Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich

4

Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich
Dawne Kresy Południowo Wschodnie W Optyce Historycznej i Współczesnej

Seria Pod redakcją Witolda Listowskiego

Kędzierzyn-Koźle 2012

1

Seria poświęcona ludobójstwu Polaków dokonanych przez OUN-UPA na Kresach Południowo wschodnich

IX Dzień Kultury Kresowej - IX Konferencja Popularno-Naukowa Kędzierzyn-Koźle 2 czerwiec 2012r
Redaktor tomu: Witold Listowski

Podziękowanie
Serdecznie dziękuję wszystkim osobom, które przyczyniły się do wydania tej książki. Wszystkim autorom za napisanie tekstów: dr Lucynie Kulińskiej, prof. dr hab. Leszkowi Jankiewiczowi, dr Zdzisławowi Koniecznemu, dr Leonowi Popkowi, ks. Tadeuszowi Isakowiczowi - Zaleskiemu, mgr Magdalenie Kazik oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji, Krystynie Patrzykąt za napisanie wstępu, Poseł Brygidzie KolendzieŁabuś, Senatorowi Aleksandrowi Świeykowskiemu, Staroście Powiatu Arturowi Widłakowi, Przewodniczącej Rady Miasta Elżbiecie Czeczot, Prezydentowi Miasta Tomaszowi Wantule, Zastępcy Prezydenta Miasta Pawłowi Ramsowi, Wiesławowi Tokarczukowi, Mieczysławowi Habudzie, Janowi Dubianikowi, Beacie Kaczyńskiej-Pogwizd, Marioli Motyl, Henrykowi Wierny, prof. dr hab. Bogusławowi Paziowi oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji oraz członkom Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu i wszystkim osobom, które wzięły udział w uroczystościach IX Wojewódzkiego Dnia Kultury Kresowej 2 czerwca 2012r oraz Dnia Pamięci Ofiar Ludobójstwa Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej 11 lipca 2012 roku w Kędzierzynie-Koźlu. Witold Listowski Prezes Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu.

© COPYRIgHT BY:
Stowarzyszenie Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu Strona internetowa: www.kresykedzierzynkozle.home.pl

ISBN - 978-83-63999-01-8 Wydawca:
ARSGRAF ul. Jaktorowska 40 96-300 Żyrardów
Projekt zrealizowany dzięki wsparciu finansowemu Gminy Kędzierzyn-Koźle

Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu

Posła Brygidy Kolendy-Łabuś Senatora Aleksandra Świeykowskiego

2

3

w 2012r. a nasze kolejno rządy nie reagowały.” Hasła te mówią wszystko to. jeśli sami nie dbamy o naszą godność! Tym większa chwała Wspaniałym Naukowcom – Historykom. UPA i SS Galizien. że działają w myśl zasady. Dyplomacja nie zauważa szerzącego się kłamstwa i zniewag dotyczących prawdy o Golgocie Wschodnich ziem Rzeczypospolitej. który traci pamięć.„Naród. przypominamy i będziemy przypominać. jak zwykle pięknie zorganizowane . Nie obchodzą ich losy kilkuset tysięcy bestialsko wymordowanych Polaków na Kresach II RP. trwamy.Koźlu.prawdą zwyciężaj!” 4 5 . wbrew ślepocie i znieczulicy naszych władz centralnych. Temat ten był i jest od dziesiątek lat zakłamywany.”. marginalizowany i pomijany.hańba i potępienie. Dziękujemy Im. o tych zbrodniczych organizacjach ukraińskich nacjonalistów do czasu. Będziemy przypominać o OUN i UPA. ani ból ich i bliskich pozostałych przy życiu i noszących w sobie piętno tamtych strasznych skrytobójczych rzezi bezbronnej społeczności Polskiej. „szowiniści ukraińscy zamordowali blisko pół miliona Polaków„ i prosił Polaków o przebaczenie. Nawet trudno się domyślać. Kresowianie. „Nie o zemstę. o co od dziesiątek lat zabiegają Kresowianie. kiedy pierwszy prezydent Ukrainy Leonid Krawczuk przyznał cyt. Tarnowski My. które jakby nie zauważały odradzania się silnego nacjonalizmu ukraińskiego. zamienia się w sforę” Ks. ale o pamięć wołają ofiary” Krystyna Patrzykąt Wstęp Dni Kultury Kresowej w Kędzierzynie.odbyły się pod bardzo wymownymi hasłami: „Żeby prawda była prawdą – Ofiarom pamięć i cześć. Niestety jego następcy przyzwalają na szerzenie się nacjonalizmu na Ukrainie. Niestety prawda o potwornym ludobójstwie dokonanym na Polakach w czasie drugiej wojny światowej jest ciągle niewygodna naszym władzom rządowym i parlamentarnym. W programach szkolnych temat Kresy pomijany i przemilczany dla politycznej poprawności. aż władze Polski i Ukrainy uznają i potępią to ludobójstwo. tysiącom Kresowych Społeczników którzy zajmują się tematem ludobójstwa Kresowego. „Polsce i Ukrainie przyjaźń i zgoda –OUN. nawet w którymś pokoleniu. by w końcu prawda weszła do szkolnych klas. „Kłamstwo . dlaczego. Był czas.. pamiętamy. Przecież nikt nie będzie nas szanował.

której sprawcami byli nacjonaliści ukraińscy. Wasyl Mizerny ps.1 Przy dzisiejszym stanie wiedzy i niedostatku źródeł. w Krakowie.dr.. Dostęp do takich dokumentów jest jednak bardzo utrudniony. stron 30. 29 775 Polaków. działacze społeczni). Ren z Wierzbowa. W 1939 r. hojnie dofinansowywanych przez państwo polskie. Hryhorij Goliasz z Byszek (wsi gdzie we wrześniu 1939 r. którzy w kontaktach i współpracy obu nacji w ramach wspólnego państwa nie widzieli nic zdrożnego. że na mieszanym etnicznie terenie Brzeżańszczyzny dochodziło do licznych aktów przemocy i przestępstw wobec ludności polskiej. zarówno ofiar jak i ich oprawców.]. Stiach. 7548 Żydów. Pracował z Hawrylukiem w podziemnej drukarni w Mużyłowie. osób (72. Stepan Hawryluk ze wsi Potok. Ukraińców. a w 1939 do 113 tys. Uciekł po wojnie do USA. Byłyby one szczególnie istotne dla badań dotyczących przestępstw popełnianych przez obywateli narodowości ukraińskiej wobec ludności polskiej. prowidnyk junaków OUN powiatu. od 1935 r. Adnotacje ręczne. Organizatorka służby medycznej UPA. gdzie także po angielsku wydawał „Ideę i Czyn”. 33. potem okręgu tarnopolskiego. Polska nie była państwem totalitarnym. Na służbie niemieckiej komendant policji w Sanoku. Działała do 1939 r. m.8 tys. Niewątpliwie przykład dziejów jednego powiatu może być pouczający i rzucić pewne światło na położenie ludności polskiej w pozostałych powiatach kresowych tuż przed wybuchem wojny i na jej początku. Przewodził Północnej Grupie Pochodnej OUN na Ukrainę.Ukraińcom. Lucyna Kulińska Preludium zbrodni. Pochodzi z roku 1943. można prześledzić jak wyglądał w okresie poprzedzającym wybuch wojny i w pierwszych jej latach. Natomiast w miejscach gdzie pisownia budzi wątpliwości pojawiają okupacji niemieckiej zeznaniach naocznych świadków. dowódca taktycznego odcinka UPA.. że badaczy czeka jeszcze w przyszłości wiele niespodzianek. Niestety. jak usilnie imputują Polakom szowiniści ukraińscy ich życie polityczne i społeczne było dramatycznie tłumione represjami nie udałoby Ukraińcom na tym terenie wykształcić takiej ilości nacjonalistycznych przywódców4. Członek OUN od 1929 r. policji. materiał polskiego podziemia. z zachowaniem najcenniejszych w „osobnych” archiwach sowieckich. propagandzista. Polaków i 7.1 tys. Od początku 1945 r. znajdują się dziś poza granicami Rzeczpospolitej. miały wyśmienite zaplecze ludzkie i materialne. Autorka w miarę posiadanych źródeł uzupełniła dane zawarte w tym unikalnym materiale relacjami pochodzącymi z innych źródeł.9 wiejskich (z 75 wsiami sołeckimi) i 2 miejskie – Brzeżany i Kozowa. Dotykały one zarówno zwykłych rolników. się znaki zapytania (?). Wchodził w skład prowidu OUN na okręg Brzeżany i prowidu krajowego.liceum ukraińskiego w Brzeżanach: Jarosław Staruch ur. Bej. jednak. W 1944 . 29 Niemców i innych narodowości. Ułas z Litwinowa. Niektóre dane dotyczą mordów dokonanych po wejściu na te tereny Niemców w roku 1941. Okolice Brzeżan w okresie międzywojennym przodowały w aktywności. Posługując się źródłami. redaktor Biuletynu OUN. Autor broszur i artykułów. Jan Salwa poświęcił ciekawy artykuł pt. „Na Rubieży” nr 2 (16).573 Rusinów (Ukraińców).gospodarczego. działające tam organizacje ukraińskie przodowały też w prowadzeniu antypolskiej działalności podziemnej. W UPA był sotnikiem . Udostępniony autorce przez p. Już pobieżna analiza owych źródeł pozwala stwierdzić. redaktor Wisti i Junaka.politwychownik. W roku 1931 ilość mieszkańców wzrosła do 103. Aresztowany przez NKWD trafił do armii Andersa. Wasyl Bej ps. autorka nie była w stanie odczytać wszystkich nazwisk. Szczególnie czynny na Zakerzonii jako dowódca kurenia łemkowskiego. Od 1943 w SS-Galizien. Bulba. Jana i Konrada Sura. W tych miejscach występują wykropkowania [. niepodpisany i niedatowany. Żydów). informacjami zawartymi w przedwojennej prasie lokalnej3 i relacjami świadków. Według spisu powszechnego z 30 IX 1921 roku na terenie tego powiatu mieszkało 91. Zastępca prowidnyka na Wołyń.organizator Junaków OUN.in. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”2 opartym na licznych zebranych jeszcze w czasie 1 Brzeżańszczyzna stanowiła przed II wojną światową matecznik ukraińskiego nacjonalizmu. brak jest dziś możliwości dokonania szczegółowej analizy antypolskiej i terrorystycznej działalności ukraińskich nacjonalistów w poszczególnych powiatach kresowych międzywojennej Polski. W 1941 r. dwutygodnik wydawany przed wojną w Brzeżanach. że prawie całe archiwa z dokumentami dotyczącymi polskich miast kresowych i polskiej administracji. p. a co za tym idzie śmierci większości świadków wydarzeń. Szlify zdobywał w latach 1938-39 na Siczy Karpackiej. Stojan. 1996 s. Materiały zbiorcze zostały bądź zniszczone w czasie wojny. Ze względu na bardzo zły stan dokumentu. Danych zbiorczych brak i z tego powodu. Ideolog OUN . Nie ulega wątpliwości. choć fragmentami powstał prawdopodobnie wcześniej. Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. prowadził tajną drukarnię OUN w Mużyłowie. Centrum terroru”. Druki z niej ekspediowano do Lwowa i dalej. Od końca 1945 r. jak i ludzi sprawujących różne funkcje państwowe (służba leśna. „Brzeżański bastion nacjonalizmu. Już w roku 1930 członek Krajowego Prowidu OUN. Orłan z Białokiernicy. Od jesieni 1939 r. uczestniczył w II Kongresie OUN. Akcje terrorystyczne kierowane były też przeciw tym wszystkim Rusinom . Osyp Diaki z Olesina . Dmytro Myron z miejscowości Raj. prowidnyk OUN na Zakerzonii. bądź przejęte przez ZSRR i w części przekazane Ukrainie (Kijów). a przede wszystkim z powodu upływu czasu. opracowaniem pochodzącym z czasów okupacji pt. zły stan zachowania i braki w tekście. 2 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. że gdyby. 4 Oto kilku z nich wychowanych na terenie Brzeżańszczyzny i sąsiedniego powiatu Podhajce (większość to absolwenci słynnego bastionu ukrainizmu .dowódca sotni UPA.3 tys.. w Złotej Słobodzie. Halina Dydyk – ze wsi Szybalin. W legalnych organizacjach ukraińskich. Pseudonimy: Jarłan. ps.925 osób w tym 54. dotyczącej ukraińskiego życia polityczno – społeczno . sądów i wojska. Problemowi skutków działania skrajnego nacjonalizmu na tym terenie.6 tys. Łemko. stan bezpieczeństwa ludności polskiej w tym powiecie. żołnierze. Powiat miał 11 gmin .członków lwowskiego AK w czasie okupacji. 1-9. Nieliczne przekazane dzięki staraniom historyków z WiH i CAW oraz CA MSWiA zachowane w rosyjskich archiwach dokumenty dowodzą. Wasyl Hałasa ps. ogłosił pracę „Idea i czyn Ukrainy”. potem okręgowy prowidnyk w Przemyślu i z-ca prowidnyka Zakerzońskiego Kraju (w czasie operacji „Wisła”). podstępnie i masowo mordowano polskich żołnierzy).szef propagandy na Podole i prowidnyk na tym terenie do 1949 roku. policjanci. 3 Przede wszystkim „Głos Brzeżański”. 6 7 .

gnębieni przez totalitarne. podpalono 2300 polskich budynków i stert ze zbożem). że polskie władze nie hamowały rozwoju ukrainizmu to niemal do końca. Szczególną aktywność wykazała UWO przed wyborami do sejmu roku 1922. 50 osób. Akty przemocy spotykały się z kontrakcjami władz bezpieczeństwa: śledztwa i procesy nakręcały spiralę obustronnej wrogości. Głowę rodziny zamordowano. kościół narodowy i to sponsorowany z kasy naszego państwa.. ich napad na „biedniaków”. Oczywiście znajdziemy tam pochwałę antypolskich działań terrorystycznych. Od początku związana z wywiadem niemieckim. Owe zbrodnicze podpalenia pogłębiały tylko biedę i niedostatek w tej dręczonej skutkami światowego kryzysu krainie. do organizowania napadów. Po krótkiej przerwie ukraińscy nacjonaliści wrócili do swych akcji mających na celu antagonizowanie społeczności lokalnej. spółdzielnie. których finałem były manifestacyjne pogrzeby polskich ofiar. w Pradze. Państwo zmuszone było użyć sił policyjnych i wojskowych. Niestety wkrótce terror powrócił na te tereny. dokonano nieudanego zamachu na Naczelnika Państwa (25 XI 1921). skazywano z reguły na niskie wyroki (za zabójstwo – do 12 lat więzienia). 129. podpalono magazyny wojskowe w Przemyślu. 9 Komański H. coraz bardziej zapatrzonego w zbrodniczą. ciężko raniono jego żonę i starą matkę (s. brzeżańskim ujawniła swą działalność Ukraińska Wojskowa Organizacja6. Konowalec. a trzecia koło Zbaraża8. 8 9 . Niewiele to jednak pomogło. niemal faszystowskie państwo polskie. stodół. Czortków i Borszczów. która paląc po drodze folwarki. Akcje te historycy przypisują jednak UWO. choć jej połączenie z terrorystycznym UWO nie było ukończone. że w lecie 1930 istniała już OUN. Ludobójstwo…. jakże wrogi polskości. „Brzezański Bastion Nacjonalizmu” „Na Rubieży” nr 2 1996 s. że informacje na ten temat znaleźć można w wydanej w 1973 roku w Kijowie przez Ukraińską Akademię Nauk „Istorija mist i sił Ukrajiny”. 8 Jan Salwa. mordując. stanowiąc jej dość niezależne „zbrojne ramię”. m. strona polska ponawiała próby nawiązania przyjaznych stosunków ze społecznością ukraińską. stert ze zbożem doszło również na ogromną skalę w lecie 1930.1. Ukazywały się ukraińskie gazety. Pożar w porę ugaszono więc straty nie były wielkie9. Do przejściowego zahamowania akcji sabotażowych doszło dzięki „akcji pacyfikacyjnej” roku 1930 w reakcji na masowe palenie mienia i napady na Polaków. rozbrajając posterunki policji. w którym wzięli udział najwybitniejsi przedstawiciele społeczeństwa polskiego z wojewodą tarnopolskim Giwont Dziewałtowskim na czele. był to Piemont ukraiński. Patrz artykuł wstępny z 1 IX 1935 r. Tak. To obala twierdzenie. Od roku 1929 personalnie powiązana z OUN. Siekierka Sz. Ściganie i karanie sprawców budziły niechęć Ukraińców. bo sąd miał do czynienia z podziemną organizacją ukraińską doskonale zakonspirowaną i szkoloną jak zeznawać i utrudniać śledztwa na wypadek aresztowania.ukraińskie. Fakty są inne.rodzinę Iwana Basary dokonany 20 I 1938 roku. Brzeżany. przeszła przez powiaty: Przemyślany. która zachowała jeszcze dawne struktury i sama w swej prasie nazwała je „drugim wystąpieniem UWO”. nieświadomi politycznie chłopi ukraińscy. a nawet mordów. Druga taka grupa pojawiła się w okolicach Sokala. nacjonalistyczną ideologię Doncowowskiego panukrainizmu5. Na jej czele stał do roku 1922 E. też z września 1935 r. W połowie 1934 roku miejscowa bojówka OUN podpaliła budynek Kółka Rolniczego należący do Polaków. szkoły. Działały ukraińskie organizacje społeczne. 5 O rozmiarach działalności OUN w powiecie brzeżańskim w okresie międzywojennym może świadczyć fakt. „Podniosłe próby towarzyskiego kontaktu sfer polsko . gospodarstw. 7 Zginął w zamachu Sydor Twerdochlib (16 X 1922). Jej członkowie prowadzili w całym okresie międzywojennym działalność stricte terrorystyczną.in. Ukraińska ludność wiejska była więc latami indoktrynowana przez swych nacjonalistycznych przywódców politycznych i społecznych (legalnych i podziemnych) i dużą część nacjonalistycznego kleru greckokatolickiego. W Małopolsce Wschodniej. którym udało się w sądzie udowodnić zbrodnie. Buczacz. s. W dniu 21 września 1935 roku w salach „Sokoła” w Brzeżanach odbyło się na ten temat specjalne zebranie polsko . 10 Zawartemu kompromisowi wiele miejsca poświęcił „Głos Brzeżański”. Jedną z jej wypróbowanych metod walki z polskością było podpalanie majątków ziemskich. tym bardziej mnożyły się zamachy. Już w roku 1920 w pow. dokonano wielu sabotaży na liniach kolejowych i telegraficznych. Każda niezbędna z punktu widzenia bezpieczeństwa reakcja władz polskich działała na ich korzyść. Chcąc doprowadzić do zakończenia fali przestępstw.wszelkie próby budowania ruchów nacjonalistycznych skazane były na klęskę. sianie wrogości do Polaków. W „Głosie Brzeżańskim” znajdziemy liczne świadectwa tego tragicznego stanu rzeczy. a czasem tworzenie fundacji na rzecz rodzin pomordowanych. Sprawców. osady. 6 Tajna bojowa.rozgoryczenie i poczucie zaniedbywania ich interesów przez miejscowych Polaków. powołana do życia 30 VIII 1920 r. 25 października (a więc przed samymi wyborami) pojawiła się w powiecie zborowskim grupa terrorystyczna licząca ok. W roku 1935 na wniosek BBWR zawarto porozumienie z przedstawicielami ukraińskimi („o zasadach współpracy i wspólnych dążeniach”)10. Poza bojkotem doszło wówczas do wielu aktów terroru7. w tym także w powiecie brzeżańskim niebo rozświetlały wówczas łuny pożarów. Podhajce. Jednak im bliżej wybuchu wojny. skrajnie nacjonalistyczna organizacja ukraińska. w „Głosie Brzeżańskim”.. ale dlatego. Rozwijał się. Coraz bardziej brutalne metody terrorystyczne stały się z czasem powszechne w rozwiązywaniu „problemu polskiego” na Kresach. Procesy te były trudne. ale wymienia się działania faszystowskich i nacjonalistycznych organizacji przeciw „postępowym” lub związanym z komunizmem Ukraińcom jak np.. często związane z zabójstwami. W państwie totalitarnym – Rosji Sowieckiej . Brak reakcji na przestępstwa i mordy . czy artykuł pt. zbiorowe protesty w lokalnej prasie.ukraińskich w powiecie brzeżańskim”. że w czasie okupacji ludobójstwa na Polakach dokonali ciemni. były ukraińskiego banki i ubezpieczalnie. Do masowego palenia folwarków. I taki niestety był cel terrorystów.2). Kto był inicjatorem i sprawcą tych zbrodniczych czynów? Wiemy.

Jeden z nich strzałem karabinowym w usta pozbawił ją życia15. W zasadzie bez przeszkód ze strony władz polskich Ukraińcy obchodzili w powiecie brzeżańskim. Nie brakowało też prowokacyjnych zachowań ukraińskiego kleru. Tak więc w dniu 21 VIII 1936 r. że gdy siedziała z matką przy kolacji. drugi osobnik strzelił do niej z karabinu. Rohatyn. przeciw miejscowemu posterunkowemu. zorganizowali zasadzkę między miejscowościami Dereszkowice a Słobódką Bołszowiecką. udał się do Niemczyna. że w listopadzie 1935 r. Sąd Grodzki w Brzeżanach pod przewodnictwem sędziego Wyskoczyla w dniu 23 IV 1934 r.OUN.5 roku więzienia. bo Ukraina idzie” 18. Bemko i dr. Sobieskiego) odbywały się corocznie. że Matwij Tutka zorganizował w Niemczynie i Perłowcach dwie „piątki” OUN i jako ich „komendant”. opisywał to wydarzenie. a obaj zbrodniarze nic nie zrabowawszy uciekli. w nocy napadu i rabunku w sklepie Iwana Zechmana. w nocy 22 kwietnia 1935 rabunku mienia Henryka Writza. Dochodzenie ujawniło. po czym obaj z Piotrem Tutką zbiegli. chcąc zmusić ucznia Michała Bozaniszyna obrządku rzymskokatolickiego do uczęszczania na lekcje religii greckokatickiej. ktoś zapukał do drzwi. 13 Jedną z takich osób był Semko Fedeczko zam. Powiatowy komendant w Bohatynie wdrożył dochodzenie przy współudziale policji w Bołszowicach. że 31 sierpnia 1933 r. swoje rocznice narodowe. Ukrainiec Andrzej Zasiedko powołany do wojska. subiektem kooperatywy „Pracia” w Niemczynie. 19 O skazaniu księdza z tej miejscowości na grzywnę 50 zł donosił „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 XI 1936 r. Antoni Buczko11. inicjował mordy i napady rabunkowe na cele organizacji. dr. Obchody 10 rocznicy zamordowania Semena Petruli miały zgoła nieoczekiwany finał. 15 „Głos Brzeżański” Nr 17 z 15 IX 1936 r. na powracających do Bołszowic handlarzy jaj. Zawarte w nim oskarżenia okazały się niezgodne z prawdą21. W roku 1936 na odpust ten przybyło kilkudziesięciu handlarzy i kuglarzy narodowości polskiej i żydowskiej. Brzeżany.okazało się fałszywe. W akcje antypolskie angażowali się też starsi. przyniósł informację o skazaniu księdza greckokatolickiego Antoniego Buczki. do starosty w Rohatynie na policjanta śledczego w Rohatynie Józefa Pryszczewskiego. Dochodzenie wykazało związek tej zbrodni z działalnością miejscowej placówki OUN16. których zaangażowanie w działalność antypolską było szczególnie dotkliwe i niosło największe spustoszenia moralne. 17 „Głos Brzeżański” nr 11 z 15 VI 1936 r. Oskarżeni skazani zostali na karę 1. 16 Anna zeznała. skazany na 1.do 2 lat więzienia. 22 „Głos Brzeżański” z 15 II 1937 r. szczególnie ukraińscy nauczyciele13. Franciszka Roztworowicza. Zachidny. Dnia 2 listopada 1935 roku dwaj zamaskowani sprawcy dokonali w Niemczynie napadu rabunkowego na dom 47 – letniej Marii Tutki. Jeden z nich zawołał: „ręce do góry”. Stan bezpieczeństwa powiatu był wysoce niezadowalający. za to. Od członka bandy otrzymał karabin. Policji udało się też ustalić. realizując plan „komendanta” Tutki. rohatyńskim”. Tak było w roku 1936. Tak więc 7 lipca 1936 roku proboszcz greckokatolicki z Płauczy Małej kazał umieścić trójząb na ołtarzu polowym w tej miejscowości jako symbol zjednoczenia ziem ruskich19. za nakłanianie nieletnich dzieci do zniszczenia portretu prezydenta i rysowanie trójzębów na tablicy szkolnej. opatrując go nagłówkiem: „Zlikwidowana groźna szajka morderców i rabusiów w pow. skazał ks. 25 kwietnia 11 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1935 r. Buczkę na 3 miesiące aresztu. że w posiadaniu bandy było kilka karabinów i poza omawianym mordem dokonała ona szeregu wcześniejszych napadów i rabunków: w Perłowcach 7 kwietnia 1935 r. W lipcu 1935 banda dokonała zamachu na dyrektora folwarku w Demeszkowcach. Wśród skazanych za antypolskie wystąpienia nie brakowało przedstawicieli kleru greckokatolickiego. najbardziej podatna na zabarwione faszyzmem niemieckim hasła nacjonalistów. Teichberg został przez bandytów zastrzelony. po czym weszli dwaj osobnicy z twarzami zasmarowanymi na czarno. W działalność konspiracyjną i przestępczą OUN . Dochodziło też do napaści na Polaków. Świadkiem zbrodni była córka zamordowanej 12 – letnia Anna. kilku zaagitowanych przez nacjonalistów pastuchów podpaliło ogrodzenie domu osadnika Józefa Repskiego w Krzywem. 10 11 . W tej chwili zgasło światło. Andrzej Zasiedko. ale wskutek pomyłki oddano strzały (na szczęście niecelne) do polowego -Wasyla Pandury. W nocy z 22 na 23 września 1935 trzej członkowie opisywanej bandy Iwan Lubomiracki. w Olchowcu.UWO zamieszana była przede wszystkim młodzież. Przemyślany. informował. 14 Np. Oskarżonych bronili adw. a wykonanie zawiesił na lat 3. Herszka Pobika i Samuela Teichberga. do władz państwowych. W „Głosie Brzeżańskim” można znaleźć informację o fałszywym donosie20 złożonym przez księdza greckokatolickiego Denysa Teliszczuka. postanowił drogą napadu zaopatrzyć się w pieniądze (porozumiał się z Piotrem Tutką z Perłowic w celu dokonania kolejnego rozboju). Jednym z takich księży nich był znany lokalny nacjonalista ukraiński ks. zdewastowali i rozkopali cmentarz poległych bohaterów (żołnierzy i policjantów) w Brzeżanach. Niestety i one były wykorzystywane przez nacjonalistów. chwycił go za rękę i głowę i zagroził mu powieszeniem na haku na suficie w sali szkolnej. włamania do sklepu Bychmana. odbyła się przed Sądem Okręgowym w Brzeżanach rozprawa przeciw Wasylowi Kaczorowskiemu i Iwanowi Finie z Kostenowa pow. za przechowywanie literatury OUN. które doprowadziły do wykrycia i zlikwidowania szajki parobków zamieszkałych w dwóch gminach: Niemczanie i Perłowicach liczącej 49 osób z przywódcą Matwijem Tutką. 20 Donos wysłany w dniu 5 VI 1936 r. 12 „Głos Brzeżański” nr 6 z 15 III 1935 r. 18 Ibidem. Nie spodobało się to nacjonalistom ukraińskim. a uciekając z miejsca przestępstwa krzyczeli „uciekajcie Mazury. gdzie zastrzelił Tutkową. donosił o tym wydarzeniu. dnia 16 IX 1935 r. Ona też ponosiła przede wszystkim konsekwencje swej działalności12. Dnia 11 maja 1936 roku nacjonaliści ukraińscy zburzyli. Wywołało to wśród miejscowych Polaków skrajne oburzenie17. 21 Ponieważ poważne oskarżenie o „zwierzęce znęcanie się i torturowanie zatrzymanych”. W śledztwie udowodniono. gdy Maria Tutka usiłowała podejść do drzwi. W dniu 7 lipca 1936 roku doszło na terenie Brzeżańszczyzny do poważnego zajścia nazwanego później „krwawym odpustem”22. 2 uniewinniono. Dochodziło do zatrzymań i wyroków na organizatorów kolportażu14. w Byszkach pow. że w pierwszych dniach marca odbyła się w Sądzie Okręgowym rozprawa przeciw 9 byłym uczniom gimnazjum oskarżonym o przynależność do OUN od roku 1932 i prowadzenie działalności wywrotowej przeciw Polsce: 7 z nich skazano na kary od 3. Teodor Kurka. zwabionych nadzieją zarobku. ksiądz został przez Sąd Okręgowy skazany na 10 miesięcy więzienia.5 roku więzienia. Odpusty w klasztorze greckokatolickim ojców Bazylianów w Krasnopuszczy (klasztor założony przez P. Na terenie powiatu kolportowano zakazaną przez władze literaturę nacjonalistyczną UWO . Hryniewicz. proboszcza z Potoku pow.5.

Dnia 2 VIII 1937 został pobity w lesie kolejny członek Związku Strzeleckiego. w 1938 zamordowali Pawła Sabinę. Półtora roku wcześniej nieznani sprawcy podpalili jego dom.. Z Brzeżan przybyło kilkunastu przedstawicieli polskich 30 Był to znany polski działacz społeczny na tym terenie. 5 maja 1937 roku członkowie OUN (Michał Pańkow.społecznik i pracownik ISL w Żołnówce – Józef Onuszczak. Michałowi Zagrobelnemu i Pawłowi Zagrobelnemu. sołtysa . bijąc ich i niszcząc ich towar. przed sądem okręgowym w Brzeżanach. 12 13 . 31 Pisano o tym w „Głosie Brzeżańskim” nr z 6 z 18 III 1938. Iwan Przyjdun. Wierzbowie.Ciężko rannego Wiktora Żabińskiego odstawiono samolotem do szpitala wojskowego we Lwowie. Rusin usiłował odebrać broń jednemu z napastników i został ranny. Manifestacyjny pogrzeb odbył się na cmentarzu w Litiatynie. 26-27 znajduje się obszerna relacja Bronisława Lenartowicza opisująca wieś i panujące w niej stosunki mniejszościowe. że ośmielił się wracać z Brzeżan do domu w mundurze strzeleckim. Michała Zacharkowa i Michała Łenkiego) z Rohatyna. 27 Patrz „Głos Brzeżański” nr 20 z 13 X 1938 art. m. Tarczuk Michał z Żornisk gm. W nocy z 7 na 8 listopada 1936 roku nieznany sprawca rzucił w Pukowie przez okno do mieszkania nauczycielki Zofii Makojd i pod dom nauczyciela Izydora Kostyszyna ładunek wybuchowy. Rodzice obawiali się bowiem spełnienia pogróżek terrorystów27. znany działacz OUN został na poczatku okupacji niemieckiej starostą w Brzeżanach prowadził w czasie okupacji nadal silną antypolską działalność. We wrześniu 1938 roku członkowie OUN usiłowali uniemożliwić dzieciom szkolnym wyznania greckokatolickiego pójście do szkoły państwowej w kilku wsiach. Pawła Zagrobelnego (za współudział) na lat 8. pow. Dnia 11 VIII 1937 r.in Łapszynie. 29 Broniący w tym procesie oskarżonych adwokat ukraiński dr Franc Babiak. s. 33 Komański H. napady terrorystyczne na terenie Brzeżańszczyzny nie tylko nie ustały. pozdzierali im i zabrali polskie orzełki z czapek28. Ładunki nie wybuchły dzięki przypadkowi i ugaszeniu ich w porę. 26 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 18 z 15 IX. Leśniki. 25 Sąd Okregowy w Brzeżanach skazał sprawcę zamachu Iwana Połocha na karę 1. Czynu tego dokonali Andrzej Kramarczuk i Jarosław Kramarczuk z Podhajec32..Rusina25. pod groźbą śmierci. W numerze tym na s. dotkliwie pobili w lesie członków Związku Strzeleckiego (Józefa Rzedkowskiego.129. Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 III 1938 r. Zostawił żonę i pięcioro małych dzieci.Polaka z Taurowa. Jakuba hr. dozorca lasów Fundacji im. Morderców złapano31.5 roku więzienia. Z kolei 13 września 1938 roku między godziną 10 a 22 do kilkunastu domów w Krzywym pow.129 i relacja Bronisława Lenartowicza s. Na skutek zastraszenia w dniu 14 września do szkoły w Krzywym przybyło kilkadziesiąt dzieci mniej niż zwykle. a Pawła Zagrobelnego na lat 5 więzienia. Na mocy wyroku Michała Borobija (za własnoręczne zabicie ofiary skazał na 12 lat więzienia. Zginął. sporządzony w łuski naboju artyleryjskiego. Adolf Czuba30. Franciszek Rokosz z Żornisk – Leśniki. 23 Aresztowani byli już znani wymiarowi sprawiedliwości. naładowany prochem strzelniczym i zaopatrzony w tlący się lont. od kuli zginął w Taurowie 36-letni dróżnik powiatowy i komendant miejscowego oddziału Związku Strzeleckiego. Informacje na temat tej zbrodni znajdują się też w: Komański H. nie zdążywszy nawet całkowicie odbudować zniszczonego gospodarstwa i zabezpieczyć bytu rodziny. zamieszkałego w Potutynie. Brzeżany. OUN dopuszczała się też agresji wobec polskiej szkoły w ogóle. „Na Rubieży” nr 44/2000.którzy rozpoczęli agitację wśród ludności ukraińskiej. Iwan Hawryłow i Stefan Kedyński) z miejscowości Leśniki pow. pozostali napastnicy zbiegli23. zamieszanego w tę sprawę. Przeprowadzone dochodzenie ujawniło. Po tym fakcie napastnicy zbiegli. Przy zasądzeniu tak niskich wyroków za morderstwo. Siekierka Sz. którzy zakazywały rodzicom posyłania dzieci do szkoły polskiej w Krzywym. 26 XII 37 w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia został zamordowany Polak . Rozprawa odbyła się w dniu 26 II 1938 r. Młodzież ukraińska zaatakowała budki kramarzy.. Wystarczającym powodem do napaści było to. Oprócz tej akcji od roku 1937 nasilały się też napady i mordy dokonywane na Polakach. Ludobójstwo…. 28 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 17 z 1 IX 1938. działacza Kółka Rolniczego w Taurowie. Sąd Okręgowy w Brzeżanach skazał Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca na kary więzienia po 10 miesięcy. Sąd skazał też Hryńka Kozaka.. Brzeżany wchodzili uzbrojeni w karabiny i rewolwery ludzie. Siekierka Sz. a z początkiem 1939 roku spalili zabudowania gospodarcze Tomasza Kozakiewicza (cudem uratował się z rodziną) w tej samej miejscowości33. W połowie 1937 roku bojówki OUN zabiły Jan Papugę. ale nawet się wzmogły. zamieszkałym w Taurowie. Potockiego. Prokurator okręgowy w Brzeżanach przygotował akt oskarżenia przeciw Michałowi Porobujowi. zaś Józefa Olszańskiego. na karę bezwarunkowego więzienia 2 miesięcy 24 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1937 r. Każdą wolną chwilę poświęcał pracy w Związku Strzeleckim i lokalnym wiejskim organizacjom. za bezprawne posiadanie i przechowywanie broni palnej typu wojskowego.25. Czynu tego dokonał Ukrainiec.630-631. Bardzo niepokojące było narastające z biegiem lat zjawisko napadów i terroryzowania polskich nauczycieli przez nacjonalistów ukraińskich24. Stryhańcach 26. 1938 roku. że sprawcą był Iwan Połoch zamieszkały w gromadzie Puków. W nocy z 22 na 23 czerwca 1937 r. W domu Rusina Dymytra Hałasy doszło do zajścia. Wszyscy oskarżeni zostali skazani na 8 miesięcy więzienia29. s. Brzeżany. zostali pobici przez ukraińskich nacjonalistów w Podhajcach ułani (Wiktor Żabiński i Józef Olszański). „OUN nie śpi”. s. napadli. 32 Do pobicia doszło gdy ułani zgłosili się do nich w celu przygotowania kwater dla zakwaterowania żołnierzy. po udzieleniu pomocy pozostawiono domowej opiece. Policji udało się ująć tylko dwóch sprawców Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca z Koniuch. Ludobójstwo…. aby przemocą usunąć nieukraińskich handlarzy. który w ten sposób chciał pozbyć się z Pukowa nauczycielki Polki i lojalnego wobec państwa polskiego nauczyciela .

