i płaciło za to życiem. Niektórzy umierali przy ołtarzu w czasie sprawowania mszy świętej, np. ksiądz Szawłowski w Porycku (Woł. 897). Jest dokładny opis tego mordu: ksiądz został uprzedzony o mającym nastąpić 11 lipca o godz. 11 napadzie na kościół przez Ukraińca Wołodymyra Kułaja. Ministranci chodzili po wsi i ostrzegali. Mimo to ludzie nie dowierzali

78

79

i przyszli na mszę. W pewnej chwili do kościoła wbiegła dziewczynka Adamina Czaban i oznajmiła, że kościół jest otoczony przez Ukraińców. Po chwili od drzwi i okien otworzono ogień z karabinów maszynowych do wiernych. Ksiądz Szawłowski przemówił do wiernych, ale został postrzelony przez Ukraińca, który wyszedł z zakrystii. Mimo to ksiądz modlił się i udzielał rozgrzeszenia wiernym, aż został postrzelony drugi raz. Do siedzących w ławkach strzelało dwóch Ukraińców, którzy szli wzdłuż ławek i celowali dokładnie do każdej osoby. Następnie chodzili po kościele i dobijali rannych. Niektórzy ludzie uratowali się udając martwych. Około 30 osób uratowało się w podziemiach kościoła, 10 osób pozostało niezauważonych na rusztowaniach remontowanej wieży. Kilku upowców splądrowało zakrystię zabierając kielichy i monstrancję. Towarzyszyło temu wypicie wina mszalnego, śmiechy i opowiadanie wrażeń z przeprowadzonej „akcji”. Słyszał to ukryty w jednej z szaf pod ornatami Czesław Wojewódka. 8.2.  Duchowieństwo greckokatolickie i prawosławne – budzenie nienawiści do Polaków Udział duchowieństwa greckokatolickiego w budzeniu nienawiści do Polaków jest przykrym ale ważnym elementem, który trzeba brać pod uwagę przy analizie przyczyn ludobójstwa. Nawet trudno sobie wyobrazić jak ksiądz katolicki może się dopuścić rzeczy tak sprzecznej z duchem chrześcijaństwa jak sianie nienawiści. Niestety takich przypadków było wcale nie mało. Danuta Kossowska z domu Konopska ze wsi Germakówka pow. Borszczów (533) pisze „ Z cerkiewnych ambon popi prawosławni i księża greckokatoliccy podsycali nienawiść do Polaków cytując wersety z biblii o potrzebie wyplenienia kąkolu z pszenicy, a tym kąkolem według nich byli Polacy.” Również Stanisław Leszczyński ze wsi Germakówka, pow. Borszczow (541) pisze, że w jedną z niedziel była odprawiana w cerkwi uroczysta msza św., na której pop poświęcił przyniesioną broń, a znaleziono jej dużo w niedalekich sowieckich bunkrach. Wkrótce potem młodzi Ukraińcy wykrzykiwali po ukraińsku: „bierzemy poświeconą broń i noże i idźmy na Lachów!”. Mieszkańcy wsi Litowisko, pow. Brody - Cz. A. Świętojański i A. Wiśniewski (601) piszą, że miejscowy ksiądz greckokatolicki Pasiecznik znany ze swych antypolskich poglądów oraz ze ścisłej współpracy z OUN-UPA otwarcie nawoływał w swoich kazaniach w cerkwi w Litowisku do mordowania Polaków i wykorzystywał do podjudzania uczucia religijne wiernych. Ksiądz biskup Antoni Adamiuk z Buska, pow. Kamionka Strumiłowa (723) pisze, że wiele razy słyszał jak Ukraińcy narzekali i nawet przeklinali swoich księży za to, że zamiast pilnować spraw bożych trudnili się polityką, a gdy zbliżał się front pouciekali. Dalej ksiądz biskup pisze: to oni byli głównymi szerzycielami nienawiści do Polaków. Księdzu biskupowi zdarzył się przypadek,

że miejscowy prowodyr UPA poprosił go do swojej umierającej matki i potem na jego prośbę był na jej pogrzebie, bo księdza greckokatolickiego nie było. Cała wieś była na odprawianej przez niego mszy św. w cerkwi. Po jakimś czasie wrócił ksiądz greckokatolicki ale parafianie go przegnali, zapałał więc nienawiścią do ks. biskupa Adamiuka. Wkrótce potem odwiedziło księdza kilku poważnych przedstawicieli ukraińskiej społeczności z Buska z ostrzeżeniem, że na niego szykowany jest zamach. Ksiądz biskup posłuchał rady i wyjechał z Buska. Janina Mazur ze wsi Sławetyn, pow. Podhajce (760) pisze, że z opowiadań mieszkańców wie, iż napad rozpoczęto od uroczystej mszy św., podczas której ksiądz greckokatolicki poświęcił siekiery i inne narzędzia służące do mordowania z życzeniem „aby żniwa były obfite”. Okropną rolę w sianiu nienawiści odegrał ksiądz greckokatolicki z Chlebowic Świrskich (relacja Kazimierza Górskiego, wieś Tuczna, pow. Przemyślany) (784). Wykrzykiwał z ambony: „Ukraińcy nie mogą przyjść na święcone jeśli nie zlikwidują Lachów” albo „Bierzcie się do dzieła, bo pieczone gołąbki nie polecą same do gąbki”. We wsi Pawłów (pow. Radziechów) (807) ksiądz greckokatolicki Wasyl Dawidowicz włączył się aktywnie w akcję propagowania nienawiści do Polaków. Głosił hasła „Ukraina bez Polaków”. Z Pawłowa pochodził też ksiądz teolog Iwan Hrynioch, który był członkiem najwyższych władz OUN-UPA, a więc ciąży na nim odpowiedzialność za kierowanie mordami. Straszne to brzemię dla księdza. Michał Gerc ze wsi Białogłowy, pow. Zborów (943) pisze: „Greckokatoliccy księża zachęcali do zbrodni i z góry rozgrzeszali z niej wszystkich oprawców”. Mówili „Nazywają nas rizunami, ale my jesteśmy świętymi rizunami” Takim zestawem słów nawet sam diabeł by się szczycił. Inne przykłady siania nienawiści przez księży greckokatolickich – patrz str. 890, 899 i praca Niedzielki19.. Marian Wiązek ze wsi Szwejków, pow. Podhajce pisze, że wyroki śmierci na dużą grupę polskiej młodzieży wydawane przez OUN-UPA zatwierdzał miejscowy ksiądz greckokatolicki Onufrenko (770). Synowie księży greckokatolickich bardzo często byli prowodyrami w bandach OUN-UPA, tak, na przykład, w Kluwińcach pow. Kopczyńce (747/748) prowodyrem był Stepan Proskurnicki. (relacja Zbigniewa Fleszara). Poza tym synem księdza greckokatolickiego był Stepan Bandera najwyższy w hierarchii członek OUN, a wnukiem księdza był Taras Czuprynka. Czasami sami księża byli prowodyrami band. Tak było we wsi Kokoszyńce (821), gdzie komendantem bandy był ksiądz greckokatolicki Procyszyn pochodzący ze wsi Czerniszowiec koło Tarnopola. Niekiedy nienawiść do wszystkiego co polskie doprowadzała do zupełnie irracjonalnych działań: We wsi Panasówka pow. Zborów (950), jak pisze Tadeusz Mazarz,

80

81

banderowcy po spaleniu żywcem pojmanego, rannego dowódcy samoobrony włamali się do kaplicy, wywlekli ubogi dobytek: ornaty, komże, kielichy. Część z nich rozdano wiejskim dziewczętom. Następnie podeptano obraz „polskiej” Matki Boskiej a złoconą ramę wykorzystano w cerkwi do obrazu „ukraińskiej” matki Boskiej. Lekceważenie dla religii chrześcijańskiej wykazywano jeszcze w ten sposób, że napadów dokonywano często w czasie świąt rzymskokatolickich np. w czasie wigilii Bożego Narodzenia (Kotłów, pow. Złoczów, Ihrowica pow. Tarnopol)), w Nowy Rok (Uhryńkowce (pow. Zaleszczyki) i w inne święta. W kilku przypadkach spalono ludzi modlących się w kościele, np. w Stańkowej (pow. Kałusz) spalono w kościele 200 osób, w Szeszorach (pow. Kosów Huculski) 36 osób, w Dmytrowie (pow. Radziechów120 osob). 8.3. Duchowieństwo greckokatolickie przeciwne mordom Polaków. Na szczęście, nie wszyscy księża greckokatoliccy poddawali się atmosferze nienawiści do innych narodowości. Na przykład, we wsi Skorodyńce, pow. Czortków (697, 701) miejscowy duchowny greckokatolicki Przewołodzki wzywał do zaprzestania mordów i nauczał, że jeżeli Ukraińcy chcą mieć niepodległą Ukrainę to trzeba ją budować z Bogiem. Wkrótce potem „wybito mu wszystkie okna i zdewastowano pasiekę” Pod groźbą śmierci musiał uciekać ze wsi. We wsi Romaszówka, pow. Czortków (705), w której mieszkało ponad 670 Polaków, było tylko 5 zabitych (w 1946 r.) a to dzięki postawie popa ukraińskiego, który na kazaniach w cerkwi mówił: „Jeżeli chcecie mordować Polaków, to najpierw musicie zamordować moją matkę, która jest Polką i również mnie, który jestem jej synem”. Ksiądz biskup rzymskokatolicki Antoni Adamiuk z Buska (723) wymienia jako dobrych kapłanów greckokatolickich ks. Wanio, proboszcza z Usieszkowa i ks. Kałyniewicza z Buska. We wsi Latacz, pow. Zaleszczyki (901/902) cała rodzina Celestyny Litwińczuk ocalała dzięki temu, że ukrywali się wraz z kilkunastoma innymi Polakami w piwnicy księdza greckokatolickiego, za jego wiedzą. Po jakimś czasie ksiądz przyszedł do nich i powiedział, że jego służba już zameldowała banderowcom, że on ukrywa Polaków i radził jak najszybciej uciekać. Załatwił jeszcze ukraińskie furmanki dla odwiezienia ich do miasta - Tłuste. We wsi Stary Zbaraż (pow. Zbaraż) (921), w pierwszych dniach po wkroczeniu Niemców w 1941 r. policja ukraińska zamierzała rozstrzelać 60 Polaków. Kazano im iść do lasu rzekomo dla wykonania jakichś robót. Do tej zbrodni jednak nie doszło dzięki wstawiennictwu księdza greckokatolickiego Bohatiuka i organisty Diducha. Ten organista uratował również życie siostrze składającego relację Jana Konysza. Ukraińcy spili niemieckiego podoficera i powiedzieli mu, że siostra Konysza jest Żydówką. Ten do niej wymierzył pistolet. Diduch go podbił i kula przeszła mimo. Gdy podoficer wytrzeźwiał wytłumaczono mu, że dziewczyna nie była Żydówką.

8.4. Duchowieństwo prawosławne Tak jak w Małopolsce Wschodniej przeważała wśród Ukraińców religia greckokatolicka, tak na Wołyniu dominowało prawosławie (z powodu przymusu stosowanego przez carat). Ogólnie stanowisko obu tych kościołów w stosunku do OUN-UPA nie wiele się różniło, np. w Sarnach (Woł. 808) pop Wołkow był aktywnym działaczem nacjonalistycznym, błogosławił bojowników UPA i święcił im broń. Jednak trzeba zaznaczyć że dwaj wyżsi duchowni prawosławni ponieśli śmierć ponieważ publicznie potępiali mordy popełniane na Polakach. Jednym z nich był arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej, z parafii Krzemieniec. Został zamordowany razem ze swoim sekretarzem (Fiodorem Jurkewyczem). Drugi to biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj) z Włodzimierza zamordowany przez Służbę Bezpeky OUN rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD, a w istocie, jak świadczą działacze OUN-M, za odmowę współpracy z OUN-UPA. Nota bene cała OUN-UPA kolaborowała z Niemcami raz silniej raz słabiej, aż do końca wojny i później23. W raporcie Komendy Armii Krajowej Lwów Rzezie wołyńskie, z końca lipca lub początku sierpnia 1943 r. istnieje zapis (Woł. 1260-61): Uchodźcy zgodnie stwierdzają, że znaczna większość popów prawosławnych zachęca do rzezi. I dalej: Inteligencja ukraińska na Wołyniu nie rozwinęła żadnej akcji celem zahamowania mordów, przeciwnie znaczna jaj część (kler, nauczyciele etc.) współdziałała z bandami. Martyrologię księży spowodowaną przez nacjonalistów ukraińskich i okupantów niemieckich i sowieckich omawiają także Komański i Siekierka12 Dębowska i Popek3, także Woczeja36 oraz ks. Wołczański47. Tabela 8.1. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna), (według Jankiewicza8a)
Duchowni ogółem rzym.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. zakonne gr-katol. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2?

W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba - zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami poprzez donos lub wspólne działanie: dla przykładu. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD, w rękach których ginął. Przypadki wątpliwe ze znakiem zapytania to np. ksiądz uciekając przed rzezią dostał ataku serca i zmarł.

82

83

W Petlikowcach Starych (655). kto w zaślepieniu i nienawiści przelewa czyjąś krew. Nie bez wpływu były też tradycje buntu chłopskiego inspirowanego przez carat. relacja J. Tego dnia zamordowano pięcioosobową rodzinę: rodziców powieszono nogami do góry wbijając kołki do ust. w kościołach. 707. czternastoletniego syna zamęczono łamiąc żywcem nogi i ręce a dwie małe córeczki Jolę i Stasię powieszono za wnętrzności na płocie. Arcybiskup metropolita lwowski i halicki Andrzej Szeptycki (patrz. 914. relacja Józefa Siekierki. Kilku pijanych banderowców naprzód ją zgwałciło a następnie ją torturowali: ucięli jej język. Buczacz.katolików należy uznać mordowanie ludzi w czasie mszy św. 553. banderowcy schwytali Karola Grubiznę. zdemobilizowanego żołnierza Wojska Polskiego. Nie byłoby nic wiadomo o jego losie gdyby nie spowiedź pewnego banderowca. że upowcy uważali się za chrześcijan. pow. Szereg takich 84 85 . 954. W okresie międzywojennym nie zareagował na odradzanie się nacjonalizmu typu faszystowskiego wśród swoich wiernych (w przeciwieństwie do biskupa Chomyszyna który w swoich pismach przestrzegał przed tym ruchem i ostro go krytykował. 915.). Wynikało ono przede wszystkim z faszystowskich teorii Doncowa. „Litościwy” banderowiec oblał ją płynem łatwopalnym i podpalił. co było w tej sytuacji kompletnym nonsensem. a skutki tego zaniechania były straszne. Inne rodzaje tortur: Maria Czarnecka opowiada o losie Marysi Pełechatej (745) (relacja Józefa Ciemnego z Majdanu. ranna w czasie napadu bardzo cierpiała i prosiła. ale nie zrobił tego.34. Zrozpaczony. Ksiądz Karol Procyk z Baworowa pow. Musiała na to patrzeć jego matka. Banderowcy z zasady dobijali rannych – np. Za bestialstwo. aby Polacy przestali mordować Ukraińców. Pomysłowość banderowców pod tym względem była naprawdę zadziwiająca. aby ją dobito. 43a) zajmował to stanowisko od r.11. prawie w każdym przypadku. 803. W klasztorze bazylianów podległym arcybiskupowi Szeptyckiemu została wydrukowana antychrześcijańska książka Nacjonalizm Doncowa – ideologiczna podstawa popełnionego potem ludobójstwa! Nie jest możliwe. Trembowla. że orędzie to było przyjęte przez wiernych i niektórych księży greckokatolickich ze zdziwieniem i oburzeniem. Wniosek o uznanie arcybiskupa Szeptyckiego błogosławionym już dwa razy został odrzucony przez Watykan i według środowisk kresowych uznanie go za błogosławionego byłoby wielkim bluźnierstwem. W czasie wojny polsko-zachodnioukraińskiej w latach 1918-1919 wydał wspólnie z biskupem rzymskokatolickim Lwowa Bilczewskim odezwę do walczących stron o humanitarne prowadzenie walk i o wymianę jeńców. i P.  Metropolita greckokatolicki Andrzej Szeptycki i błogosławiony ksiądz biskup Grzegorz Chomyszyn Ksiądz Biskup stanisławowski Chomyszyn dążył do latynizacji obrządku greckokatolickiego i był zwolennikiem celibatu księży tego obrządku.8. gdy szły do Czortkowa. że biskup Twardowski powinien interweniować. Oto kilka przykładów z relacji wziętych z województwa tarnopolskiego11 We wsi Maruszka pow. w którym nakładał klątwę na każdego. Krawcowa Tekla Siekierka inwalidka. W 1943 r. znanego u nas jako hajdamacczyzna albo rzeź humańska opisanego przez Szewczenkę43. biorąc pod uwagę. synka Ukraińca i Polki nabito na sztachetę w parkanie. Departament Spraw Wewnętrznych Delegatury Rządu na Kraj stwierdził jednak. że zapewne Bóg go ukarał za to. zaś Marysię Pełechatą zaprowadzono do mieszkania Marii Czarneckiej. Wieś Tołstobaby pow.5. Relacja Wiktora Błaszków. Boże zmiłuj się nade mną”. 760. 545. 9. 693. Położyli go na drzwiach nabitych gwoździami i deptali jego ciało. 763. Podhajce (764/65). 779. 745. gdy pozwalał na to czas. Marysię Dżumyk wypuszczono jako Ukrainkę. Został ogłoszony błogosławionym przez Jana Pawła II w r. pow. a następnie „będącą w agonii dziewczynę zaciągnęli za włosy do głębokiego rowu i tam dobili”. Majowskich ze wsi Dołhe. 924/25. 808. Tarnopol (825) wpadł w ręce banderowców i ślad po nim zaginął. po drugie z przykładu dawanego na ogromną skalę przez Niemców w czasie ludobójstwa Żydów i po trzecie na skutek braku skutecznych hamulców ze strony kleru greckokatolickiego i prawosławnego. gdy mordy banderowskie na Wołyniu i w Halicji przybrały katastrofalne rozmiary biskup rzymskokatolicki Lwowa Twardowski prosił metropolitę Szeptyckiego o potępienie ich. obie piersi. Okrucieństwo OUN-UPA. który wzięty przez Sowietów do wojska stracił na wojnie obie nogi. np. Arcybiskup Szeptycki miał pełną możliwość i obowiązek sprawdzenia wiadomości podawanych mu przez biskupa Twardowskiego (w kilku listach) i przez przedstawicieli polskiego podziemia.  Działania nacjonalistów ukraińskich odznaczały się wielkim okrucieństwem. 544.1944 r. że asystował przy śmierci księdza ”piłą go rżnęliśmy. 1900 do swojej śmierci 01. Gdy skonał zabili i ją. 9. 200143a. W czasie. Biskup Chomyszyn zmarł w więzieniu NKWD w Kijowie w 1945 r. Przemyślany (779). Złoczów (982) małego Zenka Denysa. Kopczyńce): zatrzymano ją i Marysię Dżumyk. Aleksander Korman14 podaje spis (niepełny) 362 rodzajów tortur stosowanych przez UPA. Nie będziemy opisywać więcej przypadków tortur. (875). pow. Opisy wymyślnych tortur spotykamy jeszcze na wielu innych stronach.1. gdyż były stosowane nagminnie. Wieś Krosienko. żeby arcybiskup Szeptycki o tym nie wiedział. na to metropolita Szeptycki odpowiedział. pow. raz wykrzyczał. Inne przykłady mordowania kobiet w ciąży i dzieci są na stronach 692. wydał na prośbę biskupa rzymskokatolickiego Twardowskiego orędzie do podległych mu kapłanów i wiernych. 923.

kościelny Paweł Ciemny z żoną i wielu innych ludzi. Złoczów. 240. który już wyjechał) nacjonaliści ukraińscy zaryglowali z zewnątrz drzwi kościoła. Nie dziwmy się więc. Inny przypadek też z Wołynia . Gdyby dawniej zarówno Polacy jak i Ukraińcy mieli więcej rozsądku. były legionista został zamordowany na rozkaz UPA przez swego syna Włodzimierza. Jeśli mąż Ukrainiec nie chciał zabić żony Polki i jej córek. Brody). a nawet gdyby gdzieś się znalazł jakiś rozkaz potępiający je. Tak więc. 9. Kopczyńce (751) w czasie napadu 26. polali go benzyną i podpalili – wszyscy zgromadzeni zginęli (relacja nie publikowana) We wsi Majdan. łuckim w czasie pasterki (odprawianej bez księdza. to nie był wykonywany w praktyce. w rodzinach mieszanych. Czy rzezie na Wołyniu i w Halicji były ludobójstwem. Ale ta szansa została już bezpowrotnie stracona. że jeżeli on sam tego nie zrobi to uczyni to ktoś inny. w nocy dwóch napastników wyłamało drzwi . Świętojańskiego i A. że ich pogrobowcy także dzisiaj czczą jednych z największych zbrodniarzy świata Banderę. itp. Tarnopol (383) Danyło Chemij otrzymał z UPA polecenie zabicia żony Polki i dwóch córek. destrukcyjny wpływ na psychikę zwłaszcza młodych bojówkarzy OUN-UPA. 130. która schroniła się w mieście (506). Relacja Cz. Niekiedy banderowcy mordowali tylko polską część rodziny ale często mordowali wszystkich. że w małżeństwach mieszanych trzeba wymordować polską część rodziny i najlepiej niech to zrobią członkowie tej właśnie rodziny. Siemaszko42 z Wołynia.we wsi Tarczyn w pow. Profesor Szawłowski44. 9.3. Ukrainiec otrzymał rozkaz z UPA zabicia swojej żony Polki i córki. członków OUN-UPA. 473. Jakiś czas potem. 396. we wsi zginęło w czasie tego drugiego już napadu 90 ludzi. i E. to mógłby to być wstęp do utworzenia w Halicji (Małopolsce Wschodniej) małej Republiki obojga narodów na wzór Szwajcarii. która za akt genocydu 86 87 . Podobnie za odmowę wysłania synów do UPA została zamordowana Apolonia Żarkowska z rodziny mieszanej. Według starego zwyczaju. że zabił swojego ojca i brata. prawnik zajmujący się sprawami ludobójstwa wydzielił nawet specjalna kategorię „ludobójstwo okrutne” (genocidum atrox) dla ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA. upowca wychowanego przez matkę nacjonalistkę ukraińską i ochrzczonego w cerkwi (506).45 banderowcy granatami rozbili drzwi do kościoła i wymordowali siekierami zgromadzonych tam ludzi. W sumie. którzy odmawiali mordowania członków swoich rodzin uważających się za Polaków lub też Ukraińców potępiających mordy. na stronach 123. Rodziny mieszane Chyba najciemniejszą stroną zbrodniczej działalności OUN-UPA był ich stosunek do rodzin mieszanych. aby zabijali swoich współmałżonków i swoje dzieci polskiej narodowości. Józef Juzwa donosi ze wsi Czerwonogród pow. Bestialstwa te nie były potępiane przez władze OUN-UPA. Szuchewycza (Czuprynkę). Nie zamierzał tego zrobić i przygotował się do obrony. Zapalił lampę. Nie wykonał tego.2. Kilarski Józef Polak. gm. 408. Skwarzyna pow. Stąd rozkazy do synów. Klaczkiwśkiego (Kłyma-Sawura) jako bohaterów narodowych i stawiają im pomniki oraz nazywają ich imieniem ulice. Między innymi zamordowano cztery osoby z czysto ukraińskiej rodziny Pańczyszynów za odmowę wysłania synów do UPA. W tej samej wsi Poczapy. Wiśniewskiego ze wsi Litowisko pow. synowie dziedziczyli religię i narodowość po ojcu a córki po matce i przez wiele lat ten zwyczaj funkcjonował bez większych zgrzytów. Niejeden z nich.przykładów podają W. żeby zobaczyć kto go napadał. Bukowski Włodzimierz. Brody (601/602): w bunkrze w lesie mordowano Polaków oraz Ukraińców z rodzin mieszanych. gdy był siłą wciągnięty do UPA był jeszcze niewinnym chłopcem ale wkrótce pod wpływem zbrodniczej propagandy i przykładów bezkarnego bestialstwa stawał się nieczułym na cierpienie ludzkie bezwzględnym zabójcą. Inne tragiczne zdarzenia w rodzinach mieszanych są opisane np. pow. (598g): „zwłoki 367 Polaków i Ukraińców z rodzin mieszanych po przeprowadzeniu identyfikacji zostały pogrzebane na dwu cmentarzach: Polacy na cmentarzu rzymskokatolickim a Ukraińcy z rodzin mieszanych na cmentarzu greckokatolickim. te najstraszniejsze kategorie zbrodni w prawodawstwie wszystkich narodów. w oczach banderowców stały się wyrazami bohaterstwa i wierności idei Wielkiej Ukrainy. o czym świadczy powszechność tego zjawiska. Został wraz z żoną zabity. Relacja z Palikrowów (pow. w liście zaznaczono. że Ukraina ma być czysta „jak szklanka źródlanej wody”.01. aby zabijali swoje matki Polki i siostry. Zaleszczyki (898): W domu Winiarskich banderowiec Wytrykusz z Nyrkowa (jego matka była Polką) wpadł do domu i zastał tam swoją siostrę. Wieś Poczapy. gm. gdzie kwestia języka i religii nie odgrywałaby żadnej istotnej roli. ginął również sam. A. Jednak to się nie podobało ukraińskim nacjonalistom. Oni głosili tezę. Gdyby takie pytanie zadać któremukolwiek Kresowianinowi odpowiedź brzmiałaby zapewne: jeśli to nie było klasyczne ludobójstwo to co nim miałoby być? Motyka18a kończy swoje rozważania na ten temat następująco: Do uznania akcji antypolskiej za spełniającą kryteria Konwencji ONZ w sprawie ludobójstwa skłaniać powinna praktyka wyroków trybunałów karnych. Czasem dochodziło do bardzo tragicznych wydarzeń. Łozowa. 301. do mężów i żon wydawano rozkazy. Okazało się. Nie zważając na jej błaganie „Petruniu ne ubywaj mene” (Piotrusiu nie zabijaj mnie) zastrzelił ją serią z automatu. Tak więc uważali. proboszcz Wojciech Rogowski. Miało to straszny.Danyło uderzył w nich siekierą. a pół roku później zabito również jego córkę. Wieś Stechnikowce. pow. Zginął tam ks. Rodzin takich było na Podolu dużo.

931. u której już raz nocowała. Zagrożenie istniało jednak z zewnątrz. Pomoc Ukraińców świadczona Polakom Po tych strasznych rozdziałach wreszcie punkt jaśniejszy. Widać było.. Wielu Ukraińców pomagało Polakom. 1964 pojechałam odwiedzić rodzinną wieś.. spali na słomie rozścielonej na podłodze. Napad nastąpił 12. Inne przypadki ostrzeżeń są. kolegom ze szkoły.. 969 Bardzo częstą formą pomocy było przechowywanie u siebie zagrożonych Polaków przez sąsiadów Ukraińców. że nas dłużej u siebie trzymać nie mogą. bez względu na narodowość i wyznanie układało się poprawnie. Oto przykłady: Wieś Babińce koło Dźwinogrodu (537/38). więc dlaczego by się mieli czegoś złego od nich spodziewać. że jeden z Ukraińców mający duże zaufanie wśród swoich pobratymców informował obrońców o planach banderowców i kogo zamierzają zamordować. Niestety. 88 89 . zrobiłam to również wobec innych Ukraińców. Brody (596/97). na stronach: 627d. Brzeżany (628g)..... 640. Wieś Stryjówka. gdzie intencją sprawców było doprowadzenie do nieistnienia wybranej grupy narodowej. Przestrzegł też o tym obrońców jeden Ukrainiec.. 807. przyszli po jej ojca i świecili latarkami szukając go. Brody (567śr/d) Relacja Stanisława Grossa i in. Zbaraż (926). przy czym rzeczą drugorzędna jest. 630. Szereg innych przypadków udzielania schronienia przez życzliwych Ukraińców można znaleźć np.03. bo w domu byli uzbrojeni banderowcy. 904. Wśród nich była i autorka relacji. pow.. Oto jej słowa: Wreszcie.nie udało się zmobilizować miejscowych Ukraińców do udziału w mordach. że nie chce mieć nic wspólnego z mordami banderowców. np. Miejscowi ich nie wydali. wujkom. Współżycie mieszkańców wsi. region. relacja Władysławy Lewczuk z domu Robak. wstąpiłam do niej i serdecznie jej podziękowałam. 629. że jej młodszej siostry nie ma w domu. Zdecydowana większość Ukraińców z naszej wsi deklarowała. kuzynom. gdy dotarłam do jej domu i stanęłam na progu jej mieszkania nie mogłam wyksztusić ani słowa. gdyż OUN-UPA karała śmiercią za pomoc okazaną Polakom a nawet za krytykę mordów. Napastnicy zebrali ludność i zaczęli ją segregować na Polaków i Ukraińców. Tak więc często Polacy otrzymywali informację o planowanym napadzie i dzięki temu mogli się lepiej przygotować na jego nadejście. że często spała u znajomej Ukrainki Marynki ale tym razem wchodząc zamarla z przerażenia. że ona sama się boi.. W rozmowach towarzyskich posługiwano się obu językami. na stronach: 536g. że szykują atak na wielką skalę. Uciekły więc do pobliskiego miasta gdzie był sowiecki garnizon wojskowy. Przez trzy tygodnie po napadzie chodziły z mamą spać do przyjaciół Ukraińców. Gdy była jakaś możliwość sąsiedzi przewozili potajemnie rannych Polaków do szpitala. Pisze. Czułam. Przykładów ostrzeżeń jest wiele: Wieś Głęboczek. Relacja Stanisławy Piotrowskiej. Na szczęście w izbie panował półmrok i Marynka zaraz zagadała do niej. Oto przykład: Wieś Mieczyszczów. Wybuchnęłam płaczem. 10. czy sprawcom chodziło o cały kraj. Potem oddzielonych Polaków wzięto na bok i rozstrzelano. Na pewno więcej Ukraińców wiedziało o tym. Nawet szowinistycznie nastrojonemu popowi.. Ze wsi Płaucza Mała. Podczas tej segregacji kilku Polakom udało się dołączyć do ukraińskiej grupy. Dała mi gorącego mleka. pow. kto ma być zabity. ciociom. Schronienia i pomocy udzielili jej trzej ukraińscy koledzy. ale po krótkiej wymianie strzałów odeszli. Kuszlak nie powiedział dlaczego wyprowadza ojca pani Władysławy ale na pewno wiedział. który należał do UPA powiedział ojcu. etnicznej lub religijnej na danym terytorium. żeby iść do wdowy. pow. Nieco później ojciec zaprowadził Janinę i resztę rodziny do znajomego Ukraińca z mieszanej rodziny w ukraińskiej części wsi tam było już wielu Polaków spokrewnionych z żoną gospodarza. Była to swoista symbioza dwóch narodowości i dwóch religii.Kiedy w r.Relacja Marii Krzyżewskiej-Krupnik... pościeliła koło pieca i położyła do snu. Ale i tam było niebezpiecznie. dobijając jeszcze tych co się ruszali.. wszyscy lżej lub ciężej ranni. Ale on dwie godziny wcześniej został zabrany prawie siłą przez sąsiada. czy też szykując samoobronę lub po prostu uciekając zawczasu do lasu czy na pola. Wieś Maleniska.(= ludobójstwa – przypisek autora) – czyli polityki polegającej na fizycznym unicestwieniu grupy etnicznej – uznaje wszelkie zbrodnie. Kobieta ta ulitowała się nade mną. Borszczów (527/28).. Świadczona pomoc objawiała się w rozmaity sposób i zawsze wiązała się z ryzykiem utraty życia dla świadczącego ją. czy jedynie konkretną miejscowość. a czasem zupełnie obcym. 601śr. Po trzech dniach syn. Wieczorem z pod zwału trupów wydostało się około 20 osób. Obronę wsi ułatwiał fakt. Właściwie ogromna większość uratowanych miała coś do zawdzięczenia Ukraińcom – członkom rodziny. pow. sąsiadom. Ounowcy intensywnie się ćwiczyli raz nawet wykonali próbny atak niewielką grupą na wieś. W ten sposób uratowała ją. że żadnemu Ukraińcowi nic złego nie zrobili. że 11 listopada 1941 r.44 w sposób tak podstępny. w swojej naiwności często lekceważyli ostrzeżenia twierdząc. Wieś Palikrowy pow. Do domu nie mogła wracać. ale tylko Kuszlak zdecydował się na pomoc. bo za ukrywanie Polaków banderowcy bili (zabijali) swoich pobratymców. lub udzielali pierwszej pomocy na miejscu. Wieś miała 500 zagród przeważały rodziny polskie. czy to kryjąc się w schronach. przyszło jej na myśl. relacja Janiny Krzykały z domu Radaczyńskiej: Pisze ona. że samoobrona nie zdołała się zebrać. Ukraińca Michała Kuszlaka swego kolegę szkolnego i obaj ukryli się u innego sąsiada Jana Sowy. bardzo dużo było rodzin mieszanych. którzy udzielali mi schronienia.

715d. że u niej go nie ma. Buczacz (669). Trembowla (871) Zygmunt Harc po uszkodzeniu karabinu został postrzelony i mocno krwawiąc schował się w stodole. Który zaopiekował się ranną i z narażeniem życia odwiózł ją do szpitala w Brzeżanach. ale po jakimś czasie zmienił się radykalnie: to w jego mieszkaniu i w domu jego ojca przechowała się rodzina autora tej relacji. 90 91 . Przytaczamy tylko kilka przykładów pomocy. uciekaj!” Oddal trzy strzały w górę i odszedł. We wsi Skomorochy pow. jednak bali się bardzo o własne rodziny. W obronie ich stanął Ukrainiec Paweł Petry... pow. 844 śr/g. wydając świadectwa o niezdolności do pracy. Inne są opisane na stronach: 692. 949g. Pomagał Polakom m.. 811. Siostrę swoją z małym dzieckiem.. Sama zaś siadła na skraju tak że zasłaniała go swoim ciałem. 696g. We wsi Soroki. którego banderowcy postrzelili w brzuch. Węgrzy wzięli ja do swojego szpitala i podleczyli na tyle. Leżała zalana krwią do rana. który był prowidnykiem UPA w jego wsi i początkowo brał udział w mordowaniu Żydów i Polaków. który ukrył go i na drugi dzień odwiózł przykrytego słomą do polskiej wsi Puźniki. Na podwórku Ukrainki Ireny Chruścielowej zamierzali zabić Stanisławę. Ne dam” obie zostały zabite11. Jej mama jeszcze żyła lekarz wojskowy węgierski opatrzył jej rany. córkę kowala (Polaka). Czasem zdarzały się „nawrócenia”. Po śladach krwi szli banderowcy. 884. Wtenczas znajoma Ukrainka przykryła mnie połą swojego kożucha i powiedziała po polsku” chodź ze mną bo tutaj ciebie zabiją” Ukrywała Jadwigę do ruskiej Wielkanocy i potem skrycie zaprowadziła na plebanię w Złotym Potoku. który zabrał go do mieszkania i opatrzył. masz małe dzieci. Wielka chwała im za ich zasługi. Zauważył to mieszkający obok Ukrainiec. Zauważyli koźlę a jej na szczęście nie. Buczacz (665) w czasie napadu Joanna Jezierska otrzymała dwa postrzały kulami rozrywającymi. (912). Gdy banderowcy szli mordować do Rohaczyna-Miasta stanął na moście i powiedział pójdziecie ale po moim trupie.. Jadwiga Kroczyńska w czasie napadu. 893. 788śr. Banderowcy wstrzymali się w tym dniu od mordów. mimo. który na jednego z nich wydał wyrok: „za chodzenie po ukraińskiej ziemi jedna godzina chłosty. gdyż było ich tak wiele. i rozstrzelanie”. Był bardzo szanowanym i dobrym człowiekiem. 717d. że wszystko jej da jak pokaże gdzie się schował. która została w mieszkaniu znalazł Tomasz rano martwych. 826śr.. a mam na imię Tomasz) ubieraj się. że mogła udać się do domu swojego ojca. Bardzo rzadko zdarzały się przypadki jak ten opisany przez Franciszka Markowskiego ze wsi Zalesie pow. W czasie napadu. Kiedy Chruścielowa wzięła Stanisławę w ramiona i krzyczała „Ne dam. 867 we wsi Tiutków. Wieś Berezowica Mała pow. 846. Po wywiezieniu do Polski otrzymała opiekę w Domu Dziecka prowadzonym przez siostry zakonne w Opolu. 849. 857d. po chłoście spalenie żywcem” (wyrok wykonano) a na Markowskiego „jedna godzina chłosty.44 Rozalia Drzewiecka otrzymała cios bagnetem w okolice serca i udała martwą. Tam znalazła schronienie. Markowski półprzytomny po chłoście dowlókł się do znajomego Ukraińca. 759śr. Zbaraż. Opisani w tym podrozdziale Ukraińcy . We wsi Skorodyńce w czasie napadu (693) weszło do mieszkania Bandurów trzech banderowców ze słowami – kto tu jest obcy niech wyjdzie. Tam przyszedł banderowiec Guzowskij i ją zamordował.W czasie pogrzebu na cmentarzu wywiązała się strzelanina.”.. 712. w nocy 23. gdyż za pomoc udzielaną Polakom groziła okrutna śmierć. Staruszka była głucha na pokusy. Władysław Żołnowski z RohaczynaMiasta (648-649) opisuje przypadek Bohdana Sarajewskiego. kiedy zabito jej rodzinę uchowała się siedząc pod łóżkiem z koźlęciem. Brzeżany (637). że często mieli kapłanów szerzących ludobójcze idee.. Buczacz (671): On i jego kolega zostali schwytani przez banderowców i postawieni przed ‘Trybunałem”. Na szczęście w szpitalu uratowano go. które chroniły przed wywózką na roboty do Niemiec.02. Straciła przytomność. Przemyślany (792) banderowcy zastrzelili Czaka i Rosieckiego.to są Ci ludzie. 850. Oprzytomniała jednak i doczołgała się do sąsiada Ukraińca. Szereg innych przykładów pomocy Ukraińców dla Polaków z województwa tarnopolskiego i innych województw można znaleźć w książce Niedzielki19. W Tarnopolu dyrektorem szpitala był rdzenny Ukrainiec Bohdan Świstun. W drugim pokoju w tym czasie banderowcy urządzili pijacką ucztę. We wsi Ciemierzyńce pow. Herc ukrył się na strychu za kominem. 865. 963g. Banderowcy myśleli. relacja Jana Nowaka.pow. 910. Powiadomiono oddział węgierski o napadzie... 760g. Podobny przypadek opisano na str. Relacja Wandy Berezowskiej z domu Wiśniowskiej: Niektórzy miejscowi Ukraińcy okazywali nam życzliwość i starali się pomóc.in. 903. 902. 864. że nie sposób wszystkich wyliczać. że nie żyje. 844śr/d. 792śr/d. We wsi Sorocko pow. Przeniesiono ją do domu sąsiada Ukraińca Marcenycha. Mieszkanie należało do starej Ukrainki. Rano przyszedł sąsiad Ukrainiec. na to banderowiec wyjął plik pieniędzy twierdząc. ale na drugi dzień odnaleźli ją banderowcy i znowu dostała trzy postrzały z rewolweru i cios bagnetem. Idziemy do domu” Katarzyna zaprowadziła go do swego domu i ukryła za piecem. gdzie została wyleczona. Na zapytanie o „Lacha” ona stwierdziła. ale jakiś czas potem zamordowali i jego (648/49). 987/88. Jedna z nocujących u nas Ukrainek podeszła do mnie i powiedziała „Iwasiu! (zdrobnienie od Iwan. Wyprowadzający na rozstrzelanie banderowiec powiedział do niego po cichu: ”Ratuj się jak możesz. że postępowali zgodnie ze wskazaniami Chrystusa i własnego nieskażonego sumienia. Tym większa. dzięki którym zgoda między narodami polskim i ukraińskim jest nadal możliwa.

zaś Polakom groziły za posiadanie broni. Kiedy powstały pierwsze samoobrony? Na Wołyniu na ogół dopiero w drugiej połowie roku 1943 a więc już po krwawej niedzieli 11 lipca gdy zostało jednocześnie zaatakowanych ponad 160 polskich jednostek administracyjnych [w sumie w lipcu 1943 r. którzy zostali skierowani do prac przy drogach. Na Wołyniu powstało mało samoobron. na którym AK walczyło z upowcami i obie strony wystawiły do walki tysiące ludzi. Zadziwia brak rozeznania dowództwa AK w zamiarach jakie miało dowództwo UPA w stosunku do Polaków. natomiast Ukraińcy skrzętnie wykorzystali te dwie okazje. Trościaniec. może być Głęboczek pow. W związku z tym istniało stałe narażenie ze strony niektórych z nich na donosy do okupantów. policja ukraińska gremialnie przeszła do lasu. na ogół nie gromadzili broni wtedy.1. Ukraińscy nacjonaliści czasami wypowiadali się szczerze: teraz oczyszczamy kraj z Żydów. Na niespodziewających się niczego polskich wieśniaków ruszyły watahy nieźle uzbrojonych upowców wspomagane przez tłumy żądnych rabunku ruskich chłopów. Lata 1941-1942 to lata ogromnej ekspansji armii niemieckiej. Oczywiście miało to miejsce przede wszystkim w dużych miastach. Doczekano przyjścia Armii Czerwonej. Polskie Samoobrony 11. Następny napad również został odparty ale grupa 14 osób pracująca przy drodze została wymordowana. dzięki swej kolaboracji z Niemcami mieli zapewnioną swobodę organizowania się. nawet bardzo słabe. a jak skończymy z nimi weźmiemy się za was Polaków. Przykładem. który jednak stacjonował nie w Głęboczku a w powiatowym mieście Borszczowie. że Słowianie wzajemnie się wybijają i tylko od czasu do czasu dołączali się do strony ukraińskiej wraz z podległymi im oddziałami SS-Galizien. że trzeba organizować samoobronę. Ukraińska policja współpracowała z Niemcami w eksterminacji Żydów. W kwietniu 1943 r.527 ludzi (Woł. ale dane te nie uwzględniają morderstw popełnionych przez OUN-UPA na „nieposłusznych” Ukraińcach podczas okupacji niemieckiej. zabezpieczały w jakimś stopniu przynajmniej przed indywidualnymi mordami. Pierwszy atak został odparty dzięki dostatkowi broni (częściowo odkupionej od oddziałów węgierskich) i dzięki inteligentnemu dowodzeniu. gdy była po temu okazja. stąd i liczba ofiar była mniejsza. Ludzie na wsi w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu. natomiast wieś i mniejsze miasta były pod tym względem znacznie zapóźnione. narzędzia gospodarskie. Było to. Wieś została prawie bezbronna. organizowanie się narodu polskiego zaczęło się na dobre dopiero po wkroczeniu Niemców do Halicji czyli po 22 czerwca 1941 r. głównie ze względu na brak inteligencji wiejskiej wywiezionej przez sowieckiego okupanta do północnej Rosji. jak się później okazało. niektóre doczekały się nadejścia Czerwonej Armii (Przebraże gm. Chłopcy natomiast w wieku 15-17 lat zostali wcieleni do istriebitielnego batalionu. Obaj okupanci karali śmiercią lub więzieniem za posiadanie broni. Wołyń padł jako pierwszy ofiarą ludobójstwa banderowskiego. Samoobrony. Po pierwszym szoku zaskoczenia dla większości stało się jasne.. z rozstrzelaniem i obozem koncentracyjnym włącznie. Wsi nie zdobyli. ale zamiast tego zasilili oddziały banderowskie. jednak. geometrów i osadników ze wschodniej Ukrainy. że Ukraińcom za posiadanie broni. w czasie oczyszczuwalnoji akcji wid rasowych worohiw (akcji oczyszczającej od wrogów rasowych) zginęło w 520 jednostkach administracyjnych co najmniej 10. Zbrojni byli w widły. Ukraińcy mieli być powołani do Armii Czerwonej. do UPA biorąc ze sobą broń i amunicję. Rybcza gm.000 swoich rodaków za pomoc okazywaną Polakom. Gdy nastąpił trzeci napad. Gdy banderowcy zaczęli atakować wsie w Małopolsce Wschodniej samoobrony były już lepiej przygotowane. Ukraińcy. Według obliczeń Poliszczuka28 OUN-UPA zamordowała 80. Borszczów (528-29). prasy podziemnej i za jakikolwiek przejaw konspiracji. Katerburg. Trzeba jednak pamiętać. za odmowę wstąpienia do UPA i inne czyny uznawane przez nich za „przewinienia”. siekiery itp. 1048)]. w obronie brały duży udział kobiety. Te głosy powinny być ostrzeżeniem. do Kazachstanu lub na Syberię. weterynarzy. Motyka18a na podstawie danych sowieckich podaje liczbę 30 678 zbitych. jak wspomniano. lipcu 1941 r. W Małopolsce Wschodniej ludzie byli już lepiej przygotowani na przyjście ludobójców a na południowej Lubelszczyźnie utworzył się nawet stukilometrowy front. Krzemieniec. a policja ukraińska otrzymywała ją od Niemców legalnie. Nastąpił pobór do Wojska Polskiego mężczyzn w wieku od 18 do 55 lat oraz dziewcząt od 18-23 lat. których UPA mordowała wraz z rodzinami. Ponieważ w czasie pierwszej okupacji sowieckiej konspiracja była niezwykle utrudniona. Inną przeszkodą w organizowaniu się było rozproszenie ludności polskiej wśród Ukraińców. Jeszcze nie było wyraźnie widać kto wojnę wygra. Straty własne były znikome a napastników na pewno pokaźne. pow. a w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu lata eksterminacji ludności żydowskiej. Kiedy powstały i ich losy. często ich bliskich sąsiadów. Zostało tylko 16 dorosłych mężczyzn. Dubno i inne). to jest jesienią 1939 r. Łuck. Niemcy zapewne cieszyli się. jak mimo istnienia samoobrony dochodziło do zagłady wsi. bardzo kosztowne. W tej liczbie mieszczą się również ofiary spośród przysyłanych przez reżim sowiecki za drugiej okupacji sowieckiej nauczycieli.. Do obrony przed zmasowanym atakiem potrzebne już były poważne siły jak w Przebrażu. już nie miał 92 93 . które oparło się z pomocą partyzantów polskich i radzieckich atakowi kilku tysięcy upowców. gdyż banderowcy przywdziali sowieckie mundury co zmyliło pracujących. tak że w połowie roku 1943 zostały ich tylko niedobitki. i w czerwcu. Pańska Dolina pow. 11. pow. surowe kary. na ogół nie groziły żadne konsekwencje. w tym 15 tysięcy cywilów.

Patrole wysłane następnego dnia naliczyły około 550 zabitych Polaków. Napastników udało się odeprzeć i ponieśli znaczne straty. Były też wypady obrońców do ukraińskich wsi celem rozbicia stacjonujących tam oddziałów UPA zagrażających Przebrażu. Razem z okolicznymi wsiami objętych było systemem samoobronnym 330 zagród z 2000 stałych mieszkańców. W skład systemu samoobrony włączono okoliczne wsie. ostrzeżenia o planowanych napadach przynosili trzej Ukraińcy z okolicznych wiosek. Z chwilą zajęcia omawianych terenów przez Armię Czerwoną najmłodsi członkowie samoobron wstąpili do nadzorowanych przez NKWD Istriebitielnych Batalionów. Ukraińcy. bezpieczniejsze pozycje. Zorganizowano szpital. Bezpośredniego napadu na tą wieś nie było. przeważnie zadając im wymyślne tortury. Istnieje też na ten temat książka komendanta tejże samoobrony2. aby uniknąć wychodzenia poza teren broniony. W lipcu dotarli do Przebraża uchodźcy z rozgromionej wsi Huta Stepańska. ponownie znaczne siły upowskie zaatakowały Przebraże. Spanikowana ludność nie biorąca udziału w walce została cofnięta na uprzednio wybrane. Pod koniec grudnia 1943 r. W Istriebiltielnych Batalionach zdarzało się. jednak nie wszyscy chcieli opuścić swoje gospodarstwa. Zmasowany atak UPA nastąpił 5 lipca. Obrońców zorganizowano w cztery kompanie. Mimo poprawnych stosunków z ukraińską ludnością wsi Jezioro. np. czujki i patrole konne i piesze. że schrony budowali pod drewnianymi domami lub pod drewnianymi zabudowaniami gospodarczymi. Zapas broni uzupełniano zakupami od Niemców i Węgrów. gdyż wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 18 lat powołano do Wojska Polskiego. i w każdej zagrodzie mieszkało po kilka rodzin. 650-654 i 629/30). Podhajce.. Była to jedyna możliwość obronienia się przed UPA. co miało wkrótce tragiczne konsekwencje. ale i dla obrońców nie był zaskoczeniem bo poinformowały o nim czujki. w Czerwonogrodzie pow. w Dobrowodach pow. przychodnię zdrowia i wydział aprowizacji. Aby ją „zalegalizować” wysłano do Kreislandwirta w Kiwercach prośbę o przydział legalnej broni dla obrony przed bandami. pod wpływem wieści o mordach Polaków zapoczątkowano organizację samoobrony. w marcu 1943 r. W czerwcu 1943 r. Kilkadziesiąt osób. mieli także 2 działka. Wielu ludzi ginęło w ten sposób. 11.2 Obrona Przebraża. którzy nie chcieli się ewakuować. Ciężkie walki trwały cały dzień. bardzo potem przydatne. w których była silna samoobrona. poza domem połączone z nim tunelem. utworzono kaplicę w Przebrażu. dzięki którym unikano zaskoczenia. Samoobrona liczyła 500 uzbrojonych ludzi. Dowództwo Przebraża musiało opanować te nastroje. Z porzuconych czołgów sowieckich wymontowano 2 działka przeciwpancerne. tych. 31 lipca 3500 upowców przypuściło generalny atak na Przebraże. Grupa młodzieży odkopała ukrytą po lasach broń pozostałą po walkach niemiecko-rosyjskich w 1941 r. w pobliże tej wsi przyjechało 150 sań z banderowcami jednak do napadu nie doszło.kto bronić wsi. jak np. Zborów pozostawił Edward Prus36. bunkrów i rowów strzeleckich. że służyli nawet tak młodzi chłopcy. liczącą w 1938 r. Oprócz oddziałów bojowych istniały stałe warty. Dla ilustracji przytoczymy krótkie streszczenie opisu obrony Przebraża (Woł. ze podczas pożaru dusili się dymem lub ginęli od gorąca. Dookoła terenu bronionego utworzono system zasieków z drutu kolczastego. skutek był taki. które zdołały się ukryć w krzakach i zbożach zabrano do Przebraża.. Najsłynniejsze Przebraże mieściło maksymalnie około 10 tysięcy osób. Ustanowiono nocne warty liczące po kilkadziesiąt osób uzbrojone w kosy i piki. z tej liczby 2500 było uzbrojonych w broń palną i maszynową. Piękny opis walk samoobrony w miasteczku Załoźce. ewakuowano ludność polską z okolicznych wsi. Mieszkali także w szałasach zanim nie pobudowano prowizorycznych baraków.5 tys. którzy uważali się za patriotów ukraińskich ale UPA uważali za hańbę Ukrainy. Stosunkowo wcześnie. który brał udział w tej samoobronie jako 10-letni chłopiec. W Rybczy koło Krzemieńca. aby zabezpieczyć żywność zorganizowano żniwa „z karabinem na plecach” na opuszczonych polach. jednak na skutek napływu uciekinierów z okolic liczba mieszkańców wzrosła do 10. pow. 42. choć był on przygotowywany. który został zamknięty od zewnątrz. w której dowodził młody partyzant Jan Niewiński uratowało się około 3000 ludzi42. Stworzono też zakład rusznikarski. Nie mogąc wedrzeć się w system obronny Przebraża upowcy wycofali się. Chwała ich obrońcom. Przebraże było dużą kolonią polską. ludzie pochowali się po schronach. Upowcy nie lubili się narażać i omijali wsie. każda osobno skoszarowana. Dzięki samoobronom uratowało się wiele tysięcy ludzi. Zacięta walka trwała kilka godzin. Atak był starannie przygotowany. Wystarczyło ostrzec ludzi by budowali schrony zabezpieczone przed pożarem. co wywołało panikę i brak wiary w przetrwanie u zgromadzonej ludności. którzy sprzyjali Polakom – również zostali wymordowani. co zmyliło napastników. sporo uratowało się w kościele. Jeśli chodzi o AK zastanawia słaba łączność z terenami wiejskimi i nie wyciąganie wniosków z zaistniałych zdarzeń. gdyż miejscowi Ukraińcy z Dobrowód odradzali walkę ze względu na dobre uzbrojenie Polaków. gdzie był kościół. 31 sierpnia 1943 r. Otrzymano 15 starych karabinów i odpowiednie zaświadczenie. Banderowcy zamordowali w tym dniu 80 osób. W lipcu 1943 r. Oprócz tego. Ukraińcy z tej wsi dobrze żyli z Polakami i wiadomości o ich uzbrojeniu były przez nich celowo wyolbrzymione. z których większość to byli uciekinierzy z okolicznych wsi2. 200 zagród i 1150 mieszkańców. Zaleszczyki życie zachowało około 1500 ludzi11. Obrońców wspomagały: oddział partyzancki 94 95 .