„Bomba w mogile pod krzyżem”. W czerwcu 1938 został zabity przez bojówkarzy OUN z Żukowa polski gajowy o nazwisku Borek36. W małżeństwach mieszanych córki były z reguły chrzczone w obrządku matki. Takie „mogiły” sypano też po roku 1939 i urządzano symboliczne „pogrzeby Polski” z tańcami i zabawą. która swoje dzieci bez względu na płeć wychowywała w duchu polskim. polskie godło państwowe zostało porąbane. Dotyczyło to cichej walki jaką toczyli ukraińscy duchowni o chrzczenie polskich dzieci rodziców obrządku rzymskokatolickiego w cerkwiach.Wsi39. W połowie stycznia 1939 doszło w powiecie brzeżańskim do krwawych zajść. art. a napis zamazany błotem. Bohdan Narajewski z miejscowości Rohaczyn koło Brzeżan był zamieszany przed wojną w zamordowanie polskiej rodziny Rokoszów mieszkających przy drodze do Brzeżan i leśniczego Gawrona z Rohaczyna.znowu polała się krew polska w pow. 34 „Głos Brzeżański” nr 1 ze stycznia 1938 r. 14 stycznia 1939 bm. żądnych krwi towarzyszy z UPA nic już nie uchroniło to jednak ludności przed wymordowaniem przez bandytów w kwietniu 1945 roku. przeto dzieci chrzczone w cerkwi uznawano za przynależne do narodowości ukraińskiej. Taką samą mogiłę usypano tej samej nocy na Łysoni koło Brzeżan. „Niebo i piekło mojej ziemi” Żołnowskiego autorka znalazła informacje o tym. Siekierka Sz. po południu. Ci ostatni zmuszeni byli do użycia broni. prawdopodobnie benzyną. Ponieważ duchowieństwo zwłaszcza gr. Do kolejnego zamachu doszło 17 X 1938 r. 37. Obiektem ataku stał się leśniczy. Ludobójstwo…. Z kolei 25 listopada 1938 roku podpalono. Był to więc akt zemsty38. Gdy wchodzili do lasu zostali zaatakowani przez 2 uzbrojonych w rewolwery mężczyzn krzykiem „ręce do góry”. relacja Józefa Tomaszewskiego. Żona Tybija była Polką. wieczorem w Urmaniu pow. W stanie bardzo ciężkim został odwieziony do szpitala w Brzeżanach.35 Na szczycie takich mogił wbijane były krzyże a na nich kartki w języku ukraińskim: „Śmierć temu kto mogiłę rozrzuci”. Relacja Stanisława Osieckiego. „kradzież polskich dusz”. zabijając jednego z napastników o nazwisku Kohuta. 60 kop zboża. którzy przyjechali do szkoły z odczytem.. Ludobójstwo…. orzełki itp. Jan Wiekopolski z Koniuch i dozorca leśny. Gdy tuż przed manifestacją. Brzeżan dokonano napadu na Józefa Jędrzejewskiego. Lawirował między obu stronami. W odwecie tłum zaczął wybijać szyby w miejscowej polskiej szkole i zaatakował przybyłych na miejsce policjantów. Rusina z Dubszcza. W książce pt. Czasami energiczniejsze utrzymywały jednak w domu ducha swojej narodowości. Nastąpiła eksplozja zakopanej w „mogile” bomby. ochrzczonych 14 15 .. Kiedy został zamordowany przez swoich. Mimo.. starając się osłonić Polaków z Rohaczyna. 39 „Niebo i piekło mojej ziemi” s. mimo że o jej rękę starali się zamożni Ukraińcy. czyli wcześniej najprawdopodobniej znaczący członek OUN.flagi. zastępcę wójta z Leśnik. 36 za: Komański H. na zarządzenie władz robotnicy przystąpili do jej usunięcia. podobnie jak przypadki strzelania zza płotów pod osłoną nocy 41. 42 Oto wykaz dzieci rodziców polskich obrządku rzymskokat. „Hajdamacy znowu hulają. Kilku oprawców zadało mu tępym narzędziem kilka uderzeń w głowę.111. a uciekła do lasu40. Cztery osoby zostały ciężko ranne i odwieziono je do szpitala w Podhajcach. Proceder ten miał miejsce szczególnie często tam gdzie nie było kościoła.. Ciężko rannego leśniczego odstawiono do szpitala w Brzeżanach. pt. asymilacja ta następowała zdecydowanie w kierunku ukraińskości. O tym i kolejnych napadach i mordach donoszono w kolejnych jesiennych numerach „Głosu Brzeżańskiego”. Sytuacja taka miała miejsce w wielu 38 „Głos Brzeżański” nr 1 I 1939. brzeżański.. Tych którzy nie chcieli mordować polskiej ludności –mordowano bez litości.organizacji społecznych.. grupa wyrostków napadła i pobiła szofera Wydziału Powiatowego w Brzeżanach. 30 kóp słomy i narzędzia gospodarcze wartości około 3000 zł.syn Ukraińca i Polki ten splamił się jeszcze mordem na rodzinach żydowskich stanął w obronie polskich mieszkańców Rohaczyna przed obca upowska bandą w marcu 1944 roku. s. i na s. Czyny takie w większości pozostawały bezkarne.34. zidentyfikowało na kresach religię z narodowością. Jeszcze jeden to dowód na zbrodniczość formacji UWO-OUN. że Narajewski. Także jesienią 1938 roku na drodze między Budyłowem.. Do takich „mogił” wkładano często polskie symbole.642 i 134. ze wsi Olesin. synowie ojca. Zamordowany osierocił żonę i dzieci i pozostawił ich bez środków do życia. W Wymysłówce 4 stycznia 1939 roku referenci oświatowi. Mimo ran leśniczy ostrzeliwał się z browninga czym spłoszył sprawców napadu. Siekierka Sz. gdzie 17 dzieci stanowiło ogromny ubytek dla polskości42. Można mówić o swoistym „polowaniu” nacjonalistów ukraińskich na czynnych społecznie Polaków. Społeczność polska wydała odezwę wzywającą do stworzenia funduszu na rzecz pomocy osieroconej rodzinie. a córkę wydała za biednego Polaka na dodatek działacza polskiego. na skutek czego spłonęła stodoła. Szyld zerwali wandale. że jeden z prowidnyków UPA w czasie okupacji. zagrodę Teodora Tybina. ze starostą Tadeuszem Jarostem na czele. Pierwszą z nich usypano na placu gromadzkim w środku wsi w Uwsin koło Brzeżan. Kolejnymi akcjami OUN było sypanie „mogił Polski” w wigilię greckokatolickich Zielonych Świąt 1938 roku. zaś w kościele narodowości polskiej. Na wsi wobec przewagi elementu ukraińskiego i dramatycznego terroryzowania elementu polskiego. 37 Komański H. Kazimierza Pączko. 35 „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1938 r. W połowie 1938 roku został zamordowany na drodze między Koniuchami a Kuropatnikami miejscowy listonosz powracający z Brzeżan37. „Nawet szkołom nie darują”. brzeżańskim”.– kat. również z materiałami wybuchowymi w środku. Zjawisko to opisywali redaktorzy na łamach „Głosu Brzeżańskiego”. Przykładem była wieś Olesin. raniąc lekko kilka osób. Na porządku dziennym była też tzw. a Płotyczami skrytobójczo zamordowano 32-letniego komendanta Związku Strzeleckiego z Budyłowa. zastali budynek szkolny bez szyldu. jaką zamierzali urządzić Ukraińcy na mogile. Szofer w obronie własnej wystrzelił z rewolweru. Kiedy leśniczy sięgnął po swoją broń napastnicy zaczęli do niego strzelać raniąc go ciężko kilkakrotnie. 40 „Głos Brzeżański „ nr 2 z 15 I – Krwawe zajścia w powiecie Brzeżańskim 41 „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 II 1939 r. W Leśnikach k.

z Brzeżan. Brzeżany). W dniu 20 stycznia 1938 roku odbywał się opisany przez „Głos Brzeżański” pogrzeb mieszkańca miejscowości Sarańczuki (pow. art. 59 czytelni „Poświty” wraz z filiami. Józef Kuropatnicki 1920. ur. relacja Michała Lipińskiego s. których dotkliwie pobili. Józia lat 11. ale niewykluczone. W maju 1939 roku w Poruczynie gm. 28 kółek „Sojuzu Ukrainok” wraz z filią.K. W miesiącach bezpośrednio poprzedzających wybuch wojny dokonywano wprawdzie licznych aresztowań członków OUN za prowadzenie działalności wywrotowej. aresztowano 18 nacjonalistów ukraińskich i osadzono ich w Berezie Kartuskiej (Głos Brzeżański” nr 6 z 15 II 1939 r. 632 i na s. 30 kółek „Silskiego Hospodara” wraz z filiami. Wydarzenia te miały swój straszliwy epilog w styczniu 1944 r. Kobiety przyniosły z domów sznury i łopaty. a swój punkt kulminacyjny osiągnął we wrześniu roku 1939. tak że zwłoki niesione były przez kobiety. Według innej wersji. „Jeszcze im w głowie OUN. Wtedy ponownie napadnięto na dom Michała Kinala. Leon Kuropatnicki 1914. liczne związki mieszane i nie do końca określona po latach niewoli świadomość narodowa.ojciec był Polakiem. 20-letniego Jana Woźniaka i 25. którzy wezwani do zatrzymania się i porzucenia broni. Nadbużańskiego Podlasia okupacyjny dzień powszedni 1939-44. 97 par. Warszawa 2003. Stąd też nazwiska czysto polskie stawały się własnością elementu ukraińskiego np. a jedna zginęła. Terror bynajmniej nie ustał. Teodora Łupynosa z Potoku. „Manewry ukraińskie w Szybalinie”. 25).wioskach na tym terenie. Tym razem nie było go.Podwysokie i w okolicach wzgórz za Leśnikami i za Rihaczynem47. Michał Misiurka 1930. napadło na idących z Bartoszówki do Kalnego na zabawę strzelecką Polaków: 17-letniego Wojciecha Katę. przy drodze Brzeżany – Leśniki – Kurzany . Helenkę lat 5. 48 Lewandowska St.. Ofensywa antypolska toczona była przez cerkiew na wielu polach. Kinal bronił się i prawdopodobnie zranił napastnika44. zasypali patrolujących posterunkowych gradem kul. art. Bohdan Martynowski 1937. że w tym okresie na terenach wschodniej Polski zrzucano skoczków . w cerkwi. Posterunkowi też użyli broni palnej. 16-letniego Edwarda Kawalca. Rannych odwieziono do szpitala w Brzeżanach. Wprawdzie opisy dotyczą zrzutów skoczków na początku września 1939. Leon Krzyżanowski 1928. Jan Martynowski 1925. Grzegorz Kuropatnicki 1938. Akcję szkoleniowo . a gdy kondukt przybył na cmentarz. 16-letniego Piotra Latonia. „Tajemnicze sygnały świetlne”. 47 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939. że miały one miejsce i wcześniej. 38 kółek „Ridnej Szkoły” oraz jej związek powiatowy. 23.5 roku więzienia i pozbawienie praw obywatelskich na lat pięć („Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V 1939 r. Siekierka Sz. i same pogrzebały zmarłego. 7 placówek „Orłów” oraz szereg oddziałów „Ukraińskiej Akcji Katolickiej”. Posunięcia te były jednak spóźnione. brzeżańskiego. odbyła się w Sądzie Okręgowym w Brzeżanach rozprawa karna przeciwko Iwanowi Woronie. Jan Kuropatnicki 1932. Dnia 1 maja 1939 r. Zawieszono. straty polskości były na tych terenach niewątpliwie ogromne. Buszcze napadnięto na miejscowego sołtysa Polaka .dywersyjną zaobserwowali świadkowie wiosną 1939 – było to przekazywanie między zgrupowaniami dywersantów sygnałów świetlnych w postaci rakiet lub balonów świetlnych.dywersantów ukraińskich przeszkolonych przez Abwehrę w celu zorganizowania antypolskiej dywersji na wypadek wybuchu wojny48. syn od chwili ochrzczenia w cerkwi stawał się Ukraińcem o nazwisku polskim. ale nie wpływało to znacząco na poprawę stanu bezpieczeństwa w powiecie45. który na polecenie nieznanej osoby opuścił cmentarz. Buszcza („Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. art.. popełnioną przez należenie do OUN. W toku dochodzenia organa PP przekazały władzom kilku parobków ukraińskich z Kozówki i Gaiku Szybalińskiego46. 9 oddziałów „Łuhu” wraz z zarządem. 2 stowarzyszenia gimnastyczno . W czasie gdy kondukt przechodził. „Do Berezy z Brzeżan”. art. Anna Lasota 1935. nie zastał tam grabarza. mordu dokonano już we wrześniu 1939 r. w wyniku której wymieniony został skazany na 3. Ludobójstwo…. we wsi Poruczyn k.Michała Kinala. Wyrok w procesie OUN”). przytoczone w „Głosie Brzeżańskim”: Leon Martynowski. 16 17 . Oddano do niego kilka. Gaiku Szybalińskiego. Polaka. W wyniku strzelaniny raniono cztery osoby. 1923. oskarżonemu o zbrodnię stanu z art. uzbrojonych w sztachety i drągi. aby zapobiec aktom przemocy. Turkowski Roman zam. 43 Według opisu świadków (informacja zawarta w „Głosie Brzeżańskim”). Leona lat l4. Michał Martynowski 1929. że na zjawisko to nakładały się inne czynniki jak: stały terror w stosunku do Polaków. W niedzielę 11 I 1939 roku w godzinach wieczornych 4 młodych Ukraińców. Michał Kuropatnicki 1922. na szczęście niecelnych. matka Ukrainką. z powodu prowadzenia antypolskiej działalności. Nie tylko w życiu doczesnym. Ale jeśli zważymy. W tym czasie w powiecie brzeżańskim.. strzałów. natknął się na grupę ok. Przy rannych znaleziono karabiny i rewolwery. odbywających nocne ćwiczenia. Miron Kuropatnicki 1938.letniego Tadeusza Jelitę. synowi Michała i Ahafji lat 27 zamieszkałemu w Dworcach pow. 30 uzbrojonych parobków ukraińskich. dominacja gospodarcza ukraińskich kooperatyw. Od początku roku 1939 można było zaobserwować na Brzeżańszczyźnie regularne przygotowania do antypolskiego powstania. więc oprawcy ograbili gospodarstwo i spalili żywcem całą rodzinę: żonę Teklę.. Wasyli Kuropatnicki 1932. Macieja Lipińskiego z żoną (lat 60). ale z wielu źródeł można się domyślać. Brak danych uniemożliwia dokładne określenie celu owych sygnalizacji. Stefan Kuropatnicki 1914. 1 K. Włodzimierz Martynowicz 1933. Taka sytuacja panowała tam od kilkudziesięciu lat była by dla narodowości polskiej bardzo niekorzystna. Stefana Melnyka z Dubszcza i Omaliana Łapuńka z Potutor. Władze podejmowały też inne działania zmierzające do przywrócenia normalnych warunków życia. Sprawców pobicia aresztowano i oddano do sądu grodzkiego w Kozowej. 46 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1939.sportowe „Sokił”. 44 Komański H. Jana Zawadzkiego. w Kaju . chłopcy usypali wcześniej mały kopiec wymachiwali prowizorycznie zrobionym z gałęzi krzyżem w kierunku idącego konduktu.. 45 Aresztowano członków OUN: Osypa Barana inż. koło gospodarstwa jednego z Ukraińców. Miejscowi ukraińscy mężczyźni odmówili udziału w pogrzebie. Wieś Sarańczuki była prawie cała ukraińska. trzech chłopców przebranych w stroje błaznów naśmiewało się ze zmarłego43. przechodząc obok lasu Topieliska k. Maria Kamińska 1929. W nocy z 31 I na 1 II patrol policyjny (dwie osoby).

60 „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 lipca 1939 r. Zabójcą okazał się Jarosław Bojko z Hinowic. Oto kilka następnych przykładów. art. Romana Karkosza odbył się w Pauczy Małej. kierownika sklepu Kółka Rolniczego w Wymysłówce. gdzie zostali napadnięci i pobici przez wyrostków ukraińskich. zabraniano mówić po polsku. Justyna i dzieci poranione zostały kamieniami55. Preisner. Powtarzały się wypadki terroryzowania dzieci i młodzieży polskiej przez wyrostków i mołojców ukraińskich. 58 Ibidem. W międzywojniu w Polsce w ludność ukraińska mogła bez przeszkód. Dnia 8 marca wybito kamieniami 5 szyb w oknach Jana Misiurki. 55 ibidem.. jak by nie było kraju.. 16 stycznia nad ranem podpalono zabudowania Hilarego Procyka w Trościańcu. zatrzymanego 20 marca w Posuchowie. art. z Tarnopola60. 3 marca 1939 r. Ludobójstwo…. 10-letniemu synowi gospodarza Pohyłego połamano kijami nogę57. 49 Komański H. 2. kultywować swoją mowę i kulturę podczas. Policjant Preisner zginął bohaterską śmiercią”. Nieznany osobnik korzystając z zamieszania zbiegł. art. „Napad na działacza polskiego w Wymysłówce”. „Zwyrodnialcy”. A więc to nie Ukraińcy. mieszkańca Olesina. Nie sposób sobie wyobrazić jak w takich warunkach pracowali polscy nauczyciele. Polaka zamieszkałego w Dryszczowie51. „Znowu kur OUN”.. około 100 sztuk naboi. W nocy z 8 na 9 marca nacjonaliści ukraińscy wywiesili ukraiński tryzub oraz chorągiew niebiesko . „W Olesinie napadają Polaków”. którzy nie chcieli służyć pomocą nacjonalistom53. Posterunkowy 57 „Głos Brzeżański” nr 12 z 15 czerwca 1939 r.. wiązania i częściowo belki. „Tryzub na szkole w polskiej wsi”. art. kilku polskich chłopców z Szybalina wybrało się do pobliskiego lasu. powracającego wieczór ze sklepu Kółka Rolniczego56. W przededniu wojny w szczególnie trudnym położeniu znalazła się ludność polska we wsiach większości ruskiej. Brzeżany) pod komendą przewodnika Skóry zbliżył się do kryjówki 18 19 . Dnia 18 maja 1939 r. Siekierka Sz. 3 zamki karabinowe i inne części uzbrojenia. oddalone od siebie 200-300 kroków „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. 56 ibidem. Będąca w tym czasie w mieszkaniu żona Misiurki. zamordowny przez bojówkarzy z OUN Kogaczewski Stanisław komendant posterunku PP w Urmaniu (Mordu dokonano w Dryszczowie w domu miejscowego sołtysa). śpiewu. „W Trościańcu podpalają”. któremu z ust sączyła się krew. Polaka. 131: 3 marca 1938 r. 5 VII 1939 koło Złoczówki został zamordowany posterunkowy Roman Karkosz lat 2559. art. zamordowany został w sposób skrytobójczy przez członków OUN trzema strzałami z rewolweru komendant PP z Urmania Witalis Kogaczewski49. 59 Przebieg zajścia był według opisu następujący: Przechodzący patrol policyjny spotkał na drodze koło Złoczówki powiat Brzeżany nieznanego osobnika. przygotowywała obchody państwowe czy przedstawienia. „Zabudowania Polaków płoną”.. gdyż sypiały się na nią kamienie i przezwiska. Ich obecność i panowanie nad terenem było też coraz bardziej widoczne. W chwili ujęcia miał przy sobie naładowany niemiecki automatyczny pistolet „Steyer”50. Tak było w przypadku Teodora Harbuza. nie mogła bezpiecznie wrócić w do domów. bez narażenia się na napaść ze strony tejże ludności ukraińskiej. Danyłą Pykałą: pościg doprowadził do wytropienia bandyty w chacie niejakiego Nazarewicza w pobliżu Wymysłówki. art. Były to nowe akty terroru OUN. „Śmiertelne pobicie”. 52 Spalone sterty znajdowały się w polu.. W trakcie rewizji. Śmiertelnie poraniony. Polska młodzież i dzieci zbierająca się w szkole po południu gdzie pod okiem nauczycielki uczyła się mowy polskiej. „10 godzinna walka z bandytą w Wymysłówce. Tak było np. Dnia 16 kwietnia o godz.Karola Woyciechowskiego52.. Wkrótce potem miejscowość Wymysłówka stała się widownią dramatycznej walki policji z mordercą. gdy młodzieży polskiej w wielu wsiach mieszanych. Ogień powstał w rogu domu. Polaka. Pogrzeb zamordowanego posterunkowego śp. Dnia 27 lutego 1939 roku wieczorem. członka Związku Strzeleckiego. który na widok policjantów rzucił się do ucieczki. rzekomo prześladowanej. 51 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939 r. kierując swe kroki między zabudowania wiejskie. W chwilę po tym znajdujący się na podwórzu przodownik Zieliński usłyszał 2 strzały. szczególnie koło czytelni „Poświty”. a gdy podbiegł bliżej ujrzał wybiegającego ze stodoły bez karabinu posterunkowego Karkosza.żółtą na budynku szkoły powszechnej w Wulce i zabili psa kierowniczki szkoły Marii Gołąbkowej54. Takie właśnie fakty znajdujemy na łamach polskiej prasy brzeżańskiej roku 1939. art. „I w Wymysłówce czerwony kur”. członka OUN. Swoiste to pojmowanie nadużywanej propagandowo „krzywdy ukraińskiej”. Spłonął słomiany dach. 50 „Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V1939 r. zmarł w godzinach porannych58. 54 „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. tego samego dnia wieczorem podpalono stajnię Jana Wijatyka. u podejrzanych znajdowano coraz więcej broni. podpalono równocześnie trzy sterty ze zbożem należące do właściciela majątku w Litiatynie . we własnym. W dniu 9 marca w Wymysłówce oddano strzały do Michała Fedorowskiego. Nagminne było też wybijanie szyb i terroryzowanie tych Ukraińców. art. Posterunkowy Karkosz przebiegł jeszcze około 30 metrów i padł martwy na podwórzu. Na miejsce wypadku przyjechała komisja śledcza. Brzeżany napadło kilku nieznanych osób zadając mu z tyłu kilka uderzeń w głowę oraz kilka pchnięć nożami. którzy chcieli ocalić ludność polską tych terenów od wynarodowienia.. Warto w tym miejscu uczynić pewną dygresję. Przebieg zdarzeń był następujący: W chwili gdy patrol policyjny z Budyłowa (pow. W trakcie akcji zginął kolejny policjant. Policjanci osaczyli go w stodole gospodarza Romana Sitki.20 nad ranem stanęła w płomieniach chata Pawła Fedorowskiego. we wsi Rybniki. Policja znalazła u niego dwa karabiny austriackie „manlichery”. art. Do stodoły wkroczył posterunkowy Karkosz. Na Polaka Pawła Sabinę (lat 36) idącego przez wieś Turów pow.. 53 „Głos Brzeżański” nr 10 z 15 V 1939 r. zabierając karabin zabitego posterunkowego. s. Od stycznia 1939 roku rozlała się po powiecie fala podpaleń polskich zabudowań. a Polacy na Brzeżańszczyźnie byli terroryzowani i zastraszani. Zmarły był rodem z ziemi radomskiej.

Pukała dobrze ukryty na strychu nie dał się jednak wypłoszyć i zasypał Preisnera gradem kul. nie było już sposobu na poskromienie Ukraińców.) Już w połowie września 1939 roku w pow. Broń przysyłano z Niemiec. którzy nie chcieli popierać nacjonalistów. Tak zginął skrytobójczo zastrzelony początkiem czerwca 1939 roku w Wulce gajowy gromadzki Prefyn Wolański..Ukraińcy. Jak wynika z analizy „Głosu Brzeżańskiego”. został później udekorowany za bohaterstwo przez władze państwowe). Bandyta przedostał się wówczas do kuchni i tutaj dosięgła go kula komendanta Dugiełły. 62 Tak określili to sami autorzy członkowie AK. Wymordowano tam 30 osób. Polacy tutejsi skomentowali to następująco: „gdyby ich było więcej wymierzyliby sobie sami sprawiedliwość.rekrutowaną spośród ukraińskich nacjonalistów (. Ciężko raniony w głowę. a w późniejszym okresie zasilili niemiecka administrację (. 10 godzin przypatrywał się. ale jest ich za mała garstka. gdzie jeszcze tego samego dnia zmarł. ponieważ w rękach nacjonalistów było coraz więcej broni. Dowiodła tego kolejna rozprawa karna. mordowali pojedynczych żołnierzy. Oto kilka opisów charakteryzujących pierwsze miesiące wojny: „. Tak też było w nocy z 4 na 5 lipca 1939 roku kiedy do mieszkania Stefana Knata Rusina (sprzyjającego Polakom) wtargnęło dziewięć nieznanych osób. Hryńka Dudzę. Sygnał do rozpoczęcia akcji dywersyjnej dało przybycie grupy agentów Abwehry. wszedł do wnętrza chaty i rzucił granat z gazem łzawiącym. ale ich ideologia została już tak skutecznie zaszczepiona Ukraińcom. lat 22. członka OUN z Żukowa. bo sprawcy poprzednich nie zostali w ogóle ukarani. Bohater ten zawinął sobie głowę płachtą by go nie poznano. OUN-owcy współpracowali aktywnie z dywizją von Schweppebburga i już 16 września. Ostatnią informacją przed wybuchem wojny jest doniesienie o skrytobójczym morderstwie dokonanym w Augustówce na Iwanie Kostiuku. polskich uciekinierach..czerwone szmaty słomiana kukłę podpalono i ciśnięto do Bugu „na wiecznu zahubu” (. ukryty na strychu. zaczęli przeprowadzać aresztowania i rozstrzeliwać Polaków oraz Żydów w mieście. bandyty.. Na prowincji ginęli też ci Rusini . Tego dochodzenia polska policja już nie ukończyła. W miejsce jednego aresztowanego młodego terrorysty pojawiało się zachęconych jego brawurą kolejnych trzech. kobietach i dzieciach nie są do dziś przebadanie i opisane przez badaczy. 20 21 . grzebano w obejściach. Na powyższej notatce kończą się oficjalne doniesienia o terrorze ukraińskim stosowanym wobec Polaków w Brzeżańszczyźnie. lat 2761. jest ostatnim numerem „Głosu Brzeżańskiego”. więc muszą cierpieć we własnym państwie”. w zbożu koło Wymysłówki. A były to zbrodnie dokonywane na skale masową. Został on skazany na 3 lata więzienia. która trwała ok. przeprowadzający przypadkowo inspekcję jednostek policyjnych w woj. W Ułanówce nacjonaliści z niewiadomych przyczyn zabili strzałami w głowę Stefana Dziduszkę. tarnopolskim. który w biały dzień został postrzelony w pierś przez nieznanego sprawcę i po kilku minutach zmarł. ten. Wprawdzie czasami udawało się władzom ująć członków OUN.terroryści ostrzeliwali tabory. których wyraźnie drażniło używanie przez polską młodzież ojczystej mowy. Tak OUN wymuszała posłuch.Przeciwko Polakom występują ukraińscy i niemieccy koloniści.. Ażeby wypłoszyć bandytę z jego kryjówki starszy posterunkowy Preisner. Częśc z nich odnalazła autorka w opracowaniu pt. Ukraińcy prowadzili działalność szpiegowską i dywersję. Ubraną w biało . a bywało że kradziono. zakopywano na polach.) W akcjach przeciw Polakom posługiwano się ukraińską policją pomocniczą . Pogrzeb odbył się Tarnopolu. a ich ciała topiono w bagnach. Napady na młodzież polską nie ustawały. Wieczorem ukraiński nacjonalista napadł po raz kolejny w Rybnikach na przechodzące przez wieś polskie dzieci i pobił kilku chłopców. którego zwłoki znaleziono w dniu 7 lipca 1939 r. Polska ludność czuła się bezradna. Śmiertelny pocisk trafił Preisnera w skroń. Hryńka Stasyszyna (Rusina lat 23).terrorystyczną działalność bojówki OUN . główny generał Kordian Zamorski. oskarżono o dostarczanie broni i amunicji dla członków OUN na teren powiatu brzeżańskiego. gdyż często w sposób jawny wyrażał się o nich lekceważąco. Wtedy komendant Dugiełło i starszy posterunkowy Kołodziej wdarli się do chaty i wrzucili do wnętrza zapalone snopy. dobijali rannych. Takie było tło napadu z 8 maja 1939 r. które otoczyły dom. skupywano ją. którzy 10 września wylądowali na spadochronach w lasach zachodniego Podlasia. „drogą wywiadu z wiarygodnych źródeł”62. włodawskim rozpoczęły dywersyjno . gdy tylko Niemcy zajęli Włodawę. zaopatrzony w pancerz kuloochronny. Dokument został autorce udostępniony przez jednego z ostatnich żyjących członków lwowskiej organizacji AK Jana Surę. w sądzie okręgowym w Brzeżanach. policji... „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przez polskie podziemie. że starcie to przypominało walkę z cieniem. przeniesiony został do szpitala w Brzeżanach. Onufrego w Jabłecznej odprawili w październiku 1939 nabożeństwo w trakcie którego urządzono „pogrzeb Polski”. Zabity był znienawidzony przez nacjonalistów ukraińskich.) We wrześniu 1939 Ukraińcy dokonali pogromu ludności polskiej w Żukach i Połoskach.. kładąc go trupem na miejscu. Wydarzenia takie mogły mieć miejsce. Zaalarmowane zostały oddziały policji z Brzeżan i Tarnopola. Numer 16 z 15 sierpnia 1939 r. z magazynów wojskowych i na poligonach ćwiczebnych.. Bandyta zeskoczył ze strychu i zabrał zabitemu rewolwer służbowy. która odbyła się dnia 16 czerwca 1939 r. z których dwie były uzbrojone w rewolwery i przemocą uprowadzili jego zięcia. zaczął strzelać i ugodził w pierś starszego posterunkowego Pierzchałę (przeżył.Preisner osierocił żonę i czworo dzieci. Wiadomości o masowych mordach dokonanych we wrześniu 1939 roku na cofającym się wojsku polskim. przenikała z państw ościennych. 61 Morderca oddał do Wolańskiego w jego mieszkaniu cztery strzały rewolwerowe. Walce. Popi i zakonnicy z monastyru św.

która pierzchła po wymianie strzałów. „ściśle poufne”. Włodzimierza. Hrubieszowa. że jesteśmy tylko przednim patrolem wielkich wojsk polskich. Zażądałem otwarcia tej szkoły.. Adnotacje ręczne: „z Tarnopola”.) Lwów został zalany sklepami „Narodnej Torhowli”. I cóż się okazało: otóż zmagazynowana była tu broń i amunicja (180 kbk. Horodła. zespół SN. na szkole również powiewała bolszewicka flaga). rabowały uchodźców i furmanki naładowane najpotrzebniejszymi rzeczami uciekających. Jeden z nich okazał się sołtysem tej wsi. Ten sam proces wywożenia w głąb Rosji przerzucony zostaje na miasta w kwietniu tegoż roku. p. Zażądałem podwód. wsie pójdą z dymem. wszystkich powystrzelają itd. by przygotować grunt pod mającą powstać przy współpracy z Niemcami (w Krakowie OUN) „Zachodnią Ukrainą”. W rezultacie bandyci . na przestrzeni od Iłży do Rejowca. co polskie. (Broni nie wyjmowali. hamowana częściowo przez władze polskie. pow. Opowiadano też o okrutnych mordach oficerów pod Dubnem. Sławenty. t. Nowosada (sygn. Zorganizowali oni „sądy doraźne”.. Jaworowa.pomordowanych: jeden pchnięty nożem. oprócz zatrzymanych przez nas trzech. prokuratorów. Petrycki w Taurowie. a realizowany w okolicznych wsiach.. obejmującej około 50 rodzin) (.”65 Tak wyglądała sytuacja na większej części ziem kresowych. adwokatów. ruszyliśmy ku Włodzimierzowi. „sprawiedliwość” wymierzali sami chłopi. Niektóre kolonie polskie padają wycięte w pień z kobietami i dziećmi przez okoliczne wsie ukraińskie. owsa itp. Szereg przywódców ukraińskich zasiadła w okręgowych władzach sowieckich i realizowała ofensywny plan ukraiński. doktor Studyński i doktor. Biłgoraju. powołane przy zarządach poszczególnych powiatów i starostw o lokalnym zasięgu działania. Franko /syn Iwana/. gdzie do najpospolitszych metod mordowania należało wiązanie drutem kilku mężczyzn i śmiertelne pławienie w wodzie64. Natychmiast zareagowaliśmy (4-ech) na napad krzykiem Zagłoby. sędziów. gdzie polska ludność błagała nas o zatrzymanie się i opiekę przed Ukraińcami.. ks. Nienawiść nacjonalistów ukraińskich do Polaków. słabo zabezpieczeni. znaczków pocztowych. skąd nie uszło rzezi żadne polskie dziecko z kolonii. Ukraińcy pracowali więc gorliwie nad zniszczeniem polskości na Kresach.. Dorzucę tu kilka wspomnień z własnego przeżycia. którzy grozili im wyrżnięciem. Dotychczasowi przywódcy UWO i OUN z poszczególnych wsi objęli władzę lokalną. 63 „…Obraz tych tragicznych wypadków. Już 14 września dało się wyczuć pod Rejowcem wrogie nastawienie ukraińskiej ludności. Sieniawy. Do wyborów sowieckich deputatów stają z ramienia UNDA. którą wyrwał z rąk ukraińskich i żydowskich zbirów we Włodzimierzu. K. 63 Lewandowska St.. „Lwowska noc” autorstwa Wiesława Helaka 66 Rozkaz mordowania Polaków wydany został w miastach. uciekinierów i miejscowej ludności polskiej. W Turzysku napotkałem taką grupę złożoną z kilkunastu osób. Zatrzymaliśmy się we wsi Orlichówce pod Włodzimierzem. oficerów. W dwu wypadkach widziałem w rowie jaworowskim polskich żołnierzy . sporządzony przez naocznych świadków. nauczycielstwo.. które lada chwila mogą nadejść i że gdyby nam się cokolwiek stało. wypędza się polską inteligencję ze wsi i miasteczek. instytucja bynajmniej nie tylko do spraw opieki społecznej (. 64 Dokument niepodpisany. Przejawiła się ona w masowym mordowaniu wycofujących się oddziałów polskiego wojska i policji.. w książce pt. jako komuniści. spotykając jeszcze raz wyżej wspomnianą grupkę Ukraińców. 7874. który jechał na koniu spienionym. rzemieślników. Dostarczono mi razem ze zrabowanymi końmi (6 par) i po sformowaniu oddziału z uciekinierów rezerwistów. trzymając na ręku córeczkę. Nadbużańskiego Podlasia….) dwory polskie padają pod rabunkiem ukraińskiego chłopa.. plecaków. Ukraińcy i Żydzi stanowią główny korpus administracji sowieckiej. Na wsi obejmuje władzę sowiet przeważnie czysto ukraiński oraz policja ukraińska. Kowla. W ich rękach spoczęła akcja wywożenia polskich kolonistów i polskiej inteligencji (leśników) w lutym 1940 roku. W Horodle rozmawiałem z porucznikiem kawalerii. Poruszające opisy tych zdarzeń możemy odnaleźć w literaturze wspomnieniowej np. Data 15 IX 1939 przestrzeń Kowel .Włodzimierz zaroiła się od partyzanckich band ukraińskich. z archiwum Z. ks. Wyroki te były najczęściej wykonywane natychmiast. Chłopi uzbrojeni 65 Broszura z roku 1944 odnaleziona w „Tekach Zielińskiego” RKP sygn.. (np. W obradach tych „sądów” przewodniczyła inteligencja ukraińska a więc: księża greckokatoliccy jak np. bezpośrednio przed wkroczeniem bolszewików. Pańczyszyn. 46-61. 1 ckb bez zamka i 1 rkm). będzie dokumentem grozą przejmującym. które wydawały wyroki śmierci na miejscowych Polaków. Następuje dalej rabowanie bez reszty całego polskiego dorobku spółdzielczego i masowe ujęcie całego handlu przez spółdzielczość ukraińską. 439. a gdzie nie było ukraińskiej inteligencji.Kiedy wojska bolszewickie (we wrześniu 1939 roku) zalały dużą część naszego kraju (. rabowały kasy państwowe poszczególnych instytucji itp. uznanymi przez okupanta ekspozyturami OUN były Ukraińskie Komitety Pomocy. niedatowany. kierownicy ukraińskich szkół. Podhajce.. które rozbrajały pojedynczych żołnierzy jak i całe oddziały. wybuchła z całą siłą we wrześniu 1939 roku. I-A-c/2. drugi półnagi z poderżniętym gardłem. 66 Warszawa 2012.„heroje” nastraszeni uciekli. Krasnego Stawu. Syweńki w Sławetynie. na rękawach posiadali jedynie czerwone opaski. zebrany kiedyś w jedną całość. Wystąpiło to w okolicach Kowla.) Prace tych Komitetów nadzorowało i inspirowało Gestapo”. dziś w IPN. niszcząc wszystko. Janowa i Lwowa. Trzech zbliżyło się do mej furmanki i zażądało poddania się. 22 23 .. sprawy) w: CA MSWiA. Ofiarą jego padają setki tysięcy polskich robotników. stosy koców. ziemian wraz z całymi rodzinami przy równoczesnej likwidacji drogą sprzedaży ich majątków. „.Oficjalnymi. kupców.

Błotni. Szpundar Iwan. Sarańczuk.. Od napadu uratowało wieś pojawienie się szwadronu polskiej kawalerii. 68 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.. Stryhaniec. ukraińskiej młodzieży z okolicznych wiosek. siekiery. największe nasilenie miały w nocy z 17 na 18 IX 1939 roku. akuszerka70. siedziba gminy: We wrześniu członkowie OUN zamordowali czworo Polaków73. Ludobójstwo…. Na cmentarzu widziano później świeżą mogiłę. 71 Komański H. 14 września wieczorem w 1939 roku nadawano sygnały świetlne z domu Macy w kierunku Łanów Mazurskich. rozpoczęli krwawy terror. W roku 1940 w wyniku donosu miejscowych Ukraińców został aresztowany przez NKWD i zaginął bez wieści Stanisław Zamojski ur. natomiast wymordowano uciekinierów. Punkty zborne zostały przez nich już wcześniej wyznaczone.Persok Buszcze. Polaków na wozie zamordowano siekierami. Dalsze egzekucje Żydów (w okresie do końca roku 1941) wykonywane przez policję ukraińską odbyły się w grudniu 1941 roku. rzeczy jego zrabowali. 74 Komański H.”. s. mieszkająca obok cmentarza (ta ostatnia zabrała nawet koc i prała go z krwi. Ludobójstwo dokonane na ludności polskiej woj. Niebo i piekło mojej ziemi. motyki. łopaty. którzy przejeżdżali przez tę wieś. jedną kobietę. Wymazał Jan. Siekierka Sz. s. znaleźć można min. 72 Opisy wyjątkowego okrucieństwa. Członkowie OUN którzy w Augustówce. W niektórych wsiach gdzie przebiegały szosy. Łosyk Piotr. Ukraińcy z Wierzbowa i Potoczan wtargnęli do wsi z okrzykami „Smert Lacham”. Budyłów.. widły. Na szosie koło Potutor gromadzili się chłopi z Potutor. Tak więc po kilka wsi gromadziło się na jednym odcinku. Olchowca.. Na uroczystość zjechało ok. Tarnopolskiego. Stanisławski (służył potem w SS). Wóz.. Kotowa. Tęcza Józef (Polak . konie. Opisy owych zbrodni zachowały się w relacjach świadków72. Moroz Naścia. Rybnik. Kohut Iwan. 191474. 5 tys. Tego dnia rękami nacjonalistów ukraińskich bestialsko zamordowano ok. Hodak Iwan (trafił potem do policji ukraińskiej w Chodorowie).104. 24 25 . Czy dotarli do celu swej podróży nie wiadomo68.w siekiery. Augustówka gm. Tej nocy nie było śmiertelnych ofiar tylko pobicia. widły. Siekierka Sz. 67 Patrz: „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.. s. s. 70 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „W domu Szczepanikowej Polki. niektórzy mieli też karabiny rozbiegli się po całej wsi plądrując budynki użyteczności publicznej.. noże. Szczepanikowa. Napastnicy byli uzbrojeni w kosy. 617-618. 589 Ukraińców (125 rodzin) i 46 Żydów (10 rodzin). Na drodze w Leśnikach działali zaagitowani nacjonalistycznie chłopi z Raju. kosy. (trafił potem do policji we Lwowie).jego matka była Ukrainką i wychował dwóch synów w duchu nacjonalizmu ukraińskiego). Po opuszczeniu przez nich wsi wraz z policjantami z miejscowego posterunku. Koniuchy: W Augustówce miejscowych Polaków zostawiono w spokoju. był nawet zatarg wśród morderców o ten koc). szpadle. Byli to uciekinierzy. Część polskich mieszkańców ukryła się. Morderstwa zaczęły się od 12 września i trwały do 22 września. w tym zasypywania żywcem w mogiłach. 10-13. 500 Żydów. W napadzie na miasto Rajów – brali udział Ukraińcy z Narajowa .. Gdy przyszli po nich Ukraińcy. Byszek.67 Brzeżany: 3-6 lipca 1941 roku nacjonaliści ukraińscy. Ukraińcy mordowali wszystkich pasażerów bez względu na wiek i płeć. nr 2 (16) z 1996 r. zdaniem świadków brali czynny udział w grabieniu i mordowaniu Polaków: Szpundar Iwan syn Hnata i Marii. urządzili manifestację na cześć wyzwolenia miasta przez hitlerowców. walizy zabrali: Tęcza Józef. Maca69 Świadkami zbrodni i grabieży byli Polacy: Konik Antoni. W nocy z 18 na 19 września 1939 roku w pobliskim Wierzbowie zebrała się kilkudziesięcioosobowa grupa Ukraińców z zamiarem napadu na Buszcze. W opracowaniu czytamy: „Ks. 73 Komański H. W Potoku mordowali żołnierzy chłopi z Potoka. drugiego z policji mundurowej. Obok kapliczki w pobliżu cmentarza zamordowano dwóch policjantów polskich jadących wozem. ksiądz nie stanął w obronie Polaków. którego Ukraińcy zamordowali w tydzień po wkroczeniu bolszewików. Ludobójstwo…. Siekierka Sz. i Ceniowa. pod patronatem miejscowego OUN. Łysyk Piotr. rewolwery itd. Była to swoista demonstracja siły i wrogości w stosunku do Polaków. dwóch chłopców (jeden z nich w wieku 12 lat) i woźnicę.Krężel NN. karabiny. Ciochoń Władysław.. siedziba gminy: w 1939 roku mieszkało tam 518 Polaków (125 rodzin). Paweł Olijnyka zna nazwiska i może bliższych szczegółów udzielić.. przekopywano doły lub robiono barykady dla zatrzymania pojazdów.. Zornisk. Przeszedł do historii pod nazwą „krwawej niedzieli”. zamieszkał posterunkowy. w r.” 69 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. jednego z wydziału śledczego. Na jego temat w opracowaniu dodatkowe objaśnienie: „Pracował jako kurier OUN przed wojną miał rower do własnej dyspozycji był w ciągłym kontakcie z sąsiednimi wsiami. Ludobójstwo…. w „Na Rubieży”. Ustalone nazwiska: Ćwok Józef Kędziora Emil NN. U księdza greckokat. Ten dzień Niemcy ogłosili „dniem swobody” i pozwolono Ukraińcom bezkarnie rabować i mordować brzeżańskich Żydów71. Wierzbowa. ukoronowana masowym mordem na polskich mieszkańcach Buszcza i spaleniem ich domostw dokonanym przez bandy UPA w roku 1944.wsi. Iwanoczko. Leśnik. obszerny opis tych wydarzeń w relacji Jana Ciska. Olijnyki Pawła zatrzymali się uciekinierzy (około 15 osób).103.

Sawczuk Michał lat 33. Baran Wasyl lat 30. liczący wówczas ok. Potiachacz Wasyl i Bojko zamordowali w 1939 r. Buczkowska Apolonia (Prakseda?) lat 37.jeden z członków wyprawy. syn Mikołaja. Pułk ten otrzymał broń rosyjską w celu „oczyszczania lasów z bolszewików”. Dupaj Michał lat 32. Oddział z Dryszczowa powrócił z bronią (miał 9 rkm i karabiny). Hasurek Aleksander lat 44. Podobno w miejscu pochowania zwłok rośnie dziś dąb. Ludobójstwo…. Buszcze: W Dryszczowie OUN miał swych wybitnych działaczy. syn Mikołaja.107. żona Mikołaja. syn Dmytra. syn Michała. Petruniu. Żak Mikołaj. 67. Poruczyn. W ten sposób zamordowano ok.106. W parę dni po przyjściu Niemców Podłużny zebrał oddział w Drzyszczowie w liczbie 80 osób. gdzie formował się 13-ty pułk Strzelców Ukraińskich. Michała. syn Mikołaja. wydał im 25 karabinów. Suda Filip lat 35.. w którym mordowano powracających do domu. s. żona Józefa. 77 Z dokumentu wynika.. Według relacji Ukraińców i Polaków. Bycz Michał lat 23. syn Mikołaja. syn Pawła. Broń tę złożyli u rolnika Worony. Urmań. Dupaj Mikołaj lat 23. Kinal Mikołaj lat 38. syn Jana. których po ograbieniu z mienia i kosztowności mordowali. Kowalczuk Wasyl lat 30. Rotiachacz Wasyl lat 26. Blachowska (Blacharska) Maria lat 36. Sołtys (Rajter) Reiter Piotr. 26 27 .uciekinierów z Polski centralnej. Byli oni zatrzymywani przez bojówki OUN.. Baran Paraskewia lat 50. Wilgusz Mikoła lat 26. Na polu między Byszkami a Potokiem bojówkarze OUN zamordowali 30 osobową grupę polskich żołnierzy z kapelanem75. Szumlany. Ludobójstwo…. Sawczuk Grzegorz lat 30. Blicharski. a przyjście Rosjan spowodowało uwolnienie go z więzienia. Biłan Jan lat 30. syn Dmytra.. które były ukryte na folwarku i wyruszył z oddziałem pod Wierzbów. Wrocław 1998 s. syn Grzegorza. gdzie zebrał się batalion w liczbie 1000 ludzi. 250 polskich żołnierzy. który był zakonspirowany na terenie 12 wsi: Dryszczów. Hinowice. Podłużny rozkazał im maszerować do Rohatyna. co sprawdzano każąc deklamować modlitwy po ukraińsku. 30 lat77. Żak Piotr lat 58. syn Jana. Fedczyszyn Stanisław lat 3. Nakoneczny Stefan lat 32. „Na Rubieży” nr 45 /2000. syn Józefa. W okresie od 17-20 września 1939 ci sami ludzie wsparci przez miejscowych nacjonalistów wyłapywali po drogach i pobliskich wsiach Polaków . syn Antoniego. syn Mikołaja. Dowódcy nakazali oddziałom na własną rękę przedrzeć się przez lasy do domów i ukryć broń. syn Mikołaja. Żak Józef lat 32.. s.. syn Stefana. dziecko wyrwano z rąk matki Ukrainki i zabito.. który przed egzekucją przeprowadzał „dochodzenie”. syn Piotra. 22 osób79. żona Józefa (w ciąży). W Dryszczowie we wrześniu 1939 r. często okrutnie torturując. Dryszczów gm. Siekierka Sz. lat 5 syn Józefa. 17 września 1939 roku miejscowa bojówka OUN podstępnie rozbroiła grupę 20 polskich żołnierzy i rozstrzelała ich w pobliskim lesie. 76 Blicharski Cz. Życie można było uratować jedynie deklarując narodowość ukraińską. Kowalczuk Mikołaj lat 35. Kinal Anna lat 6. większość zamordowano przy użyciu siekier. Mazurek Stefan lat 2. Rekszyn. Masny Iwan lat 32. syn Mikołaja. Podusowski Michał lat 30. Charaba Mikołaj lat 53. że Podłużny był dowódcą dywersyjnego batalionu. syn Teodora. syn Ilka. Koniuchy: Od 17-20 września 1939 w lesie znajdującym się w pobliżu cerkwi greckokatolickiej zostało przygotowane miejsce kaźni.uciekinierów z centralnej Polski. Besz Wasyl lat 34. ojciec na wojnie. Egzekucji członkowie OUN tylko sporadycznie dokonywali przez zastrzelenie. s. Rajter (Reiter) Piotr lat 38.38. syn Mikołaja. Buczkowski Piotr lat 15. 79 Informacje na ten temat pochodzą też z relacji zmieszczonych w: „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Blachowski (Blacharski) Władysław lat 14 . Biłan Katarzyna lat 36.. W tej sprawie zeznawał autorom dokumentu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” naoczny świadek . W ten sposób uniknęło śmierci kilku Polaków znających dobrze ukraiński. rozbrajani i następnie stawiani przed ukraińskim „sądem”. wśród których był kapelan wojskowy76. Potoczany. Zapisy nazwisk według nowej wersji (stara w nawiasie). córka Franciszka. syn Michała.14-15.46. Zostali zamordowani następujący miejscowi Polacy78: 75 Komański H. syn Anastazji. 80 Komański H. Mimo to istnieją pewne niezgodności. córka Józefa. Wierzbów. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. W 3 dni później przyszedł niemiecki rozkaz oddania broni i rozejścia się do domów. komendanta polskiej policji w Urmaniu. Nakoneczny Władysław lat 30. Wijatek Jan lat 32. Podłużny Jan lat 36. ani nie postawiono upamiętnienia. Buszcze. Jednym z przywódców terenowego OUN (jego władza rozciągała się na okoliczne wsie łącznie z Przyszczowem) był Paweł Podłużny. Rajter (Reiter) Piotr lat 40. Dworce. Rusiński „Tryptyk Brzeżański”. W połowie września został też zamordowany sołtys Piotr Rajter80. który mieszkał pod Dryszczowem. Zbigniew Danieluk (Danyluk) Stefan lat 16. Dane te potwierdza Cz. żona Franciszka. Strychańce. Po szczegółowym „przesłuchaniu” i potwierdzeniu znajomości języka ukraińskiego żołnierz był wypuszczany. 15. s. żołnierzy polskich. Ukraińscy mordercy. Blachowski (Blacharska) Anna lat 5. Siekierka Sz. Leszczyszyn Roman lat 35. którzy osobiście wymordowali wymienionych Polaków z Dryszczowa. został zamordowany 18 XIII 1939 roku przez Bojkę Włodzimierza z Hinowic. Fedczyszyn Stefan lat 4. Rawski Antoni. Żuków. syn Grzegorza. pojedynczo lub małymi grupkami. syn Jana. Podłużny Paweł lat 30. syn Piotra. syn Teodora.Byszki gm. Pisze o zamordowaniu (masakrowaniu) we wrześniu 1939 roku przez bojówki OUN zatrzymywanych pojedynczo lub w niewielkich grupach w pobliskim lesie ok. Kinal Katarzyna lat 30. 78 Wykaz zamordowanych we wrześniu 1939 roku ukazał się poprawiony przez świadków (m. Blachowski (Blacharski) Franciszek lat 36. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996 s. w tym miejscu zamordowano i pochowano 250 żołnierzy i kilkanaście osób cywilnych . Baran Michał lat 27. s. syn Franciszka. Żak Maria lat 27. W roku 1941 po przyjściu Niemców okazało się. Byli to: Mychaniów Wasyl lat 30. Żak Anna lat 3. pochodzili z tej samej miejscowości.in. Mimo upływu tylu lat nie dokonano w tym miejscu ekshumacji. noży i bagnetów. Skałuba Franciszek. córka Mikołaja. 15. Witkowski Michał lat 22. Blachowski (Blacharski) Stanisław lat 12.syn Franciszka. że jako działacz OUN był przez władze polskie aresztowany. które wyjaśnić może dopiero zestawienie większej ilości danych.

w Jakubowcach. a trzech cywilnych uciekinierów pochowano na cmentarzu. 81 Komański H.. Kędziora Emil zam. s. 89 Komański H. zamordowani nocą. Hinowice gm. Ludobójstwo….. ograbiła i spaliła tam 57 gospodarstw i wymordowała 21 polskich kolonistów. zamordowana przez Horynia Wasyla i Świtenkę Marię z Olesina. rodzina Leona Rogalskiego (4 osoby).. Gaik gm. 16 jest informacja. 6. s.. rodzina Władysława Percaka (3 osoby). Przed śmiercią zeznał o sprawcach swojej żonie. „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 s. Siekierka Sz. Persak Karol (lub Percak) zam. zabili go Kuzka Mikołaj i Kuzda Teodor obaj pochodzący z Olesina. Tego dnia zginęli: Kowalczyk lat 70 – rolnik 82.. 85 Wg. 108 i relacja Jana Krasowskiego s. 1939) gminy Kozowa81..Bazyli N. Łopot (gajowy). zabili go Kuseń Michał s. Ludobójstwo…. Zamordował go Krych Mikołaj. Jakubowce gm. s. Szczegóły dotyczące wydarzeń w Gaiku we wrześniu 1939 roku w obszernej relacji Janiny Giżyckiej i Jana Krasowskiego w: Komański H. s. Siekierka Sz. Petruniu.67. którym przewodził Iwan Kozłowśkyj.. 10. Studnicka Balbina zamieszkała w Jakubowcach. relacja Mariana Rzeszutki s. Mikołaja pochodzący z Olesina.. Siekierka Sz. Jana i Smoczyło Wasyl s. s. Zersak Władysław zamieszkały w Jakubowcach. nr 2 (16) 1996 s. 8. Erazmus Andrzej . „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996. Dubszcze gm. s. 10 lutego 1940 roku na wniosek terenowych władz ukraińskich zesłano na Sybir 25 polskich rodzin (49 osób)86. 82 Otrzymał 5 ran postrzałowych i cios siekierą w głowę (odrąbano mu część czaszki). Siekierka Sz.uciekinierki – matki trójki dzieci do lat 6-ciu. Stanisław Wilk z żoną85 . s. 2. 67. W relacji Mariana Rzeszutki pojawiają się następujące ofiary: rodzina Ignacego Bartkiewicza (3 osoby).107. Siekierka Sz.. nieustalone trzy osoby (być może chodzi o to samo zabójstwo co przedstawione wyżej – gajowego z rodziną). s. jego żona i jeden z synów (córka i czteroletni synek mimo. Ludobójstwo. W zestawieniu dokonanym przez Blicharskiego znajdujemy informację o rozbrojeniu i zamordowaniu 15 września 1939 roku przez bojówki OUN ok. Z rąk ukraińskich zginęli następujący Polacy89: 1. zamordowany przez Kuzdę Michała i Smaczyłę Józefa z Olesina. zamordowany przez Kiernickiego Mikołaja i Kiernickiego Teodora. rodzina Jana Kryżka (3 osoby). zamieszkały w Jakubowcach.109.88.. Ofiary pochowane były przy polnej drodze prowadzącej do Olesina. Pertuniu.642. Blicharski Cz. Ludobójstwo…. Organizatorami zasadzki i mordu byli: Dulęba. Blicharski informuje. 68. W nocy z 18 na 19. rodzina Józefa Ćwieka (4 osoby). rodzina Stanisława Erazmusa (4 osoby). „Na Rubieży” 28 29 ... bojówka OUN wsparta przez okolicznych chłopów. sołtys z Hinowic. W gajówce Łopota została też postrzelona uciekinierka z Żywca o nazwisku Wolna i mocno pobita inna uciekinierka o nieustalonym nazwisku84. Ich małoletnie dziecko ocalało. Tego samego dnia po południu w lasach koło Łapszyna w zasadzkę zastawioną przez bojówki wpadło 150 polskich policjantów.16. tuż przed wkroczeniem wojsk radzieckich. Zamordowany przez Galara Wasyla i Karyszyna Michała z Olesina.. Blicharski Cz. Glinna (gm. Krężel Ludwik. 87 Komański H. Nikt z tej grupy nie ocalał. Część osób spalono żywcem. Mordu dokonano przy użyciu kos.. Obaj z Olesina. 3. Ludobójstwo…. w Jakubowcach. Ludobójstwo….brak świadków. syn sołtysa z Łapszyna i Wasyl Biłłaj z osady Bernardyny koło Gaiku. Mykyły i Smaczyło Dymitr pochodzący z Olesina. świadkiem był syn Tadeusz. 24-25. 84 W relacji zamieszczonej w „Na Rubieży” nr 16 1996 na s. noży i siekier. 9. Jeśli chodzi o uciekinierów zamordowali oni sześciu polskich posterunkowych z żonami i dziećmi. 83 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Budyłów: Wrzesień 1939 zapisał się krwawo w dziejach tej miejscowości. rezerwy) i jego kolega szkolny . że młody chłopiec.17. że zostali ciężko ranni wyrwali się oprawcom i ocaleli). 18 września 1939 roku zostali zamordowani przez ounowców: Franciszek Folta lat 25 z Krosna.17 i nr 45 /2000. relacji świadków. w Jakubowcach. Płaucza Mała): 20 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Józef Camona.. Blicharski Cz. że do zabójstwa doszło już po wkroczeniu Armii Czerwonej.67. gajowy i jego rodzina o nieustalonym nazwisku (żona i 2 synów)83. Petruniu…. Ćwiek Józef zam. Zostali pochowani w zaroślach w starej nieczynnej sadzawce rybnej.Kozowa: W marcu 1940 roku został zamordowany przez bojówkarza z OUN Stefan Żukowski.625.. 5. Blicharski Cz. prawdopodobnie niezauważone przez oprawców. Krężel z dwoma synami87.. Lehun Paweł. Siekierka Sz..109 i Relacja Józefa Bereziuka s.. 620-622 i 624-625 oraz w: „Na Rubieży” nr 4 (10) 1994 s. Zamordowali go Kuseń Józef s. Petruniu.N. s. Tomasz Wójcik. 7. Po tym wydarzeniu wielu Ukraińców z Łapszyna i Gaiku chodziło w mundurach i butach pomordowanych. w łóżku. Brzeżany: 17 września terroryści z OUN zamordowali 5 osób. pochodził z Olesina.613. Czynów tych dokonywali Ukraińcy ze wsi Olesin. s.. 20 żołnierzy i zamordowaniu sołtysa wsi o nazwisku Rajter. Garstka Jan zam.. 86 Komański H. zamordowany w Byszkach.. 4. dawny urzędnik (do r. wideł. bez powodu wystrzelił z pistoletu do tej kobiety .. Ukrainiec. dwie ciężko ranili i spalili polską zagrodę Kowalczyka. Świadkiem tego mordu był syn Władysław Krężel. Erazmus Grzegorz. aresztowany w młynie w Ceniowie. trzej polscy żołnierze powracający z wojny: Piotr Bereziuk (kpt.47.. Koniuchy: 19 września zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN.. 88 Komański H. w Jakubowcach...

Ćwiek Józef z rodziną (4 osoby). zestawienie z opracowania. Mista Adam 20.2. 46. 12. 67: znajduje się tu informacja potwierdzająca fakt zamordowania 21 miejscowych Polaków przez bojówkę OUN i miejscowych chłopów – nazwiska ofiar: Bartkiewicz Ignacy i rodziną (3 osoby).800. Szczepan 26. młynek. 4.- 90 Blicharski Cz. zamordowany przez Smaczyłę Józefa.000.1.000.500. zbiór zboża Jędrusiak Kazimierz ÷ Trzoda chlewna 1. 18..2. zbiór zboża ÷ i młocarnia ÷ ÷ ÷ ÷ 1 koń 1 buhaj ------------- 7. 9.4. stajnia.2.500.800. 31. 34.000.400.2. 29. 5. młynek. Świadkiem był Jędrusiek Jan.300.500.1. sieczkarnia. 194190.2.----------2.2.200. zbiór zboża.800.- 1.200.3. 30.600.3. 15.7. 91 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.1. 42.050.200.- ÷ --Dom.- 2.1.000.200. Gałęźniak.500.200.200. stodoła. sieczkarnia. Petruniu. młocarnia. 35. 12. brat Stanisława. stajnia. 3.2. 43.000.1. Rogalski Leon z rodziną (4 osoby).3.2.. Krużek Jan z rodziną (3 osoby). 13.200. 37. uchodźca z zachodu. Kuszcz Ignacy 21. stajnia. 24.000. zamordowany przez Dutkę Józefa z Jakubowiec. 45. s.2. 23.200. 11. 39. Kolarz Ana Siwek Szczepan Ryś Paweł Pęczko Kasper Michalczyszyn 25.2. 14. Podwika Marcin 27.700. Pierszykała Piotr narzędzia rolnicze Gontarski Franciszek ÷ Persak Władysław ÷ Puszek Telka ÷ Chorwanich Wilhelm ÷ Wilk Walenty ÷ Suszel Aniela Dom i zbiór zboża Dom. młynek. (z podaną wartością w cenach przedwojennych) LATp Imię i nazwisko poszkodowanych Inwentarz martwy Inwentarz żywy 19.200. Erazmus Stanisław z rodziną (4 osoby). młynek. zbiór zboża.1. sieczBal Paweł karnia.200. zbiór zboża. stajnia. Spalone i ograbione gospodarstwa Polaków w Jakubowcach91 we wrześniu 1939 r. stodoła. sieczkarnia. 17.2. 40.500. stajnia.200.11.000. 6.600. 30 31 .200.050. zbiór zboża Zając Walenty ÷ Jagielski Józef ÷ Biernacki Piotr ÷ Szudnicki Teodor Stodoła. stodoła.2000.000. 7.500.2000.2.2. 10.2.000. --młockarnia ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ --------------------------------------- Trzoda chlewna 3.000..900.1. Hetman Władysław 28. Krężek Paweł zamordowany w r. narzędzia rolnicze Suszek Andrzej ÷ Krężel Ludwik ÷ Magra Tomasz ÷ Wilk Katarzyna ÷ i sikawka Dom.2. Gromek Ludwika 2.2. sieczkarnia. Dom.2. Dom. 8.2. 13.1.÷ Krowy Trzoda chlewna ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ Trzoda chlewna ÷ 1.2. Gałęźniak Stanisław uchodźca z zachodu. 22.. 33. cały zbiór zboża. 36.2.2. stajnia.1.4.800.1.300. 44. Świadkiem tego morderstwa był Jędrusiek Jan. 32.800. 16.800. Glinowski Wawrzyniec Rogowski Walenty Sumasz Józef Rogalski Andrzej Nalepko Bogusław Cabała Rozalia Cabała Walenty Jędrusik Andrzej Jędrusik Jan Małaczyński Tomasz Stach Stanisław Stach Józef Stach Piotr Łyczak Stanisław Zelek Józef Zelek Wincenty Dołęga Józef Krawczyk Jan Erazmus Szymon Wartość Dom.200. 38. Percak Władysław z rodziną (3 osoby). stodoła. 41.2. młynek i tp.

500. ks. Ludobójstwo….3. Wszelkie poszukiwania dr. 92 Komański H. 10 lutego 1940 roku na podstawie opracowanej przez miejscowy Ukraiński Komitet z kolonii Łany Mazurskie deportowano na Sybir 56 rodzin .000. Baryłko Michał syn Józefa 17.- 17 lub 18 września tłum ukraiński. Wszyscy wymienieni pochodzili z Olesina. s. która przyjechała w gościnę do Wilkoszów.ok. bojówka OUN dokonała napadu na miejscowy posterunek Policji Państwowej.000.000. 220 osób.47.. Horyń Wasyl. Dumanowski Wład. Suszel Aniela ÷ Dom. w tym bojówka OUN. Po przyjściu Niemców. Rogowski Leon ÷ 55.3.000. Ludobójstwo…. że sprzątnęli go sprytnie. ci przystąpili do obrony. Jedni twierdzili. Hładczuk Leon. Jacyk Anastazja. zbiór zboża Dom. Schuala Polaka.638: O napadzie na posterunek. Siekierka Sz. 96 „Na Rubieży” nr 2 (16). Oczywiście natychmiastowa rewizja w kościele wykluczyła taką możliwość ale i tak ks. kiedy wracał od znajomych kolonistów Wilkoszów w towarzystwie tamtejszego księdza Władysława Bilińskiego (następcy ks. Pączko Kacper. Po zastrzeleniu przez bojówkarzy dwóch żołnierzy. stajnia. Szczurek Józef ÷ 51. Smaczyło Wasyl syn Mikołaja. s. Szpyrtis Wojciech 48. Rzeczy jego zrabowali i podzielili się nimi. Goraja. Niemcy z zadowoleniem patrzą przez palce na sprawki Ukraińców jako swych sojuszników pomagającym im tępić Polaków”.111. Gach jako kontrrewolucjonista został „dzięki” miejscowym Ukraińcom niezwłocznie rozstrzelany pod kościołem. Kuzda Mikołaj syn Tomasza. 49. Informacje na ten temat też w: Komański H. Pirożyk Józef. Kużda Maria. Więcej jak pewne. zbiór zboża 50. Czornous Łukasz. co spowodowało ich ucieczkę i pozwoliło żołnierzom wyrwać się z okrążenia – dalszy los oddziału nie jest znany93. w wąwozie między Koniuchami i Byszkami zostali otoczeni przez miejscowych bojówkarzy z OUN. s. Księdza po udanym przesłuchaniu zwolnili. Gach.4. Polak zadenucjowany przez Ukraińców jako osoba.1. – Lecz niestety wszystko bez skutku. którzy przez adw. Franciszek Jarosz emerytowany komendant posterunku PP w Koniuchach i jego córka. 30 osób). Świteńka Maria. Kuryszyn Mikołaj syn Jana.4. s. Siekierka Sz. Sambora Agata ÷ Krzysztoforczyk 56.800. że widzieli go uciekającego w stronę Potutor przez pola. Nie jest to jedyny przykład podstępnych antypolskich działań ukraińskich w tej miejscowości95. inni. Tam właśnie banda pod dowództwem Wasyla Proceka spaliła żywcem starego Żyda i 6-letnie dziecko94. która rzekomo strzelała z miejscowego kościoła z karabinu maszynowego do jadącego wojska sowieckiego.500. Koniuchy siedziba gminy: 17 września 1939 r. Bronisław Światłowski i Konstanty Światłowski.. Kulbaczyński Michał syn Teodora. Naoczni świadkowie: Siwak Wojciech. Inne źródło mówi.4. rodzina żydowska Kahane i jego trzy córki92. że wieś ta została wymieniona w odezwie do ludności wydanej 5 X 1939 roku przez Siemiona Tymoszenkę jako miejsce pogromów żydowskich. W tym samym czasie zamordowani zostali następujący polscy mieszkańcy Koniuch: Stefan Budzyński lat 30. Olejnik Tekla.. 32 33 . Męczyli ich głupim przesłuchaniem na wzór bolszewików – po namyśle wypuścili Szadajównę i lekarz został sam pod ich strażą. 95 Zeznania świadka podpisanego „Wilk”: „W sierpniu 1941 zdarzył się w Kotowie następujący wypadek: W tym czasie był tam lekarzem w ośrodku zdrowia dr.500.7. Diaków Maria. 1996 s..3. Blicharski Cz. Jacyk Jan. 93 Relacja za: Komański H. Kuseń Józef syn Jana. Smaczyło Józef syn Jana. Bartkowicz Ignacy ÷ 54. Gdy opuszczali wieś udając się w kierunku Brzeżan. Szczurek Władysław młockarnia. przeciw nim świadczący. Smaczyło Dymitr syn Stefana. że 19 września bojówki OUN zamordowały 12 Polaków96.3. Kornicki Mikołaj. Sprawa tak ważna nie została zapomniana przez znajomych dr. otoczył przechodzący przez Koniuchy w kierunku granicy rumuńskiej pluton żołnierzy polskich (ok. młynek. Od tej pory słuch po nim zaginął.111. W pracy Blicharskiego z kolei znajduje się informacja o tym. w tym burmistrz tego miasta. Siekierka Sz.700. Kulbaczyński Józef syn Grzegorza. Maksymów Jan. Sprawcy: Misiurka Wojciech. ograbieni i wymordowani nad potokiem. Petruniu…. Reszta sprawców nieznana..19-20.. Gacha) i Zofii Szadajówny ze Lwowa. Kędziora Aleksandra. Kędziora Aleksander ÷ 52. Goraja były bez skutku – chłopi mieli tylko jedną odpowiedź „uciekł”. ÷ 53. Kuseń Michał syn Mikołaja.. Rzucili granat między napastników. 94 Pismo „Wilna Ukraina” nr 10 Lwiw 1939. Franciszek Goraj. ÷ Józef --------------------- 1.500.67. że 19 września bojówka OUN zamordowała 12 mieszkańców tej wsi. W połowie września 1939 we wsi zatrzymała się na chwilowy postój grupa 48 uciekinierów z Jasła. biskup Wincenty Urban Droga krzyżowa archidiecezji lwowskiej. Andrijów Józef. zamordowaniu uciekinierów z Jasła i żydowskiej rodziny pisali w swych relacjach Stanisław Osiecki. Biernacki Piotr. paru chłopów wiejskich aresztowało go bezprawnie. że poznali go tam wśród paru strasznie zmasakrowanych przez chłopstwo trupów. Kotów siedziba gminy: 19 września 1939 roku został zabity przez bolszewików ks. Świteńki Mikołaj syn Matwija. sieczkarnia. Warto wspomnieć. zaś dwoje ostatnich odstawili chłopi do Sarańczuk i tam ich zamknęli w budynku gminnym. Baryłka Jan syn Stefana. Ludobójstwo…. aby nie pozostał ślad jaki. starali się ją przedstawić Niemcom i zainteresować nią. Władysław Dworkiewicz. stodoła.

Na drugi dzień znalazła je matka Adamowa niedaleko miejsca zamordowania w kartoflach. s.” s. 99 Blicharski Cz. Mordu dokonano w kilka dni po wkroczeniu Niemców. Piotr Adamów spalony żywcem w szopie na terenie kolonii Józefówka (sołectwo Kalne).. Szanajda ze wsi Krzywa. w Tarnopolu w więzieniu. Buczyński Emil (potem policjant ukr. w więzieniu okrutnie skatowany. której komendantem w tym czasie byli Baran i Fedorczak Paweł. 101 Komański H. były urzędnik gminy. Ludobójstwo…... z rękoma skrępowanymi w tyle drutem kolczastym. w mordach brali udział członkowie OUN z Kozowej: Melnyk (zamieszkały koło cerkwi). Do pomocy przyjechało parę fur chłopów z Potoka i Byszek. Wymienieni Ukraińcy zebrali się w nocy z 17 na 18 września 1939 roku w sadzie Iwana Horochowskiego... Siekierka Sz. Kuciel Dmytro ze wsi Seńkow Kuropatniki. Hasłem do rzezi było zapalenie pustego domu między dwoma polskimi domami. Ks. zwłoki znaleziono zakopane za Kozowa w bieliźnie. pracował w Kozowej. Wszyscy którzy wybierali boczne. jak twierdzą inni. Steć Hilko s.. Tomczak będąc przez rok w Kuropatnikach na probostwie. Horochiwakyj Jan. Józef Bartman. 106 Komański H. Blicharskiego99. Adwokat Bemko (Reichsdeutsch) wyciągnął go z więzienia – inni siedzieli po 6 tygodni we więzieniu.20. którego żona Polka była nauczycielką w Jabłonkach koło Kołomyi. 17. gimn. po wkroczeniu armii niemieckiej wyświęcił się na księdza greckokatolickiego i wyjechał. aby przypatrzyć się uroczysto- Mordów dokonała policja ukraińska. leśne drogi byli rozbrajani i mordowani. 112-113. Steć Mikołaj. zagrzebanego. 1920) narodowości żydowskiej101. brat Iwana). Pierwszy z nich był nauczycielem w czasie okupacji bolszewickiej. Jan Kuczmajewski – kominiarz. Kobel Leon.wykładowcą był Wołoszczuk Fedio. Kierownikiem tego kursu był Dorosz ze wsi Uwsie. Rozpiatowski ze wsi Krzywe.. kapelana szkoły podchorążych w Komorowie. 19. Jan Zając. 1996 s. Blicharski Cz.. Kuczmajewski103. Pytel (dwóch braci). Zamordowali go chłopi z Kozówki. Kramarczuk Tadeusz104. Tadeusz Kramarczuk. Czyżewski Michał (radny gminy z Kalnego. Grania Leon. Regaz z Dubszcza 8 kl. W marcu 1940 roku został zamordowany Stefan Żukowski. Petruniu. s.. uciekinier z Polski centralnej. gimnazjum. Wołoszczuk Stefan (wójt gminy zbiorowej. 1996 s. Według tego źródła. Członkowie OUN i OUW którzy występowali przeciwko Polakom na terenie Kozówki: Buczyński Iwan (dowódca). Kozowa: 19 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Anna Jakubów i Stefan Perlak106. jak prowadziło go czterech Ukraińców i przy gościńcu do Brzeżan zabito go strzałem w głowę. Po wkroczeniu Niemców wybrał się do Kozowej. Kierownik Dorosz został aresztowany. W rejonie tym zginęło ponad 30 żołnierzy97. ale w czerwcu 1941.. Steć Hilko. szkoły podst. w rejonie Kozowej miały miejsce napady bojówek OUN na pojedyncze osoby oraz małe grupki żołnierzy polskich powracających z wojny lub idących w kierunku granicy rumuńskiej. albo. Horochiwakyj Wasyl. Oprócz wymienionych. Jan i Mieczysław Pytlów . Horochiwakyj Iwan syn Leona. Ludobójstwo….. s. W kursie uczestniczyli z Kozówki: Horochiwskij Iwan syn Leona. wywieziony z Kozowej do Tarnopola. Kiernicki ze wsi Krzywe. Wieczorem znikły. 104 Zabrany przez policję ukraińską do więzienia. uduszony z postronkiem na szyi. Blicharski Cz. Iwana (słuchacz kursu oficerskiego w Pomorzanach). za okupacji niemieckiej) pochodził z Krzywego.20 (obu braci zabił siekierą Babij ze wsi Kalne). zabity w drodze między Kozową a Tarnopolem. Po wkroczeniu bolszewików przyszedł do matki w Kuropatnikach. powołując się na protokoły sporządzone według zeznań świadków podaje. oczy wyłupione.. 98 „Na Rubieży” nr 2 (16). s. Kozówka gm.. 102 Zabrany przez policję ukraińską. Znaleziono go w polu. Tam go umieścił w orkiestrze. jego żona znała sprawców). Kurs trwał tylko jeden tydzień107. Adam (Andrzej) Kimala. Z uroczystości tej nie powrócił. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” podaje następujące osoby narodowości polskiej zamordowane we wrześniu 1939: Barta Antoni (porąbany siekierą na drodze między Józefówką a Kalnem). Adamów otrzymał fachowe wykształcenie wojskowe i pracował do września 1939 w marynarce rzecznej w Pińsku. 67. ści wyzwolenia Ukrainy przez Niemców. 19 września 1939 zostali według tego źródła zamordowani następujący mieszkańcy Kozowej: Januszkiewicz Tadeusz.68. Sitarskyj Fedio. Petruniu. 97 „Na Rubieży” nr 2 (16). mający 6 kl. Dane te potwierdza wykaz zawarty w pracy Cz. Wołoszcuk Fedio (instruktor kursu oficerskiego). odzierani po śmierci z obuwia i mundurów. Zwłoki leżały odarte z ubrania do wieczora.Kozowa siedziba gminy: Między 17-20 września 1939 r. Horochiwakyj Hilko.. zamordowany w okrutny sposób).bracia.. Pertuniu. 100 Blicharski Cz. 18. sołtys). Tomczaka. 15. Petruniu. zaopiekował się 14–letnim chłopcem i wziął go ze sobą do szkoły podchorążych. Steć Wasyl.68. 69: jest informacja o jego zamordowaniu. że po wkroczeniu Niemców wybitniejsi działacze OUN z Kozówki współdziałali w organizowaniu oficerskiego kursu wojennego w Pomorzanach. Świadek naoczny widział. Spyrka Józef98. Czyżewski Piotr (sołtys z Kalnego. Siekierka Sz. 20. Moroz Jarosław.. Adamów Józef z Kuropatnik105. 16. syn Iwana. s. Flone Jan (ojciec Polak.. Karol Funks student (ur. Łupnyj Iwan – 7 kl. Drugi mieszkał w Kozowej. w roku 1941 po wkroczeniu Niemców. zamordowani zostali przez nacjonalistów ukraińskich następujący Polacy: Bajor Marcin102. męczony długo.. Łysnyj Iwan. Instruktorem . 34 35 .. 105 Wychowanek ks. Edward Paterek. W sierpniu 1941 r: Marian Bajor były urzędnik sądu100. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s.113. Józef Adamów miał 26 lat. 19. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. 103 Kominiarz zabrany został z domu przez policję ukraińską.. Graniak Józef. Dalsi zabici 19 września: Jan Ślusarczyk z rodziną (5 osób) zamordowani na terenie kolonii Krzywieckiej (sołectwo Krzywe). 107 Wykryty został przez gestapo i rozwiązany. Krych Jan i Leon... Wymienione osoby zostały uprowadzone i zamordowane siekierami na terenie kolonii Trychubowa (sołectwo Kalne).