Wkrótce ogłoszono. nie jako ofiary. 940-2. 898. Borszczów (540) Niemcy nakazali pilnować mostu nad szosą. 931. Ukraińcy zastrzelili go. Czortków (719/720) podoficer Wehrmachtu stanął w obronie Polaków i wspólnie z nimi zaatakował banderowców. Nie wspomina. 12. W pozostałych częściach GG Polacy mieli jednego wroga i cały wysiłek polskiego państwa podziemnego był skierowany na zwalczanie Niemców. przede wszystkim zwalczali brutalnie wszelkie działania konspiracyjne. 843/4. pow. we wsi Głęboczek. Losy samoobron i obrony pojedynczych gospodarstw w Tarnopolszczyźnie są opisane na stronach: 528. a z drugiej strony ich nazistowskie nastawienie podpowiadało: „a niechże ci Słowianie wzajemnie się mordują. niektórych członków skazano na więzienie. bydło i zboże odebrano. zginęło według Motyki w latach 19431947 około 8-10 tysięcy Ukraińców. 932/3. 529. żeby na zapleczu frontu panował spokój i spływały regularnie kontyngenty zboża i mięsa. 900. 645. 728.  Stosunek Niemców do Polaków i do ludobójstwa ukraińskiego dokonywanego na Polakach Inaczej niż w pozostałych częściach Generalnego Gubernatorstwa (GG). a z drugiej strony Niemcy dążyli do zduszenia wszelkich objawów jakiejś większej samodzielności Polaków zwłaszcza w dziedzinie kulturalnej i ekonomicznej. (St. 12 nauczycieli z powiatu. że Polacy mają wyjeżdżać do Polski. 918. Jeśli chodzi o ziemie dzisiejszej Polski. 834. 907. W kompletowaniu list aresztowanych i w samych aresztowaniach pomagała Krűgerowi policja ukraińska. porobili zdjęcia i na tym dochodzenie się skończyło. Jest wiele relacji potwierdzających takie stanowisko. Walka zakończyła się klęską upowców. 944/5. 699. 967. Jana Rerutki „Drzazgi” i oddział sowieckiej partyzantki Nikołaja Prokopiuka. Już ta różnica w traktowaniu narażała Polaków na bezkarną eksterminację przez Ukraińców. 687. 652. a ponadto około 125 absolwentów i uczniów szkół średnich. pow. w ogromnej większości zostali oni zabici występując jako napastnicy. 930. Tępienie przez Niemców inteligencji polskiej w Stanisławowie. 937. 647. gdy ich działania zagrażałyby bezpośrednio interesom niemieckim. Oddział upowców rozbito. Gestapo nie wyciągnęło konsekwencji wobec morderców. 866. Zasługują na osobne opracowanie.2. 671. ale nie na prowincji. gdzie znaleziono zwłoki. W związku z dramatycznym brakiem żywności 25 listopada (11 stycznia?) oddział samoobrony z Przebraża dokonał wypadu do wsi Żurawice. Wojska radzieckie zajęły Przebraże 2 lutego 1944 r.979.ppor. sabotażowe i militarne. 778. 26 przedstawicieli inteligencji. w tym 7 lekarzy. Pewnej nocy strażujący Polak został zabity.667. Zbrodniarz ten nakazał aresztowanie i rozstrzelanie co najmniej 300 osób spośród inteligencji i uczącej się młodzieży miasta Stanisławowa i okolic. 632. Podobnie było w większych miastach Małopolski Wschodniej.3. 11. 762/3. Z jednej strony woleliby. 663. Silno. Jakie były straty Ukraińców w walce z Polakami? Motyka18a ocenia te straty następująco: Na Wołyniu z ręki polskiej zginęło od 2-3 tysięcy Ukraińców (nie licząc zabitych przez policję pomocniczą). Zawiadomiono władze niemieckie. Były to resztki inteligencji już po rozstrzeliwaniach i wywózkach na Syberię dokonanych przez Sowietów. Ogółem czyni to 10-15 tysięcy zabitych. a Stanisławów nie był dużym miastem miał wprawdzie 68 tys. 498-502). 833. 11. 909. Na liście pomordowanych jest 66 nauczycieli szkół podstawowych. za posiadanie broni czy prasy podziemnej groziła kara obozu koncentracyjnego lub rozstrzelanie (a mimo to prawie w każdym domu inteligenckim w GG czytało się regularnie prasę podziemną). że wojsko niemieckie ma rozkaz pozostawienia w spokoju banderowców i zakaz odbierania im broni z wyjątkiem sytuacji. Borszczów (527) Ukraińcy zastrzelili chłopca Mateusza Kwiczaka. 771. Terror niemiecki był o wiele silniejszy na początku okupacji niż pod koniec. 870. dokonano bestialskiego mordu na 5 Polakach. mimo że ten człowiek pracował przecież dla nich. Kamionka Strumiłowa (728/729) kwaterujący w polskim domu Niemiec wyznał.1. Niemcy nie starali się jednak wykryć sprawców zbrodni. ślady prowadziły do ukraińskiej wsi. We wsi Kosów. gm. Samoobronę rozbrojono. (które spełniało wówczas rolę jednostki terytorialnej polskiej pod okupacją niemiecką). 899. 960/1. ale w tym tylko około 17 tysięcy Polaków. We wsi Germakówka. Straty w Galicji Wschodniej oblicza on na 1-2 tysięcy. 854. 767. prawdopodobnie ten podoficer przekroczył swoje uprawnienia – nie powinien był występować w obronie Polaków. 887. Wiadomo było kto dokonał mordu. 905. mieszkańców. Np. wielu młodych ludzi powołano do I Armii Wojska Polskiego.  Stosunek Niemców do upowskiego ludobójstwa był najczęściej obojętny. 54 nauczycieli szkół średnich. Np. pow. 12. Przyjechało kilkunastu Niemców. gdzie było przetrzymywane bydło zrabowane Polakom. 688. 96 97 . We wsi Barysz w pow. We wsi Busk. Niemcy nie starali się odszukać winnych mordu. O perfidii kryjącej się za tymi faktami nie trzeba nikogo przekonywać.. poza tym 10 tysięcy Ukraińców a reszta mieszkańców to byli Żydzi i nieliczni Niemcy i inni. że w obu przypadkach. siedziby oddziału upowców. Tymczasem Polakom groziła kara śmierci za posiadanie broni. w Halicji stosunek Niemców do Polaków był bardzo złożony. Przykładem ludobójstwa dokonywanego przez Niemców na Polakach w Małopolsce Wschodniej było tępienie inteligencji polskiej w sąsiednim województwie stanisławowskim przez gestapowskiego kata Hansa Krűgera. pow. Morderstwo zgłoszono żandarmerii niemieckiej i wskazano podejrzanych. Buczacz (687). to nas wzmacnia”.

Inna relacja . Niemcy patrzyli obojętnie na tę dokonującą się rzeź Polaków. Lekarz wojskowy Niemiec zgodził się prześwietlić głowę dziewczynki i zrobić drugą operację. pow. że atakują Niemcy. pow. bo w cywilu jest profesorem muzyki. Obraz ten jest teraz w Racławicach Śląskich i jest otaczany wielką czcią. kilku z nich zostało rozstrzelanych.43 r. Niemcy wszystkich mężczyzn aresztowali i popędzili do innej miejscowości. ale w wojskowym szpitalu leżeć nie mogła noszono ją tam na opatrunki. 98 99 . że w danej wsi jest partyzantka polska lub sowiecka – Niemcy urządzali wówczas pacyfikację. Złoczów (981/982). 635). I ten sam autor opisuje. Zginęło 2 żandarmów i trzech banderowców wśród nich także zabójca.ze wsi Pawłów pow. na którym omówiono to zdarzenie ale nie wyciągnięto wobec winnych żadnych konsekwencji. W odwrotnej sytuacji Polak otrzymywał najwyższą karę. Oficer niemiecki prawdopodobnie czeskiego pochodzenia Jiři František Morawin prosił proboszcza. nie użyli broni palnej.01. gdzie stacjonowali żołnierze niemieccy ludność czuła się bezpieczniej i uciekała do takich miejscowości. Ta uwaga odnosi się do całego omawianego terytorium. A oto opinia Tadeusza Urbańskiego ze wsi Gołogóry. Radziechów (807): na strychu obok martwych rodziców i 16-letniego syna leżała półroczna córeczka z przestrzeloną ręką i nogą oraz z uszkodzonym nosem. pow. 12. że tam. Na skutek upadku podczas napadu pękła jej czaszka. Mieczysław Biniewicz z Ponikwy. Przykładów czynnej obrony Polaków przed nacjonalistami ukraińskimi nie było wiele. Często stosowanym podstępem Ukraińców był donos. Czortków (695) donosi. uciekli w popłochu zostawiając zabitych. pow. W polskim szpitalu brak było środków opatrunkowych i rentgena. że w wyniku fałszywych donosów do władz niemieckich policja ukraińska aresztowała i przekazała do gestapo wielu Polaków. Pewnego dnia o świcie Niemcy rozpoczęli pacyfikację.3. ale zdarzały się. wszystkich zwolniono a nawet obdarowano pewną liczbą karabinów. i obecnie jest mężatką. Gdy ich ostrzelano z dział. Radziechów (805) kilka godzin po napadzie przyjechało na wezwanie kilku żołnierzy niemieckich z lekarzem. Napastnicy porzucili wozy ze zrabowanym dobytkiem. Tam zaopiekowali się nimi inni Niemcy i zawieźli do szpitala w Radziechowie a stamtąd. Skałat) (819). Gdy samoobrona polska zorientowała się. Ciekawy przypadek przytacza Jan Bereziak z Buszcza. Mąż zawiózł ją do szpitala w Zbarażu. Po kilku godzinach udzielił jej pomocy niemiecki lekarz wojskowy. W Brzeżanach bardzo szanowanym lekarzem zarówno przez Polaków jak i Ukraińców a także przez władze niemieckie był dr Stefan Biliński (102. Według relacji Adama Drozdowskiego z gminy Łopaty. Podobno Ukraińcom też pozostawiono trochę broni. że w Maruszcze jest polska partyzantka. Starosta niemiecki dr Wendt. Ukraińscy nacjonaliści poinformowali Niemców. Jeszcze inna relacja . aby za zamordowanie Polaka osadzono w więzieniu Ukraińca. który fachowo opatrzył rany u sześciu rannych. W Potoku Złotym. do Lwowa. Szaraniewicz. We wsi Kruhów dnia 24. straciła wzrok w jednym oku a na drugie zaczęła widzieć po pół roku leczenia. Nie mniej kilku Polakom udało się uniknąć śmierci dzięki łapówkom danym niemieckim oficerom oraz dzięki wstawiennictwu niemieckiego oficera pochodzącego z Górnego Śląska. pow. Józef Bereziak pracownik szpitala w Brzeżanach (613) wspomina. Po napadzie cała twarz jej była jedną raną. Brody (558/559) opisuje zbrojną interwencję jaką podoficer oddziału pancerno-motorowego Wehrmachtu przedsięwziął dla odstraszenia banderowców. Brzeżany (614). w końcu. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć. że przed przyjściem Sowietów OUN-UPA dążyła do wymordowania jak największej liczby Polaków. Drugą jasną stroną obecności Niemców była opieka lekarska nad rannymi. czyby nie mógł grać na organach w kościele. wychłodzenia organizmu i ciężkich ran dziewczynka została wyleczona. Wiktor Chmieluk ze wsi Skorodyńce. był on także prezesem Polskiego Komitetu Opiekuńczego. Buczacz (677) powiadomiona o napadzie kilkuosobowa grupa żołnierzy niemieckich zrobiła zasadzkę na powracających z mordów i rabunku Ukraińców i ich ostrzelała. Na odsiecz jechały trzy samobieżne działa pancerne z niemieckimi żołnierzami i chłopcami ze wsi. Żandarmeria niemiecka zorganizowała pościg za zabójcą. Eskortowali ich do Chmielna. że uczucia ludzkie brały górę nad nakazami wynikającymi z ideologii nazistowskiej. Z wdzięczności za to dał eskortę niemiecką księdzu z Buszcza. (wigilia) (964) nacjonaliści ukraińscy zamordowali lub ranili 19 osób. Banderowcy akuratnie podchodzili do wsi Hucisko Brodzkie. Brzeżany (620d). syn księdza greckokatolickiego. Przykładem może być wieś Maruszka w pow. Tam. 613/614.12. Tam lekarz wojskowy Niemiec wykonał opatrunek i jak ona pisze – uratował jej życie. by ten mógł zabrać bezpiecznie cudowny obraz Matki Boskiej z kościoła w Buszczu oraz dokumenty parafialne. Morawin.Katarzyny Horwat z Magdałówki (pow. szef Gestapo i kierownik policji kryminalnej „Kripo” zwołali zebranie. pow. Na odpust w tym kościele przyjeżdża z Niemiec pan Jiři F. na skutek wyjaśnień. Zamordował go bojówkarz OUN. Wśród napastników rozpoznano kilku miejscowych Ukraińców. Oto relacja Genowefy Gawron ze wsi Buszcze pow. Pomoc okazywana Polakom przez Niemców Często zdarzało się jednak. Mimo upływu krwi. Złoczów (980): ”Nie było wypadku. że 23.44 został on wysłany samochodem niemieckim eskortowanym przez 14 żołnierzy niemieckich po jedenastu ludzi zranionych w czasie napadu banderowskiego w Buszczu. bo ukraińscy nacjonaliści nie śmieli atakować takich miejsc.

Ufni w swoją bezkarność i siłę upowcy nie wystawili nawet straży. To spowodowało. 70) mała niemiecka obsada dla wzmocnienia swoich sil przydzieliła polskiej samoobronie 15 karabinów i razem się bronili przed napadami. Tej samej nocy na wsi banderowcy zabili 20 Polaków. W wojewódzkim mieście Stanisławowie (St 498) przez ponad miesiąc.1944 (St 150) UPA dokonała napadu na polskie zagrody na przedmieściu Wysoczanka i zamordowali tam 5 mieszkańców. W futorze Poczajów. upowcy weszli do wsi wieczorem i wyłapali wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 16 lat. Oficerowie. Dawał mu nawet samochód i radził wyjazd do Budapesztu. Członkowie samoobrony wrzucili przez okna granaty i cofnęli się do karabinu maszynowego. banderowcy chwilę postali i kazali im czekać a sami poszli z powrotem do wsi. Stosunki z Węgrami opiszę głównie na podstawie relacji z byłego województwa stanisławowskiego. Zbliżył się do domu gdzie dowództwo upowskie oddawało się pijaństwu. Czortków (719/720) wywiad AK doniósł o gromadzeniu się znacznych sił banderowskich w grupie ukraińskich domów. gmina Krupiec. Stryj (St. gdy groził napad. Pomorzan i Wielkopolan często wziętych do służby przymusowo. W mieście powiatowym Kałusz w nocy z 4/5. Podobnie w majątku Bokujma. Okazuje się. Dubno (Woł. pow. pow. łapankę i wszystkich złapanych wywieźli na roboty do Niemiec. ks. Dolina (St. gm. Po niedługiej walce banderowcy zabrali rannych i zabitych i wycofali się. 74).to powiedzenie pasuje jak najbardziej do Węgrów. Gestapo. We wsi Siemiginów. Dzień przed aresztowaniem oficer wojska węgierskiego ostrzegał księdza przed możliwością aresztowania. We wsi Kosów. dzięki temu ocaleli. nie brali udziału w eksterminacji Żydów i byli temu przeciwni (521). pow. 592-93). W Armii Niemieckiej służyło wielu Ślązaków. gdyż ich oddziały głównie tam przebywały40. które przyjechało następnego dnia nie wyciągnęło żadnych konsekwencji za śmierć swojego żołnierza. Eskortowało ich dwu banderowców z automatami Gdy doszli. Podoficer kopnął drzwi wywołując popłoch ale któryś upowiec strzelił zabijając go na miejscu. Nieco później został przez bojówkarzy UPA zamordowany szef policji niemieckiej Długosz – Ślązak uważany przez banderowców również za obrońcę Polaków. że oficjalnie byli sprzymierzeńcami Niemców. Oto przykłady kilku relacji: W Perehińsku. I tak w Radziwiłłowie-Mieście.patrz 821/22. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę. Żołnierze węgierscy brali pod obronę Polaków w razie. około lipca 1941 r. Węgrzy sprawowali w mieście władzę. że policjanci ukraińscy uciekli do lasu. Pomoc ze strony Węgrów „Przyjaciół poznaje się w biedzie” . Niemcy zorganizowali tam w lipcu 1943 r. W mieście powiatowym Nadwórna (St 342) w czerwcu 1942 r. Dubno na Wołyniu (Woł. pow. Ci starali się pomagać naszym Kresowianom gdzie mogli. 13. Napad groził lada chwila. Następnie kazano im iść w kierunku rzeki. w okolicy Świąt Wielkanocnych 1944 r. przepłoszyli napastników i zastrzelili ich herszta Kurnyćkiego (793/794). Ukraińcy podnosili również ręką na Niemców których uważali za obrońców Polaków i tak – w miasteczku Pomorzany kierował folwarkiem Niemiec sudecki Jaschke mówiący czesko-niemiecką polszczyzną. że OUN wykonało na nim wyrok. 943. Powiadomiony o tym podoficer Wehrmachtu natychmiast wyznaczył żołnierza z karabinem maszynowym i dał dwóch Polaków z samoobrony do obsługi. W czasie napadu 8 września 43 r. Następnie zabrano kobiety i dzieci do 16 lat (około 45 osób) i trzymano je przez noc na jednym podwórku (wielu było boso i w bieliźnie a na dworze były właśnie roztopy). gmina Kniahinin. 98) uciekinierom z okolicznych wsi pomagali oprócz proboszcza Mikołaja Brodeckiego służący w wojsku niemieckim Ślązacy i stacjonujący tam Węgrzy. Widocznie przekroczył on swoje kompetencje występując w obronie Polaków. 26) w czasie napadu banderowców 25 Polaków schroniło się w budynku poczty chronionym przez 10 żołnierzy węgierskich. musieli rozebrać się do naga. 969/970. węgierscy często brali w obronę Polaków i nie dopuszczali do samowoli policji ukraińskiej. Dotyczy to sprzedawania przez Węgrów broni i amunicji Polakom – w tamtych warunkach była to sprawa ogromnej wagi. Ksiądz odrzekł: Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości. natomiast. Mimo. We wsi Krościenko. Przemyślany na wiadomość o napadzie banderowców przyjechali żandarmi. a to jest dla polskiej ludności bardzo groźne (Woł. potem ich skrępowali i rozstrzelali. ale zawsze nam sprzyjali i zawsze można było na nich liczyć. załoga niemiecka uciekła zostawiając broń Polakom. pow. Dubno służący w wojsku niemieckim Ślązak ostrzegł poufnie Polaków. Po napadzie Polacy i Niemcy przenieśli się do Młynowa. pow. Józef Smaczniak został z inspiracji policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo pod zarzutem szpiegostwa i zamordowany w więzieniu w lipcu tegoż roku. jak już wspomniano. pow.07. Poznawszy bliżej Ukraińców i ich nienawiść do Polaków stał się w pewnym sensie obrońcą Polaków. Wtedy z krzaków po drugiej stronie rzeki wychyliło się kilku żołnierzy węgierskich. Jest bardzo dużo relacji z województwa stanisławowskiego dotyczących pomocy jakiej ludność polska otrzymywała od Węgrów. Inne przykłady pomocy ze strony Niemców . że cały czas mieli 100 101 . Szybka pomoc żołnierzy węgierskich uniemożliwiła rzeź pozostałych mieszkańców. Rożniatów.

Są jeszcze inne relacje o przyjaznym stosunku Węgrów do Polaków w województwie stanisławowskim . którzy kupili ziemię w okresie międzywojennym z parcelacji wielkich majątków).. wielu księży. Po zawarciu układu „Sikorski-Majski” z 30. Wywózki te szalenie osłabiły żywioł polski na zajętych przez Sowietów terenach Wołynia i Halicji.1944 r. którą ojciec 102 103 . wyselekcjonowaną grupą zgładzono w Katyniu. Na Syberii wiele razy Polacy słyszeli od władz sowieckich rozbrajające swą szczerością powiedzenie „was tut priwiezli cztoby wy padochli” (was tutaj przywieziono abyście zdechli). Oficerów albo zabijano na miejscu. Przede wszystkim pozbawiły wieś (i także w dużym stopniu miasta) inteligencji.705). Widocznie banderowcy ich spostrzegli i woleli się oddalić. 524. a więc wyszukiwano wszystkich. bogatych kupców i fabrykantów.1941) był ogólnie biorąc wrogi ale postępowanie ich było bardzo przebiegłe. gm. Za drugiej okupacji sowieckiej (od wiosny 1944 r..). ale stopniowo dobrali się i do nich „obdarowując” ich wyrokami po 15-20 lat zsyłki do łagrów. 486. Wrogie akcje rządów stalinowskich w stosunku do członków AK i delegatów Rządu Polskiego na emigracji po odkryciu cmentarzyska ofiar Katynia są dobrze znane i nie musi się ich omawiać. „trójka” celem wysiedlenia (jak się okazało do Kazachstanu): żołnierz rosyjski. a powróciło do Polski lub też dostało się do transportów rodzin towarzyszących wojskom Andersa na Zachód tylko 50 – 60 % z nich.W styczniu pod odpowiednimi urzędami stały już długie kolejki po karty ewakuacyjne i przydział do transportu. We wsi Wołczkowce. Grupa kobiet i dzieci została przewieziona pontonami na drugi brzeg. zaczęło się prześladowanie akowców. Zborów (943-46): Swoboda działania band była początkowo dla nas niezrozumiała. – to też było straszne ludobójstwo. jak już wspomniano od 250 tysięcy do pół miliona ludzi lub więcej. Plany usunięcia z tych terenów Polaków.. dowódca AK (19. od 2. Bardzo dużo inteligencji przeważnie polskiej Sowieci wytruli lub wystrzelali w więzieniach w czasie gdy musieli uciekać przed Niemcami w końcu czerwca i na początku lipca 1941 r. Żyd pochodził z bardzo biednej rodziny. Gdy przeszedł front i Niemcy cofnęli się za Bug i cofali się nadal.41 r. że Polacy nie zechcą dobrowolnie wyjechać. 513. wyższych stopniem urzędników i oczywiście wszystkich zamieszanych w konspirację. stosunek Sowietów do AK zmienił się diametralnie. zginął wtedy w więzieniu sowieckim generał Leopold Okulicki. Perfidia strategii sowieckiej nie dała się długo ukryć.na stronach St 46. 486). Terror i zagrożenie zawsze były skuteczne. Wiadomo było. Podobnie postąpiono ze służbami granicznymi i policjantami. którzy byli w Istriebitielnych Batalionach utworzonych przez NKWD dla ochrony ludności cywilnej przed OUN-UPA.. Początkowo tolerowano tych.07. Aresztowano i wywożono także posiadaczy ziemskich. gdzie Węgrzy mieli koszary i zaopiekowano się nimi. albo wywożono do łagrów i co dalej z nimi się stało dzisiaj dobrze wiemy – wszystkich poza niewielką. Na szczęście były amnestie i większość z nich po paru (czasem dopiero po 10) latach wróciło do Kraju. Należało więc wywrzeć nacisk. Miednoje. Chodziło im przede wszystkim o to.01.) według wypowiedzi Adolfa Głowackiego z Milna-Bukowiny pow. Do domu mojej znajomej przyszła w 1940 r. którzy znali się na wojskowości i mogli organizować w późniejszym czasie obronę przed OUN-UPA. z Tarnopolszczyzny (528. W połowie stycznia 1945 r. i podobne. 957) 14. pow. Zabłotów. kolumny wozów konnych wyruszyły na stację kolejową do Zborowa. 648) w pierwszych dniach lipca nacjonaliści ukraińscy zamordowali 8 osób. (na przykład oblicza się. o kupowaniu broni od nich (St. Bardzo mało pozostało też ludzi. 665. wywieziono. Następnie w szale oczyszczania sowieckiego kraju z „wrogów ludu” wywożono na Syberię i do Kazachstanu lub w okolice Morza Białego rodziny aresztowanych a także osadników wojskowych z rodzinami (czyli wojskowych.. Ukraińcy realizowali tym razem nie swoje a sowieckie plany. jak tylko zaczęliby te kobiety mordować. Sowieci – ich stosunek do Polaków i do Ukraińców Stosunek władz sowieckich do Polaków w czasie pierwszej okupacji (IX. którzy dostali przydział ziemi za zasługi wojenne). Efekty tej strategii przeszły chyba nawet sowieckie oczekiwania.45 r. Wywożono także osadników cywilnych wraz z rodzinami (czyli polskich chłopów. tutaj była bezradna.. aby naród nie mógł się bronić. Po krótkim śledztwie kazali ich rozstrzelać. Nie wiem czy da się określić liczbowo wielkość tej wywózki. Oficerowie węgierscy zareagowali na tę zbrodnię aresztując podejrzanych. o przepłoszeniu banderowców w czasie napadów (St 262.banderowców na muszce i natychmiast by ich „sprzątnęli”. W każdym razie. 252. Ta z kolei wydawałoby się silna.45 r..12. 111. Z drugiej strony zwykli ludzie Rosjanie często okazywali współczucie i pomoc wywożonym Polakom. 887. wydał on rozkaz o rozwiązaniu AK.. Przykładem jest proces w Moskwie 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego i uwięzienie ich. Kuropatach i w innych miejscach kaźni.1939-VI. komunista Ukrainiec i Żyd. aresztowany został 27. którzy znali się na wojskowości.03. 705. Polacy zaczęli traktować rosyjską partyzantkę jako sprzymierzeńców i początkowo z ich strony również była wola współdziałania przeciwko Niemcom i OUN-UPA. Tam ludzi i ich skromny dobytek wtłoczono do nie ogrzewanych wagonów i 20 stycznia ruszył pierwszy transport do Przemyśla. To czego Ukraińcy nie zrobili za okupacji niemieckiej nadrabiali z nawiązką za okupacji sowieckiej. Śniatyń (St. także liczne z innych województw np. w większości Polaków a morderstw takich dokonano wiele także w innych miastach na całych Kresach Wschodnich (czy to ludobójstwo zostało dokładnie zbadane przez naszych historyków?). że w samym Lwowie NKWD zamordowało 11-12 tysięcy więźniów. Szeregowych na ogół puszczano wolno.

(Departament Informacji i Prasy Delegatury Rządu RP na Kraj) (Woł 1282) Ostrzeżenie Z Ziem Wschodnich.B. Mateusz (dziś wiadomo: Bolesław Haber) Objaśnienia: P. Wielu Ukraińców dla ułatwienia sobie warunków życia wśród Polaków. 1293) (tłumaczenie z Latopisu UPA. Poliszczuka25 W czerwcu 1943 r.IX. Sarny) i wieś Stepańgród (gm.D. Stepańgród.R.3. Oddziały komandyra Kory i Worona.4. Za ten kilim dostaniecie żywność i walonki (ciepłe filcowe buty na śnieg). – Wołyńska Okręgowa Delegatura Rządu 15. tym też są niebezpieczniejsi.  Fragment sprawozdania sytuacyjnego z Ziem Wschodnich z maja 1944 r. Prosimy o jak najszersze rozpowszechnienie tego ostrzeżenia 15. (futor) Ostry Róg. Punkt 6.D. Weźcie tę miednicę. kto Wam tam da miednicę. 1944 r. Inne sposoby walki (sposoby ukraińskie) nie licują z godnością narodu polskiego i stosowane być nie mogą. Włodzimierzec) Po skończeniu wymienionej akcji oddział komandyra Kory odchodzi do samodzielnych akcji. wszystkie w gm.43 Komandyra Borystena Rozkaz nr 24 Do wiadomości oddziałów Rozkazuję w celu likwidacji ostatnich w tym rejonie polskich osiedli.D. Komandyr grupy Borysten (dziś wiadomo. napłynęło do województw centralnych dziesiątki tysięcy Ukraińców uciekających przed bolszewikami. a przez to także odchodzi z naszej grupy.R-ów do dnia 15. oryginał: Państwowe Archiwum Rówieńskiej Obłasti) Bojowa grupa UPA Postój dnia 2. Włodzimierzec). O wielu takich przypadkach doradzania i cierpliwości słyszało się. Przybysze ci nie mogą oczekiwać od nikogo z nas przychylnego przyjęcia.D.R. Oddział Komandyra Worona ma zlikwidować polskie osiedla: (kolonia) Górne. Żyd i Ukrainiec zajęli się „rewizją” polegającą na przywłaszczaniu sobie co cenniejszych przedmiotów.2. t. Sawur dał mi rozkaz wymordowania wszystkich Polaków w okręgu 104 105 .R. Ostrzegamy przed tymi przybyszami.O.znajomej często wspomagał żywnością. a z nimi tabory wszystkich oddziałów pod ochroną komandyra Szauły na Dobrzyń (gm.K. 15. Powiatowych Komendantów Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa i Komendantów Baz Oporu w sprawie bezpieczeństwa na terenie Baz Oporu z 28 stycznia 1944 r.08. Włodzimierzec.  Instrukcja Inspektora Podokręgu Łuck Wołyńskiej Okręgowej Delegatury Rządu dla Powiatowych Delegatów Rządu. zostałem mianowany dowódcą oddziału liczącego 450 ludzi. (futor) Zgoszcz (lub Zhoszcz). szczególnie z Małopolski Wschodniej. Zarządzenie niniejsze podać do wiadomości wszystkich żołnierzy P. Ukraińcy znają dobrze język polski i mają w ten sposób ułatwione dostanie się do środowisk polskich. W żadnym wypadku nie wolno dokonywać napadów na wsie ukraińskie oraz mordować i grabić bezbronną ludność. wyprawę oddziałów Jarka i Topoli pod dowództwem komandyra Łajdaki ze wsi Łuka na futor Łuka (gm. W.B. Hutę. – Powiatowy Delegat Rządu. pow.O. Przykłady rozkazów i dokumentów: 15.2. zaopatrzyło się w dowody osobiste dla Polaków i często zmieniało nazwiska na nazwiska o brzmieniu polskim. Inspektor Podokręgu II W. Za przeprowadzoną wspólnie wyprawę i współpracę składam komandyrowi Korze jak również strzelcom szczere podziękowanie a równocześnie życzę jak najlepszych sukcesów w ofiarnej służbie Ojczyźnie. które zawsze są drogowskazem dla ich poczynań. Włodzimierzec). łukiem okrążyć las i zlikwidować napotkanego wroga. Wołyń i Polissja.  Wyjątki z zeznań Jurija Stelmaszczuka – protokół posiedzenia sądowego Trybunału Wojskowego Wojsk NKWD Kijowskiego Obwodu (wyrok wydany 06.1945 r. spotkałem się w lesie kołkowskim z Kłymem-Sawurem zastępcą przedstawiciela sztabu głównego dowództwa Andruszenko.  Rozkaz likwidacji osiedli polskich w powiecie sarneńskim dla oddziałów pierwszej grupy UPA wydany przez komandyra Borystena z 2 września 1943 r. inni zaś gotowi są uzyskane o naszym życiu wiadomości sprzedać naszym wrogom dla doraźnych korzyści. Jedynie w czasie obronnej walki napadających bandytów ukraińskich – niszczyć przez zastrzelenie.II. Nowa seria. Żołnierz rosyjski natomiast doradzał co wziąć a czego nie. Włodzimierzec). Dubowe. (Woł. Tłumaczenie polskie W. Powiatowi Komendanci sporządzą odpisy i wręczą wszystkim swoim podkomendnym oraz złożą mi szczegółowe sprawozdanie za pośrednictwem P. że to Dmytro Koryneć) 15.K. 1278). wielu jest na usługach Gestapo. UPA ta zapillja. – Państwowy Korpus Bezpieczeństwa – odpowiednik Państwowej Policji. (Woł. P. choć były także przypadki bardzo brutalnego postępowania. Punkt 10. W tym samym czerwcu 1943 r. Hutę (gm.1. w czym będziecie się myli.). z których wielu niewątpliwie bezpośrednio lub pośrednio jest winnych śmierci naszych braci mordowanych przez bandy ukraińskie.

Historyk Grzegorz Motyka18a twierdzi. Partyzanci polscy również mieli nadzieję. Stąd też powroty. gdy już było wolno wracać. zaś na wykonanie rozkazu nie pozwalały mi osobiste przekonania. prócz tego 1500 – 2000 wymordowało SB.5.. Po stronie upowskiej byli to bardzo doświadczeni i dobrze uzbrojeni wojacy a po polskiej przeważnie słabo przećwiczeni młodzi żołnierze. zwykle skanalizowane i zelektryfikowane. Walki trwały aż do sierpnia 1947 roku. Nacjonaliści ukraińscy oskarżają władze polskie o spowodowanie tym wysiedleniem wielkiej krzywdy ludności ukraińskiej.. W pamiętnikach upowca Borecia1 z oddziału Hromenki jest opis jak im z głodu puchły nogi.Operacja „Wisła” Jedynym sposobem szybkiego zwalczenia band było odcięcie ich od baz zaopatrzenia i informacji33. Naturalnie nie są to dane dokładne. Spośród ludności ukraińskiej mieszkającej w Polsce w jej granicach z 1945 r. za Prusem33). ale Sawur zagroził mi sądem polowym. na nowym miejscu otrzymali zapomogę na zagospodarowanie. UPA w PRL po zakończeniu wojny. 16. korzystając z różnych amnestii. Potępienie operacji „Wisła” przez Senat było zdaniem Kresowian wielkim błędem5 i zostało przez nacjonalistów ukraińskich szeroko wykorzystane na gruncie międzynarodowym do szkalowania dobrego imienia Polski. Moim zdaniem porównanie to jest niesłuszne.. 16. Nie miałem prawa nie wykonać rozkazu. którzy po raz pierwszy wstępowali do boju. Potem dopiero pod przymusem. ale wysiedleńcy mogli brać prawie cały swój ruchomy majątek i opuszczając swoje ubogie chaty przenosili się do północnych lub zachodnich części Polski. Jak to porównać do ekspatriacji Polaków z Kresów. ale mogli oni wziąć dużą część majątku ruchomego i inwentarz. Bez operacji „Wisła” jak przyznają sami Ukraińcy walki na tym terenie trwałyby jeszcze 10 lat (Litopys UPA tom 16. ani nie myślał o oderwaniu części Rzeczypospolitej od Macierzy. Nic podobnego nie nastąpiło. po drodze byli otoczeni opieką i żywieni. na dobrze zagospodarowane poniemieckie gospodarstwa z murowanymi domami. którzy zwykle musieli uciekać spod upowskiej siekiery tylko w tym co mieli na sobie. i operacja „Wisła” 16. Walki te były bardzo trudne. bowiem nie pozwalano nam prowadzić sprawozdań statystycznych. że rozpęta się trzecia wojna światowa. Gdy te nadzieje prysły starano ukryć się i zatrzeć za sobą ślady lub ujawnić. czasem. wysadzane mosty i budynki stacyjne oraz by było całkowicie zdezorganizowane życie gospodarcze. Na szczęście Sejm Rzeczypospolitej nie popełnił tego błędu i nie potępił operacji „Wisła”. Musieli zdecydować się na ucieczkę (w przypadku tej grupy udaną) przez Czechosłowację do Niemiec Zachodnich i dalej (Boreć1 osiadł aż w Australii). Gdyby walki trwały dłużej zginęłoby także nieuniknienie wielu cywilnych Ukraińców. Nikt nie mordował niewinnych cywilów. ze śre- dniowiecza przenosili się w wiek XX. Ich metody postępowania na tym terenie nie wiele się różniły od stosowanych na Wołyniu i w Halicji. aby przez wiele jeszcze lat po wojnie na jego południowo-wschodnich krańcach byli mordowani jego obywatele i ginęli żołnierze.. nie niszczył infrastruktury kraju. Działalność OUN-UPA w Polsce po 1945 r.1. Jedno jest pewne – państwo polskie nie mogło sobie pozwolić na to. Upowcy mieli nadzieję oderwania tych ziem od Polski po spodziewanym przez nich rychłym wybuchu III wojny światowej. przesiedlono na 106 107 .kowelskim. w ten sposób w Kowelskiem wymordowano około 5000 Polaków. niszczyli infrastrukturę i dążyli do oderwania części terytorium od Państwa.2. aby wspomóc działające tam siły upowskie.. Całe kierownictwo Kowelskiego w tej liczbie również ja wystąpiło przeciwko takiej propozycji. Sytuacja była skomplikowana. a zdobycie paru kartofli na osobę było wielkim osiągnięciem. [Uwagi: Jurij Stelmaszczuk został skazany przez władze sowieckie na śmierć – wyrok wykonano]. że jedynym powodem przesiedleń była ludobójcza działalność OUN-UPA. zapominając. Wysiedlanie wsi odbywało się początkowo dobrowolnie w ramach wymiany z polską ludnością z Wołynia i Halicji. że wysiedleń Ukraińców i Łemków można było uniknąć. na południowo-wschodnie powiaty Lubelszczyzny i wschodnie Rzeszowszczyzny przeniosły się pod presją wojsk NKWD niektóre kurenie (bataliony) upowskie z Wołynia i Halicji. W kwietniu 1947 roku zarządzono więc wysiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie odzyskane i znaczne nasilenie działań wojska – nazwano to akcją (operacją) „Wisła”. w ramach dobrowolnej wymiany ludności w 1945 r. czyli jak mówi Edward Prus33. Wysiedlenie ludności było najbardziej humanitarna metodą5. Dla ludności wysiedlanej fakt opuszczenia gospodarstw był bolesny. gdyż poakowska i nacjonalistyczna polska partyzantka została zwalczona przez władzę ludową bez wysiedleń. Działania te rzeczywiście były skuteczne. To było coś zupełnie innego niż polska partyzantka i inne musiały być środki zwalczania. nie były zbyt częste. Upowcy mordowali Polaków za samą przynależność narodową. Senat Rzeczypospolitej podjął nawet uchwałę potępiającą operację „Wisła”.W moim okręgu wymordowano około 3000 Polaków. Po ustaleniu granic PRL w latach 1945-1946 r. cyt. Wielu senatorów miało złudną nadzieję. Polska ludność była wyrzynana a ukraińska i łemkowska z własnej woli albo pod przymusem lub ze strachu dostarczała im rekrutów i zaopatrzenie oraz służyła noclegami i jako siatka wywiadowcza. . tylko w nocnej koszuli boso po śniegu zostawiając cały dorobek pokoleń na łasce losu i potem czekali tygodniami często w chłodnej porze roku na stacji i jechali do Polski też tygodniami w odkrytych wagonach przymierając z głodu. że Ukraińcy idąc za tym przykładem potępią mordy Polaków na Wołyniu i w Halicji. były palone zagrody. Dla wielu była to nie krzywda a znaczny awans.

” d. Dzisiaj obserwujemy w Zachodniej Ukrainie gwałtowne odradzanie się nacjonalistycznych ugrupowań i partii politycznych nawiązujących do tradycji banderowskich. (. Sowietów i nacjonalistów ukraińskich trudno ocenić. ale największe znaczenie zyskała partia „Swoboda”.. ma się wzmocnić militarnie przez wejście do NATO (brak wzmianki o wstąpieniu do Unii Europejskiej) i uzyskać dostęp do taktycznej broni jądrowej.Niemców.. Kulińskiej16) W latach 1944-47 członkowie UPA i innych ukraińskich nacjonalistycznych organizacji uciekając przed wojskami sowieckimi lub przed karzącą ręką sądów znaleźli się w wielkiej liczbie w Niemczech Zachodnich skąd potem część z nich dalej emigrowała do Stanów Zjednoczonych A. Tu przypomina mi się relacja mojej dobrej znajomej. aby ktoś to określił bardziej szczegółowo..Ukrainę 482 tysiące Ukraińców i Łemków. zostały w międzynarodowym prawie karnym uznane za zbrodnie wojenne”. Na stronie internetowej SNPU można było znaleźć tłumaczenia pism notabli hitlerowskich A.P. (a to) świadczyło o.. Zaznacza też. Podłoga wydawała im się nazbyt pańska. 115.. Tam. „UPA zabijała żołnierzy Wojska Polskiego. Prof. Gdy powstało państwo ukraińskie spora ich grupa przyjechała do Halicji i zasiliła powstające na nowo ukraińskie ugrupowania skrajnie nacjonalistyczne. Niektórzy znów zrywali podłogi w domach. mieszali ją z plewami lub sieczką i ubijali klepisko. „jej oddziały występowały w czasie walk i bezpośrednio przed nią w mundurach Wojska polskiego. wielu z nich zostało zatrudnionych w służbach wywiadowczych szukających ludzi znających języki wschodniosłowiańskie i stosunki w Związku Radzickim. Szawłowski14a dodaje do tych wniosków Fleminga. 1947. ściślej Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Swoboda (Wseukrajinśke objednannja Swoboda).” Awans materialny pociągnął za sobą także awans edukacyjny – bardzo wielu potomków przesiedlonych Ukraińców i Łemków ukończyło szkoły średnie i wyższe i otrzymało dobre posady.. R. „UPA zabijała osoby cywilne narodowości polskiej a także niekiedy osoby narodowości ukraińskiej. Przytacza on ocenę prawno-międzynarodową UPA wg M. 17.Rosenberga i J.. że „akcja <Wisła> od strony prawa międzynarodowego nie mogła budzić żadnych wątpliwości” a także „nie budzi zasadniczych zastrzeżeń z punktu widzenia ówczesnego (polskiego) prawa wewnętrznego”. „ Prus33 cytuje wypowiedź jednego z przesiedleńców: Trudno dziś uwierzyć. Fleminga: a. mimo że w wielu okolicach działała antykomunistyczna polska partyzantka.000 żołnierzy. dowódcy GO „Wisła”33: „Jeszcze raz pouczyć wszystkich podwładnych oficerów. To im zapewniło bezkarność (m.760. a kursem strategicznym . swego przeciwnika. Warto by było. że taka kwalifikacja upoważnia do nazywania formacji UPA bandami.. Na całych Kresach pozostało około 2 miliony osób7.in. Celem partii jest budowa potężnego Państwa Ukraińskiego.000 Polaków uciekło z Kresów wcześniej.. 1991 początkowo jako Socjal-Nacjonalna Partia Ukrainy (SNPU). Szawłowski44a.33. Banderyzm na Ukrainie dzisiaj (rozdział opracowany głównie na podstawie pracy L. b. kolumna bez żywności i furażu odejść nie może..263 osoby.. podoficerów i szeregowców. 2009 mówi. o których mowa. jej obecnym przywódcą jest Olech Tiahnybok. co stanowi podstęp zabroniony przez prawo międzynarodowe”. odmawiające współpracy z ukraińskimi nacjonalistami.. że przesiedleni są obywatelami polskimi i muszą być należycie traktowani i muszą mieć możność zabrania ze sobą wszystkiego. Goebbelsa a jako symbol Swobody wilczy hak (Wolfsangel). pospiesznym wysiedlaniem (bez wyboru i uzasadnienia – aby prędzej i jak najszybciej wysiedlić) – w razie powtórzenia się takich faktów wyciągnę konsekwencje. Potem. ale byli pośród nas tacy co niszczyli elektryczność i zapalali przywiezione z sobą naftowe lampy.. Czy to nie była sytuacja nadzwyczajna? Nigdzie w Polsce czegoś takiego nie było. Wielu z nich się wzbogaciło i wielu nadal hołdowało ideologii Doncowa i rozwijało skrajny ukraiński nacjonalizm. w ramach operacji „Wisła” przesiedlono jeszcze 140 574 Ukraińców i Łemków na północne i zachodnie tereny Polski. a z I. Natomiast Polaków z Wołynia i Halicji przesiedlono 1... Elektryczność ich przerażała.3. który 108 109 .. niszczyła mienie cywilne w sytuacjach niezwiązanych z prowadzeniem działań zbrojnych. Po raz ostatni ostrzegam dowódców pułków i oficerów polityczno-wychowawczych przed bezmyślnym. co im jest potrzebne. ten sam. Stwierdza również... Pani profesor Maria Pawłowiczowa22 określa tę liczbę na około 2 miliony osób. Ilu Polaków w sumie na Kresach padło ofiarą ludobójstwa trzech agresorów . nosili glinę. że w przypadku „stanu wyższej konieczności” prawo międzynarodowe i polskie dopuszczało zastosowanie szybkich i skutecznych środków zaradczych.V.. Armią Wojska Polskiego pod dowództwem gen Berlinga wyruszyło do kraju około 100. 16. Podstawy prawne dla przeprowadzenia operacji „Wisła” analizował prof. Australii itd. Kanady. c. traktowanie musi być jak najbardziej ludzkie i życzliwe.. która w latach 1945-1946 mieszkała w Przemyślu i prawie codziennie obserwowała łuny pożarów co raz to na innej stronie nieba. Ugrupowań takich jest wiele. Partia powstała w r.742 osób ewakuowało się z armią Andersa do Iranu.) – Naruszenia. przyzwoleniu na taką praktykę przez polityczne kierownictwo”. Oficjalny program Swobody z r. Wyjątek z rozkazu nr 007 z 11. Banderze i Łebiediowi).” - Przesiedleńcy tymczasem przeżywali oszołomienie. na własna rękę. że „prawa narodu” mają pierwszeństwo przed prawami człowieka i obywatela. Prócz tego około 355.mocarstwowy „europejski ukrainocentryzm”: Ukraina ma się stać geopolitycznym centrum Europy. co było praktyką powszechną.

w Dekalogu ukraińskiego nacjonalisty punkt 7 został sfałszowany bo zamiast prawdziwego brzmienia: nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy. zwłaszcza młodzieży. ale czy zdołają zahamować ich imperialistyczne dążenia zagrażające wojną wszystkim sąsiadom? Opanowanie Wschodniej i Południowej Ukrainy przez ruchy nacjonalistyczne o podłożu faszystowskim byłoby zarówno dla Polski jak i dla samej Ukrainy nadzwyczaj niebezpieczne5. że mordowano stosując wymyślne tortury i to z aprobatą swojego dowództwa. Na szczęście. Takimi absurdami karmi się ukraińską młodzież. aktywista partii Swoboda): My uznajemy kult siły w służbie idei. Ministerstwo Edukacji Narodowej powiadomiło prof. ale dzięki Banderze Polacy nie potrafili wymordować wszystkich Ukraińców w II Rzeczypospolitej. Nacjonaliści ukraińscy urządzają marsze i manifestacje w miastach Galicji Wschodniej. Recenzja prof. to jest stanowisko partii. jako Polacy mieli wielkie poczucie winy wobec Ukraińców. Grotta i innych. ale brak jest opisów ucieczek Polaków 110 111 . 2012. W czasie wyborów komunalnych w r. że ziemia rolna ma się stać własnością państwa i ma być przekazywana rolnikom w dziedziczne użytkowanie. Wysockiego.. Wśród postulatów gospodarczych znajdujemy taki.był używany przez Hitlerjugend i hitlerowską partię NSDAP. W Tekach są opisy wysiedleń Ukraińców. aby uczniowie. zwłaszcza we wschodniej Ukrainie znajdują się ludzie rozsądni. „Teki” przedstawiają w wielu punktach banderowski punkt widzenia na to co się działo na Wołyniu i w Galicji (Małopolsce) Wschodniej oraz na akcję „Wisła”. ich metody walki – najlepsze podręczniki budowania państwa. lepiej zdawałby sobie sprawę z tego. ani recenzowane i nikt nie powiadomił Ministerstwa o ich treści. Iwanofrankiwsku (dawniej Stanisławów) i Tarnopolu. kto jest ofiarą a kto katem i kto powinien mieć poczucie winy. W innej wypowiedzi wzywa. Poliszczuka. Według prof. czy Łemków. Nie ukrywa swojej sympatii do neonazizmu. Gdy przy zagrożeniu dla tych wartości konieczne jest działanie związane z pozbawieniem życia wrogo nastawionego do Ukraińca osobnika. Wznoszone są okrzyki w rodzaju przyjdzie Bandera – zrobi porządek. Czasem wypowiedzi są zupełnie absurdalne: Andrij Ilenko – członek rady politycznej partii Swoboda: Polaków trzeba tak samo nienawidzieć jak Moskali. W tym ostatnim mieście ma nawet własnego mera. Szczytem bezczelności można nazwać apel Radnego Olega Pankiewicza ze Swobody. Wynikałoby z tego. że opisy mordów popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich na Wołyniu zapełniają ponad 1000 stronnicowe dzieło. rasistowskie. jest to sprawa ważna bo zostały rozesłane powszechnie do szkół i mogą spowodować. 18. przez fundację Ukraina-Ruś . żeby Sejm RP nie uznał UPA za formację zbrodniczą. oczywiście takie działanie musi być zrealizowane. przytoczony jest pełen emocji opis morderstwa popełnionego na Ukraińcach z Terki przez polskiego żołnierza (wbrew ogólnie obowiązującym rozkazom). my jedynie staramy się ją uwspółcześnić Jurij Michalczyszyn (Radny Rady Miejskiej Lwowa. napisano w Tekach: nie zawahasz się wykonać najniebezpieczniejszego czynu kiedy tego wymaga dobro Sprawy. Wysockiego dotycząca „Tek” ma 35 stron mogę więc zacytować tylko kilka przykładów jego zarzutów: np. w którym apeluje do polskich i ukraińskich elit i naukowców. z tym. B. że „Teki” nie były przez Ministerstwo zamawiane. pomija się także wielu ważnych autorów jak W.. Na przykład. Wysockiego.. Ma szanse do wejścia do parlamentu w czasie wyborów w r.7 % wyborców i obecnie partia ta dysponuje samodzielną większością we Lwowie. Uczeń jednak nie wie. bez czego nie można zrozumieć genezy UPA i postępowania jej członków. że polska młodzież będzie miała skrzywiony pogląd na historię własnego narodu. w których biorą udział tysiące ludzi.. Apelował także. To jest moje stanowisko. W przewodniku wydanym w 2010 r. którzy przeciwstawiają się dążeniom swobodowców i wchodzą z nimi w polemikę. Charakterystyczne wypowiedzi przedstawicieli partii Swoboda: Ołeh Tiahnybok: Nasza ideologia jest oparta na pracach Dmytra Doncowa. natomiast uważa za zbrodnie wszelkie antyukraińskie działania przedstawicieli innych narodowości. aby Ukraińcy uczyli się od HAMAS-u terroryzmu i nienawiści do Izraela. Partia ta usprawiedliwia wszystkie krzywdy. 2010 zagłosowało na Swobodę w Galicji Wschodniej 25.. Idea ukraińskiej nacji przewiduje priorytet Ukraińca przed innymi nacjami – życie i zdrowie Ukraińca ponad wszystkie inne względy. że pomniki wolno wznosić tylko mordercom ale nigdy ofiarom. Tezy są tak napisane. „Teki” te zostały gruntownie skrytykowane przez profesora Józefa Wysockiego48 jeszcze w 2008 r. W Tekach pomija się wpływ ideologii faszystowskiej Dmytro Doncowa. Rośnie pokolenie młodych historyków pracujących nad „wybielaniem” UPA. To wszystko zakrawa już na szaleństwo. Wypowiedź Iryny Farion (jest radną Lwowskiej Rady Obwodowej): Idee Bandery i Szuchewycza – to najpewniejsza broń w naszych rękach. mówi że książka Hitlera Mein Kampf jest od 16 lat jego „przewodniczką”.miasto Kraków jest określone jako staroukraiński gród a poeta Juliusz Słowacki i królowie polscy Zygmunt August i Stanisław August Poniatowski są uznani za Ukraińców. Głoszone są hasła antypolskie. a dzisiaj są już trzy takie książki dotyczące Małopolski Wschodniej.  Teki Edukacyjne Instytutu Pamięci Narodowej „Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945”7a Mimo wszystko muszę kilka słów powiedzieć o Tekach edukacyjnych IPN. których doznali od Ukraińców Polacy i przedstawiciele innych narodów. aby zdemontować pomnik ofiar UPA we Wrocławiu. Gdyby to wiedział.. bo przed II wojną światową swoimi akcjami ludobójczymi chcieli zniszczyć Ukraińców..