Razem z Michałem Diakowiczem zorganizowali oni bandę. 47. Śpiących wymordował Grześków z pomocą własnej rodziny. Trupy odwożono do lasu.. obok posiadłości pana Kolbeka. zastrzelono dwóch oficerów – majora i kapitana. nauczyciel. Biała chustka była umówionym hasłem. Wraz z całą wsią (ukraińscy mężczyźni 16-60 lat) wzięli udział w morderstwie na moście w środku wsi. Służąca Rybickiej. które od Jędrzejewskiego odebrał obecny w Leśnikach Iwan Jacyszyn syn Mikołaja. Każdy przejeżdżający pojazd był zatrzymywany. Równocześnie część bandy wkroczyła do domu Stefana Polaka. nawet dwie walizki z rzeczami. Oddział powiatowej Komendy PP. Koniuchy: 18 września doszło do próby wymordowania miejscowych Polaków przez Ukraińców108. Kobiety wraz ze strzelcami siedziały w mieszkaniu mężczyźni starsi i Sawczyk Władysław. tym czterech oficerów. Stwierdzono. Co się działo w tej chwili nikt z nas pojąć nie mógł. Kmieć Michał lat 26.. Michał Ogrodnik syn Tomasza i Tacjanny Orzechowskiej ur. odbierano im rowery i szukano broni. ranny. Kuropatniki gm. Był on porucznikiem „Siczowych Strilciw” w 1914 roku. ur. Zapanowała panika. Petryna Mikołaj zabił widłami policjanta przed mleczarnią. 109 Komański H.. który cudem uciekł. Prawdopodobnie śpiących i kwaterujących w poszczególnych chatach. Drogowskazem do mordowania Polaków były dziewczęta . Gdyśmy oprzytomnieli zdumiała nas ogromna cisza w wśród niej wesoły głos wołał „wyjdźcie już z mieszkania”. Stawały przed bramą polskiego domu i to było znakiem. w Kuropatnikach: Józef Różański. Córka Grześkowa nosiła złoty zegarek i biżuterię zrabowaną pomordowanym uciekinierom. a pasażerowie. ale opanowanie nastąpiło bardzo prędko. Pierwszej chwili wszyscy potracili głowy. Żona Jakubowego zaalarmowała sołtysa Józefa Adamowego. Wtem straszny krzyk dał się słyszeć z dołu – wołanie o pomoc i strzelanina.. 18 IX przeprowadzono w Kozówce ścisłą rewizję u Polaków. Za chwilę w całej szkole zrobił się ogromny ruch. które występowały w roli sanitariuszek.. że oddział ten w ogóle z Leśnik nie wyruszył. Były trzy kobiety i dwoje małych dzieci. Po spisaniu przez policję przebiegu zajścia odjechaliśmy natychmiast do miasta nie było czasu na pakowanie. że autami jechała policja na pomoc posterunkowi w Potoku i Koniuchach i ta właśnie przyszła nam z pomocą. Dziewczęta Ukrainki. akta szkolne i pomoce naukowe podarte. Oczom naszym przedstawił się straszny widok. po wkroczeniu bolszewików pogrzebał za wsią na cmentarzu wojskowym z r. Na nic się to zdało. Ukraińcy wymordowali. bo zostawił w domu pięcioro dzieci.. kupca sklepu Kółka Rolniczego i zastrzeliła go w łóżku serią strzałów rewolwerowych. Po chwili przybiegła pani Sawczak z nowiną. syn Romana i Paraskewii ur. z Tomaszowa Lubelskiego. Ocalałe akta oddano do sołtysa. W lipcu 1941 powrócił do Kuropatnik pod wsią Kozówka zatrzymany i bestialsko zamordowany przez bojówkarzy OUN. Jedna z kobiet przyskoczyła do okna i zaczęła wołać głosem pełnym trwogi „ratunku” a krzyk jej przerwała kula która ze świstem wpadła do pokoju. 108 „18 września 1939 r. Leśniki gm. składający się z Komisarza Tadeusza Pławińskiego i pięciu policjantów wymordowano obok mleczarni. Ludobójstwo…. na szosie Brzeżany . 14 II 1902 zginął 22 IX 1939 r. gdzie je zakopano. Jednak nie rozpaczamy – zdani na łaskę Boga. Józef Adamów syn Franciszka i Marii Wilk. W stodole Michała Grześkowa nocowała rodzina uciekinierów. że „mili” goście wtargnęli do budynku szkolnego. w liczbie 6-ciu osób. Szofer który woził majora Wojska Polskiego.Rohatyn. 3 rano obudził nas dziwny ruch pod szkołą. z pomocą zamieszkałej w Leśnikach Kseńki Bryk. Okazało się.”.. Mieszkańcy Kuropatnik potrafią powiedzieć kto był wodzem i uczestnikiem tej wyprawy. Strzelcy mieli ze sobą rewolwery i trochę naboi. Wszystkie drzwi były porąbane. Leon. 1914-1918 Józef Jędrzejewski. a Ukrainiec Łypny Dmytro. zrabowali wszystko. W końcu i tych zabrakło. 9 V 1915 zginął 20 VII 1941 r. Nie zdawaliśmy sobie sprawy z tego kto mówi i o otworzeniu drzwi nie myśleliśmy wcale. Dopiero po zupełnym otrzeźwieniu poznaliśmy głos znajomy nauczyciela który namawiał ciągle „wyjdźcie”. Brzeżany: W nocy z 17 na 18 IX 1939 roku dowództwo nad Ukraińcami w Leśnikach objął Mikołaj Senyszyn syn Piotra. Pozostałe na drodze 18 trupów w. brat Iwana. zabrały rannego Podelczuka. U Jaremy na podwórzu. W pewnym momencie słyszymy jakby jakiś turkot i warkot maszyn. prosił o darowanie mu życia. której jednak nie znaleziono. „Na Rubieży” nr 45/2000 s. s. ze strychu strzelił z karabinu i ranił Podelczuka z Seńkowa Kuropatnickiego. Na jej widok odważna banda pierzchłą w stronę Seńkowa i lasów. a trupy wywieźli do lasu. w obronie własnej. że kula przeszyła jego pokój. Jego syn. Wskutek wymiany strzałów i nieprzewidzianego alarmu dzwonem cerkiewnym powstała panika i banda wycofała się w pole. Policja polska cofająca się przez Kozówkę nawiązała walkę z bandą – zabitych zostało dwóch posterunkowych. Ofiary zbrodni ukraińskich w 1939 i 1941 r.. Lecz na szczęście policja udaremniła ich zamiary.Ukrainki w białych chustkach na głowach. Droga została zastawiona belkami. prawdopodobnie z województwa poznańskiego. Odpowiedzialny za zbrodnię jest komendant OUN Dmytro Semczyszyn z Wierzbowa. 9 IV 1917 zginął 18 IX 1939 r. w kilkunastu chatach stacjonowała policja z Katowic w liczbie 40-50 ludzi. Wyleczony został w Kozówce. W tym czasie koło cerkwi w Leśnikach. by w danym domu wymordować wszystkich Polaków. Wiktoria Leszczar wyszła na balkon by zobaczyć co się dzieje wróciła z płaczem mówiąc o jakimś licznym zebraniu chłopów z kosami i siekierami. bez względu na wiek i płeć mordowani. wszędzie leżały sterty słomy. Odpowiedziały nasze strzały. Przy zabitych były dokumenty. Gdy z dole zaczęto strzelać. Siekierka Sz.. do dziś dnia nie wiadomo. o godz. inspektor szkolny ze Stryja i nieznany inżynier uciekinier prowadzili akcję obroną. Wywiązała się walka między sołtysem a bandą. szkołę zamknięto i pod eskortą 2 policjantów i 4 strzelców z bronią przyjechaliśmy do Brzeżan. Okazało się. 113. Zamordowano go razem z majorem. z wyjątkiem komisarza. Czekamy na śmierć mając zaledwie parę naboi. wymieniony już wśród ofiar w Kozowej109. Słomę jaka była na korytarzy przenieśli na klatkę schodową i chcieli nas podpalić. Hałas podnosił się coraz silniejszy. które stały w kancelarii szkolnej. 36 37 . Na górę do mieszkania pani Rybickiej wpadli strzelcy niosąc straszną wieść: „Ukraińcy chcą nas wymordować”. Zobaczyliśmy jakie szatańskie zamiary mieli ci ludzie. gdy zeszliśmy na dół. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.

111 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Zamordowany został z żoną i matką – ślad po nich zaginął – ocalał tylko syn Jan. W innych relacjach zawartych w pracy112 jest informacja o ograbieniu zamordowaniu przez miejscową bojówkę OUN (lub miejscowych ukraińskich chłopów) w Leśnikach. Sąd odbywał się w zabudowaniach gospodarczych miejscowego bogacza o nazwisku Duleba. Siekierka Sz.Duryświt Jan i bracia. rabunek uchodźców Polaków w roku 1939.21. 114 Często występuje mylnie jako Liliatyn.48 i 49 (obszerna relacja Tadeusza Nowaka).115. Szopak Włodzimierz. Mireckiego Wincentego sołtysa polskiego. Kliaszów Stach. – j. potem karabinem na Polaka .w. który w czasie mordowania przebywał w Brzeżanach. Szaczko Taras – zastępca komendanta policji sowieckiej – rozbrajanie polskiego wojska. siedziba gminy:114 We wrześniu 1939 miejscowi Ukraińcy zaatakowali dwór. i 1 VII 1941 r. s. ograbili go. Blicharski Cz. rozbrajanie polskiego wojska. rozbrajał wojsko polskie – potem policjant bolszewicki. Diakowicz Michał. Szczur Włodzimierz.. Turczyn Stefan – j. Wymienieni niżej winni zbrodni rabunku. Michajluk Ilko – bił Polaków w dniu 3 maja 1943r. 38 39 . Główni przywódcy morderstw i rabunków Leśnikach: Senyszyn Mikołaj syn Piotra. Zaharków Michał syn Dmytra. Petruniu…. Iwana – bił Polaków w 1943 roku na 3-go maja.. 1939. bicia.. Bodnar Iwan. rozbrajał wojsko polskie – policjant. figuruje w wykazie zamordowanych w czerwcu 1941 r. W czasie okupacji niemieckiej napadł z rewolwerem. do przygotowanych dołów i tam je zakopywano. Litiatyn. 115 Komański H. Mirecki Wincenty był sołtysem do września 1939 r. W sumie Leśnikach zamordowano około 200 osób głównie narodowości polskiej110. mianowany „komendantem policji bolszewickiej”.. Najbardziej „oznaczyli” się: Szaczko Iwan. rabunek poczty w 1939 roku. Żołnierzy torturowano. który zniszczył dwór i zajął Dom Ludowy i Panko Michał – Bobko. Znaleziono przy nim karabin i rewolwer zdjęto z niego mundur strażnika więziennego. Z Zornisk. Zwłoki pomordowanych drabiniastymi wozami wywożono nocą do lasu. prawdopodobne okoliczności zdradzieckiego wyprowadzenia księdza za wieś przez terrorystę z OUN. Przyjęty został przez rodzinę Wierzbickich na utrzymanie. Medyński Stefan. Chudoba Michał syn Iwana. Seńków Mikołaj. Warczak Eliasz. Szaczko Wasyl. wszystkie opisane wydarzenia na podstawie relacji naocznych świadków. i trzech kobiet113. Aktualnie rosną tam ponad drzewa116. który uzyskał wiedzę od zaprzyjaźnionego Ukraińca. a potem zabijano. Zacharko Dmytro. Buszcze: We wrześniu 1939 roku we wsi Łapszyn.. 110 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. rabunek polskich żołnierzy. o zaginięciu w nieustalonych okolicznością (prawdopodobnie zginał z rąk bojówki OUN) księdza wikariusza Józefa Szady (lat 27) z parafii Litiatyn115. leżących obok Leśnik.. Petruniu. Łeheta Iwan. były nauczyciel fizyki ze szkoły podstawowej w Brzeżanach. s.w. Senyszyn Wasyl. koło jego chaty znaleziono trupa zabitego Polaka. 116 „Na Rubieży” 45/2000. Blicharski Cz. Polowy Michał syn Mikołaja. podaje dwa nazwiska zabitych kobiet . 68. rekwizycji i innych nadużyć wobec Polaków: Borszczowski Stefan znęcał się nad Polakami. 112 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. wymierzał większe kontyngenty zbożowe dla Polaków niż dla Ukraińców. Medyński Stefan. 18. zniszczyli portrety i godło w Domu Ludowym i szkole.. Pryjdun Iwan syn Fedka. w Leśnikach.. wraz z sąsiadami wożącego trupy do lasu przez cały tydzień.19. Schwytanych rozbrajano i dostarczano do wsi. który schwytany przez policję niemiecką. 113 Komański H. Chudoba Michał syn Fedka – rozbrajanie wojsk polskich w roku 1939. s. przyznał się do zastrzelenia oficera polskiego nieznanego nazwiska. Jacyszyn Dmytro syn Mikołaja. a leżącego w rowie w Leśnikach. Z miejscowych Polaków zamordowano w Leśnikach: Boryszkową Weronikę lat 60. Szachaj Teodor syn Stanisława (później przyczynił się walnie do wywożenia Polaków na Sybir). Senyszyn Roman syn Piotra. Jacyszyn Iwan. Grudzikową Marię lat 47 zamordowaną 20 XI 1939 r. Chudoba Dmytro. Łesków Iwan. Specjalnie utworzone bojówki zajmowały się łapaniem żołnierzy na szosie ze Lwowa do Brzeżan. Łapszyn gm. Łaczyszyn Iwan syn Mikołaja.. Pryjdun Iwan syn Fedka i Szopiak Kazimierz. znęcał się nad Polakami w 1939 roku. W Łapszynie we wrześniu 1939 roku zamordowano też nieustaloną liczbę polskich oficerów. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s.. który wydawał wyroki śmierci na polskich żołnierzy. Pańków Semen syn Stacha. Potwierdził ten fakt Józef Tomaszewski. miejscowi i z okolic. Doły później wyrównano.w. utworzyli „sąd”. Diakowski Michał. Ludobójstwo…. zamordowaną 20 XI 1939 r. uczestniczył w pogromach 1939 i 1941 roku.. rozbrajał wojsko polskie. Pańków Piotr syn Wasyla – organizator. Ma on na sumieniu więcej morderstw Polaków dokonanych 1939 r. Wolańską Annę matkę Mireckiej. Głównym „sędzią” ferującym wyroki był Ukrainiec Iwan Bozykowski. rabunek uchodźców polskich w r. powracających z wojny. nacjonaliści ukraińscy. Majątek Mireckich wzięli w posiadanie Ukraińcy.. by nie pozostał ślad po zbrodni.. Semczyszyn Dmytro. we wrześniu 1939 roku następujących osób z centralnej Polski: nieznanego z nazwiska majora WP z córką (zakłuci widłami). 68. Chudoba Michał s. Informacje te uzupełniają relacje z 26 VI 1941 r.. Siekierka Sz. Chudoba Hryńko – potem wójt pod okupacją niemiecką.Majkę na Czternastówce i Mojsewicza111.Tańczuk l.Boryszko i Trudzik. a potem razem z nimi zamordowany został przez cofających się bolszewików. Jarema Piotr – bił Polaków. Łeśków Mikołaj syn Iwana – j. brał udział w mordach Wasyl Szydło. Mirecką Paulinę. Szepata Andrzej. Pańków Piotr syn Stefana – j. Pryjdun Mikołaj. s. Zamordowali tych ludzi: Senyszyn Roman. Ludobójstwo….55.w.

świadczący o przygotowywaniu rewolty na długo przed wybuchem wojny: „Ciekawy incydent miał miejsce na drodze powrotnej adwokata Bemki z Narajowa do Brzeżan. Siekierka Sz.117. Tłum na ten widok znikł121. narzędzia rolnicze i 1300 kóp zboża. którą po przejściu na stronę niemiecką oddał hitlerowskiemu oficerowi. W uznaniu tych „zasług” otrzymał zaświadczenie. rewolwery. Policja. Tymczasem w Narajowie po napadzie okazało się.00 podpalono zabudowania i sterty zboża pana Antoniego Nartowskiego. siekiery i karabiny dokonała demonstracyjnego przemarszu przez wieś. by już nikt nie mógł się wymknąć. syna weterana z 1863 roku. Odpowiedzieli mu „to ty sam kazałeś nam rizaty Lachiw przez 20 lat. 119 Komański H. w towarzystwie polskiego komendanta posterunku i wszędzie osobiście starał się uspokoić zrewoltowane chłopstwo122. W jednej z relacji jest mowa o zbiciu miejscowej nauczycielki . s. Równocześnie z wybuchem pożaru. Splądrowała i ograbiła miejscowe budynki publiczne jak pocztę. Mohyła. s. padła salwa do najbardziej zbliżających się do budynku. Na szczęście Ukraińcy zapomnieli o przecięciu bocznej linii telefonicznej. bo Ukraińcy wystawili ruchome warty. Blicharski Cz. s. Kurzany: 10 II 1940 r. ściętymi drzewami. a następnie założył sklep w Narajowie i do końca okupacji niemieckiej go prowadził. Zmarł na początku listopada117. W dniu 18 IX 1939 r. Pozostały tylko 4 polskie rodziny119. Tak było przez całą dobę. 100 os. że Ukraińcy zranili dwóch polskich rozbrojonych wcześniej przez nich żołnierzy. strzelcy i część miejscowych Polaków w tej sytuacji zabrawszy broń udało się w kierunku Brzeżan. większość mieszkańców Kolonii Dąbrowa na podstawie listy sporządzonej przez miejscowych Ukraińców została deportowana przez NKWD w głąb ZSSR. Wasyla Umrysza zamieszkałego w Narajowie. W nocy widać było łuny z płonących domów w Sławentynie. gdzie był przez 8 miesięcy policjantem ukraińskim. i zdążały na rynek w Narajowie (każdy z workiem na łupy pod pachą). iż może starać się o zwolnienie z obozu jeńców120. a potem wciągano w las i mordowano. 13. a przede wszystkim na miejscowy posterunek policji. którzy w porę przeszli ze swej wartowni z bronią na posterunek policji.. Ćwierci. Załoga posterunku składała się z 5–ciu posterunkowych i kilku strzelców. którzy w krytycznym momencie przybyli z Narajowa. niebezpieczna. 120 Człowiek ten wrócił do Narajowa. grupy uzbrojone w karabiny. Bemko zwrócił się do nich z żądaniem aby przestać mordować Polaków... Spaliła się część budynków gospodarczych. a jeden zabity (pochodzący z Błotni). a teraz każesz nam przestać” rzucili się na niego. Mianowicie koło Wysokiej Góry około 30 Ukraińców zatrzymało auto na którym jechał adw. Przytoczył przypadek Ukraińca. 122 W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przytoczono następujący fakt. gdyż będąc ordynansem przy dowódcy pułku. Załoga stawiła opór atakującym. s. a dla bezpieczeństwa ustanowił na miejscu tymczasową policję. Uzbrojeni Ukraińcy napadali na cofających się cywilnych i wojskowych Polaków. napadały na miasto. Pierwszy napad na Narajów. zamieszkały we Lwowie) i zabronił wszelkich ekscesów.. autorka znalazła różniący się w szczegółach opis tego napadu: „18 IX 1939 w samo południe ok. później. Bezpośrednio potem nadjechał z Brzeżan adwokat Bemko..starszy wiekiem posterunkowy Gaj (przepadł bez wieści) 123. Ostrzeliwano policję ze wszystkich stron i wzywano do poddania się. W tym czasie Polacy poukrywali się po domach i w polach. Ukraińcy zniszczyli połączenia telefoniczne pomiędzy Narajowem a Brzeżanami i pomiędzy Narajowem a Przemyślanami. każdego napotkanego na zewnątrz Polaka czekało pobicie lub śmierć. Narajów gm. Do Brzeżan nie dotarła jednak tylko jedna osoba.. wokół były zastawione przez Ukraińców zasadzki. Punktualnie o godz. Kiedy starał się o zwolnienie z obozu umotywował prośbę tym. grupa OUN 40 41 . lat 70).117.21. siekiery itp.Mieczyszczów gm. a schwytanych najpierw ograbiano. uderzył go kilkakrotnie w plecy obuchem siekiery. Nadorożniów gm. Z ran zmarło później dwóch kolejnych. Ukrainiec (potem Reichsdeutsch. 21-22.118. Na szosie Narajów . skąd po dwóch godzinach przyjechały dwa auta cofającej się ze Lwowa policji. przebito mu rękę widłami i Ciecierski Wincenty. Ludobójstwo….Brzeżany zniszczyli most i zabarykadowali drogę 117 Komański H. grupa miejscowych Ukraińców uzbrojonych w kosy. Siekierka Sz. 123 W relacjach zawartych w pracy: Komański H. Siekierka Sz. widły. Około południa cały rynek roił się już od amatorów mordu i rabunku. że w czasie swego pobytu w niewoli niemieckiej był tłumaczem i miał możność poznania wielu podejrzanych osób. Petruniu. W innej znajdujemy informację o zamordowaniu przez bojówkarzy OUN we wrześniu 1939 roku 10 polskich gospodarzy. Adwokat Bemko objeżdżał cały powiat autem. w kierunku Dunajowa. że zasłużył na to w czasie wojny polsko . ograbieniu ich domostw i spaleniu 5 zagród118. Miejscowy Ukrainiec.. w skład której weszło nawet dwóch Polaków i Żydów. 68. Bemko. Pobito i poraniono dwie osoby: Pater (okradziony. skąd ten odwiózł go własnymi końmi do Brzeżan”. posterunek policji i inne. strzelając z początku dla postrachu.Polki.niemieckiej w roku 1939. Potutory: 18 września 1939 r. Nocą owa podróż była b. 118 „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 r. Narajów Miasto: Bezimienny świadek zeznał. Dzięki temu zaalarmowano posterunek w Przemyślanach. gdy tłum zaczął silnie atakować i ostrzeliwać posterunek. W wyniku walki kilku Ukraińców zostało rannych. Część lepiej uzbrojonych obstawiła wszystkie drogi. Bemko uciekł i ukrywał się u kolonisty Wójcika. który dostał się do niewoli niemieckiej. Ludobójstwo…. w tym na posterunek policji w Narajowie nastąpił w nocy z 17 na 18 września 1939 r. podczas snu przeciął mu krtań żyletką i zabrał teczkę. od samego rana zbierały się grupy Ukraińców z Narajowa. 121 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Wierzbowa i Błotni.. s. Zapustu. Ludobójstwo…..

) Andrzej Jan.. Proskuteńko Mikołaj i jego siostra Katarzyna (.. aresztowali miejscowego strzelca – Polaka .) syn Krągłego. Raj Mikołaj... Słaboduch Włodzimierz.. Polskich żołnierzy mordował też Sabał (?) Wasyl z Rohaczyna.. (. 125 Według zawartych w dokumencie danych.68.. zamordowali i rzucili do Narajówki kaprala wojska polskiego125. gdy Ukraińcy przyszli po niego i natknął się na Łuźnego pod oknem.... zwany Juszczyszyn. Raj Michał. brał udział w napadach na cofające się wojsko polskie w 1939 r.) tej samej nocy wymordowali 3 rodziny żydowskie... Pawlik Stefan Wasyl i Mikołaj. szkolił w dywersji swój oddział..) Wasyl.. Dnia 17 IX 1939 r.Narajów Wieś. Przysalak (?) Sewko. (. Desbyk (?) Michał ze swym synem z Narajowa. żona z Olchowca. Janczyński (Janczycki) (?) (.. Na liście znajdowali się między innymi: p..... Żak Jan posterunkowy. Nazwisko zamordowanego Wacław Rewucki (Rewucko)(?). przyjeżdżał często z Komarówki i prowadził ciągłe szkolenia w Olchowcu. syna majora Wojska Polskiego... Łuźny Iwan syn Wasyla... na zebraniu w Narajowie Ukraińcy ułożyli listę kilkunastu Polaków i kilku Żydów.. (. brał udział w morderstwie Uchmana i dywersjach w innych wsiach. Laskowski Wasyl syn Stefana127...). Po wycofaniu się bolszewików w roku 1941 Ukraińcy w Strykańcach zamordowali w nocy (.. Rozbrajały ich i mordowały.liczba nie ustalona.).... (.sekretarz gminy. Łużny Michał syn Hryńka. Najwięcej wojskowych polskich zamordowali nacjonaliści ukraińscy koło Wysokiej Góry . Na posterunku znajdowało się 30 uzbrojonych policjantów. Pawłow Wasyl zwany Szkrab. Charyszyn Sławko zwany Kościuki.. UWO w Olchowcu liczyła 34-35 członków. instruktor.) z powiatu lwowskiego.... obrabowali.. W pracy: Komański H.. czynów tych dopuścili się: Uhryń (?) J. Zory (?) i G(. zwany Jantoni.) Beluchowska Janina. (. Ludobójstwo….. Nebor Michał. W tym samym czasie w Wierzbowie Starym Ukraińcy wymordowali rodzinę dozorcy leśnego. Nartowski Antoni. (.” Blicharski Cz. policjant ukraiński – brał udział w dywersjach.Władysława Naruszczaka (?). (. (. Jej dalszy los nie jest znany. w Potutorach. Drabyk Paweł.Wsi na drogach prowadzących przez las grasowały dywersyjne bojówki OUN i organizowały zasadzki na żołnierzy polskich... syn Michała. Tylko pojedynczym osobom znającym doskonale ukraiński i umiejącym się modlić w tym języku.. W sporządzaniu tej listy brali udział między innymi Risnyk(?) Jakub.)..) miejscowego przedwojennego kowala (. Wysyłał on członków UWO na wypady dywersyjne do Potutor.). niestety w tym fragmencie bardzo nieczytelnym... Potutory: OUN w Olchowcu liczyła około 100 osób. i Karajewski Bohdan z Rohaczyna.. Olchowiec gm. Garnicki Jan... Maczuba wyskakiwał przez okno.. za okupacji niemieckiej nauczyciel w Olchowcu – pracował w UWO... Worenacz (?) Michał (. 126 Mieli to być: 1.... 4 godzin... Stachów Michał...... w Narajowie).) Eugeniusz i jego siostra Stefka... a także w napadzie na Narajów126. (. Jarkowski Kazimierz. zarówno ofiar jak i sprawców.) Zaleski. (.. 124 W świetle relacji.. We wrześniu 1939 r.. których miano aresztować i rozstrzelać (.... Łuźny brał udział w dywersjach..)Władysław... Najbardziej aktywni członkowie UWO w Olchowcu: Łuźny Hryńko syn Emila – wójt – razem z komendantem UWO Łuźnym Michałem wydawali wyroki na Polaków. Niestety ze względu na bardzo zły stan zachowania dokumentu nie wszystkie udało się autorce odczytać: 18 IX 1939 r.. obrabowali połamali i poranili rękę.. Siekierka Sz. Kordiak Diśko128.. komendantem był Łuźny Michał syn Iwana... Napadnięci odmówili oddania broni zaczęli się bronić.. Pawlik (. narajowscy policjanci na rozkaz ówczesnego komendanta policji Baja (?) (. s.Narajów Wieś.. Narajów Wieś.. Po tym trzy tygodnie trzymano go Brzeżanach..) Jan. występował przeciwko wojsku polskiemu w 1939 r... Należały do niej kobiety i mężczyźni. Łużny Michał syn Fedia. nacjonaliści ukraińscy w Rohaczynie wsi......).... udało się przeżyć. które były wykonywane.) i (. w Potutorach. 128 Pochodził z Rybnik.). W pierwszych dniach lipca 1941 r. Walka trwała ok. Czerny (?) Stefan (potem policjant ukr.. Hanczar i Sypryszlaków(?) ze Strychowiec napadli na Polaka Jarnego mieszkającego na odludziu na krańcach Narajowa pod Strychowicami. trzymali go kilka dni w Narajowie i bili w okropny sposób. (. Narajów Wieś. Iwaniw Wasyl syn Iwana zwany Iwachow – sekretarz UWO w Olchowcu........ Miał tylko 7 klas szkoły powszechnej. zastępca komendanta UWO brał udział w mordach i dywersji w Potutorach i Leśnikach..Narajów Miasto. Petruniu. Narajów Wieś.Narajów . że w dniach 16-20 września 1939 roku w rejonie Narajowa Miasta i Narajowa . potem policjant ukraiński. 42 43 . Łużny Wasyl syn Iwana.. Według relacji świadków zamordowano w tym rejonie co najmniej 50 żołnierzy.) (zamordował pułkownika polskiego)...) Wasyl (. (.. którzy brali udział w napadach na cywilnych i wojskowych uchodźców i miejscowych Polaków. 19 IX 1939 Ukraińcy: Soroka(?).Narajów Miasto. Miano go rzekomo odwieźć do Tarnopola..). Zbili go..) Jan z Narajowa... brał udział w napadach na wojsko polskie w Potutorach 1939... zachował się spis najaktywniejszych Ukraińców. rozpoznany przez Maczubę zranionego przez UWO.. W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Grupa obrońców wyszła bez strat i ostrzeliwując się wycofała się w rejon powiatu Rohatyn. prawdopodobnie ze znacznymi stratami napastników.. Jacyk Wasyl z Narajowa.. Zamordowany pochowany został na cmentarzu w Narajowie.. Kołodziej Jan. W opracowaniu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” zachowała się też pewna ilość nazwisk. brał udział w morderstwie Uchmana i w dywersjach w terenach innych wsiach.. Stupiński Michał syn Nykoły.. (.. który wówczas był w wojsku. Atak został odparty.Narajów Wieś. zaatakowała posterunek policji żądając złożenia broni.. 127 Za okupacji niemieckiej nauczyciel w Komarówce (ukończone gimnazjum).......Narajów. Birnyk(?) Kuba. strzelców ze Związku Strzeleckiego i kilku powracających żołnierzy WP. Hinowic i Leśnik... (.)... Napastnicy podpalili dwie znajdujące się obok zagrody polskie usiłując w ten sposób przenieść pożar na budynek posterunku.118 znajduje się informacja o tym. Przewodził UWO w Olchowcu od 11 lat. Fortel jednak się nie udał... który zaginął bez wieści124..).s.. Nykołajski Wasyl syn Iwana. Ukrainiec Jarosław Pawił zastrzelił koło leśniczówki w Narajowie 16 letniego ucznia gimnazjalnego.).

Abraham.. Zygmunt Czosnowicz – sołtys 2. 22. Żyd zmarł od ran 5. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996. Podwysokie gm.N. s. Posuchów gm. 44 45 . Kaczmaryk Hryńko z Podwysokiego zwabił żołnierza polskiego propozycją napicia się wody i zabił go.. Blicharski Cz. Michał Lisowski. s. Informację o zabiciu przez bojówkarzy OUN w czerwcu 1941 5 Polaków. Petruniu. Jeger N... 2.. Michał Dobrowolski 6. który został specjalnie przekopany w poprzek drogi wiodącej Olesina. Edward Hauptman 50 lat 4... 25. Zamordowano w Demni dwóch podchorążych piechoty rezerwowych (jeden z nich nosił nazwisko Gołębski). Kolasa Kornelat. a wśród nich Jana i Stanisława Małaczyńskich i Michała Burzyńskiego w Płauczy Małej znajdziemy też w: Blicharski Cz. Dobrowolski Julian. Kaczmaryk Jan. Blicharski Cz. wśród nich: NN.Żyd. Poruczyn gm. 625627. Demnia W Demni mordów na Polakach dopuścili się: Łesyk Jan syn Andrzeja. a po ograbieniu spalono zabudowania ze zwłokami żony Kinala i dwóch małoletnich synów133. bojówkarze OUN zamordowali trzech kolejnych Polaków: Michała Burzyńskiego. Członkowie UWO brali udział w morderstwach na drodze potutorskiej. gdzie wydobywa się piasek. s.. 100 osób. W Posuchowie zamordowano w roku 1941 skrytobójczo następujących miejscowych Polaków: 132 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Sprawcami tych morderstw byli: Jacyk Jan. 8. Informację o zamordowaniu wymienionych dwóch Polaków przez bojówki OUN we wrześniu 1939 r. Kurzany: Zasłużeni członkowie OUN uczestniczący w mordowaniu Polaków: 1. Także w czerwcu. Kaczmaryk Michał.. Brywnak Michał.Kaczmaryk Hryńko.. Abraham Jeger.Płaucza Mała We wrześniu 1939 roku terroryści z OUN zamordowali dwóch Polaków: 129 Relacja Janiny Krzykały z d. Kaczmaryk Jan z ojcem Michałem zabili żołnierza polskiego u siebie w stodole w Podwysokim – sami przyznali się do morderstwa.Olesin: W nocy z 18 na 19 IX 1939 r. 146. 7. 22. Oddział ten w liczbie 30 ludzi został wymordowany przez bandę z Olesina i zagrzebany w dołach pod Olesinem. s. 4. w jarze. Jan Muszyński. Trzem osobom udało się zbiec. Piotra Kozaka (lat 35) i Jana Seńkowskiego (37 lat)132.68. s.. Hryńko Daniel. znajdujemy też: Blicharski Cz. Petruniu. NN. Ludobójstwo…. W Olesinie na podwórku u Kusina Jana zamordowano trzech polskich oficerów. Wiele osób spalono żywcem w budynkach. Rychlewicze z Brzeżanki zamordowali dwóch żołnierzy polskich.. W czasie tej masakry zamordowano rodzinę Czesława Blicharskiego.. 130 Komański H. W czerwcu roku 1941. i straców) przez bandy UPA przy użyciu siekier. Obaj zostali pochowani w lesie. Dobrowolski Michał. przed wkroczeniem Niemców. już po wkroczeniu Niemców. 131 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. 6. s. Czosnowicz Zygmunt. Petruniu.. 68. 22. 133 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. zorganizowano w tej wsi bramy powitalne i wielki wiec na cześć „wyzwolicieli”130. Został zatrzymany nad rowem. Łesyk Władysław. Petruniu. s.. Lisdwan Stanisław.627. jechał drogą z Budyłowa do Kozowej oddział wojsk polskich samochodem i na furmankach. widły i kosy utworzyli samozwańczy „sąd” skazali na śmierć 17 Polaków i 3 Żydów z tej miejscowości.Potutory: Wieś prawie cała ukraińska i wybitnie wrogo nastawiona do Polaków. Jan Muszyński (zmarł od zadanych ran) 8.. Lisdwan Michał.. Dzieci Kresów II. głównie kobiet z dziećmi i niemowlętami..Abraham -Żyd Przeżyli jedynie ciężko poranieni synowie Jana. Posnuk Michał. Kuryuszyn Mikołaj wszyscy z Olesina. Baryłko Jan. Kraków 2006. 69. Siekierka Sz. Płaucza Mała siedziba gminy: 18 września 1939 bojówkarze OUN uzbrojeni w karabiny. 20 lat (zmarł od ran) 7. 5. Płaucza Wielka gm. Emil Dobrowolski 47 lat 3. Radaczyńskiej w: Komański H. Jana Małaczyńskiego i Stanisława Małaczyńskiego131. Osobiście zabił ich Siwka z Kurzan. Jan i Władysław Muszyńscy129. badającego zbrodnie nacjonalistów ukraińskich popełnione na ludności polskiej Tarnopolszczyzny. Kulińska L. noży i wideł. Polska ludność Płauczy Wielkiej została w roku 1944 w wyjątkowo okrutny sposób wymordowana (ok. patrz przypis 53. że we wrześniu 1939 miejscowa bojówka OUN zamordowała 20 osób narodowości polskiej i żydowskiej. Buszcze Według jednej z relacji w tej miejscowości we wrześniu 1939 roku bojówki banderowskie zamordowały rodzinę sołtysa Michała Kinala przy użyciu siekier.. 3. Ludobójstwo…. Józef Nebelski 55 lat (zmarł od ran po kilku miesiącach) 9. Reszta została poddana torturom i zamordowana: 1. Siekierka Sz.. Ich dokumenty osobiste były w czasie okupacji w Demni. s.. Tekla Małaczyńska została przez bojówkę OUN zabita w roku 1942. (Żyd). Haupt Edward. 68 znajdziemy potwierdzenie faktu.

że jadąc autem w nocy z kolegami widział wokoło łuny. Leżał w rowie . został trafiony w rękę i słyszał jeszcze jak tamten konającym głosem zawołał „Jezu”. Komendantem OUN w Potutorach był Korbyło. zwłok nie odnaleziono.dwaj porucznicy i kapitan – starszy pan. że musiał „specjalnie duże jamy kopać. Równocześnie kilkanaście rąk chwyciło za lufy ich karabinów i zaczęło się szamotanie. Niny i rano przed 6-tą godziną pojechał na tragiczne miejsce w Potutorach by zbadać co robią tam dalej Ukraińcy. Kusznier Maria. pieniądze. Prosił o ołówek i papier. podał adres i prosił. Hudzik137 rzeć.. którzy prowadzili 6 oficerów Polskich. 137 Komański H. Zbliżył się do nich.. Klecor Włodzimierz. on był ostatni. często wspominał córkę i choć rana zagoiła się . Do pomocy przyszli ze wsi Brzeżanki dwaj Rychlewicze. Maślaj Józef ur. Juśków Władysław. Kobiety biorące udział w akcji: Łecheta Janina. Diakow Ilko. Największe zdarzenie dla niego było. Nagle na tej sławnej drodze potutorskiej strzelają do nich. zamordowany 28 VI 1941 r. a to byli Ukraińcy. a później zorientowali się. „Niny” trzej oficerowie . przez który przeszła kula. ponieważ ręce mieli rozłożone jak na krzyżu” (u ciał zwęglonych nie można było rąk po śmierci złożyć). Informację tę potwierdzają inne relacje136. Łycyk Włodzimierz (potem w policji ukraińskiej w Brzeżanach). Rzeczywiście zajechała fura i zawiozła go do szpitala. sam skoczył w rów gdzie położył się i tym sposobem uratował się. zwłoki znaleziono w Baranówce. 126. Jeden z oficerów był trafiony kulą przy kierownicy auta i w tej pozycji został spalony. tylko części ubrania. Iwankiewicz Jan. a którzy zostali pomordowani w bestialski sposób. oficer rezerwy – z zawodu nauczyciel około 40 lat. Tam przyjęła go dziewczyna i kobieta. W nocy z 17 na 18 września 1939 r. Stracił do wszystkich zaufanie. gdzie był owinięty różaniec pozostało białe.chwilami mówił od rzeczy. że nie żyje. Zmarł w szpitalu pochowany został na cmentarzu brzeżańskim. Siekierka Sz. Najwięcej utkwił w pamięci p. Siekierka Sz.. Biłyk Stefan. kutą w listki mirtu i to mu chcieli zabrać. auto stanęło im. który opowiadał. Zobaczyli u niego oryginalną obrączkę. „Tabaka”. Wszyscy ranni oficerowie zostali zabrani do szpitala. W tę samą noc na podwórzu p. że są w polskim domu. rzucali ręczne granaty . Siwka. W dzień zabrano ich na furę do szpitala. Kizyma Mikołaj. zegarek. Kułyk Stefan. przyniesiono do p. Tańczuk Józef. Na drodze Brzeżany . w Posuchowie. Tam opiekował się nim wojskowy lekarz i zabrał go do szpitala powszechnego w Brzeżanach. Potok: Potok i dwie inne wsie razem brały udział w zabijaniu polskich żołnierzy. Okryła ich wspólna mogiła. Jarema Jakin. Tańczuk Anastazja. Ludwika Zwolańskiego z drogi potutorskiej. które zobaczył. Jeden z kolegów wyskoczył z auta i od razu został trafiony kulą i padł. Na terenie Potoka zamordowano ich 500-700. Rannego przeniesiono do sąsiadki p. potem stać i znów 2 km prowadzili. Zaciął zęby i nawet nie drgnął. Stracił przytomność i usnął. Porucznik Zwolański (lat 23) jechał samochodem z innymi oficerami. 134 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”. „Niny” było trzech rannych – dwóch oficerów i jeden żołnierz o nieznanych nazwiskach. Dżumak Czopek. s. Zabitych zostało 30-kilka osób . Zapukał do chaty nad rzeką. Ponieważ noc była wybitnie ciemna – nikt nie mógł go doj- Rybniki gm. zdawało mu się że umierał. ażeby pamiętały. Matus Ilko. Tamtych sześciu oficerów padło. Stabelska Anna. 4. Ukraińcy w łupem odeszli. Gdy wszystko ucichło pełzał na kolanach i brzuchu w kierunku światełka. cały był czarny. prosząc o ratunek i schronienie.liczba dokładna jest nieustalona. kula wyszła mu nad czołem. wziął rower męża p. Szpak Marian osadnik z Nowej Grobli lat 20 zamordowany między 29 VI a 7 VIII 1941 r. tylko miejsce na przegubie ręki. gdzie został pochowany – rodzina go zabierze i sowicie wynagrodzi. Ukraińcy strzelali do nich z karabinu maszynowego – porucznik Zwolański dostał szereg kul w uda. 3. że to Polacy. Najaktywszymi członkami OUN w tej antypolskiej akcji byli: ze wsi Kurzany: Komarzański Stefan. którego ojciec był apolitycznym i zupełnie lojalnym wobec Polaków obywatelem. zeznawał. U tegoż Matusa była przechowywana broń. Miśkiw Stanisław (potem członek policji ukraińskiej) w Kozowej. Otóż widział jak dzicz ukraińska rabowała zniszczone auta i wozy na których jechali uciekinierzy. Pochowani są w dole naprzeciw cmentarza135. Rękę zabandażowali mu. był ranny w głowę. wybitnie przystojny. Później ustawili ich w szereg i po kolei strzelali z rewolweru. nawet nie chciał przyjąć lampki wina. Iwankiewicz Roman (osobiście zabił oficera polskiego. tam jest wspólna ich mogiła. „Nina” odwiedziła tych oficerów w szpitalu. Potutory siedziba gminy: W Potutorach w dole obok cmentarza przechodzi droga. Grabarz. P. Ludobójstwo…. Semegen Wójt. Myśków Katarzyna. do Leśnik i tam wzięli udział w mordowaniu i rabowaniu Polaków. Hawryluk Włodzimierz. Nim jednak zdjęli te buty.bomby zapalające na auta i dużo oficerów spaliło się żywcem w tych autach. Prowadzili całą grupę kawałek około 2 km. potem konfident okupantów). który ich chował zeznawał później. Upadł i udawał. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Łosyk Michał ps. Jeden z dwóch wyżej wymienionych poruczników. Dunajewski Michał. strzelali z karabinów ręcznych i maszynowych. Iwankiewicz Łewko. s. Było ich tam razem 11 ciężko rannych.słabł z upływu krwi i słyszał jak wszystko ucichło. Kazali im kłaść się na ziemi. W aucie było ich kilku oficerów mieli dwa karabiny. Potutory: We wrześniu został zabity przez bojówkarzy z OUN miejscowy sołtys NN. dały mu gorącego mleka. na której Ukraińcy strzelając z cmentarza wymordowali wielu polskich oficerów. Jeden z nich. Raj: Zebrania organizacyjne OUN odbywały się przed wojną u Ilka Matusa. zabrali mu wszystko. 135 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”: „W sprawie mordów w Potutorach zeznawała pani „Nina” (pseudonim). nie wiedzieli do kogo przyszli. Po pewnym czasie przytomniejąc usłyszał kroki i mowę polską na gościńcu. Otoczeni zostali przez Ukraińców. że Ukraińcy napadli na nich. uprowadzono go w nocy z domu i zamordowano – znikł bez śladu. To dzicz ukraińska paliła domy i wsie polskie. Członkowie OUN z Raju udali się w dniu 17 IX 1939 r. Z początku bali się zdrady. metrykę itp.124: 18 września 1939 roku w rejonie tej wsi bojówka dywersyjna OUN ostrzelała z broni maszynowej przechodzący drogą pododdział WP. Opowiadający musiał przez niego przeskoczyć.” 136 Komański H. zrobili przy nim rewizje osobistą. Komarzańska Genowefa. W tę samą noc przybyli i nocowali u p. postanowili bronić się. Zemmer Edward lat 21.Rohatyn brali udział w likwidowaniu Polaków Ukraińcy ze wsi Kurzany. Było kilku rannych. Jeden z oficerów ciężko ranny leżał w ogrodzie w kwiatach na leżaku – nie chciał dać się zabrać do mieszkania. Ludobójstwo….. że zabraną w czasie nocnej rewizji na drodze metrykę przez Ukraińców oddała przed wyjazdem do szpitala dziewczyna. której wierzchnia warstwa wskutek deszczy jesiennych osiadła i rozmiary tej mogiły były widoczne. Blicharski 46 47 . Był pewny. zaopatrzyły rany i położyły do łóżka. Specjalne badania powinny wskazać szczegóły tej zbrodni134. „Niny”. Leżeli wszyscy pod nr 5. Demnia i Podwysokie. Hajdamacy ściągnęli z zabitych obuwie i z niego również zdjęli. Z Raju przybyli: Jarema Mykoła. że jak umrze. u której był gościnnie przyjęty. 1898 – zamordowany 2 VI 1941. 2. Kapitan płakał. Stebelski Dymitr. Gdy rano obudził się prosił ażeby dano znać do szpitala i zabrano go stamtąd. Gdy go zobaczyli – wzięli jego również do tej grupy. ciągnęli go po ziemi. Miał żonę i córkę. zasłonił ją ręką mówiąc „to mi zostawcie”. trafiony został w obojczyk. 27.1. Sahajdaczny Józef. Ukrainka. „Niny” oficer z Poznania. „Niny” na prowizorycznych noszach oficera polskiego por. Glomba Józef – osadnik z Nowej Grobli lat 48 zamordowany między 29 IV a 7 VIII 1941 r.

Jaworskiego138. Znaleziono ślady krwi.. Łoptuch Wasyl. Inni pomordowani pracowali w Strzelcu i wojsku polskim. po wykonaniu wyroku jego żona przybiegła na plebanię i błagała Petryckiego o wiadomość o swoim mężu. bojówkarze z OUN zamordowali czterech Ukraińców pracowników „Selrady”.. Ukrainka z Sarańczuk. Ludobójstwo…. 25. Dubczyk Teodor. Rozbroili kompletnie zaskoczonych żołnierzy i wymordowali. Redka Iwan.. Błądzącym żołnierzom zaofiarował pomoc miejscowy Ukrainiec o nazwisku Semko Mowczka „Szalej”. 45 lat. Karpluk Ilko. przez które miał przemaszerować batalion. kapral WP. 138 Kazimierz Jaworski. s. W domach zjawiał się przedstawiciel gminy i wzywał do natychmiastowego stawienia się w urzędzie gminnym.. na probostwie. 143 Według zeznań. ręce mieli skrępowane drutem kolczastym. zbiegli i w ten sposób uratowali życie. który z nim razem był w Obronie Narodowej. podczas wycofywania się oddziałów Wojska Polskiego w kierunku granicy rumuńskiej. Przed Sarańczukami podporucznik rezerwy I plutonu nieznanego nazwiska wyznaczył kapr. 24 lata. 141 Komański H. który przekazał tę informację Bronisławowi Lenartowiczowi. Karaś Leon. Po odkopaniu kilku grobów okazało się. 140 Za lżenie narodu polskiego. s. a jej wujek zamordował polską nauczycielkę. Jan Perec 35 lat. Karaś Miron. jego buty i rower w chacie jednego z ukraińskich chłopów. 6 lipca wykonano „wyrok” na dziesięciu skazanych. s. Bobko Grzegorz. z 12 wozami taborowymi. Petrycki Bohdan proboszcz greckokatolicki 2. Kowaliński Marian kapral WP142. którzy w 1939 i 1941 występowali przeciwko Polakom w Sarańczukach lub Potutorach: Kozłowski Roman. W szczególnie nieludzkich męczarniach zginął Soczyński. a oczy powybijane.. Na rozkaz dowódcy batalionu Obrona Narodowa zawróciła w kierunku Brzeżan przez Sarańczuki . Jedynie dwóch Polaków nie usłuchało wezwania. Petrycki powiedział. Został uwolniony przez bolszewików i przebywał w powiecie podhajeckim w Sosnowie. Semeć Mikołaj. Tam zamykano ofiary do piwnicy i w nocy zamęczano. Jan Kłak 25 lat. Taurów gm. Piotr Zapotoczny. Dyduk Stefan. Ludobójstwo…. s. opór władzy i wybitnie wrogie nastawienie wobec Państwa Polskiego. strzelca Stanisława Tymkę na patrol do Sarańczuk. Zostawił żonę i czworo dzieci. ale gdy wychodziła zawrócił ją i podał jej rzeczy jej męża tj. że jej ojciec „zarizał” sześciu Polaków.Kozak Mikołaj „sędzia” 139 Komański H.Janowa). siedział więzieniu w Drohobyczu140. Buhaj Grzegorz. Ofiary zwabiano podstępem. Bolesław Kozakiewicz. Franciszek Soczyński. Czerwiński. Samaryj. 1939 wcielony został jako podoficer rezerwy do brzeżańskiego batalionu Obrony Narodowej (dowódcą był kapitan Wasilkowski). Szybalin siedziba gminy W kwietniu 1941 r. Korczyński Mikołaj.). Emil Zapotoczny. a sztylety (szkielety?) zakopał koło studni. Czajkę. Ciesielski Wasyl. Kurka Iwan. 30 lat. W lipcu 1941 roku. że zamordowani byli zmasakrowani. Zwłoki zakopano w miejscu mordu. Karaś Andrzej. Poucinano im głowy i ponabijano na żerdzie płotu na którym napisano po ukraińsku „hołowa selrady trzeba ją uciąć”.129. s. „Sąd” składał się z następujących Ukraińców: 1.. Przewozili oni sprzęt wojskowy. Mandzij Wasyl. który zaprowadził zmęczonych żołnierzy za wieś do wąwozu. zaś Kazimierz Jaworski został zamordowany. Ks. Bronisław Budzan139. do wsi Taurów przyjechał 20 osobowy oddział żołnierzy polskich. kapral WP. że nic nie wie. Pabas Wasyl. Petryckiego143. Łyczko Stefan. Biłyk Wasyl. W zeznaniach dotyczących wydarzeń z Sarańczuk ujawniono też inne wstrząsające fakty. Karaś Wasyl.Ks. Dwie osoby z patrolu wycofały się. Antoni Żerebecki. „Na Rubieży” nr 44/ 2000. Marian Nawaryński.. Naocznym świadkiem był mieszkaniec Taurowa. gdzie już czekali uzbrojeni bojówkarze OUN. 18 września w lasach podhajeckich została ostrzelana przez bolszewików i Ukraińców. który do 1939 r. którzy zginęli w nieludzkich męczarniach w lasku „Netreba”. kapral WP. 25 lat. W Taurowie pracował jego zięć (proboszcz parafii greckokat. Petruniu. kapral rezerwy WP i kierownik strzelnicy 51 PP w r. powiedziała chorym. Karaś Piotr. kapral WP. Patrol został otoczony przez bandy ukraińskie. Zapotoczny Jan (syn Mikołaja zamordowany w maju 1942 r.129.. leżała w szpitalu w sali nr 9 (świadek . przyjechał do Taurowa ks. 25. 26 lat. 142 Nazwisko to występuje w: „Ukraińcach na Brzeżańszczyźnie”. Petrycki wspólnie z zięciem zwołali przedstawicieli OUN i zorganizowali „sąd doraźny”. która w maju 1941 r. po wkroczeniu Niemców. Siekierka Sz. tabor z końmi i sprzętem zagrabiono. Budyłów: 17 września 1939 r. Policja bolszewicka robiła dochodzenia na podstawie tego zeznania.Sarańczuki: Według zeznań świadków 17 września 1939 roku polska Obrona Narodowa z Leśnik wymaszerowała przez Brzeżany na Monasterzyska i dalej miała przedostać się do Rumunii. który skazał 12 Polaków na karę śmierci. „Na Rubieży” nr 44/2000. Jan Zapotoczny. Siekierka Sz. Stanisław Gużda 18 lat. żołądki powypruwane. Petrycki.Kotów.68. Ukraińcy z Sarańczuk. Lenartowicz Jan. chusteczkę do nosa i pugilares mówiąc: „to wasz człowiek tu łyszył”.) Między straconymi był nawet dawny sługa cerkiewny ks. Cz. Pod koniec września został zabity przez bojówkarzy OUN 19 letni muzyk orkiestry wojskowej. 48 49 . 25 lat. Kowalczuk Wasyl. Korczyński Miron. Dziewczynka Irka Szynklarska. wachmistrz WP. Ciesielski Grzegorz. Bliższych szczegółów udzielił brat Jaworskiego. kapr. greckokat. spisała protokół. utalentowany polityk wiejski i działacz społeczny. Oto nazwiska ofiar141: Michał Gużda. kapral WP. Redka Stach.

Siekierka Sz. Chrynowski Iwan (ps. Potutory W nocy z 18 na 19 września 1939 roku zostało zamordowanych 17 mieszkańców wsi a ich domy ograbiono: 16 NN. „Wyrok” wykonywali następujący Ukraińcy: Humeny (Homenny?) Piotr. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. 146 Kulińska L. Równocześnie z tym mordem podpalono dozorcówkę leśną. Kosak Mikołaj lat 28. bo strzelano do niej i synka kilkakrotnie z karabinu. Michasków Tadeusz (matka Ukrainka ojciec Polak). Nadachowscy ograbieni. s. meble.. oddano krawcom i szewcom do przeróbki i chodziła w nich ukraińska młodzież... Lisiewicz Piotr. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie147 28 polskich rodzin. aby odrzucić ją jako przeszkodę w wymyślnym mordowaniu jej męża. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie miejscową nauczycielkę Zdebową z domu Małaczyńską. Potutory (dwór Grabowskich)146 Na początku września 1939 r. Nadachowski był w tym czasie w Brzeżanach i dzięki temu uszedł cało. bydło. Trościaniec gm. sporządzono protokół dotyczący zamordowania Polaka Jana Smolińskiego . Woroniw Iwan. Choma Roman lat 20. a w Trościańcu wszystkie rodziny polskie.. który mając broń. w tym komunikanty i kielichy. Lubiński Emil. Jan Smoliński z okoliczną ludnością żył bez żadnych zatargów i wraz z całą swą rodziną ofiarą band ukraińskich gdyż inaczej byłby wyjechał do Brzeżan.. znęcając się nad nią od zmroku do świtu tylko za to. bo czuł się niewinny. 147 Pow. Na wiadomość o wkroczeniu Sowietów na terytorium Polski.. Petryckiego144. Gdy śp.. Petruniu. mężczyzn – gospodarzy i NN. Syn jej męczył się 13 godzin. dozorca leśny z rodziną. Jego nie zabili od razu. Zrabowali cały majątek ruchomy.) przeciągały mękę Natalii i Leona. wrócili... Dola Leon i Mikołaj.) tak. mógłby siebie obronić.. że na tym skończyła się ich zemsta. Sam mord w Szumlanach rozpoczął się od sprofanowania kościoła rzymskokatolickiego.. Ponieważ nie zgodził się dobrowolnie na wywózkę na Syberię.Humenny (Homenny?) Piotr. 30 lat. Świadkami dokonanego morderstwa były sąsiadki bliższe i grabarz z Urmania Wielkiego. s.Choma Mikołaj. że była Polką. Przez dwa dni trzymali go pod strażą ciesząc się jego męką.leśniczego z rodziną (wrzesień 1939?)148. chorągwie. 144 Mord ten i jego okoliczności mogli potwierdzić liczni świadkowie. Po wejściu Rosjan utworzono „komitet rewolucyjny”. „kulawy”). Matusiewicz Michał zięć ks. s. Antypolska akcja nacjonalistów.... a gdy żona Natalia płakała i chciała wyrwać go z ich rąk pocięli jej (. Smolińskiego.. Buszcze: Z zachowanych zeznań naocznych świadków.. Dwóch napastników mordowało ją i synka w mieszkaniu. Głównym mordercą rodziny Smolińskiego był Michał Kozak z Urmania Wielkiego. a kierował nią ukraiński ksiądz (wikary) zamieszkały w Trościańcu. Wawryw Iwan. (. w której pracował i mieszkał Władysław Nadachowski. a szkielety porozrzucano i tak zostawiono. Profanacja trwała trzy dni.. syn Hilka „prokurator” 4. sprofanowano też miejscową polską kaplicę i zbezczeszczono groby. Wawriw Nikodem. Bidny Mikołaj i Wasyl. Akcja mordu zorganizowana była „na sposób wojskowy”. Szumlany koło Trościańca gm. NN. Siekierka Sz. grupa miejscowych nacjonalistów ukraińskich napadła na dom powybijała szyby i dotkliwie pobiła świętujących149 148 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Napastnicy nie znalazłszy Smolińskiego w leśniczówce podpalili leśniczówkę i zabudowania gospodarskie i zaczaili się w ukryciu.68. s. 24 grudnia 1939 roku podczas kolacji wigilijnej. szaty liturgiczne i wyposażenie. Roliński A. Pod koniec lipca zostali zamordowani za współpracę z władzami sowieckimi Ukraińcy: Michał Humenny 23 lata. 50 51 . Ale chcąc ratować żonę i syna i myśląc że tym ułagodzi napastników. Na to czekali Ukraińcy chwycili z miejsca śp. Rozbito drzwi. Strzał w lewy policzek wyrwał mu język i lewe oko.. Blicharski Cz. przyszli „tylko z kijem w ręce” do Brzeżan. Jedni mordowali druga partia rabowała mienie.131. komisarz zastrzelił go z pistoletu osobiście. a ponieważ była Ukrainką ocalała. Jana Smolińskiego. Mordowała młodzież.. Ukraińcy spalili cały jego majątek – żona z pięciomiesięcznym dzieckiem uciekła. Przed sądem stanął. który miał sądzić „kapitalistów”. Zbiórki urządzano tam nocami i odbierano przysięgi od nowo zwerbowanych. Po tym uformował się pochód mołojców ubranych w szaty liturgiczne i ruszył konno na wieś wśród szyderstw i dzikiej wesołości. miejscowy nauczyciel145.. Urmań gm.. 27. jego żonę Natalię i synka Leona i zaczęli się nad nimi pastwić. żeby uratować choć część swego dobytku względnie żeby wypuścić ze stajni bydło. Mroczko Dmytro. Wyciągnięto zwłoki z trumien. 7-8: Relacja Jana Serafina z 17 XII 1941 r. Ludobójstwo…. 149 Komański H. jednak wskutek szoku została połowicznie sparaliżowana. Natalia i Leon byli bez życia druga połowa bandy kończyła na podwórzu znęcanie się nad Janem Smolińskim. doszło do bójek o podział łupów. W czasie gdy mordowano polskie rodziny w Trościańcu. Jana Smolińskiego kłuli nożami. to jest pasiekę. Smolińscy myśląc. Pośredni udział w mordzie brał też ks. odarto z ubrań i obuwia. 145 Komański H.. Chomiszyn Iwan lat 25.Horobij Antoni (lat 65) „sekretarz” 5. Lisiewicz Emil.. Choma Mikołaj. Podhajce. Zapanował straszliwy terror. Nocą mordowano polskie rodziny i rabowano ich mienie. Pochowano ją na cmentarzu w Brzeżanach. Mroczko Kyryło (komendant policji). właściciel majątku Grabowski.”. Polak. Natalia po godzinnej męczarni umarła. Młodzież męska i żeńska z pocięła cześć przedmiotów na chustki czy spódnice. Chrynowski Piotr. ukryty wcześniej przed służbę folwarczną. Niszczono świętości. brak daty relacji: „Jan Smoliński i żona Natalia z Łukaszewskich Smolińska wraz z 8 letnim synem Leonem mieszkali na leśniczówce.. Pociętą nożem zawleczono z synkiem do mieszkania. wyniesiono obrazy. Ludobójstwo…..3. Chomiszyn Leon. Ubiory trupów i zrabowane z kaplicy szaty liturgiczne z wizerunkami Chystusa i „chustką Weroniki” itp. Libiński Włodzimierz. Oślepieni nienawiścią do Polaków pochwycili śp.....130. gdy dobrowolnie odda tą broń i rzeczywiście broń im oddał.

wymordowali w/w Polaków następujący Ukraińcy: Zwierzowaki Danyło syn Wasyla.Brzeżany) liczna banda ukraińska pod przewodem OUN dokonała napadu na transport Wojska Polskiego. Sobojkiewicz.. lub udający się w stronę granicy rumuńskiej. jako przewodniczący. Siekierka Sz.. 16 września 1939 r.. Korolus Michał syn Andrucha i inni. Grubiak (Grubek?). s. Kozowa: 19 września 1939 roku zostali według relacji zamordowani przez bojówkarzy z OUN: NN. młynek do zboża Grzegorz Bożyk. zginęło tam ok.. 28. Ludobójstwo…. Jan Sokolski. i kilku nieznanych osobników. Petruniu. Ukrainiec. a żołnierze po naprawieniu torów ruszyli w dalszą drogę do Brzeżan. W Urytwie zanotowano więcej wypadków rabunkowych. Korbyło Jurko syn Tarki.. Wszyscy mieli być rozstrzelani. Ocalił ich oddział kilkudziesięciu żołnierzy polskich. Czwartacki Jan syn Michała. Według świadków. Wyrok wykonali tzn. Widziano jak prowadzili ich przez wieś do Błotniańskiego Lasku153. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s.Urytwa gm. a dowiedziawszy się o więźniach uwolnili ich. Żołnówka: W r.. byli podstępnie mordowani. syn Łukasza. Dywersanci rozkręcili tory. ten zabrał mu go i pas z amunicją i zamordował w pobliskim lesie. miejscowy kowal. Blicharski Cz. maszynę do szycia Stefan Fajfurka. 52 53 . s. Siekierka Sz.. 150 Komański H. 154 Komański H. Kozowa: W Urytwie ograbiono wybranych Polaków. 1941 po wkroczeniu wojsk niemieckich we wsi Żołnówka został utworzony „sąd doraźny” hajdamacki. według świadków. Iwanuch Julia. Straty i ich wartość w cenach przedwojennych: Baran Paweł – koń z uprzężą wartości 500 zł. konia.. 642-643. Ludobójstwo…. wstąpili do Wierzbowa. przy trasie kolejowej koło Żukowa (na odcinku Hinowice . Ludobójstwo…. Blicharski Cz. Narajów: 18 września 1939 r. W okresie tym 16-20 września w rejonie Żukowa. Zapust Lwowski gm. Rabowali: Michał Pierożyk. 153 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.s. rower. kierat z młocarnią wartości 1000 zł zrabowany przez Grzegorza Bory. Buszcze: W nocy z 15 na 16 września 1939 r.. 68. 155 Komański H. Buszcze: Napad na posterunek policji w Wierzbowie: 18 IX 1939 uzbrojony tłum napadł na posterunek policji w Wierzbowie. Michała Walkiewicza syna Pawła. Do wyprowadzenia z domów powyższych ofiar był wyznaczony Hrynko Korbyło syń Hryńka z Potutor. Chorowa Pawła. Anna Panki. Andruch Korolna. dwaj miejscowi Ukraińcy: Sławomir Sawczuk (lub Sawiak)152 i Władysław Żeńczuk zamordowali 6 polskich żołnierzy powracających bez broni do domu. Uwsie gm. Żuków gm. W czasie okupacji bolszewickiej za jego przyczyną wywieźli bolszewicy 18 rodzin polskich kolonistów z Trybuchowej na Syberię151.. którzy uchodząc polami. składający się z gospodarzy i gospodyń wsi. bo poszkodowani zostali wywiezieni na Sybir. Maszynista zauważył dywersję i doszło do walki. W skład weszli: Syrowiec Anna. młocarnię.68. Choriw Wasyl syn Iwana. Wierzbów gm. W nocy zamordowano następujących Polaków: Piotra Leszczora syna Jacentego. Petruniu.. żona i jedno lub dwoje dzieci)154. Duch Józef .. Większość ofiar zakopywano w pobliskim wyrobisku po żukowskich kamieniołomach. Zabrany przez Jana i Piotra Bosaków. rozbroił jego załogę i uwięził w piwnicy.pług zabrał mu Władysław Szwec. 151 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” 152 W różnych relacjach występują takie wersje. Sekretarzem gminnym i konfidentem NKWD był Ukrainiec z tej wsi Jewko Wołoszczuk(?). ale nie zostały zinwentaryzowane. miejscowi bojówkarze z OUN spalili zagrodę i zamordowali polską rodzinę o nazwisku Chamar (mąż. 18 września 1939 r. Kromego Jana syna Demki. 1000 żołnierzy. „Sąd” ten rozpatrywał wykroczenia Polaków przeciw Ukraińcom i skazywał na męczeńską śmierć. wóz wartości 350 zł zrabowany przez Mikołaja Kotyka Trybus Franciszek – zrabowano mu: kierat. Była to lokomotywa z wagonem pulmanowskim wypełnionym żołnierzami. NN. w godzinach popołudniowych bojówkarze z OUN zamordowali ośmiu śpiących w chłopskiej stodole polskich żołnierzy. relacja Józefa Tomaszewskiego. oraz cywilnych uciekinierów z centralnej Polski155.. przechodzący pojedynczo lub grupkami polscy żołnierze powracający bez broni z wojny.134-135. ojciec i syn Władysław150. Mikołaj i Tymko Kamińscy. Siekierka Sz.. Banda została zmuszona do odwrotu. s. s. Filus – 3-osobowa rodzina (ocalał tylko syn Bronisław). 131. który aby mu usłużyć odstawił karabin. poprosił stojącego przy płocie żołnierza WP o ogień. 17 września 1939 r.

Trzecia grupa działała w drugim końcu wsi (od Szumlan). Ten sam Leszczuk Wasyl został w czasie okupacji bolszewickiej wójtem i cały majątek Widajewiczów rozdał między zasłużonych z OUN. Łeszczuk Hryńko. (oprac). Dydyk Mikołaj lat 23. „Do bojówki terrorystycznej. 3) Urmań. Trzaskowski Mikołaj lat 29. osobiście zamordował 8 żołnierzy polskich. sygn. którzy dokonywali mordów na Polakach: Mikoliszyn Wasyl lat 20. 11-14. kiedy trwała już na tym terenie. 157 Kulińska L. Zamordowano również matkę staruszkę.. NKWD stwierdziło zakopanie broni.. Tego samego wieczora bojówka ta zamordowała w Żukowie Pietruszowskiego. Zestawienie niektórych zbrodni dokonanych wobec ludności polskiej w II połowie września 1939 roku w powiatach brzeżańskim. 149. podczas snu mordował i zakopywał w lesie. B. Bandzie przewodził Wasyl Mikuliszyn z Żukowa. Ossol.. Żołnierze dowiedziawszy się kto strzelał. nawet dziewczęta współpracowały: jak Stefania Łachaj. mieszkający przy szosie do Brzeżan. Mikoliszyn Piotr lat 18. mieszka przy gościńcu złoczowskim. wyciągali następnie przez rów do lasu i tam ich grzebali. a w domu pozostała staruszka matka i siostra. 5) Żuków. Ukraińcy. Dońka Biłyk. Sprawę tę wyjaśnię po wojnie. Chmar Mikołaj lat 55. Roliński A. Pewien chłop ukraiński Leszczuk. 158 Kulińska L. B. Antypolska akcja nacjonalistów…. 16722/2. udzielał gościny znużonym żołnierzom. ruszyło na Hajdamaków. P. 3) Sawczuk Jarosław. 54 55 . którzy czmychnęli do wsi i lasu. drzwi zniszczone. Chodziły one po wsi z karabinami i wskazały polskim rozbitkom mylne drogi do lasu. Ossolińskich autorka odnalazła odręczną notatkę przekazaną PolKO w Brzeżanach 24 IV 1944 r. podhajeckim i buczackim. W dziale rękopisów zbiorów Zakładu im. opracowane przez PolKO w Brzeżanach 30 X 1943. żona Aleksa. a następnie aresztowało właścicielkę żądając by się przyznała. Za nami szukali na strychu. gdy wróciły do domu drugiego dnia zastały tylko ruiny. s.7. zaś cała młodzież żukowska brała udział w wyprawie. s. Zamordowano kilka osób spośród tamtejszych Polaków. s. Na wspólnej mogile na podwórzu. W czasie snu mordowali obaj tych żołnierzy. Wojsko rozsypało się z pociągu. Napad na dom i gospodarstwo Jerzego Widajewicza.Chamar Aleksander lat 60. która wybitnie tam się „oznaczyła”156. W tym czasie mordowali rodziców Chamara Michała. Chmar Eudokia lat 20 córka Mikołaja. tuż pod lasem. rodziców Bazylego Chamara oraz inną rodzinę Chamarów.3. Stepowany Michał lat 18. złożoną z 3 osób. Równolegle do tych wypadków działa druga banda. gdzie czekający hajdamacy mordowali ich. Zeznanie podpisane pseudonimem „Wicher”. obejmującym też sąsiednie powiaty) powstałym w roku 1943. Leszczuk Hryńko lat 34. kolejna faza eksterminacji polskiej ludności przez ukraińskich nacjonalistów. Obie bezbronne kobiety zdołały uciec do ogrodu. Widajewiczowa wyjechała 17 IX do Brzeżan. 4) Łeśków Wasyl 5) Mikuliszyn Paweł 6) Stepowany Michał. którą obowiązana była wydać władzom bolszewickim. Mikoliszyn Paweł lat 18.U. zapraszał na odpoczynek cofających się żołnierzy do swej stodoły. Syn. Gdy Ukraińcom nie udało się ich zabić. w Żukowie. matka. byłego sołtysa. Po ukończeniu całej roboty we wsi zniszczyli tor kolejowy na przestrzeni kilkudziesięciu metrów. uciekliśmy do Brzeżan z ostatnią partią taborów wojska polskiego. powiat Brzeżany..Michała Leśnego. iż O. który nie wychodził prawie nigdy z domu i nie brał żadnego udziału w życiu społecznym polskim. Wykopano w tym czasie i rozdano między Ukraińców. pod lasem wraz ze swym ojcem Wasylem. (oprac).. Mekoliszyn Wasyl. Syn jego Hryńko był przez bolszewików poszukiwany jako główny morderca. nie chciał przyjąć zwłok na cmentarz. ratując w ten sposób życie. piskiem. gdyż nikt z Ukraińców nie chciał im dać koni ani zrobić trumny. Pietruszewski Piotr lat 32. Chamar Anastazja lat 60. 2) Dryszczów. zostawiając wszystko we wsi. Wieczorem tegoż dnia Mołojcy z OUN w liczbie około 100 osób z krzykiem „ura”. Dopiero okazanie pokwitowania uratowało od śmierci niewinnych ludzi. których w nocy. Dnia 17 września 1939 roku miejscowi Ukraińcy zamordowali 32 Polaków. przeważnie dzieci w wieku szkolnym i młodsze oraz Piotra Żaka. Roliński A. zwabiał żołnierzy do swojej stodoły. Antypolska akcja nacjonalistów…. który został zmobilizowany. 4) Leśniki. dwoje staruszków.”. 16722/1. odnajdziemy kolejne informacje dotyczące roku 1939158. s. W drugim zeznaniu znajduje się wykaz pomordowanych w Żukowie Polaków: 1. który skrył się pogrzebał ich pod domem. Potem przyszedł rabunek i kradzież. Syn skrył się w sianie i w ten sposób ocalał. a dwuletnie dziecko Bazylego Chamara w zamiarze zabicia ciężko poraniła kolbą karabinu.09. 31-32. Zamordowano liczącą ponad 70 lat teściową kpt. jednak zdążył ukryć się i zaraz po przyjściu Niemców został policjantem ukraińskim i do tej pory pracuje. Hawrylak Michał lat 32. 2. Zaczęli wtedy Ukraińcy ostrzeliwać go – sami ukryci na sąsiednim wzgórzu. którą zabrała. Ten sam los spotkał dom kolejnego . Polaków należeli: 1) Nikuliszyn Wasyl. Broń w Żukowie zakopana była na cmentarzu i w lesie do 17 IX. Zabił w ten sposób 5 żołnierzy. gdyż w przeciwnym razie zawiezie ją wraz z dziećmi i tam na miejscu. Petrów Michał lat 19. ani ksiądz obrządku greko-katolickiego. Ponieważ bojówka odgrażała się zabiciem. (oprac). Przewodnikami tych hord ukraińskich Leszczuk Hryńko obecny policjant w Podhajcach. Uzbrojona bojówka zażądała wydania broni.W grabieży i mordach na Polakach uczestniczyła „grupa dryszczowska”. 4. piece. pobiera broń. Chmar Anna lat 48 żona Mikołaja. (oprac). wójt za bolszewików.N. Kolbeka oraz kilka innych osób spośród wycofujących się w kierunku na granicę węgierską oddziałów wojska polskiego. gwizdami rozpoczęli demolowanie naszego domu. lustra. 113-114. Zniszczono również zabudowania gospodarskie razem z domem mieszkalnym w majątku sędziego Widajewicza. a następnie donieśli do NKWD w Brzeżanach. a nawet w komin włazili.6. Ossol. 1939 mam pewne zastrzeżenie. Dokument ten i zawarte w nim dane potwierdzają w dużej mierze podane wcześniej informacje. Sawczuk Jarosław lat 18. Ojciec kaleka bez nogi. jako komendant. Jakkolwiek jest to Polak i był członkiem polskiej czytelni jednak po wypadkach w r. „Grupa dryszczowska” mordowała w środku wsi.” W innym dokumencie (zbiorczym.5. Stefania Stefanów. Hawrysz Stefan lat 18. Duda Semko lat 28. Natomiast dom kolejarza Gradowskiego Jana zachowany został i owładnięty przez Ukraińców. A więc okna. przeto wszyscy mieszkańcy ratowali się ucieczką do pobliskich Brzeżan. Łeśków Wasyl lat 21. które rozbrajano. książki. „I. przed chatą jest postawiony krzyż. Powiat Brzeżany 1) Żuków. w którym przebywała jego żona z dwojgiem nieletnich dzieci i siostrami. 17–letnia siostra drugiego Chamara zostali zamordowani w bestialski sposób przez „grupę dryszczowską”. mordującej we wrześniu 1939 r. Kiernicki Wasyl.. sygn. zakopali opodal domu stare karabiny. Dnia 18 IX pociąg pełny wojska jadący ze Lwowa wykoleił się. Ten sam los spotkał dom pana Tarnawskiego. dotyczącą sprawców mordów dokonywanych na ludności polskiej we wrześniu 1939 roku157: 156 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „Dnia 17. a na żądanie właścicielki wystawiła potwierdzenie. że właścicielka ukryła broń. i portrety cięli nożem. 2) Wydyk Mikołaj. spalili w Żukowie około 30 budynków. obok karabinów wszystkich powystrzela.