Wyd. (red.06. Księgarnia Akademicka. Himka J-P. Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Popek L. Atlas ziem Polski.10. Czerwone noce. Dom Wydawniczy „Ostoja” Krzeszowice. Boreć J. the Ukrainian Police and the holocaust. co naocznie dzisiaj widzimy na Zachodniej Ukrainie. 12. Grott B.. W swojej ostatniej książce18a prof. Z krwawych dni Lwowa 1941 r..05. Szaynok A. wymuszonych grozą śmierci. 2012. Kędzierzyn-Koźle. Wrocław. Londyn. Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Siekierka S. Warszawa.Komański H. Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939.Korman A. Grott B. UCHWAŁA Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 lipca 2009 r. 2006. rocznica rozpoczęcia przez Organizacje Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińską Powstańczą Armię na Kresach II Rzeczypospolitej tzw. Bellona. 19. Siekierka S. 15. 9. Wrocław. 11. 8a Jankiewicz L.): Polityczne. The Organization of Ukrainian Nacionalists. 2011. W. 14a Korman A. w tym szczególnie Polaków i Ukraińców. str. Kulińska L. Kraków. Sienkiewicz W. Wyd. Polihymnia Lublin. 5. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej składa hołd pomordowanym Rodakom i obywatelom polskim innych narodowości oraz członkom Armii Krajowej. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymskokatolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947. Wrocław. około 1989/1990. W: Ajnenkiel A. 5 zmienione. 7. 2012. Tragedia Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej winna być przywrócona pamięci historycznej współczesnych pokoleń. Wyd. Duchowieństwo diecezji łuckiej. Demart S. Cybulski H. wypędzenia i ucieczki 1939-1959. Serhijczuk W. Polska-Ukraina: trudne pytania. Tłum. Tom 9. 2004. 2003. Wyd. Żbikowski A. nie mniej. 2002. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. MARSZAŁEK SEJMU /-/ Bronisław Komorowski Literatura 1. Tylko na drodze obnażenia całej prawdy może nastąpić zbliżenie tych dwóch narodów tak bardzo obu im potrzebne. 8. Ukrajina. Wyd.S. 2002. Tokarczuk Internet. 13. 2009. Makarczuk S. 7a. w sprawie tragicznego losu Polaków na Kresach Wschodnich W lipcu 2009 roku mija kolejna 66. Komański H. Littman S. Dążenie do zrównania Kaina z Ablem charakterystyczne dla dzisiejszych sympatyków banderyzmu20 prowadzi jedynie do odrodzenia się tego ruchu. Pure soldiers or sinister Legion.. Chwała profesorowi dr Wiktorowi Poliszczukowi wołyńskiemu Ukraińcowi. Stow. Australia i Studia Oleś. 1990. odnośnie akcji „Wisła” i działalności Istriebitielnych batalionów. Kuczerpa M. 2011. Wrocław. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska (czasopismo) 17-24. W: Grott B. Teki Edukacyjne. Wyd: Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej.A.. Spohady uczasnyka powstanśkoji borot’by (19411948). ATLA 2. Witold Listowski. pokazując zbrodnię ludobójstwa popełnioną przez OUN-UPA w pełnych barwach. Isajewicz J. Wyd. Juchniewicz M. 16a. Jastrzębski S. Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945. Być może wpłynęła na to także ostra krytyka jego książki „Ukraińska partyzantka 1942-1960” (Warszawa 2006) dokonana przez Poliszczuka32. Co o operacji „Wisła” powinniśmy wiedzieć. 2002. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. Nortom.. Jest to zadanie dla wszystkich władz publicznych w imię lepszej przyszłości i porozumienia narodów naszej części Europy. Filar W. 2. Samoobrony Kresowej i Batalionów Chłopskich..2012. Wyd. Wysiedlenia. 01. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale (w druku w tym numerze). Klimecki M. 4. Warszawa. tendencję do wybielania banderyzmu i przyczerniania działań polskich również i w tej ostatniej książce Motyki18a odczuwa się wyraźnie. 3. 2008. 2009.S. 1939-1946. Dębowska M. Borec Homes Pty Ltd.. Nortom. który poszedł inną drogą. 2008.2011. Motyka wyprostował niektóre treści w stosunku do tego co napisał w „Tekach” i chwała mu za to. 16-17. 10. (ed. Instytut Pamięci Narodowej. Kulińska L. Księgarnia Akademicka. ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. Wyd. Konieczny Z. 2010. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Nortom. Warszawa. UPA u wiri borot’by. Jankiewicz L.. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. Black Rose Books. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wyraża szczególne uznanie i wdzięczność tym Ukraińcom którzy często z narażeniem własnego życia pomagali i ratowali swoich polskich sąsiadów. W: Listowski W. Koło Lwowian. 2006.. Nacjonalizm chrześcijański... Waga faktów po jednej i drugiej stronie jest w Tezach edukacyjnych IPN całkowicie zwichnięta. Warszawa.ze swoich gospodarstw... 112 113 . 2007. Kęsik J. Kraków. Montreal. 16. Wrocław 14.) Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich. Hryciuk G. antypolskich akcji – masowych mordów o charakterze czystki etnicznej i znamionach ludobójczych. 2004. Wyd. Krwawy błękitno-żółty tydzień ukraińskiej irredenty. którzy podjęli dramatyczna walkę w obronie polskiej ludności cywilnej i przywołuje bolesną pamięć o ukraińskich cywilnych ofiarach. np. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. 6. Dokąd zmierzasz Ukraino? Odradzanie się skrajnego nacjonalizmu na Ukrainie. Referat przygotowany na Seventh Annual Danyliv Research Seminar on contemporary Ukraine 20-22.

Cz. 1939-1945. 2003. 33. W. Taras Szewczenko studium przez Leonarda Sowińskiego z dołączeniem przekładu Hajdamaków. 2010. Poliszczuk. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947.386) 21. Wyd. Wyd. Wyd. 34. Glos Kresowian. Wyd. Wrocław. 114 115 . Wrocław. 2005. Wrocław. Wyd. Ludobójstwo. Patriarcha galicyjski. Warszawa. 2000. Nr. rok wyd. (red. Toronto. Volumen. W: Grott B. 1999. Jakuba Strzemię Archidiec. 1939-1946. 2006. Siekierka S. Nakł. W. Motyka G. 25. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery.Kijów. Lwowskiej Obrzdku Łacińskiego. Stepan Bandera (1909-1959) Symbol zbrodni i okrucieństwa. Niewiński J. Prus E. Wyd. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. tekst. Holokaust po banderowsku – Czy Żydzi byli w UPA? Wyd. Instytut Pamięci Narodowej. 31. 41. W: Listowski W. Wyd. pod redakcją R. Prus E.. Operacja „Wisła”. Gorzka Prawda Zbrodniczość OUN-UPA. Wyd. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim.I. 1999. 2012. Grzegorz Motyka – Ukraińska partyzantka 1942-1960 (2006). Bulzacki K. Nortom. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. Dowody zbrodni OUN i UPA. Rzecz o arcybiskupie Andrzeju Szeptyckim metropolicie greckokatolickim (1865-1944). Wydawnictwo Literackie. Materiały źródłowe Cz. Warszawa 44a.. Uwagi do „Teki Edukacyjne IPN. Gorzka prawda . autora. Wrocław. Siemaszko E. Ukraińska powstańcza Armia. 2. Michała Gałkowskiego. Poliszczuk 2002. Nakładem autora. Oryginał wydany w Moskwie w 1999 r. W: Paź B.. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach Południowo-Wschodnich. Komański H. Nacjonalizm ukraiński.) Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. Sowiński L. tom II. Zbrodnie przeszłości Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. Warszawa. 25-26. 2006. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. 19.. Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej Nr. Stosunki Polsko-Ukraińskie 1939-1945”. 18. 2006. 2004. Toronto. 38. Wołczański J. 22. Nr 88: 57. dostęp marzec 2012 r. 2007.. 2003a. 47. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. 2004. Nakł. Wyd. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła rzymskokatolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce wschodniej w latach 1939-1945. Masłowśkyj W. Różański E. 1999.pl/ piojar/polemiki/rubiez/wyniszcz/wyniszcz.63. Listowski. Poliszczuk W. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. Siekierka S. 43a. O holokauście Żydów w wykonaniu ukraińskich nacjonalistów w duchu programu NSDAP i SS. Toronto. autora. Nortom. 30. Nortom. Stosunki polsko-ukraińskie w Galicji w latach 1888-1908. Źródła zbrodni OUN i UPA. Rękopis rozesłany do wielu ludzi. W: Grott B. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Od Badeniego do Potockiego. Wyd. 23. Prus E. 2006. Niedzielko R. 37.A. Wrocław 2011. tom I i II. Adam Marszałek. Kraków. 2006. str. (Patrz str. Poliszczuk W. Warszawa 43. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłumaczenie z ukraińskiego. Działalność nacjonalistów ukraińskich na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. 41a. Na rubieży. Wyd. Operacja „Wisła” w świetle prawa. Poliszczuk W. Wrocław. 2011. Personalia głównych inspiratorów OUN Bandery. Ludobójstwo i wygnania na Kresach. 2. 2007/2008. Dofinansowane przez Radę Ochrony pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. 2009. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. 46. Szawłowski R. Nr 23-25. Wyd.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Kraków. Katowice-Oświęcim. 76-112. Księgarnia Akademicka. http://www. 2001.). Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. 2003b. Nortom. Warszawa. 26. Toronto. analiza. (spowiedź Ukraińca) Nakładem autora. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach cz.kki. 2010. 20.html. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańczą Armię. 2012. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach (część 3) Dokumenty z zakresu działań struktur nacjonalizmu ukraińskiego w okresie od grudnia 1943 do 1950 r. 1939-1947. Toronto – Warszawa .) Polityczne. Pawłowiczowa M. Materiały pomocnicze Instytutu Pamięci Narodowej Nr 10. Wilno. Wyd. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. Tom I. 39. Przegląd stanowisk badawczych. Str. Wrocław. 2001. Toronto 29. Tak było w Bieszczadach.Szawłowski R. Strutyński M. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. 1861. Wrocław. 207-228. Wrocław. 36.Poliszczuk W. 2000. Legenda Kresów. Nortom. W. Poliszczuk. Poliszczuk W. Kraków. Etapy wyniszczenia Polaków i ich kultury na Kresach po roku 1939. (ed. Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. 45. 18a. 2005. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego Warszawa.Konflikt polsko-ukraiński 1943-1947. Nakładem autora. 32.Wilczur J. 35. Doktryna Dmytra Doncowa. Woczeja S. Ludobójstwo na Kresach Południowo-Wschodniej Polski w latach 1939-1946. 2011. 1996. Motyka G. Komański H. Wyd. Partacz Cz. Siemaszko W.7-8 (116-117). Bilans zbrodni. Prus E. Nakł. Głos Kresowian Biuletyn Informacyjny Kresowego Ruchu Patriotycznego. Prus E. 1995.. Poliszczuk W. Nakł. Działalność ukraińskich struktur nacjonalistycznych w latach 1920-1999. Warszawa. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. Siekierka S. 1996. von borowiecky. autora. Na Rubieży 120:43-58. 40. Uniwersytetu Wrocławskiego. Wysocki J. Toronto 28. I. 44. Recenzja. Siemaszko E. Toruń. Wyd. Poliszczuk W. Wyd. 2008. Warszawa.II. 2003c. 2006. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. Toronto. Poliszczuk W. 48. 24. Nortom.17. Bł. Siemaszko E. Metropolita Andrzej Szeptycki i biskup Grzegorz Chomyszyn wobec państwa polskiego. Kędzierzyn-Koźle. 42. Powiat Kraśnik. Komański H. Sutanna umaczana we krwi. 2008. 27. Poliszczuk W. Kury. Wrocław. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945.

– archidiecezja. a także złożona z Ukraińców ale przeważnie z niemiecką komendą dywizja SS-Galizien z podległymi jej batalionami policyjnymi.1939 razem z ks.*  (KS) B. a w miastach i miasteczkach. o.180) Stefan Fabijański. Biała Podlaska. kleryk. materiały wzięte z pracy Ewy Siemaszko i Leona Popka (2004) są oznaczone literami „SP”. pow. którzy mieli odwagę jawnie potępiać zbrodnię ludobójstwa. proboszcz par. Wiele zbrodni było popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami. o którym mowa było popełnione głównie przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Leszek S. Od tego czasu minęło już kilka lat i ukazały się nowe pozycje literatury. 2007) dla województwa stanisławowskiego. s. takie jak batalion ukraiński Nachtigall w służbie niemieckiej. Badacze problematyki ludobójstwa popełnionego przez OUN-UPA na narodzie polskim Ewa Siemaszko i Leon Popek sporządzili w roku 2004 listę duchownych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich. Teren. która działała samodzielnie i nie zależała bezpośrednio od Niemców. np. czyli ówczesne województwa: lwowskie. ks. Członkowie wszystkich tych nacjonalistycznych organizacji zwani są często w tej pracy ogólnie banderowcami od imienia przywódcy OUN-UPA Stepana Bandery. „zwolnieniu” uprowadzony przez policjantów ukraińskich i zamordowany. z książek ks. Dub. w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2004) dla województwa tarnopolskiego. pow. 2.*  (J. –dekanat. z książki Marii Dębowskiej i Leona Popka (2010) „DP”. a z książki Stanisława Jastrzębskiego (2007) literą „J”. ojcowie.urodzony.. a liczne dokumenty źródłowe w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008). Jankiewicz Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale Wstęp Mordy na duchownych na Kresach II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1939-1947 są jedną z najciemniejszych stron ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. – gmina. zamordowany dnia 25. Na tych terenach ludność polska i ukraińska była przemieszana i prawie w każdej wsi mieszkali przedstawiciele obu tych narodowości. postarałem się więc przedstawić w tej pracy uzupełnioną listę. – powiat. w 1912 r. także bardzo liczni Żydzi. wzięte z książki Władysława Siemaszko i Ewy Siemaszko (2000) są oznaczone „SiS”.brat zakonny.. – ksiądz. diec. par. . 3. W przedstawionej liście. byli aresztowani dzięki donosom nacjonalistów ukraińskich. a po tzw.. o którym mówimy to ziemie południowo-wschodnie II Rzeczpospolitej. . (ok. Bez gwiazdki są nazwiska duchownych zamordowanych przez Niemców lub Sowietów przy współudziale ukraińskich nacjonalistów. Podlegały OUN-UPA także Samoobronni Kuszczewi Widdiły (SKW) i inne ukraińskie jednostki nacjonalistyczne. Tomaszów Lubelski.diecezja. niewielka południowa część województwa poleskiego a także wschodnia i południowa część województw lubelskiego i rzeszowskiego w ich dzisiejszych granicach. lub byli aresztowani przez Policję Ukraińską i przekazani Gestapo. str. – ojciec. Aresztowany przez policję ukraińską w 1943 r. Mówiąc o „współudziale w zbrodniach” mam na myśli zbrodnie popełniane przez jednostki ukraińskie współdziałające z okupantem. ur. Gwiazdką zaznaczono duchownych zamordowanych bezpośrednio przez nacjonalistów ukraińskich. siostry zakonne. Strony podawane przed nazwiskami duchownych dotyczą miejsca w książce: Szczepana Siekierki i in. Antoni Beszta-Borowski ur. Stefan Babiński salezjanin ur.. Niedzielki (2007) „Niedz”. stanisławowskie i tarnopolskie. pow. narażając się na śmierć w obronie prawd wiary i sprawiedliwości. archidiec. Zamordowany 25. itp. lub o wymianę informacji.. a z drugiej strony są to stronice przynoszące wielką chwałę duchownym rzymskokatolickim tych ziem oraz tym księżom greckokatolickim.1939 r. z książki Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008) „KS”. ss – siostra. – parafia. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego „IZ”. Służba Bezpeky (SB) obciążona odpowiedzialnością za największe okrucieństwa podlegała bezpośrednio OUN i działała najczęściej w ramach jednostek UPA. Ludobójstwo.09. w książce Szczepana Siekierki i współautorów (2006) dla województwa lwowskiego i w książce Stanisława Jastrzębskiego dla województwa lubelskiego. policja ukraińska (Ukrainische Hilfspolizei) bardzo „zasłużona” w likwidacji gett żydowskich. oo. Duchowni rzymskokatoliccy zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich lub przy współudziale nacjonalistów ukraińskich Województwo lubelskie: 1. Z Sowietami współdziałała w czasie pierwszej sowieckiej okupacji Czerwona Milicja złożona w dużej części z Ukraińców. w 1880 r. przez 116 117 .Prof. Bielsk Podlaski.. par. dr hab. i popom prawosławnym. Obszerne biografie wielu księży wspomnianych w tej pracy są przedstawione w książce Marii Dębowskiej i Leona Popka 2010.* (  KS) Ks.09. br. dek. wołyńskie. a z książki R. Stosowane skróty: gm. Jej ręką zbrojną była Ukraińska Powstańcza Armia (UPA). Możejko. choć niejednokrotnie miała z nimi umowy o wzajemnym nie atakowaniu się i o dostarczanie broni i bojowego zaopatrzenia.

przebywał w Krasnym Stawie od 1939 r.  (J str. Stanisław Skielimowski proboszcz par. pow.09. Uprowadzony i zamordowany przez banderowców 20. Jakub Jachuła. Tomaszów Lubelski) wraz z dwoma klerykami dnia 25. Marian Kłonowski proboszcz parafii Chlebowice Wielkie (siedziba gminy).12. 1943 r. Biłgoraj (diec. dek. 10 Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej. Krężnica. Stanisław Gustkowicz ur. lat 41. bernardynów we Lwowie. w r. 04.*  (KS) B.1915 należał do zgromadzenia oo.*  (SP. lubelska. proboszcz parafii Lubień. Wieś i gm. 11. 13. 16. proboszcz par. Nisko (diec.*  (J str. Łukasz Żezuliński ur. kapelan 9 pp. Czesław Broda ur. 6. 180) B. kap.*  (str. proboszcz par. J str. Aresztowany z udziałem policji ukraińskiej i przekazany do gestapo.1939 r.  (KS) Ks. Krosno. podobno za to. Marcin Kędzierski. Chełm zamordowany po torturach 13.1941 r.145). 1169) Ks. pow. Stanisław Kołodziej ur. proboszcz par. Sokal. kapelan 24 p.*  (SP. Tomaszów Lubelski (diec. 14. w Komarnie. W lipcu 1943 r. 17) Ks. 118 119 .*  (SP) Alumn Józef Janas ur. 12.1907.05.*  (SP. dek. Hrubieszów) zamordowany w czasie pacyfikacji wsi przez Niemców i Ukraińców z SS-Galizien w styczniu 1944 r. 2. pow.  (KS) Ks. 1885. Miasto. Ks. Tomaszów Lub.06. Brzeżany. Chełm.10. Mikołaj Kapuściński. 8. NN proboszcz parafii Klelów. 15. Tomaszów Lubelski) wraz z księdzem Możejko. gdy wracał do swojego domu w Koniuchach pow. 8. Rudki.1943 r.07.09. 3 Zamojskiej Dywizji Piechoty zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce na drodze Zamość-Biłgoraj 18. Hrubieszów (diec. dek. Longina (Wanda JaninaTrudzińska) służebniczka starowiejska z Zakładu dla Sierot Wojennych w Turkowiczach.04.*  (SP.40 na podstawie donosów nacjonalistów ukraińskich.180). Jana Kazimierza. Włodawa (diec.. (diec. Szutowa. zmarł w obozie w Dachau 12. Alojzy Strakowski. w 1870 r. lat 40. lubelska. lubelska. ur. gm. został zastrzelony przez policjantów ukraińskich. lwowska.J). dek.*  (KS) Ks. pow. Ks. Zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 19. par. Jan Gałek (Franciszek) OFM bernardyn ur. 997) Ks. 9. Stanisław Galewski. 1942. wikariusz par.1941 r. w 1900 r. janowski (diec. lubelska. Został aresztowany przez policjantów ukraińskich i rozstrzelany przez Niemców 04.06. 7. Tomaszów Lubelski (diec.nacjonalistów ukraińskich we wsi Dub. Bełz). Tomaszów Lubelski).. 25. 17. dek. pow.  (str. dek. proboszcz par. Władysław Jacniacki. gdy był w ogrodzie.02. pow. Tomaszów Lubelski) 4. 5. 4. (  SP. 3. podczas próby przejścia pułku przez granicę. podlaska). dek. J str. 1919 z III kursu Seminarium Duchownego we Lwowie zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w 1939 r. Ulanów nad Sanem).*  (str. Borów.).1943 – J) wraz z 20 parafianami przez UPA.1944.*  (J str. proboszcz parafii Kobylany.. lubelska). pow. na Węgry. Jarocin. dek. lat 60. pow.36) Ks. 05. dnia 25.1939.1939 przez nacjonalistów ukraińskich ze wsi Sniatycze.  (SP.*  (KS) Ks. 81) Ks. lubelska. pow. proboszcz parafii Nabroż. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich dnia 13 (lub 19 . pow. gm. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 27. dek. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce. (archidiec. 1944 r. Klesztów.) S. przez nacjonalistów ukraińskich. w 1914 r. Wiktor Możejko zamordowany we wsi Dub. proboszcz parafii Gdeszyn. lwowska.1944 r. Łańcut (diec. 10. na wzgórzach Wuleckich. w 1911 r. 7. Bóbrka (archidiec. 5. rozstrzelany w sierpniu 1941 r. Żandarmi niemieccy z udziałem policjantów ukraińskich spalili plebanię i w niej księdza w lipcu 1943 r. wykładowca na Wydziale Teologii Uniwersytetu Lwowskiego im. Potok Górny. pow. (diec. Leżajsk) aresztowany przez Niemców 02.1939 r. lat 71. kleryk. Świrz). (  J str. J str. Albin Barnaś lat 40. 64). gdy wrócił po przyjściu Sowietów.1944. pow.40 r. 9. Jaworów).1941 r. dek. Błażej Nowosad. w 1909 r. Jakub Dymitrowski. W wyniku donosu nacjonalistów ukraińskich aresztowany przez gestapo. Tomaszów Lubelski (diec. zamordowany we wsi Dub. J str. (  SP) Ks. zamordowana wraz z 7 wychowankami przez nacjonalistów ukraińskich 15.1944 r. przemyska. Jaworów (diec. w r. lubelska. 352) Ks. (19. Dr Władysław Komornicki ur.*  (KS) Ks. 12.05.09. Hrubieszów (diec. dek. Ks. w 1916 r. Szutowa. Biłgoraj). lat 42.  (KS) Ks. przemyska. Kościół z tabernakulum został zbezczeszczony. że odbierał od Ukraińców zrabowane z plebanii rzeczy. rozstrzelany w marcu 1944 r. 191) Ks. i pow. Władysław Tchórzewski ur. Na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowany przez gestapo i policję ukraińską dnia 01...08. rtm rez. par. Zygmunt Pisarski.  (str. Świdnik. zamordowany 08. Żmudź. dek. Zamordowany przez Niemców współdziałających z policją ukraińską dnia 02. wikary parafii Lubaczów aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do więzienia Niemcom. gm.09. Chełm) Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 13. lubelska. 95) Ks. przemyska. J str. Województwo lwowskie 1.210). Kraśnik.1943 r. zesłany do obozu w Dachau gdzie zginął w r.*  (KS) Ks. Ratując życie uciekł do Lwowa. 6. 10. pow. proboszcz par. pow.02. Leżajsk w pow.07. pow. lubelska dek.01. ktoś go zastrzelił. ur. rez. Ks Marceli Weiss. pow. Tyszowce.

w odwet za wykonany wyrok na ks. gm. pow. Jan Schiller sekretarz Arcybiskupa Twardowskiego we Lwowie zamordowany w lutym 1944 r. dek.11. profesor w Seminarium Duchownym we Lwowie. 1170) Ksiądz NN proboszcz.79) Ks Jan Mazur. Michał Duszeńko . 19. Dydynia. Malechów pow. 16.*  (KS) Ks. Lwów (archidiec. żołnierza SS-Galizien. i gm. Franciszek Stańko ur. że to ta sama osoba. zamordowany w więzieniu we Lwowie. pow. 29. par.06. greckokatolickim Michaile Hajdiuku (ks. Kamionka Strumiłowska (archidiec. 1902 r. zmarł 2 dni później. dek. W 1941 r. Banderowcy zabili księdza 25.1942 r. w 1907 r. Turka (archidiec.03. 14. proboszcz par. w 1881 r. Sambor). (SP) Ks. pow. tarnopolskie ks. Wieś. lat 36 proboszcz par. Stanisław Kwiatkowski lat 64. Zgadza się nazwa wsi i data śmierci. 415) Ks. Józef Kopeć wieś i par. 619) Ksiądz NN. lwowska. Szczerzec). Wywieziony do Majdanka zginął 29. Wietlin.*  (str. Bełz). 904) Ksiądz NN. 12. Jarosław aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. Drohobycz został z donosu policji ukraińskiej aresztowany pod zarzutem pomocy Żydom. aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo.1944 r.09.20) Ks. Dobromil (diec. Drohobycz. proboszcz parafii. gm. pow. Borownica. lwowski aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo we Lwowie. 22.*  (str. dek. pow. Patrz woj. Kończuga. Pruchnik Miasto.*  (KS) Ks. Hajdiuk wyrok otrzymał z AK za współpracę z okupantem przeciw Polakom i za podburzanie ludności ruskiej do mordowania Polaków). 541. -. Mariusz Skibniewski ur. i gm. przez nacjonalistów ukraińskich. dek..*  (str. 20. Zamordowany w latach 1944-1945 przez banderowców.280) Ks. kpt. Adam Korczak ur. 124) Ks. 15. Andrzej Osikowicz ur. Zginął w Dachau w 1941 r. 27. Władysław Sarna ur.*  (str. 33. Lesko. Józef Skrabalak proboszcz parafii Budki Nieznanowskie w pow. Został aresztowany z donosu policji ukraińskiej. wikary par. przemyska. Pantałowice. Został zastrzelony w kancelarii parafialnej dnia 09. ale nie zgadzają się inne dane.1944 r. jezuita. Świrz).39 r. pow. dek. dek. pow. 18. został przez banderowców spalony kościół i zamordowany ksiądz.*  (str. Dublany).1900 r.  (KS) Ks. Jan Siuzdak ur. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. Nie stawił się do koszar lwowskich bo podczas przejazdu do Lwowa został zabity przez grasującą pod Lwowem bandę ukraińską w ostatnich dniach sierpnia 1939 r. O.. Tarnawka. Adam Mołdoch katecheta ze Lwowa. pow. Wieś i parafia Hodowica (Chodowica). Zamordowany przez banderowców dnia 12. pow. lwowska. był wykładowcą w Papieskim Instytucie Orientalnym w Rzymie (1935-1937) zamordowany 27. dek. 30. proboszcz par. Malechów pow. Dydynia. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 29. Brzozów (archidiec. 120 121 . par. podczas wycofywania się wojsk sowieckich. tarnopolskie. w 1905 r. Matków. Świrz. 283) Ksiądz NN.  (KS) Ks. (Do wyjaśnienia) 23. Kazimierz Lach. Mościska należącym do Leona Szeptyckiego brata metropolity Andreja. Wieś. Dobromil (diec. pow. i par. Jaćmierz).1943 r. 13. Bolesław Mróz. lwowska. 1903.*  (str. 25. lwowska. Brzozów). gm Laszki pow. Żochatyn pow. Zamordowany przez policjantów ukraińskich 20.*  (str. Jarosław-Wschód).*  (KS) Ks. Franciszek Strzelczyk ur. siedziba gminy i par.* (  KS) Ks.  (KS) Ks. przez syna popa z Boratynka. Wołkowyja (także siedziba gminy).  (str. greckokatolickim Michaile Hajdiuku. zamordowany w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r. 17. z klasztoru Zabuże w Sokalu. zesłany do Auschwitz. 1007) O.jest możliwe. lwowska.07. Przeworsk zamordowany przez gestapowców wspólnie z policjantami ukraińskimi w latach 1942-43. aresztowany przez gestapo na skutek donosu Ukraińca Michała Nestora.1944 r.  (str. lwowski. Przemyśl Zamiejski). lwowskiego przez bandę nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. Józef ur. proboszcz parafii Równe pow.  (str. 280) Ks.12. Sokal (archidiec. 24. lwowska. Zamordowany przez SB-OUN w marcu 1944 r. Wieś Wysocko. gm. rez.06.12..1941 r. Tuligłowy pow. kpt. Stanisław Mucha administrator parafii kościoła oo. w majątku Przyłbice pow. 32. i gm. 89) Ks.09. Gliniany) postrzelony śmiertelnie w dniu 26/27. Wieś Kornałowice. proboszcz parafii Borysław pow. 75) Ks. Dublany. Bóbrka (archidiec. Władysław Selwa proboszcz parafii Tuligłowy. Krystynopol. Stefan Stuglik wikariusz katedry lwowskiej. dek. 21. pow. w 1898 r. Jarosław. wieś. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich .05.1943 r.*  (str.*  (KS) Ks. 1105) Ksiądz NN. lwowska. Nawaria. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich dnia 02. 26. zginął w obozie w Dachau w 1942 r. bernardynów. razem z Leonem Szeptyckim i jego rodziną. gm. lwowska.  (KS) Ks. W 1939 r.1943 r. Sambor (archidiec. Karol Potoczny proboszcz par.46 w czasie napadu sotni Hromenki na wieś Temeszów (par. 28.patrz woj. 541) Ks. przemyska). KS str. gdzie został zamęczony 16. W kwietniu 1943 r.1907. par.03.*  (str. kapelan 21 DP Górskiej zamordowany na terenie pow. w odwet za wykonany przez AK wyrok na ks. dr. dek. zginął w Oświęcimiu.  (str.(str. Józef Kostuś (Rafał) OC ur. policja ukraińska fałszywie go oskarżyła i aresztowała a potem oddała go w ręce gestapo. w par. powołany jako kapelan do 5 DP we Lwowie. był w klasztorze we Lwowie. zabito go w czerwcu 1944 r.*  (str. gm. w 1895 r. 31. Jarosław (archidiec. proboszcz par.

w 1903 r. Kamień Koszyrski (diec. Jan Wolski ur. gdzie zginął 16. 3. lwowski. Janów Poleski) zamordowany 24. Bratkowce. Turka) okrutnie pobity przez nacjonalistów ukraińskich.*  (IZ) Ks. Konkolniki). Uciekając przed NKWD w 1940 r. przez nacjonalistów ukraińskich.06. Kamień Koszyrski. 26 05.04. Wieś i parafia Husaków miasteczko. Jan Budkiewicz ur. łucka. gdzie zginął 20. pijarów w Lubieszowie. lwowska. Chyrów – miasto. W wyniku donosu miejscowego Ukraińca został zamordowany pod koniec czerwca 1941 r.  (str. zesłany do obozu w Oświęcimiu. proboszcz parafii Mariampol-miasto. lwowski. 6. Kamień Koszyrski (diec. w 1902 r. zesłany do obozu w Dachau. aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. Janów Poleski) zamordowany przez banderowców w lipcu 1943 r. przemyska.1943 r. dek.1944. gdy odwoził ks. 8. na podstawie fałszywego donosu nacjonalistów ukraińskich został z grupą miejscowych Żydów rozstrzelany przez hitlerowców w lipcu 1941 r.O. Sanok aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej.1886 r. w r. 491) Ks. Filipina Sarna z parafii Malechów pow. pow. Dobromil (diec. dek. gm. Witalis Borsuk.*  (SP) Ks Józef Szostak lat 38. 38.11. dek.1942 r. z donosu nacjonalistów ukraińskich. Pińsk zamordowany przez UPA gdy wracał z pogrzebu o. przełożona klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec.*  (SP) B.  (KS) Ks. gm. zmordowany 24. Ludwika Trudzińska marianka FRM ur. dek. pow. pow. Świrz). przez żołnierzy sowieckich w drodze powrotnej od chorej na gruźlicę. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 05. siedziba gm. proboszcz parafii Cieszanów pow.  (str. Czerewiszcze 4. Franciszek Będkowski.  (str.08. proboszcz par. aresztowana przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. w którym mieszkał ksiądz. wikariusz parafii Fraga. bernardyn. katecheta z parafii Równe na Wołyniu. 833) Ks. Mościska (diec. 10. gdy odwoził proboszcza z par. przemyska. proboszcz par. Wieś i par. sercanka. Podkamień. 7. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na miasteczko. 40. pow. lwowska. Janów Poleski) spalona żywcem wraz z siostrą Jadwigą Alojzą Gano Województwo stanisławowskie 1. 5. Leopold Aulich ur.  (623) S.  (KS) Ks.*  (SP) B. dek. proboszcz parafii Zagórz.07. przemyska.). Franciszek Dominik Kowalik ur. pow.  (KS) Ks. w pow. w 1880 r. Anna Dziwenko z parafii Malechów pow. 4.*  (SP) Siostra zakonna Jadwiga Alojza Gano. Kamień Koszyrski (diec. Zamordowany 14/15.06. obrabowali go i księdza zabili 19. Marcin Bosak ur. 3. pińska. Rudki (diec. Konstanty Songajło ur. dek. pow. sercanka.1944 r. w r.120) Ks. wieś i parafia Żulin. pijarów w Lubieszowie zamordowany przez UPA. w klasztorze w Lubieszowie. Janów Poleski).02. Kamień Koszyrski). 35. pijar z zakonu oo. Marceli Zmora ur. Małe Hołoby. dek. Bircza). Piotrem Mojsijankiem z odpustu w Lubieszowie w pow.  (623) S. dek.*  (KS) S. 2.1940 r. Piotr Walczak z parafii Ławrów (pow. i par. Aleksander Zając z zakonu oo. 672) Ks. Józefa Szostaka z odpustu w Lubieszowie. Kazimierz Rybałtowski ur. proboszcz par. Rohatyn (archidiec. Jana Borella (zmarłego. gdy wracał wraz z br. lwowska. pińska. w 1907 r. pińska. lwowski zamordowana przez UPA 03. Kośna pow. 41.*  (SP) Siostra zakonna Andrzeja Maria Osakowska.1943 r. proboszcz parafii Kamień Koszyrski zamordowany przez Niemców w sierpniu 1943 r. Kamień Koszyrski.*  (KS) Ks. Województwo poleskie 1. zginął w Auschwitz. Piotr Mojsijanek. 36. Stanisławów (archidiec. Izydor Węgrzyniak. wikariusz par.1941 przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. 28. pijarów. z donosu policji ukraińskiej i nacjonalistów ukraińskich został aresztowany przez Niemców i zamordowany.  (623) S. NN. proboszcz par.06. z klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec. 342) Ks.  (str. pow. wrzucony do studni i tam żywcem zasypany kamieniami. lwowski aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 43. przez nacjonalistów ukraińskich w drodze. aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 42. Ceperów par. Wiktoria Hanusik z parafii Malechów pow. dek.1943 r.1943 r. 393) Ks.*  (KS) B. 37. dek. Podczas przeprawy przez Bug zasztyletował go nieznany ukraiński nacjonalista pod Siemiatyczami. Był aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo. Lubaczów. Mościska). pow.10. Stryj). dek. Michał Szydełko.  (KS) Ks. Pińsk.  (KS) Ks. pińska. 122 123 . Stryj (archidiec. 11. w 1896 r. proboszcz par. Rudki). Tuligłowy. Władysław Wójcik ur. Pohorce. w 1905 r.*  (str. 587) Ks. spalona żywcem wraz z około 200 mieszkańcami 09. 39. z zakonu oo. Czerewiszcze pow.1944 r. gm..34. Zamordowany przez banderowców 06. zamordowana w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r.1874. pow. chciał dostać się do Generalnej Gubernii.10.*  (KS) Ks. 9. w 1907 r. 2.1944 r. Banderowcy napadli na dom. pow. Jaryczów Nowy. Lubieszów.*  (str.*  (str.11. 1889. Sylwester Stefan Hładzio pijar z zakonu w Lubieszowie. proboszcz.

*  (KS) Ks. 124 125 .02. NN wikariusz parafii Podkamień Rohatyński (pow.06. gmina i parafia Bednarów. gm. Dolina) zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 12. Ottynia. Stanisławów (archidiec.12. Kałusz (archidiec. został aresztowany w czerwcu 1943 r. lwowska. Uprowadzony przez banderowców 08. gm.*  (str. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1939 r.02.. przez czerwoną milicję ukraińską i oddany do NKWD. Był zamordowany dnia 12. Jednym z morderców był syn greckokatolickiego księdza Wasyla Niemyja zaciekłego nacjonalisty.. wikariusz parafii Bołoszowce. w czasie próby przekroczenia granicy do Rumunii gdy uciekał przed Sowietami. Skomorochy Stare.*  (str. 643) Ks. KS). i par. aresztowany przez gestapo pod koniec 1942 r. gdzie został zamordowany 11. przekazany do gestapo. Śniatyń. Romuald Chłopecki ur. Ks.1943 r.1944. 394) B.*  (str. pow.09.  (str. Józef Smaczniak miasto i powiat Nadwórna (archidiec.  (str. gmina i parafia Pistyń. 41 r. przez policjantów ukraińskich i przekazany do gestapo w Stanisławowie. Ks.1944 r. pow. wikariusz parafii miasta Kałusz. pow. katecheta z Kołomyi (archidiec. osadzony w obozie koncentracyjnym w Majdanku.12. W przeddzień aresztowania oficer węgierski ostrzegał księdza o możliwości aresztowania i proponował mu samochód. Wieś.1943 r. 417) Ks. Tłumacz). Został zamordowany w lipcu 1942 r. Michał Kucab lat 45. 146) Ks. 405 i 450): Ks.. 479) Ks. Dolina). 394) B. Ottynia (także siedziba gm. karmelita. w 1875 r. lwowska. 11. pow. Był torturowany przez nacjonalistów ukraińskich. pow. wraz z 30 parafianami.1944 r. 19. Kamińskim i ojcem Szafrańcem) 22. dek. 10.09. Euzebiusz Kamiński aspirant z zakonu oo.245) Ks. a ciało porąbano na kawałki. Nadwórna (archidiec. lwowska. Rohatyn) uprowadzony i zamordowany przez UPA 19. 21. dek. i był strasznie zmasakrowany. prefekt w Kołomyi. 12..*  (str. Andrzej Kolbusz parafia Niżniów pow.1944. i par.150).10. gm. Kilka dni wcześniej ksiądz otrzymał od UPA „wyrok śmierci”. Roch Sałek z zakonu oo. bernardynów zamordowany wraz z ojcem Szafrańcem i bratem Sałkiem przez nacjonalistów ukraińskich we wsi i parafii Fraga. Stanisław Perenc. dek. przecięty piłą. Kołomyja). dek. O. Tadeusz Stroński. Wywołano go pod pozorem opatrzenia chorego. Zamordowany w czasie napadu UPA. dek. 14. 394) Ks. Uprowadzony przez UPA i uduszony koło sąsiedniej wsi Szeszory.1944 r. Bartłomiej Czosnek. trafił do Stryja i tam pozostał. katecheta w gimnazjum kupieckim w Kołomyi. Bolesław Szczur (Szczurowski) wikariusz par. wyrwano mu język. pow. lwowska. Staniław Rysikowski – proboszcz. dek. dek. Aresztowany na podstawie donosów policji ukraińskiej przez gestapo.  (str. przez policję ukraińską.1943 r. proboszcz i dziekan w Kołomyi aresztowany przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. 5. gdzie został zamordowany 16. lwowska. przez nacjonalistów ukraińskich.02. na podstawie donosu policji ukraińskiej. Konkolniki).*  (str. zamordowany w obozie w Majdanku 23. Żurów. lwowska. 15. Ks. Rohatyn. proboszcz. 245). Rohatyn (archidiec. 287) Ks. przez NKWD na skutek fałszywych donosów miejscowych nacjonalistów ukraińskich i zesłany na Sybir skąd nie powrócił. Został aresztowany 24. Aresztowany w końcu 1943 r. 25. 6. dnia 19. Ksiądz odpowiedział: „Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości. 246) Ks.*  (KS) Ks. Zamordowany 06. zamordowany przez banderowców we wsi i par.  (str. dek. w obozie koncentracyjnym w Lublinie-Majdanku. aby uciekł do Budapesztu. i par. lat 35.1944 r. w 1889 r. Józef Grzesiowski. Tomaszowce. Miasto. Jan Ciąpała. lwowska.02. Stanisławów). Fraga. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę”. gm. Ludwik Peciak ur.  (Str. 7.przebywający na leczeniu w Mikulczynie. Kałusz (archidiec. gm. Wieś. 16.*  (Str. osadzony w obozie koncentracyjnym Gross Rosen. lwowska.03. Świrz) dnia 19.  (str. Błażej Czuba. aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo został zamordowany 26.*  (SP. Podkamień pow. Rohatyn (archidiec. 704) Ks.  (SP. administrator parafii Fraga. Został aresztowany w 1940 r. 17. lwowska. miejskiej i wiejskiej. Kosów Huculski (archidiec. Rohatyn (archidiec. 18. miasto i siedziba parafii i gminy.03. lwowska.1889. Zmarł po kilku tygodniach w więzieniu. Świrz).410) Ks. str. lwowska. wieś i parafia Dołha Wojniłowska-Ziemianka. Rohatyn (archidiec.*  (KS) Ks. Tłumacz.*  (str. wieś. gm. 24. 382) Ks. 342) Ks. dek.  (str. Józef Kluz ur w 1912 r. 9. Rohatyn (archidiec. Leon Chudy kpt.44 r. wieś..*  (str. Leopold Kaściński – proboszcz w Śniatyniu. 23.1942 r.*  (str. Wojciech Kośmider ur.02. pow. pow. pow. Stanisławów) został aresztowany przez gestapo na skutek donosu policji ukraińskiej pod zarzutem działalności na rzecz wywiadu polskiego rządu emigracyjnego. Stanisławów). 8. przeor klasztoru. bernardynów. inicjatora mordów w całej okolicy. pow.43 r.. 1940 r. Joachim Szafraniec. (wraz z bratem E.02. rez. ślad po nim zaginął. zaginął bez wieści. dnia 27. lwowska. 13. Świrz) zamordowany przez UPA 19. Kołomyja). dek. obcięto genitalia. Koło Stryja został zamordowany 22. Podkamień. pow. bernardyn. dek. podczas napadu UPA na polskie domy w Niżniowie. pow. brał udział w kampanii wrześniowej. Konkolniki). 20. dek. zaginął bez wieści. kapelan wojskowy.04 1943 r.

dek. z parafii Podkamień Rohatyński.12. Jan Bojarczuk ( J. wieś i parafia Bybło. 158) Ks. Rohatyn (archidiec. Adela Augustyna Pawłowicz ur. Stanisławów. Żydaczów (archidiec. Województwo tarnopolskie 1. pow. wieś i parafia Broszniów-Osada. lwowska.*  (str.1944 r. Zwłoki odnaleziono w listopadzie. gmina Broszniów. 27. gdy wracał z odpustu w Litiatynie. Stanisławów) aresztowany przez gestapo w 1941 r. pow. w Derżowie. Remigiusz Wójcik z parafii Święty Stanisław (także siedziba parafii). gm. Bojarczak . lwowska. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na wieś. lwowska.. zamordowana (wraz z siostrą Józefą) 9-10. aresztowany przez żandarmów niemickich na skutek donosu policji ukraińskiej. Brzeżany (archidiec. Józef Wiatrowy.*  (str.1942 r. dek. wraz z siostrą Celiną.1945 r. lwowska. Franciszka Kosiorowska józefitka z klasztoru w Niżniowie. 2.1883.02.10. koło Rusiłowa nad Strypą. Sarnki Dolne. Władysław Biliński ur. Tłumacz (archidiec. W kwietniu 1944 r. lat 65. wraz z siostrą Zofią. i pow. Piotr Bieńko proboszcz par. gm. lwowska. Tłumacz (archidiec. Żydaczów zamordowana przez UPA 7/8. Stryj) wraz z S.1880 ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia.03. gm.*  (str. lwowska. 756 i SP) S.05. (  str. Był przez 3 dni torturowany w gestapo a czwartego dnia puszczono na niego dwa psy. Buczacz.1944 r. gm. 756) S. lwowska. Czesława Antonina Stieber (józefitka). Stefania Ustyanowicz (siostra Zofia) z Jazłowca uprowadzona w sierpniu 1944 r.*  (Str. pow.1944 r. pow. 29. Stryj) spalona 09.Tłumacz (archidiec. gm. 44. proboszcz. Buczacz).*  (SP) S. wieś Rypne. Brzeżany) zamordowany przez banderowców dnia 15. Dolina (archidiec. Perehińsko. uprowadzony przez banderowców z drogi. dek.05. pow.  (SP. Jazłowiec) zamordowana przez banderowców w sierpniu. Leokadia Kulpa ur.1944 r. 743-44) S. (archidiec. zamordowana 6. lwowska. Niżniów. Derżów pow. 42.1881. i pow. M. zamordowana 6.*  (KS) S. 720. Rożniatów. 28. Zgromadzenie SS józefitek pielęgniarek szpitala w Dolinie. pow. Wieś i par.12. zaginął bez wieści. 1944 r. dek. i po torturach bestialsko zamordowany. dek. Dolina) zamordowana przez banderowców. wikariusz. 43. Konkolniki) Został zamordowany przez banderowców 19. Kowalówka gm. ur. lwowska.. zmarł na tyfus w więzieniu. Błudniki. 30. 40. 31. została przepiłowana piłą. pow. dek. lwowska. Celina z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa. (archidiec. kiedy wracała do domu. 29).03.743-44) S.* (  str. józefitka z klasztoru w Niżniowie pow. Siostry zakonne 32. dek.1944 r. szarytka z klasztoru w Rozdole.*  (str. 34. 33. dek. Konkolniki). pow. lwowska. zamordowana przez UPA 29. (archdiec. Uprowadzony z plebanii przez banderowców w październiku 1943 r. 112) Ks. 37. 36.1941 r.. 38.04. 701-702) S. KS) Ks.*  (KS) S. dek.  (SP) Ks. w Derżowie.KS) ur. dek. 30. pow.*  (SP) S. Kałusz (archidiec. S. Osobiście nadzorował to Oskar Brandt – gestapowiec. dek. dek. Niżniów. proboszcz par. wieś. podczas napadu na klasztor. 701-702) S. Stryj). i gm. par. gm.26.. dek.(archidiecezja lwowska. Wiktoria Misiak z klasztoru w Rozdole ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. został aresztowany w listopadzie 126 127 . Antoni Wierzbowski. lwowska. Dolina). z klasztoru w Rozdole pracująca w par. Józefa z klasztoru w Rozdole. 05. Derżów w pow. 25. Bursztyn. Wiktor Szklarczyk.. pod zarzutem ukrywania Żydówki w dzwonnicy na wieży kościelnej. przez UPA. gm.1869. zmarł 20. 384) Ks. Agnieszka Poniecka ur. przez nacjonalistów ukraińskich w kościele wraz z kilkoma innymi osobami. Helena Dżugała lat 26. lwowska. Borszczów) W wyniku donosu miejscowych Ukraińców.*  (str. lwowska. i par. Dolina (archidiec. Monasterzyska pow. dek.05 1944 r. Stanisławów) zamordowana wraz z siostrą Kosiorowską przez nacjonalistów ukraińskich 07.*  (str. katecheta w Stanisławowie. Stanisławów). Stanisławów).  (str. Dr Lucjan Tokarski lat 54. Weronika Melinger ur. 35. Borszczów..08. Świrz) zbiorowo zgwałcona i zamordowana 20. Dolina). Maria Letycja (Maria Szembek) administratorka Domu Sióstr Zakonnych w Jazłowcu (archidiec. dek. Żydaczów (archidiec.12.*  (Str. 503) Ks. w drodze do Niżniowa (wraz z siostrą Letycją Szembek). 41. par.1944 r..1944 r.12.1944 r. dek. pow. Teresa józefitka z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa par. Potutory. Ks. pow. lwowska. zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 07. lwowska. Stanisławów). 17). pow. Zwłoki odnaleziono w listopadzie 1944 r. lwowska. Kotów. aresztowany przez ukraińską policję na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich. Rohatyn (archidiec.04. Tłumacz. 05.04. podczas napadu na klasztor. Konkolniki. pow. Edward Tabaczkowski proboszcz parafii Kałusz. gm.05. dek. 39.08.. 30.02. lwowska dek.*  (str.1944 r. 408) Ks. par. Wiktorią. dek. na podstawie list sporządzonych przez nacjonalistów ukraińskich i stracony wraz z ogromną grupą inteligencji polskiej 14/15. zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 9/10. Rohatyn (archidiec. Policja ukraińska aresztowała go we wrześniu 1942 r.*  (SP) S. 3. osadzony w więzieniu w Stanisławowie. które go rozszarpały.  (str.* (  Str.1945 r. 48) Ks. 756) S. Nowosiółka Biskupia.*  (str. Żydaczów (archidiec. 1905 r. i gm.1943 r. Stanisławów). Stanisławów (archidiec. w 1880 r.1906. szarytka ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia.02.

Adam Drzyzga administrator parafii Sorocko. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich lub nacjonalistów ukraińskich pod Trembowlą w sierpniu 1941 r. dek. lwowska. Antoni Frankowski. Józef Kaczorowski ur. zamordowany przez banderowców w klasztorze w Podkamieniu.1919 alumn II r. Radziechów (archidiec. dek. 17. pow. 432) Ks. str. i gm.1944 r.*  (str. w 1912 r. w 1893 r. lwowska. 293) kleryk Florek. dek. Wieś.. 111) Ks. lwowska. lwowska. 06. 11. Aresztowany przez współdziałającą z NKWD milicję ukraińską został skazany 15. dek.1945 r.*  (str. Brody) wraz z około 100 innymi ludźmi i trzema duchownymi w dniach 12-16. 128 129 . Krzemieniec (woj. na trasie Złoczów-Lwów. 264) Ks.10. miasteczko Jazłowiec. w 1886 r. dek. pow. Świadkiem uprowadzenia był ksiądz wikary Alojzy Schmidt. Podwołoczyska nad Zbruczem. par. 16. Toporów. lwowska.44 r. wieś i parafia Krosienko gm. w 1880 r. pow.. Władysław Klakla ur. Tarnopol). dek. lwowska.01. Mikołaj Ferenc. pow. wieś. proboszcz parafii Podwysokie. Brody (archidiec. że rewizja nie potwierdziła oskarżenia. dek. lwowska. Stanisław Fijałkowski ur. Brzeżany). dek. pow.. lwowska.  (str.01. Inspiratorem mordu był miejscowy ksiądz greckokatolicki (napastnicy i ten ksiądz zostali schwytani i podobno rozstrzelani przez żandarmerię niemiecką (Wołczański 2005. lat 29.01. dek. Brody).09. Świrz). pow. ale w drodze powrotnej do domu został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich koło wsi Wojkowice w lipcu 1941 r. lwowska. dek. Dotkliwie pobity i zamordowany 14. 18.1944. wieś.44 r. dek.1944 r. gdy wracał z pogrzebu ks. Ostrzegał go o niebezpieczeństwie ksiądz greckokatolicki. Uprowadzony przez banderowców 31. wikariusz par. Wysocko-Hallerczyn gm. i gm. Przemyślany (archidiec. dek. lwowska. Brody (archidiec. lwowska. 5.*  (str.02. i gm. 22. dominikanin. wieś i parafia Markowa. 152) Ks. Zamordowany 12.*  (str. 7. gm. Podhajce). 8. Toustobaby. gm. pow. Tarnopol (archidiec. Świrz). Wołków. 88) Ks. 294) Ks.1944 r. rozstrzelany przez Sowietów przed kościołem. 19. Marian Dziamarski proboszcz. pow. 1889. Kurzany. w 1891 r.03. wieś i par. na 10 lat łagru. dek. Hłuboczek Wielki. Przemyślany (archidiec..  (str. Zamordowany w pociągu 14. pod zarzutem udzielania pomocy jeńcom sowieckim. dek. Przemyślany (archidiec. Brzeżany zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w pobliskiej wsi. dek. 6. przez banderowców wspartych przez oddział SS-Galizien 9. Adam Gromadowski ur. 88) Brat Gracjan Jóźwia ur.*  (str..1944 r.1943 r.10. Zmarł na atak serca podczas napadu UPA 2/3. gm.1895. i gm.41 r.Trembowla (archidiec. Zginął wraz z dwoma innymi braćmi zakonnymi i jednym księdzem oraz z ponad 100 uciekinierami z sąsiednich okolic. par. 386) Ks. pow.02. 61). Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w czasie pogrzebu parafianina dnia 23. Brody) w dniach 12-16. Stanisław Kwiatkowski lat 64. podczas napadu banderowców z UPA i żołnierzy z SS-Galizien na klasztor i miasteczko Podkamień. pow. gm. Tarnopol).. rozstrzelany (9. Michał Duszeńko. Jan Kuszyński wikary. w 1906 r. 266g) Ks. był torturowany przed śmiercią. pow.*  (str. lwowska. przez banderowców. wołyńskie. lwowska. Seminarium Duchownego we Lwowie. diec.. wieś i par.1945 pochowany wraz z około 50 parafianami. -. lwowska. pow. lwowskie) 15. Trembowla). zamieszkały w Koniuchach. par. z zakonu oo. 306) Ks. lwowska. 123) Ks. Krzemieniec) zamordowany w Podkamieniu. lwowska.11.44 r. 4. Zamordowany przez banderowców (przecięty piłą) dnia około 11. Andrzej Kraśnicki ur. Napad zorganizował greckokatolicki ksiądz Jan Kozak z synem Wańką. Czerwonogród. pow. zaginął bez wieści. mimo. zaginął bez wieści. Kaczorowskiego. ur. zamordowany przez banderowców 14. Zaleszczyki (archidiec. Józef Janas ur. Jazłowiec). Zamordowany przez banderowców dnia 11. siedziba par. 326) Ks.1944 r we wsi Ładańce. Potutory.*  (94) Ks. Nowosiółka-Bekerów. 1099) Ks. Trembowla (archidiec. kapucynów lat 48. Wołków. Buczacz (archidiec.. pow.*  (str. 14. był torturowany przed śmiercią.*  (str. Michał Karczewicz proboszcz par. Poczajów. przeor konwentu karmelitów trzewiczkowych w Trembowli. Brody (archidiec.01. wskazany przez Ukraińców Sowietom jako rzekomo „strzelający do przejeżdżającego wojska sowieckiego”. Zamordowany przez bojówkę SB-UPA.02.1944 r. w 1888 r.. dek.12. 407) Ks. pow. proboszcz par. Zamordowany 14/15. Przemyślany. Brzeżany (archidiec. Brzeżany (archidiec. 12.03.*  (str.*  (str. Jan Kazimierz Gach ur. Podhajce (archidiec. 415) Ks. 13.43 r. 20.* (  KS) Ks. administrator parafii Kotów. Busk). Skałat (archidiec. par. Uciekł z transportu. 88) Brat Jan Frączyk ur. Brzeżany). proboszcz par.41) w więzieniu w Kamieńcu Podolskim.03.02. lwowska. Jazłowiec). pow. pow. wieś i par.  (str. Mogielnica. dominikanin. Zabojki gm. Ponikowica. Konkolniki). Świrz. pow. Rajmund Gałązka ur. Skałat).Brody (archidiec. lwowska. Drohiczówka.*  (str.03. został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30.*  (str. Szczepan Jurasz proboszcz. Podhajce (archidiec. 21. (patrz woj. pow. gm.. Przemyślany. Zamordowany przez banderowców 2/3 września 1943 r.*  (str. Był uprowadzony przez banderowców w czasie napadu na plebanię 8. dek. łucka. dek. Brody). pow.1941 r. wikariusz. 10*  (str. Brzeżany). dek. w 1912 r.