. Powiat Podhajce. których mordowano w nieludzki sposób. Hrihoryj Steciuk. szczególnie z województw centralnych lub zachodnich.. w Łapszynie. najaktywniejszymi nacjonalistami proweniencji OUN (czyli inspiratorami mordów) byli na tym terenie: dr. Hryhory Pryszak. Ludobójstwo…. choć z miernym skutkiem. powiat Brzeżany. Dnia 18 września zamordowano 40 osób narodowości polskiej. W celu szybkiego wyszko160 Komański H. (tygodniku wychodzącym za okupacji niemieckiej w Brzeżanach). a przynajmniej autonomicznej Ukrainy. Całą wieś spalono niemal doszczętnie i zamordowano kilka rodzin polskich. 161 Ginęli najczęściej za pomoc udzielaną Polakom.137.s. a reszta bała się podawać jakichkolwiek informacji z lęku o własne życie.. 80 Ukraińców161. 56 57 . w czasie którego został zabity podoficer Obrony Narodowej. wyszły na jaw tarcia i niesnaski. metropolita Szeptycki w otwartym liście do pułkownika Andrzeja Melnyka163. Brak ten wynika miedzy innymi z tego. Zamordowano kilkadziesiąt osób narodowości polskiej 2) Krościatyn.prawdopodobnie chodzi jednak o wrzesień) relacja z: Komański H. wojskowy i inne). 1) Wyczółki. Zamordowano kierownika szkoły Jana Groszka. wśród których jest ok. rodzinę kierownika szkoły Engla (4 osoby) oraz około 20 innych rodzin polskich. nad którą się bestialsko znęcano159. 162 Kwestia Ukraińska i eksterminacja. między innymi dlatego. Zamordowano nauczycielkę Zdebową. po 3 osoby. w powiecie Rohatyn itd.6) Kuropatniki. w powiecie Turka. Do zgody skłaniał ich.jak ad 7). powiat Brzeżany.. powstała z parcelacji majątku polskiego. Z tych niepełnych i szacunkowych danych. Napadano na poszczególnych żołnierzy polskich. 7) Jakubowa (Jakóbowa) Kolonia polska. między dwoma przywódcami OUN: Melnykiem i Banderą. Taras Wydojny i Wasyl Dułeba162 Kiedy. 4) Sławentyn. Mykoła Senyszyn. lub publiczną krytykę barbarzyńskich metod OUN. administracyjny. jak np. 1) Mużyłów. wierząc w otrzymanie od swoich dotychczasowych sprzymierzeńców niepodległej. 6) Hołhocze. OUN stała się instytucją centralną. s. jego żonę i kilkumiesięczne dziecko. Obejmuje on tylko miejscowości.jak ad 7) 11) Seńków Kuropatnicki – jak ad 7) 12) Mieczyszczów. że potencjalni świadkowie w dużej części zostali wymordowani w późniejszej akcji ludobójczej OUN-UPA roku 1943. na skutek czego poniosło śmierć bardzo wielu żołnierzy. w powiecie Podhajce około 150 osób. Powiat Buczacz. Zamordowany rodziny właścicieli folwarków Gilewskiego i Gołębskiego. Siekierka Sz. Ludobójstwo…. 2) Szumlany. II. a przede wszystkim 1944. Bandzie przewodził ukraiński ksiądz z Trościańca. że są to dane dalece niepełne. wchodziły w jej skład różne działy (powiatowy. Siekierka Sz. On sam zdołał zbiec. że w roku 1943 z powodu wywózek (z reguły element świadomy społecznie i narodowo) i coraz bardziej masowych mordów nie było już wielu żywych świadków. s. 8) Józefówka.. XXXXX W książce Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich…160 zamieszczono „Wykaz zamordowanych żołnierzy wojska polskiego i uciekinierów z centralnej Polski w dniach 15-20 września 1939.. 163 List ten przedrukowano w „Brzeżańskich Wistiach” z 14 VIII 1941 r.250. zorganizowane były bojówki. Ukraińcy dekonspirowali się. 5) Krasucko. Straty udokumentowane zachowanymi relacjami z 58 miejscowości mówią już o co najmniej 2142 osobach (żołnierzach i uciekinierach). 9) Mazurskie Łany . których zabijano. powiat Podhajce. 10) Koniuchy. pochodzących jedynie z 18 miejscowości wynika. Wiśniowczyk. oraz około 50 innych rodzin polskich. w powiecie Złoczów.117. Napadano na poszczególnego żołnierzy polskich. III. dziecko i 70-letnią matkę kierownika szkoły Gutkowskiego. 159 Potwierdza to (choć pisze o nauczycielu Zdeb. Jarosław Staruch. 3) Horożanka. w powiecie Buczacz około 120 osób. kolejarzy i innych osób cywilnych”. IV) We wielu innych wioskach we wszystkich trzech powiatach jak np. Zamordowano żonę. W ten sposób zginęło w powiecie Brzeżany około 200 osób.. – jak ad 7). z uwagi na brak dokumentów i relacji. a przede wszystkim nie orientujących się żołnierzy. . zamordowanym 18 VIII 39 . że zamordowano co najmniej 735 osób. Zbrojny napad Ukraińców na cofające się kolumny Obrony Narodowej. została zupełnie zniszczona i spalona. z których autorzy uzyskali jakiekolwiek informacje na ten temat. Wiadomo. Roman Staruch. Według wywiadu polskiego podziemia. które wyłapywały przechodzących przez wsie Polaków. Mimo tego działalność OUN rozwijała się prężnie. Podobną akcję prowadzili Ukraińcy na terenie wszystkich niemal innych powiatów. z chwilą wkroczenia Niemców 1941 na teren Małopolski Wschodniej. Podane zestawienia liczbowe dotyczące powiatów są niewątpliwie znacznie zaniżone. jakie miały miejsce i wcześniej. mordowano ich w bestialski sposób. gospodarczy. a ludność w znacznej części wybita.

nożem i arkanem. brzeżański z początkiem sierpnia 1943 zabrano w nocy broń z cerkwi i wywieziono do Krzywego. co ułatwiało prowokacje i podstępy167. zdobywając broń na cofającym się wojsku polskim i policji. na którym byli w r. Mundury z Olechowca dostarczono partyzantom Ukraińskim w lasach. brzeżańskim). Nie było w ich działaniu nic spontanicznego. Oficjalna policja ukraińska do połowy roku 1943 nosiła roku mundury polskie. np. w roku 1941. kurs oficerski w Pomorzanach koło Dunajowa. W skład UWO wchodziły sądy wojskowe. Były to szkolenia porównywalne z rosyjskimi szkoleniami „specnazu”. Tak nakazywała im działać ich zbrodnicza szowinistyczna ideologia. prowadzono różne jawne i tajne kursy i „doszkalania”. Ale to już inny temat. Do oszukania obrońców członkowie OUN. Olechowiec dał 150 m. Wszystkie wsie złożyły płótno (np. a następnie. Najważniejszy i najaktywniejszy w OUN był dział wojskowy. w tym na ludności Brzeżańszczyzny. Dopiero w ciągu lipca i sierpnia 1943 r. Od okupantów bez trudu dostawali pozwolenia na tworzenie szkół średnich z ukraińskim językiem wykładowym. Do takiego rozwiązania dojrzewali i dążyli ukraińscy nacjonaliści od co najmniej kilkudziesięciu lat. zarządzono w powiecie brzeżańskim zbiórkę płótna domowego na mundury dla 164 Zespoły OUN (sygn. na polu. w tym siekierą. Ludzi. Broń była przechowywana i konserwowana. Opisywane wcześniej fakty były tylko preludium do tych strasznych wydarzeń. 58 59 . UWO urządzało koncentracje oddziałów w lasach. w lesie. konwojowanych przez uzbrojoną straż do Łapczyna w pow. zaś z Malinisk Narajowskich przewieziono broń na dwóch furach. Działali tak jak przed wojną. Wiele. w sierpniu 1943 koło Koniuch166. którzy dokonali tych zbrodni uważa się dzisiaj na Ukrainie za bohaterów i zbawców ojczyzny. Wszyscy pracujący w organizacji mieli pseudonimy. 1941 Ukraińcy z Kozówki). Nowy członek wstępujący do organizacji składał przysięgę. 165 Polskie Państwo Podziemne dysponowało zeznaniami na ten temat. czasem bardzo specyficznych kursów wojskowych. Członkowie UWO-OUN przechodzili tam tajne szkolenia wojskowe (np. ale znamienne szkolne „tabla” z fotografiami uczestników i szkolących ich niemieckich i ukraińskich oficerów164. lub przechowywana w cerkwiach (w Litiatynie pow. Szwartacki zamieszkały w Leśnikach) z koszar lub będąc na ćwiczeniach165. Zbrodni dopuszczały się nawet dzieci. zdartymi z pomordowanych żołnierzy. Członków UWO charakteryzowało zdecydowanie i zdolność do dokonywania czynów zbrodniczych. potem UPA przebierała się w mundury sowieckie czy węgierskie… wojska ukraińskiego. 167 Do zasadzek na polskie wsie stosowano później tez inne „maskarady”. przy milczącym przyzwoleniu kolejnych polskich posierpniowych „elit”. Przed wojną broń dostarczali Niemcy konspiracyjnymi drogami podziemnymi lub kradli ją żołnierze Ukraińcy (jak np. kursy w Krynicy i Zakopanem. Do takich należały niewątpliwie: kurs dla ukraińskiej „Służby Bespeky” w Przemyślu. gdzie uczono zabijać na tysięczne sposoby. płótna). Tak przygotowani członkowie UWO-OUN. której złamanie nawet w drobnych sprawach było bezwzględnie karane śmiercią. w tym celu przechowywany w Olechowcu przez Ukraińców. których wyroki musiały być bezapelacyjnie wykonane. OUN 146-149).lenia niezbędnych fachowców. a potem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) – dokonali w latach 1943-1945 wyjątkowo brutalnego ludobójstwa (genocid atrox) ludności polskiej na kresach południowo-wschodnich. ale też ich logicznym następstwem. 166 W dokumencie podany jest przykład „ostrego strzelania” koło Helenkowa. Broń ta była po wsiach zakopywana na cmentarzu. od ustępujących bolszewików. Zarówno do UWO jak i do OUN należeli mężczyźni i kobiety. W czasie wojny UWO wzbogaciło swój arsenał. nic niezaplanowanego. Na trzech maszynach szyto w Olechowcu mundury. W IPN zachowały się nieliczne. Organizacja dysponowała polskimi mundurami wojskowymi i policyjnymi oraz niemieckimi. kroił je Żyd Sztern. organizowali im Niemcy. w systemie piątkowym. Ukraina miała być „czysta jak szklanka wody”.

981 książę ruski Włodzimierz Wielki zabrał Lachom. polską i żydowską wokół miasta Lwowa. Poliszczuk23. Na ziemiach ruskich. in. tarnopolskiego i stanisławowskiego opublikowane przez Komańskiego i Siekierkę11 i Siekierkę i in. Leszek S. układały się bardzo różnie na przestrzeni wieków. 1385 cała Ukraina. aż po rzekę Zbrucz zagarnęła Austria. Niedługo potem Bolesław Chrobry odebrał Rusinom te tereny. Nazewnictwo W Cesarstwie Austro-Węgierskim teren między Sanem a Zbruczem nazywano Galicją Wschodnią. że ludność Wołynia w r.Uwagi ogólne. Za czasów Kazimierza Odnowiciela dwory książęce Polski i Ruski (w Kijowie) żyły w przyjaźni i wspierały się wzajemnie. tak. W latach 1340-1349 Kazimierz Wielki korzystając z prawa rodzinnego dziedziczenia przejął Ruś Halicką i odnowił zamek we Lwowie. Ludność Małopolski Wschodniej pod zaborem austriackim zachowała obrządek greckokatolicki i trwa w nim do dzisiaj. bardzo gruntowne opracowanie Siemaszki i Siemaszki 42 dotyczące Wołynia i trzy podobne tomy dotyczące ludobójstwa w województwach Małopolski Wschodniej: lwowskiego.2. przybliżenie ich treści szerszemu gronu czytelników. żydowskiej. W czasie rozbicia dzielnicowego książęta polscy i ruscy często żenili się miedzy sobą i byli powiązani licznymi więzami rodzinnymi. które wchodziły w skład Unii Polsko-Litewskiej powstał i rozpowszechnił się po Unii Brzeskiej (1595) obrządek greckokatolicki.1.3. Rys historyczny Stosunki polsko-ukraińskie. Dla książki Siekierki i in39. czerpaliśmy przykłady przeważnie z województwa tarnopolskiego. rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego Wstęp 1. Szczególnie zwracają uwagę cztery podstawowe dzieła: dwutomowe. 1918 była już prawosławna.39. Car rosyjski na ziemiach zaboru rosyjskiego tępił ten obrządek i zmuszał swoich poddanych do powrotu do prawosławia. 1. 1. która była częścią ówczesnej Litwy znalazła się w granicach tego ogromnego państwa. Cytaty i odniesienia do książek innych autorów podajemy z pełnymi nazwiskami lub odpowiednimi numerami. jak się dawniej mówiło. ormiańskiej i innych narodowości istnieje już bogata literatura. z którego skorzystali Turcy i zagarnęli znaczną część Ukrainy na kilkadziesiąt lat aż do zwycięstw Sobieskiego. dr hab. że w r. część terenów zamieszkałych przez ludność mieszaną ruską.40.Prof. Dzięki unii Polski z Litwą w r. Ważne były też sprawy religii. Gdy Tatarzy zagarnęli Ruś niepodległość zachowały tylko księstwa przyległe do granic Polski. Pierwsza wiadomość na ich temat pojawia się u kronikarza ruskiego Nestora z XII wieku i przekazuje. wielkie powstanie chłopskie pod przywództwem Chmielnickiego. W odrodzonej Polsce w okresie międzywojennym nazywano go Małopolską Wschodnią a od 17 września 1939 r. Ukraina stała się terenem częstych walk z Tatarami częściowo podległymi władzy tureckiej. czyli Polakom Przemyśl i Grody Czerwieńskie czyli teren między Wieprzem a Bugiem i nieco na wschód od Przemyśla i Sanoka aż do górnego Dniestru. Ponieważ prace te są bardzo obszerne i rzadko dostępne w bibliotekach. Strony podawane w nawiasach bez innej specyfikacji odnoszą się do pracy Komańskiego i Siekierki11 dotyczącej województwa tarnopolskiego. dotyczącej województwa lwowskiego dajemy skrót (Lw). celem tego artykułu jest m. wokół którego zaczęło powstawać miasto. zaś tereny na wschód od Zbrucza oraz Wołyń zabrała Rosja. Były na tym terenie trzy województwa Drugiej Rzeczypo- 60 61 . 29 proponuje nazwę czysto geograficzną Halicja od miasta Halicza. Jankiewicz Stosunki polsko-ukraińskie od około 1914 do 1947 r. natomiast strony z dodatkiem na początku St odnoszą się do książki Siekierki i in. dawnej stolicy tego regionu i nazwę tą będziemy dość często stosować. czy polsko-ruskie. mimo prześladowań komunistycznych w niedawnym czasie. po inwazji sowieckiej i przyłączeniu go do ZSRR a następnie do Niepodległej Ukrainy nosi nazwę „Zachodnia Ukraina”. choć wstępne dane można znaleźć w książkach Jastrzębskiego9 i Koniecznego13.40 dotyczącej ludobójstwa w województwie stanisławowskim a dla odniesień do książki Siemaszko i Siemaszko42 stosujemy skrót (Woł). Inną część – Ukrainę Zadnieprzańską wraz z Kijowem zajęła Rosja. w którym liturgia była bardzo podobna do prawosławnej i także księża mogli się żenić ale Kościół Greckokatolicki podlegał papieżowi. czasem tylko sięgając do innych województw. Na opracowanie ludobójstwa w województwie lubelskim jeszcze czekamy. W czasie rozbiorów Polski w końcu XVIII w. Jako że we wszystkich wymienionych czterech województwach działy się podobne zdarzenia. Pewnie już w tamtych czasach rodziło się wielkie podobieństwo języków polskiego i ruskiego-ukraińskiego. Na temat stosunków polsko-ukraińskich głównie w czasie II wojny światowej i po niej i na temat dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich ludobójstwa ludności polskiej. Z powodu wyzysku jaki spolonizowani możnowładcy stosowali wobec ruskich chłopów oraz na skutek odejścia przez króla Zygmunta III Wazy od polityki pełnej tolerancji religijnej wobec prawosławia rozpętało się w połowie XVII w.

gdzie Ukraińców było stosunkowo nie wielu. W polityce obok ukraińskich ugrupowań ugodowych jak UNDO działała też skrajnie nacjonalistyczna tajna Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów.4.. Prawdopodobnie obawiano się.  Skąd się wziął ruch nacjonalistyczny wśród Rusinów w Galicji Wschodniej? Do 1848 r. prawdopodobnie natychmiast zająłby je Związek Radziecki. gwałt.. Ukraińcy zamieszkiwali także jako poważna przymieszka wśród ludności polskiej w kilku południowo-wschodnich powiatach Lubelszczyzny i w kilku południowych powiatach dawnego województwa poleskiego (tutaj zmieszani byli z Białorusinami i Polakami)..5.7% (ale powiaty zachodnie tego województwa były czysto polskie i dzisiaj stanowią część naszego województwa podkarpackiego).. że ziemie te powinny należeć do Polski. a więc.. elitaryzm . tarnopolskie i stanisławowskie. zwłaszcza Lwów. o której tutaj mówię odrzucała tę moralność. Żydzi 10% ludności). a więc prawie równolegle z Mein Kampf. W trakcie tej wojny miała miejsce sławna Obrona Lwowa. Wojna ta zakończyła się w połowie 1919 r.01.  Pisma D. 16. Książka Doncowa była wydana w r. a tam gdzie ludność była bardzo wymieszana i mniej liczna było dużo szkół gdzie wykładano w obu językach i polskie dzieci uczyły się także pewnych przedmiotów po ukraińsku.1%. które idą na korzyść w konkurencyjnej walce o istnienie. Żydzi 31. w byłym województwie tarnopolskim 49. przegraną Zachodnich Ukraińców.Te moralne idee są dobre.8%. Jego poglądy wyłożone w książce Nacjonalizm są bardzo skrajne i można je streścić w haśle Ukraina ponad wszystko (patrz Poliszczuk24.. inne nie liczą się a nawet mogą być tępione na ziemiach uznanych przez Ukraińców jako swoje etnograficzne terytoria. 1.). w stanisławowskim 22.1939 r. Każdy poważny ruch polityczny stara się o podbudowę filozoficzną. w której Hitler wyłożył swoje bardzo podobne tezy.5. Od północy przylegało do nich województwo wołyńskie. Opisuje je Partacz21. Przed pierwszą wojną światową (1914-1918 r. W czasie wojny z bolszewikami w końcu 1919 i w 1920 r. 1. 53.5%.) antagonizmy rusko-polskie w dużych miastach Galicji (Małopolski) Wschodniej były dość silne i na terenie parlamentu lokalnego galicyjskiego i ogólnego austro-węgierskiego odbywały się liczne spory. że gdyby uczyniono z niej niezależne państewko. reszta narodu często nazywana jest „nieokiełznanym bydłem”. 62 63 .. W czasie rokowań pokojowych po I wojnie światowej przyznano Galicję (Małopolskę) Wschodnią Polsce. Carat na ziemiach Wielkiej Ukrainy.4% (rzym.rządzi elita. rasizm – tylko naród ukraiński jest godzien szacunku. która życie ceniła ponad wszystko. obok szkół polskich były ukraińskie. która zabraniała szkodzić innym. było wiele organizacji. Zdobyć jeszcze więcej. spory się zaogniły i przerodziły się w wojnę polsko-zachodnioukraińską o Lwów i Galicję (Małopolskę) Wschodnią.3% (rzymsko-katolików 36. mleczarska. Nie będzie błędem jeśli poglądy Doncowa zakwalifikuje się jako zbliżone do faszyzmu30.-kat. zamieszkałe przeważnie przez Ukraińców (Polacy stanowili tam 16.spolitej Polskiej: lwowskie. Ukraińcy 13. W czasie rozpadu monarchii austro-węgierskiej w listopadzie 1918 r.2 %39. które do niego należały nie uznawał narodowości ruskiej-ukraińskiej a mieszkańców Ukrainy nazywał Małorusami (Małorusinami) w odróżnieniu od rdzennych Rosjan „Wielkorusów” a język ukraiński uznawał za lokalną odmianę rosyjskiego. Poza Polakami i Żydami oraz nieznacznym procentem innych narodowości resztę ludności stanowili Ukraińcy-Rusini. W Sejmie była spora grupa ukraińskich posłów i senatorów. We Lwowie ludność polska stanowiła dnia 01. W myśl idei Doncowa wszyscy sąsiedzi Ukraińców uznawani są za wrogów. zabójstwo.6%). jest to do skrajności doprowadzony egoizm narodowy. Jaki procent ludności stanowili Polacy w Halicji? Według spisu ludności w 1931 r. np. Świetnie rozwijała się prasa ukraińska. w lwowskim 57. inteligencja ruska (głównie księża) mówiła przeważnie po polsku. Tylko filistrowie mogą odrzucać i moralnie potępiać wojnę. Doncowa jako podstawa ukraińskich ruchów skrajnie nacjonalistycznych. a Polacy uważali. I dalej w jego książce: Nie w zdobyciu polega szczęście. Dla skrajnych nacjonalistów ukraińskich takim oparciem teoretycznym były pisma Dmytra Doncowa mieszkającego w okresie międzywojennym we Lwowie. która nienawidziła drapieżne instynkty. Galicyjscy Ukraińcy chcieli mieć na tym terytorium wolne państwo. Ludność żydowska we wszystkich tych trzech województwach stanowiła około 10% lub mniej ogółu ludności35.27 i Himka6. o charakterze terrorystycznym15.7%). Jego cechami były: totalitaryzm – cała władza zwierzchnia w ręku wodza i niewielkiej grupy go otaczającej (demokracja jest wyśmiewana). Rusini zaczęli się nazywać Ukraińcami.. którzy musieli wycofać się za rzekę Zbrucz. Piłsudski sprzymierzył się z Ukraińcami Wschodnimi.1926. Po tym okresie podobnie jak w wielu innych krajach zaczęło się budzić poczucie odrębności narodowej. lecz w zdobywaniu.9% i Niemcy 1. Ruch ten nie opierał się na zasadach chrześcijańskich (w przeciwieństwie do tego ruchy narodowe w Polsce opierały się właśnie na zasadach wiary chrześcijańskiej –patrz Grott4). Świetnie rozwijała się ukraińska spółdzielczość. Całej walce o istnienie obce jest moralne pojęcie sprawiedliwości. W okresie międzywojennym Ukraińcy mieli w Polsce dużo swobody. małe i słabe ze względu na swoje szczupłe terytorium. 1. W książce Nacjonalizm Doncowa spotykamy takie zdania: Moralność.

Atakujcie i bądźcie zdobywcami.. w okolicach Brzeżan zataczała coraz szersze kręgi i sposobiono się do wywołania powstania przeciwko Polsce. wieś żyła swoim życiem i na ogół.09. potem działacz kółka rolniczego i działacz Związku Strzeleckiego. już pod koniec lat trzydziestych XX w..1939 r. Nie mniej.. 916. 6. 527. Dominują stwierdzenia takie: „Do czasu wybuchu drugiej wojny światowej mieszkający we wsi Ukraińcy.  Bądź dumny z tego.. 980.  Obraz stosunków polsko-ukraińskich w okresie międzywojennym na wsi i w małych miastach. który uratował ciebie przed tatarskim potopem i postawił na granicy dwóch światów aby tworzyć nowe życie: 1.. bogactwa i przestrzeni Państwa Ukraińskiego23. Książkę Nacjonalizm Doncowa i 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty przyjęła jako ideologiczną podstawę utworzona w r. aż do lat tuż przed wojną. 3. 987). 2.. Antychrześcijański charakter tych „przykazań” jest oczywisty. Udzielali sobie wzajemnej pomocy przy różnych pracach. a nawet na listonoszy. I jeszcze inne stwierdzenie: Obie narodowości łączyły liczne powiązania rodzinne (625). demokraci i inni miłujący ludzi odpowiedzieliby – zawsze naród! My zaś odpowiadamy nigdy naród! Naród dla wszelkich idei. Zdobędziesz Państwo Ukraińskie. 808. że wcześniej. Trzy narodowości. 860. ani śmierć nie przymuszą ciebie do wyjawienia tajemnicy 10. nacjonalizm ukraiński nie miał do ludności wiejskiej łatwego dostępu.. 921. Płonęły stogi zboża w polskich gospodarstwach. Ja – Duch odwiecznego żywiołu. Radykalna zmiana zaczęła następować po wkroczeniu 17. Żadne porozumienie z OUN nie było możliwe – im zależało jedynie na zaognianiu stosunków. ani tortury. Armii Sowieckiej (606g). było wiele rodzin mieszanych polsko-ukraińskich. 769. W Koniuchach pow. Musiał je znać na pamięć każdy nacjonalista ukraiński. Jeśli chodzi o opinię. np. Świadczy to. 572. 714). Taurów) pochodzi informacja. ani groźby.  Nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa. że mimo wszelkich politycznych burz rozpętywanych w dużych miastach między Polakami i Rusinami (Ukraińcami) przed pierwszą wojną światową. Według słów Poliszczuka23 na literaturze tej rosły jak na zatrutych drożdżach zastępy przyszłych morderców. jego istotą jest walka o przewagę. przeważnie mówi się że od chwili wkroczenia na te ziemie Armii Radzieckiej albo dopiero po wkroczeniu Niemców w czerwcu/lipcu 1941 r. Stamtąd (631. wspólnie obchodzono święta rzymskokatolickie i greckokatolickie (533. trzy języki i trzy religie żyły zgodnie obok siebie (533). 7. o rozrost i poszerzenie. 5. czyni ją przystępną dla tej masy i wreszcie mobilizuje naród do walki o tę ideę. Jednym z organizatorów zamachu był Stepan Bandera15. bowiem żądza potęgi jest właśnie żądzą życia. stosunki układały się poprawnie i nie było żadnych konfliktów. 856. mimo zajadłej antypolskiej propagandy ze strony OUN w okresie międzywojennym. Ukoronowaniem terroru było zabicie ministra Bronisława Pierackiego w r.. kiedy te dobre stosunki się skończyły. 1934 (nota bene dążył on do ugody między Ukraińcami a Polakami). 614. 694. Wypowiedzi tego rodzaju jest w omawianej książce11 wiele. 1937 zginął sołtys. we wsi znajdował się kościół rzymskokatolicki. Pomścisz śmierć Wielkich Rycerzy. Zasady te OUN zaraz zaczęła wcielać w życie. 64 65 . 874. Pamiętaj o wielkich dniach naszych Walk Wyzwoleńczych. pod koniec lat 30-tych propaganda nacjonalizmu ukraińskiego w niektórych rejonach.. (strony 519... która formułuje niejasną dla nieuświadomionej masy ideę. albo czasami (bardzo rzadko) wspomina się. jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy 8. Doncow mówi: Kto wprowadza w świat i urzeczywistnia jakąś ideę?. ale uwolniony w czasie wojny we wrześniu 1939 r. albo zginiesz w walce o nie. że od początku lat 30-tych OUN coraz silniej oddziaływała na ludność wiejską. Jest to grupa. 714)11.. późniejszy przywódca (prowidnyk) OUN skazany na dożywocie przez polskie sądy. czego pokłosiem było zamordowanie kilku działaczy polskich: w r. Polacy i Żydzi żyli ze sobą w zgodzie. Sensem życia jest posiadanie i panowanie. Czynnikiem aktywnym jest inicjatywna mniejszość.) czy póżniejszej niemieckiej (1941 r.31. Co do kwestii jak działać. 750. 1929 Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). I inna wypowiedź „W naszej wsi około połowy mieszkańców stanowili Polacy i tyleż samo Ukraińcy Do 1939 r.. 820. albo aż do inwazji sowieckiej (1939 r. chwały. na str.). 976. Nienawiścią i podstępem będziesz przyjmował wroga Twojej Nacji 9. 661. 527. Nie pozwolisz nikomu plamić chwały ani czci Twojego Narodu. 2.37. (np. listonosz (638) a w Żukowie (pow. rozpoczęły się ataki terrorystyczne (z ofiarami śmiertelnymi) na banki... 662. 4. mimo wojny polsko-ukraińskiej w czasie od listopada 1918 do połowy 1919 r. zanim staniecie się włodarzami i posiadaczami. o potęgę (w oryginale potężność). że jesteś spadkobiercą walk o chwałę Włodzimierzowego Tryzuba. W warunkach polityki ugodowej tracili rację swojego istnienia. Będziesz dążyć do poszerzenia siły.. O sprawie nie mów z tym z kim można. 631.. 921. Brzeżany został zamordowany w 1938 r. Na podstawie tez Doncowa ułożono 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty23. lecz z tym z kim trzeba. obok była otoczona wysokim murem cerkiew i synagoga żydowska (333). w relacjach respondentów W okresie międzywojennym stosunki te były na ogół dobre. jest czynnikiem biernym.  Ani prośby.

Takie zdarzenia miały miejsce i w innych powiatach. byłych wojskowych. w Gołogórach (976/977) i w Czyżowie (987). wywieziono na zesłanie około 300 tys. Brody (571) komuniści ukraińscy i żydowscy zajęli różne stanowiska w tzw. razem 199. w wielu miejscowościach Tarnopolszczyzny bojówki OUN wspomagane często przez miejscową ludność dokonywały napadów na żołnierzy Wojska Polskiego. wymordowanie grupy 48 uciekinierów z Jasła blisko wsi Koniuchy koło Brzeżan. Do tego potrzebna była im broń.1939 – 22. W Skorodyńcach pow. 865). i kilka innych zbiorowych mordów w tych okolicach (631. 897). Dlaczego mówimy. śmiertelność Ukraińców w miejscach zesłania była bardzo duża. który znamy z innych źródeł. Buczacz) (662). jeżeli nie powszechnie.  Preludium ludobójstwa. a w czasie drugiej okupacji sowieckiej.181 a w latach 1948-52 jeszcze 87. Dla sprawiedliwości trzeba jednak dodać. Tak zwane Wiejskie Rady Ludowe (Silrady) złożone z Ukraińców i Żydów typowały rodziny polskie do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. a mordowano z premedytacją.2. posiadaczy ziemskich. Ihrowica pow. podobnie wymordowanie grupy żołnierzy koło Dryszczowa w pow. naprzód kazano im się rozbierać a potem ofiary były okrutnie mordowane. Mordy żołnierzy polskich.364 osoby. Jednym z pierwszych dokonań nowej administracji było sporządzenie listy „wrogów ludu”. Tarnopol (847). przygotowali ukryte podziemne przejście ze wsi do lasu i także napadali na powracających z wojny żołnierzy polskich. np. Na początku okupacji sowieckiej. księży. Wiele z tych napadów miało od początku charakter ludobójczy. którego byli obywatelami). zanim Sowieci weszli. Po tym Ukraińcy rozebrali domy osadników i zostawili gołą ziemię.830. których rozbrajali a czy mordowali (-) nie wiadomo11 (w wielu jednak miejscach w okolicy Brzeżan uciekinierów członkowie OUN mordowali – patrz punkt 3). policjantów i uciekinierów z Centralnej i Zachodniej Polski dążących ku granicy z Rumunią i Węgrami. str. 3. Rzadko kiedy typowały na taki wyjazd swoich pobratymców (527. 3. wielu z nich potem aresztowano lub zesłano ich i ich rodziny na Syberię i do Kazachstanu. Potwierdza się fakt. albo też bite tak. którą polska policja wykryła w jednej miejscowości przed wybuchem wojny. np. Donosy W wielu miejscowościach. Pod koniec pierwszej okupacji sowieckiej również i nacjonaliści ukraińscy zaczęli być aresztowani i wywożeni przez Sowietów. Zarówno jak w przypadku Polaków. że to było preludium ludobójstwa? Ponieważ ofiarami często byli bezbronni cywile albo pozbawieni broni żołnierze wracający do domu. gajowy. 3. Czortków (694/695) Ukraińcy gromadzili broń. Ciekawe jest zeznanie chłopca. policjantów i czasem także na urzędników państwowych oraz na cywilnych uciekinierów z Polski Centralnej i Zachodniej. Nie mniej. Stamtąd wracały „puste” opakowania po tych produktach. Majątek wywożonych Polaków był prawie natychmiast rozgrabiany przez sąsiadów Ukraińców. Proces wspomagania NKWD w typowaniu ludzi do wywiezienia był bardzo powszechny. Według notatki dokonanej w „Kronice Życia” w przeddzień wkroczenia Sowietów. Według Hryciuka i in7. ale przeszkodziło temu wejście Sowietów na wschodnie tereny II Rzeczypospolitej. że około 200 tysięcy Ukraińców służyło w 1939 r. 643/644). że traciły zdrowie i często wkrótce potem umierały (625. 66 67 .09. Ukraińcy (domyślne z OUN) wymordowali polską ludność w kolonii Kołodne (pow. wyższych urzędników państwowych i działaczy społecznych (np. itd. policjantów. urzędników państwowych.1. w oparciu na dane radzieckie. W nich z Niemiec przychodziła broń. relacji o takich mordach popełnionych we wrześniu 1939 r. jest sporo. Ukraińcy witali wkraczające wojska sowieckie jako wyzwolicieli (patrz. koło wsi Gaik (109) blisko Brzeżan kolumna 150 policjantów wpadła w zasadzkę i została w całości wymordowana. że na szczęście Polacy zdołali się ukryć i nie było ofiar śmiertelnych. wliczając w to ok. w Ubinie pow. Polaków. Kamionka Strumiłowa (725). lub więcej22. Trembowla) (865) z tym. w Polskim Wojsku i walczyło z Niemcami a niektórzy jak późniejszy generał Szandruk mieli w walkach duże zasługi i zostali przez generała Andersa odznaczeni krzyżem Virtuti Militari18a. np. po usunięciu Polaków z ziem zabużańskich w latach 1944-1946. zakatowanie na śmierć żony gajowego i jej dzieci oraz uciekinierów z Polski Zachodniej (622).Brzeżany) w 1938 r. Np. potajemnie się szkolili.1941. wywożenie Ukraińców na inne tereny Związku Radzieckiego przybrało rozmiary masowe7 W roku 1947 wywieziono ich 76. Brzeżany. Tego typu donosy sporządzała nie tylko czerwona milicja ale także dość powszechnie nacjonaliści ukraińscy (977). które wspomogłoby ofensywę niemiecką (była to jawna zdrada państwa. Inni autorzy oceniają liczbę wywiezionych Polaków na północne i wschodnie tereny ZSRR na pół miliona do półtora miliona osób. jak pisze Zbigniew Iłowski z Podkarmienia pow. na małą skalę może by tu i ówdzie wybuchło.Złoczów. 50 tysięcy poborowych wziętych do Armii Czerwonej. Podobna rzeź była planowana w Rudce (pow. który był świadkiem jak ukraińscy chłopi pytali sowieckiego oficera wkraczającego do Polski „czy można już rżnąć Polaków i palić ich gospodarstwa?” – oficer zaprzeczył (895). że współpracujący z Niemcami nacjonaliści ukraińscy przygotowywali się do wywołania na tyłach armii polskiej powstania. i pierwsza okupacja sowiecka 17. Niestety. Jest relacja i na ten temat (976): W okresie międzywojennym ukraińskie spółdzielnie mleczarskie wysyłały do Niemiec sporo produktów mleczarskich. Wstępowali też do czerwonej milicji i wskazywali funkcjonariuszom NKWD ukrywających się oficerów Wojska Polskiego. Wojna 1939 r.06. 695). w pow. do których zaliczono policjantów. działaczy Związku Strzeleckiego. Powstanie. czerwonej milicji i w administracji. 977). (976).

Chodaczkowie i w wielu innych miejscowościach. choć byli też i Ukraińcy i raczej wyjątkowo Żydzi. Podobna sytuacja była zresztą w więzieniach w innych większych miastach Wołynia i Halicji. 25). Nastąpił pogrom Żydów.. Galicyjska).39. Niemcy ogłosili ochotniczy pobór do ukraińskiej dywizji SS-Galizien [pełna nazwa brzmi: 14. tak że we lwowskich więzieniach mieli. na początku lipca 1941 r. Obok gestapowców w plutonie egzekucyjnym według świadectwa Niemców i polskich świadków brali udział policjanci ukraińscy i prawdopodobnie członkowie batalionu Nachtigall. Do wstępowania do tej dywizji nawoływali księża greckokatoliccy. zwłaszcza na Lubelszczyźnie24. Wymordowano wtedy około 2000 . Zgłosiło się do niej 82 tysiące ochotników ale do komisji werbunkowych przyszło 30  tysięcy.. Sowieci rozwiązali tę sytuacje z właściwą im pomysłowością . Zaraz po wkroczeniu Niemców na teren Wołynia i Halicji Niemcy utworzyli na tych terenach Ukraińską Policję (Ukrainische Hilfspolizei). gdyż klęska Niemców w tym czasie zarysowywała się coraz wyraźniej. W kwietniu 1943 r. potem tę nazwę kilkakrotnie modyfikowano]. Początek okupacji niemieckiej. które zwalczały partyzantkę sowiecka na terenie Białorusi i tam bardzo złą sławą okryły się wśród ludności. w Taurowie. Wśród nich były też małe dzieci. Po wkroczeniu do Lwowa Niemców i ukraińskiego batalionu Nachtigall łatwo było skierować ten gniew na Żydów. że członkowie OUN dostarczyli Niemcom adresy tych profesorów i adresy aresztowanej i zgładzonej młodzieży akademickiej. o której wspomniano14a. Były to: batalion Nachtigall (Słowik) i batalion Roland (ten drugi o mniejszym dla nas znaczeniu). że w sowieckim NKWD było ich bardzo wielu. Dywizja Grenadierów SS (1. Czasem też samodzielnie mordowała Polaków i Żydów (patrz Himka6).3000 Żydów i Polaków14a (Lw str 534-543). Każdy policjant ukraiński otrzymał polecenie zabicia 30 Polaków i dostarczenia ich dowodów tożsamości. bo Polacy bali się o siebie i też byli prześladowani. W Połowcach 6 lipca 1941 r. w których oficerami byli obok Niemców także przeszkoleni uprzednio na terenie Niemiec. Mordy młodych Polaków we Lwowie trwały dalej.06. Zapędy ludobójcze ze strony ukraińskich nacjonalistów dają o sobie znać już na początku okupacji niemieckiej. Tarnopolu i w innych miastach Halicji w pierwszych dniach okupacji niemieckiej. Np. Pod koniec czerwca Sowieci nasilili akcję aresztowań. np. Również w Skorodyńcach zamordowano kilku Polaków i tylko przez przypadek nie doszło do zamordowania większej ich liczby (695). Prócz tego w okresie przed wybuchem II wojny światowej OUN oddawała na dużą skalę usługi szpiegowskie Niemcom i otrzymywała za to fundusze i broń23. Hańbiące czyny na dużą skalę z udziałem nacjonalistów ukraińskich dokonane zostały we Lwowie. pow. Należy podziwiać nierozsądek tych ludzi. w Podkamieniu. w którym obok wojaków z Nachtigall wzięła udział także improwizowana policja ukraińska i ludzie z ulicy. aresztowano według listy ponad 100 osób spośród młodzieży akademickiej i ślad po nich zaginął14a. Nie mniej przed tym i po ponownym skompletowaniu dywizja brała udział w masakrach cywilnej ludności polskiej m. Po przeszkoleniu dywizję skierowano na front. in. szczególnie od stycznia do marca 1944 r. Tarnopol i inne miasta galicyjskie pod koniec okupacji sowieckiej i na początku niemieckiej (koniec czerwca/lipiec 1941 r. (rozdział 4. 540-541) 68 69 . W Czechowie. Ukraińskie formacje policyjne brały także udział w walkach z partyzantką polską i w pacyfikacjach wsi na terenach Polski w t.41) Niemcy utworzyli dwie formacje wojskowe ukraińskie. kilkanaście tysięcy ludzi. także w czasie powstania warszawskiego6.3). Krótka informacja o ukraińskich formacjach wojskowych i policyjnych tworzonych przez Niemców (patrz Poliszczuk24.1. pow. Brzeżany nacjonaliści ukraińscy uprowadzili z domów 10 Polaków i po przesłuchaniu na plebanii u popa wywieźli ich do lasu i tam po okrutnych torturach zamordowali (631).24 4. 4. Zabito w ten sposób kilkadziesiąt osób i kilku ciężko zraniono. w której nacjonaliści ukraińscy brali udział było wymordowanie 26 polskich profesorów i wybitnych intelektualistów z uczelni akademickich Lwowa i członków ich rodzin lub przypadkowych gości – razem 46 osób. jak się ocenia. Buczacz zamordowano 23 osoby w tym 14 Polaków i 9 Ukraińców. 4. przeważnie Polaków. ukraińscy nacjonaliści zamordowali 8 Polaków i 16 Żydów.2. Przed inwazją na Związek Radziecki (22.000 zabitych i zaginionych). Rozpacz i gniew rodzin był ogromny. Polacy byli zatrzymywani wieczorem na ulicy i po sprawdzeniu i zatrzymaniu dokumentów kazano im iść do przodu – wtedy padał z tyłu strzał. Generalnym Gubernatorstwie.  Lwów.3. w Hucie Pieniackiej.25. Wielką zbrodnią dokonaną przez Niemców. która odegrała haniebną rolę współdziałając w eksterminacji Żydów i w szkalowaniu Polaków i donoszeniu na nich do gestapo. Szybki postęp wojsk niemieckich po napadzie w dniu 22 czerwca. Dywizja ta została kompletnie rozbita w bitwie pod Brodami w lipcu 1943 r. Aby zapobiec takim incydentom polskie władze podziemne zarządziły odwet i jednego dnia zastrzelono o określonej godzinie co najmniej 11 policjantów ukraińskich – mordy na ulicy ustały (Lw. którym roztrzaskiwano główki o futryny (148).14a. Wątpliwe. ponieważ wiadomo było. Istnieje także mocne podejrzenie. 4.(około 7. Okupacja niemiecka po inwazji 22 czerwca 1941 r.16a).16a. aby pośród tłumu z ulicy byli Polacy za wyjątkiem może jakichś kompletnych mętów. lub Wolnego Miasta Gdańska (zwykle jeszcze przed wojną) oficerowie narodowości ukraińskiej.rozstrzelali lub wytruli więźniów. Bataliony te po krótkiej działalności w czasie wkraczania Niemców na tereny zajęte przez ZSRR zostały rozformowane a ich członkowie wcieleni do oddziałów policyjnych. zw. uczynił niemożliwym ewakuację takiej liczby ludzi.

Rozstrzelano około 11 tysięcy Żydów. tarnopolskie i wołyńskie) żyło według spisu z 1931 r. my już nie wrócim na ten świat”. W Germakówce. Po przybyciu na cmentarz musieli się rozbierać i ustawiać rzędem nad wykopanym dołem. Zimą 1942/43 r.ten rozkaz miał prawdopodobnie zapobiegać niszczeniu i wyrzucaniu po drodze ukrytych w ubraniach pieniędzy i kosztowności. Borszczów (540) na polecenie Niemców ukraińscy policjanci urządzili małe getto. W czasie gdy Niemcy odnosili największe zwycięstwa na froncie wschodnim i wydawało się. do którego spędzono wszystkich Żydów z okolicy. żółty kwiat. albo też kryjąc się wprost w lesie (z tym. szerzyły się różne choroby. np. Pomagali im w tym policjanci ukraińscy i OUN-UPA6. 1943. W połowie września rozstrzelano grupę 400 mężczyzn Żydów i potem regularnie co jakiś czas szły do lasu grupy po około 100 Żydów eskortowane przez gestapowców i policję ukraińską za miasto. pow. co najmniej 10 osób za przechowywanie ich i żywienie. Żołnierze węgierscy stacjonujący na tych terenach byli przeciwni tym poczynaniom i nie brali udziału w prześladowaniach.) 5. Zrobiła to z pewnością ukraińska policja. Niemcy ogłosili tę niedzielę dniem swobody i pozwolili Ukraińcom bezkarnie mordować i rabować Żydów. np. Część z nich odtransportowano do getta w Brodach. dokonali na ziemiach polskich i w innych krajach Europy strasznego ludobójstwa Żydów. przez zakopanie żywcem. U Ukrainki Olgi 70 71 . że ktoś im musiał donosić żywność). Dokonane zostało przez oddziały ukraińskie Nachtigall na żołdzie niemieckim. że wkrótce dojdą do Uralu. Ludobójstwo to miało różne formy podobnie jak udział w nim Ukraińców. pow. Na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Była to manifestacja na rzecz wolności Ukrainy. Niemcy z pomocą Policji Ukraińskiej przystąpili do likwidacji mieszkańców getta. Nieoficjalnie policja podlegała OUN-UPA. Jednak kilkuset Żydów zdołało się ukryć u wielu polskich rodzin w piwnicach i innych kryjówkach w mieście i poza miastem. Podczas tej krwawej niedzieli zginęło ich około 500 (dane z Judenratu czyli legalnego „samorządu” żydowskiego). Straconych zostało ponad dwa tysiące Żydów. że w wynajdywaniu ukrywających się Żydów celowali policjanci ukraińscy. Znane są nazwiska gestapowców likwidatorów getta. W kwietniu 1942 r.1. lub bardzo rzadko ukraińskich. Do getta wciąż spędzano coraz więcej ludzi z okolicznych miejscowości. Również Marian Fedorowicz ze wsi Zubrzec (658) donosi. obok cmentarza żydowskiego. można przypuszczać że na skutek ludobójstwa dokonanego przez Niemców i ukraińskich nacjonalistów zginęło. Mordowano w okrutny sposób. Pewna liczba Żydów ukryła się u niektórych Polaków i Ukraińców oraz w lasach.5. Konwojowali policjanci ukraińscy i wielu Żydów podczas transportu zabili. na przykład. Gdy nacjonaliści ukraińscy proklamowali samowolnie we Lwowie w pierwszych dniach lipca rząd niepodległej Ukrainy (który trwał tylko kilka dni – bo to się nie spodobało Niemcom jako ukraińska samowola). Pierwsze 2 lata okupacji niemieckiej (VI. o słowach „czerwona róża. głównie młodzieży. jego przewodniczący Jarosław Stećko ogłosił. znacznie ponad 750  000 Żydów. a więc kilka razy więcej niż Polaków z rąk nacjonalistów Ukraińskich. 1942 i w pierwszej połowie r. 824 000 Żydów (Prus 35). wielu Żydów zmarło z niedożywienia i chorób. W powiatowym mieście Brzeżany (617) na niedzielę 3 lipca 1941 r. Ponieważ na tych terenach (województwa: lwowskie. że zgadza się całkowicie na hitlerowskie metody eksterminacji Żydów6. Makabryczny opis pędzenia na śmierć kolumny Żydów pozostał ze wsi Petlikowce Stare pow. W Podkamieniu. aby wymieniać towary na żywność – w getcie nastał głód. tam musieli kopać doły i tam ich rozstrzeliwano. pewnej nocy zabito wszystkich Żydów w getcie. około 100 osób. Wyłapywała ich potem ukraińska policja i często także miejscowi Ukraińcy. W drugiej połowie czerwca Borszczów ogłoszono miastem wolnym od Żydów. w jedną noc zastrzelono wielu Żydów – był to pierwszy masowy mord Żydów dokonany przez Niemców i ukraińską policję. przy współudziale OUN. urządzono getto dla ponad 1000 Żydów. Ludobójstwo Żydów rozpoczęło się ich masowym mordem z torturami we Lwowie i w innych większych miastach Małopolski Wschodniej zaraz po wkroczeniu Niemców na te tereny to jest po 22 czerwca 1941 r. W ich wykrywaniu pomagali ukraińscy policjanci. Wkrótce potem. W maju i czerwcu 1943 roku. 5. Prowadzeni musieli trzymać ręce na karku . Pewną liczbę Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. Buczacz (654/55). gdy jeden z zastępców komendanta policji odmówił podporządkowania się dowództwu UPA został zastrzelony. Ludobójstwo Żydów. tak że do końca listopada tego roku wyłapano i zamordowano prawie wszystkich Żydów a także zabito. Brody (571) na początku 1942 r. zjechało do miasta 5 tysięcy Ukraińców. Skala jego była ogromna.1941 – do około maja 1943 r.  Prześladowanie Żydów na przykładzie miasteczka Borszczów (520) i innych miast Już od początku niemieckiej okupacji zaczęło się prześladowanie Żydów przez policję ukraińską: policjanci bili Żydów i zmuszali do darmowej pracy. kazali im śpiewać piosenkę po ukraińsku. Jeden gestapowiec strzelał w tył głowy a drugi podawał mu magazynki z nabojami. bo Niemców w tym czasie we wsi nie było. W lipcu 1942 r. co kilka dni pędzono po kilkuset Żydów za miasto. Policja Ukraińska uczestniczyła w mordach jako ochrona konwojów prowadzonych na rozstrzelanie a szczególnie „zasłużyła” się w wyszukiwaniu ukrywających się Żydów. W maju 1942 roku.2. stanisławowskie. a tylko nieduża ich liczba zdołała się uratować uciekając w głąb ZSRR lub kryjąc się u rodzin polskich. w Borszczowie utworzono getto i Żydzi nie mogli już swobodnie wychodzić na wieś. ludobójstwo Żydów miało swoje największe nasilenie w r. panował tam tłok i głód.

o których wiemy z innych źródeł (287). relacja Józefa Adamiuka: Jako 16-letniego chłopca wzięto go do wykopania dołu – grobu dla Żydów. Podczas gdy chłopcy kończyli dół.. konnica niemiecka wykonała szarżę na pracujących obok Żydów zapędzając ich do dołu i jednocześnie rąbiąc szablami. Każdy Żyd napotkany poza gettem natychmiast był oddawany na gestapo. która ukrywała się u jego dziadków opuściła swoją kryjówkę i poszła do getta nie chcąc ich narażać na śmierć . że po tym ogłoszeniu. Wieś Kamionki pow. a bogatszych Żydów.matkę z dzieckiem: oboje zastrzelił a Ukrainkę mocno pobił. że wynikało z osobistych. Całą czwórkę prowadzili nago przez miasto z tablicami na piersi Polakowi napisano: „idę na śmierć za ukrywanie Żydówki”. ale wywarło na mnie niezapomniane wrażenie. około 800 osób w czerwcu 1943 r. kazano rozebrać się i rozstrzelano. w tym 15 Żydów. tak jakby rozmawiał z Bogiem. używając wytresowanych psów wyłapywali ich i zabijali. u jednej z polskich rodzin żandarmi niemieccy wykryli dwoje Żydów zabrali ich i dwoje Polaków ich gospodarzy. Getto utworzono wiosną 1942 r. tak samo Polaków ukrywających Żydów czeka kara śmierci. chyba najstarszy z będących tam Żydów miał na sobie bielutką koszulę. Dubno na Wołyniu Żydzi brali udział wraz z polską samoobroną w odpieraniu napadu banderowców. ze srebrną brodą. Żydówka. że sami również mogą być rozstrzelani. Zabijali gestapowcy i policjanci ukraińscy a policjanci żydowscy układali trupy i poszukiwali w ubraniach złota i drogocenności. Po egzekucji Niemcy urządzili sobie pijacką ucztę. Niekiedy Ukraińcy przyjmowali Żydów na przechowanie i potem rabowali ich i zabijali lub oddawali na policję.). czeka ich rozstrzelanie. Wzniósł on ręce do góry w modlitewnym uniesieniu. a Polce: „idę na śmierć za ukrywanie Żyda”. Kazali mu stawić się z furmanką w oznaczone miejsce – tam zastał kolumnę Żydów. lat 45. W innym domu policjanci znaleźli pięciu Żydów. jak wysoki. Zastrzelono wszystkich czworo za miastem. Część była tylko lekko ranna i w czasie zasypywania dołu udało im się uciec. chyba. Mieszkańcy wsi Hanaczów i Hanaczówka bardzo się przyczynili do uratowania Żydów. aby nikt z kolumny nie uciekł (wielkie podobieństwo do sytuacji w Jedwabnem). Podobnie duże straty zaistniały w czasie napadu band UPA na Hanaczów (w nocy z 2 na 3 lutego 1944 r. Niemcy wraz z policją ukraińską zorganizowali wielką obławę na przebywających w lesie ludzi. W marcu 1944 r.wielce szlachetny postępek. Chłopcom kazano zakopywać żywych jeszcze. Zaprowadzono ich w stronę dawnych kamieniołomów. Biedniejszych Żydów wymordowano wczesną wiosną 1943 r. Podczas tej drugiej egzekucji część Żydów rozbiegła się w różne strony po wsi. Inny przykład z Radziechowy (815). Zdobyli nieco broni i stworzyli zaczątek żydowskiej partyzantki. Niebezpieczeństwo czyhało poza gettem. Gdy byli na kładce strzelano do nich tak. Samoobrona utrzymała się do przyjścia Armii Czerwonej. Uratowała się wyjeżdżając na roboty do Niemiec (podała się za Polkę lub Ukrainkę). A oto opis zagłady Żydów z miasta powiatowego Radziechów (813/14). Kilkanaście osób uratowało się w schowkach w lesie i u przyjaciół. Jeden z nich zdołał uciec. Ukraińców nie zabijano. albo wywożeni do obozów zagłady. Na mieście rozlepiono afisze. Getto nadal istniało i Żydzi nadal byli rozstrzeliwani. miejscami poplamioną krwią. Państwo Izrael po wojnie przyznało tym wsiom i ich mieszkańcom najwyższe odznaczenie „Zasłużonych Narodowi”. Ludzie ukrywali się u znajomych i przyjaciół i potem wracali z różnych powodów do getta. Zginęło wtedy wielu Żydów. W kolonii Winiówka gmina Warkowicze pow. Niemcy. 107 i 109). kazano złożyć je na nasze cztery furmanki. Trwało to przez chwilę.Biły policjant ukraiński wykrył Żydówkę . Skałat (816). Kazali Żydom rozebrać się do naga i wchodzić na tę kładkę. Wymordowanie ich nastąpiło w kilku etapach. że Żydzi mogą mieszkać tylko w getcie. Pisze: Pozytywne zachowanie się Ukraińców wobec Żydów było rzadkością. Adamiuk pisze Pamiętam. Tym. około 1000 osób. Zginęło wtedy 112 osób. głównie jako zwiadowcy.. Gdy któryś Żyd starał się podnieść dostawał szablą po głowie. którzy nie mogli udźwignąć swoich tobołków. Ciekawa jest obszerna relacja Żydówki Lusi Raubvogel (789-791) z miasta powiatowego Przemyślan. Po wykonaniu tej czynności policjanci żydowscy również zostali rozstrzelani. W pobliskim Chołojowie. Grupa młodzieży żydowskiej uciekła do lasu w czasie likwidacji getta. Brali też udział w walkach samoobrony Hanaczowa. W powiatowym mieście Trembowla (875) mieszkało około 2500 Żydów. Na końcu kolumny szło 4 żandarmów niemieckich a po bokach po dwóch policjantów ukraińskich. Gdy weszli do lasu (była noc) kilku Żydów uciekło – strzelano za nimi. Zimą mieszkali w bunkrach a latem w szałasach. który też brał udział w zasypywaniu tych półżywych ludzi dostał po tym szoku nerwowego i kilka dni później udaru mózgu. żywność i broń zdobywali napadając na Niemców i kolaborantów ukraińskich. Po dojściu do Chołojowa żandarmi niemieccy zatrzymali około 20 młodych ludzi z tej miejscowości i kazali wziąć im do ręki kije i pilnować. Jan Szojer pisze. Po jakimś czasie kolumna dotarła do Kamionki Strumiłowej i wyprowadzono ich nad niewykończony bunkier sowiecki w kształ- cie głębokiego dołu z kładką na wierzchu. Gdy kolonia stanęła w ogniu ewakuowano się do Kurdybania Warkowickiego W miejscowości tej w samoobronie służyło 25 Żydów spośród 60. Pisze że getto nie było specjalnie pilnowane. czasami romantycznych powodów. relacja Jana Szojera. którzy przechowywali się w tej wsi. 72 73 . Sąsiad Adamiuka. Młodzi Polacy wzięci do pilnowania kolumny też uciekli. aby wpadali do dołu. pozostałych zastrzelono. a gdy będą spotkani poza gettem. (Woł. Do nich dołączyli pracownicy firmy HKP pracujący koło stacji i trochę młodzieży ze Lwowa i z innych rejonów. a ludzie wzięci do zasypywania dołu pouciekali bojąc się.

że w UPA był ogromny brak lekarzy. wybili straż.. Trzymano nas z Bushbaunem (też lekarzem) w jednej ziemiance. Rys historyczny powstania i działalności UPA24.. Faktem jest. tak dalece. Moja matka mu otwierała i podawała zawiniątko z jedzeniem.. ludobójstwo dokonane na Polakach i członkach innych narodowości. po prostu nie miała zielonego pojęcia. nawet przypadkowy. Od tych ostatnich po ich podporządkowaniu sobie siłą. zabłoconych butach i tak stali nad uchem patrząc na ręce.) żyję i mogę dać świadectwo prawdzie o ludobójczym. kierowaną przez dawnego przewodniczącego Andrija Melnyka i 2... Brody (567) przechowywali u siebie do przyjścia wojsk sowieckich rodzinę żydowską Józefa Morgulesa.P. o Żydach . a nas uwolnili. Gdy wychodziliśmy (nocą) za potrzebą to strażnik-upowiec trzymał koniec łańcucha niby psią smycz. jak dzieci rozdzierali na kawałki. Mogę tylko powiedzieć bardzo krótko: byłem na samym dnie piekła i codziennie oglądałem upiorny taniec diabłów. 6. Członkowie OUN-B często nazywali siebie banderowcami i tak byli nazywani przez innych ludzi. E. sami też czuliśmy się jak psy. Frakcja OUN-M także zapoczątkowała tworzenie swoich oddziałów leśnych a jeszcze wcześniej powstały na Polesiu i Wołyniu niezależne oddziały Tarasa Bulby. Wszelkie próby złagodzenia nam reżimu. które podpisały volkslistę dostarczyli samoobronie Malenisk broń. cadyka i kilku jego krewnych o nazwisku Spodek.. 1929 na zjeździe we Wiedniu i została stworzona głównie przez wojskowych Zachodnio-ukraińskiej Armii rozgoryczonych przegraną wojną w 1919 r. co bardzo utrudniało wykonywanie zabiegu. antyżydowskim charakterze UPA. amunicję i bezcenny karabin maszynowy. kierowaną przez młodego uzurpatora. Ta dzicz. tak zwanym istriebkom (były to już bowiem czasy podsowieckie –przyp.Żeby była jasność pełna to porwali mnie z domu upowcy noszący pseudonimy >Żyroriz < i >Żydohrij< lub inni. rusznikarzy. że aż głowa bolała. Dzięki tym chłopcom.. wirusy itp. Jako termin zapoczątkowania tworzenia oddziałów UPA strona ukraińska przyjmuje 14 października 1942 r. Po wojnie syn starego Raabego Moszko już w randze sowieckiego kapitana odszukał moją matkę w Namysłowie i podziękował za okazaną pomoc”. którzy schronili się tam po likwidacji getta w Młynowie (Woł.. Jestem doktorem nauk medycznych. oddziały OUN-B przejęły nazwę Ukraińska Powstańcza Armia. o charakterze terrorystycznym stawiająca sobie jako cel wywalczenie niezależnej Ukrainy. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej (czerwiec 1941 r. Jak wyglądał ich los opowiada jeden z nich w rozmowie z E. Frakcja ta zdecydowała się więc stworzyć swoje niezależne oddziały wojskowe w lesie.. Również utrzymała się samoobrona w Pańskiej Dolinie w gminie Młynów pow.. które mało mają wspólnego z prawdą. drobnoustroje. Liczne polskie rodziny przechowywały Żydów.208-209): „Nazywam się Samuel Schor (Szor). Jej istnienie uratowało życie setkom Polaków oraz 30 Żydom. którzy znienacka zaatakowali szpital. co to są mikroby. Dubno mimo licznych ataków ze strony OUN-UPA.. Wilczur45 porusza jeszcze jedna sprawę: Na temat ludobójstwa Żydów na Wołyniu i w Halicji i na temat roli nacjonalistów ukraińskich w jego realizacji istnieje dziwne milczenie i to zarówno u nas w kraju jak i za granicą. dyszeli samogonem i czosnkiem. Również oddziały OUN-M zostały wcielone siłą. np.. mordowali. że trudno nam było się poruszać. jednak Niemcy dokonali licznych aresztowań wśród członków OUN-B oburzeni próbą utworzenia przez nich samozwańczego rządu Ukrainy bez uprzedniej konsultacji z Berlinem. Była to organizacja tajna. Frakcje te nazywane są odtąd OUN-M i OUN-B. gwałcili.. obaj byliśmy skuci łańcuchami. SB-owcy przychodzili w brudnych kożuchach. nie dały rezultatu.. We wspomnianej już wsi Germakówka (541) ojciec Stanisława Leszczyńskiego pomagał Żydom Raabom budować schron w lesie ”Często zimą w nocy Raabe stukał cichutko w nasze okno.. Uwolnili nas obu polscy chłopcy.dobrowolnych członkach UPA. osmoleni i okrwawieni jak rzeźnicy i chwalili się swoimi wyczynami: jak rżnęli. lub czasem dobrowolnie 74 75 . Nawet spolonizowani Austriacy ze wsi Maleniska pow. Jego kolega Bushbaun pisze:.. podobnie jak to miało miejsce w przypadku batalionów Nachtigall i Roland. Inną przyczyną tej decyzji było masowe wywożenie ludności Wołynia na roboty do Niemiec oraz rozrost partyzantki radzieckiej w obszarach leśnych Wołynia i Polesia.  Koniec roku 1942 i czas do końca okupacji niemieckiej w 1944 r. 94). a przede wszystkim usunięcia ochrony z sali operacyjnej.. nastrojonego bardziej radykalnie .Stepana Banderę. W prasie zachodniej ukazują się czasem opowieści. że żyję i przeżyłem zawdzięczam tylko Bogu.E. W trakcie zabiegu (chirurgicznego) zawsze stał SB-owiec z odbezpieczonym rewolwerem. dlatego cenne są książki takie jak wydana na Zachodzie książka Littmana16a. akcji.) OUN-B początkowo pragnęła utworzyć ukraińskie siły zbrojne przy boku Niemiec.1. ale tak się nam oni wówczas przedstawili. Po krótkim czasie OUN-B przeważyła. bo w każdej chwili mógł paść strzał. To. Takich przykładów było znacznie więcej. Co widziałem – tego nie jest w stanie opisać żadne pióro. farmaceutów i niektórych rzemieślników. Żołnierze niemieccy z rodzin. Łańcuchy były przymocowane do pryczy. Prusem35 (str. 6. Stąd UPA „proponowała” (z rewolwerem przystawionym do skroni) takim ludziom ze społeczeństwa żydowskiego pracę w UPA za cenę ochrony i bezpieczeństwa ich rodzin (czego z reguły nie dotrzymywano).. Zagranica wie również bardzo mało o ludobójstwie popełnionym przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach. Powracali z tzw. J. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) powstała w r. W roku 1940 nastąpił rozłam w OUN na dwie frakcje: 1.

 Ludność ukraińska Wołynia i Halicji była stopniowo przygotowywana do mordowania Polaków. że „jeżeli ja nikomu z Ukraińców nic złego nie zrobiłem to i oni dla mnie są niegroźni”. które skoncentrowały się na Wołyniu (są i inne hipotezy tłumaczące tę masową dezercję). 38 i na zachód od rzeki San1. W Przebrażu uratowało się około 10 tys. Powodem tego był m. organizowała się w t. aby pożar nie objął gospodarstw ukraińskich.11). Pańska Dolina42. ginęły dzieci przystępujące w tym dniu do pierwszej komunii świętej. że w walkach z partyzantami i zwykłymi bandytami straty policji ukraińskiej w całym Generalnym Gubernatorstwie w 1942 r. Liczba ofiar ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. 40.in. śpiewano pieśni z refrenami w rodzaju „Śmierć Lachom i żydowsko-moskiewskiej komunie” itp. tam gdzie jeszcze starczyło na to czasu. Po spustoszeniu polskich osiedli na Wołyniu. Dołożyły się do tego ounowskie intensywne szkolenia militarne i ideologiczne oparte na doktrynie Doncowa. że to Polacy pierwsi zaczęli mordować Ukraińców na Chełmszczyźnie Mordy na Wołyniu były według nich tylko odwetem.do UPA.. Trzecia grupa to często kobiety i młodzież – ich rolą był rabunek i ładowanie zrabowanych rzeczy na przygotowane podwody oraz na końcu podpalanie zabudowań. UPA z kolei nie wdawała się w walki z Niemcami bo mieli przecież wspólnego wroga Sowietów. W kwietniu 1943 r.2. Przebraże2. ginęli księża przy ołtarzu. bo ograniczała aktywność partyzantki sowieckiej. 6. w kolonii Parośla I. czyli dotkliwe braki wywiadu AK wśród Ukraińców. Napastnicy byli podzieleni na trzy grupy. można już się pokusić o ocenę ogólnej wielkości strat narodu polskiego na skutek ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. np.18a).02. bacząc. W czasie napadów stosowano wypróbowaną taktykę. wyzbyli się szacunku dla piątego przykazania. niedostatek polskiej inteligencji. członkowie jej szli od domu do domu i wybijali mieszkańców. którą Sowieci wywieźli na Sybir lub wymordowali w Katyniu i w więzieniach. Rybcza42 i inne. Po pierwszych masowych mordach np. Obecność UPA w lasach była dla Niemców korzystna. dostarczali im broni i amunicji 24. bojówki UPA przeniosły się w roku 1944 do Halicji i postępowały tam równie okrutnie11. Ukraińcy nie byli karani przez Niemców za posiadanie broni a Polakom groziła za to kara śmierci lub obóz koncentracyjny. W ciągu jednego dnia zaatakowano ponad 160 wsi. Często. policja ukraińska dostała prawdopodobnie rozkaz od OUN-B udania się z bronią do lasu i około 4-5 tysięcy uzbrojonych policjantów wzmocniło siły UPA. Druga grupa wchodziła do wsi. 40. Historia chrześcijańskiej Europy nie zna drugiego takiego przypadku. Inną przyczyną był brak orientacji dowództwa AK w zbrodniczych zamiarach OUN-UPA. Bandery i innych dowódców „bohaterskiej” UPA. dzięki poprzedniemu wywiadowi wiedzieli dokładnie ilu mieszkańców jest „do zabicia” w każdym domu. w pow.3. W wielu miejscowościach zaatakowano i wyrżnięto ludzi zgromadzonych w kościele na mszy.  OUN-UPA chcąc wytłumaczyć przed swoim narodem ludobójstwo na Wołyniu puściła w obieg oskarżenie. 7. Dowódcą UPA został na Wołyniu Dmytro Klaczkiwśkyj (Kłym-Sawur). że na Chełmszczyźnie było kilka wyroków śmierci na Ukraińcach konfidentach gestapo. Niestety srogo się na tym przeświadczeniu zawiedli. a ich następcy usiali Ukrainę pomnikami Kłyma-Sawura. sprawnej komendy i dobrej koordynacji. O tym zbliżeniu donosił także wywiad ZWZ-AK. 39. Podstawowymi publikacjami w tej dziedzinie są prace 9. Niektóre z nich zdołały przetrwać mimo ataków. nastąpiła w niedzielę 11 lipca 1943 r. Pod grozą tych strasznych faktów ludność polska Wołynia. Gdy front sowiecki zbliżał się do byłych granic Polski Niemcy prowadzili rozmowy z UPA i mieli z nimi umowy o współpracy. 39. 11. Z dziennika Hansa Franka generalnego gubernatora dla ziem polskich (GG) wynika. Frank był zaniepokojony zbliżeniem jakie obserwowano w tym czasie między Polakami a Ukraińcami18. były bardzo małe: 17 zabitych i 11 rannych. a może lekceważenie ostrzeżeń. Że to było kłamstwo wykazał Motyka18. gdy powstało Państwo Polskie sotnie upowskie z Wołynia i Halicji przeniosły się na południowy kraniec Lubelszczyzny9. samoobrony – warowne obozy złożone z jednej lub kilku wsi. W tym czasie Armia Krajowa (AK) czyli polskie siły zbrojne praktycznie nie miały na Wołyniu żadnych oddziałów zdolnych do walki. Niewątpliwie najskuteczniejszym przygotowaniem był udział policji ukraińskiej w ludobójstwie Żydów. Natomiast wśród zwykłych ludzi częste było błędne przeświadczenie. 42. co zwykle również kończyło się śmiercią.13.1943 r. ludzi a w Rybczy około 3000 ludzi (patrz także rozdz. aż do przyjścia Armii Radzieckiej. Rola pierwszej polegała na otoczeniu wsi możliwie szczelnym kordonem i wybijaniu uciekających ze wsi. Ludobójstwo na taką skalę wymagało szczegółowych przygotowań. zw. Wreszcie. 6. Sarny na północno-wschodnim Wołyniu (Woł 1213-1220). akcja ludobójcza OUN-UPA na ogromną skalę. Ponieważ istnieje już bogata literatura na ten temat ze szczegółowym wykazem liczby ofiar w blisko 5000 miejscowościach. Poza tym. Współdziałając z Niemcami w tym ludobójstwie młodzi Ukraińcy. po przeliczeniu jeszcze raz wszystkich liczb i oddzieleniu ofiar polskich od ofiar innych narodowości oraz strat Ludowego Wojska Polskiego otrzymano następujące liczby: 76 77 . ale tak samo byli traktowani i konfidenci Polacy. co trwało cały rok 1943. 09. 42. Na ich podstawie. I teraz sprawcy tej zbrodni starają się o uznanie ich za żołnierzy walczących o wolność Ukrainy. Oczywiście.

Tabela 1. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8)
Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643
udokumentowane

Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi- Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41,41a cza8 ska 3.928 15.000** 7.276 32.960 4.240 15.088 10.415 32.755 22.113 60.000 3.000 47.932 158.803 15.000 40.000 22.121 45.000 60.000 3.000 185.121 3.000 24.800 18.400 27.600 60.000 – 133.800

10.274 17.202 12.121 22.522 38.600

3236 100.719

a - liczba miejscowości, w których dokonano mordów; b – liczba miejscowości, z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy. *Dane dla Polesia przyjęto wg. Siekierki i in.40 (str.5); ** dane szacunkowe wg. Jastrzębskiego9. Dla województwa stanisławowskiego liczbę 430 miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in.40 str.5) zmniejszono o połowę, gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22.4 %) i było sporo miejscowości, gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. Skorygowano też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publikacją Jankiewicza8. Dla województwa lwowskiego Siekierka i in.40 podają znacznie wyższą niż w książce z 2006 r.39 liczbę ofiar udokumentowanych: 23.879, poprzednio 20.299 (bez wykluczenia ofiar ukraińskich i żydowskich). Trzymałem się jednak danych wyliczonych na podstawie Siekierki i in39.

W sumie, według naszych obliczeń, ludobójstwo dokonane przez ukraińskich nacjonalistów w południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej pochłonęło blisko 160 000 ofiar. Nie da się ocenić liczby ofiar spowodowanych nocowaniem na dworze w ukryciu w chłodnej porze roku i związanych z tym chorób jak zapalenia płuc itp. Nie da się też określić strat spowodowanych celową izolacją miast i wywołanym przez to ich zagłodzeniem. Miasta były przepełnione uciekinierami a UPA blokowała dowóz żywności. Wskutek tego szerzył się tam głód i choroby jak dur brzuszny i plamisty, czerwonka itp., a osłabieni głodem ludzie nie byli odporni. Do tego trzeba jeszcze dodać wielką liczbę kalek i osieroconych dzieci. W sumie bilans jest straszny. Straszny też jest bilans strat materialnych, bo banderowcy przeważnie palili polskie gospodarstwa burzyli kościoły, itd. Dla trzech województw Małopolski Wschodniej liczba spalonych lub opuszczonych zagród wynosi w sumie 178 366 a liczba wysiedlonej czy wygnanej ludności 957 714 osób11, 39, 40. Jak oceniają liczbę strat ludzkich spowodowanych przez ukraińskich nacjonalistów inni badacze? Masłowśkyj17 autor ukraiński nienacjonalista ocenia liczbę ofiar ludobójstwa na Wołyniu na 60-70  tysięcy Polaków i w Halicji na

149-150 tysięcy, w sumie 209- 220 tysięcy. Poliszczuk29 oblicza ogólne straty Polaków na 120 tysięcy. Badacze ukraińscy o skłonnościach nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana14). Jeszcze niżej oceniają liczbę polskich ofiar spowodowanych przez UPA niektórzy polscy autorzy: Hryciuk i inni7 (na str. 69) podają 35-60 tysięcy, ale nie podają żadnych dowodów, na których opierają tę kalkulację. Kęsik10 przyjmuje za Siemaszko i Siemaszko42 liczbę 50-60 tysięcy dla Wołynia, natomiast dla pozostałych województw przyjmuje bardzo zaniżoną liczbę: 20 – 25 tysięcy ofiar, jednak, gdy on to pisał nie było jeszcze opracowań ośrodka wrocławskiego11, 39, 40 i pracy Jastrzębskiego9. Motyka18a w swej ostatniej pracy ocenia straty ludności polskiej bardzo nisko, na 40-60 tysięcy na Wołyniu i 3040 tysięcy w Galicji Wschodniej plus 6-8 tysięcy na ziemiach obecnej Polski. W sumie daje to 76-108 tysięcy. Według nowszych obliczeń Siemaszko41a (Tab. 1) liczba udokumentowanych ofiar dla Wołynia wynosi 38 600, a przecież z wielu miejscowości, gdzie mieszkali Polacy brak jest wiadomości. Liczba szacunkowa ofiar 60 tysięcy podana przez tą autorkę nie wydaje się więc przesadzona. Jeśli chodzi o trzy województwa byłej Małopolski Wschodniej moje obliczenia8 wykazują liczbę ofiar udokumentowanych 51 845, liczbę ofiar znanych z nazwiska 21 931 tak, że liczba szacunkowa ofiar 80 803 wydaje się prawdopodobna. 8.  Straty spowodowane przez OUN-UPA wśród duchowieństwa, rola duchowieństwa w czasie mordów 8.1. Duchowieństwo rzymskokatolickie. Duchowieństwo rzymskokatolickie było zawsze solą w oku banderowców, stąd liczne zamachy na księży udane i nieudane, także donosy na księży do gestapo i do NKWD prowadzące do aresztowania i zwykle do zesłania do obozu koncentracyjnego przez Niemców lub na Syberię przez Sowietów. Sprawy te omawiają Komański i Siekierka12, Woczeja46 i Jankiewicz8a. Według tego ostatniego, zginęło z rąk OUN-UPA 146 księży rzymskokatolickich a ok. 57 zginęło we współdziałaniu nacjonalistów ukraińskich z Niemcami. Prawie nie było księży rzymskokatolickich, którzy nie byliby zagrożeni. W chwili obecnej toczy się proces beatyfikacyjny świętobliwego kapłana z pow. sarneńskiego Ludwika Wrodarczyka pochodzącego ze Śląska bardzo zasłużonego zarówno dla Polaków jak i dla Ukraińców. Mimo, że służył Ukraińcom został zamęczony przez nacjonalistów ukraińskich. Wielu kapłanów po bohatersku trwało przy swoich wiernych dopóki oni byli w parafii i płaciło za to życiem. Niektórzy umierali przy ołtarzu w czasie sprawowania mszy świętej, np. ksiądz Szawłowski w Porycku (Woł. 897). Jest dokładny opis tego mordu: ksiądz został uprzedzony o mającym nastąpić 11 lipca o godz. 11 napadzie na kościół przez Ukraińca Wołodymyra Kułaja. Ministranci chodzili po wsi i ostrzegali. Mimo to ludzie nie dowierzali

78

79

i przyszli na mszę. W pewnej chwili do kościoła wbiegła dziewczynka Adamina Czaban i oznajmiła, że kościół jest otoczony przez Ukraińców. Po chwili od drzwi i okien otworzono ogień z karabinów maszynowych do wiernych. Ksiądz Szawłowski przemówił do wiernych, ale został postrzelony przez Ukraińca, który wyszedł z zakrystii. Mimo to ksiądz modlił się i udzielał rozgrzeszenia wiernym, aż został postrzelony drugi raz. Do siedzących w ławkach strzelało dwóch Ukraińców, którzy szli wzdłuż ławek i celowali dokładnie do każdej osoby. Następnie chodzili po kościele i dobijali rannych. Niektórzy ludzie uratowali się udając martwych. Około 30 osób uratowało się w podziemiach kościoła, 10 osób pozostało niezauważonych na rusztowaniach remontowanej wieży. Kilku upowców splądrowało zakrystię zabierając kielichy i monstrancję. Towarzyszyło temu wypicie wina mszalnego, śmiechy i opowiadanie wrażeń z przeprowadzonej „akcji”. Słyszał to ukryty w jednej z szaf pod ornatami Czesław Wojewódka. 8.2.  Duchowieństwo greckokatolickie i prawosławne – budzenie nienawiści do Polaków Udział duchowieństwa greckokatolickiego w budzeniu nienawiści do Polaków jest przykrym ale ważnym elementem, który trzeba brać pod uwagę przy analizie przyczyn ludobójstwa. Nawet trudno sobie wyobrazić jak ksiądz katolicki może się dopuścić rzeczy tak sprzecznej z duchem chrześcijaństwa jak sianie nienawiści. Niestety takich przypadków było wcale nie mało. Danuta Kossowska z domu Konopska ze wsi Germakówka pow. Borszczów (533) pisze „ Z cerkiewnych ambon popi prawosławni i księża greckokatoliccy podsycali nienawiść do Polaków cytując wersety z biblii o potrzebie wyplenienia kąkolu z pszenicy, a tym kąkolem według nich byli Polacy.” Również Stanisław Leszczyński ze wsi Germakówka, pow. Borszczow (541) pisze, że w jedną z niedziel była odprawiana w cerkwi uroczysta msza św., na której pop poświęcił przyniesioną broń, a znaleziono jej dużo w niedalekich sowieckich bunkrach. Wkrótce potem młodzi Ukraińcy wykrzykiwali po ukraińsku: „bierzemy poświeconą broń i noże i idźmy na Lachów!”. Mieszkańcy wsi Litowisko, pow. Brody - Cz. A. Świętojański i A. Wiśniewski (601) piszą, że miejscowy ksiądz greckokatolicki Pasiecznik znany ze swych antypolskich poglądów oraz ze ścisłej współpracy z OUN-UPA otwarcie nawoływał w swoich kazaniach w cerkwi w Litowisku do mordowania Polaków i wykorzystywał do podjudzania uczucia religijne wiernych. Ksiądz biskup Antoni Adamiuk z Buska, pow. Kamionka Strumiłowa (723) pisze, że wiele razy słyszał jak Ukraińcy narzekali i nawet przeklinali swoich księży za to, że zamiast pilnować spraw bożych trudnili się polityką, a gdy zbliżał się front pouciekali. Dalej ksiądz biskup pisze: to oni byli głównymi szerzycielami nienawiści do Polaków. Księdzu biskupowi zdarzył się przypadek,