1944. lwowska. 1941 r. Donos złożył nieznany z nazwiska Ukrainiec.*  (str. pow.  (str.. W 1909 r. 44. 84) Ks. par. pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec. w 1894 r. dek. Litiatyn pow. gm.. uprowadzony i zamordowany (wraz z ks. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1942 r. Franciszek Szarzewicz ur. i gm. który zaginął bez wieści. lwowska. Włodzimierz Siekierski wikariusz parafii Koszlaki (także siedziba gminy). pow.01. administrator parafii Kociubińce. pow. Zamordowany podczas napadu UPA w 1944 r. Józef Suszczyński ur. Złoczów (archidiec.. Stanisław Szczepankiewicz ur. 28. Busk). dek. Zamordowany przez UPA na drodze koło tego miasta 07. lwowska. 42.45 wraz z około 150 parafianami..07.*  (235) Ks. Buczacz) W wyniku donosu policji ukraińskiej został aresztowany 17. Jan Walniczek ur. lwowska. Złoczów). Jan Szewczyk ur. Kopczyńce (archidiec. Zbaraż (archidiec. Skałat. dek. Stojanów.03. Skałat). miasteczko. dek.*  (KS) Ks. Bronisław Majka ur. administrator par. pow. Makabryczny mord: młodej kobiecie w 9 miesiącu ciąży i księdzu rozcięto brzuchy i płód włożono księdzu do brzucha i tak go wystawiono na widok publiczny na rynku w Podhorcach. 40. Sokołówka. Złoczów). dek. parafia i gm. i gm.09 1943 r. Zamordowany przez banderowców 16. w 1914 r.1944 r. Jan Wiszniewski (Wiszniowski) ur.* (str. Jazłowiec). 31.07. Kopczyńce (archidiec.03. wraz z około 80 parafianami. w 1874 r. lwowska. Skonał po wielogodzinnych mękach po wbiciu mu kilku gwoździ w głowę. Kowalówka gm. lwowska. Po nieudanej próbie przejścia granicy rumuńskiej ukrywał się w Żeżawie i tam został zamordowany podczas napadu UPA na polskie rodziny w styczniu 1945 r.*  (str.*  (str. Skałat. Karol Procyk. ur. par. lwowska. proboszcz. 38. pow. par. 36. pow..*  (str. 239) Ks. lwowska. Zamordowany przez UPA 12. 158) Ks. Tarnopol). Kopczyńce. zginął około 26. Zamordowany przez bojówkę UPA 13/14.44. 34. proboszcz par. wieś. lwowska. Uprowadzony i zamordowany po torturach przez bojówkę UPA 02. Ihrowica. Ryków. Busk).02.11. Radziechów (archidiec. 510) Ks.*  (str. Michałówka pow..*  (str. 25. zamordowany w Podkamieniu pow. Zamordowany przez UPA w październiku 1944 r. pow. 37. gm. Krasne pow. 508) Ks. 359) Ks. Wieś i par. Jazłowiec). i gm.06. pow. Brzeżany). wikary. Józef Wieczorek proboszcz parafii Pieniaki (także wieś i siedziba gminy).1943 koło wsi Szypowce. Wojciech Rogowski ur. 43. wraz z 38 ludźmi. dek. lwowska. wieś. proboszcz. 322) Ks.. 24. 29. 507) Ksiądz NN. dek. Mówił: „Jestem proboszczem nawet dla tych najbiedniejszych. katecheta z par. lwowska. Majką) przez nacjonalistów ukraińskich 16... przez żandarmów niemieckich. Baworów. 443) Ks.. lwowska. Złoczów (archidiec. którzy wyjechać na Zachód nie mogą”. dek. wraz z 80 parafianami 41. dominikanin. lwowska. dek.1944 r.*  (str.1944 r. lwowska. dek. pow. gmina. Józef Pikota ur. pow. w 1912 r. Borszczów.1908. administrator parafii Byczkowce pow. w 1879 r. pow. 26. Tarnopol (archidiec. dek. wieś. Brody) w dniach 12-16. Majdan. Zaleszczyki (archidiec. Tadeusz Siatecki ur. w 1912 r. w 1874 r. dek. Zaleszczyki (archidiec. 443) Ks. 130 131 . i gmina Podhorce.*  (str. Podhajce). Podwołoczyska pow. Leon Perucki wikary. Na podstawie donosu miejscowych szowinistów ukraińskich został aresztowany przez NKWD pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec i stracony w Złoczowie dnia 2/3. Stanisław Wilkoński ur w 1877 r.11. i pow. gm.1941 r. 84) Ks. Płuhów. prawdopodobnie wywołany i zabity przez OUN-owca. emerytowany katecheta gimnazjum w Trembowli. Rozstrzelany w więzieniu. gm.06. Brody) został uprowadzony przez banderowców 27. w 1910 r. 48) Ks Józef Turkiewicz proboszcz par. Kujdanów. lwowska.*  (str. lwowska. Zamordowany przez banderowców w noc wigilijną 1944 r. Czortków). 35. administrator parafii Pieniaki. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich po bestialskich torturach 07. Wieś Żeżawa. wieś i gm.03. wikariusz par. 448) Ks. dek. par.1944 r. 33. Buczacz (archidiec. Tarnopol). Florian Toporowski ur.02. parafia Tłuste Miasto. wieś i parafia Bobulińce. 116) Ks. dek.. lwowska. Buczacz (archidiec. 369) Ks. par. Zamordowany przez banderowców dnia 20. Monasterzyska.02. W niedzielę 05. w 1876 r. 39. Wieś i gm.*  (KS) Ks..23.*  (str. dek.*  (IZ) Ks. w 1913 r. 459) Ks. 27. wieś. w Nowosiółce Biskupiej.1945 r. po sumie banderowcy uprowadzili księdza..  (str. 146) Ks. zwłoki znaleziono na cmentarzu w Litiatynie. w 1895 r. wikariusz par. Uprowadzony i zamordowany (wraz z ks. dek.08. pow.. Kociubińce. Tłuste Miasto. Jazłowiec). Szkodzińskim) koło wsi Szypowce przez banderowców.09.. Zaleszczyki (archidiec. Stanisław Szkodziński proboszcz. lwowska.  (str. 45. Brzeżany (archidiec. Józef Szady ur. 88) Brat Kryspin Karol Rogowski ur.1941 r.*  (str. w 1906 r. pow. Aż do swojej śmierci nie chciał opuścić swoich wiernych. dek. w 1910 r. zwłok nie odnaleziono.1943 r.*  (str.. Złoczów (archidiec. Józef Rupnicki ur. w 1887 r.. Brody) zastrzelony przez żołnierzy sowieckich 26. proboszcz parafii. wieś. Brody (archidiec. Tarnopol (archidiec. i zamordowany. Brody (archidiec. Walenty Puchała ur. pow.. pow.44 lub 26.44 r.*  (str. B. Czortków).*  (str.*  (KS) Ks. przez UPA współdziałającą z oddziałem SS-Galizien 30. Brody (archidiec. Czortków. dek. 32.

166) S. 457). 402) S. Powrócił do Łucka i tam z doniesienia policji ukraińskiej został aresztowany przez gestapo i zesłany do obozu koncentracyjnego Gross Rosen. łucka.01. Matylda Stefania Anna Ustyanowicz (siostra Zofia)– patrz woj. gm. pow. gdzie zginął 16 lub 17.01. 53. Władysław Żygiel ur.. Zbaraż) w czerwcu 1941 r. w 1915 r. SiS str.. 6.1944 wraz z siostrą Anastazją Bartosz. Jazłowiec). pow. 49*.. w czasie wojny pełnił posługę duszpasterską w Mikuliczynie.1939 r. Tarnopol. Ludwika Biegalska.  (SP) Ks. pow. administrator par. księdza Jana Bieńko we wsi Bucniów. par. lwowska. zamordowany przez bojówki OUN ( źródło: W. Franciszek Ciesielski ur. prefekt w Równem 1935 .S. pow. w 1882 r.Kubów (2008) wspomina o zamordowaniu 15. wieś Nyrków par.. Razem z nim zginęło kilkoro parafian. 58.1945 r.. Buczacz (archidiec.11. 3. w 1887 r. w 1878 r.1944 r.43.11. ale po kilku tygodniach zwolniony. 52. Gliniany miasto.04. Janów. 55.  (str. pochowany w Wiśniowcu Nowym w jednej z mogił zbiorowych. Aresztowany przez policję ukraińską 3 dni był trzymany w piwnicy w Mikuliczynie i przekazany do Stanisławowa do więzienia. zamordowana przez banderowców w Czerwonogrodzie 2/3. Maria Wanda Szembek (Rosalia Laetitia) –patrz woj.44 r. Został przerżniety piłą w korycie z desek. dek. Klara Linowska. proboszcz parafii Łysin. Józef Aleksandrowicz ur.. pow. wieś i par. Wiadomość wymaga dalszego sprawdzenia.. w 1915 r. Kubów 2008). Czortków (archidiec. Deraźne. i gm. gm.1944 r. łucka.1944 r. redaktor Życia Katolickiego w Łucku. przez nacjonalistów ukraińskich. gm. łucka. 440) S. Henryka Bronikowska. w archidiec. Od 1939 do 1941 r. lwowska. Jerzy Cimiński ur. Zaleszczyki (archidiec. lwowska.  (DP) Ks Jan Budkiewicz ur. 56.. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w okresie między 17 a 20 września między wsiami Byczki a Potokiem. gdzie umarł na tyfus. .07. szarytka zamordowana 12. w czasie powrotu na plebanię zamordowany przez banderowców..12. Trembowla (archidiec.*  (str. 440) S. Włodzimierz Wołyński) uprowadzony 12. 4. Zamordowana przez banderowców w latach 1944-45. Jan Witek ur. lwowska. lat ok. Koszlaki pow. dek. w 1891 r. Tesłuchów. par.1944 wraz z wieloma innymi osobami.106) Ks kapelan WP. 51. razem z 308 Polakami. Dubno. 5. wieś. pow. Trembowla). dek.02. Jazłowiec) Wywieziona do lasu przez UPA i tam zamordowana 17.. stanisławowskie. przez nacjonalistów ukraińskich Województwo wołyńskie (patrz także DP) 1. Skałat) (źródło: W.* (  str. przez dwóch członków SS-Galizien i kilku cywilnych nacjonalistów ukraińskich. Amelia Witolda Borkowska ur. pow. w 1924 r.*  (SP. dawny wikariusz we wsi Gliniany.*  (str. proboszcz parafii w Berdyczowie. dek.  (KS) Ks. gm. dek.*  (str. 7. w której mieszkał. Zamordowany przez banderowców 13. Czerwonogród. Jazłowiec). Beata Kogut Parafia i wieś oraz gmina Petlikowce Stare. Zaleszczyki (archidiec. Podhajce (archidiec. Józefa Kopaczyńska. Siostry zakonne 50. przez policjantów ukraińskich w Wołkowyjach.*  Ks. S. Jazłowiec). lwowska. Stanisław Władyka z Opryłowiec zginął w Netrebie (pow.*  (SP.*  (str. dek. w 1902 r. Michał Dąbrowski ur. Szczurowice.1943 przez nacjonalistów ukraińskich z parafii Stężarzyce. i gm.02. zamordowany w maju 1943 r..*  (KS) B. Szambelan jego Świętobliwości.70. zamordowany wraz z 76 parafianami przez nacjonalistów ukraińskich 11.1944 r. par. Połowce. lwowska. Przemyślany. KS) Ks. lwowska.. Pauszówka. Zbaraż (arcidiec. 323) Ks.*  (str. Czortków (archidiec. lwowska.*  (SP. zamordowany w klasztorze przez UPA 20. proboszcz parafii Zabłoćce. Brody). Kostopol (diec. Pauszówka.. 286) Ks. Podhajce).1944 we wsi Okno (pow. Anna Żarkowska lat 62 służebniczka starowiejska prowadząca sierociniec w Hnilicach Wielkich par. 57.  S. pow.46. Podhajce). dek. Drohiczówka. DP. Włodzimierz Wołyński).02. Włodzimierz Wołyński (diec. gm. Czerwonogród. Karol Baran ur. podczas mszy św. dek. NN.S.*  (SP).1945 r. dek. zamordowana w Czerwonogrodzie 2/3. pow. 54. Zamordowana przez UPA 17. dek. Drohiczówka pow. ur. pow. Kubów 2008) 48. pow.07. Delatyn. wieś. w 1875 r. Skałat) zamordowana 02. . aresztowany przez policję ukraińską na 132 133 . 848) Ks. lwowskiej. Zastrzelona w kościele 16. Połowce. siedziba parafii.* (  str.. proboszcz parafii Korytnica.02.10. prałat kapituły kolegiackiej. Brzeżany wraz z 30 osobową grupą żołnierzy Wojska Polskiego. Włodzimierz Wołyński (diec.1943 r. był w nowicjacie Zakonu Karmelitów Bosych. stanisławowskie. dek. Zginęła razem z nim także jego gospodyni.. Beresteczko.07. wieś Nyrków par. Równe). lwowska. dekanatu i gm.. S.. współpracowała ze swoją rodzoną siostrą Anną w prowadzeniu sierocińca i uduszona wraz z nią tego samego dnia 02. 2. 193) Anastazja Izmaela Bartosz ur. dek. 47. Bieniawa. proboszcz par. SiS 106) Ks. w 1869 r. wrzucony do studni i zasypany kamieniami.*  (str.04. wieś i par. Antonina Helena Żarkowska lat 51.1944 r.1903 r.*  (str. 26. Zygmunt Chmielnicki ur. powiat Radziechów (archidiec. dek. (Zabołotce) pow. przez UPA . pow. w 1905 r. 193) S.. Został aresztowany przez gestapo w 1943 r.

zamordowany wraz z ok. pow.. . Łuck. łucka. wraz z kilkuset uciekinierami z okolicy podczas napadu banderowców na klasztor. Dubno. przebywający u rodziny w parafii Ostrówki w pow. 1896.1939 r. dek. 17. Władysław Wielebnowski ur. łucka. Włodzimierz Wołyński. Po porwaniu przez nacjonalistów ukraińskich z kościoła 07. w 1893 r. w r. Jerzym Cimińskim. w 1900 r. Wyszogródek (Wyżgródek). Wielka pobożność i charyzma księdza Wrodarczyka sprawiły liczne samorzutne zmiany wyznania z prawosławia na katolicyzm. łucka. Łuck (diec.*  (KS) Ks. Okopy. łucka.Sylwestra Gleczman OCD ur. 1899. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w Chrynowie (diec. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich wraz ze 150 Polakami zgromadzonymi w kościele. dek. Luboml. proboszcz par. Stanisław Gałecki ur.04. pow. pow. którzy to wskazali na Polaków jako na komunistów. Piotr Walczak ur w r. pow.przedstawicieli miejscowej inteligencji przez ekspedycję karną złożoną z Niemców i policjantów ukraińskich. 134 135 . zamordowany w 1946 r. pow. w Równem. w 1898 r. Łuck. osiadł na gospodarstwie w kolonii Feliksów. Jeziorany Ławrowskie pow. w 1909 r. pow. przez nacjonalistów ukraińskich koło Wołkowyi (diec.02. zamordowany 20/21.1944 r. z klasztoru karmelitów bosych w Wiśniowcu Nowym. proboszcz par. przekazany do gestapo. pow. w 1909 r. łucka. Jan Cyprian od św. Luboml (diec.09. pełnił obowiązki proboszcza par. dek. diec.12. pow. Krzemieniec). Zamordowany 30. DP) Ks. Krzemieniec (diec. Beresteczko). katecheta emeryt.1942 r. oblat. Włodzimierz Wołyński. IZ. dek. proboszcz par.. 12. Dubno).. w 1904 r. pow. Wraz z nim zginęło co najmniej 476 osób. SiS str. W naszym spisie informacja o nim wykazana jako nie pewna.1939 r. jako rzekomy szpieg niemiecki zastrzelony przez wycofujących się żołnierzy sowieckich (inna wersja – gdy stanął w obronie napastowanych parafianek). Bolesław Szawłowski ur. Poryck. przemyska (według innej wersji ranny śmiertelnie w czasie walk frontowych) Wobec niepewnych danych nie włączony do wyliczeń. 16. uciekając przed Niemcami w 1939 r. w r. Poczajów Nowy. Ludwik Wrodarczyk OMI urodzony w 1907 r. pow.08. 1902. Łuck. Dubno (diec. 1884.1944 w Porycku. DP) Ks. Skurcze.*  (SP) Ks.1943 r.1943 w grupie kilkunastu osób .09. 9*  (SiS. SiS 106) Ks.. Kazimierz Świerzewski ur. Ks.1900. przechowywany potajemnie przez popa ukraińskiego Szelesta. dek. O. pomagał też ukrywającym się Żydom. zastrzelony przez Ukraińców 16. we wsi Połonka. gdy wdarli się podstępnie do klasztoru i dokonali rzezi uciekinierów tam się chroniących. proboszcz par. aresztowany z poduszczenia ukraińskich nacjonalistów i stracony przez Niemców 08. został zatrzymany i zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 17. 8. dek. proboszcz par. 1910. Sarny).(KS. Nieświcz. Mordercami byli członkowie UPA i bojówki OUN-Melnykowców „Worona”.*  (SP) Brat Józef Harmata ur. z zakonu w Niepokalanowie. łucka. i dek. Krzemieniec). Hieronim Szczerbicki. pow. Stanisław Grzesiak ur. Tesłuhów i pełniący obowiązki proboszcza parafii Łysin.  (KS) Ks. Beresteczko) wraz z ks. Szawłowskiego. Michał Grodzicki (Grobicki) ur. przez UPA podczas rzezi całej wsi.*  (SP) Ks. kpt. zamordowany około 21. gdy odbywała się msza św. Luboml). Inocenty Wacław Majewski ur. na Śląsku.1943 r. Włodzimierz Wołyński) ciężko ranny 11. łucka. Kowel) zamordowany 19. Stefan Iwanicki. zamordowany 19. proboszcz par.1943 r. 19. Konstanty Turzański ur w r. dek. od niemowląt do starców. pow. dek. proboszcz par. gm. Michała Lasoń OCD z Zakonu Karmelitów Bosych w Wiśniowcu Nowym. przez nacjonalistów ukraińskich w okolicach Jarosławia. Dubno (diec. Wielick.08. Stanisław Dobrzański ur. Jarosław. został z donosu miejscowych Ukraińców. .* (  SP) Ks.*  (SiS.*  (SP.07.01.  (SP). gdy podczas ewakuacji ludności z kolonii Skurcze poszedł do kościoła pomodlić się za ks. łucka dek. 21. Krzemieniec (patrz woj. KS 124-127) Ks. Krzemieniec (diec.1943 r. 13.03. Sarny (diec. zamordowany w maju 1943 r. rez. proboszcz parafii Chynów. Włodzimierz Wołyński). Ks. ur. Boremel. bestialsko zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30. Stanisław Fijałkowski ur. gm. dek. 23. zmarł w obozie koncentracyjnym w Dachau w 1942 r. pow. Krzemieniec.(KS. proboszcz par. Krzemieniec). 18. ur w r. Józef Śliwa ur.1944 r. łucka. SiS 477) Ks. odnaleziony przez UPA i zamordowany kilka dni później. Z donosu policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo w 1941 r. wraz z proboszczem i co najmniej 476 parafianami. O. proboszcz par. 763-767. w 1908 r. Mełnica. na terenie powiatu Włodzimierz Wołyński. łucka.02. Kowel (diec.02. pow. 200 parafianami 11.1943 r.  (SP) Ks.*  (KS) B. Grzybowica. 14.471-475) B.. przez nacjonalistów ukraińskich. proboszcz par. pow. w r.*  (SiS-str. w 1905 r. 1917. w 1905 r. Włodzimierz Wołyński (diec. zastrzelony 17. proboszcz par.. łucka. 22. proboszcz parafii Ostrówki pow. pow. Wrodarczyk leczył także zarówno Polaków jak i Ukraińców. Jan Kotwicki ur. 10. Łuck.(KS) Ks.skutek prowokacji ukraińskich (rozrzucanie ulotek antyniemieckich przed kościołem). podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w czasie niedzielnej mszy św. pow. SP) Ks. 899) Ks. w 1895 r. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich latem 1943 r.07. 20. Łuck. Radów.1943 r. przez kilku miejscowych ukraińskich nacjonalistów. dek. Zofiówka pow. tarnopolskie) . 15. Kamil od św.* (SP) Ks. głównie uchodźcami z okolicy. 11. gm.*  (SP.*  (SP.

Jaworów) zamordowany 10. par. Podczas napadu bandy UPA 09. był najpierw w sąsiedniej wsi Karpiłówka torturowany w domu dwu sióstr Ukrainek i następnie zabity. przez nacjonalistów ukraińskich i utopiony w rzece Seret.*  (str. NN (wiadomość niepewna) z Niżniowa: ”Podobno ksiądz ruski wystąpił śmiało. Szczerba z Chrusna pow. że potępiał zbrodnie UPA i odmówił współpracy z UPA.. wikariusz unicki. dla Polaków. Dymitr Ursynowicz lat 27 ze wsi Gruszka gmina Olesza. zamordowany w lutym-marcu 1944 r.*  (str. Tereszkun (imię nieznane) ze wsi Zubrzec. gmina Markowce. Peter Seńczuk z Rudnik pow. Szutowa pow. Zubrzec. 659) Ks. Antoni Ślusarczyk. pow. 692) Ks. Była to kara za publiczne potępienie napadu banderowców na Pyszówkę. Kuty Stare. za to. Duchowni greckokatoliccy Województwo lwowskie 1. NN. pow.117) Ks Iwan Doruk proboszcz w Choroście Starym. Zginęły także jego żona.416) Ks. Komenda Obszaru Lwów. 2. 180) Ks. Zborów zostal zamordowany w listopadzie 1943 r. pow. Wołoszczuk (imię nieznane) lat 41 ze wsi Hostów. Baka (imię nieznane). za to.*  (Na Rubieży 104/2009 str. córka i kilkanaście innych osób. pow. 714) Ks. gdzie często działał ks.*  (Niedz. nie chcąc wstępować do UPA kryli się po lasach wraz z Polakami. aby ten mógł w tym przebraniu uciec do polskiej wsi. pow. Województwo poleskie 1-2.*  (str. ze wsi Tudiów. pow. Rachiń. Równe na Wołyniu. że przeszedł na prawosławie. 2. Uprowadzony w październiku 1943 r. proboszcz par. Kosów Huculski został zamordowany wraz z synem przez SB-OUN w marcu 1944 r. Przemyśl.726) Ks. przez nacjonalistów ukraińskich „za zdradę Ukrainy”.01. Dolina. 200 Polakami.1945 r. na ich prośbę ( bo nie było księdza rzymskokatolickiego). gm Strusów. Cieszanów. 290) Ks. pow. Kamień Koszyrski. Ukrainiec z mieszanej rodziny. Po zagładzie sąsiedniej Huty Pieniackiej wzywał z ambony wiernych do opamiętania i został za to zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich. pow. Ksiądz potępiał w swych kazaniach zbrodnie dokonywane przez UPA. 3.487) Ks.*  (KS) Ks. o którym nie wiedział. Zamordowany tam przy ołtarzu w czasie odprawiania mszy św. Tłumacz został zamordowany za to. dek. Województwo tarnopolskie 1. zamordowany wraz z rodziną (4 osoby) przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec kwietnia 1944 r.*  (str. gm. Ukrainiec proboszcz unicki ze wsi Urłów. 489) Ks.05..1944 przez bojówkarzy SB OUN i UPA za pomoc świadczoną Polakom i publiczne potępianie zbrodni popełnianych przez UPA na Polakach. Kuty.*  (SP) Ks. Jego żonę Polkę w zaawansowanej ciąży zakłuto bagnetami. w dzień swoich urodzin za to. autora) za co został przez banderowców ukrzyżowany”. Panasiuk (imię nieznane). pow. gm. przez banderowców 136 137 . Tłumacz został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w styczniu 1945 r. parafia Nehrybka pow. Ukrainiec ze wsi Lubliniec Stary.27) Ks. Śliwnica.*  (str.*  (str. 5. 177) Ks NN z Trościańca. 4.podczas napadu na wieś Okopy.*  (str. 7*.1944 r.04. Ukraińcy. Ukrainiec ze wsi Strusów.*  (KS) Dwaj zakonnicy Bazylianie. proboszcz parafii Rogóźno. Roman Kruszelnyćkyj proboszcz parafii greckokatolickiej Bonów w powiecie Jaworów (diec. Wrodarczyk. 3. zostali zamordowani razem z ok. przemyska. Anatol Majkowski ze wsi Worona. że pożyczył zagrożonemu Polakowi sutannę i kapelusz. Otrzymał pośmiertnie medal „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata” z Instytutu Yad Vashem za pomoc dla Żydów. 2. Został zamordowany przez bojówkarzy UPA 14.*  (str. Śliwiński (imię nieznane). Województwo stanisławowskie 1. przez Sowietów wraz z parafianami do gm. Tłumacz został zamordowany przez banderowców w marcu 1946 r. że jawnie na kazaniach potępiał mordowanie Polaków przez banderowców. Michał Tełep ur. lwowski został zarąbany siekierą w 1945 lub 1946 r.*  (str.*  (str. która była w zaawansowanej ciąży i parafiankę Piwowarczuk za krytykę tego mordu 4.. że brał udział w pogrzebie ofiar napadu banderowców i potępiał mordy na Polakach 6. że jest oficerem Wojska Polskiego i ZWZ. 351) Ks. w 1874 r.*  (str. gm. Śniatyń został zamordowany przez SB-OUN za przechowywanie przez rok Leona Zakrzewskiego. Tarnowica Polna. gm..Lubaczów został zamordowany na początku 1945 r. gm. pow. Zamordowano również jego żonę. 5. za to. 4. gm. 694) Ks. 3. przez bojówkarzy SB-OUN. Ksiądz został wysiedlony w 1940 r. Aleksandria pow. gdzie zamordowano 54 osoby i spalono większość budynków.743) Ks. gm Zborów. Ukraińcy z sąsiedniej wsi Netreba. 6. Jaworów. parafia Lubieszów.*  (str.  (Niedz. za sprzyjanie Polakom. za ”przeciwdziałanie rezuństwu” według meldunku AK. Trembowla. Cytat z listu siostry Zenony z Jarosławia. w 1885 r. piętnując tę straszną zbrodnię (napad na klasztor i wymordowanie sióstr zakonnych – przyp. Buczacz został zamordowany w pierwszej połowie 1945 r. pow. za to. Piotr Wójtowych (Wujtowycz?) ur. że przeciwstawiał się mordom. Przemyśl.

Zdołbica. 10. który był sygnałem do mordowania Polaków. Baszuki. Tarnopol. Syn popa był członkiem bojówki UPA. Otrzymał za to wyrok śmierci od UPA i musiał uciekać. Beresteczko). . gm. która nigdy nie zbuduje żadnej Ukrainy. 1. 4. 7. Załoźce pow. Powodem morderstwa było to. przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. został w kwietniu 1944 r. 2011). Wieś Nowomylsk (Mylsk Nowy). że w kazaniach swoich nawoływał do zaprzestania mordów i przelewania krwi chrześcijańskiej. został zamordowany pod koniec 1942 r. 577) Pop NN.Ks. pow. 1943. gm. pow. Nowy Staw.Pop NN z Kaszówki. wołyńskie został powieszony za sprzyjanie ludności polskiej 2-3. woj. Upowcy zamordowali miejscowego duchownego prawosławnego z żoną za odmowę poświęcenia krzyża na kopcu. Trembowla. Laskowce. Zborów został zamordowany w lipcu 1943 r.Dubno. proboszcz par. 5. . że nie chciał wstąpić do UPA.*  (KS). Następnego dnia znaleziono go martwego.*  (SK¸ SiS 1159-1160) Pop Fiodor Cichoćkyj senior i jego syn pop Fiodor Cichoćkyj junior. na kazaniu w cerkwi wołał: to nie jest żadne wojsko. Dubno został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich ponieważ odmówił święcenia noży. (źródło Woczeja 2011). Wiadomość do sprawdzenia. Województwo wołyńskie 1.*  (KS) Pop NN par. SiS 403) Pop Czerwynśkyj. wołyńskie. zamordowany w listopadzie 1944 r.Pop Konoplanko z pow. Zborów. gm. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. w tym jego siostrę i dwoje krewnych. pow Zdołbunów. Razem z nim zamordowano 8 osób narodowości ukraińskiej. Krzemieniec (diec. przez nacjonalistów ukraińskich za to. parafia Kowel. Serafin Horosiewycz ur.Ks. że po masowym mordzie na Polakach w Milnie. dzięki czemu ksiądz uniknął śmierci. Upowcy zamordowali go po klęsce napadu na Przebraże. że odmówił osobistego udziału w przygotowaniach do mordowania Polaków. pow. 7. gm. Dubno zamordowany we wrześniu 1943 r. zostali zamordowani przez bojówkarzy SB OUN za publiczne potępienie działalności członków UPA i odmowę święcenia ich broni przeznaczonej do mordowania. NN. Pełcza. Kruszyński (brak dokładniejszych danych) został zabity za potępianie mordowania Polaków (żródło: Woczeja. Krzeminiec. dek. pow. pow Kowel zamordowany wraz z rodziną za odmowę święcenia noży. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w r. Proboszcz krytycznie oceniał działalność nacjonalistów ukraińskich. Wiadomość do sprawdzenia. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA w kwietniu 1944 r. że odmówił współpracy z UPA i potępiał zbrodnie dokonywane przez UPA. (źródło: Woczeja 2011). 1900. który wykonano. w którym zginęło ponad 50 osób. Mifond Medwedew wysiedlony przez Sowietów do Antonówki Szepelskiej. Jankowce. dek. rzymskokatolicki Ireneusz Kmiecik. Krzemieniec zamordowany wraz ze swoją żoną przez bojówkę UPA za to. Został zamordowany za to. Kołki. Duchowni prawosławni zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich (byli mordowani za krytykę ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA lub za pomoc udzieloną Polakom albo za odmowę współpracy z UPA).*  (SiS. pow.**  (KS) Arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej patriarchatu moskiewskiego. ponieważ nawoływał do zaniechania tego napadu (zemsta na niewinnym księdzu za swoją złą decyzję?) 138 139 .. Łuck (diec. . parafia Krzemieniec i jego sekretarz protojerej* Fiodor Jurkewycz zostali zamordowani w czasie drogi do Równego przez bojówkę SB-OUN i UPA. Dederkały.*  (SiS str. Pop NN.*  (KS) Ks. Zamordowany w lipcu 1943 r. przez bojówkarzy UPA za to. Łuck. NN z pow. gm.*  (KS) Ks. Milno osiedle Podliski.*  (KS) Ks. za to. Wiadomość do sprawdzenia. pow. żywcem spalony przez nacjonalistów ukraińskich w cerkwi w Żabczu wraz z 4 Polakami. . że arcybiskup Hromadśkyj oficjalnie potępiał zbrodnie dokonywane na Polakach przez UPA. Łuck. który żył w przyjaźni z zamordowanym księdzem. parafia Bełżec. pow. 9. par.* (  SP) Ks. gm. par. pow. Radziwiłlów pow. pow. których ukrywał. Wiadomość do sprawdzenia. 97) Pop Fiłyp Borećkyj (Fiłyb Boryćkyj?) Wieś Drańcza Polska gm. NN par. NN. Józef Gaducewicz proboszcz parafii obrządku wschodniego w Kuśkowcach Wielkich. 2011). 6. przyjaźnił się z polskim księdzem z Sienkiewiczówki. przez bojówkarzy UPA za to. (str. 8*  (872) Alumn greckokatolicki NN ze wsi Laskowce. 5-6.*  (KS) Pop NN. łucka.481) Ks. to plugawa banda. 2. Wieś Rudniki.*  (SiS. Gdy nie miał kto pochować zamordowanych dokonał tego ks. Żabcze. 8. woj.za to. że potępiał w swoich kazaniach zbrodnie UPA dokonywane na Wołyniu i nawoływał do zgody. że uprzedził polskiego księdza Bolesława Murawskiego proboszcza rzymskokatolickiego w Pełczy o grożącym mu niebezpieczeństwie ze strony UPA. str. 992/993). Za to dostał wyrok śmierci. Czerniechów. pow. że nie przyjął do cerkwi „wici chlebowych” wzywających do mordowania Polaków. 3. par. łucka. że na jednym z kazań potępił zbrodnie UPA dokonywane na Polakach.* (  SP) Ks. przez SB-OUN za potępianie mordów dokonywanych na Polakach (źródło: Woczeja. Złoczów.* (  SK.

dwóch braci zakonnych i jeden alumn a wśród duchownych prawosławnych jest arcybiskup (archiepiskop). Podhajce. Wszystkich gnali do miejsca gdzie zamierzali ich zabić. że umarł. Pozytywną a także negatywną rolę duchowieństwa greckokatolickiego i prawosławnego w czasie ludobójstwa omawia Woczeja (2011). ks. ze względu na swój wiek nie mógł nadążyć i upadł. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna). pow. pow. wieś Kaszówka. pow. Trembowla 13. Odmroził sobie palce u rąk i nóg. SiS 870) Biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj z Włodzimierza) zamordowany przez SB-OUN około 25.1943 banderowcy napadli na plebanię. W sumie jest ich i tak bardzo dużo. a zwłaszcza jej przywódcy współpracowali z Niemcami (Abwehra).43 bojówka SB-UPA napadła na plebanię w poszukiwaniu ks. Wyprowadzili z niej 12 osób ukrywających się tam.*  (KS i SiS 397) Pop NN. We wsi Hleszczawa. zabijając 15 osób. Iławce. Banderowcy zamordowali ojca księdza . 140 141 .07. Skałat). pow. Trembowla). Wspomnieć jeszcze należy o księżach rzymskokatolickich. We wsi Zawałów (siedziba parafii i gminy). ks. Kopczyńce). Kopczyńce). Wilhelm Doroszyński. gm. pow. Zostawili go myśląc zapewne. kowalski. Nie znalazłszy go zamordowali jego siostrzeńca Stanisława Rybickiego (KS 259). Wielick. ks. zamordowany we wrześniu 1943 r.44 na plebanię napadła bojówka UPA.04. Tam otrzymał opiekę lekarską i ocalał (KS 447). Ksiądz Kazimierz Solecki (ur. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2? W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba . aż zemdlał. np. biskup (episkop) i 11 (+2?) popów prawosławnych. na wpół przytomnego. Oprawcy bili go kijami. pow. Mateusz Franków (Horodnica. pow. pow. w rękach których ginął. pow. proboszcza Kowalczyka. gdzie zajęli się nim parafianie i przewieźli. cała UPA. Franciszek Napierała (u Komańskiego i Siekierki.1943 r. 2004 „Napieracz”) (Iwanówka pow. Nota bene. 13*  (Niedz. Torturowali i zamordowali ojca księdza i macochę. 12. ks.11. jednak według świadectwa działaczy melnykowskich zabito go za odmowę współpracy z UPA. aż do końca wojny i później. 89) Ks. NN ze Szczekiczyna. ks. (według Jankiewicza8a) Duchowni ogółem rzym. pow. Tabela 1. W sumie zginęło z ręki nacjonalistów ukraińskich lub przy ich udziale 236 duchownych. Wymienieni duchowni na pewno nie są wszystkimi ofiarami zbrodni nacjonalistów ukraińskich i zapewne jeszcze do tej listy dojdą nowe nazwiska. do Zaleszczyk. Równe został zamordowany za przechowywanie dzieci innego Ukraińca Iwana Gercela. ale zdołali uniknąć śmierci. Trembowla). w której zamordowano ponad 600 osób i nawoływał do zaprzestania mordów.*  (Poliszczuk 2002. poprzez donos lub wspólne działanie: np.zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami. Ksiądz Kazimierz Białowąs mimo poparzeń zdołał uciec i schronić się w Trembowli (KS 397. rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD. dnia 13. Kubów 2008). Podhajce bojówka UPA napadła na plebanię. Kubów (2008) wymienia następujących księży z województwa tarnopolskiego. uniknęli śmierci: Ks. Zaleszczyki: banderowcy wybili dziurę w murze plebani i tym sposobem dostali się do wnętrza. Napastnicy podpalili zabudowania i wrzucili granaty do piwnicy gdzie ukryli się mieszkańcy i goście. przeziębił się i do końca życia nie odzyskał zdrowia. pow. We wsi Orzechowiec gm Kaczanówka. gm. Brzeżany). Jan Smutek (Tłusteńkie. którzy. prawie cudem. Buczacz). zakonne gr-katol.Skałat dnia 31. ale on oprzytomniał i doczołgał się do wsi.10. Ignacy Tokarczuk (późniejszy arcybiskup) i ks.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. Podhajce). ks. ks.09. Wśród zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich duchownych greckokatolickich jest 23 księży. pow. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch.1912) uciekł w bieliźnie przez okno do sąsiedniej polskiej wsi (KS 344).Wojciecha i żonę Wojciecha (KS 277). Władysław Michałkiewicz (Łoszniów. gm. Antoni Adamiuk (późniejszy biskup) z Płauczy Małej (pow. na których były zamachy. gm. Eugeniusz Półtorak (Rosochowiec. ks. NN (Żabińce. wraz ze swoją rodziną i służącą za to. Międzyrzec. Kopczyńce). Celestyn Rubaszewski (Petlikowce Stare. obaj ze Złotnik (pow. pow. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD. nie mniej przeżył. Bronisław Mirecki (Hałuszyńce. Do tego spisu można dodać dalsze przykłady z tego samego wojewodztwa: We wsi Hnilicze. ksiądz Kazimierz Bartosiewicz ukrył się w śniegu i przeleżał tam wiele godzin. Podhajce). Ksiądz Kasperski. który udzielał pomocy Polakom. Zawałów. ks. Podam jeszcze opis losów księdza Teodora Kasperskiego ze wsi Winiatyńce pow. że potępił masowy mord we wsi Gaj.

Gorzka prawda.. Listowski. Na odgłos strzelaniny przyszła odsiecz z Załoziec (samoobrona złożona z członków „Szarych Szeregów”. jedynie ustny przekaz). Ze wzgórza pod Krakowem. Siemaszko E.II. W: Listowski W.. Polihymnia. Dom był przygotowany do obrony. Atla2. przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Wyd. Wrocław. Nakładem autora..11. W: J. ale ksiądz zdołał się ukryć i ocalał. 2006. Niewiński. Moim zdaniem. Siekierka S. Isakowicz-Zaleski T. Stefan Zawadzki ze wsi Cumań. został uratowany przez parafian (Siemaszko i Siemaszko 2000). Ludobójstwo dokonane na Polakach w województwie lwowskim. 2008. Kraków. która zmusiła napastników do ucieczki (KS 487). 2005. Rohatyn). 2007. Sutanna umaczana we krwi. którzy ją zawieźli do szpitala (KS 166). żyli pod groźbą utraty życia (Wołczański 2005). Gorzka prawda. Różański E. którzy w imię Chrystusa nie bali się narazić na śmierć siebie i często także swoje rodziny potępiając zbrodnie swoich współplemieńców oszalałych nacjonalizmem. Ks. Komański H. W Chodaczkowie Wielkim 12. (spons. Warszawa.... więc ziemie kresowe dawnej Rzeczpospolitej Polskiej spłynęły krwią męczenników. Szczególnie trzeba podkreślić bohaterstwo tych nielicznych księży greckokatolickich. Cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Czynili to mimo pomówień ze strony upowców. SUOZUN i Wydawn. Wydanie III. Woczeja S. Zbrodniczość OUN-UPA. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN i UPA. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Franciszek Bajer. Wrocław. prawie wszyscy kapłani na zagrożonym przez banderowców terenie.44 banderowcy zamierzali zabić księdza Szczepana Chabło. Jastrzębski S. Ocalała dzięki żołnierzom niemieckim. dopóki ci byli na miejscu. 1995. i sądzę zdaniem wielu Kresowian niejeden z wymienionych zamordowanych księży rzymskokatolickich i greckokatolickich byłby godzien wyniesienia na ołtarze (patrz Isakowicz-Zaleski 2008 b). Tak. 2008 a. że zdradzają swój naród (a przecież to właśnie tymi księżmi naród ukraiński może się dzisiaj chlubić. Był zresztą wysłany już po fakcie. ks. 2008. Ks. Niedzielko R. Literatura Dębowska M. 142 143 . Zamordowali za to jego brata i siostrę (KS 363). Przemilczane ludobójstwo na Kresach. że mimo śmiertelnego zagrożenia nie chcieli opuścić swoich wiernych. Wydawn.. 2008 b. SUOZUN. został jednak kaleką. Płacili za to życiem lub ranami. Duchowni katoliccy zamordowani w latach 1939-1946 przez nacjonalistów ukraińskich. 2010. 2002 Nacjonalizm ukraiński w dokumentach cz. Nortom. Nakładem autora. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. Komański S.. Warszawa. pow. Wydawn. 2006. Siekierka S. W województwie wołyńskim cudem uniknął śmierci ks. Konieczny S. Komański H. Kędzierzyn-Koźle. Instytut Pamięci Narodowej. Wołczański J. Siemaszko W. Na dom w Reniowie gdzie przebywał ks. Poliszczuk W. Wewnątrz budynku było kilkanaście osób samoobrony. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. 2011. nocą 2 lutego 1944 r. nacjonaliści ukraińscy poderżnęli mu gardło. Ks. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. został ranny w czasie obrony plebani. Małe Wydawnictwo. Franciszek Kopeć (Demnia. Toronto. Siekierka S. Popek L. Komański H. Duchowieństwo diecezji łuckiej ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. Toronto. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. Warszawa. gdy ludobójstwo było w znacznym stopniu dokonane. Wydawn.. Korman A. Honorat Jedliński ze wsi Noworodycze był powieszony przez banderowców głową w dół. Są to tylko przykłady. tom 12. Witold Kowalski z Kisielina. Nortom. Toronto-Warszawa-Kijów. Wydawn. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Materiały Źródłowe. pow. Michał Damm (Bednarów. Studia i materialy. W. Poliszczuk W. von borowiecky. Cz. ks. Wyd. 1939-1946. wprawdzie przeżył. ks. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła Rzymsko-Katolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce Wschodniej. 2004. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach południowo-wschodnich. Wrocław. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian” Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Terroryzm na Podolu Zachodnim. Nortom. I. Lublin Isakowicz-Zaleski T. Ks. (około 2007). Wydawn. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. Kubów W. Warszawa. Wrocław. Poliszczuk W. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. W województwie stanisławowskim prawie cudem uniknęli śmierci ks. 2004. o ile nie dość wcześnie wyjechali. Wrocław. 2007. 2005. To nie zdrajcy! to bohaterowie! Czynili to pomimo braku wsparcia duchowego ze strony swojego najwyższego hierarchy metropolity Andreja Szeptyckiego (ostatni i jedyny list metropolity Andreja potępiający wyraźnie zbrodnie UPA do nikogo nie dotarł i nie jest znana żadna jego kopia. Bulzacki K. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów we Wrocławiu. Szatko z Firlejowa (pow. Męczenników za wiarę. 2000. w Warszawie). i Siemaszko E. Wrocław. napadła bojowka OUN-UPA. Siekierka S. Nakładem autora. Również w województwie tarnopolskim: Siostra Kryspina Waleria Cnota była ciężko ranna w czasie napadu na kościół w Petlikowcach Starych. Popek L. Wydawn. 2007). Żydaczów) (Siekierka i in. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymsko-katolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947.. Głos Kresowian 29: 67-72. Wydaw. 2002. Kresowa Księga Sprawiedliwych. kapelan AK. Stanisławów). między innymi miejscowi harcerze. dlatego. Kraków.

gdyż była to wówczas jedyna możliwa legalna forma obrony. czy nie przez Armię Krajową (AK). tak.napastnik nigdy nie może być uznany za ofiarę. gdy przebywali u rodzin na urlopie. zorganizowanych lub nie w AK. gdyż to zagadnienie powinni opracować historycy wojskowi. W następnej kolumnie podano liczbę zamordowanych. W licznych miejscowościach ludność była wymordowana do ostatniego człowieka. Siemaszkami1 dla Wołynia liczbę strat 50-60 tysięcy. którzy zginęli w czasie napadów na polskie wsie. Wydzieliłem także zanotowane tam straty Wojska Polskiego. Jest oczywiste. stających w obronie napadanych. BCh. dr hab. które pozwolą przedstawić liczbę strat polskich jeszcze bardziej precyzyjnie. itd. że jestem świadomy. Kęsik13 podaje za W. Dodaje do tego jeszcze 5-6 tysięcy osób zamordowanych na Lubelszczyźnie i Rzeszowszczyźnie. lub też bali się świadczyć. więc trzeba ich wygonić lub wyrżnąć. Ukraińscy badacze o poglądach zbliżonych do nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę polskich ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana9). gdy byli mordowani po wzięciu do niewoli. lub bardzo skąpo relacjonowane. Ponieważ ukazały się już obszerne publikacje dotyczące strat we wszystkich pięciu południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej.1947.10. że ofiarami są ludzie bezbronni mordowani za to. Wtedy jednak. 5 podają liczbę szacunkową ofiar na około 185 tysięcy (patrz tab. że nie zachowali się świadkowie. natomiast w dalszej kolumnie podano liczbę szacunkową polskich strat osobowych. a także straty poniesione na skutek działalności policji ukraińskiej (Ukrainische Hilfspolizei). jest już czas na bardziej precyzyjne podsumowanie. Bataliony Chłopskie (BCh) lub inne podziemne organizacje militarne). jakie naród nasz poniósł przez zbrodniczą działalność nacjonalistów ukraińskich. Jankiewicz Straty ludności polskiej na Kresach południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich W czasie trwania II wojny światowej i kilka lat po niej ukraińscy nacjonaliści należący do OUN (Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów) i do jej ramienia zbrojnego UPA (Ukraińska Powstańcza Armia) rozpętali niesłychaną akcję ludobójczą na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej dążąc do stworzenia niezależnego państwa ukraińskiego. co w sumie czyni 75-91 tysięcy. Siekierka i in. Kierowali się przy tym nieludzką zasadą „Ukraina musi być wolna od cudzoziemców”. kogo można uznać za ofiarę ludobójstwa. natomiast straty w Małopolsce Wschodniej (Dzisiaj Zachodnia Ukraina) ocenia bardzo nisko. a kogo nie. bo poumierali. oparte na ogromnym materiale źródłowym1-5. ponieważ z wielu miejscowości. Dotychczas podawano bardzo rozbieżne dane dotyczące wielkości strat.3-4 i oraz Jastrzębskiego5 przeliczyłem jeszcze raz i oddzieliłem ofiary narodowości polskiej od ofiar innych narodowości. na str. Pani Siemaszko10 szacuje liczbę polskich ofiar ludobójstwa (bez Polesia) na 133 800. dopiero po 1989 roku zaczęto o nim więcej mówić i pisać1-5. i E. są innej narodowości czy wiary niż mordercy. gdy on to pisał nie było prac Siekierki i in3. czy IB. Leszek S. Jeśli chodzi o to. gdzie mieszkali Polacy brakuje danych. albo też do świadków nie udało się dotrzeć. także członkowie Istriebitielnych Batalionów (IB) tworzonych głównie z młodzieży przez władze sowieckie. że dane te są niepełne i jeszcze nadal zgłaszają się pominięci świadkowie. Tą liczbą posługują się często polscy badacze i politycy8. W tablicy 1. z tym. Podkreśla to Poliszczuk7. Osobno obliczono straty samoobron. w sumie 200 – 220 tysięcy ofiar6. jest oczywiste. czy domy – jest to stanowisko całkowicie niesłuszne .4 i Komańskiego i in2. ludobójstwo to było na polecanie władz komunistycznych przemilczane. Ukraińscy badacze o nacjonalistycznych tendencjach często nazywają ofiarami członków UPA. znanych z nazwiska. Nie mniej straty wojskowych wyłączyliśmy. 1). Ukraiński badacz Masłowśkyj (nie nacjonalista) obliczał straty osobowe Polaków spowodowane przez nacjonalistów ukraińskich na 60 – 70 tysięcy na Wołyniu i 140 – 150 tysięcy w „Galicji” (czyli w Małopolsce Wschodniej). Inny nienacjonalistyczny historyk ukraiński Poliszczuk obliczał liczbę polskich ofiar tego ludobójstwa na 120 tysięcy7. Dane z książek Komańskiego i Siekierki2 i Siekierki i in. że np. Przez długi czas po zakończeniu walk w r. oddziałów ukraińskich w służbie niemieckiej: SS-Galizien i Nachtigall. Liczby poległych lub zamordowanych żołnierzy Wojska Polskiego odrodzonej Rzeczypospolitej w tym opracowaniu nie ujęto. Ofiarami byli także żołnierze Wojska Polskiego walczący z bandami. jakie formowały się w poszczególnych wsiach i miasteczkach (niezależnie od tego czy ich członkowie byli zorganizowani. na 20-25 tysięcy. ofiarami są także członkowie samoobron.Prof. iż jeszcze stale ukazują się nowe materiały lub istnieją stare nieopracowane. 144 145 . podano liczbę znanych przypadków morderstw dokonanych na polskiej ludności cywilnej oraz na żołnierzach samoobrony.4. lub zostali schwytani.

Dla województwa stanisławowskiego liczbę miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in. OUN-UPA mordowała. Trzymano i pilnowano ich jak niewolników aż do momentu likwidacji. lub których ukryły polskie rodziny i mieli szczęście nie trafić pod upowski topór w czasie eksterminacji polskich wsi. (z tej liczby znanych z nazwiska jest 942 osób).415 32. Dotyczy to także południowo-wschodniej części Lubelszczyzny. same 146 147 . Ludność.000 – 133. 32 Romów i 74 Niemców. jak lekarze i czasem rzemieślnicy. 214 Rosjan (przeważnie uciekinierów z obozów jenieckich). Liczba ludności żydowskiej w województwie wołyńskim i w byłych województwach tarnopolskim.400 27.800 18. ale tych. weterynarze i inni. gdzie były mordy.800 10. gdzie nie byłoby zarówno Polaków jak i Ukraińców. Także OUN-UPA likwidowała Żydów. Sposób szacowania danych: jak wspomniano.Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41.000 3. ukrywając itp. z których brak danych. że najczęściej mieszkali tam Polacy.* Dane dla Polesia przyjąłem wg. którą analizowaliśmy1-5 wykazano śmierć 1675 Żydów (z tego 168 znanych z nazwiska). ale i potem przy wyłapywaniu uciekinierów z gett. Istnieje nawet książka im poświęcona16.928 15. w których dokonano mordów. którzy odmawiali współpracy z UPA lub wzbraniali się mordowania Polaków. Mordowano ich za pomoc udzielaną Polakom i itp. którą analizowaliśmy1-5 było dla wszystkich pięciu województw 2140 Ukraińców zamordowanych razem z Polakami. śmiało można oszacować straty Żydów na tych terenach na ponad 750 tysięcy. Wszystkim tym Ukraińcom należy się nasze najwyższe uznanie i wdzięczność. W mordowaniu Żydów ściśle współpracowała z Niemcami policja ukraińska. gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. nauczyciele.000 185. lwowskim i stanisławowskim wynosiła według spisu z 1931 roku 824 tysiące12. przysyłani przez sowiecki rząd.240 15.121 22. nie tylko przy pilnowaniu gett i przy egzekucjach. Siekierki i in. Na Lubelszczyźnie obok licznych zbrodni dokonywanych przez OUN-UPA. z których te dane pochodziły .088 10.202 12. ale w tej liczbie mieszczą się też Ukraińcy . lub dokonywały ich. Otrzymaną liczbę dodawano do liczby ofiar udokumentowanych. ale gdy weszła tam Armia Czerwona w 1944 r.4 (str. Te zagadnienia omawia Prus w swojej książce „Holokaust po banderowsku”12.755 22.41a cza8 ska 3. Dla każdego województwa osobno .000** 7. Z kolei dla województwa lubelskiego przyjęto liczbę podaną przez S.otrzymano tym sposobem średnią liczbę ofiar na miejscowość.000 osób. gdyż tam liczba polskiej ludności była mała (16. którzy przeżyli getto i wojnę było już tylko 1689. (zapewne z wiadomością Niemców). Byli to Żydzi ukrywający się w polskich rodzinach lub wspomagani przez Polaków i z nimi razem zgładzeni przez nacjonalistów ukraińskich (działających samodzielnie lub wspólnie z Niemcami).18.000 60. dla których są udokumentowane dane. Straty wśród Żydów były ogromne.000 24.4 ) zmniejszyłem o połowę.6 %) i było wiele wsi gdzie nie mieszkali Polacy.000 3. za wyjątkiem tych.000 40. albo udzielali pomocy Polakom ostrzegając ich. Przyjęto więc liczbę 60. także Ukraińców. wiele mordów i „pacyfikacji” dokonywali Niemcy wspólnie z oddziałami SS-Galizien. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8) Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643 udokumentowane Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi. a wiadomo. Wiedząc jak niewielu z nich się uratowało. W literaturze. Skorygowałem też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publ.000 za E.4) i było sporo miejscowości.17 W zaokrągleniu daje to blisko 160 tysięcy ofiar polskiej narodowości. Bardzo rzadkie były przypadki ukrywania Żydów przez rodziny ukraińskie. b – liczba miejscowości.274 17. 540 tysięcy Żydów (według polskiego spisu ludności w 1931 r.719 a .000 47. ludności wyznania mojżeszowego12). Składały się na to wieki wspólnego gospodarowania i zasiedlania tych ziem po napadach tatarskich i później. UPA mordowała ich wraz z rodzinami. Jastrzębskiego5.Tabela 1.dzielono liczbę ofiar udokumentowanych przez liczbę miejscowości. w każdym województwie obok miejscowości. z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy.121 3. Zapoczątkowane opracowanie Siekierki i Komańskiego15 nad Lubelszczyzną zapewne wkrótce te sprawy lepiej wyjaśni.113 60.000 22. Nie wielu Żydom udało się trafić do radzieckiej lub żydowskiej partyzantki. Nie uwzględniono tu Żydów mordowanych masowo przez Niemców przy współudziale policji ukraińskiej przy likwidacji gett. dla których takich danych brak.600 3236 100. W literaturze.932 158.121 45. było tam 616 tys.960 4. Siemaszko10. dalej. którzy uciekli z Armią Czerwoną. Prócz tego było 343 zamordowanych wołyńskich Czechów. Dla samego Lwowa dane te wynoszą według Littmana12a 150 – 160 tysięcy Żydów w 1941 r. niedobitków było tylko 10 – 15 tysięcy.600 60. Littman12a podaje.liczba miejscowości. gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22. Dla województwa wołyńskiego ten sposób liczenia nie mógł być stosowany.5). Poliszczuk11 ocenia liczbę Ukraińców zamordowanych przez OUN-UPA na 80. Uratowali się tylko ci. Karała śmiercią nawet za krytykę mordowania Polaków. ** szacunek wg.276 32.803 15. mnożono tę liczbę przez liczbę miejscowości. istnieją także miejscowości. Jastrzębskiego5 ze względu na nie pełne dane o szeregu wsi.urzędnicy sowieccy wójtowie. lwowskim i stanisławowskim była bardzo mieszana i nie łatwo było znaleźć miejscowość. którzy byli im potrzebni. zwłaszcza w województwach tarnopolskim.522 38. że w Galicji mieszkało w 1941 r.

Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. potem również nacjonaliści ukraińscy doświadczyli tego od Sowietów. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. 2011. Nie da się ująć w liczby strat poniesionych na skutek ukrywania się poza domem w chłodnej porze roku (przeziębienia. Komański H. 2007/2008. 6. kalectwa i innych obrażeń. Wyd. 1939-1946. Pure soldiers or sinister legion. Warszawa 2. 2012. 148 149 . str. Wyd. lub inne jednostki ukraińskie na usługach niemieckich. 7. 2008. dane dla Lubelszczyzny są włączone ale jeszcze nie pełne. Z tych wywiezionych ludzi z reguły nie wracało 1/3 do 1/2: głód. Bulzacki K. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. Toronto. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. Ludobójstwo na Kresach południowo-wschodniej Polski w latach 1939-1946. Tabela 2. Nortom.I. 4. 2). Ludobójstwo. 10. Wyd: ŚZŻ AK. IPN. Wrocław. Siekierka S. Warszawa 15. Niewiński J. von borowiecky. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. 2000.. 2001. Paź: Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. tom I i II. 2010. 2002. Siemaszko W.). Black Rose Books. Toronto. 2003. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. Szawłowski R. 8. Los jest mściwy. zapalenia płuc. 2007.2012 r. 318-344.ofiar zbrodni popełnionych wspólnie przez nacjonalistów ukraińskich i Niemców na 364 zabitych w czasie pacyfikacji osiedli oraz 452-459 zabitych przy innych działaniach. Wyd. zamarznięcia).. jak też na skutek głodu i przeludnienia w miastach i związanych z tym chorób (tyfus plamisty i brzuszny. Siemaszko E. (często komuniści ukraińscy przemieniali się natychmiast w nacjonalistów jak tylko weszli Niemcy). Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. czerwonka) oraz na skutek ran. 3.7-8 (116-117). Wrocław. Komański H. Warszawa. razem 2. Tom pod redakcją R. Siemaszko E. Poliszczuk W. 2004. Warszawa. mrozy i ciężka praca robiły swoje. 1939-1947. 2007. SUOZUN. Jastrzębski S. Wrocław. zwłaszcza województwa lubelskiego. Na Rubieży 120:43-58. Różański E.. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Kury. 2003. Polska-Ukraina: trudne pytania.. Wyd. Bilans zbrodni. autora. Oddziały SS-Galizien i Nachtigall zabiły same lub z Niemcami Razem (dane te mieszczą się w liczbach podanych w tabl. BCh lub IB. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa.. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłum.. Wrocław. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Wyd. często należących do AK. Wrocław 2011. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. Wyd. Siekierka S. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery. W: B.S..1) 1369 Polaków 4743 Polaków 426 Polaków 4924 Polaków 11462 Polaków W czasie walk zginęło lub po prostu zostało zamordowanych 483 członków samoobron. 2. profesor Szaniawski wydzielił dla takiego typu ludobójstwa osobną kategorię „ludobójstwo okrutne” genocidum atrox13. Policja Ukraińska zamordowała . Wyd. Biuletyn IPN. 06. Nr. Komuniści i nacjonaliści ukraińscy współpracowali także z NKWD. 12a. Liczbę poległych obrońców wsi polskich podają dla Wołynia Siemaszko i Siemaszko1 jako 186 osób. 11. 1. 14. np. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. Artykuły w czasopiśmie „Na rubieży” świadczą. Komański H. Powiat Kraśnik. Poliszczuk W. 2002. 2005. 2006. Policja Ukraińska wspólnie z formacjami niemieckimi zamordowała 3.. Wrocław. Montreal. Wyd. 2001. Wrocław.Korman A. Nortom. 1939-1945. Nortom. Gorzka prawda . Wyd.jednostki SS-Galizien czy też ukraińska policja. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańcza Armię. autora. Przypisy: 1. Nieludzkie okrucieństwo z jakim były mordowane ofiary OUN-UPA było powodem dla którego prawnik. Nortom. Littman S. 2012. 17 Jankiewicz L. The Ukrainian 14th Waffen-SS Division. Nie ujęto tu Wołynia. Niedzielko R. Siekierka S. Dla Wołynia1 wykazano liczbę Polaków . Wyd. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska 12-24. Straty poniesione przez ludność polską na skutek działalności jednostek ukraińskich współpracujących z Niemcami w Małopolsce Wschodniej. Masłowśkyj W. Komański H. Warszawa. Prus E. Takie współdziałanie z Niemcami w eksterminacji Polaków miało miejsce także w innych województwach (tabl. 9. Milicjantów lub sokistów (Służba Ochrony Kolei) zginęło w walkach lub zostało zamordowanych 309. 13 Kęsik J. Warszawa. Siekierka S. Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA.A. że jeszcze przybywa materiałów dotyczących województw omawianych w tej pracy. Tom 9. 12. Nortom. Wyd.. Holokaust po banderowsku. Niemcy na skutek donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowali 4. 1939-1946. w układaniu list Polaków przeznaczonych do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. 5. z ukr. 18. 16. samodzielnie 520 a wspólnie z OUN-UPA 849 Polaków. Wrocław. 2004. Siemaszko E.

poległo 8 żołnierzy nazwanych przez autora „bandytami” oraz 7 rannych. Napady i zabójstwa spowodowały interwencję biskupa rzymskokatolickiego w Przemyślu Franciszka Bardy do ministra Obrony Narodowej Michała Roli-Żymierskiego. drogi itp.s.. Droga..330 osób. (. z uwagi na trudności komunikacyjne oraz napady na przewożących do sklepów towary przemysłowe i żywnościowe. W odpowiedzi otrzymał pismo zapewniające go.. Sotnie UPA potrafiły unikać otwartej walki z wojskiem wycofując się w inne tereny leśne tego rejonu. Od czerwca do końca 1946 toku było ich około 1501. a UPA. Podlasie. wyjeżdżali na ziemie zachodnie.. jakie w tym czasie było. nie były w stanie zapobiec atakom UPA na polskich mieszkańców wsi oraz tych Ukraińców.). które stanowiły oparcie dla działającej na tym terenie OUN-UPA dostarczając żywności. W. Nie funkcjonowały też szkoły.. Marszałek Rola-Żymierski odpowiada na interpelację poselską Tamże.. którzy zmarli w szpitalu8. których gospodarstwa zostały spalone przez upowców. W poukraińskich gospodarstwach nie mogli zamieszkać Polacy. Od czasu zakończenia wojny upłynął ponad rok. miast i miasteczek oczekując na zwalczenie OUN-UPA przez wojsko i milicję. W odpowiedzi . Stacjonujące w Przemyślu. a handel wiejski. Jarosławiu. a w przypadku ich ucieczki na inny teren. że w najbliższym czasie nastąpi tu poprawa bezpieczeństwa.1946.. Oddziały Wojska Polskiego oraz posterunki milicji. a sytuacja na tym terenie nie uległa normalizacji.535 Tamże.. Bardziej niecierpliwi.1946 Tamże P. którzy byli przeciwni metodom walki stosowanej przez OUN-UPA. Uchylający się od wstępowania w szeregi UPA byli karani śmiercią. że najbliższym czasie nastąpi zdecydowana poprawa bezpieczeństwa na terenie powiatów: jarosławskiego.s.VII. z których uciekali nauczyciele obawiając się napadów bojówek UPA. Teczka: Korespondencja biskupa Franciszka Bardy Tamże Nowe Horyzonty nr 2 z 13. W zasadzce zorganizowanej przez UPA zginęło 26 żołnierzy i oficerów. Te koncepcje spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem ludności polskiej popierającej władze państwa polskiego takiego. 3 4 5 6 7 8 9 10 Archiwum Archidiecezji o ł. karano śmiercią ich rodziny. 536 150 151 . KW PPR w Lublinie.Dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła” W drugiej połowie 1946 roku i na początku 1947 roku sytuacja na ziemiach południowo .). 24 lipca 1946 roku doszło do walki między Wojskiem Polskim a UPA w Berezowicach w powiecie sanockim. informacji. W skład przyszłej Ukrainy miały wejść według założeń OUN-UPA ziemie państwa polskiego: Chełmszczyzna. przemyskiego i sanockiego4. Prasa przemyska opisywała zachowanie się UPA wobec rannych i zabitych żołnierzy następująco: „Bestialscy bandyci znęcali się w okrutny sposób nad zamordowanymi i rannymi masakrując tępymi narzędziami poszczególne części ciała7. aby zechciał [on] zaradzić łaskawie opłakanym stosunkom3. Lubaczowie oddziały Wojska Polskiego nie były w stanie zwalczyć sotni UPA. Mirczuka .według P.otrzymał biskup zapewnienie... nr 27 z 7.s. Dotychczasowe próby nie zlokalizowały napaści ukraińskich. której budynki były niszczone podobnie jak ich akta. Często palono zabudowania i mordowano osiedlonych. W liście swym pisał biskup Barda następująco: „Od szeregu miesięcy palą się wsie.184 A.43. 2 Tamże zniszczenia (. Przykładem może być walka stoczona przez oddziały Wojska Polskiego w rejonie Fredropola. Coraz więcej wiosek było palonych. Szcześniak. 18 zostało rannych i 13 uprowadzonych zamordowano9.. Napadów o charakterze rabunkowym było znacznie więcej. doskonale znających teren oraz posiadających dobrze zorganizowany wywiad. Konieczny..). Rodziny polskich chłopów szukające możliwości spokojnego życia uciekały do większych polskich wiosek. bo bandy systematycznie (. B. w tym Polaków i Ukraińców odmawiających akceptacji dla działań OUN-UPA2.365-393. Sanoku. Przesiedlenie Ukraińców do USRR zostało zakończone z uwagi na odmowę przyjmowania dalszych „repatriantów” z Polski do USRR.. schronienia oraz ochotników lub rekrutowanych w ramach poboru ukraińskich mężczyzn. Podejmowały natomiast walkę w sytuacjach dla siebie korzystnych. sygn.37 i inne/... w czasie której .według niepełnych danych . Szota. rozmieszczone w siedzibach gmin. Nadsanie i Łemkowszczyzna. ludność traci mienie (.) życie (. W okresie tym zamordowano . Mirczuk. Z.. Przeciwdziałając wywożeniu Ukraińców do USSR sotnie UPA niszczyły linie telefoniczne i kolejowe.w lipcu 1946 roku . Również w lipcu doszło do starcia między polskim oddziałem manewrowym. Zwracam się z prośbą. w Przemyślu. Wymienione i następne walki miały miejsce w kolejnych miesiącach na trochę mniejszą skalę10. Jeszcze wcześniej poseł z ramienia PSL do Krajowej Rady Narodowej Michał Głowacz z Żurawicy złożył interpelację5 w sprawie palenia przez UPA gospodarstw i morderstw dokonywanych na ludności cywilnej w powiecie przemyskim. Obietnice te nie przekładały się na poprawę sytuacji. Ukraińśka. Ukraińców oraz rodzin mieszanych.) szerzą dzieło 1 Z.. O pogarszającej się od początku 1946 roku sytuacji w południowo-wschodnich powiatach województwa lubelskiego pisze w swych sprawozdaniach KW PPR w Lublinie /APL.wschodniej Polski przedstawiała się następująco. s.. uniemożliwiając w ten sposób normalne funkcjonowanie administracji samorządowej.. Stosunki.. s.01. praktycznie przestał istnieć. Nie ustawały też napady UPA na polskich mieszkańców poszczególnych miejscowości połączone z zabójstwami. w czasie których poległo 15 żołnierzy 28 pp. Według Obliczeń administracji państwowej na terenie Polski pozostało około 20 tys. których pogrzeb odbył się w Przemyślu 28 czerwca 1946 roku6.

XII 1945 1946 1947 Razem: 174 1 2 15 – 1 193 10 19 – – – – 29 168 888 77 279 64 6 95 1273 178 252 106 5 – – – 15 15 10 40 41 – – 7 – – 48 – – 4 – 3 – 7 85 – – 3 22 – 110 1467 3103 959 2143 1074 131 8877 Nowa taktyka wojska powodowała również wykrywanie bunkrów OUN-UPA. Misiło.XII 1945 1946 1947 Razem: 20 4 14 91 74 – 203 – – – – 12 6 18 270 56 51 318 63 7 765 Hrubieszów – – 54 – – – 54 Tomaszów Lub. Tabela 2. P.1943 1944 I . a także z pracy Witalija Prociuka „Propamiatna knyha” udokumentował ponad 3 000 ofiar oraz 2 500 rozesłanych ankiet. s. 156. s. Konieczny. Akcje Wojska Polskiego prowadzone w sezonie zimowym 1946/1947. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. red. Poticznyj. np. a ponad 2200 żołnierzy WP. UPA. a 1939 . nr 6/25 z 1997. ważniejszą nawet od władzy państwa nieakceptowanej przez większość społeczeństwa. SS Galizien i OUN-UPA (dane niepełne) Lubaczów Biała Podlaska Jarosław Przemyśl Brzozów Krosno Sanok Lesko Jasło Rok Gorlice W drugiej połowie 1946 roku działania wojska zostały udoskonalone i zaczęło ono odnosić sukcesy w walce z sotniami UPA. 2001. Rezultatem działań wojska w rejonie Sieniawy była likwidacja sotni „Kruka” oraz zniszczenie obozów leśnych UPA. korzystając ze swoich prac: „Repatriacja czy deportacja. nr 1/7 z 1994. Toronto-Lwów 2004. b E. nr 29 z 1998. Sukcesem wojska było wykrycie w rejonie Huty Brzuskiej .146-147. w sąsiednich powiatach Włodawa Biłgoraj Zamość Chełm Rok Ogółem Źródło: Dokumentacja ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 40-tych XX wieku – sprawozdanie Ośrodka KARTA (w:) Polska-Ukraina: trudne pytania. SKW polegli między innymi w walkach z WP i organami bezpieczeństwa oraz około 2000 ofiar represji i konfliktu polsko-ukraińskiego.1943 1944 I . W sprawozdaniu z grudnia 1946 roku Odcinka Taktycznego „Bastion” omówiono skuteczną taktykę walki z oddziałami UPA. że liczba ofiar służb mundurowych nie przekroczy 3 500 osób. Nienaruszalność obszaru Polski była bowiem dla ludności polskiej wartością nadrzędną. 159 Liczba ta zawiera 315 osób cywilnych. Wrocław 2006 152 153 . Tomasziwszczyna. Przesiedlenie Ukraińców z Polski do USRR 1944-1946” oraz „Akcja „Wisła”. Liczba ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego według ustaleń Ośrodka KARTA do maja 2000 roku Liczba szacunkowa wynikająca z badań Polska południowowschodnia straty polskie straty ukraińskie 6500 7500 b Liczba o ustalonych personaliach 5300 5800 Wprowadzono do bazy danych (osób) 2800 a 2000 1939 . 40: Taktycznyj wigtynok UPA 27-j „Bastion”: Ljubacziwszczyna. Są to członkowie OUN. 12 Przykłady zawierają poszczególne numery czasopisma Na Rubieży. Polegała ona na przeczesywaniu niewielkimi oddziałami lasów i wiosek.VII 1944 VIII . Tabela 1.wsi Kupna warsztatów szewskich i krawieckich dostarczających 11 Litopys Ukrajinśkoji Powstanśkoj Armiji. utrudniały działalność UPA oraz powodowały zwątpienie ludności ukraińskiej w skuteczność i słuszność walki prowadzonej przeciwko państwu polskiemu i Polakom. 339 funkcjonariuszy MO i SB. 7. t. w których przechowywała ona żywność oraz inne potrzebne dla działań przedmioty. w których mogły ukrywać się i wypoczywać sotnie i roje UPA11. nr 1/7 z 1994 i inne oraz czasopismo Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 1482 1909 Źródło: Obliczono na podstawie: Z. Badania wskazują. Wątpliwości te zmuszały OUN i Służbę Bezpieki do stosowania terroru wobec dezerterów i uchylających się od służby w UPA12. 2 – – 1 – – 3 170 161 249 222 215 27 233 645 286 272 237 16 196 31 41 547 157 35 – 10 3 121 101 14 249 – 15 – – 5 4 24 1044 1692 1007 Nowy Sącz Miejsc. Jarosławszczyna (dokumenty i materiały). Straty polskiej ludności cywilnej w wyniku działań ukraińskiej policji pomocniczej.VII 1944 VIII .

UB w walce z UPA w latach 1944-1949 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie bez daty Nowy Sącz Inne Razem: Rok 1944 1945 1946 1947 1948 1949 2 1 2 1 6 1 31 14 79 77 19 6 2 8 249 5 4 41 2 54 53 125 181 1 2 1 48 24 2 2 2 27 574 4 5 21 37 25 32 29 1 26 5 5 26 216 2 2 2 1 7 31 1 1 Razem 9 10 95 2 2 105 157 239 229 1 2 3 93 31 9 2 2 62 1 053 13 Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 14 M.1947). 139-166.stało się niemożliwe. Skubiszewski. W lipcu 1945 roku w Warszawie.. w których stacjonowały posterunki milicji. Stosunki. gdyż ludność cywilna . w dyskusjach z przedstawicielami ludności ukraińskiej. s 126 15 K.. MO. 8. 574 żołnierzy i oficerów WP. który zapowiadał przesiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie. SOK. Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu.odzieży i obuwia UPA13. Tylko w roku 1946 zginęło lub zostało zamordowanych 121 funkcjonariuszy MO. żywność. WOP. Geneza i przebieg akcji „Wisła”. gdyby nie wyjechała ona w ramach „repatriacji” do USRR. że pozostawienie ludności ukraińskiej i mieszanej na terenie południowo . (w:) Kresy Południowo-wschodnie. Szawłowski. Karola Świerczewskiego w zasadzce sotni UPA „Chrina” i „Stiacha” pod Jabłonkami (28. Władze państwowe postanowiły rozprawić się ostatecznie z sotniami UPA oraz OUN. KBW oraz oddziały Wojska Polskiego były znaczne. a pozostała ludność ukraińska i polska stanowiła dla oddziałów UPA zaplecze dostarczając często pod przymusem m. s. Konieczny. Przemyśl 2007. (w:) Akcja „Wisła”. Źródło: Z. (w:) P-U. Istniały bowiem obawy. Decyzja o przesiedleniu ludności ukraińskiej była zgodna z prawem polskim i międzynarodowym15. Nastąpiły też wyjazdy rodzin polskich na ziemie zachodnie. Spadek zabójstw był też wynikiem zmniejszenia się ludności wiejskiej w rezultacie „repatriacji” do USRR.s.(w:) Tygodnik Powszechny nr 21 z 1989: R. mówili o polityce rządu polskiego. konsekwencje.ukraińska wykazywała brak poparcia i dobrowolnej współpracy w działaniach mających na celu likwidację jego ogniw14. Tabela 3.in. a także oddziały Wojska Polskiego. t. Dotychczasowe straty w walce z OUN-UPA ponoszone przez posterunki MO. Straty WP. ORMO. Przyczyny.Warszawa 2001.2004.III. KBW. przebieg. Osiedlenie na gospodarstwach poukraińskich „repatriantów” ze wschodu oraz ludności polskiej z terenów powiatów zachodnich w istniejącej sytuacji . Szawłowski. 154 155 . może być wykorzystywane do dezintegracji państwa polskiego w przyszłości. Jasiak. Akcja „Wisła” i prawo międzynarodowe. 379-303:R. Te przyczyny były głównym powodem podjęcia akcji „Wisła”. Pretekstem propagandowym dla podjęcia akcji „Wisła” była śmierć gen. Z początkiem 1947 roku nastąpił spadek mordów Polaków przez OUN-UPA spowodowany ucieczką ludności polskiej do miast i większych skupisk ludności polskiej w wioskach. Akcja „Wisła” w świetle prawa.wschodniej Polski przy granicy z ZSRR. Akcja „Wisła” w świetle prawa. WOP. Zwalczanie OUN-UPA było tak trudne. dyrektor Biura Prezydialnego Rady Ministrów Zuniak i dyrektor Departamentu Politycznego Ministerstwa Administracji Publicznej Grabowski.

ekonomiczne i narodowościowo .. s.. Była jej poświęcona międzynarodowa konferencja naukowa w Krasiczynie (18-19 IV 2012). przedstawiając ich przywódców jako bohaterów narodowych.. 171 19 S. 188-204. Ukraińcy. Warszawa 1993. 20 K. Siemaszko. Pisuliński pisze: „Celem tego spotkania była nie tyle 16 G. Jasiaka23 i Zbigniewa Palskiego24 na seminariach są przez niektórych historyków pomijane. 2001. Rok 1944 1 1 3 6 3 7 6 1 2 30 1945 4 2 26 31 60 64 16 1 1 37 9 14 1 9 275 1946 4 2 14 20 10 21 25 3 6 2 5 3 6 121 1947 1 6 2 3 6 8 2 5 5 2 1 41 Razem 10 10 42 55 79 99 46 4 1 55 22 22 4 18 467 Operacja „Wisła wywołała liczne komentarze dotyczące jej uzasadnienia prawnego. 442 17 T. 2001.. Białorusini. Jasiak. Wszelkie argumenty polskie. Straty MO. że można było uniknąć przesiedlenia ludności ukraińskiej umieszczając ją na okres walk z UPA w obozach strzeżonych przez wojsko i po akcji pozwolić jej na powrót do ich wiosek i domów16. że operacja „Wisła” ukazywana jest w tym tygodniku (kształtującym opinię mniejszości ukraińskiej w Polsce) jako wyrządzona Ukraińcom krzywda przez polski rząd komunistyczny i przedstawia ją jako zagładę ludności ukraińskiej przez Polaków oraz kształtuje taki pogląd w rodzinach i szkołach ukraińskich w Polsce22. Udowodniła ona. wypowiedzieli się krytycznie na temat podstaw prawnych akcji „Wisła” oraz metod jej przeprowadzenia.s. Motyka. które odbyło się 6-8 listopada 2000 roku w Warszawie. Pisuliński.. Ewa Siemaszko dokonała analizy artykułów na ten temat zamieszczanych w 2002 roku w „Naszym Słowie”21. SOK. 107-109. Białystok 1990. t. Wypowiedż w czasie dyskusji nad referatem Jurija Makara. 156 157 . 25 Akcja „Wisła”. Geneza. s... 8.s. Polityczne..s. Konieczny.demograficzne następstwa akcji „Wisła”. 226-227. Podobne stanowisko zajął Tadeusz A. ekonomiczne i narodowościowo-demograficzne następstwa akcji „Wisła”. (w:) P-U. 21 E. uzasadniające przeprowadzenie operacji „Wisła”. 282 i inne.11-159 24 Z. (w:) P-U.. Polityczne. 18 B.. który uważa. są przez ukraińskich historyków i publicystów odrzucane.. s. Pomija natomiast „Nasze Słowo” jej przyczyny i zbrodniczą działalność OUN-UPA w latach 1942-1947. 232. 139-166. Historycy ukraińscy na VIII międzynarodowym seminarium historycznym „Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej”. Makarczuk. który uważa.. Podobnie cenne prace Ryszarda Szawłowskiego na temat podstaw prawnych operacji „Wisła”25. Smoleński i publicyści ukraińscy piszący w „Naszym Słowie” krytycznie oceniali i oceniają akcję „Wisła”. Zabrowarnyj.Tabela 4. We wstępie do wydanych referatów konferencji krasiczyńskiej j. 271-290. czy Stepan Makarczuk19. Skaradziński).s. 26 J.s. Palski. s.(w:) Akcja „Wisła”.. Olszański. Kozłowski w artykule „ Łemkowskie losy. t. Geneza i przebieg akcji „Wisła”. Litwini. wśród nich Bohdan Skaradziński20. Przedstawione przez M.8. Konflikt polsko . 23 M. ORMO. 22 Tamże. 8. (w:) Więź nr 12-12 z 1991. Olszański17.. Podobnego zdania jest Grzegorz Motyka. Spór o sprawiedliwość” krytycznie ocenia przeprowadzenie akcji „ Wisła” i przesiedlenie Łemków na ziemie zachodnie i północne Polski. wśród nich Bohdan Zabrowarnyj18. Operacja „Wisła” w świetle Naszego Słowa.. Wstęp. (w:) Akcja „Wisła”. UB w walce UPA w latach 1944-1947 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie Inne Nowy Sącz inne powiaty Razem: Źródło: Z. Podlaski (B. s.. czy też publikujący w Gazecie Wyborczej P. M. Stosunki.zorganizowana przez Oddziałowe Biura Edukacji Publicznej IPN w Rzeszowie i Lublinie26. Podobnie publicyści polscy. Tak było.s.ukraiński 1943-1947.. 8.

242.ukraińskich „Polska . co spowodowało krytyczną ocenę konferencji przez profesora Ryszarda Szawłowskiego i innych historyków polskich.in. WOP. w jakich działała uzyskując sukcesy. w pewnym momencie wręcz arogancka. Ludność miała zostać osadzona na terenie „ziem odzyskanych” w rozproszeniu. Niemal na wszystkich konferencjach organizowanych przez IPN w „epoce Kieresa” uprawiano własną „politykę” zamazywania pewnych faktów w zakresie zbrodni ukraińskich. Sprawa wymaga dalszych badań. KBW. Szcześniaka i W.. Szoty i A. s. Na początku 1947 roku. Wystarczy przytoczyć liczbę zamordowanych cywili podaną przez A. Szkodliwość w zakresie badań takiego „monopolistycznego” szarogęsienia się przez wysokiego urzędnika państwowego ilustrowało ujawniające się w publicznych wypowiedziach niedokształcenia niektórych pracowników IPN”. Tak znaczny wzrost wynikał z nieuwzględniania błędnych danych statystycznych. B. Pisulińskiego. którzy byli członkami PPR. ile prezentacja różnorodnych podejść i interpretacji badawczych”27. liczących 20306 osób.s. Z.. organów bezpieczeństwa publicznego. toczonych walk . Przesiedleniami objęto ludność ukraińską. Całkowita akcja przesiedleńcza miała objąć południowo . Istnieje też zagadnienie liczebności OUN i jej sieci w poszczególnych powiatach. pragnąc rozbić struktury mieszkających poprzednio w tej samej miejscowości rodzin i wytworzyć z osiedlanych na ziemiach zachodnich „repatriantów” i osadników z ziem centralnych Polski jednolite grupy mieszkańców. a nawet całe rodziny ukraińskie ukryły się w lasach lub miejscowościach przygranicznych na terenie Czechosłowacji i wróciły do swoich siedzib stanowiących bazy OUN-UPA. w tym samym roku z rąk OUN-UPA zginęło 574 żołnierzy WP. Starania organizatorów seminariów „Stosunki polsko . KBW. a nie niewinną ludność cywilną.jest nieuzasadnione. s. uczestników walk z okupantem hitlerowskim. że stanice były tylko w 325 wsiach i dla nich przyjęli liczbę po 5 członków. Konieczny. 8. że OUN-UPA likwidowała tylko osoby współpracujące z „władzą ludową”. Na konferencję tę nie dopuszczono uczestników seminariów polsko . 161. Zwracano na to uwagę przy omawianiu przesiedleń do USRR. Wojska Polskiego Ostap Stecy32. Liczba wysiedlonych wzrosła z 20 tys. Projekt akcji przesiedleńczej ludności ukraińskiej przedstawił na posiedzeniu. żołnierzy WP.proponował takie rozwiązanie gen.. MO. 30 Z. Dyrektor Biura Edukacji Publicznej IPN P. które zostały wykazane w kartach ewidencyjnych. SL. a łącznie z sołtysami. Wydaje się. poprawność polityczną). Stefan Mossor. Szcześniak. Szotę dla roku 1946.ukraińskie w latach II wojny światowej” o poszerzenie uczestników konferencji krasiczyńskiej o uczestników seminariów spotkały się z odmową IPN. Tymczasem tak nie było. dotyczących przesiedlanej ludności ukraińskiej w latach 1944 . skierowano 21 tys. osób do 137 844 osób.OUN-UPA oraz niewielką liczbą dokonywanych przez banderowców zbrodni na ludności polskiej.podczas gdy według późniejszych udokumentowanych wyliczeń OUN-UPA zamordowała w tym roku 1074 osoby cywilne. słowo „ludobójstwo” było dla tych ludzi wręcz tabu. Doszło tym samym do niesłychanej w społeczeństwie pluralistycznym i w pracy działającego w nim publicznego Instytutu praktyki dyskryminacji badaczy reprezentujących inne poglądy (regularnie zapraszano natomiast badaczy reprezentujących często pozycje wręcz kłamliwe polskich i zagranicznych Ukraińców lub Polaków preferujących ad nauseam tzw. mojego referatu o aspektach prawnych akcji „Wisła”. Z. WOP oraz funkcjonariuszy UB. UPA stosowała taktykę odpowiadającą warunkom. UB 225 osób29. dla województw lubelskiego. rodziny mieszane. a łącznie z członkami ORMO. Na politykę w tej dziedzinie nie zwracali w zasadzie dotychczas uwagi historycy zajmujący się 31 A. MO i UB (121 osób) 1195 osób30. Pisulińsdki. Historycy ukraińscy z uporem cytują tylko te dane pomijając inne wyliczenia. Według nich zostało zamordowanych 98 osób.. Przeciwnicy podjęcia akcji „Wisła”. Opierano się przy tym na publikacji Szcześniaka i Szoty podającej.Ukraina: trudne pytania” posiadających odmienne poglądy.. co zdaniem autora jest liczbą zbyt małą. przytoczona powyżej. Wstęp. a w roku 1947 do końca marca 10 osób28. Metodę tę stosowano również wobec polskich „repatriantów” ze wschodnich terenów II Rzeczypospolitej. SOK. PPS. W tym kontekście opinia J. zgromadzonych w Centralnym Archiwum Komitetu Centralnego PZPR. że wiele osób..8000 osób31. że liczba członków OUN była znacznie większa od 2179. nazwanej potocznie akcją „Wisła”. w tym kobiety. w czasie których podawano fałszywe dane. (w:) Akcja „Wisła”. Do przeprowadzenia operacji „Wisła”. Dane W. Podawanie zaniżonych danych przez historyków ukraińskich ma na celu uzasadnienie tezy. Było one zgodne z koncepcjami przedwojennymi i wojennymi polskich ugrupowań prawicowych z terenów wschodnich.właśnie w ramach pluralizmu i wszechstronnej wymiany poglądów . Wobec odmowy ZSRR przyjmowania dalszych rodzin ukraińskich postanowiono wiosną przeprowadzić akcję przesiedlenia ich na ziemie północne i zachodnie Polski. Autorzy nie dokonali szczegółowych wyliczeń w oparciu o archiwa państwowe tych województw i starostw powiatowych. 29 Tamże. Szcześniaka są niepełne i ujmują tylko te osoby. przesuniętym następnie na 28 kwietnia 1947 roku.w świetle 27 J. 28 R. Podobnie ukazywanie słabości OUN-UPA i pomniejszenie jej siły . Stosunki. 93. Droga.dopuszczenia do owej konferencji referatów paru „pomijanych” naukowców m. Warszawa 1993.. bryg. Warszawa 1993. B. że w roku 1946 OUN-UPA zamordowała 98 osób cywilnych. gdyż autorzy obliczeń zakładali.konfrontacja „polskiego” i „ukraińskiego” punktu widzenia oraz szukanie ich wspólnych elementów. wójtami. Przed wspomnianą konferencją w Krasiczynie grupa kilkunastu polskich profesorów zażądała od Kieresa ..1945. 18. Zatwierdzenie tego planu nastąpiło przez Biuro Polityczne KC PZPR i opracowane w szczegółach z terminem rozpoczęcia akcji na 24 kwietnia.. Akcja „Wisła”. B. MO.s. Na dowódcę tej grupy został powołany gen. Szota. opierając się o dane wojskowe stwierdzono. który szacowany jest na 1500 . ale pełniejsze. członkami ORMO. w tym kobiety i dzieci. co prawda późniejsze. krakowskiego i rzeszowskiego. 158 159 . celem wykazania się u władz realizacją nakładanych przez nie limitów. wygłoszonym na konferencji przemyskiej w 2007 roku pisząc: „Na konferencję ową Kieres et consortes (w szczególności b. Szawłowski. Z. Dokumenty. Podobnie wymaga bliższemu przyjrzeniu się stan liczebny UPA. 32 E. Odpowiedź Kieresa była całkowicie negatywna. funkcjonariuszami MO. Akcja „Wisła”. a również polskie podejrzane o współpracę z OUN-UPA i tych Ukraińców. mija się z prawdą. uzasadniają swe poglądy słabością podziemia ukraińskiego . Misiło. dzieci i starców. W. Również Szawłowski ocenił krytycznie konferencję krasiczyńską w swym referacie.wschodni cypel państwa na południowy wschód od Baligrodu. Według sporządzonych spisów do przesiedlenia miało być jeszcze 4876 rodzin. Machcewicz) po prostu nie dopuścili referatów grupy „inaczej myślących” polskich naukowców.

szczecińskie (15 058). 34 Akcja „Wisła”. Warunki przesiedlenia ludności w ramach akcji „Wisła”. Punkty zbiorcze miały zapewnić wyjeżdżającym wyżywienie i opiekę lekarską. Wysiedlenie Ukraińców do USRR (1944 . nowotarski. 35 Tamże. Warszawa 1993. trwającym od końca maja do końca czerwca 1947 roku. zakończono akcję w lubaczowskim oraz rozszerzono ją na województwo lubelskie obejmując nią powiaty biłgorajski. Sanoku. Bugu Włodawskim. Warunki przesiedlania ludności ukraińskiej omawiali B. odbywało się równolegle ze zwalczaniem przez nie kureni i sotni UPA. inwentarza żywego itp. Chełmie.Ukraina. a w województwie krakowskim powiaty: gorlicki. Żegiestowie.8 88.9 104. Jaśle. Przesiedlenia rodzin ukraińskich. W trzecim etapie.4 54. Były strzeżone przez wojsko.1946) oraz w ramach akcji „Wisła” na ziemie zachodnie i północne Polski według danych oficjalnych Mieszkańcy Powiat w tym Ludność Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck. a w województwie lubelskim w: Bełżcu. zakończono wysiedlanie nielicznych grup z wyżej wymienionych powiatów oraz objęto powiaty: jarosławski. Wysiedlanych osadzono na terenach 9 województw38. z których to wysiedlono ludność ukraińską. Misiło34. od końca czerwca do końca lipca. a w przypadku ujawnienia ich. Zwierzyńcu. Nowym Sączu. Przy omawianiu przesiedleń. 154-166. zamojski.s. Chotylowie. 203-258. Przebieg akcji „Wisła” w świetle materiałów archiwalnych administracji cywilnej. jasieński. posądzanych o współpracę z OUN-UPA przez wojsko.. s.operacją „Wisła”. włodawski. aby uniemożliwić 33 B. s. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r. mieszanych i polskich. Grodzisku. Szczawnem . przeważnie wczesnym rankiem. Misiło. Przesiedleń dokonywało wojsko.1 123. Zwoływano zebranie mieszkańców i wyznaczano czas na spakowanie się i zabranie niezbędnych narzędzi rolniczych. do lasu. Bobusia33 i E. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem 2 w km (w 1931r.) i prawosław. E. Instrukcja dowództwa GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego z 23 kwietnia 1947 roku.2 127. krośnieński.8 684 1 079 1 397 1 055 934 1 622 1 258 1 479 1 282 2 122 1 720 1 975 2 164 1 995 4 9254 15 058 36 666 7 270 11 815 4 2 043 11 329 14 122 533 755 24 647 10 083 20 797 11 582 9 266 203 3 133 7 635 6 504 6 968 26 387 50 788 7 803 12 570 64 152 53 255 85 628 72 460 9 266 16 726 36 328 76 293 47 246 39 505 43 172 64 831 60 878 bd.3 84. 1994. Po uformowaniu kolumny ludności danej miejscowości.s. opolskie (2 542).0 96. Przemyśl.tenże. ucieczkę zgromadzonym tam ludziom36. w ramach operacji „Wisła”. Łupkowie. Długim Kącie. polegającej na kontroli poszczególnych wiosek. 2007.2 89.1 102. bialskopodlaski. gdańskie (5 280). Krośnie. Nowosielcach -Gniewosz.s. Suścu.0 113. żywności. 37 Stacje załadowcze były w miejscowościach województwa rzeszowskiego w: Gorlicach. Zagórzanach. Hrubieszowie. Komańczy. hrubieszowski. Olszanicy. koszalińskie (31 169). historycy i publicyści ukraińscy i niektórzy polscy uważają. Rymanowie. Były to samochody wojskowe i furmanki z polskich wiosek. leski. że władze osadzając w poszczególnych miejscowościach po kilka rodzin ukraińskich dążyły do asymilacji ludności ukraińskiej w środowisku polskim. Nie wszystkie rodziny posiadały konie i wozy. 160 161 .3 115. Bobusia.1 39. Przesiedlenie ludności ukraińskiej w ramach akcji „Wisła” w świetle akt zespołu Głównego Pełnomocnika Rządu ds. czy nie pozostały w nich osoby. zielonogórskie (10 870). które winny być wysiedlone. Ewakuacji w Rzeszowie (GPR) i wybranych akt PUR w Rzeszowie. Bobusia. 207-246. Tabela 5. 28 kwietnia .. 161. brzozowski.Łukawicy. Dokumenty. rodziny mieszane i polskie według sporządzonych wcześniej spisów. wg spisu w l. Przeworsku. (w:) Polska . którzy nie posiadali.Kulasznem. w tym w województwie rzeszowskim 18.6 132. dokonano akcji „oczyszczania” powiatów. Załużu:w województwie krakowskim w: Grybowie. wrocławskie (15 491).:tenże. nowosądecki. Wspólna przeszłość ( Materiały z konferencji ). 38 Były to województwa: olsztyńskie (56 625 osób). Ukraińców3 „Wisła”5 1 Brzozów Gorlice Jarosław Jasło Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm 83 205 104 805 148 028 116 805 113 387 111 575 87 266 162 544 114 195 116 266 116 951 162 340 12 743 25 092 52 302 7 659 15 132 81 588 44 723 73 631 54 882 18 715 21 055 37 875 49 802 33 642 67. Piwnicznej. (w:) Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. 206-219. konwojowana była do punktów zbiorczych. Czas. Stacje załadowcze zorganizowane były w 31 miejscowościach.) w tys. lubelskim 9 i krakowskim 437. Cieszanów 2007. Pierwszy etap. poznańskie (1 437). Przesiedlenie odbywało się w trzech etapach obejmujących kolejno poszczególne powiaty. Zagórzu. które zabrały ze sobą znaczną ilość bydła i sprzętów gospodarczych. transport mieli zapewniać wysiedlający. aby uniemożliwić ucieczkę mieszkańcom np. Trudności ze sprowadzeniem mieszkańców do punktów zbiorczych polegały na braku transportu. W drugim etapie. w Każdym z tych etapów dokonywano przesiedleń ze wszystkich powiatów w różnym zakresie. Werbowicach. Ogółem przesiedlono 137 844 osoby. w jakim ludność danej wioski miała przygotować się do opuszczenia wsi wynosił do 5 godzin35.. były aresztowane lub kierowane na ziemie zachodnie i północne Polski. częściowo lubaczowski i przemyski. (w:) RHA. Warunki przesiedlenia. Gorliczynie.31 maja 1947 roku objął powiaty: sanocki. t 7/8. Otaczało ono wieś. Lesku . Dla tych. białostockie (995). tomaszowski. Wykorzystywano tu doświadczenia z działań przeciwko OUN-UPA prowadzonych w 1946 roku. oprac. 16 523 33 195 68 658 40 742 Hrubieszów 129 957 Tomaszów 121 124 Lubelski 36 B. Opisy punktów zbiorczych.

Warszawa 1993. Na leczenie przyznawano leki i środki dezynfekujące. s.2 135. Bobusia. 30 4 APR. Pomocy lekarskiej udzielono 19 643 zbadanym i leczonym z rejonów województwa rzeszowskiego. mogły być częściowo rozkradane.. których wysiedleni nie mogli zabrać z uwagi na brak środków własnych transportu. Rok XI.6 156. a pozost6ałym w czasie pobieżnych przeglądów ich stanu zdrowia. Dokumenty. podaje w oparciu o dane wojskowe większe ilości zabranego przez przesiedlonych inwentarza żywego.s. Sprawozdanie zastępcy dowódcy 7DP do spraw polityczno-wychowawczych mjr K. Rocznik Statystyczny 1947. Rok XI. Sidzińskiego z przebiegu akcji wysiedleńczej ludności ukraińskiej w okresie od 26 kwietnia do 9 maja 1947 roku. Warunki. o czym najlepiej świadczą rabunki mienia poukraińskiego. W czasie operacji „WKsła” odnotowano 21 zgonów. ciągłymi obawami przed ewentualnymi represjami ze strony wojska i milicji. Obawy przed nowym miejscem pobytu wywoływały plotki o wywożeniu ich do ZSRR oraz osadzeniu w więzieniach i obozach. W istniejącej sytuacji przesiedlana ludność ukraińska pragnęła już pokoju i normalnego życia. wg spisu w l. Urząd Wojewódzki w Rzeszowie Wydział Społeczno-Polityczny. 18 GUS RP. Bobusia. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r. w nielicznych przypadkach 5. 11 niemowląt. Na stan ten wpłynęło zmęczenie ukraińskich mieszkańców spowodowane przeciągającymi się walkami. Warszawa 1947.. 225-226. Misiło. Przesiedlenie. s. których przyczyn zgonu nie podano.III wojny światowej. 237-240. dokonywane przez nią mimo zakazów wydawanych przez wojsko” 41 B. s. Opracował Eugeniusz Misiło.. Ukraińców3 „Wisła”5 Włodawa Zamość 113 566 149 548 33 585 6 942 25 060 82. 15. Warszawa 1947. s.. Część ludności ukraińskiej była przekonana o słuszności walki OUN-UPA o wolną Ukrainę i z ukrywaną nienawiścią 39 B. Warunki przesiedlenia. 245-246. Dane statystyczne w oparciu o: APP. a nawet 1841. E. nie zgłaszania się do sotni młodych Ukraińców wcielanych drogą poboru. zwalczających OUN-UPA oraz przed represjami OUN-UPA wobec nie wywiązywania się ludności ukraińskiej i polskiej z nakładanych na nią dostaw żywności dla oddziałów UPA.Mieszkańcy Powiat w tym Ludność1 Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck. Źródło: B. jak też ciepła strawa wydawana w punktach zbiorczych. sygn. Zdarzały się rabunki mienia przez ludność polską mieszkającą w sąsiednich wsiach40. Przydzielano też suchy prowiant na okres podróży koleją. Niemały wpływ na ludność ukraińską wywierały niesprawdzające się obietnice propagandy ounowskiej zapowiadające wybuch .4 do 2 rodzin. Udzielali oni pomocy zgłaszającym się osobom przesiedlanym.2 1 720..436..) i prawosław. bd – brak danych * . Akcja przesiedleńcza nie napotkała większych sprzeciwów ze strony wysiedlanych....) w tys. 425-426 Tabela 6.. 397. biorąc pod uwagę istniejące powojenne warunki.. Opieką lekarską objęto ludność w punktach zbiorczych. s. a wyjątkowo do 3.. Pisał „Ludność polska sterroryzowana przez bandy kierowała się dotąd instynktem samozachowawczym. a według przydziału liczbowego przeważnie 9 osób. W czasie podróży na jeden wagon przypadało przeciętnie od 1.. 244. Wykaz inwentarza żywego zabranego na nowe miejsce osiedlenia przez wysiedlonych w ramach akcji „Wisła” Lp Inwentarz żywy 1 2 3 4 5 6 7 8 konie źrebięta krowy jałówki cielęta kozy i owce świnie drób Województwo krakowskie 510 bd 4 415 bd 610 2 472 275 2 217 lubelskie 6 915 bd 10 984 bd bd 22 981 74 bd rzeszowskie 11 291 88 25 224 428 1 256 6 845 1 577 8 257 Ogółem 18 716 88* 40 623 428* 1 866 32 298 1 926 10 474* Wbrew przedstawianym przez historyków i publicystów warunkom przesiedlenia.8 2 326 1 662 1 571 25 030 5 480 20 093 493 841 6 543 230 8 439 137 844 31 573 5 710 28 532 631 685 Nowy Sącz 189 867 Ogółem 1 2 3 2 134 770 594 428 Zobacz tabela 1 i 2 GUS RP. głównie żywności i narzędzi gospodarczych. s. Rocznik Statystyczny 1947. Na podstawie publikowanych danych można przypuszczać. nie jest przyzwyczajona do wykonywania zarządzeń. nie ma żadnego poczucia praworządności. Piszczaka dla zastępcy dowódcy GO „Wisła” do spraw polityczno-wychowawczych ppłk B.dane niepełne 162 163 . s. 2 przejechanych przez pociąg oraz 4 osoby.2 rodziny. Akcja „Wisła”. że zarówno przydziały żywności. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem w km2 (w 1931r.. w wyniku której miało powstać państwo ukraińskie.. 352 5 Akcja „Wisła”. Główny 40 Akcja „Wisła”. były one stosunkowo dobre. s. Były one przez żołnierzy dementowane. w tym 4 starców (82-88 lat). Bobusia. Sprawowali ją lekarze i pielęgniarki zatrudnieni przez PUR oraz lekarze wojskowi39.

Dane tylko z rejonu Przeworsk Dzieci Uwagi Wysiedloną ludność podzielono na trzy kategorie: A . Chełm. Jasło)43. 439. C . że w że w powiatach: przeworskim....Bobusia.notowana przez UB. Była to dla nich duża tragedia... że było ich stosunkowo dużo.ukraińskich było 5 638 liczących 21 928 osób. w których się urodzili. Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Tyfus Czerwonka Malaria Świerzb Odra Jaglica Dyfteria Gruźlica płuc forma przewlekła Leus Wścieklizna (wodowstręt) pokąsani przez psy Ostry atak szału (skierowani do szpitali psychiatrycznych) Skierowani do szpitali z innymi chorobami Porody Zgony Wypadki i obrażenia Ogółem zbadano i leczono chorych Określenie Dość osób 3 6 3 1273 11 Dzieci 71 16 55 5 7 5 87 23 21 91 4 – starcy (82-88 lat). Według Szcześniaka i Szoty rodzin mieszanych polsko . 11 – niemowlęta 2 – przejechani przez pociąg. leskim. 7. 8 oraz PUR O/W Rzeszów. Bobusia. niemniej jednak można stwierdzić. sygn. Miano ich osiedlić pojedynczo w gminach. 508 Najbardziej podejrzane osoby były aresztowane w punktach zbiorczych lub przeładunkowych. Szota.. Zamość. Tabela 8. szczegółowych badań. pozostali b. ale w wykazie tym brak danych dla 6 powiatów (Biłgoraj. 241. Włodawa. B . Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Nazwa Chleb Mąka pszenna Kasza Ziemniaki Tłuszcz Mięso Cukier Herbata Sól Jarzyny strączkowe Ilość w gr 266 50 50 500 25 50 16 3-4 13 30 Źródło: B. Choroby zakaźne. s. 164. Sprawa ta wymaga dalszych. Aresztowanych osadzono w obozie w Jaworznie.. rzeszowskim. 19643 14.. pracowali i spędzali życie. Istnieje też problem Polaków grekokatolików i prawosławnych.3% ogółu przesiedlonych Źródło: B. 43 A.. Z. Wiemy również. Warunki. łańcuckim. APP. zalecając osiedlanie ich po kilka rodzin we wsi42. Główny Pełnomocnik. W. Przesiedleniu podlegały również rodziny mieszane.. Rodziny z takimi oznaczeniami miano osiedlać w różnych powiatach i gminach. Szcześniak.. 487-488. a drugi greckokatolickiego. Aprowizacja przesiedleńców w ramach akcji „Wisła”.s. gdyż poprzednim wywózkom nie podlegały.odnosiła się do przesiedlających ją żołnierzy. rozpaczali opuszczając domy. 165. Przesiedlenie. 164 165 . Również ludzie starsi. brzozowskim były rodziny mieszane..zastrzeżenia zgłosił dowódca oddziału przesiedlającego. z którą trudno im było się pogodzić. Krasnystaw. Droga.. Dzienne racje żywnościowe na osobę.d. B. z których jeden z małżonków był wyznania rzymskokatolickiego. przywiązani do swoich miejscowości i gospodarstw. Liczba tych rodzin jest trudna do określenia. s. Tabela 7. sygn.notowana przez zwiad wojskowy. 42 Akcja „Wisła”. zgony i porody wśród ludności przesiedlanej w ramach akcji „Wisła” z rejonów województwa rzeszowskiego..

obawiały się pozostać z uwagi na działalność OUN-UPA i często opuszczały wieś przenosząc się do miejscowości. Posłowie PSL domagali sie powołania specjalnej komisji do zbadania wysiedlenia Polaków w operacji „Wisła”. w tym 3 253 chłopów. które rodziny należy uznać za polskie. administracji samorządowej i państwowej oraz Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa.. w 1946 . Uchwały. 48 Akcja „Wisła”. 165. którzy popierali władzę.32650. 91-106. SPB. a z uwagi na decydujący głos funkcjonariusza UB. Wykorzystywali oni swoje wpływy w radach gmin.. Zabezpieczeniem była zmiana narodowości i wyznania. 50 APP. Podobnie w powiecie przemyskim w 1944 roku wpłynęło 746 podań. gdzie część ludności komunizująca przed wybuchem wojny i po wojnie. Zaświadczenia wydawane przez proboszczy rzymskokatolickich o wyznaniu i narodowości nie były wiarygodne dla wysiedlających.”. Instrukcja GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego określała. s. jak np.. 174-177. W załączniku do publikacji „Akcja „Wisła”. a we wrześniu 1948 roku już 2 072. 18-21. języka i kultury. Dokonywano jej przy pomocy ustosunkowanych przychylnie księży rzymskokatolickich oraz władz administracyjnych. Przesiedlenia 44 Akcja „Wisła”. Dotyczy to także liczby rodzin polskich. wystąpienie posłów w Sejmie miało miejsce 4 czerwca 1947 roku. Rozbórz. sygn. Bolestraszyce. 217.75.miesięcznie. Są też miejscowości. Tego typu przepisy utrudniały nie tylko udowodnienie swej przynależności do narodu polskiego. 405-426. w których podano wyolbrzymioną liczbę Polaków. Przykładem błędnych danych są miejscowości w których po wywiezieniu ludności ukraińskiej nie było ludności polskiej. 163. Nie brano pod uwagę.. Bełwin w powiecie przemyskim. były zbywane w większości milczeniem lub spotykały się z odmowami. w styczniu 1947 roku nastąpił napływ chłopów do PPR. 166 167 . SPP. 405-426 pojawiły się błędne dane. W przypadku.których według wytycznych przesiedleńczych nie uznawano za Polaków kierując się kryterium wyznaniowym. Grochowce. a od 1947 roku do lutego 1948 roku . dok 72. Powodem tego zjawiska było szukanie przez nich zwolenników i członków PSL oraz polskiego niepodległościowego podziemia. należy w oparciu o materiał agenturalny sprawdzić. nie jarosławskim. że liczba podań o zmianę wyznania i narodowości była znaczna. włączyła się w popieranie kształtującej się władzy. Zawierała ona następujące kryteria polskości: „ Za podstawę brać dowody przedwojenne. s. Mieszkańcy narodowości ukraińskiej i członkowie rodzin mieszanych zagrożonych przesiedleniem (o operacji przesiedleń wciąż krążyły plotki) starali się zabezpieczyć przeciwko tej akcji.1947 znajdują się podania ludności ukraińskiej o zmianę wyznania i narodowości i tak np. Został on sporządzony przez Sztab Generalny WP na podstawie statystyk wysiedleńczych. gdy wysiedlany zgłasza sprzeciw uważając się za niesłusznie wysiedlanego.. wywołało oburzenie władz miejscowych i interwencję47. 47 Tamże. Określenie liczby rodzin polskich. Są to przykładowo miejscowości: Radymno. Współżycie Łemków z Polakami było na ogół zgodne i brak było jaskrawych konfliktów między obu narodowościami mimo dzielących je wyznań. 51 APR. Narażeni byli na kierowane przeciwko nim działania tak polskiego. Również po wyborach do sejmu. które niejednokrotnie w południowo-wschodnich powiatach podejmowały rezolucje przesyłane do władz przeciwko wywożeniu rodzin mieszanych. Rozpoczęcie przesiedleń spowodowało w powiecie włodawskim zebrania ukraińskich aktywistów PPR kończące się podejmowaniem uchwał przeciwko przesiedlaniu tych. że pomoc ta była wymuszana przez banderowców. dok. sygn. które kierowane obawami przyłączyły się do wysiedlanych rodzin ukraińskich wymaga dalszych badań.1 479. Były one podyktowane wspólną walką części Łemków przeciwko okupantowi niemieckiemu oraz nie uleganiu wpływom OUN-UPA. s. Rodziny polskie mogące pozostać w danej wsi i nie objęte nakazem wysiedlenia. Werchrata. choć dwie ostatnie miejscowości były w powiecie przeworskim. a jej odmowa groziła śmiercią rodzinom polskim. Warto dla przykładu podać. w 1946 roku było ich 129. W aktach wszystkich starostw z lat 1944 . Sprawa nabrała rozgłosu i spowodowała interpelację w Sejmie posłów PSL. w powiecie lubaczowskim: Oleszyce. 45 Tamże. Liczyli na poparcie władzy i wyłączenie z przesiedlenia do USRR oraz ewentualnego przeniesienia ziemie zachodnie i północne Polski. jak świadectwa szkolne.. 46 Tamże. s. czy w okresie okupacji nie przyjął narodowości ukraińskiej45. która w omawianych powiatach zwiększyła znacznie liczbę swych członków51. w tym 215 chłopów. rezolucje i starania władz lokalnych u władz wojewódzkich i wojska. PPR Komitety powiatowe . 49 APP. Mirocin. w którym po przesiedleniu ludności ukraińskiej w ramach operacji „Wisła” miało pozostać 1 200 Polaków. których członkowie weszli w związki małżeńskie z Ukraińcami i obrona przez nie rodzin mieszanych przed przesiedleniem. 73.. Podobnie w powiecie jarosławskim PPR liczyła w styczniu 1947 roku 550 członków. W Bełwinie nigdy takiej liczby mieszkańców nie było48. którą zamieszkiwało wielu Polaków lub wyjeżdżały na ziemie zachodnie i północne wraz z przesiedlaną ludnością ukraińską46. pozwalały wywożącym stosować dowolne kryteria. Podobnie było na Podlasiu i Chełmszczyźnie. książeczki wojskowe. Innym zjawiskiem były sprzeciwy rodzin polskich. dok. a w 1947 12749. W wypadkach wątpliwości wspólnie decydować z delegatem UB”44. s. jak też ukraińskiego podziemia. 163. w ramach operacji „Wisła” ludności łemkowskiej napotykało na wątpliwości miejscowych władz administracyjnych. w starostwie brzozowskim wniesiono w 1945 roku 423 podania. a nawet niechętnym stosunkiem ich do zwolenników ukraińskiego nacjonalizmu. Płazów.sprawozdania statystyczne za rok1947 1948 . s. w których zaznaczona jest narodowość i wyznanie. Podobnie jak łemkowie podejmowali oni działalność w PPR.. Wysiedlenie 15 rodzin polskich z Żurawicy w powiecie przemyskim w ramach operacji „Wisła”. W styczniu 1947 roku PPR liczyła w powiecie lubaczowskim 65 członków. które z uwagi na decyzje funkcjonariuszy UB były traktowane jako wrogo ustosunkowane do władz państwowych lub udzielających pomocy żywnościowej OUN-UPA. s.. dalej w powiecie przemyskim: Fredropol. a we wrześniu 1948 roku 4 522 członków.

Kres działalności OUN-UPA położyło wykrycie w lasach monastyrskich bunkra krajowego prowidnyka OUN Jarosława Starucha ps. Petrusa zbędna ludność w rolnictwie w latach 1944-1945 wynosiła w województwie rzeszowskim 655 tys. Powstały też możliwości zagospodarowania ziem 17 omawianych powiatów. Niemniej jednak części ludności ukraińskiej i mieszanej udało się uniknąć wywiezienia. pozwoliło na likwidację antypolskiego podziemia OUN-UPA i zwartych grup ludności ukraińskiej przy wschodniej granicy państwa polskiego uniemożliwiając odrodzenie się tendencji odśrodkowych i oddalając groźbę irredenty w sprzyjających warunkach. Z. Droga. sprzętu wojskowego. Dowódcę VI Wojskowego Odcinka „San” Mirosława Onyszkewycza ps. przystąpiono do zalesiania terenów mało urodzajnych. zostały rozbite ponosząc znaczne straty. 3 brygada KBW dokonywały przeszukiwań kompleksów leśnych i podejmowały walkę z sotniami UPA starając się w ustawicznych z nimi walkach niszczyć je. Zgodnie z koncepcją administracji leśnej. a 47 poniosło rany. w ramach operacji „Wisła”.. Osadzono ich w obozie w Jaworznie53. „Hromenko”. 2. 55 J. a napotykając na opór ze strony wojsk czechosłowackich. „Prirwa”. możliwości zamaskowania swych sympatii politycznych.. przechodziły granicę ponownie przemieszczając się na tereny polskie. dróg. Mircza i Piaseczna zginęło 32 żołnierzy i oficerów. „Brodycz”. 208. „Orłam” oraz szereg innych. prowidnyk Teodor Rębisz ps. 8. Zakładano.. a w2 sanockim 34 085 osób56.Na zachód przedostali się też: sotenny Mikołaj Taraban ps.. 52 Z. że otrzymywane przez przesiedlone z USRR rodziny polskie gospodarstwa powinny posiadać 54 G. Iwan Szpontak ps. W czasie operacji „Wisła” wojsko wykryło i zniszczyło 1 178 bunkrów. „Stiach”. krajowy referent propagandy OUN Wasyl Hałasa ps. popełniła samobójstwo. 465 „Kruk”). Nowego Sącza. Grzegorz Łewko ps. 182 53 A. Motyka w publikacji „Tak było w Bieszczadach”. Grzegorz Mazur ps. Taktyka ta polegająca na nieustannych pościgach za sotniami dawała oczekiwane rezultaty. Ruch robotniczy w regionie przemyskim.) hymn ukraiński i w bunkrze słychać było ciche detonacje”. Stopniowo uruchamiano szkoły powszechne. Szota. 3 zostało ujętych w Czechosłowacji i przekazanych władzom polskim (Włodzimierz Szczygielski ps. prowidnyk II okręgu OUN Leon Radejko ps. „Knycha”. „Krym”. uwieńczone nawet wynikiem pozytywnym. Były to ostatnie walki UPA z wojskiem.. nie zapobiegały wysiedleniom w ramach operacji „Wisła” w świetle wydawanych dowódcom instrukcji. Według J. Świty pisze o ostatnich minutach życia „Stiacha” następująco: „Słyszeliśmy. 168 169 . „Orest” schwytano we Wrocławiu w 1948 roku. osób55. 6...jeszcze w sierpniu 1947 roku .. a także schrony dla upowców.. „Dalnycz”. „Berkut”. Tak było. Nowego Targu. 458.. Trudnością było też wyżywienie upowców z uwagi na postępujące wysiedlanie poszczególnych wsi ukraińskich. mieszanej i podejrzanej o wrogi stosunek do władzy ludności polskiej.. 16 września wpadł w ręce wojska szef SB Petro Fedoriw ps. Migracje i zmiany struktury źródeł utrzymania ludności. rajdami wraz z dowódcami sotni lub innymi przywódcami i kurierami przeszli do okupacyjnych stref zachodnich Niemiec. a nieprzytomnego „Dalnycza”po rozkopaniu bunkra przez wojsko odratowano. oddziały polskie likwidowały szereg bunkrów stanowiących magazyny żywności. Na 23 działających na terenie Polski dowódców kureni i sotni. „Burłaka”. 4 przedostało się do amerykańskiej strefy okupacyjnej (Wołodymyr Soroczak ps. Działające kurenie „Rena” i „Bajdy” w województwie rzeszowskim i „Zaliźniaka” oraz „Berkuta” w województwie lubelskim. Tego typu starania. Petrus. a także zasiedlania gospodarstw poukraińskich osadnikami z innych powiatów i „repatriantami” przy równoczesnym tworzeniu większych obszarowo gospodarstw i likwidacji występującego na tym terenie przeludnienia.czechosłowacką chroniąc się przed pościgiem Wojska Polskiego.. którzy znajdując się w sytuacji bez wyjścia popełnił wraz ze swoją ochroną samobójstwo54 i likwidacja odkrytego przez oddział KBW bunkra ośrodka wydawniczego krajowego prowydnika „Wulkan”. oddziały dywizji 3. W toczonych walkach oddziały UPA przechodziły granicę polsko . „Kalinowicz”. Roman Hrobelski ps. Wojska Polskiego oraz 1.. s. B. jak „Stiach” wraz ze swoją (. 9. 56 Tamże. Michał Duda ps. „Zaruba”. in. 13 zginęło w walce. Podczas próby ucieczki zginął m.. „Zaliźniak”).. po walce w beznadziejnej sytuacji. W trakcie pościgu za sotniami. Skutki operacji „Wisła” Przesiedlenie ludności. s. Próby podejmowania dalszej działalności w okresie późniejszym kończyły się rozpracowaniem ich przez polski kontrwywiad i aresztowaniami. normalnego działania administracji samorządowej i państwowej. Szczegółowo losy poszczególnych kureni UPA opisuje G. ksiądz greckokatolicki Adam Ślusarczyk ps.w zasadzkach UPA na oddziały Wojska Polskiego w rejonach Dołhobyczowa.) ochroną odśpiewał (. Z tego w powiecie jarosławskim 41 083 osoby. a w przypadku chłopów ukraińskich traktowania przynależności do PPR jako zabezpieczenia przed wysiedleniem do USRR lub na ziemie zachodnie i północne Polski52. Podobny los spotkał sotnię „Smyrnego” działającą w rejonie Krynicy. a w 1946 roku163 390 osób. linii telefonicznych. Autor opierając się o relację J. Przesiedlenie ludności ukraińskiej i mieszanej na ziemie północne i zachodnie Polski położyło kres istnieniu OUN-UPA w Polsce. Konieczny.. s. Szcześniak W. 211.. a następnie otoczenie ich i rozbiciu. Na lubelszczyźnie . odbudowy mostów drogowych i kolejowych. W trakcie operacji „Wisła” równolegle do wysiedleń ludności ukraińskiej. Motyka. zabiło lub ujęło 1 509 członków UPA oraz schwytało i aresztowało 2 781 osób podejrzanych o współpracę lub przynależność do OUN-UPA. prowidnyk III okręgu OUN Jewhen Sztendera ps. „Tucza”. W walkach z wojskiem sotnie traciły bowiem ludzi osłabiając się znacznie. s. W czasie operacji „Wisła” działania bojowe oddziałów wojska oraz KBW polegały na zlokalizowaniu sotni UPA. Jego ochrona. 7.a także chłopów ukraińskich popierających OUN-UPA.

80. o czym świadczą dane zawarte w roczniku statystycznym wydanym w 1963 roku69. Przyczyną spadku liczby mieszkańców były skutki wojny oraz przesiedlenia ludności ukraińskiej do USRR i na ziemie zachodnie oraz dobrowolne wyjazdy ludności polskiej na ziemie zachodnie64. Makar. a nie polskich. Zniszczenie ziem Polski południowo-wschodniej nastąpiło w wyniku działań OUN-UPA. Stan ten utrzymywał się również w latach następnych. a następnie w trakcie operacji „Wisła”. Polityczne. sanocki 44. z których wysiedlano ludność ukraińską.4 mieszkańców na 1 km2. 66 Tamże. 15-21. Najniższe zaludnienie miał w roku 1950 powiat ełcki. Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej. bo 9. Ustalenie liczby repatriantów. a w omawianych powiatach.1 osób na 1 km². Konieczny.. 66. które podają. Inna przyczyną wyjazdu rodzin polskich na ziemie odzyskane była błędna polityka władz usiłujących zaludnić je również Polakami z powiatów. włodawski 31.6. in. Według tego spisu następujące powiaty województwa rzeszowskiego posiadały liczbę mieszkańców na 1 km²: brzozowski 101.. Warszawa 6-10 listopada 2001. 5 powiatów z 26 i mniej. tereny omawianych powiatów posiadają najmniejszą liczbę ludności w Polsce przypadającą na 1 km². biłgorajski 47. Nie można też zgodzić się z tezą. sygn. Operacja „Wisła” ocaliła życie wielu polskim i ukraińskim mieszkańcom terenów południowo-wschodniej Polski. 60 APP. hrubieszowski 46.. 61 APL. s. Zdarzały się jednak przypadki. a w 9 powiatach województwa rzeszowskiego 9 711 rodzin. 64 Z. w olsztyńskim 7. s. Z pewnością część przesiedlanych pochodziła z omawianych powiatów. 424. 69 Rocznik Statystyczny 1963. krośnieński 109. OW PUR.402. Polityczne. Narodowy Spis Powszechny z 3 XII 1950. Zmiany demograficzne. szczecińskiego. s. przemyski 40 (bez miasta). odczuwany przez osadników. utrudniało zasiedlanie tych ziem.. sygn. w gdańskim 1 powiat. Palski. Według niepełnych danych w roku 1946 osiedlono w województwie rzeszowskim 6 260 rodzin (30 654 osoby). jak i też repatriantom. (:) P-U. Ogółem liczba mieszkańców zmniejszyła się w stosunku do roku 1931. władze polskie nie były zainteresowane niszczeniem infrastruktury tego terenu. Przyczyny i skutki akcji „Wisła”... włodawski 27. 13 ( dane z 3. jarosławski 72.. Często palono ich gospodarstwa. UWL Wydział Społeczno-Polityczny. s. którzy osiedlili się na stałe na terenie województwa lubelskiego i rzeszowskiego jest niemożliwe. W latach 1945-1948. 63 Tamże. J. 65 Uzgodnienia i rozbieżności zanotowane w czasie IX i X seminarium historycznego. t. ale pomoc materialna państwa pozwoliła na szybkie remonty i przywrócenie budynków do stanu normalnego użytkowania.. lubaczowski 30. że w efekcie wysiedlenia Ukraińców. 114-117. Do końca 1946 roku z województwa rzeszowskiego na ziemie odzyskane przesiedlono 145 072 osoby. Warunki życia przeniesionych na nowe gospodarstwa były znacznie lepsze od tych. 59 S. Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na ziemiach odzyskanych w latach 1945-1947. leski 26. skłaniał ich do zasiedlania wsi leżących w pobliżu miast i miasteczek oraz w samych miastach. s. WO PUR. 67 .) doprowadziły do zrujnowania ziem Polski południowo-wschodniej”66.. 2002. czyli około 19 444 osoby61. Pozostałe posiadały większą liczbę mieszkańców przekraczającą 40 osób na 1 km². s. że przesiedlona ludność ukraińska oraz polityczne. Akcję osadnictwa polskiego utrudniał wyjazd ludności polskiej na ziemie odzyskane z uwagi na działalność OUN-UPA. leski 11. olsztyńskiego. Część rodzin ukraińskich otrzymała często zniszczone i zdewastowane gospodarstwa poniemieckie. 196. Brak bezpieczeństwa. a w województwie lubelskim powiat włodawski 27. 9. Poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miało w województwie białostockim 5 powiatów..s. a w województwie lubelskim powiaty: bialskopodlaski 44. Z omawianych powiatów południowo-wschodniej Polski poniżej 40 mieszkańców na 1 km² w tym roku posiadały 4 powiaty: lubaczowski 39. w zielonogórskim 5. s. Teza. Warszawa 1952.. s. konsekwencje. a w terenie górskim do 15 ha57. Poznań 1963. w tym z wiosek 43 55263. Mówiąc prościej. gospodarstw poukraińskich i polskich58. s. 82-84.. w bydgoskim 1 powiat. s. jasielski 96. Natomiast do 31 stycznia 1946 roku przesiedlono z omawianych 7 powiatów województwa rzeszowskiego na ziemie zachodnie 66 959 Polaków.Konieczny. 202. Ogółem było to kilkadziesiąt powiatów. 170. bez miasta Przemyśla 26 626 osób60. sygn. a więc również po operacji „Wisła” osadzono w powiatach województwa lubelskiego (bez powiatu zamojskiego) 4 861 rodzin.s. 141. Przemyśl 2007. chełmski 48.. gdyż położyła kres toczącym się walkom. Zeszyt 1..9. że „działalność podziemia ukraińskiego 57 E. powiaty województw: białostockiego. ekonomiczne i demograficzne następstwa akcji „Wisła”. 170 171 . s. a wyłączony z niego powiat ustrzycki 13 mieszkańców na 1 km². Palenie przez OUN-UPA gospodarstw po wysiedlonych Ukraińcach w latach 1945-1946. Przyczyny. s. że w wyniku przesiedleń Ukraińców do USRR w latach 1944-1946 i na ziemie północne i zachodnie Polski w ramach operacji „Wisła” tereny południowo-wschodniej Polski mają jedną z najniższych w kraju gęstość zaludnienia67 nie jest prawdziwa. Na podstawie jednego powiatu – leskiego nie można stawiać tezy o najmniejszym zaludnieniu powiatów południowo-wschodniej Polski obejmując nią wszystkie powiaty. 58 Z.. Nie można się zgodzić z uzgodnieniami seminariów polsko-ukraińskich65. przebieg. 16 powiatów z 31 mieszkańcami i mniej. Według spisu powszechnego z 1950 roku poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miały m. 2 62 APP. Banasik.1947):APZ SP Tomaszów Lubelski. Laska. 136. tomaszowski 49. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. 9. s. w koszalińskim 9. w poznańskim 2. 401-402. gdyż przenoszenie tych Polaków na tereny poukraińskie przyniosłoby większe korzyści. Osadnictwo na gospodarstwach poukraińskich było w latach 1944-1945 bardzo trudne z uwagi na działalność OUN-UPA skierowaną tak przeciwko Polakom miejscowym. Było to błędem administracji państwowej. 38 696 osób62. 424. dochodzącą w niektórych powiatach do 109 (powiat krośnieński)68. gorlicki 76. W Polsce w tym czasie było 40 powiatów o zaludnieniu 39 i mniej mieszkańców na 1 km².Działalność Państwowego Urzędu Repatriacyjnego. 216 68 GUS RP. łącznie 58 140 osób. Geneza i przebieg akcji „Wisła” i przeciwdziałanie władz polskich (. w szczecińskim 6.wraz z zabudowaniami obszar 5 ha. zamojski 77. warszawskiego i zielonogórskiego. Ogółem spalono w latach 1945-1947 ponad 50 tys. W województwie rzeszowskim najniższą gęstość zaludnienia miał powiat leski: 11 osób na 1 km2. a z województwa lubelskiego 221 24659. 13.X. które pozostawili. Przesiedlenie było szokiem cywilizacyjnym dla ludności ukraińskiej. sygn. gdańskiego. Warszawa 1963.

. którzy byli niechętnie. trudne warunki dostosowania otrzymanych gospodarstw. Zaangażowanie tych ukraińskich rodzin w zagospodarowanie się na nowych miejscach było opieszałe. a nawet wręcz wrogo ustosunkowani do przybyłej w ramach operacji „Wisła” ludności. Przeniesienie z ubogich wiosek do bogatszych i lepiej zagospodarowanych ziem zachodnich umożliwiło w krótkim czasie podniesienie na wyższy poziom życia Ukraińców. Nie ulega wątpliwości. szczególnie ukraińskiej. Zakończenie [. że otrzymane gospodarstwa popadały w dalszą ruinę. Jedynie w tych miejscowościach. która doznała różnych krzywd ze strony nacjonalistów z OUN-UPA. Inni natomiast. Przyczyny tego były złożone. Rodziny mieszane asymilowały się szybko i wchodziły bez problemów w środowisko polskie. Opierając się o zasadę internacjonalizmu oraz pragnąc pozyskać ludność ukraińską dla budowy „Polski Ludowej”. Dyskusję wywołuje asymilacja wysiedlanej ludności. którym ludność ukraińska kojarzyła się z poczynaniami OUN-UPA.] Położenie ludności przesiedlonej w operacji „Wisła”. że osiedleni na gospodarstwach rodzinnych i w Państwowych Nieruchomościach Ziemskich Ukraińcy. Stosunek ten u „repatriantów” ze Wschodu – ZSRR wynikał z doświadczeń wyniesionych przez ludność polską z Wołynia i Małopolski Wschodniej. oderwane od swych środowisk i pozbawione opieki duszpasterskiej księży greckokatolickich i prawosławnych. utrzymywały się tradycje narodowe ukraińskie i istniało mocno ugruntowane poczucie odrębności narodowej. południowo-wschodniej Polski. Na niewynarodawianie ludności ukraińskiej mieli wpływ osiedleni w tych samych wioskach Polacy. w tym w pracach rad narodowych i spółdzielniach. Przesiedlenie Ukraińców na ziemie północne i zachodnie Polski pozwoliło na ich szybsze zagospodarowanie. zerwanie istniejących poprzednio więzi sąsiedzkich.). w których mieszkało więcej rodzin ukraińskich i przedstawiciele inteligencji oraz duchowni uniccy lub prawosławni. a ich dzieci zachęciło do podjęcia nauki w szkołach średnich i wyższych. a to z kolei umożliwiło im łatwiejszy dostęp na wyższe uczelnie. Rozstrzygnięcie tego problemu jest trudne. Małopolski Wschodniej. że dążeniem władz polskich była asymilacja narodowa ludności ukraińskiej. in. a często osadnicy z ziem 172 173 . Przesiedleni Ukraińcy traktowali państwo polskie jako wrogie. Niektórzy historycy polscy i w zasadzie większość ukraińskich twierdzi. że władza dążyła do asymilacji państwowej. Byli to bowiem m.. wodociągi. przywiązanie do miejsc poprzedniego zamieszkania. do zamieszkania oraz zagospodarowanie otrzymanej ziemi. a nawet zdarzało się. kanalizacja itp.traktowała swój pobyt na nowych gospodarstwach jako tymczasowy i łudziła się możliwością powrotu do opuszczonych wiosek. Trzeba tu dodać. było bardzo trudne. „repatrianci” z Wołynia. których przesiedleńcy poprzednio nie posiadali (elektryczność. Nowe otoczenie było w stosunku do osiedlanych Ukraińców wrogie. często zrujnowanych. Tendencje te spotkały się z negatywnym odbiorem aktywu PZPR. władz administracyjnych oraz ludności polskiej. Ulegały jej też rodziny ukraińskie. Składały się na nie: wyższy standard domów mieszkalnych. że rodziny mieszane asymilowały się bardzo szybko w nowym środowisku. Biuro Polityczne KC PZPR postanowiło stworzyć mniejszości ukraińskiej możliwość nauki dzieciom ukraińskim języka ukraińskiego oraz rozwoju kultury ukraińskiej i uczestniczenia w życiu społecznym. korzystali z przywilejów uzyskiwania przez ich dzieci dodatkowych punktów za pochodzenie robotnicze.

były ściśle ze sobą związane. Z czasem do mieszkańców docierały jednak informacje o pewnych skrytobójczych mordach Polaków. Prawdopodobnie wtedy zginęło z rąk bojówki ukraińskiej trzech polskich oficerów. Lublin 1997. na Wołyń zostali sprowadzeni z Mazowsza przez króla Władysława Jagiełłę. Obie miejscowości.in. żydowską 1 osoba.dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30.48% mieszkańców na 1 km2. przylegającej do tej wsi. Czaplickich. co znaczy . połową XVII w. W XX w. pod Ostrówkami zginęło 6 polskich żołnierzy i 5 z armii bolszewickiej. Przez cały XVII i XVIII w. Ostrówki Wołyńskie ludobójstwo. Według powszechnego spisu ludności z dnia 30 września 1921 r. ale poza cmentarzem. 1 Przed kilkunastu laty ukazało się pierwsze historyczne opracowanie dotyczące tych miejscowości. W gminie Huszcza Polacy stanowili 27% ludności (w powiecie lubomelskim 14%). dotyczy również zniszczenia przez tych samych sprawców. W ciągu kilkuset lat swej bytności na Wołyniu (właściwie na Ziemi Chełmskiej). Narodowość polską podało 657 osób. Podczas potyczek z Armią Czerwoną w 1919 r. Miała ona 500 wiernych i składała się z dwóch miejscowości: Ostrówki (siedziba parafii) i Wola Ostrowiecka. Według znanych dokumentów przed 2. W wieku XIX przeszły na własność Malewczyków. P. Rozmawiali po polsku gwarą mazurską i byli nazywani Mazurami. Rzymskokatolicką parafię w Ostrówkach erygował 11 stycznia 1765 r. w Ostrówkach mieszkało 518 osób (270 mężczyzn i 248 kobiet) w 84 budynkach mieszkalnych i w 8 innych zabudowaniach.09. Popek. w tym samym czasie i w podobny sposób. podkomorzego krzemienieckiego i Hieronima Jełowickiego. Z Woli Ostrowieckiej rodziny: osadnika wojskowego Jana Koguciaka.) Już na wstępie należy zaznaczyć. podkomorzy czernihowski zakupił miasto Świerże i kilka wsi w Ziemi Chełmskiej (w tym m. 174 175 . powstała trochę później niż Ostrówki.2 W okresie międzywojennym Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do gminy Huszcza. Przeciętna powierzchnia gospodarstwa chłopskiego w Ostrówkach czy Woli Ostrowieckiej wynosiła 2-5 ha. Potwierdzali to liczni uciekinierzy z Tczewa. Ostrówek. staraniem ROPWiM na ich mogile stanął okazały pomnik.: Staryki. Popek. a mojżeszowe 17. szczególnie w dobie zaborów.08. prawdopodobnie ze 135 pułku piechoty Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”. 15 prawosławnego i 14 mojżeszowego. Średnia gęstość zaludnienia wynosiła 42 . Wira. Pierwsze dni II wojny światowej przebiegały spokojnie. (do roku 1939) majątek ziemski w Ostrówkach należał do Konczewskich. starosty chełmskiego. Stąd drugi człon nazwy wsi. Gdyni i Torunia oraz polscy żołnierze powracający do domu. Wołczkową Wolę) od spadkobierców Daniela Jełowickiego. gajowych. Warto podkreślić. Polacy z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej zachowali czystość narodową.Popek. wsparli oddział jazdy polskiej – legionistów Józefa Piłsudskiego.wyspa. powiatu lubomelskiego.3 Na pierwsze represje Polacy nie musieli długo czekać. T Trusiuk. w dokumentach też jako Wola Lacka (Wola Polska) lub Wola Mazowiecka. 4 Z Ostrówek wywieziono rodziny osadnika wojskowego płk. Stare Równo. Już w nocy z 9 na 10 lutego 1940 roku z całego rejonu lubomelskiego wywieziono do obwodu archangielskiego rodziny osadników wojskowych. nie ulegli rusyfikacji i nie zdradzili wiary przodków. Zawsze byli wiernymi wyznawcami Kościoła rzymskokatolickiego. Cmentarz parafialny w Ostrówkach na Wołyniu. wraz z Lubomlem została włączona do Korony. żołnierze sowieccy pojawili się w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dopiero 23 września. Warszawa 2011. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Jełowickich. zaś Rosjan obok. iż w okresie niewoli. mieszkańcy tych miejscowości aktywnie brali udział w powstaniach: kościuszkowskim ( 1794) i styczniowym (1863) a w 1915 r. staraniem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie na cmentarzu w Ostrówkach zostały postawione na mogiłach żołnierzy okazałe pomniki. Z. Wg tradycji. która wyruszyła 24. Pod względem wyznaniowym było: 489 osób wyznania rzymskokatolickiego. Dudzińskiego i Szulgacza. Przechodząc przez sąsiednią wieś Równo zostali zaatakowani przez uzbrojonych Ukraińców. 3 W 2005 r. gajowego Szelaskowskiego i leśniczego Franciszka Kruka. Wyznanie rzymskokatolickie deklarowało 641 osób. 1943 r. wyznaniową i obyczajową. chociaż na jej gruntach. Lacką Wolę. założone w XVI w. z Maniewicz w kierunku Warszawy. rusińską 15 osób. rodzinę osadnika Karola Romaniuka. województwa wołyńskiego.39 r. dokonywanych przez komunistyczno-nacjonalistyczne bojówki ukraińskie. gajowego Antoniego Skibińskiego. W roku 1644 Mikołaj Firlej Broniewski z Dąbrowicy. Woli Ostrowieckiej. Mieszkańcy Ostrówek i Woli Ostrowieckiej byli od zawsze katolikami. Tylko nieliczni mieli więcej ziemi. biskup chełmski Walenty Wężyk. Po przejściu frontu mieszkańcy Ostrówek i Woli żołnierzy polskich pochowali na cmentarzu parafialnym. Wołyński testament. W Woli Ostrowieckiej mieszkało 658 osób (315 mężczyzn i 343 kobiety) w 120 gospodarstwach. iż zagłada Ostrówek 30 sierpnia 1943 r. Lublin 2005 oraz L. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Olędzkich. Zostali pochowani na ostrowieckim cmentarzu. leśniczych i uciekinierów z Pomorza. Z punktu widzenia administracji kościelnej parafia wchodziła w skład dekanatu lubomelskiego rzymskokatolickiej diecezji chełmskiej. Pod względem przynależności administracyjnej obie miejscowości leżały w Ziemi Chełmskiej. Wola Ostrowiecka. która w 1388 r. a następnie Bogatków i Strażyców. Narodowość polską podały 503 osoby.4 2 W 2005 r. Zobacz także: L. językową. Wira. Pomimo nacisków.. W kilka dni później do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej dotarła liczna grupa żołnierzy polskich ( ok.1 Nazwa wsi Ostrówki pochodzi od wyrazu „ostrów”. w czerwcu 1940 r. 150 osób). Po agresji Związku Sowieckiego na Polskę 17 września 1939 roku. a ściślej biorąc ich zagłady przez OUN-UPA w 1943 r : L.

ale postanowiono nie rozdrażniać upowców. Próby ucieczek w drodze kończyły się zamordowaniem. W połowie 1940 r. Połapy. 81 osób „u Trusiuka”. gdzie na rzekomym zebraniu miały być przekazane mieszkańcom ważne wiadomości. gdzie było ponad 200 mężczyzn. w okolicznych wsiach: Równo. i popędzono na rżysko pod las Kokorawiec w pobliżu wsi Sokół. zorganizowane grupy Ukraińców z sąsiednich wsi. Około 20 osób zamordowano przy „kuźni Bałandy”. Wiele osób zostało też zamordowanych w mieszkaniach. Opuszczających wieś zawracano z drogi i strzelano do próbujących przedrzeć się przez kordon. Następnie oprawcy. Wkrótce Niemcy utworzyli na zajętych terenach własną administrację. patrolując okolicę. najpierw wyprowadzali 176 177 . Kilkuset mężczyzn zaczęło śpiewać „Kto się w opiekę odda Panu swemu”. przez wsie przechodziły patrole UPA i penetrowały teren w poszukiwaniu broni u Polaków oraz dopytywały się o organizacje AK. Różnił się tylko pewnymi szczegółami. Były też przypadki pobić i ostrzeliwania domów. by uniemożliwić ukrycie się. Przy tych czynnościach jednych poniżano wyzwiskami. iż scenariusz mordów w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej był niemal identyczny. Wsie zostały otoczone szczelnym kordonem przez uzbrojonych striłciw UPA. co przejawiało się w obowiązkowych kontyngentach i wywózkach na przymusowe roboty do Niemiec. często nie nocował na plebanii. Od wiosny 1943 r. Nastąpiła zmiana okupanta i posypały się nowe represje. Z tego powodu ksiądz proboszcz Stanisław Dobrzański. W płomieniach zginęła jej córka Agnieszka. Odcięto wszelkie drogi ucieczki. by zatrzeć ślady mogił. w obejściach gospodarskich. Ostrówki i Wola Ostrowiecka znalazły się w składzie komisariatu okręgowego Luboml (Gebietskommissariat). Ludność została podstępnie zapędzana na plac szkolny. Po kilkunastu dniach zwłoki pomordowanych zostały zakopane na rozkaz UPA przez Ukraińców z Sokoła w wykopanym dole. grożąc wszystkim śmiercią. zawodne z powodu braku broni i niezdyscyplinowania. głównie wobec Polaków. Część z nich (ranni) zmarło w pobliżu miejsca masakry po odejściu upowców. W czasie dokonywania rzezi. Po egzekucji upowcy sprawdzali. W Woli Ostrowieckiej zgromadzono niemal wszystkich mieszkańców w szkole i na placu szkolnym. zażądało oddania broni. Następnie oprawcy. Zgromadzone w kościele kobiety z dziećmi i starców prawdopodobnie zamierzano żywcem spalić. Wówczas. ale nie zdążono. podstępnie nawołując po polsku. licząca pięć osób. Ostatecznie pacyfikację odwołano. Na rżysku pod lasem Kokorawiec ofiary zabijano w 10-osobowych grupach. a kobiety z dziećmi i starców wprowadzono do kościoła( tak było w Ostrówkach). W październiku 1942 roku Niemcy z policją ukraińską wymordowali kilkanaście tysięcy Żydów z komisariatu okręgowego Luboml. W dniach 28 i 29 sierpnia 1943 r. łącznie z okiennicami od zewnątrz. W dwóch miejscach spalono gospodarstwa. a z odniesionych ran zmarła sąsiadka Helena Kuwałek. Huszcza) uzbrojeni w większości w widły. który był częścią generalnego okręgu Wołyń i Podole (Generalbezirk Wolhynien und Podolien). Czwarta mogiła. w wielkim pośpiechu wyprowadzono ich z kościoła. Z zgromadzonych na placu ludzi wpędzono do szkoły mężczyzn. ale na skutek strzelaniny spłonęło gospodarstwo Wiktorii Ulewicz. którym kazano kłaść się twarzami do ziemi i mordowano kolejno strzałami oraz uderzeniami bagnetów. czy wszyscy są zabici i dobijali rannych. Fakty te niepokoiły. W międzyczasie w kilku miejscach Ukraińcy kopali duże doły na zwłoki. w wyniku której zginął oficer i kilku żołnierzy niemieckich. bijąc kolbami znajdujących się najbliżej wejścia. gdzie zagrzebano co najmniej 231 ofiar. W odwecie Niemcy postanowili spacyfikować Ostrówki. plądrowały wieś. wyprowadzali mężczyzn grupami po 10: do zabudowań Jana Trusiuka „Ilka” oraz za stodołę gospodarza Suszki. Idący na śmierć byli poganiani biciem i wyzwiskami. a znalezionych ukrytych Polaków mordowano. władza sowiecka przystąpiła do tworzenia kołchozów. rabując przy tej okazji gospodarzy. kureń UPA „Łysego” oraz sotnia Iwana Zareczniuka „Worona” ruszyły na Ostrówki i Wolę Ostrowiecką. Należy podkreślić. Zorganizowano jedynie nocne patrole i warty. Sokół odbyła się mobilizacja Ukraińców przez przybyłe z terenów Galicji doborowe oddziały UPA. Przekurka. Mimo to ocalało kilkanaście osób. Szkoła. 22 czerwca 1941 r. jednakże mogił i ofiar na terenie wsi było znacznie więcej. znajdowała się w pobliżu kościoła na tzw. na drodze lub zostało wrzuconych do studni. Kilku upowców. wybuchła wojna niemiecko-radziecka. Wielu młodych mężczyzn z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej powołanych w latach 1940/41 do Armii Czerwonej już nigdy nie powróciło do domu. Połapy. została przez nich otoczona i zamknięta. O świcie 30 sierpnia 1943 roku po wymordowaniu Polaków w niedalekich wsiach Kąty i Jankowce. Do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej docierały niepokojące wieści. „Wygonie”. iż na Mazurów szykuje się napad. Miejsce to jest nazywane przez miejscowych Ukraińców „Trupim Polem”. Banderowców wspierali niektórzy mieszkańcy z okolicznych wsi (Sokół. Wywiązała się strzelanina. bowiem około południa nadjechali samochodami Niemcy. 5 lipca 1943 r. innych uspokajano. siekiery. bowiem nie wszyscy zamordowani byli pochowani w wymienionych tu miejscach. złota i zegarków. kosy i pałki. Całą wieś upowcy dokładnie przeszukiwali. w liczbie około 300 osób. Szukano też ofiar na polach. banderowcy pod dowództwem Petra Gusara „Maśluka” zorganizowali zasadzkę na Niemców na moście między Ostówkami i Borową. gdzie ich mordowano strzałem z broni palnej lub uderzeniami w tył głowy siekierą lub wielkimi drewnianymi maczugami W miejscach tych pozostały w wykopanych pośpiesznie dołach-rowach dwie wspólne mogiły liczące: około 100 osób „u Suszka”.

Łącznie w czasie ekshumacji odnaleziono szczątki nie mniej niż 324 osób. Pozostał zdewastowany i zarośnięty cmentarz parafialny oraz niepoliczone pojedyncze i zbiorowe mogiły. już tradycyjne. oblali drewniany budynek benzyną i podpalili. tj. W ciągu zaledwie kilku godzin Ukraińcy wymordowali w obu wsiach ok. 200 osób zdołało się uratować zaledwie kilka i to najczęściej jako ranni.przewodniczący Stowarzyszenia Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów oraz dziennikarze. Brak czasu na dokładne przeszukanie zabudowań uratował życie tym.121 rodzin.zastępca prezydenta obwodu wołyńskiego. Łącznie w uroczystościach wzięło udział około 2 000 osób. w Woli Ostrowieckiej mieszkało co najmniej 866 osób . Na niektórych zbiorowych mogiłach widnieją ślady wypasu bydła. Alicja Grześkowiak . Jurij Sylwestrowycz Lenartowycz . Obecni także byli przedstawiciele Środowiska Żołnierzy 27 Wołyńskiej Dywizji AK a także Szczepan Siekierka . W modłach biorą zawsze udział miejscowi Ukraińcy. Bardzo licznie stawili się Ukraińcy . Z ok. a ujawnienie potwornych skutków zapiekłej nienawiści do innych nacji było na tym terenie momentem zwrotnym w dążeniu do nawiązywania przyjaznych kontaktów między Polakami i Ukraińcami. w tym 120 mężczyzn. iż w 1992 roku za zgodą władz ukraińskich w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dokonano częściowej ekshumacji ofiar OUN-UPA. 20 osób w wieku poniżej 20 roku życia oraz 19 dzieci.głównie kobiet.Wojewoda Chełmski. Z 79 rodzin nikt nie ocalał . Zygmunt Mogiła-Lisowski . grupami po 10 osób: do pobliskich zabudowań Strażyca. W 1943 r. Henryk Czarnocki . W 1943 r. 200 osób). Borowa. rocznicę mordu. którzy byli w nich ukryci.Władysława Kuwałka. 10-15 osób.poseł ZCh-N z województwa warszawskiego. Borys Petrowycz Kłymczuk .Przedstawiciel Prezydenta Ukrainy w Lubomlu.konsul RP we Lwowie. 70%. prof. Panika wywołana tym zdarzeniem spowodowała pospieszne wycofanie się napastników z obu wsi. Na ten jedyny w swoim rodzaju pogrzeb po latach przybyli z Polski przedstawiciele władz państwowych w osobach: prof. banderowcy zamknęli pozostałych ( głównie kobiety i dzieci w liczbie ok.Wołyniacy z różnych stron Polski. złożona z dawnych mieszkańców Ostrówek i Woli Ostrowieckiej oraz ich dzieci i wnuków. w tym 3 przed ukończonym 20 rokiem życia i 2 dzieci. że ocalało ok.mieszkańcy wsi Równo.197 rodzin. 66%. Próbujących ratować się ucieczką. zabijano z broni palnej.przewodniczący Obwodowej Rady w Łucku. W tej liczbie było na pewno 161 mężczyzn. pielgrzymki autokarowe do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. 204 dzieci (do lat 14). Uczestniczą w nich byli mieszkańcy . Z mogiły w Ostrówkach ekshumowano szczątki nie mniej niż 80 osób. Na uroczystościach pogrzebowych władze ukraińskie reprezentowali: Wołodymyr Mychajłowycz Sklanczuk . Przez kolejne lata kontynuowane były coroczne. który ostrzelał z dużej odległości Ukraińców. Ekshumacja zbliżyła obie społeczności. Przy tych okazjach odprawiane są Msze św. 10-15 osób. 19 września 1943 roku.w tym także dzieci. że jego celem było fizyczne wyniszczenie całej ludności Ostrówek i Woli Ostrowieckiej . gdzie się ukrył i zamordowany w zabudowaniach Trusiuka. W liczbie tej było na pewno:145 mężczyzn. Sokół i Połapy.dyrektor gabinetu Marszałka Senatu RP. na dnie której spoczywał szkielet starca . spalono również kościół. dr Henryk Litwin . młotami do uboju bydła lub wielkimi drewnianymi maczugami Tak zginęły 243 osoby. Huszcza.senator województwa chełmskiego. 30 osób. Jerzy Pietrzak . przy zbiorowej mogile na ostrowieckim cmentarzu. Gdy do Ostrówek nadjechali Niemcy i rozpoczęła się strzelanina.mężczyzn. znajdującą się po drugiej stronie drogi. Pozostały po zabitych majątek zrabowano zaś zabudowania spalono. 1050 osób ( autor zebrał i opracował pełny wykaz imion i nazwisk pomordowanych). Ok.senator województwa siedleckiego. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. To było zaplanowane i zrealizowane ludobójstwo. Wbrew obawom niektórych przedstawicieli 178 179 . Sposób i okoliczności przeprowadzenia mordu wskazują. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. co stanowi 31% ogółu zamordowanych w dniu 30 sierpnia 1943 r. kan. kobiet i starców. Stanisław Dobrzański. Ze 169 rodzin zginęło co najmniej 568 osób. Został wyciągnięty ze sterty słomy. stodołę u Jesionków. którzy wyskakiwali przez okna z płonącego budynku. 185 kobiet (w tym co najmniej 5 w zaawansowanej ciąży) i ok. ok. ok. W pobliżu mogiły w Ostrówkach odkryto także zasypaną studnię. Tam za stodołą mordowali uderzeniami w tył głowy siekierą. Leszek Burakowski . 6 kobiet było w zaawansowanej ciąży. Napadu na Ostrówki i Wolę Ostrowiecka dokonano w ramach szeroko zakrojonej akcji eksterminacyjnej ludności polskiej. 222 dzieci. pastwiska lasy i łąki. Zginął zamordowany razem z wiernymi ostatni proboszcz ostrowiecki ks. Dokładnie w 49. Z mogiły w Woli Ostrowieckiej wydobyto szczątki nie mniej niż 243 osób. około 37 kobiet. prawdopodobnie przez obcięcie głowy siekierą. gdzie spłonęło ok. w Ostrówkach mieszkały co najmniej 664 osoby . Fakt. 125 kobiet i ok. Z ponad 100 rodzin zginęło co najmniej 474 osób. Tak naprawdę to tereny obu tych wsi są wielkim cmentarzem! Należ też wspomnieć.wicemarszałek Senatu RP.zginęli wszyscy (40%). dnia 30 sierpnia 1992 roku na dawnym cmentarzu rzymskokatolickim w Ostrówkach odbyły się uroczystości pogrzebowe. Dziś na miejscu Ostrówek i Woli Ostrowieckiej rozciągają się byłe kołchozowe pola uprawne. Następnie przez okna wrzucili granaty. tj. Podpalono również. 30% potencjalnych ofiar. Eugeniusz Wilkowski . Przybyła także około 300-osobowa grupa Polaków. można tłumaczyć niespodziewanym pojawieniem się oddziału niemieckiego.

5 km od „Trupiego Pola”. Drugi grób kryjący szczątki trzech osobników znajdował się również w lesie. Nadzieja pojawiła się dopiero w 2003 r. „Trupim Polu” koło wsi Sokół. Wybrano Poryck (Pawliwka) ze względów organizacyjnych i logistycznych. którzy zginęli na terenie wsi Sokół 21. 50 lat. Razem z innymi szczątkami (wydobytymi pod koniec sierpnia z mogiły w Woli Ostrowieckiej) zostały uroczyście pochowane dn.głównie kobiet z dziećmi.04. gdzie według relacji świadków miało zginąć ok. 300 kobiet i dzieci z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Prace archeologiczne rozpoczęły się na terenie młodego.1943 r. W trakcie tej ekshumacji. Grób wykopany został w piasku.08. 48 w wieku 7 – 15 lat.08. ale odnaleziono i odsłonięto tylko 1 mogiłę kryjącą szczątki dzieci. kiedy w czasie spotkania obecnych prezydentów Polski i Ukrainy padła propozycja. wody pitnej we własnym zakresie). poniszczone przez narzędzia rolnicze ( pługi. którą udało się zlokalizować za pomocą georadaru archeologom ukraińskim ze Lwowa. 1.2011 r.5 metra i głęboki był na 1. lecz przyczyniła się do wzbudzenia wśród Polaków aktu przebaczenia Chociaż obecnie Ostrówek i Woli Ostrowieckiej nie ma już na współczesnych mapach Ukrainy. Jako przedstawiciel rodzin pomordowanych. spinki do włosów. Działania wcześniej uzgodnione ze stroną ukraińską (odpowiednie władze obwodowe w Łucku i powiatowe w Lubomlu) były prowadzone przez archeologów ukraińskich ze Lwowa a koordynowane przez ROPWiM. Bezskutecznie. brak dróg dojazdowych. dwa tygodnie po mordzie. Kolejna akcja poszukiwawcza i ekshumacyjna odbyła się w dn. jako miejsce spotkania prezydentów Polski i Ukrainy. Według relacji świadków mogło tam zginąć 30. w odległości ok. na tzw. pojechałem z grupą wolontariuszy do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. 39 w wieku 15 – 20 lat. Kolejna ekshumacja miała miejsce we wsi Sokół. 1 w wieku 55. Kolejna szansa pojawiła się na początku tego roku. Razem z pracownikami Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie oraz archeologami z UMK w Toruniu brałem udział w pracach ekshumacyjnych.08. Byli mieszkańcy przez kolejne 19 lat starali się u władz w Łucku i Lubomlu o dokończenie ekshumacji i katolicki pochówek dla pomordowanych. 22 – 30 sierpnia na terenach wsi Wola Ostrowiecka. gdzie wydobyto niekompletne szkielety 2 mężczyzn. żądzy odwetu i pogardy dla Ukraińców. to pozostał cmentarz i zbiorowe oraz pojedyncze mogiły pomordowanych.25 lipca 2011 r.08. prywatny sprzęt [piły. Wykonano kolejnych 6 wykopów sondażowych oraz poszerzono wykop już istniejący. korale. Grób masowy miał wymiary 8. na cmentarzu w Ostrówkach.mieszkańcy tej wsi. strona ukraińska zgodziła się żeby wcześniej przeprowadzić ekshumację i zorganizować katolicki pochówek ofiar. 30. a następnie wspólnie odsłonić pomnik w Ostrówkach.1944 r. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien (specjalnie zamówionych i wykonanych w Lubomlu).1943 r. kobiet i nielicznych mężczyzn zamordowanych przez UPA 30. Dodatkowo nasze działania ( ekipa polska liczyła 8-12 osób) utrudniały ciągłe.60 lat i 3 osoby w wieku powyżej 60 lat). 30. a jednocześnie przedstawiciel IPN w dn. na cmentarzu w Ostrówkach. że szczątki kostne pomordowanych uległy daleko idącemu rozkładowi. 15 lat lasu sosnowego. guziki. Prace archeologiczne rozpoczęły się na polu w miejscu dawnej szkoły. 250 Polaków. aby postawić. szkaplerze. Pole to było uprawiane przez miejscowy kołchoz przez ok. 8 w wieku 35 – 50 lat. Wszystkie ekshumowane groby wskazane zostały przez mieszkańców tej ukraińskiej wsi.. W pracach aktywnie uczestniczyli młodzi archeolodzy ukraińscy z Łucka. 180 181 . Za wstawiennictwem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. Już pierwszy wykop sondażowy o długości 20 m i szerokości 2 m wykazał. przez co były w posuniętym stanie rozkładu. przez OUN-UPA z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. iż są to szczątki 2 żołnierzy z 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. Oprócz prac prowadzonych na „Trupim Polu” wykonano trzy akcje ekshumacyjne w pobliżu wsi Sokół. najstarsi Ukraińcy . iż zaledwie na głębokości 30 cm poniżej poziomu gruntu występują liczne. 49 w wieku 20-35 lat . Pierwszy znajdował sie w lesie. W trakcie prac archeologiczno-ekshumacyjnych wykonano aż 12 wykopów sondażowych. Razem z innymi szczątkami ( wydobytymi z mogiły na „Trupim Polu” i w lesie pod Sokołem) zostały uroczyście pochowane dn. sytuacja nieco się poprawiła ( dowieziono nam wodę w beczkach). Korsak i NN ps. Krył szczątki co najmniej 231 osób ( 93 w wieku do lat 7. w którym natrafiono na mogiłę masową kryjąca szczątki ludzkie. 1 km od „Trupiego Pola” i krył szczątki 2 osób . głównie kobiet i małych dzieci.2 m poniżej poziomu gruntu. liczącym ok. podali wersję. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien. Szczególnie nie do końca zmineralizowane kości dzieci manifestowały się pod postacią ciemnych przebarwień utworzonych przez ułamki kostne i korzenie drzew. ok. w boju z wojskami niemieckimi ( prawdopodobnie porucznika Andrzeja Buchmana ps. Cygan). Lepiej zachowały się przedmioty osobiste: medaliki. łatwo przepuszczalnym dla wody środowisku.2011 r. ulewne deszcze. szpadle. W sumie z tego miejsca wydobyto szczątki nie mniej niż 79 osób.władz Ukrainy. gdy z okazji 60 rocznicy mordów na Wołyniu Ostrówki były brane pod uwagę.małżeństwa Pogorzelców ( znanych z relacji świadków – Polaków i Ukraińców). paciorki różańców. Prace odbywały się w bardzo trudnych warunkach (brak kuchni polowej. namioty]).1943 r. brony i inne) fragmenty kości ludzkich. Miały za zadanie dokonanie ekshumacji z 2 masowych mogił Polaków zamordowanych 30. Według relacji świadków ciała pogrzebane zostały dopiero ok. z rąk UPA ok.08. Te czynniki spowodowały. ekshumacja nie stała się zaczynem nienawiści. które ustawicznie zalewały nam wykopy oraz odcięły nasze obozowisko od dróg bitych (dowóz żywności.5 na 2. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. Dopiero po interwencji konsula z Łucka Tomasza Janika.