że miejscowy prowodyr UPA poprosił go do swojej umierającej matki i potem na jego prośbę był na jej pogrzebie, bo księdza greckokatolickiego nie było. Cała wieś była na odprawianej przez niego mszy św. w cerkwi. Po jakimś czasie wrócił ksiądz greckokatolicki ale parafianie go przegnali, zapałał więc nienawiścią do ks. biskupa Adamiuka. Wkrótce potem odwiedziło księdza kilku poważnych przedstawicieli ukraińskiej społeczności z Buska z ostrzeżeniem, że na niego szykowany jest zamach. Ksiądz biskup posłuchał rady i wyjechał z Buska. Janina Mazur ze wsi Sławetyn, pow. Podhajce (760) pisze, że z opowiadań mieszkańców wie, iż napad rozpoczęto od uroczystej mszy św., podczas której ksiądz greckokatolicki poświęcił siekiery i inne narzędzia służące do mordowania z życzeniem „aby żniwa były obfite”. Okropną rolę w sianiu nienawiści odegrał ksiądz greckokatolicki z Chlebowic Świrskich (relacja Kazimierza Górskiego, wieś Tuczna, pow. Przemyślany) (784). Wykrzykiwał z ambony: „Ukraińcy nie mogą przyjść na święcone jeśli nie zlikwidują Lachów” albo „Bierzcie się do dzieła, bo pieczone gołąbki nie polecą same do gąbki”. We wsi Pawłów (pow. Radziechów) (807) ksiądz greckokatolicki Wasyl Dawidowicz włączył się aktywnie w akcję propagowania nienawiści do Polaków. Głosił hasła „Ukraina bez Polaków”. Z Pawłowa pochodził też ksiądz teolog Iwan Hrynioch, który był członkiem najwyższych władz OUN-UPA, a więc ciąży na nim odpowiedzialność za kierowanie mordami. Straszne to brzemię dla księdza. Michał Gerc ze wsi Białogłowy, pow. Zborów (943) pisze: „Greckokatoliccy księża zachęcali do zbrodni i z góry rozgrzeszali z niej wszystkich oprawców”. Mówili „Nazywają nas rizunami, ale my jesteśmy świętymi rizunami” Takim zestawem słów nawet sam diabeł by się szczycił. Inne przykłady siania nienawiści przez księży greckokatolickich – patrz str. 890, 899 i praca Niedzielki19.. Marian Wiązek ze wsi Szwejków, pow. Podhajce pisze, że wyroki śmierci na dużą grupę polskiej młodzieży wydawane przez OUN-UPA zatwierdzał miejscowy ksiądz greckokatolicki Onufrenko (770). Synowie księży greckokatolickich bardzo często byli prowodyrami w bandach OUN-UPA, tak, na przykład, w Kluwińcach pow. Kopczyńce (747/748) prowodyrem był Stepan Proskurnicki. (relacja Zbigniewa Fleszara). Poza tym synem księdza greckokatolickiego był Stepan Bandera najwyższy w hierarchii członek OUN, a wnukiem księdza był Taras Czuprynka. Czasami sami księża byli prowodyrami band. Tak było we wsi Kokoszyńce (821), gdzie komendantem bandy był ksiądz greckokatolicki Procyszyn pochodzący ze wsi Czerniszowiec koło Tarnopola. Niekiedy nienawiść do wszystkiego co polskie doprowadzała do zupełnie irracjonalnych działań: We wsi Panasówka pow. Zborów (950), jak pisze Tadeusz Mazarz,

80

81

banderowcy po spaleniu żywcem pojmanego, rannego dowódcy samoobrony włamali się do kaplicy, wywlekli ubogi dobytek: ornaty, komże, kielichy. Część z nich rozdano wiejskim dziewczętom. Następnie podeptano obraz „polskiej” Matki Boskiej a złoconą ramę wykorzystano w cerkwi do obrazu „ukraińskiej” matki Boskiej. Lekceważenie dla religii chrześcijańskiej wykazywano jeszcze w ten sposób, że napadów dokonywano często w czasie świąt rzymskokatolickich np. w czasie wigilii Bożego Narodzenia (Kotłów, pow. Złoczów, Ihrowica pow. Tarnopol)), w Nowy Rok (Uhryńkowce (pow. Zaleszczyki) i w inne święta. W kilku przypadkach spalono ludzi modlących się w kościele, np. w Stańkowej (pow. Kałusz) spalono w kościele 200 osób, w Szeszorach (pow. Kosów Huculski) 36 osób, w Dmytrowie (pow. Radziechów120 osob). 8.3. Duchowieństwo greckokatolickie przeciwne mordom Polaków. Na szczęście, nie wszyscy księża greckokatoliccy poddawali się atmosferze nienawiści do innych narodowości. Na przykład, we wsi Skorodyńce, pow. Czortków (697, 701) miejscowy duchowny greckokatolicki Przewołodzki wzywał do zaprzestania mordów i nauczał, że jeżeli Ukraińcy chcą mieć niepodległą Ukrainę to trzeba ją budować z Bogiem. Wkrótce potem „wybito mu wszystkie okna i zdewastowano pasiekę” Pod groźbą śmierci musiał uciekać ze wsi. We wsi Romaszówka, pow. Czortków (705), w której mieszkało ponad 670 Polaków, było tylko 5 zabitych (w 1946 r.) a to dzięki postawie popa ukraińskiego, który na kazaniach w cerkwi mówił: „Jeżeli chcecie mordować Polaków, to najpierw musicie zamordować moją matkę, która jest Polką i również mnie, który jestem jej synem”. Ksiądz biskup rzymskokatolicki Antoni Adamiuk z Buska (723) wymienia jako dobrych kapłanów greckokatolickich ks. Wanio, proboszcza z Usieszkowa i ks. Kałyniewicza z Buska. We wsi Latacz, pow. Zaleszczyki (901/902) cała rodzina Celestyny Litwińczuk ocalała dzięki temu, że ukrywali się wraz z kilkunastoma innymi Polakami w piwnicy księdza greckokatolickiego, za jego wiedzą. Po jakimś czasie ksiądz przyszedł do nich i powiedział, że jego służba już zameldowała banderowcom, że on ukrywa Polaków i radził jak najszybciej uciekać. Załatwił jeszcze ukraińskie furmanki dla odwiezienia ich do miasta - Tłuste. We wsi Stary Zbaraż (pow. Zbaraż) (921), w pierwszych dniach po wkroczeniu Niemców w 1941 r. policja ukraińska zamierzała rozstrzelać 60 Polaków. Kazano im iść do lasu rzekomo dla wykonania jakichś robót. Do tej zbrodni jednak nie doszło dzięki wstawiennictwu księdza greckokatolickiego Bohatiuka i organisty Diducha. Ten organista uratował również życie siostrze składającego relację Jana Konysza. Ukraińcy spili niemieckiego podoficera i powiedzieli mu, że siostra Konysza jest Żydówką. Ten do niej wymierzył pistolet. Diduch go podbił i kula przeszła mimo. Gdy podoficer wytrzeźwiał wytłumaczono mu, że dziewczyna nie była Żydówką.

8.4. Duchowieństwo prawosławne Tak jak w Małopolsce Wschodniej przeważała wśród Ukraińców religia greckokatolicka, tak na Wołyniu dominowało prawosławie (z powodu przymusu stosowanego przez carat). Ogólnie stanowisko obu tych kościołów w stosunku do OUN-UPA nie wiele się różniło, np. w Sarnach (Woł. 808) pop Wołkow był aktywnym działaczem nacjonalistycznym, błogosławił bojowników UPA i święcił im broń. Jednak trzeba zaznaczyć że dwaj wyżsi duchowni prawosławni ponieśli śmierć ponieważ publicznie potępiali mordy popełniane na Polakach. Jednym z nich był arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej, z parafii Krzemieniec. Został zamordowany razem ze swoim sekretarzem (Fiodorem Jurkewyczem). Drugi to biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj) z Włodzimierza zamordowany przez Służbę Bezpeky OUN rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD, a w istocie, jak świadczą działacze OUN-M, za odmowę współpracy z OUN-UPA. Nota bene cała OUN-UPA kolaborowała z Niemcami raz silniej raz słabiej, aż do końca wojny i później23. W raporcie Komendy Armii Krajowej Lwów Rzezie wołyńskie, z końca lipca lub początku sierpnia 1943 r. istnieje zapis (Woł. 1260-61): Uchodźcy zgodnie stwierdzają, że znaczna większość popów prawosławnych zachęca do rzezi. I dalej: Inteligencja ukraińska na Wołyniu nie rozwinęła żadnej akcji celem zahamowania mordów, przeciwnie znaczna jaj część (kler, nauczyciele etc.) współdziałała z bandami. Martyrologię księży spowodowaną przez nacjonalistów ukraińskich i okupantów niemieckich i sowieckich omawiają także Komański i Siekierka12 Dębowska i Popek3, także Woczeja36 oraz ks. Wołczański47. Tabela 8.1. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna), (według Jankiewicza8a)
Duchowni ogółem rzym.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. zakonne gr-katol. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2?

W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba - zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami poprzez donos lub wspólne działanie: dla przykładu. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD, w rękach których ginął. Przypadki wątpliwe ze znakiem zapytania to np. ksiądz uciekając przed rzezią dostał ataku serca i zmarł.

82

83

prawie w każdym przypadku. „Litościwy” banderowiec oblał ją płynem łatwopalnym i podpalił. Przemyślany (779). czternastoletniego syna zamęczono łamiąc żywcem nogi i ręce a dwie małe córeczki Jolę i Stasię powieszono za wnętrzności na płocie. 954.). Złoczów (982) małego Zenka Denysa. że biskup Twardowski powinien interweniować. 545. Aleksander Korman14 podaje spis (niepełny) 362 rodzajów tortur stosowanych przez UPA. pow. Inne rodzaje tortur: Maria Czarnecka opowiada o losie Marysi Pełechatej (745) (relacja Józefa Ciemnego z Majdanu. Za bestialstwo. obie piersi.8.1. Gdy skonał zabili i ją. Wynikało ono przede wszystkim z faszystowskich teorii Doncowa. a skutki tego zaniechania były straszne. Okrucieństwo OUN-UPA. 924/25. raz wykrzyczał. 808. 1900 do swojej śmierci 01. W okresie międzywojennym nie zareagował na odradzanie się nacjonalizmu typu faszystowskiego wśród swoich wiernych (w przeciwieństwie do biskupa Chomyszyna który w swoich pismach przestrzegał przed tym ruchem i ostro go krytykował. że zapewne Bóg go ukarał za to. gdyż były stosowane nagminnie. 745. Arcybiskup Szeptycki miał pełną możliwość i obowiązek sprawdzenia wiadomości podawanych mu przez biskupa Twardowskiego (w kilku listach) i przez przedstawicieli polskiego podziemia. Wieś Tołstobaby pow. Buczacz. Departament Spraw Wewnętrznych Delegatury Rządu na Kraj stwierdził jednak.34. zaś Marysię Pełechatą zaprowadzono do mieszkania Marii Czarneckiej. W czasie. Majowskich ze wsi Dołhe. i P. Opisy wymyślnych tortur spotykamy jeszcze na wielu innych stronach. że orędzie to było przyjęte przez wiernych i niektórych księży greckokatolickich ze zdziwieniem i oburzeniem. w kościołach. wydał na prośbę biskupa rzymskokatolickiego Twardowskiego orędzie do podległych mu kapłanów i wiernych. 553. 9. Nie bez wpływu były też tradycje buntu chłopskiego inspirowanego przez carat. Nie będziemy opisywać więcej przypadków tortur. relacja J. Trembowla. po drugie z przykładu dawanego na ogromną skalę przez Niemców w czasie ludobójstwa Żydów i po trzecie na skutek braku skutecznych hamulców ze strony kleru greckokatolickiego i prawosławnego. Marysię Dżumyk wypuszczono jako Ukrainkę. Położyli go na drzwiach nabitych gwoździami i deptali jego ciało. Biskup Chomyszyn zmarł w więzieniu NKWD w Kijowie w 1945 r. W klasztorze bazylianów podległym arcybiskupowi Szeptyckiemu została wydrukowana antychrześcijańska książka Nacjonalizm Doncowa – ideologiczna podstawa popełnionego potem ludobójstwa! Nie jest możliwe.  Metropolita greckokatolicki Andrzej Szeptycki i błogosławiony ksiądz biskup Grzegorz Chomyszyn Ksiądz Biskup stanisławowski Chomyszyn dążył do latynizacji obrządku greckokatolickiego i był zwolennikiem celibatu księży tego obrządku. Tego dnia zamordowano pięcioosobową rodzinę: rodziców powieszono nogami do góry wbijając kołki do ust. Banderowcy z zasady dobijali rannych – np.  Działania nacjonalistów ukraińskich odznaczały się wielkim okrucieństwem. (875). 779. pow. Tarnopol (825) wpadł w ręce banderowców i ślad po nim zaginął. Boże zmiłuj się nade mną”. aby Polacy przestali mordować Ukraińców. znanego u nas jako hajdamacczyzna albo rzeź humańska opisanego przez Szewczenkę43. 914. Nie byłoby nic wiadomo o jego losie gdyby nie spowiedź pewnego banderowca.5.katolików należy uznać mordowanie ludzi w czasie mszy św. a następnie „będącą w agonii dziewczynę zaciągnęli za włosy do głębokiego rowu i tam dobili”. banderowcy schwytali Karola Grubiznę. 803. Krawcowa Tekla Siekierka inwalidka. 915. Kilku pijanych banderowców naprzód ją zgwałciło a następnie ją torturowali: ucięli jej język. Relacja Wiktora Błaszków. Wniosek o uznanie arcybiskupa Szeptyckiego błogosławionym już dwa razy został odrzucony przez Watykan i według środowisk kresowych uznanie go za błogosławionego byłoby wielkim bluźnierstwem. że upowcy uważali się za chrześcijan. np. W Petlikowcach Starych (655).11. co było w tej sytuacji kompletnym nonsensem.1944 r. że asystował przy śmierci księdza ”piłą go rżnęliśmy. pow. 693. relacja Józefa Siekierki. biorąc pod uwagę. 760. gdy pozwalał na to czas. Arcybiskup metropolita lwowski i halicki Andrzej Szeptycki (patrz. 923. na to metropolita Szeptycki odpowiedział. ranna w czasie napadu bardzo cierpiała i prosiła. synka Ukraińca i Polki nabito na sztachetę w parkanie. Wieś Krosienko. Zrozpaczony. Kopczyńce): zatrzymano ją i Marysię Dżumyk. żeby arcybiskup Szeptycki o tym nie wiedział. Został ogłoszony błogosławionym przez Jana Pawła II w r. W 1943 r. 9. ale nie zrobił tego. gdy szły do Czortkowa. aby ją dobito. Ksiądz Karol Procyk z Baworowa pow. 544. w którym nakładał klątwę na każdego. zdemobilizowanego żołnierza Wojska Polskiego. Szereg takich 84 85 . 200143a. pow. Musiała na to patrzeć jego matka. Podhajce (764/65). który wzięty przez Sowietów do wojska stracił na wojnie obie nogi. 763. 707. kto w zaślepieniu i nienawiści przelewa czyjąś krew. gdy mordy banderowskie na Wołyniu i w Halicji przybrały katastrofalne rozmiary biskup rzymskokatolicki Lwowa Twardowski prosił metropolitę Szeptyckiego o potępienie ich. Inne przykłady mordowania kobiet w ciąży i dzieci są na stronach 692. W czasie wojny polsko-zachodnioukraińskiej w latach 1918-1919 wydał wspólnie z biskupem rzymskokatolickim Lwowa Bilczewskim odezwę do walczących stron o humanitarne prowadzenie walk i o wymianę jeńców. Pomysłowość banderowców pod tym względem była naprawdę zadziwiająca. 43a) zajmował to stanowisko od r. Oto kilka przykładów z relacji wziętych z województwa tarnopolskiego11 We wsi Maruszka pow.

9. która schroniła się w mieście (506). Kilarski Józef Polak. Klaczkiwśkiego (Kłyma-Sawura) jako bohaterów narodowych i stawiają im pomniki oraz nazywają ich imieniem ulice. te najstraszniejsze kategorie zbrodni w prawodawstwie wszystkich narodów. Tarnopol (383) Danyło Chemij otrzymał z UPA polecenie zabicia żony Polki i dwóch córek. do mężów i żon wydawano rozkazy. Wieś Poczapy. 473. że jeżeli on sam tego nie zrobi to uczyni to ktoś inny. Relacja z Palikrowów (pow. gm. Okazało się. Siemaszko42 z Wołynia. Zginął tam ks. Czy rzezie na Wołyniu i w Halicji były ludobójstwem. 301. i E. gdzie kwestia języka i religii nie odgrywałaby żadnej istotnej roli. członków OUN-UPA. Oni głosili tezę. to nie był wykonywany w praktyce.01. Inny przypadek też z Wołynia . polali go benzyną i podpalili – wszyscy zgromadzeni zginęli (relacja nie publikowana) We wsi Majdan. Nie dziwmy się więc. kościelny Paweł Ciemny z żoną i wielu innych ludzi. Bestialstwa te nie były potępiane przez władze OUN-UPA. aby zabijali swoje matki Polki i siostry. 9. Wieś Stechnikowce. że ich pogrobowcy także dzisiaj czczą jednych z największych zbrodniarzy świata Banderę. 240. Jeśli mąż Ukrainiec nie chciał zabić żony Polki i jej córek. Nie wykonał tego. Inne tragiczne zdarzenia w rodzinach mieszanych są opisane np. upowca wychowanego przez matkę nacjonalistkę ukraińską i ochrzczonego w cerkwi (506). a nawet gdyby gdzieś się znalazł jakiś rozkaz potępiający je.Danyło uderzył w nich siekierą. Profesor Szawłowski44. Niejeden z nich. Józef Juzwa donosi ze wsi Czerwonogród pow. Relacja Cz. we wsi zginęło w czasie tego drugiego już napadu 90 ludzi. którzy odmawiali mordowania członków swoich rodzin uważających się za Polaków lub też Ukraińców potępiających mordy. gm. że zabił swojego ojca i brata. synowie dziedziczyli religię i narodowość po ojcu a córki po matce i przez wiele lat ten zwyczaj funkcjonował bez większych zgrzytów. łuckim w czasie pasterki (odprawianej bez księdza. 396. Miało to straszny. (598g): „zwłoki 367 Polaków i Ukraińców z rodzin mieszanych po przeprowadzeniu identyfikacji zostały pogrzebane na dwu cmentarzach: Polacy na cmentarzu rzymskokatolickim a Ukraińcy z rodzin mieszanych na cmentarzu greckokatolickim. destrukcyjny wpływ na psychikę zwłaszcza młodych bojówkarzy OUN-UPA. Między innymi zamordowano cztery osoby z czysto ukraińskiej rodziny Pańczyszynów za odmowę wysłania synów do UPA. że Ukraina ma być czysta „jak szklanka źródlanej wody”. który już wyjechał) nacjonaliści ukraińscy zaryglowali z zewnątrz drzwi kościoła. w rodzinach mieszanych. o czym świadczy powszechność tego zjawiska. Stąd rozkazy do synów. Bukowski Włodzimierz. Kopczyńce (751) w czasie napadu 26. A. 408. Złoczów. Brody (601/602): w bunkrze w lesie mordowano Polaków oraz Ukraińców z rodzin mieszanych. Skwarzyna pow. Jakiś czas potem. itp.45 banderowcy granatami rozbili drzwi do kościoła i wymordowali siekierami zgromadzonych tam ludzi. Tak więc uważali. Niekiedy banderowcy mordowali tylko polską część rodziny ale często mordowali wszystkich. Brody).3. Podobnie za odmowę wysłania synów do UPA została zamordowana Apolonia Żarkowska z rodziny mieszanej. w nocy dwóch napastników wyłamało drzwi .2. w oczach banderowców stały się wyrazami bohaterstwa i wierności idei Wielkiej Ukrainy. żeby zobaczyć kto go napadał. Łozowa. Tak więc. Gdyby dawniej zarówno Polacy jak i Ukraińcy mieli więcej rozsądku. gdy był siłą wciągnięty do UPA był jeszcze niewinnym chłopcem ale wkrótce pod wpływem zbrodniczej propagandy i przykładów bezkarnego bestialstwa stawał się nieczułym na cierpienie ludzkie bezwzględnym zabójcą. Wiśniewskiego ze wsi Litowisko pow. Został wraz z żoną zabity. Ukrainiec otrzymał rozkaz z UPA zabicia swojej żony Polki i córki. na stronach 123.przykładów podają W. 130. Zaleszczyki (898): W domu Winiarskich banderowiec Wytrykusz z Nyrkowa (jego matka była Polką) wpadł do domu i zastał tam swoją siostrę. były legionista został zamordowany na rozkaz UPA przez swego syna Włodzimierza. Nie zważając na jej błaganie „Petruniu ne ubywaj mene” (Piotrusiu nie zabijaj mnie) zastrzelił ją serią z automatu. pow. Świętojańskiego i A. Rodziny mieszane Chyba najciemniejszą stroną zbrodniczej działalności OUN-UPA był ich stosunek do rodzin mieszanych. prawnik zajmujący się sprawami ludobójstwa wydzielił nawet specjalna kategorię „ludobójstwo okrutne” (genocidum atrox) dla ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA. Nie zamierzał tego zrobić i przygotował się do obrony. W tej samej wsi Poczapy. że w małżeństwach mieszanych trzeba wymordować polską część rodziny i najlepiej niech to zrobią członkowie tej właśnie rodziny. Szuchewycza (Czuprynkę).we wsi Tarczyn w pow. ginął również sam. Zapalił lampę. Jednak to się nie podobało ukraińskim nacjonalistom. która za akt genocydu 86 87 . Ale ta szansa została już bezpowrotnie stracona. w liście zaznaczono. to mógłby to być wstęp do utworzenia w Halicji (Małopolsce Wschodniej) małej Republiki obojga narodów na wzór Szwajcarii. Czasem dochodziło do bardzo tragicznych wydarzeń. a pół roku później zabito również jego córkę. Według starego zwyczaju. proboszcz Wojciech Rogowski. Gdyby takie pytanie zadać któremukolwiek Kresowianinowi odpowiedź brzmiałaby zapewne: jeśli to nie było klasyczne ludobójstwo to co nim miałoby być? Motyka18a kończy swoje rozważania na ten temat następująco: Do uznania akcji antypolskiej za spełniającą kryteria Konwencji ONZ w sprawie ludobójstwa skłaniać powinna praktyka wyroków trybunałów karnych. pow. Rodzin takich było na Podolu dużo. W sumie. aby zabijali swoich współmałżonków i swoje dzieci polskiej narodowości.

Oto przykłady: Wieś Babińce koło Dźwinogrodu (537/38). Wybuchnęłam płaczem. Właściwie ogromna większość uratowanych miała coś do zawdzięczenia Ukraińcom – członkom rodziny. Oto jej słowa: Wreszcie. wstąpiłam do niej i serdecznie jej podziękowałam.. Czułam. wszyscy lżej lub ciężej ranni. Pomoc Ukraińców świadczona Polakom Po tych strasznych rozdziałach wreszcie punkt jaśniejszy. Zdecydowana większość Ukraińców z naszej wsi deklarowała. Inne przypadki ostrzeżeń są. Po trzech dniach syn. przyszło jej na myśl. czy też szykując samoobronę lub po prostu uciekając zawczasu do lasu czy na pola. że 11 listopada 1941 r. Relacja Stanisławy Piotrowskiej. że nas dłużej u siebie trzymać nie mogą. Wieś Stryjówka. ale po krótkiej wymianie strzałów odeszli. Do domu nie mogła wracać. czy sprawcom chodziło o cały kraj. że żadnemu Ukraińcowi nic złego nie zrobili.Relacja Marii Krzyżewskiej-Krupnik. region. Wieś Palikrowy pow. sąsiadom. ale tylko Kuszlak zdecydował się na pomoc. relacja Janiny Krzykały z domu Radaczyńskiej: Pisze ona. przy czym rzeczą drugorzędna jest.. Pisze. Wieczorem z pod zwału trupów wydostało się około 20 osób. Ale on dwie godziny wcześniej został zabrany prawie siłą przez sąsiada..Kiedy w r. 807. Oto przykład: Wieś Mieczyszczów. że samoobrona nie zdołała się zebrać. Niestety.. ciociom. Była to swoista symbioza dwóch narodowości i dwóch religii. Borszczów (527/28). Ze wsi Płaucza Mała. żeby iść do wdowy. Przykładów ostrzeżeń jest wiele: Wieś Głęboczek. przyszli po jej ojca i świecili latarkami szukając go. 931. że szykują atak na wielką skalę.. więc dlaczego by się mieli czegoś złego od nich spodziewać. pow. Współżycie mieszkańców wsi. 969 Bardzo częstą formą pomocy było przechowywanie u siebie zagrożonych Polaków przez sąsiadów Ukraińców. gdzie intencją sprawców było doprowadzenie do nieistnienia wybranej grupy narodowej. Na pewno więcej Ukraińców wiedziało o tym.03. Ale i tam było niebezpiecznie.. Kuszlak nie powiedział dlaczego wyprowadza ojca pani Władysławy ale na pewno wiedział. W rozmowach towarzyskich posługiwano się obu językami. kuzynom. Zbaraż (926). wujkom. Gdy była jakaś możliwość sąsiedzi przewozili potajemnie rannych Polaków do szpitala. 630. 1964 pojechałam odwiedzić rodzinną wieś. Miejscowi ich nie wydali. Przestrzegł też o tym obrońców jeden Ukrainiec. bardzo dużo było rodzin mieszanych. Brody (567śr/d) Relacja Stanisława Grossa i in. Wielu Ukraińców pomagało Polakom. 904. który należał do UPA powiedział ojcu. czy jedynie konkretną miejscowość. Nieco później ojciec zaprowadził Janinę i resztę rodziny do znajomego Ukraińca z mieszanej rodziny w ukraińskiej części wsi tam było już wielu Polaków spokrewnionych z żoną gospodarza. Na szczęście w izbie panował półmrok i Marynka zaraz zagadała do niej. że jeden z Ukraińców mający duże zaufanie wśród swoich pobratymców informował obrońców o planach banderowców i kogo zamierzają zamordować.. pościeliła koło pieca i położyła do snu. że jej młodszej siostry nie ma w domu. zrobiłam to również wobec innych Ukraińców.. Ounowcy intensywnie się ćwiczyli raz nawet wykonali próbny atak niewielką grupą na wieś. Podczas tej segregacji kilku Polakom udało się dołączyć do ukraińskiej grupy. że ona sama się boi. Uciekły więc do pobliskiego miasta gdzie był sowiecki garnizon wojskowy. bo za ukrywanie Polaków banderowcy bili (zabijali) swoich pobratymców. Nawet szowinistycznie nastrojonemu popowi. pow.nie udało się zmobilizować miejscowych Ukraińców do udziału w mordach. pow. kto ma być zabity. że nie chce mieć nic wspólnego z mordami banderowców. na stronach: 536g. np. na stronach: 627d.(= ludobójstwa – przypisek autora) – czyli polityki polegającej na fizycznym unicestwieniu grupy etnicznej – uznaje wszelkie zbrodnie. Brzeżany (628g)... Wśród nich była i autorka relacji. którzy udzielali mi schronienia. dobijając jeszcze tych co się ruszali.. Kobieta ta ulitowała się nade mną. 601śr. relacja Władysławy Lewczuk z domu Robak.. Wieś Maleniska. etnicznej lub religijnej na danym terytorium. spali na słomie rozścielonej na podłodze. 10. w swojej naiwności często lekceważyli ostrzeżenia twierdząc. 640... kolegom ze szkoły. Obronę wsi ułatwiał fakt. Zagrożenie istniało jednak z zewnątrz. że często spała u znajomej Ukrainki Marynki ale tym razem wchodząc zamarla z przerażenia. gdy dotarłam do jej domu i stanęłam na progu jej mieszkania nie mogłam wyksztusić ani słowa. Dała mi gorącego mleka. Potem oddzielonych Polaków wzięto na bok i rozstrzelano. Brody (596/97). Schronienia i pomocy udzielili jej trzej ukraińscy koledzy. pow. czy to kryjąc się w schronach. u której już raz nocowała. Napad nastąpił 12. bez względu na narodowość i wyznanie układało się poprawnie. Wieś miała 500 zagród przeważały rodziny polskie. a czasem zupełnie obcym. Świadczona pomoc objawiała się w rozmaity sposób i zawsze wiązała się z ryzykiem utraty życia dla świadczącego ją. lub udzielali pierwszej pomocy na miejscu. W ten sposób uratowała ją. Widać było. gdyż OUN-UPA karała śmiercią za pomoc okazaną Polakom a nawet za krytykę mordów. bo w domu byli uzbrojeni banderowcy.. Napastnicy zebrali ludność i zaczęli ją segregować na Polaków i Ukraińców. 629. Przez trzy tygodnie po napadzie chodziły z mamą spać do przyjaciół Ukraińców.44 w sposób tak podstępny. Szereg innych przypadków udzielania schronienia przez życzliwych Ukraińców można znaleźć np. Tak więc często Polacy otrzymywali informację o planowanym napadzie i dzięki temu mogli się lepiej przygotować na jego nadejście. Ukraińca Michała Kuszlaka swego kolegę szkolnego i obaj ukryli się u innego sąsiada Jana Sowy. 88 89 .

pow. Na szczęście w szpitalu uratowano go. 717d. Zauważyli koźlę a jej na szczęście nie. Siostrę swoją z małym dzieckiem. Opisani w tym podrozdziale Ukraińcy . We wsi Ciemierzyńce pow. Straciła przytomność. Mieszkanie należało do starej Ukrainki. We wsi Soroki. Sama zaś siadła na skraju tak że zasłaniała go swoim ciałem. Kiedy Chruścielowa wzięła Stanisławę w ramiona i krzyczała „Ne dam. masz małe dzieci. Tym większa.. że nie sposób wszystkich wyliczać. Brzeżany (637).. 865. 902. córkę kowala (Polaka).02. że nie żyje. 792śr/d. Przemyślany (792) banderowcy zastrzelili Czaka i Rosieckiego. Na podwórku Ukrainki Ireny Chruścielowej zamierzali zabić Stanisławę. 893. (912). że wszystko jej da jak pokaże gdzie się schował. relacja Jana Nowaka. że mogła udać się do domu swojego ojca. wydając świadectwa o niezdolności do pracy. W drugim pokoju w tym czasie banderowcy urządzili pijacką ucztę. w nocy 23.44 Rozalia Drzewiecka otrzymała cios bagnetem w okolice serca i udała martwą. 963g. 826śr.. Buczacz (665) w czasie napadu Joanna Jezierska otrzymała dwa postrzały kulami rozrywającymi. 867 we wsi Tiutków.”. Węgrzy wzięli ja do swojego szpitala i podleczyli na tyle. gdyż za pomoc udzielaną Polakom groziła okrutna śmierć. 903. Jedna z nocujących u nas Ukrainek podeszła do mnie i powiedziała „Iwasiu! (zdrobnienie od Iwan. że często mieli kapłanów szerzących ludobójcze idee. Władysław Żołnowski z RohaczynaMiasta (648-649) opisuje przypadek Bohdana Sarajewskiego. pow. Idziemy do domu” Katarzyna zaprowadziła go do swego domu i ukryła za piecem. 850. Banderowcy myśleli. Leżała zalana krwią do rana. który ukrył go i na drugi dzień odwiózł przykrytego słomą do polskiej wsi Puźniki. Trembowla (871) Zygmunt Harc po uszkodzeniu karabinu został postrzelony i mocno krwawiąc schował się w stodole. Był bardzo szanowanym i dobrym człowiekiem.in. 846. Buczacz (671): On i jego kolega zostali schwytani przez banderowców i postawieni przed ‘Trybunałem”. Zbaraż. kiedy zabito jej rodzinę uchowała się siedząc pod łóżkiem z koźlęciem. W obronie ich stanął Ukrainiec Paweł Petry. Zauważył to mieszkający obok Ukrainiec.. Herc ukrył się na strychu za kominem. 949g. 849. że u niej go nie ma. ale na drugi dzień odnaleźli ją banderowcy i znowu dostała trzy postrzały z rewolweru i cios bagnetem. 844śr/d. 857d. We wsi Sorocko pow. które chroniły przed wywózką na roboty do Niemiec. gdzie została wyleczona. ale po jakimś czasie zmienił się radykalnie: to w jego mieszkaniu i w domu jego ojca przechowała się rodzina autora tej relacji. Inne są opisane na stronach: 692. uciekaj!” Oddal trzy strzały w górę i odszedł. który zabrał go do mieszkania i opatrzył. W czasie napadu. Markowski półprzytomny po chłoście dowlókł się do znajomego Ukraińca. 811. 712. i rozstrzelanie”. Tam znalazła schronienie.. po chłoście spalenie żywcem” (wyrok wykonano) a na Markowskiego „jedna godzina chłosty. Po wywiezieniu do Polski otrzymała opiekę w Domu Dziecka prowadzonym przez siostry zakonne w Opolu.. 759śr.. ale jakiś czas potem zamordowali i jego (648/49). 864. Oprzytomniała jednak i doczołgała się do sąsiada Ukraińca. który na jednego z nich wydał wyrok: „za chodzenie po ukraińskiej ziemi jedna godzina chłosty. jednak bali się bardzo o własne rodziny. 715d.. Powiadomiono oddział węgierski o napadzie. która została w mieszkaniu znalazł Tomasz rano martwych. Wyprowadzający na rozstrzelanie banderowiec powiedział do niego po cichu: ”Ratuj się jak możesz.to są Ci ludzie. Jej mama jeszcze żyła lekarz wojskowy węgierski opatrzył jej rany. Rano przyszedł sąsiad Ukrainiec. Przeniesiono ją do domu sąsiada Ukraińca Marcenycha.. Szereg innych przykładów pomocy Ukraińców dla Polaków z województwa tarnopolskiego i innych województw można znaleźć w książce Niedzielki19. a mam na imię Tomasz) ubieraj się. Po śladach krwi szli banderowcy. którego banderowcy postrzelili w brzuch. Ne dam” obie zostały zabite11. gdyż było ich tak wiele. Staruszka była głucha na pokusy. Wtenczas znajoma Ukrainka przykryła mnie połą swojego kożucha i powiedziała po polsku” chodź ze mną bo tutaj ciebie zabiją” Ukrywała Jadwigę do ruskiej Wielkanocy i potem skrycie zaprowadziła na plebanię w Złotym Potoku. Podobny przypadek opisano na str. że postępowali zgodnie ze wskazaniami Chrystusa i własnego nieskażonego sumienia. Banderowcy wstrzymali się w tym dniu od mordów. Na zapytanie o „Lacha” ona stwierdziła. 987/88. dzięki którym zgoda między narodami polskim i ukraińskim jest nadal możliwa. Relacja Wandy Berezowskiej z domu Wiśniowskiej: Niektórzy miejscowi Ukraińcy okazywali nam życzliwość i starali się pomóc. We wsi Skomorochy pow. W Tarnopolu dyrektorem szpitala był rdzenny Ukrainiec Bohdan Świstun. Który zaopiekował się ranną i z narażeniem życia odwiózł ją do szpitala w Brzeżanach. który był prowidnykiem UPA w jego wsi i początkowo brał udział w mordowaniu Żydów i Polaków. 910. 884. Gdy banderowcy szli mordować do Rohaczyna-Miasta stanął na moście i powiedział pójdziecie ale po moim trupie. Bardzo rzadko zdarzały się przypadki jak ten opisany przez Franciszka Markowskiego ze wsi Zalesie pow. 90 91 . Pomagał Polakom m. Wieś Berezowica Mała pow..W czasie pogrzebu na cmentarzu wywiązała się strzelanina. na to banderowiec wyjął plik pieniędzy twierdząc. 696g. 788śr. Buczacz (669). mimo. Jadwiga Kroczyńska w czasie napadu. Przytaczamy tylko kilka przykładów pomocy. Czasem zdarzały się „nawrócenia”. 844 śr/g. Tam przyszedł banderowiec Guzowskij i ją zamordował. 760g. We wsi Skorodyńce w czasie napadu (693) weszło do mieszkania Bandurów trzech banderowców ze słowami – kto tu jest obcy niech wyjdzie. Wielka chwała im za ich zasługi.

Trzeba jednak pamiętać. Zadziwia brak rozeznania dowództwa AK w zamiarach jakie miało dowództwo UPA w stosunku do Polaków. Następny napad również został odparty ale grupa 14 osób pracująca przy drodze została wymordowana. narzędzia gospodarskie. Gdy nastąpił trzeci napad. zaś Polakom groziły za posiadanie broni. Inną przeszkodą w organizowaniu się było rozproszenie ludności polskiej wśród Ukraińców. Rybcza gm. niektóre doczekały się nadejścia Czerwonej Armii (Przebraże gm. prasy podziemnej i za jakikolwiek przejaw konspiracji. W kwietniu 1943 r. do Kazachstanu lub na Syberię. Nastąpił pobór do Wojska Polskiego mężczyzn w wieku od 18 do 55 lat oraz dziewcząt od 18-23 lat. natomiast Ukraińcy skrzętnie wykorzystali te dwie okazje. Doczekano przyjścia Armii Czerwonej. na ogół nie gromadzili broni wtedy. który jednak stacjonował nie w Głęboczku a w powiatowym mieście Borszczowie.000 swoich rodaków za pomoc okazywaną Polakom. lipcu 1941 r. Chłopcy natomiast w wieku 15-17 lat zostali wcieleni do istriebitielnego batalionu. Oczywiście miało to miejsce przede wszystkim w dużych miastach. dzięki swej kolaboracji z Niemcami mieli zapewnioną swobodę organizowania się. Ukraińscy nacjonaliści czasami wypowiadali się szczerze: teraz oczyszczamy kraj z Żydów. jak wspomniano. ale zamiast tego zasilili oddziały banderowskie. siekiery itp. Samoobrony. Ukraińska policja współpracowała z Niemcami w eksterminacji Żydów. w czasie oczyszczuwalnoji akcji wid rasowych worohiw (akcji oczyszczającej od wrogów rasowych) zginęło w 520 jednostkach administracyjnych co najmniej 10. z rozstrzelaniem i obozem koncentracyjnym włącznie. Jeszcze nie było wyraźnie widać kto wojnę wygra. Pańska Dolina pow. Ukraińcy mieli być powołani do Armii Czerwonej. Ponieważ w czasie pierwszej okupacji sowieckiej konspiracja była niezwykle utrudniona. na ogół nie groziły