aż do chwili ostatecznego rozbicia ukraińskiego podziemia. 400 osób. Ludobójstwo to działo się zgodnie z hasłami. „Bude lacka krow po kolina . ale faktyczna ich liczba jest z pewnością większa. zginęło w ciągu ośmiu lat ok. do której masowo napłynęli zaprawieni w innych rzeziach kolaboranci z Ukraińskiej Policji Pomocniczej i  14 Dywizji SS „Galizien”. Następnie nabożeństwo żałobne odprawili w obrządku wschodnim duchowni Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej: metropolita łucki i wołyński . Według szacunków z rąk banderowców. senator RP – Stanisław Gogacz. Banderowcy. gdyż była to niedziela. Żydiw wydusym. czyli do wypędzenia stamtąd większości Polaków. w tym Żydzi. Ci ostatni dopuścili się także pogromów Żydów. wspierani przez „czerń”. mordując w okrutny sposób.będzie wolna Ukraina”.Nifont oraz bp kowelski i włodzimierski .. Andrzej Kunert. bo tak powszechnie nazywano członków UPA.a Ukrainę stworzyć musimy” i „Będzie polska krew po kolana .bude wilna Ukrajina”. założonej w październiku 1942 r. gdy wkroczyły wojska niemieckie.łącznie ok. dokonane na Wołyniu i Kresach Południowo Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej przez faszystów z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Armii Powstańczej. Tadeusz Isakowicz-Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego 1) Przemilczana zbrodnia Nie ma w historii Polski bardziej zafałszowanej i  przemilczanej sprawy jak ludobójstwo ludności polskiej. Oprócz Polaków z rąk nacjonalistów ukraińskich zginęła niezliczona ilość polskich obywateli innych narodowości. oraz dwa lata później.. rzeszowskiej i przemyskiej jeszcze rok dłużej. ich rodziny . Najkrwawszym rozdziałem tych wydarzeń było ludobójstwo na Wołyniu. tarnopolskie i stanisławowskie. którego nie stosowali nawet niemieccy czy sowieccy okupanci. Konsul RP w Łucku. starosta chełmski Paweł Ciechan.Włodzimierz razem z kilkunastoma ojcami. czyli podjudzoną miejscową ludność ukraińską. które osiągnęło swój szczyt 11 lipca 1943 r. Zabójstwa połączone były z niesłychanym okrucieństwem. a na ziemi lubelskiej. czyli „Śmierć Polakom . zaatakowali równocześnie prawie 170 miejscowości. często paląc żywcem w otoczonych kościołach. Pierwsze mordy miały miejsce już we wrześniu 1939 r. a wraz z nimi bataliony Abwehry „Roland” i Nachtigall”. Mordy na Kresach trwały do 1946 r. Ks. lwowskie.Tomasz Janik i Vicekonsul Krzysztof Wasilewski. za spokój dusz zamordowanych. W uroczystościach pogrzebowych wzięli udział: Przewodniczący Wołyńskiej Obwodowej Administracji – Borys Kłymczuk. Największa jednak ilość mordów na Polakach dokonała się po powstaniu zbrodniczej UPA. złożone z ukraińskich najemników. „Polaków wyrżniemy.. które nacjonaliści ukraińscy od lat wpajali swoim rodakom: „Smert Lacham . 150 tysięcy bezbronnych Polaków. Żydów wydusimy . a więc dzień.sława Ukrainie”. przedstawiciel wojewody lubelskiego. ”Lachiw wyriżem. schodzili się do kościołów. 200 Polaków) i liczni Ukraińcy (ok.sława Ukrajinu”. Ambasador RP w Kijowie dr Henryk Litwin. Sekretarz Generalny ROPWiM – min. a także częściowo lubelskie i poleskie. Ormianie (w Kutach nad Czeremoszem) i Czesi (osadnicy 182 183 . którą odprawił bp Marcjan Trofimiak – ordynariusz diecezji łuckiej razem z kilkunastoma księżmi z Wołynia i z Polski. Uroczystość rozpoczęła się Mszą św. a Ukrajinu stworyty musym”. gdy na te tereny wkroczyły wojska radzieckie. kilka tysięcy Polaków. Objęło ono dawne województwa: wołyńskie. Datę tę dowództwo UPA wybrało celowo. Przewodniczący Wołyńskiej Rady Obwodowej – Wołodymir Wójtowycz. delegacja oficerów Straży Granicznej w Chełmie oraz liczni pielgrzymi z Polski ( głównie byli mieszkańcy. w którym Polacy rozsypani po przysiółkach i osadach. dawni sąsiedzi z pobliskich miejscowości).

zburzono kościoły.). Napastnicy 2 3 Jan Zaleski. począwszy od niemowląt. czysto polskiej wsi. strzelaninę. Kraków 1999 r. uzbrojoną w siekiery. Nowe wydanie. poszerzone i uzupełnione. przetłumaczonego w języku polskim jako ludobójstwo. a na starcach skończywszy. Nawiasem mówiąc. który po odzyskaniu niepodległości znalazł się w obrębie Drugiej Rzeczypospolitej. Musi tutaj wyraźnie paść słowo „ludobójstwo”. a także stalinowską zagładę ludności ukraińskiej w czasach Wielkiego Głodu czy obecne zbrodnie dokonywane przez muzułmanów na ludności chrześcijańskiej w Darfurze (zachodni Sudan) i przez sołdatów Putina na cywilach  w  Czeczenii. następnie warszawski adwokat. do której można porównać jedynie ludobójstwa Ormian w Turcji w czasie pierwszej wojny światowej oraz Holokaust Żydów i  Cyganów podczas drugiej. lecz po prostu obrazą pamięci ofiar. Czechów (w 1941 r.) Tej walki nie możemy przegrać i za każdą cenę trzeba osłabić polskie siły. s. w których poprzednio mieszkali Polacy1. i karania zbrodni ludobójstwa. a następnie z czasu wojny. a więc wtedy.). opisał w swoim pamiętniku mój śp. Urodził się on w 1926 r. Wiele informacji ma wartość źródłową. podprokurator w Brzeżanach i Warszawie.. Korościatyn (w 1944 r. Kronika Życia. Przemilczane ludobójstwo na Kresach. w nowopowstałej osadzie Dębowica. że sam Antychryst rozpoczął swą działalność!3 Rzezi w Korościatynie dokonał oddział UPA. Radamsa. dz. Posłużono się podstępem. a ocalałe resztki narodu wypędzono. Wszystko to było połączone z grabieżą mienia ofiar. trzech wylotowych dróg. Tadeusz Isakowicz-Zaleski. Warto zaznaczyć.. a więc już po ponownym odzyskaniu niepodległości. Jan Zaleski. trzecia.) i Barysz (w 1945 r. Zachowane dyrektywy dowództwa UPA mówiły bowiem wyraźnie (cytuję tylko kilka przykładów): – Powinniśmy przeprowadzić wielką akcję likwidacji polskiego elementu. którzy nie popierali faszystów. Ojciec. a poplamione krwią (nie tylko w przenośni) garnki. późniejsza siostra zakonna. choć zaginał w 1945 r. (. najboleśniejszy jest jednak fakt. tak opisała z kolei we własnych wspomnieniach: „Banderowcy zaatakowali o godz. które bolą przez całe pokolenia. Wydawało się. bo wszelkie eufemizmy typu „wojenne wydarzenia”. jak i wszystkich dawnych mieszkańców tych ziem. Jan Zaleski. przez Polskę. Rozpoczęli „żniwo” równocześnie z trzech stron.. Zrównano z ziemią całe miejscowości. łącznie 600 osób. Zdradziła to pewna Ukrainka ożeniona w Korościatynie. Przy odejściu wojsk niemieckich należy wykorzystać ten dogodny moment dla zlikwidowania całej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat. którym posługiwali się wartownicy. zgrozo! – mają swoje pomniki. spalono dwory i szkoły. a także ci Ukraińcy. Kraków 2008. Pamiętnik ten. w miejscowościach Kołodne (w 1939 r. Słyszeliśmy przerażające jęki. był polski prawnik żydowskiego pochodzenia Rafał Lemkin. wspierany przez miejscową ludność ukraińską (głównie ze wspomnianego Zadarowa). dokonanych przez UPA w powiecie Buczacz. oprawcy tych ofiar – o. „bolesne wypadki” czy „czystki etniczne” są nie tylko fałszerstwem. Zdradziła także hasło. Małe Wydawnictwo. Leśne wsie oraz wioski położone obok leśnych masywów powinny zniknąć z powierzchni ziemi. od Wyczółek. W pamiętniku tym jego autor opisywał szczegółowo wszystkie wydarzenie z okresu międzywojennego. ryk palącego się żywcem bydła. twórcą pojęcia „genocide”.z Wołynia). W rzeczywistości mordów nie ograniczano tylko do mężczyzn. Zacytuję jego fragment: „W nocy z 28 na 29 lutego 1944 r. złożona głównie z kobiet i wyrostków. w Monasterzyskach na Tarnopolszczyźnie.in. a nawet ulice we Lwowie i innych miastach. pierzyny czy kożuchy do dziś – jako „łup wojenny” – służą w niejednym ukraińskim domostwie. przez nieistniejące już dziś krakowskie wydawnictwo Radamsa2. dr praw Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. przez całą wojnę mieszkał wraz z rodzicami i rodzeństwem autor pamiętnika. Działały trzy wyspecjalizowane grupy: pierwsza „pracowała” toporami. 29. Mimo. został przez niego odtworzony i był kontynuowany przez następne lata. na rok 2010 przygotowuje „Małe Wydawnictwo” w Krakowie. jednogłośnie uchwalonej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 9 grudnia 1948 r. od Zadarowa (ukraińskiej wsi) i od Komarówki. Pod nazwą „Kronika życia” został on wydany w 1999 r. Na skraju tej wsi. Najobszerniejszy opis dotyczy zagłady Korościatyna. wyd. których kości bieleją bez jakiegokolwiek pochówku po kresowych lasach i jarach. 18-tej. Są to rany. podpisanej i ratyfikowanej m. Opis ten jest bardzo dramatyczny. druga rabowała. Co więcej. gdy warty dopiero rozchodziły się na posterunki. gdyż w napadach na polskie wsie wyrzynano wszystkich bez różnicy na płeć czy wiek. 184 185 . że był samoukiem (do szkoły nie chodził z powodu długotrwałej choroby kolana. – Do 21 XI 1944 roku zniszczyć wszystkie polskie chaty. On też wprowadził to pojęcie do Konwencji w sprawie zapobiegania 1 Całość tej problematyki opisałem w swojej publikacji: Ks. 2) Świadek z Dębowicy Cztery z masowych zbrodni. zakończonej kalectwem) pisał swój pamiętnik.). paliła systematycznie domostwo po domostwie. kosy i noże. Dla rodzin ofiar. leżącej 8 km od Monsterzyk i 25 km od Buczacza. Od  dziesiątków lat krewni ofiar domagają się godnego uczczenia pamięci pomordowanych. Rzeź trwała niemal przez całą noc. ciocia autora pamiętnika. że po roku 1989. polski parlament nie nazwał po imieniu tej niewyobrażalnej zbrodni. że zgodnie z nią zbrodnie ludobójstwa nie ulegają przedawnieniu. czyli na tym skrawku historycznego Podola. Zagładzie uległa też polska cywilizacja. cyt. – Zniszczyć wszystkie ściany kościołów i innych polskich budynków kultowych. co Aniela Muraszka. banderowcy rozpoczęli rzeź mieszkańców Korościatyna.

Henryk Komański. od których włosy się jeżyły.. nazajutrz przyjechał na nartach wraz z księdzem z Monasterzysk. co działo się po wymordowaniu wioski. Mieczysław Krzemiński. mówiła do niej. Mieli odrąbane ręce. Tego nie mogę zapomnieć. aby pochować zmarłych. Teza taka. że powyżej opisane rzezie przeczą tezie jakoby UPA zakazała ich z dniem 1 września 1944 r. Pamiętam. 6 Jan Zaleski. że napad na Korościatyn odbył się w tym samym dniu. Mszę św. 10 Vide: skandaliczna uchwała polskiego Sejmu RP z 2003 r. Tenże Nowicki dostał po tym wszystkim pomieszania zmysłów i chodził z ocalałym niemowlęciem na ręku.7 4 Aniela Muraszka.. Warto zaznaczyć. 186 187 . Później podkładano ogień.8 Jan Zaleski w dalszych częściach pamiętnika opisuje wszystko to. proboszcza Józefa Suszczyńskiego. Roztrzaskaną z tyłu głowę. jak stara kobieta stała nad zmasakrowanym ciałem swojej córki. maszynopis (w zbiorach autora). W zdewastowanych. Podhajec 39 osób. Widziałam maluśkie dziecko z roztrzaskaną o ścianę głową.. a także miesięczne niemowlę. zastrzelenie lub zarąbanie siekierą. Ukrainki wpadały do domów i przeskakując poprzez trupy kradły co się tylko dało. bo jest zimno i pora iść do domu. leżącej w innej części Tarnopolszczyzny. który uratował większość mieszkańców. 4 lutego w Baryszu 135 osób. Tak to wspomina: W jednej z izb zobaczyłem matkę pochyloną nad łóżeczkiem dziecka. Gabriel Turowski. (. Prof. 25 lutego w Zaleszczykach Małych 39 osób9. Po chwili zaatakowali i rozpoczęła się rzeź. Autor pamiętnika pisuje także. Dla przykładu.. Lista ich jest o wiele dłuższa. Miała obciętą pierś. Stanisława Łużna. Spalona została praktycznie cała wieś. w: „Alma Mater”. Droga. a następnie uprowadzano je.) Mordowano zagrodę po zagrodzie. s. a w wypadku dzieci uduszenie. banderowcy zamordowali w sąsiedniej Hucie Starej 12 osób. Tych ostatnich pochowano dzień później na korościatyńskim cmentarzu. 7 Teresa Bętkowska. 12 lutego w Puźnikach 110 osób. Ustalono tożsamość tylko 117 osób. 154–157. stawiła jednak rozpaczliwy opór. bandyci wpadli do mieszkania Nowickich w dawnej karczmie. 7 lutego w Zalesiu spalono żywcem 50 osób. Kobiety miały obcięte piersi. a czasem i akceptacji.. stacjonujący w odległych o 12 km Puźnikach.10 8 Łuny nad Wołyniem w: „Przegląd”. będący wówczas 10-letnim ministrantem. dz. cyt. relacjonuje: Miałam już prawie dziesięć lat. nawet obrusy.) Rano ludzie saniami zaprzężonymi w konie podążali do Korościatyna. a luty 1945 r. Zdejmowano też kożuchy i buty zabitym. w tym ks. gdy z odsieczą przyszedł polski oddział partyzancki. bp Wincenty Urban. co tam zobaczyłam. nogi. gdzie leżało żywe niemowlę było pełno krwi.. kiedy banderowcy napadli na polską wioskę Korościatyn. w tym kilkanaście osób z innych wiosek. talerze i garnki. Nowicki. W grupie ofiar było kilkanaście małych dzieci. którzy sfilmowali spaloną wieś i porobili zdjęcia pomordowanym. Nie oszczędzali nawet niemowląt. rozłupane głowy. obcięte uszy i powyrywane języki. spalonych domach. od 4 do 12 lat.wszędzie leżeli zamordowani ludzie. spalona żywcem. To. 9 Ks. wydłubane oczy. W czasie ataku na plebanię zginął jeden z ukraińskich dowódców. Za banderowcami jechały puste sanie.. Z kolei Danuta Konieczna. s. (. Żonę pochyloną nad łóżeczkiem kilkumiesięcznego dziecka banderowiec ściął toporem.. na które wrzucono łupy. ciągle mówiąc coś o ukochanej Basi. Mordy trwały także po zakończeniu wojny. Chcieli ich bowiem w jak największej ilości wymordować. Np. ocalała jedynie plebania i kościół. ale szczupłość miejsca nie pozwala na wymienienie wszystkich. 1 marca przyjechali Niemcy. Najczęstszą formą zabójstwa było. rozprute brzuchy i rozwleczone jelita. Tego nie można opisać. przedwojenny sprzedawca w sklepie Kółek Rolniczych. dz. Najtragiczniejsze jednak mordy były już po ponownym wkroczeniu Armii Czerwonej. Samoobrona. cyt. na stacji kolejowej . w ogrodach. Kronika. Nr 25/2003 z 16 czerwca 2003.. władz sowieckich. Sąsiedzi dożywiali go wraz z dzieckiem. s. Przede wszystkim odwiązywano z postronków krowy i konie. na podwórkach. że są partyzantami i żeby chłopcy z wioski zgromadzili się wokół nich. Wszyscy ocaleni Polacy przenieśli się do Monasterzysk. 52–55. Wszystko było połączone z rabunkiem. już 4 marca 1944 r. W tym miejscu trzeba podkreślić. P.5 Jan Zaleski wspomina: Rano rodzice udali się na zgliszcza Korościatyna i opowiadali potem rzeczy. 29. 1989. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939‑1946. 59. jak podają relacje. córka Michała. żałobną odprawił ks. który jej przyniosła.. W grupie podpalaczy byli nawet dwunasto. Na pościeli. czekających na stacji na pociąg. że w powiecie buczackim zagładzie ulegli także Polacy z innych wiosek. Pamiętam. czternastoletni chłopcy. było makabryczne. początkowo zaskoczona. mieszkająca w sąsiedztwie wioski. Rzeź ustała dopiero nad ranem. w którym Ukraińcy z dywizji SS „Galizien” spalili żywcem przeszło tysiąc Polaków w Hucie Pieniackiej. 2 lutego w Ujściu Zielonym oddziały UPA zamordowały 133 osoby. Widziałam ludzi pozabijanych siekierami i nożami. 5 Szczepan Siekierka.. Ja też tam byłam. W czasie nocnej rzezi zamordowano około 156 osób. lansowana przez „wybielaczy” banderowców ma świadomie zawęzić okres ludobójstwa wyłącznie do lat 1943-1944.. Wszystko to działo się przy bezradności. zdążył w ostatniej chwili wymknąć się za dom. żeby wstała i włożyła płaszcz. Anioł Stróż mnie pilnował. syn popa z Zadarowa.6 Warto też zacytować dwie inne relacje.4 Jak wynika z relacji innych świadków napadem kierował greckokatolicki pop Pałabicki wraz ze swoją córką. w większości we wspólnej mogile. a tydzień później w Bobulińcach k. wołając po polsku. rozpłatał też toporem głowę kilkuletniej córki Basi. jakby to było wczoraj.wjechali do wioski saniami. Trzykrotnie ocalona. był najkrwawszym miesiącem. s.

Po wkroczeniu Rosjan mężczyźni z Korościatyna zostali powołani do służby wojskowej, tak w II Armii Wojska Polskiego, jak i w Armii Czerwonej. Do tej ostatniej, w wyniku swoistego rodzaju łapanki na mężczyzn w Monasterzyskach wcielony został ojciec autora pamiętnika, Jan Zaleski senior, który później zginął w czasie szturmu Wiednia. Z kolei niektórzy Polacy znaleźli się w formacji zwanej po rosyjsku „Istriebitielnyje Bataljony”11, a organizowanej przez NKWD. Wstępowano tam za zgodą dowództwa AK, licząc, że oddziały będą ochroną przed kolejnymi atakami zbrodniarzy z UPA.

3) Pamięć o pomordowanych
W jesieni 1945 r. mieszkańcy Korościatyna wywiezieni zostali na Ziemie Zachodnie, głównie w okolice Lwówka Śląskiego, Strzelina i Legnicy. Jan Zaleski w czasie transportu zachorował ciężko i został wysadzony na pierwszej stacji, gdzie był szpital. Tą stacja okazał się Kraków, w którym osiadł na stale. Ukończył liceum w Krzeszowicach, a następnie podjął studia polonistyczne. Prace magisterską i doktorską obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie uzyskał habilitację na Wyższej Szkole Pedagogicznej w im. Komisji Edukacji Narodowej (dziś Uniwersytet Pedagogiczny) w Krakowie, Na uczelni tej pracował ponad 30 lat, pełniąc m.in. funkcje kierownika Katedry Języka Polskiego. Jego specjalizacją był język pisarza Aleksandra Fredry oraz język Kresów Południowo-Wschodnich. Zmarł w 1981 r. w Krakowie. Pozostawił po sobie liczne publikacje o tematyce kresowej oraz zbiory pamiątek kresowych. W odbudowanym po 1945 r. Korościatynie władze radzieckie osiedliły Łemków, w tym wielu przesiedleńców z okolic Krynicy. Oni też na pamiątkę swojej rodzinnej miejscowości zmienili nazwę wioski, nazywając ją właśnie Krynicą. Inna sprawa, że zmienianie nazw miejscowości jest celową polityką, mającą na celu zacieranie polskich śladów. Łemkami zasiedlono także, prawie w 70 procent, opuszczone Monasterzyska. Nie ocalała natomiast osada Dębowica12, która została wyburzona i zaorana. Wykarczowano tam też większość sadów owocowych, pozostałych po Polakach. Nie naprawiono także wysadzonego w czasie wojny tunelu kolejowego w Buczaczu, co spowodowało, że linia kolejowa przechodząca przez Korościatyn została rozebrana. Nie ma też śladu po stacji kolejowej w Monasterzyskach. Po wojnie kościół w Korościatynie został zamknięty i zamieniony na magazyn. Po 1990 r. nowi mieszkańcy wioski odremontowali go i przekształcili w cerkiew greckokatolicką. Z kolei Polakom, których w tym okolicach zostało bardzo niewielu,
11 Po polsku: bataliony niszczycielskie. 12 Jan Zaleski, Kronika..., dz. cyt., s. 9–10.

nie udało się odzyskać swojego kościoła w Monasterzyskach, który po wyremontowaniu został przekształcony w cerkiew prawosławną. Nie odbudowano też spalonego kościoła w Hucie Starej. Natomiast łaskami słynący obraz Matki Bożej Bolesnej z Monasterzysk, wywieziony przez ostatniego proboszcza, ks.  Antoniego Jońca, znajduje się obecnie w parafii Bogdanowice k. Głubczyc w diecezji opolskiej, gdzie dzięki staraniom ks. Adama Szubki, też rodem z Tarnopolszczyzny, cieszy się nadal wielkim kultem. Tutaj w niedzielę w okolicach święta Matki Bożej Bolesnej (przypadającego 15 września) odbywa się doroczna pielgrzymka byłych mieszkańców Monasterzysk i okolic oraz ich potomków. Dziś świadkami tragedii są: tablica pamiątkowa na frontonie kaplicy Matki Bożej w Fundacji im. św. Brata Alberta w  Radwanowicach k. Krakowa13 oraz tablica pamiątkowa kościele w Lwówku Śląskim i obelisk na tamtejszym cmentarzu. Na obu tablicach jest jednakowa treść, a jako motto użyte są słowa z pamiętnika Jana Zaleskiego. „NIM WSTAŁ ŚWIT, ONI JUŻ BYLI U BOGA” PAMIĘCI MIESZKAŃCÓW KOROŚCIATYNA K. MONASTERZYSK POMORDOWANYCH OKRUTNIE W NOCY Z 28 NA 29 LUTEGO 1944 R. ORAZ OFIAR LUDOBÓJSTWA DOKONANEGO NA KRESACH WSCHODNICH PRZEZ OUN-UPA RODZINY OFIAR Trzecia tablica pamiątkowo ma zostać wmurowana 28 lutego 2010, w 66tą rocznice zagłady Korościatyna, w kościele w Pławnej k. Lwówka Śląskiego. Inicjatorką wmurowania pierwszej tablicy jest wspomniana siostra zakonna Agata Aniela Muraszka ze zgromadzenia sióstr adoratorek, rodem z Korościatyna. Tablicę tę 7 września 2003 r., w czasie zjazdu byłych mieszkańców owej kresowej wioski, poświęcił ks. prałat Antoni Sołtysik z parafii św. Mikołaja w Krakowie, a kazanie w czasie Mszy św., odprawianej za pomordowanych wygłosił o. Adam Studziński, dominikanin rodem spod Żółkwi. Odsłonięcia dokonała Helena Zaleska, zamieszkała obecnie pod Strzelinem, która w czasie rzezi wioski straciła matkę i sama też została ranna. Z kolei inicjatorem ufundowania drugiej tablicy i obelisku jest Józef Suchecki, także rodem z Korościatyna. Tablicę tę w 60 rocznicę zagłady wioski poświęcił autor niniejszego artykułu.14 Nazwa Korościatyna wspomniana jest
13 Szczepan Siekierka, Henryk Komański Pomniki, tablice pamięci i mogiły na terenie Polski ku czci ofiar ludobójstwa dokonanego na Polakach przez OUN i tzw. UPA, Wrocław 2007, s. 138. 14 Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Pomniki..., dz. cyt., s. 29.

188

189

także na tablicy pamiątkowej, umieszczonej w 1998 r. w kościele garnizonowym pw. św. Elżbiety we Wrocławiu. Tablica ta poświęcona jest komendantowi Obwodu AK Buczacz, por. Stanisławowi Ignatowiczowi i jego żołnierzom oraz 1609 Polakom pomordowanym przez UPA w  dawnym powiecie buczackim. Fundatorami są Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej III Obszaru Lwowskiego oraz ocalali mieszkańcy Buczacza i okolic, rozsypani po całym kraju i poza jego granicami.15. Z kolei na samym w Korościatynie, na tamtejszym cmentarzu, 3 września 2011 r. dzięki staraniom byłych mieszkańców wioski i ich potomków, zamieszkałych obecnie w okolicach Strzelina i Borowa na Dolnym Śląsku, ustawiono kamienny krzyż wraz z tablicami w języku polskim i ukraińskim, zawierającymi nazwiska pomordowanych. „Żywymi pomnikami’ są z kolei liczne publikacje z zakresu historii i kultury Tarnopolszczyzny, w tym godny polecenia album pt. „Miasto kresowe Monasterzyska wczoraj i dziś”, pióra Zbigniewa Żyromskiego, oraz wspomniane prace Jana Zaleskiego, po którego śmierci jego dzieło kontynuował śp. prof. dr hab. Edward Klisiewicz, także z WSP w Krakowie. Ten ostatni jest z kolei autorem doskonałej pracy pt. „Nazwy miejscowe Tarnopolszczyzny. Motywacja - geneza - struktura”, która stała się podstawą jego habilitacji16. Takimi „żywymi pomnikami” są także różnego rodzaju zjazdy i spotkania Kresowian, na których zawsze pamięta się o męczennikach z Kresów Wschodnich. W roku 2008 pamięć o pomordowanych z Korościatyna przypominana była w czasie V Dnia Kresowego, zorganizowanego 8 maja w Kędzierzynie-Koźlu przez Witolda Listowskiego i tamtejsze Gimnazjum im.  Orląt Lwowskich. W 2008 r. za pomordowanych modlono się także 4 lipca na Jasnej Górze w czasie XIV Pielgrzymki Kresowian, zorganizowanej przez Światowy Związek Kresowian, a także 10 lipca w katedrze polowej w Warszawie, 11 lipca na Skwerze Wołyńskim w Warszawie oraz 13 lipca w kościele ojców Franciszkanów w Legnicy, w czasie spotkania kresowego. Pomordowanych wspominano także w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2008 r. w Galerii Porczyńskich w Warszawie przez Instytut Pamięci Narodowej i Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej oraz w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2009 r. przez rzecznika praw obywatelskiej Janusza Kochanowskiego. Nawiasem mówiąc, minister spraw zagranicznych Radek Sikorski i sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Andrzej Przewoźnik uchylili się od wzięcia udziału w tym ostatnim wydarzeniu.
15 Tamże, s. 54. 16 Obu badaczom krakowskim Kresów poświęcony w całości jest 51 tom Annales Academiae Paedegogicae Cracoviensis, wydany 2008 r. przez Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, zawierający 36 prac nauko-wych autorstwa ich przyjaciół i współpracowników.

4) Trudna prawda
Podobnych relacji jak te z pamiętnika Jana Zaleskiego są tysiące. Zawierają je tak prace naukowe dr Lucyny Kulińskiej z Krakowa, prof. dr hab. Czesława Partacza z Koszalina, dr Leona Popka z Lublina oraz gigantyczna praca dokumentalna, sporządzona przez Stowarzyszenie Upamiętnia Ofiar Zbrodni Nacjonalistów Ukraińskich i redakcję kwartalnika „Na Rubieży” we Wrocławiu, jak i niemniej obszerna praca Ewy i Władysława Siemaszków o ludobójstwie na Wołyniu, oraz wstrząsająca książka Stanisława Srokowskiego „Nienawiść”. Te dwie ostatnie pozycje są laureatami Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza. Prawdy o tej niewyobrażalnej zbrodni oczekiwały rodziny pomordowanych od powstającej Trzeciej RP. Jednak szybko się okazało się, że Kresy Wschodnie znów stały się tematem niewygodnym, a ludobójstwo tam dokonane wręcz politycznym tabu. Szczególnie bolesna jest tzw. polska polityka wschodnia, reprezentowana głównie przez ministra Radka Sikorskiego, polegająca na „kłanianiu się w pas” neofaszystom spod znaku Kongresu Nacjonalistów Ukraińskich i Wiktora Juszczenki. Ten ostatni wymierzył Polsce i Polakom policzek, ogłaszając 2007 r. za bohatera narodowego Romana Szuchewycza, dowódcę UPA, zwanego słusznie katem Wołynia i Podola. Popiera także kult innego zbrodniarza, Stepana Bandery, oraz zapowiada przyznanie praw kombatanckim członkom OUN-UPA. Postępowanie polskiego establishmentu politycznego jest odwrotne niż czynią to inne narody, w tym zwłaszcza Żydzi i Ormianie, których historia jeszcze bardziej doświadczyła, a którzy jednak wbrew krzywym spojrzeniom ambasadorów obcych państw nie boją się poszukiwać i pielęgnować prawdy o męczeństwie swoich rodaków. Czynią to także Ukraińcy, dbając o pamięć o ofiarach terroru komunistycznego. Podobnie czynią nawet Niemcy i Rosjanie, choć są sprawcami wielu światowych nieszczęść. Pamiętajmy więc zawsze o naszych rodakach, którzy umierali na Kresach w straszliwych męczarniach tylko dlatego, że byli Polakami.

190

191

Magdalena Kazik

Sytuacja rodzin polsko-ukraińskich na Kresach Południowo-Wschodnich II RP w czasie II wojny światowej.
Kresy Południowo-Wschodnie II Rzeczpospolitej stanowiły mieszaninę kultur, religii i narodowości. Obok siebie żyli Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Niemcy, Czesi wymieniając się wzajemnie swoją kulturą i obyczajami. Zarówno na terenie Wołynia, jak i Małopolski Wschodniej między Polakami a Ukraińcami zawierano małżeństwa mieszane narodowościowo. Zgodnie z prawem1 i tradycją wybór kościoła, w którym zawierano związek małżeński zawierano zależał od narodowości i religii kobiety. Polski brały więc ślub w kościele rzymskokatolickim, natomiast Ukrainki w cerkwi prawosławnej lub greckokatolickiej. Natomiast dzieci w zależności od płci, dziedziczyły narodowość i religię po ojcu lub matce- dziewczynki, będące córkami Polek były chrzczone w kościele i wychowywane po polsku, chłopców –synów Ukraińców chrzczono w cerkwi. Taka sama sytuacja zachodziła, gdy żoną była Ukrainka a ojcem Polak. W relacjach i wspomnieniach Polaków zamieszkujących Kresy II RP podkreśla się, że zgodne współżycie Polaków i Ukraińców przekreślił wybuch II wojny światowej. Gwałtowne pogorszenie stosunków polsko-ukraińskich nastąpiło pod okupacją niemiecką. Niewątpliwie jest to związane ze wzrostem wpływów, nastawionej antypolsko Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, jak również polityką narodowościową okupanta niemieckiego, która opierała się na zasadzie „dziel i rządź”.2 Należy również zauważyć, że w szczególnie trudnej sytuacji rodziny te znalazły się pod okupacją sowiecką. Podczas analizy polskich relacji pamiętnikarskich wyodrębniliśmy dziesięć charakterystycznych przypadków, które określały wzajemne relacje małżeńskie i rodzinne w rodzinach mieszanych oraz stosunek OUN-B i UPA do tych rodzin. Do sytuacji tych zaliczamy: 1.  Nakaz zabicia polskich członków rodziny wydany ukraińskim członkom rodziny przez UPA. 2.  Zabicie polskiego członka rodziny przez ukraińskiego członka rodziny, bez wyraźnej groźby ze strony UPA 3.  Darowanie życia ukraińskiemu członkowi rodziny przez napastników z UPA 4. Darowanie życia polskiemu członkowi rodziny przez UPA
1 Regulacje wzajemnych relacji Kościoła rzymskokatolickiego i unickiego zawierała Concordia z 6 października 1863 r. 2 O polityce Niemiec wobec Polaków i Ukraińców pisał szerzej m.in. Grzegorz Mazur, G. Mazur, Rola Niemiec i Związku Sowieckiego w polsko-ukraińskim konflikcie narodowościowym w latach 1942-1945, [w:] Polska-Ukraina- Trudne pytania, t. 5, Warszawa 1999, s. 221-231.

5. zabicie ukraińskiego członka rodziny przez UPA 6. zabicie polskiego członka rodziny przez UPA 7. śmierć całej rodziny 8. nieobecność ukraińskiego członka rodziny podczas napadu 9. udzielenie pomocy Polakom przez członków rodziny mieszanej 10. ucieczka rodziny z zagrożonego terenu Najwięcej relacji i wspomnień dotyczy sytuacji, w których w wyniku różnych okoliczności doszło do śmierci polskich lub ukraińskich członków rodziny mieszanej. Stosunkowo rzadko relacje mówią o darowaniu życia takiej rodzinie. Nie należy jednak wyciągać z tego faktu pochopnych wniosków, ponieważ w przypadku wspomnień z terenu Małopolski Wschodniej relacje często wspominają o dużej liczbie rodzin mieszanych, nie opisując jednocześnie ich dalszych losów. Być może wynika to z faktu nie ingerowania OUN i UPA w życie tych rodzin. Niemniej kwestia ta wymaga dalszych badań. Przekazane relacje różnią się poziomem dokładności. Przy analizie wzięto pod uwagę wyłącznie relacje, zawierające informacje o miejscowości, w której doszło do opisywanych wydarzeń oraz nazwiska rodzin polsko-ukraińskich. W związku z tym odrzucono relację przytoczoną przez Zygmunta Stańskiego, ponieważ autor podał tylko informację, że do wydarzeń doszło w powiecie włodzimierskim.3 Znaczna ilość przeanalizowanych dotychczas relacji dotyczy przypadku pierwszego, w którym mamy do czynienia z nakazem zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego wydanym przez OUN-UPA. Często z nakazem tym połączona była groźba śmierci kierowana wobec ukraińskiego członka rodziny. Ukraińscy członkowie rodziny otrzymawszy wspomniany nakaz reagowali na niego w różny sposób. Część z nich w obawie o własne życie mordowała wskazanych przez UPA członków własnej rodziny, najczęściej współmałżonkę lub dzieci. W ten sposób postąpili m.in.: Ukrainiec - zięć Budiakowskiego, który zabił swoją żonę Marię „na rozkaz bandy”4, bracia Stefan i Grzegorz Stupniccy z Rudnicy koło Huty Stepańskiej5, Stanisław Baziuk i jego brat z Brzeźnicy Szlacheckiej, którzy zabili mężów swoich sióstr Polek6. Własną matkę usiłowali
3 W relacji Z. Stańskiego mowa o rodzinie, w której ojciec był Ukraińcem, matka Polką, mieli pięcioro dzieci. Jeden z synów należał do UPA i otrzymał nakaz zabicia swojej matki. Ojciec usiłował mu to bezskutecznie wyperswadować. Gdy syn wyprowadził matkę do lasu został zabity przez ojca. Pozostała przy życiu rodzina uciekła prawdopodobnie do Sokala. Z. Stański, Straciłem całą rodzinę,[w:] Świadkowie mówią, oprac. S. Biskupski, Warszawa 1996, s. 93. 4 A. Zawilski, Znów ożyją kurhany, Wrocław 1997, s 174. 5 Bracia Stupniccy początkowo nie chcieli pozbawiać żon życia, wysyłając je do rodziców. Mimo to wywierano na nich presję, grożąc śmiercią. W rezultacie bracia z pomocnikami napadli na swoje rodziny. Stefan własnoręcznie zmordował żonę w ciąży, synka, teściów i dwie siostry żony. Natomiast Grzegorz pobił teściów, zabił żonę i córeczkę, Cz. Piotrowski, Krwawe żniwa nad Styrem, Horyniem i Słuczą, Toruń 2004, s. 144. 6 B. Brzeźnicki, Brzeźnica Szlachecka,[w:] S. Siekierka, H. Komański, E. Różański, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim 1939-1946, Wrocław [b.d.w.], s. 185.

192

193

która otrzymała rozkaz zabicia męża Polaka18.. który zabił go. 362. Przeważająca liczba relacji dotyczyła odmowy zabicia polskiego członka rodziny. cit. s. 23 Z.Teofipólka8. Wrocław 2006. że dostali rozkaz zabicia matki. s. bo nie wykonał rozkazu UPA. Dębski. W Poczapach członek UPA Włodzimierz Kilarski wykonał rozkaz zabicia ojca9. Wołczków.. ponieważ nie chciał spełnić rozkazu UPA i pozbawić ich życia19. J. Poinformował o tym ojca. Do Tarnopola wywiózł żonę i córkę Danyło Hemij. 20 W. 1184. s. Relacja. W lutym 1945 r.. Moje wspomnienia z okresu zawieruchy wojennej. s... K. S. Komański. oprac. Została zamordowana. Germakówka. s. 194 195 . cit. M. Sobierajski. H.. cit. op. [w:] W. Wieś Rumno w latach 1939-1945. oprac. więc podstępem zabił własne dzieci z przyniesionej przez nich broni. [w:] S. w której stacjonowało niemieckie wojsko. Według relacji Anny Derkacz W Stechnikowcach mieszkał Ukrainiec żonaty z Polką. E. op. Swoją rodzinę pod wpływem propagandy OUN zabił również Ukrainiec Dereń na stacji kolejowej Słoboda. zażądał od ojca. Gerc. Siemaszko. 675. 515. Własnego męża nie zabiła również Ukrainka Warfaluk. Komański. Kończaki Nowe. nr 116. Jeden z nich był żonaty z Ukrainką. s. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. który nie chciał zabić swojej matki27. s.. 831. Mieszkaniec Majdanu Górnego Mikołaj Świdrak zabił swoją żonę Polkę na rozkaz UPA11. Wspomnienia z kolonii Władysławówka w powiecie Włodzimierz Wołyński na Wołyniu 1939-1944. Taki sam los spotkał rodzinę w Chobułowej. Popek. przezytych dni i lat koszmaru na Wołyniu. 19 M. 544. 8 Zginęły żona i półtoraroczna córeczka Derenia oraz jego teściowie. cit. Z. ale oszczędził swoją siostrę14. op.[w:] H. W Towarnii syn polsko-ukraińskiego małżeństwa o nieustalonym nazwisku otrzymał rozkaz zabicia matki. s. Germakówka. s.. s. Różański. cit. 11 J. podczas napadu na rodzinny dom. Biały Potok. 52.[w:] ibidem. Majdan Górny. op. S. Marciniak. 14 M. Natomiast Mieczysław Sobierajski wspominał. cit. Teofipólka. Ojcu nie udało się przekonać synów.[w:] H. 210. Siekierka. 249. Należał do nich Ukrainiec o nazwisku Kicki17. Poczapy. Bratkowski. s. Komański. s. gdy chciał wykonać rozkaz10. W. Mieszkający we wsi Kończaki Ukrainiec żonaty z Polką. drugiej córce Józefie udało się uciec. Wrocław 2006. Bulzacki. Do miasta Tuczyn usiłował uciekać z rodziną Ukrainiec Dziobak. Komański. op. W ten sposób postąpił we wsi Dobrzany nauczyciel z Chrusna o nazwisku Bełeh. s. 2. 43. cit. 21 Z. Udało mu się uciec przez okno. Oczami dziecka. Białogłowy. ibidem. 13 E. Mieszkaniec Zielonego Dębu Wasyl Huk otrzymawszy rozkaz zabicia swojej żony Polki uciekł z nią do Szumska. E. popełnił samobójstwo28. Różański. drodze został zatrzymany i zamordowany z całą rodziną we wsi Kraśnica16.. 109. T. s. Rolicz. T..[w:] S. Przemyśl 2000. s. Drohomirecki. Patera.[w:] S.[w:] S. 840. 973. s. Drohomireckiego.. op. op. Zawada. Komański. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. Śmierć poniosła również we wsi Bakarów rodzina Nachwatiuków. S. S. Siekierka. który odmówił zabicia żony. W Białogłowach syn Szeremetów należący do UPA. Marciniak. W tej sytuacji rodzina była mordowana przez UPA. H. Siekierka. 178. ponieważ w przeciwnym razie wykonano by wyrok na nim. dzieci i teściowej Stanisławy Guzowskiej i przyłączenia się do UPA. Siekierka. powiedzieli ojcu. Komański. więc syn polecił zabić rodziców.. ale „oddał ją w ręce oprawców”13. Komański.[w:] S. ojciec dwóch 16 J. Bulzacki. którzy przyszli razem z synami i czekali na zewnątrz. 942-943. po wywiezieniu do lasu mieszkańca Dołhej Wołniłowskiej Matusiewicza25. 28 S. Wołoszyńska była ciotką W. Siekierka.. a wkrótce wyśledzili i zamordowali samego Huka15. 18 Oczyma i sercem. ale godził się by zrobili to członkowie OUN lub UPA. cit. Braciom Janowi i Władysławowi Szczygłom udało się uciec z Horożanny do Rumna. 642. [w:] ibidem. S. Wiśniewska. E. 12 K. Różański. Polny. z rąk UPA zginął syn Polki i Ukraińca Sławomir Danilewicz. E. Siekierka. że musiał zabić żonę. H.[w:] S.12 Sporadycznie zdarzały się przypadki kiedy ukraiński członek rodziny odmawiał zabicia swoich bliskich. s. op. Kończaki Stare. ibidem. Jasiński. pod red. S. s. Siekierka. Relacja. by zabił matkę. Relacja. Siekierka.[w:] Świadkowie mówią. 694. 10 K. H. II. 535. Według relacji Feliksa Jasińskiego nacjonaliści ukraińscy w odwecie zabili jego matkę Ukrainkę. mąż Zofii. Jeżyński. op. 27 F.[w:] ibidem. Schab. Stechnikowce. Mieszkaniec Białego Potoku Ukrainiec Angielski nie chcąc zabić żony i córek. T. Siekierka. Prorok. w którym wyjaśnił. Towarnia. 22 K. ibidem. [w:] ibidem. Moje wspomnienia z Chobułowej na Wołyniu. że w Maciejowie wśród uchodźców z napadniętych przez UPA wiosek przebywali Ukraińcy z rodzin mieszanych. Komański.Mariampol. „Na Rubieży” 2011. 25 Z.zabić synowie Atamańczuka mieszkającego między Ziemianką a Stańkowem7. która otrzymała rozkaz zabicia męża oraz 17-letniego pasierba Henryka. Bagiński. Dołha Wołniłowska-Ziemianka. L. op. 43. Cz. Lublin 1997. cit.[w:] H. T. Bandura. 24 Annę Wołoszyńską uratowała sąsiadka Ukrainka. 655.. Grochalski. co dawało pewne gwarancje bezpieczeństwa. Misztal.. żonę zamordowali członkowie UPA. Wspomnienia uczennicy Liceum Krzemienieckiego. K. niemniej w wielu przypadkach udawało się jej uciec z zagrożonego terenu do najbliższego miasta lub miejscowości. Siekierka. s.Ukrainiec zabił swoją żonę Janinę z d. i E. Roch. s. 9 R. W bestialski sposób zamordowano Ukraińca Pawła Wołoszyńskiego. 18. 320. cit. Zostawił list. Warszawa 2008. podpisane własnym niżej podpisem. Rzeszutko. Siemianówka. 144. aby tego nie robili. Komański. W Aleksandówce mąż.[w:] Okrutna przestroga. Komański. s.. 210.według jego wspomnień wujek został powieszony do góry nogami. Galewską i przeszedł do UPA. 26 D. Ojciec odmówił. Komański. H. natomiast Warfalukowi udało się uciec z ich małym dzieckiem do Generalnego Gubernatorstwa23. 15 F. który odmówił zabicia żony. 17 M. s. Relacja. Za niewykonanie rozkazu zabito. Następnie zwabiono tam jego żonę Zofię Kifiak i zamordowano ją26. Różański. Kosowska. s. Siekierka. zabił swoich dwóch synów nacjonalistów i razem z żoną i córkami uciekł do Stanisławowa20. [w:] H. s. który ukrył żonę i mimo tortur nie zdradził miejsca ukrycia24. którzy nie chcąc zabić swoich rodzin i przyłączyć się do UPA uciekali z innymi Polakami. nie popierający działań UPA. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939-1947. H. ponieważ mąż Ukrainiec nie zabił żony Polki i pięciorga dzieci22. Zalesie. Wójtowicz. przeczuwając zagrożenie. która wyprowadziła ją ze Stepania do Huty. Po 7 Synowie Atamańczuka wstąpili do UPA. H. który otrzymał rozkaz zabicia żony. S. w której mąż Ukrainiec nie zabił swojej żony21. Leszczyński. Piotrowski. W Germakówce zwabiono do leśniczówki i zabito Ukraińca Kifiaka.

Misków nie poinformował siostry o zamiarze zabicia jej męża Polaka. 874. G. Bereziuk.. Różański.in. ale udało mu się uciec45. 196 197 . a nawet brał udział w napadzie42. W Borkach mieszkała natomiast rodzina Józefa Ostaszewskiego. Swaryczów. z rąk męża zginęła również żona Józefa Pidhorniaka37. który nie wykonał rozkazu samodzielnego zamordowania jej30. [w:] W. op. cit. E. Niemniej nie należy zakładać. Główka. Łomacz.. 1159. Relacja nie informuje. H.. cit. S. s. Komański. Świętojański. cit. Żurowska.. s. S. 31 R. 39 D. druga córka i dwaj synowie. Relacja. Cz. Komański. Komański. s. K. Siekierka. Misiuk pozbawił życia również ich wspólne dziecko.[w:] H. że w ogóle ich nie było32. 612. Siekierka. Piast. ojciec W.córek.[w:] S. który nie wykonał rozkazu zabicia żony.[w:] Okrutna przestroga.. gdzie pobito dotkliwie. Siekierka. [w:] H. żonę Ukraińca. Baszków..[w:] H. Kosowski. Derkacz. Komański. Otrzymał kilkakrotnie listy z nakazem zabicia kobiet.[w:] S. czy chłopcy należeli do UPA41. cit. Relacja. s. cit. którego matkę w sierpniu 1943 r. a zabicie żony i dzieci polecił swoim kolegom35... K.[w:] H. Dżugaj. W Dźwiniaczce Polkę Paulinę Głowacką powiesił mąż Ukrainiec36.. op. [w:] S. Kobyłowłoki... Siekierka.. s. Komański. S. H. s. K. Surmacz.. Dysponujemy nielicznymi relacjami osób. Podobna sytuacja miała miejsce we wsi Kobyłowłoki38 oraz Ziemianka. Różański.. J. w których doszło do zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego. s. o tym. Moliński. Komański. Diug-Pilichowska. Bulzacki. Niemiec. Skopik z bratem uprowadzili ją stamtąd i brutalnie zamordowali47. ale nie zamordowano Ukrainki nie chcącej powiedzieć. O darowaniu życia ukraińskiemu członkowi rodziny mówi kilkanaście z przeanalizowanych relacji. Turzański. cit.. 18-19. więc prawdopodobnym jest. i E. op.. H.40 29 A. Błaszków jej stryja Michała Błaszkowa zamordowano z polecenia lub namowy jego żony Ukrainki46. 30 W. Siemaszko. Turzański. Sytuacje. 291. W Litowisku decyzję o zabiciu Ludwiki Jarosz podjął jej szwagier44. op. K. 793.za Polaków. A. Witelus. który przebywał u swojej sympatii Ukrainki34. Wspomnienia-relacje.cit. A. s. s. W dziesięciu przypadkach oszczędzono kobiety lub ich córki. M. H. We wsi Hinowce R. 37 Ibidem . J.[w:] Okrutna przestroga. op. s. s.[w:] ibidem. Komański. którym udało się przeżyć próbę pozbawienia ich życia. 41. s. Skorodyńce. Wyodrębniono również sytuacje występujące w relacjach pojedynczo..[w:] S. 211. Należy do nich świadectwo Ogniewczuka. W opinii E. Siekierka. np. siostrę i dwóch braci. Poczapy. Maria Płast wspominała. s. Na obecnym etapie badań wyodrębniono kilkanaście przypadków tego typu. we wsi Kobyłowłoki49..[w:] ibidem. Hukałowce. Chłopca również usiłował zabić. którego dwoje dzieci zakopano na wpółżywe a do żony niecelnie strzelano48.. Wrocław 1996. zabił Ukrainiec ojczym Ogniewczuka. s. [w:] S. Natomiast w Stajach Maria Legieżyńska zdradziła swojemu narzeczonemu Iwanowi Skopikowi miejsce. Ciemny. W relacji brak jednak informacji o konsekwencjach odmowy. E.[w:] S.[w:] Okrutna przestroga. 193. Komański. że musiała ukrywać się przed synem. Relacja. Zamordowano ich oboje31. S. otrzymały rozkaz zabicia swoich mężów pod groźbą śmierci.. w których mordercami byli Ukraińcy z dalszej rodziny. A. 68. M. Relacja. Włączono do nich również relacje. Wagner. Suchowola. 1081. 841.. op.[w:] S. Litowisko. np.. Misztala wyszła za Ukraińca Bukowskiego. Dźwiniaczka. 136. 33 J. Czechowski. 711. cit. w których napastnicy darowali życie ukraińskiemu lub polskiemu członkowi rodziny były często połączone z przypadkami zabicia pozostałych polskich lub ukraińskich członków rodziny. Ognniewczuk. S. Syn ziemi podolskiej. s. który był żonaty z Ukrainką.. ponieważ były Ukrainkami lub ich matki były Ukrainkami. Wśród napastników ojciec rozpoznał swojego ojca i brata29. Miształ. op. Siekierka. 938. 35 W. Swaryczów. cit. cit. cit. 309. w której Karolina Nieradka została zamordowana z córeczką przez męża Ukraińca39. Komański. Wołha Dołniłowska-Ziemianka. cit.. Staje. Siekierka. Stechnikowce. op. Siekierka. 34 J. Zabójcami byli Semen Łazarenko i Tomczuk. 832-833. więc jego dom został zaatakowany.. Siekierka. s. 58. mówiące o ucieczce Ukrainki lub Ukraińca podczas napadu. Siekierka. Stebnik. op. T. Komański. 745. Eksterminacja ludności polskiej na Trembowelszczyźnie w latach 1939-1946. cit. K. Darowski. Jeden z ich synów i córka uważali się za Ukraińców. s. że w żadnym z tych przypadków nie grożono ukraińskim członkom rodziny.[w:] H. Bulzacki. W czasie wojny ukraińskie rodzeństwo zamordowało swojego ojca. op. 588. gdzie podczas napadu na dom oszczędzono Różę Żurowską51. W Poczapach ciotka R. że w mieszkające w jej rodzinnej wsi Rumnie Ukrainki. Bulzacki. Różański. gdzie ukrywa się jej mąż50 oraz w Ostrowie.: Anna Dżugaj zapisała w swojej relacji. Diug-Pilichowskiej Polka ożeniona z Ukraińcem o nazwisku Maciaruk. H. s. 840. Siekierka. cit.banderowcem33. który zarąbał żonę siekierą. Juzwenko. s. Siekierka. J. Komański. 40 „Dzik” NN. op. op. że w miejscowości Podlisy ocalał z napadu ojciec Ukrainiec. Dysponujemy również relacjami.. E. s. Baworów i okolice. 602. Była wśród nich Kseńka Gerus. Natomiast Gołębicki (Hołubyćkyj) zamordował swoich teściów. która razem z córeczką Jadwigą zginęła z rąk nieformalnego partnera Petro Misiuka.. H. Autorzy relacji mogli o groźbach nie wiedzieć lub z różnych przyczyn pominąć tę informację. Siekierka. Siekierka. M. Solecki. H. s. Nakazu nie wykonywał. Komański. będącego członkiem UPA52. Relacja.niemowlę43.. A. w którym się ukrywała. op. S... We wsi Majdan ocalała Maria żona Polaka. s.. s. op. bez wyraźnego nakazu ze strony UPA.[w:] ibidem. [w:] ibidem. F. [w:] H. 973. s.[w:] Okrutna przestroga. opowiadała jeszcze po wojnie. R. Sytuacja taka miła miejsce m. Komański. [w:] H. Rumno... W tej samej 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 W. Komański. Majdan. K. s. Gustaw Surmacz relacjonował historię Jadwigi Błaszczyńskiej. którą oszczędzono dzięki wstawiennictwu jej brata Michała Miszczańczuka. np. 550. op. 38 W Kobyłowłokach doszło do co najmniej dwóch zabójstw Polek dokonanych przez ich mężów. Bulzacki. E. Ostrów. w Suchowoli. cit. cit. Wrocław 2003. Soleckiego został zabity przez siostrzeńca Aleksandra Czornyńskiego oraz bratanka-syna nieżyjącego już brata ojca Soleckiego. 68. w Swaryczowie upowcy uprowadzili i zakłuli bagnetami Józefa Grodzickiego. Wiśniewski. s. 36 B. mimo iż znał plany UPA. Wspomnienia i relacje mówią także o przypadkach. 32 Oczyma i sercem. 319. 122. Z kolei w Skoromochach zamordowano Sabinę Berkowicz. op. s. S. Hinowce.

Siekierka. S. zabito Genowefę Badecką. Pojedyncze relacje mówiły o przypadkach zabicia innych niż żony i narzeczone Ukrainek.. cit. Powieszono ją razem z 3 synami. W. op. do jej domu przyszli nacjonaliści ukraińscy. cit.. J. Turbiak była mieszkanka miejscowości Seredne wspominała. Do punktu piątego zaliczono przypadki. uprowadzono jej ojca. ponieważ myśleli. darowano życie w miejscowości Hleszczawa ( żonę i córki uprowadzono)59.. które dopiero zamierzały stworzyć polsko-ukraińską rodzinę. Madziarki. H. W napadzie brali udział bracia zamordowanej kobiety. Siekierka.. 51. S. Pietrycka. Łozowa.[w:] S.[w:] H.. W domu Bałajewiczów w Madziarkach darowano życie macosze autora relacji. Siekierka. 879. 64 G. J. Tylko w trzech przypadkach oszczędzono mężczyzn-Ukraińców. [w:] S. 780. Komański.[w:] H. Dyrda. Z. Badecka. cit. cit. Bałajewicz. Komański. Nielepkowice. Kuliczkowski. którzy należeli do UPA. E. Bulzacki. 68 K. s. Komański. [w:] S. Bulzacki. s. op. dawali gwarancje bezpieczeństwa. 198 199 . Siekierka.. cit. s. Tymce k. Wszystkie świadectwa złożyli byli mieszkańcy Małopolski Wschodniej. s. cit. O Kopaniecka pochodząca z rodziny mieszanej relacjonowała. Seredne. Różański. Mąż i syn kontaktowali się z UPA.. s. Siekierka.. s. 825. Turzański. Komański. Komański. Hińkowce. Kosów Huculski. Paszkowska. Siekierka. Wierzbowiec. 865. [w:] ibidem. Madziarki. H. 76 W Dąbrowie zabito Ukrainkę Justynę Maćków. cit. Selwa. Swaryczów [w:] S. K.[w:] ibidem. we wsi Kniesioło74 oraz w Butynach75 i w Dąbrowie. Bulzacki. Wolski. Ostrów. Polniak. [w:] H. która wyszła za Polaka oraz ich czworo dzieci. Grabas. s. 73 W. op. Załuża. Napastnicy zostawili ją. [w:] ibidem. Siekierka. Butyny. 55 J. drugiemu – Mikołajowi Samcowi. Hińkowcach72. 640..[w:] ibidem. cit. 61 J. szósty i siódmy. s. 982. Komański. s. Rybarczyk. 1068.[w:] H. Wojcieszczak. Sitnik. Komański. J. op. w. która wyszła z Polaka. op. 59 K. Komański. r. 80 Z. W rezultacie długiej dyskusji zostawiono ją przy życiu61. s. Komański. H. K. 75 W Butynach oprócz żony Jana Ptaszkowskiego Anastazji zginęła też ich córka Helena. W Mogielnicy powieszono młodą Ukrainkę zaręczoną z Polakiem78. E. Komański. Płaucza Mała i Glinna. Turzański. W większej liczbie przypadków śmierć poniosła kobieta. Z. s. S. s. Łozowej71.[w:].. że we wrześniu 1944 r. Siekierka. Broszów. Paryszczach69. W Wołoszczach w kwietniu 1944 r.[w:] S. Jednym z nich był wspomniany już mieszkaniec wsi Podlisy. s. Komański. [w:] ibidem.. Rybarczyk. 640. że podczas napadu UPA na jej dom w maju 1945 r. 363. s. op. Burban. Sobków. Bielecki. [w:] ibidem. W Krystynopolu w październiku 1943 r.[w:] Okrutna przestroga. Paryszcze. H. R. Hukałowce. S. cit. cit. W Belinówce zamordowano Ukrainkę.Piotrowi Iwaśce zabito żonę Polkę i synów. ponieważ jej siostra wyszła 67 K. s. darowano mu życie.. Szuszkiewicz. 1156. op. Z przeanalizowanych relacji zaledwie cztery mówiły o oszczędzeniu przez UPA polskiego członka rodziny. 78 M. Martyrologia polskiej ludności na ziemi lwowskiej w latach 1939-1947. s. Siostrze J. op. ponieważ wstawił się za nim jego przyrodni brat Prekasz65. 835. Sitnik relacjonowała opowieść swojej krewnej Petroneli Wołoszczuk.. będących częścią rodzin mieszanych. Jej rodzinie udało się uciec i ocalała83. 1031.[b. mimo. M. cit. s. 114. op. 54 Ibidem. s. op. Łozowa. [w:] S. która była Ukrainką54. Różański. Dotyczą one trzydziestu trzech miejscowości. jego samego zostawiając przy życiu60. S. [w:] S. [w:] S. 81 W.. 56 R. H. 222. H. 58 M. Mieszkaniec Broszowa J. 190. Pronobis. Tomaszewska. H. op. R. [w:] S. która zginęła wraz z córką z rąk UPA. Siekierka. ponieważ były zaręczone z Polakami. s. Maruszce73. W Ostrowie ocalała żona Ukraińca Władysława Łobasza Katarzyna64. jak i osoby. w których doszło do zabicia ukraińskiego członka rodziny przez UPA lub bojówki OUN-B. 82 O. Płaucza Mała i Glinna. która była Ukrainką58. ale wyjechała z bratem do polskiej wsi Dębica63. s. op. Kaniowskie. K.. i Z. Bohutyn. Burbas przytaczał historią Ukrainki Zofii Cioń. 62 F. op. S. 302. cit. W Pomorzanach w rodzinach mieszanych pozostawiono przy życiu żony Polki66. trzeciemu . 167. Gdy ich nie znaleźli. Bulzacki. Natomiast J. Rabczuk. Z rąk UPA ginęły zarówno żony i mężowie. op. W Ptyczy na Wołyniu zamordowano Ukrainkę. a jej i matce darowano życie.76 W relacjach była również mowa o przypadkach. ponieważ była córką Ukrainki z Tudorowa53 oraz bratową księdza Rogowskiego. 951. Konopiecka. 66 J. Komański. Różański. 1035. Zbrodnie dokonane przez nacjonalistów ukraińskich. S. [w:] H. J.. s. K. s. s. Relacja. 188. op. Pomorzany. Siekierka. cit. W Hukałowcach pobito Ukrainkę żonę zamordowanego podczas napadu Dobrzańskiego55. Komański. Do podobnego zdarzenia doszło we wsi Załuże79. Siekierka.. Wołoszcza Zady. czy zabić matkę. Kniesioło. Bulzacki. s. H. Iławczach68. Łabiak. 74 Ks. W tej samej miejscowości zabito Anielę Koczównę. 527. że wspomniana Ukrainka Rozalia Kisielewicz była drugą żoną Jana. Jastrzębski. 81. 65 S.[w:] S. Koropiec nad Dniestrem. Siekierka. Wśród nich kobieta rozpoznała własną siostrę. H. 464. Kobiecie nic się nie stało. op. 53 Ibidem.. Bednarski. op. 954. Kuliczkowskiego Marii Matkowskiej bracia jej zmarłego męża. Siekierka. E.. Turzański. Siekierka. ponieważ jest Ukrainką80. 60 J. 83 J.. Komański. 71 Marię Koziołową pobito. 79 A. ponieważ zakochała się w Polaku Michale Żurkowskim77. 122. 63 J. s. E.. Bulzacki. s. op. cit. zabili matkę82. H. Siekierka. 48. cit. Berbeć. [w:] H. s. cit.[w:] H. Komański. Krystynopol. s. s. Zdecydowanie największą grupę stanowią relacje opisujące przypadki piąty.[w:] H. Mytnica. op. cit. 947. szukając ojca i braci.. Różański. 16. Któregoś dnia przyszli do domu z obcymi ludźmi i zastanawiali się. 57 O. ale zmuszono ją do oglądania śmierci najbliższych57. że nic jej nie grozi. cit. Siekierka.. 1052. s. zabito rodzinę Jana Kisielewskiego. która miała dziecko z Polakiem81. Żony-Ukrainki zabito w : Mytnicy67. Płauczy70. S.]. Wspomnienia. żony Ukraińca Wasyla Strynadiuka. cit. W Nielepkowicach w marcu 1945 r. op. s. Ocalała tylko jego żona Ukrainka.. UPA schwytała członka polskiej warty Michała Hartlipa. Komański. K. Siekierka. w których zbijano kobiety.wsi zwolniono uprowadzoną Marię Dżumyk. Maruszka. ponieważ uznano jej za Ukrainki56. że jest martwa. s. Komański.[w:] ibidem. 908. córkę Polaka i Ukrainki.. Komański. 69 F. 72 K. Inna relacja mówiła. S. cit. Turbiak. i m. Poznań 1999. Ptaszkowski. Siekierka. 70 W Płauczy zabito żonę Antoniego Radaczyńkiego oraz ich dwie córki. K. Podczas napadu na Łozową oszczędzono niektóre rodziny ukraińskie i mieszane62. 77 J. 315. iż sąsiadki Ukrainki zapewniały panią Bożkową. S.

Smerkłowa94. OUN i UPA padali mężowie-Polacy. s. E. s. op. Zginęli Polacy oraz dwóch Ukraińców. Smerkłów. cit. s. Wołczków. która była dwukrotnie żoną Ukraińców i uchodziła za Ukrainkę. L. W Gajach Wielkich u ojca Ukraińca ukryły się dwie córki żonate z Polakami. H. Sikiewicz. Baczyński. Rekliniec w pow. Stasyszynie112. 92 Zginął Michał Tarasiewicz. 514. Niżniów. ale potem uciekł. Jastrzębski. Górawski. Żółkiew i Zawonie w pow. 120 Jezioranach Szlacheckich zginął Tomasz Czajkowski. s. ale podejrzewano UPA i inspirację jego żony. „Semper Fidelis” 1993. s. op. Siekierka.[w:] ibidem. Bulzacki. np. s. Łozowa. s. s. Zawilski. s. Siekierka. [w:] S. Capar. Komański.[w:] H. 51. Komański. [w:] ibidem. Pomorzany. G.Kamiennej Górze119. 122 M. Kruszelnicki. op.Ukraińca99... Selwa. s. Mariampol. cit. Siekierka. 187. H. W przeważającej części ofiarami byli mężczyźni. 110 W Dobrowodach zabito dwóch Polaków-mężów Ukrainek: Jana Witkowskiego i Piotra Wysockiego. 105 J. 112 Idem. H. W Koszowie zamordowano dwóch braci Piotra i Iwana Czerwaków. H.[w:] ibidem. s.in. Śliwiński. Dobrowodach110. cit. s. świadkowie mówią.. Kroczyńska.. W Maruszce zabito Zenona Denysa. K. Krasucki. s. cit. i E.. 132. op. ponieważ mieli żony Polki i nie chcieli wstąpić do UPA. Matkę śmiertelnie pobito a córka doznała szoku. Ziemba.. Różański. Zamordowano je wraz z dziećmi w marcu 1945 r. Caliński-Cały. [w:] ibidem. Natomiast w domu Ukrainki Chomickiej. Podobnie jak w przypadku kobiet. 111 J. Podlewska.. s. W odwecie zabito jego kalekiego. Lackiego Szlacheckiego93.. s. [w:] ibidem. Chłopiec brał udział w zbrodni. Loba. i E.. we wsi Zubrzec108. s. Na jej oczach zamordowano męża Leona Rubinowskiego. 719. s. Rudnicki. Różański. 106 A. 95 Z. Siekierka.. s. gdzie członkowie UPA zastrzelili Iwana Kosteckiego90. 851. H. 123. [w:] W. 88 M. H. Turzański. Stechnikowce. 123 K. 982. 539. 951. Notatka z tragicznych wydarzeń ze wsi Staryki. syna Ukraińca i Polki89. którego żona Ukrainka z małą córeczką ocalały. Miał w ten sposób udowodnić. Pomorzanach113. S. która wyszła za Polaka. [w:] S. s. H. 98 F. E. op. Polanka. 660. op. Polniak.. [w:] ibidem.. Siekierka. Taka sama sytuacja miała miejsce w Hucisku. Wołczkowa92. Wołczków. H. Różański. Komański.. ożeniony z Ukrainką. [w:] ibidem.Anielą.[w:] ibidem. op. 91 Na drodze Mariampol. Różański.. że jest Ukraińcem. [w:] S. cit. S. s. 114 D. Siekierka. E. 94 J. [w:] S. [w:] ibidem. 510. zabito ojca jego żony. Do sytuacji. T. s. s. Komański. 544. cit. 1152. S. prawosławny Polak. Jastrzębski. Róg. Siekierka. op. Syna Rubinowskiej upowcy zmusili do zaprowadzenia ich do domu Pawła Rubinowskiego. żeby upiec chleb86. które przyszły do ciotki. Mariampol. w którym ukrywa się Roman100. cit. Ojciec prosił. op. s. Komański. H. 36. 189. Wójtowicz. 115 W Polance oprócz męża Polaka. jej matkę i troje dzieci. op. 119 W Kamiennej Górze uprowadzono i najprawdopodobniej zabito Czesława Prokopowicza. 100 I. op. op. Ćwitowa. Komański.. 99 X. s. 101 Cz. [w:] ibidem. Bednarów.. Milisiewicza z Żabcza87 i mieszkańca Swaryczowa o nieustalonym nazwisku88 Zostali oni zabici przez UPA. Komański. [w:] ibidem. s. 886. 858. H.[w:] ibidem. s. H. 51. Siekierka. Pawlikówce103. Tomaszewska. Staryk98. 108 M. Rudnicki. 83. 786. Wołczków. Różański. s. Turzański. Wysocki został zastrzelony w 1945 r. 117 E. Majewska.. Z kolei Franciszka Kosińska przytoczyła opowieść o rodzinie swojej kuzynki Ewy Rubinowskiej. s. op. 97 W. s. Siekierka. Skoromochy. Firlejowie118. S. by zabito go razem z rodziną. cit. Stechnikowcach109.. J. Fedorowicz.[w:] ibidem. Darachów. s. [w:] H. cit. „bo na co jej Lach potrzebny”121. ożenionych z Polkami. W.. którego żona miała powiedzieć.. Kniesioła96. Komański.. ponieważ nie chcieli zdradzić miejsca. [w:] W. W kilkunastu przypadkach doszło do zabicia Ukraińca. K.[w:] S. S. 439. cit. 35. Słobódce Bołszowieckiej117. Żyrawy97. cit.[w:] H. [w:] ibidem.. J. 107 W. 180.[w:] ibidem. Iłowski. Komański. UPA zabiła Grzegorza Kowalskiego. gdzie kazano mu zabić Karolinę Rubinowską. Z. ponieważ ukrywała się z upowcami. S. w których śmierć z rąk UPA poniósł polski członek w rodziny.Halicz. których następnie w brutalny sposób zamordowano. Wołczków. G. 66. Tomaszowce. Procajło-Sakowska. Komański. 262. Hucisko. Rybka. cit. s.. s. S. cit. Bulzacki. Maruszka. Iżycki.. [w:] S.. Ucieczka z piekła. 459. Huciska Litowskiego95. 118 W Firlejowie zabito ojca i syna z rodziny Zielińskich w obecności ich matki i siostry. op. [w:] H. 1212. Bednarowie106. Buczkowski. Zagrobelna. s. będącego członkiem rodziny mieszanej.jednym z nich był Andrzej Kielo. M. Siemaszko. E. 85 P.. [w:] S. Mlynowce. Tomaszowcach104. s. 19. Pawlikówka. s.. Komański. cit. Komański. 104 W Tomaszowcach zabito na oczach córki i żony Franciszka Krasuckiego oraz jego brata Karola Krasuckiego. op. Starczewska. 250-251. Gdy banderowcy nie zastali w domu rodziny Romana zemścili się na jego braciach. Ich najstarszy brat Roman był żonaty z Polką. ponieważ były ukryte. Słobódka Bołszowiecka. 113 J. Relacja. Siekierka. W. Zarudcach114 oraz w Polance115. 121 K. Zubrzec.in. op. H. 200 201 . doszło m. Bulzacki... cit. 116 J. S. [w:] ibidem. Hukałowce. op. Siekierka. 109 M. cit. zostały zamordowane dwie córki jej siostry. s. 456. [w:] S. Strzemień. 220. 529. J. Swaryczów. s. Siemaszko. op. Dlaczego?. Berezowica Wielka. Znacząca ilość relacji dotyczy przypadków. s. Siekierka. 87 A.. w Halinówce101. Siekierka. Kurniki Szlachcinieckie. Zarudce. 1201. Stocki. 93 Zamordowano męża autorki relacji. iż cieszy się ze śmierci męża. Jarosławice. s.. F. cit. s. Komański. Komański. kiedy ofiarą 84 Ibidem. Siekierka. Hukałowcach111. 103 E. [w:] Świadkowie mówią. którego ojciec był Ukraińcem122. A.. 952.. s. Sokal.. : mieszkańcy Mariampola91. cit. S. uprowadzono 17-letnią córkę i rocznego synka. Szpilur. ożenieni z Polkami. Ćwitowej102. 89 W. Biedka. 102 W Ćwitowej zamordowano wszystkich Polaków żonatych z Ukrainkami oraz ich synów. 86 I. cit. 638. 96 Ks. Zagłada polskiej wsi Jeziorany Szlacheckie (dokończenie). w rejonie wsi Dubowce zaatakowano kilkanaście furmanek. K. cit.[w:] ibidem. nr 3. Justyna. Siekierka. Komański. Skoromochy.mężowie. op. oficjalnie przez NKWD. s. Bracławska. cit. H. op. Piotrowski. 463. 853. synowie lub bracia Ukrainek. 646. Różański. 727. Komański. Siekierka. Niżniowie107. Głuczkowski. H. Sznajder. 577. T.. cit.. pozostawiając przy życiu jego matkę Ukrainkę123. op. Niektóre z relacjonowanych wydarzeń miały charakter jednostkowy. 90 J. cit. s. Hucisko Litowskie. Kniesioło. Świętym Stanisławie105. s. Należeli do nich m. W Janowce w marcu 1944 r. 668.za Polaka84. s. Firlejów. L. s.. Łabiak. 917. ibidem. B. 954-955. [w:] S. Komański. Garbowski. Grochalska-Pawełczak. T. eadem. np. Wrześniewska.120 W jednej z relacji znaleziono historię Polaka zabitego przez swoich szwagrów. Łany. K. 859. op. Jezioranach Szlacheckich. E. przyrodniego brata. cit. Wójtowicz. ginęli Ukraińcy. ale nie spełniono jego prośby85. op.. 735. op. Strzemieniu116. Lech. E.: w Łozowej podczas napadu na dom Ignacego Nosyka w grudniu 1944 r.

187. Zgłosiła to do NKWD.. Męża nie było w domu podczas napadu. s.in. Marciniak. Komański. 696. cit. s. żonatego z Polką. Relacja. s. Bulzacki. Na Wołyniu w okolicach Teresina UPA zamordowała dwoje dzieci. Bulzacki. [w:] W.. Kowel. op. 135.. Siemaszko. 153 B. s. 842. Jasiński. cit. Torskie.. S. s. 150 B. Perechodach142. Relacja. ożeniony z Ukrainką Oleśką.[w:] Okrutna przestroga.. ponieważ nie było jej w domu153. H. który rozpaczał na widok zamordowanej żony. pozostawiając przy życiu troje dzieci136. Różański. [w:] Okrutna przestroga. a żona mimo tortur nie zdradziła miejsca ukrycia męża. S. E. ich syn Franciszek przypadkiem ocalał. napadnięto na rodzinę Sędziszewskich. H.. kiedy wydawało się. s.[w:] ibidem. Podczas napadu na Żółtańce w marcu 1944 r. Komański. s... że większy ból przyniesie jej patrzenie na śmierć dziecka134. Komański. Komański. s. Kupiczwola. Zalesie. s. H. Dołha Wojniłowska. jego żona Ukrainka Anna. 151 G..żony Ukraińca. K. że szwagier przechowa go z rodziną u siebie. która była zaręczona z miejscowym Ukraińcem. 142 W Wigilię 6 stycznia 19445 r. 698. Siekierka. pow. [w:] S. Petronela Apeniuk. Chwilę przed napadem uciekła z domu 138 Marcin Witkowski. Siemaszko. Siekierka. zabito siostrę autora relacji Helenę. 132 J. Ostrów. Grochalska-Pawełczak wspominała. Jastzrębska-Sikiewicz. Siekierka. op. E. cit. Mniejsza ilość relacji dotyczy śmierci Polki. Gaik k. s. Zawada. Komański..137 124 L. Siekierka.149 B. E. że zostanie zabita z dziećmi. Żółtańce. Nieudane próby zabójstwa podjęto w Ostrowie. Pieczykolan. Siekierka.. zamordowano rodzinę Słupskich. J. 134 Ks. Różański... Podczas wojny ukrywała ją rodzina narzeczonego. Brzeżan zabito synów rodziny Pakoszów i mocno pobito ich matkę-Ukrainkę135. Płauczy141.[w:] Choronów. 286. op. Różański. Relacja. op. Zabójstw żonPolek UPA dokonała m. Relacja. Surmacz.[w:] H. Hleszczawie145. Siekierka. Mariampol. s. Różański. Kozarska.[w:] Okrutna przestroga. cit. cit.. Żólkiew i Zawonie w pow. op. Wąsowicz. Głuczkowski. który nie popierał UPA. 145 W Hleszczawie zginął Mikołaj Koszowski. 144 Podczas napadu na Łozową napadnięto na dom Ukraińca władysława Makucha. cit. 892-893. op. s. Komański. W okolicy Choronowa zabito niemowlę. E. Turzański.. S. Siekierka.[w:] ibidem. K. 147 W Torskiem Ukrainiec Kościuk i jego żona Maria z domu Stojanowicz zostali zamordowani w brutalny sposób. 209-210. żonaty z Ukrainką myślał. 654. [w:] S. Płaucza Mała i Glinna. cit. Bulzacki.[w:] S. 643. z której ocalała synowa Ukrainka. 152 M. op. Komański. s. Komański. Podczas napadu na Maciejów została ranna. Natomiast G. Grochalska-Pawełczak. 1241.. K. 136 M. w Pikulińskim Hucisku138. W. Stemplewska-Niezgoda.. S. Dołsze Wojniłowskiej146. M. 308-309. Podczas napadu Kowalczyk ukrył się. 308. a syn Michał należał do AK. że uchroni to jego i dwie rodziny Jasińskich od śmierci.zamordowano Józefa i jego żonę Ukrainkę. S. K. Komański. Siemaszko.. Przerośli126 oraz Zalesiu127. Bronowicach140. Kościuk nie popierał działań ukraińskich nacjonalistów. Kobieta została zamordowana przez swojego szwagra130. cit. Niestety relacja nie mówi. s. Siekierka.. Kilkanaście relacji dotyczyło zamordowania całej rodziny mieszanej przez OUN i UPA. 130 G. M. jego brata Józefa i siostrę Zofię150. w Dębowej Karczmie124. 140 Zamordowano rodzinę Gliwiaków.[w:] Okrutna przestroga. 1190. 1117-1118.. w której najpierw zabito rodziców. 512.. Makuch. 149 H. 215. 640. cit. op. s. W kolonii Gaik k. 365. Łozowa. Starej Hucie139. s. cit. 133 G.. W Dniestrzyku matka autorki relacji będąca Ukrainką otrzymała ostrzeżenie.[w:] ibidem. 176. mimo.jego. np. Kondracki.[w:] Okrutna przestroga. 175. Relacja. Darowski. Gustaw Surmacz wspominał. Strzemień. s. s. E.. s. op. K. Siekierka. Komański.[w:] ibidem. S. gmina i parafia Maciejów. Panacka. gdzie zabito dwie córki Ukrainki Byciowej i jej siostrę. Siemianówka. Piast. na którą planowany był napad UPA. H. s. op. Córka pary była aktywną nacjonalistką. 141 W Płauczy zabito z rodzinami Iwana i Mykołę Prohyrów oraz rodzinę Franciszka Radaczyńskiego. Na osiedlu Nawrów zabito rodzinę Kazimierza Bydłowskiego. Perechody(Przechody). że w napadach na polskie wsie uczestniczył Ukrainiec. Rekliniec w pow. Majdan Górny. E. że siostra Józefa Stemplewskiego wyszła za Ukraińca Karpa Zwanieckiego. Zamordowano ją razem z matką Anną.in. W. S. Siekierka. Relacja. iż wiedziała o napadzie152. 205. 122. Jego ojciec był Ukraińcem. s..[w:] S. dzięki czemu została przewieziona w bezpieczne miejsce ( do Sambora)129. których ojciec był Ukraińcem a matka Polką. 146 Zamordowano rodzinę Pikuły żonatego z Ukrainką. 129 J. 202 203 . Jaszczyszyn. 1150. i E. W niektórych przypadkach zabijano również dziecko z rodziny mieszanej. Relacja. 143 W Czerkawszczyźnie mieszkał Kowalczyk. 125 W. ponieważ nie było go w domu. Bruckenthal. Z. Surmacz relacjonował losy rodziny Janickich. s. co działa się w tym czasie z jej mężem. [w:] ibidem. H. że UPA zamordowała brata jej męża. cit.. Dobrzanach148 oraz Uhrynowie.. mimo. Relacja.. s...[w:] ibidem. żonę Ukrainkę i sześcioro dzieci A. F. cit. ibidem. Rybarczyk. Natomiast Maria Stemplewska-Niezgoda wspominała. 127 D. W. 135 A. Relacja. Komański. s. cit. we wsi Torskie147.[w:] H. Czerkawszczyźnie143. Drażniowski. op. i E. Chmura. W styczniu 1945 r. Kupiczwoli125. S. Siekierka. 784. po ekspatriacji Polaków. s. Staje. Dniestrzyk Hołowiecki.. Grzybowska.. Makuch przypadkowo ocalał. 1153. Surmacz.[w:] H. Do zabójstw całej rodziny doszło m. Tajerle. cit. syn Bronisław oraz córka Maria Steczyszyn. s.. Komański. cit. Leszczyńska. Mikołajków. uważał. że zagrożenie ze strony UPA minęło. Wielosz. 670. 137 R.. zamordowano rodziców autora relacji. op. F. G. a potem dzieci przechowywane u babki Ukrainki151. s. Ławruszczak. 148 W lesie Piaski koło Dobrzan zamordowano Marię Pianko z Godowskich z mężem Ukraińcem. Siekierka. że synowa była Ukrainką. Wszyscy ukrywali się w piwnicy i zostali tam zamordowani (11 osób).s. że z rąk UPA zginęła Urszulka córka Wacławy Czechowskiej i jej męża Jewgienija Hula133. przebywająca w polskim domu. H. cit. [w:] W. 128 A. Pieczykolan wspominała.[w:] S. Bulzacki. 126 J. Wołczków. Czerkawszczyzna.. Siekierka. H. która była żoną Ukraińca. Według relacji Marii Piast w miejscowości Sucha Łoza z domu swojego męża Polaka Antoniego Siedleckiego uciekła jego żona Ukrainka. s. 131 S.. op.: w Strzemieniu już po wojnie w 1946 r. kobieta wróciła do rodzinnego domu i została zabita132. ponieważ napastnicy uznali.. a samej gospodyni udało się uciec128 oraz w Dniestrzyku Hołowieckim. op. E. 1064. op. pochodzącego z rodziny mieszanej (ojciec był Ukraińcem). ale banderowcy zabili całą rodzinę łącznie z Wasylem (szwagrem). H. dziecko Jerzego i Hanny Jardeckich. i E. H.. 1152. kobiety nie zamordowano. s. Komański. Roman. H.. który miał żonę Polkę Zofię z domu Tomczyk. Brzeżan. Białobrzyski ocalał.[w:] Okrutna przestroga. 1157. Łozowej144. W nielicznych przypadkach ukraińscy członkowie rodziny uciekali z wsi. 139 Marceli Białobrzyski był żonaty z Ukrainką. op. Różański.. Relacja z mordu zbiorowego dokonanego przez bandę ukraińską na ludności polskiej dnia z 12 na 13 lutego 1944 w miasteczku Maciejów. Sokal.131 Śmierć groziła również za zamiar wyjścia za Ukraińca.

s. 157 Heleną Łysiak z d. 1062.). poinformował Polaków. Dzieci Kresów. a Chełpowi udawać głuchoniemego. cit.[w:] H. Dołhe. [w:] L. np. Na tej samej stacji przebywała również Ukrainka Franciszka Orluk żona Polaka. a pomagający Polakom Ukrainiec Giergiel. Franciszek Chełp i Maria Kasperska.. otrzymywała od Ukraińców listy z pogróżkami i naciskami.[w:] S. gdzie i kiedy będzie napad na wieś165. s. żonatego z Polką. 93. 153. H. Relacja[w:] ibidem. Siekierka. E. J. w której ojciec był Ukraińcem164. 168 Z. Różański. Kobaki. [w:] S. Słobódce Bolszowickiej158. H. Danutę Niemiec przechowywała polsko-ukraińska rodzina Marii Sobkowiczów.. T. E.. 204 205 . op.. cit. s. że jego ojciec i brat Antoni otrzymywali od Ukraińców z OUN propozycje przejścia na tzw. Ottynia. 309. Polaków ukrywano również w Kobakach156. Komański. s. Stosunkowo licznie występowały w relacjach sytuacje związane z udzielaniem pomocy Polakom przez członków rodzin mieszanych. np.. 174 M. ułatwiano wydostanie się z zagrożonego terenu. cit. 773.[w:] ibidem. Natomiast ojczym autora wspomnień M. 114. 718. Grochalska-Pawełczak. s. Kobyłecki. Ostrowska. s.: w Dublanach grupa Polaków ( Genowefa Łomecka.[w:] S. Bakota. Majkowski. S. Bulzacki.. s. Komański. 163 G.. ale nie udzieli pomocy jej nowej rodzinie172. Grabiczu160. Przedstawione powyżej wydarzenia wskazują na tragiczną sytuację rodzin mieszanych na Kresach II RP.. 211. Pokazują również jak bardzo społeczność ukraińska została przesiąknięta ideologią ukraińskiego nacjonalizmu szerzoną przez OUN Bandery. s. która była Ukrainką154. Siekierka. Żak. 513. s. czy nieobecność kobiet w domu wynikała z celowego działania.[w:] Świadkowie mówią.. Hamal. cit.. [w:] ibidem.. H. 1065.. Liczyć tylko na siebie. Siekierka. Łysiak. czy była przypadkowa. Kondracki relacjonował zachowanie jednej z uciekinierek na stacji w Łańcucie Stanisławy Hołuj. narodowość ukraińską.. H. która była Ukrainką. Domański.. którzy wystraszyli się.[w:] ibidem. Komański. Bulzacki. 159 Podczas napadu na Mariampol autorka relacji z babcią i kuzynką były ścigane przez grupę banderowców. Natomiast A. Nieliczne relacje mówiły o codziennej. który następnie ukrył je w bezpiecznym miejscu. Kraków 2009. Kilkanaście relacji mówiło o przypadkach ukrycia lub przechowywania Polaków. Ewy166. op. Kulińska. 1.[w:] S. 155 D. wypłoszyła napastników167. której mąż był Ukraińcem.. Siekierka. s. 310-311. P. 225. Komański. Gdy odmówili dostali pogróżki. Komański. Ewie Ostrowskiej z Kosowa Huculskiego pomagała Polka zamężna z Ukraińcem Kamińska. Bielecka. 164 L. że u niego żadnych Polaków nie ma. S.[w:] ibidem. Ukrainka zamężna z Polakiem) byli w młynie. Stański. op.: ze wsi Dąbrowa. Zdarzały się również przypadki informowania polskich rodzin o planowanym napadzie UPA.. Dołha Wojniłowska. 158 Autor relacji z matką zostali ukryci w domu przez sąsiada Polaka żonatego z Ukrainką.Polaka174.[w:] Świadkowie mówią.[w:] S. cit.. Sobków. 773. chociaż przebieg wydarzeń w ostatnim przypadku wskazuje. Ostrowie161 oraz Połowcach162. cit. Zatrzymał je Ukrainiec Dmytro Dupak. H. Sobkowa z Koropca nad Dniestrem został pobity przez członków OUN. cit. Dublany... op.. We wsi Borówka na Wołyniu Ukrainiec Siergiej Kopernik. ludzkiej pomocy udzielanej Polakom. zorientowawszy się o czystce rodzin mieszanych uciekł z żoną i dziećmi do Włodzimierza. Łomecka. Podczas napadu na Ostrów była kilka dni po porodzie. żony Polaka. Majkowski pochodzący z rodziny mieszanej ( matka Ukrainka. s. 160 We wsi Grabicz ojciec autora relacji ukrywał się u sąsiada Ukraińca Michała Semeniuka żonatego z Polką. P. op.. 156 Mieczysław Jaskółowski z matką znalazł schronienie w domu ciotki Stefanii Babiuk. że kobieta wiedziała o napadzie. ponieważ nie poinformowali jej o napadzie171.. Straciłem całą rodzinę.. Stasyszyn. Komarów. M. Kasperska kazała Łomeckiej podać się za Ukrainkę. Było to małżeństwo polsko-ukraińskie. Jankowski. Podczas szukania Polaków we wsi zostali oni ukryci... Szczepański. Słobódka Bolszowicka.w Druchowej synowa Anny Słonimskiej. Siekierka. Podstęp się udał. Derżów.. s. Mariampolu159. J. W niektórych przypadkach ostrzegano Polaków o niebezpieczeństwie. cit. K. ponieważ wychowywał pasierba. pod wpływem zagrożenia uciekła polsko-ukraińska rodzina Kowalskich168.. Jej ojciec i brat brali udział w napadzie. członów UPA. s. ciotki Danuty155. Komański.wszyscy przeżyli163. 918. Połowce. która wchodząc do pomieszczenia. H. op. Obserwował ją młody banderowiec. 314. s. [w:] H. cit. Kobiecie udało się przeżyć173. 715-716. Polaków ostrzegł właściciel młyna. 171 A. 875. 166 E. Posiadamy również relacje dotyczące wydarzeń o charakterze jednostkowym. E. Różański. Siekierka. 161 Rodzina Julii Mamul nocowała u sąsiadów Korotków. Kobiety wspólnie zawiozły do szpitala rannego brata 154 H.[w:] ibidem. Niemiec. Ostrów. który miał narzeczoną Polkę. 167 Z. Mój Jasio nie żyje. Dysponujemy nielicznymi relacjami obrazującymi sytuację dziesiątą związaną z ucieczką rodzin mieszanych z zagrożonego terenu. którego żona była Polką.. s. a pytany przez rodaków Babiuk. s. s. Siekierka. że zostanie zabita przez UPA. We wsi Derżów Polaków ostrzegł syn Anieli Żolińskiej z polsko-ukraińskiej rodziny. op. Kondracki. Jaskółowski. 1063. G. 169 Z. Wołczków. K. Przypadkowo życie Polakom w majątku rolnym Grzybice w powiecie włodzimierskim uratowała żona jednego z nich Ukrainka. Mamul. kiedy przyszły tam oddziały UPA. 451. Grabicz. op. W. Kawka. Bohorodyczyn. ojciec Polak) wspominał. 26. Najczęściej przechowywano Polaków podczas napadów UPA lub bezpośrednio po nich. Siekierka. H. s. [w:] S. Po wyjeździe Polaków z Ostrowa Ukrainka będąca żoną Polaka Róża Żurowska pojechała do rodziców. Wdowa po kierowniku szkoły w Chlebowicach Świerskich ( zastrzelony w 1943 r. z którego usiłowano uprowadzić mężczyzn.[w:] ibidem. W wymienionych przypadkach nie mamy pewności. s. 172 Ibidem 173 ibidem. Różański. T. Tomaszewską zaopiekował się w Kutach kolega jej wujka Kulbickiego Ukrainiec Dmytro Babiuk. 162 Maria Pawłowska z dziećmi została ukryta podczas napadu przez Nestora Korczyńskiego. żonaty z Polką Pauliną z d. Różański. E.. Kutach157. op.Ziemianka. Mariampol. s. 165 M. aby wychowała dzieci w tradycji ukraińskiej169. 170 J. mówił. która narzekała na swojego ojca i brata... Komański. w których grożono im śmiercią170. Komański. np.

Przemarsz uczestników Posłanka Brygida Kolenda-Łabuś Prezydent Miasta Tomasz Wantuła Apel pamięci 206 207 .

Tadeusz Isakowicz-Zaleski 208 209 .Wicewojewoda Antoni Jastrzembski Salwa honorowa Nasz chór Echo Kresów Mszę odprawił i homilię wygłosił ks.

badający stosunki polsko-ukraińskie w latach 1918 do 1950. Wydał „Przemilczane ludobójstwo na Kresach”.historyk i politolog. Jana Długosza w Częstochowie. Rodzice byli kresowianami. Współzałożyciel i Prezes Fundacji im. doktor nauk historycznych. od 2000r pracownik IPN O/Lublin. W latach 19921998 członek Zarządu Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie. Od 1992r aktywnie uczestniczy społecznie w pracach Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Lublinie. Następnie praca w Instytucie Sadownictwa w Skierniewicach.”Dzieci Kresów I. 210 211 . Leszek Jankiewicz . Chełm. wraz z Adamem Rolińskim prac pt. w latach 19842012 wygłosił ok. „Nie zapomnij o Kresach”. policzył i ustalił liczbę zabitych na 150 osób. Interesuje się żywo sprawami kresowymi. Jest Laureatem Nagrody Literackiej im. Trójcy dla Polski południowej oraz reprezentantem mniejszości ormiańskiej przy Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych. członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego odział w Przemyślu. W oparciu o dokumenty archiwalne przedstawił inny niż ukraiński przebieg wydarzeń w Pawłokomie. Jest redaktorem naukowym i współautorem 3 książek w Polsce i 2 książek w Meksyku oraz autorem ponad 100 publikacji naukowych. szczególnie II wojny światowej. Jest członkiem Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu. prelekcji i odczytów. Józefa Mackiewicza oraz Nagrody Kustosz Pamięci Narodowej. adiunkt na Wydziale Humanistycznym. Jest autorem i współautorem ponad 170 artykułów i 20 książek oraz albumów poświęconych historii Wołynia. Był współorganizatorem wystaw i organizatorem dwóch międzynarodowych sesji naukowych. poeta.W przygotowaniu są kolejne tomy. że zawyżenie liczby ofiar miało na celu zmniejszenie poczucia winy Ukraińców za masowe ludobójstwo Polaków dokonane na Kresach. Stopień naukowy profesora nadzwyczajnego uzyskał w 1969 roku. Dr. Studia rolnicze ukończył w Krakowie.Autorzy Tomu Lucyna Kulińska /AGH Kraków/. Jest autorem najnowszej historii kościoła w Polsce. W międzyczasie spędził rok na Uniwersytecie Cornella w USA i w sumie siedem lat w Meksyku na Uniwersytecie w Chapingo w stanie Meksyk. opiekującej się osobami niepełnosprawnymi.Ponadto jest autorką bardzo wielu artykułów naukowych i prasowych. Wydał „Księża wobec bezpieki na przykładzie archidiecezji krakowskiej. Od wielu lat zajmuje się problematyką ludobójstwa na Kresach południowo wschodnich. dr historii. pow. 380 wykładów. represjonowany przez komunistyczną Służbę Bezpieczeństwa. absolwent KUL. Udziela się na forum samorządu doktoranckiego oraz pełni funkcję Przewodniczącej Koła Naukowego Doktorantów. Był uczestnikiem konferencji „Akcja Wisła-Przyczyny. Jest współpracownikiem naukowym rzeszowskiego oddziału IPN. dr hab. W roku 2009 wydała pracę „Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939”. Brata Alberta. Jest sekretarzem Stowarzyszenia Instytut Kresów Rzeczypospolitej. że liczba Ukraińców zabitych w Pawłokomie jest grubo zawyżona oraz. W latach 1992-2012 Prezes Towarzystwa Przyjaciół Krzemieńca. a profesora zwyczajnego w 1980 roku.Kraków. nacjonalizmu i przyszłością globalizującego się świata oraz stosunków polsko-ukraińskich XX wieku.II.”Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943-1944”i „Kwestia ukraińska i eksterminacja ludności polskiej w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Polskiego Państwa Podziemnego 1942-1044”.09. Zainteresowania nauką ogniskują się wokół historii najnowszej. Magdalena Kazik jest absolwentką Wyższej Szkoły Pedagogicznej. Jest proboszczem ormiańsko-katolickiej parafii św.Przygotowuje pracę doktorancką na temat stosunku OUN-UPA do Polaków w czasie II wojny światowej w świetle polskiej historiografii. Jest przekonany. historyk Kościoła. W 2011 roku zdobył pierwsze miejsce w Konkursie Książka Historyczna Roku za „Ostrówki Wołyńskie -ludobójstwo”. Pracował na Uniwersytecie Poznańskim i w SGGW. w tym książk i „Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskiej Kresów w latach 1943-1947”. Tadeusz Isakowicz-Zaleski . Zajmuje się zagadnieniami terroryzmu. Leon Popek urodził się 23.1958r w Karolinowie. Działacz antykomunistycznej opozycji. urodził się w 1925r w Piotrkowie Trybunalskim.. Przebieg Konsekwencje” zorganizowanej w Przemyślu w 2007 roku.prof.III”. Jest autorką i współautorką licznych książek i artykułów historycznych poświęconych losom polskich kresów. Od 1976 do 1096 roku pełnił funkcję dyrektora Archiwum Państwowego w Przemyślu. Ksiądz obrządku ormiańsko-katolickiego. Zdzisław Konieczny urodzony w 1930 roku w Drohobyczu. Od 2009 roku jest uczestniczką studiów doktoranckich w zakresie historii ma Akademii im. Był komendantem 39 obozów harcerskich w Polsce i organizatorem czterech obozów skautowych w Meksyku. felietonista Gazety Polskiej. archiwista.

W. Kwestia ukraińska w polityce polskiego rządu na uchodźstwie i jego ekspozytur w kraju 1939-1945. Łukomskim). czyli strach przed prawdą o ludobójstwie na Kresach” oraz „Czy OUN-UPA walczyła w imię św.Ładą).Czesław Partacz . Augustyna?” Rozważania na temat pojęcia wojny sprawiedliwej (bellum iustum).ukraińskie w Galicji 1888 . genezy terroryzmu i natury prawdy historycznej w kontekście współczesnego nihilizmu. /redakcja/ „Leibniz.2008. profesor w Instytucie Filologii Uniwersytetu Wrocławskiego.in. Wolf/. Polakiem i G.dr hab. 212 213 . Stosunki polsko . a także krytyką współczesnego postmodernizmu. Toruń 2004 (współautor z K. Od Kartezjusza do wczesnego Kanta”.in. Historyk i politolog. autor wielu książek i artykułów (ponad sto publikacji) poświęconych stosunkom polsko-ukraińskim XIX i XX wieku. Warszawa 1994 (współautor z B. Od Badeniego do Potockiego. nowożytnym racjonalizmem /Kartezjusz.in. Leibniz.”Epiistemologiczne założenia ontologii Ch.: Wojna polsko-ukraińska 1918 -1919. Wolfa”. Zajmuje się m. G. Historyk filozofii. Tradycja i idee nowoczesnej filozofii” oraz „Aletofobia.in. Bogusław Paź . profesor. „Naczelna zasada racjonalizmu. Polska wobec ukraińskich dążeń niepodległościowych w czasie II wojny światowej. Autor ponad siedemdziesięciu publikacji naukowych m..(Instytut Polityki Społecznej i Stosunków Międzynarodowych Politechniki Koszalińskiej). zagadnieniami dotyczącymi prawdy i kłamstwa w filozofii klasycznej. Ostatnio wydał m. Toruń 1996. m. Ch. Koszalin 2001. dr hab.

socjologicznych i politycznych realiów. ostatnio na nowo aktualny i dyskutowany za sprawą apologetów banderyzmu. Szczególna wartość tekstu polega między innymi na tym. tego stale jeszcze w dużej mierze przemilczanego. ale realia. będące skutkiem aktywności ukraińskich nacjonalistów. jakie zostały dokonane przy okazji wspomnianej ekshumacji. Autorka we wspomnianym studium operuje danymi statystycznymi. jakim było mordowanie polskich małżonków w licznych na Kresach. problem przyczyn. dotyczących historycznych. Tym bardziej więc na uwagę zasługuje przeczytany przez mnie materiał. że terrorystyczna działalność ukraińskich nacjonalistów była skuteczna i doprowadziła w efekcie do tak wielu zbrodni. chciałoby się rzecz: detaliczny sposób analizy socjologiczno-politologicznego oraz ideologicznego tła ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów z OUN-UPA na ludności polskiej na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. Jankiewicza poznajemy szczegóły dotyczące dramatycznych losów polskiego duchowieństwa na Kresach. dr hab. koncentrując się na dramatycznej dynamice tych relacji w czasie II wojny. UWr. W tle tych wydarzeń ukazuje jednocześnie słabe strony i błędy polskich władz. Piszę „w dużej mierze”. której szczególne piętno wywarły zbrodnie dokonywane przez OUN-UPA. często niezwykle perfidnego okrucieństwa. inaczej niż setki innych. ukazuje nie tylko ciągle mało znane szerszemu czytelnikowi oblicze walki z bandami UPA na terenie Polski. na szczególną rolę. różnorodnymi źródłami archiwalnymi. Autor na konkretnych przykładach wskazuje m. W pierwszym tekście Leszka S. których los jest przemilczany do dzisiejszego dnia nawet przez władze Kościoła rzymsko-katolickiego. Podaje krok po kroku kolejne wydarzenia z okresu przedwojnia. W trzecim tekście ten sam Autor ukazuje szczegółowy. Młoda badaczka zjawiska ukraińskiego nacjonalizmu. została szczególnie dokładnie przebadana i opisana za sprawą dokonanej w lipcu 2011 roku ekshumacji. przebiegu i oceny operacji „Wisła”. jaką w budzeniu nienawiści do Polaków i pozostałych nie . które sprawiły. gdyż przez swoją różnorodną formę od stricte akademickiej po popularno-naukową ma szansę dotrzeć do szerokiego grona czytelników. obszernym artykule tego profesora poznajmy specyfikę relacji polsko-ukraińskich w latach 1914-1947 na przykładzie wsi i małych miast województwa tarnopolskiego. Bogusław Paź prof. zjawiska w naszej historii. które bezpośrednio doprowadziły do operacji „Wisła” i przede wszystkim jej przebieg. Na szczególną uwagę zasługuje w tym tekście całkowicie pomijany przez ukraińskich historyków aspekt tej działalności w postaci satanicznej perfidii. Warto zwrócić uwagę. ilościowy aspekt zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. że Autor zaprezentował nie tylko historyczny rys zagłady polskich mieszkańców tych dwóch miejscowości. Zebrane prace w adekwatny sposób ukazują najważniejsze elementy zbrodniczej działalności band OUN-UPA w postaci: ich masowej skali dokonywanych zbrodni oraz nieludzkiego. Przywołując źródłowe dokumenty i posługując się statystykami. świadka tamtych zbrodni na przykładzie losu mieszkańców Korościatyna koło Monasterzysk na Tarnopolszczyźnie.in. która polegała na zmuszaniu ukraińskiego małżonka do zamordowania polskiego współmałżonka i jego polskich dzieci. Dramatyczny przebieg wydarzeń czyniących kres wielowiekowej egzystencji Polaków zostaje ukazany za pośrednictwem jego ojca. Zagłada tych dwóch miejscowości. zakładającej bezwzględne i systematyczne mordowanie wszystkich nieukrańskich mieszkańców Kresów. Działalność ta została ukazana zarówno na planie ogólnych opisów. Magdalenia Kazik ukazuje jedno z najbardziej przerażających oblicz ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA. znanego badacza zjawiska zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. mieszanych polsko-ukraińskich małżeństwach. Recenzja Przedłożony mi materiał stanowi podstawę do edycji kolejnego tomu z serii poświęconej ludobójczej działalności ukraińskich faszystów z OUN-UPA i SS-Galizien. Autor ukazuje historyczne uwarunkowania tych relacji. W drugim. Wreszcie last but not laest w tekście Leona Popka. Całość tworzy dość różnorodną prezentację. ale także wyniki badań. Na konkretnych przykładach ukazała realizację banderowskiej ideologii. które na zasadzie efektu kuli śniegowej znajdą swoją kulminację w postaci masowych rzezi dokonywanych na polskiej ludności Brzeżańszczyzny w czasie wojny. Natomiast krakowska historyk.Ukraińców odegrało ukraińskie greko-katolickie i prawosławne duchowieństwo. gdyż znane jest ono dość wąskiemu gronu specjalistów oraz żyjących jeszcze świadków tamtych zbrodni. relacjami świadków. na poziomie podręczników szkolnych brak jest jakiegokolwiek przekazu na ten temat. Niestety. Jana Zaleskiego. ich aspekt socjologiczno-demograficzny i religijny (wyznaniowy). poznajemy okoliczności i przebieg zagłady dwóch polskich miejscowości: Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Tekst księdza Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego wpisuje się w poruszaną przez niego często problematykę zagłady Polaków i polskich Ormian na Kresach południowo-wschodnich.Prof. jak i w kontekście jed- 214 215 . Zdzisław Konieczny podejmuje natomiast. że Autor wskazuje personalia i okoliczności mordowanych polskich duchownych. Lucyna Kulińska w obszernym studium podejmuje w niezwykle szczegółowy.

W jej wyniku. faszyzm. Nie ma znaczenia czy rządzi Unia Wolności. a nawet – jak ostatnio – próbom ich rehabilitacji w Polskim Parlamencie. stanowi zagrożenie dla ludzkości. Czesław Partacz Recenzja Rok 2012 jest istotny w historii Europy oraz historiografii polskiej w której prawie zwyciężyła polityczna poprawność (Political Correctess). Ten trend powstał na lewackich wydziałach uniwersytetów amerykańskich i po 1989 roku niestety dotarł do Polski. który jest typowym ukrainizmem. nazizm niemiecki-hitleryzm. szczegółowo ilustrowanych przykładów ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów. tarnopolskie i stanisławskie) i Ukraińców z Wołynia jest nieuznawana przez władze polskie. W rezultacie niniejszy tom może znaleźć szeroki krąg czytelników od osób słabo zaznajomionych z poruszaną problematyką po specjalistów od dziejów polskich Kresów południowo-wschodnich.lewackie oraz ?neoliberalno-postępowe?. dr hab. Możemy z całą odpowiedzialnością stwierdzić. Nie mogę zgodzić się z tytułem opracowania. jak i moralnej satysfakcji żyjącym jeszcze świadkom prawdy o tamtych wydarzeniach.Doktryna ta ma na celu zapomnienie czy też pominięcie zbrodni OUN-UPA. zbrodniarze ci jako funkcjonariusze III Rzeszy Niemieckiej służący w Ukranische Polizai zamordowali około 1..poprawność polityczna jest nienawiścią do dobra za to.Tytuł powinien brzmieć: Zbrodnie nacjonalizmu ukraińskiego czy halickiego w powiecie Brzeżany w latach 1922-1941? 216 217 .nostkowych. Obowiązuje fałszywa doktryna Jerzego Giedrojcia zmierzająca do dobrych stosunków polsko-ukraińskich skierowanych przeciwko Rosji. jako swoisty kod językowy oraz zespół zachowań i opinii przedstawianych jako? antydsykryminacyjne? System ten prezentowany jest przez kręgi lewicowe. dlaczego? Ponieważ ukazuje trzecie po niemiecko-hitlerowskim. niebagatelna wartość zebranych w tym tomie materiałów polega na oddaniu czci zarówno tamtym blisko dwustu tysiącom polskich ofiar OUN-UPA. Jan Zalewski ukazuje bezmiar zbrodni OUN-UPA w województwie tarnopolskim. Prawo i Sprawiedliwość czy Platforma Obywatelska. SLD.rosyjskim. nazizm ukraiński? Banderyzm. Prof. że jest dobrem. Prezentowane opracowanie ukazuje dokumenty epoki.Lucyna Kulińska ukazuje zbrodnie halickie w powiecie Brzeżany. To ludobójstwo popełnione przez zwyrodniałych nacjonalistów halicko (pochodzących z ziem byłej Galicji-województwo lwowskie. ukraińsko-nazistowsko-halickim ludobójstwo na narodzie polskim. sowiecko-bolszewicko. że tzw. które dążą do narzucenia tych zasad społeczeństwu. poruszana w nim problematyka ma swój bardzo ważny aktualny wymiar. W odróżnieniu od innych publikacji historycznych. Idzie niejako pod prąd tendencji przemilczenia zbrodni dokonywanych przez ukraińskich faszystów.000 Polaków. Poprawność polityczna jest swoistym amerykańskim i dywersyjnym bolszewizmem. Prezentowane opracowanie jest zaprzeczeniem poprawności politycznej. Dodatkowa. który jak inne znane nam antychrześcijańskie ideologie (bolszewizm. głównie chłopów.300 000 Polaków narodowości żydowskiej a póżniej 134.

tarnopolskim. przedstawianych na Ukrainie i w Polsce przez historyków neobanderowskich jako jako słuszną walkę narodowo-wyzwoleńczą.Niestety. L. były to w swojej istocie indoktrynowane przez zwyrodniałych nazistów halickich. Należy stwierdzić. Leon Popek opisał zagładę Ostrówek i Woli Ostrowieckiej na Wołyniu a ks. 218 219 . iż prezentowana książka mimo pewnych mankamentów wnosi bardzo wiele elementów ważnych do procesu badań zbrodni OUN-UPA.Tadeusz Isakowicz-Zalewski zbrodnie banderowskie opisane przez jego ojca Jana Pan prof. Jankiewicz opisując stosunki polsko-ukraińskie w województwie tarnopolskim oraz w dwóch następnych rozdziałach wniósł istotny wkład w rozwój badań nad zbrodniami OUN-UPA. W żadnym europejskim kraju mężowie czy żony nie mordowały swojej drugie połowy i własnych dzieci na rozkaz nazistowskiej organizacji ze względu na narodowośc . stanisławowskim i wołyńskim. których zbrodnia nie ma swoich odpowiedników w historii Europy.ale tak było na ziemiach Kresów Wschodnich. Ale najbardziej istotnym artykułem prezentowanej ksiązki jest tekst poświęcony sytuacji rodzin mieszanych polsko-ukraińskich i ich mordowanie przez bojówki OUN-UPA..w województwie lwowskim. Bojówki UPA i Samooboronnych Kiszczewych Widdiłów mordujące bezbronnych chłopów polskich.

............Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego . 60 116 144 150 174 183 dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła”.................................................. dr Lucyna Kulińska Preludium Zbrodni......................SPIS TREŚCI Wstęp mgr Krystyna Patrzykąt ........................ Bogusław Paź Recenzja . Tadeusz Isakowicz ................................................................................................... dr hab Leszek Jankiewicz Stosunki polsko .............08.............................................. 4 6 prof.................................1941 ..................................ukraińskie od około 1914 do 1947 roku rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego .................................................. prof.............................................................. dr hab.............. prof.................... Czesław Partacz Recenzja ....................... Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale ........................................................... ............................................................................................ 192 210 214 217 Autorzy Tomu .......................................ukraińskich na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w czasie II wojny światowej ............... dr hab......... Straty ludności polskiej na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich .......... Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922 ...... Ks... 220 ......... mgr Magdalena Kazik Sytuacja rodzin polsko .................... dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30.............................................1943r) .......................................

978-83-63999-01-8 .ISBN .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful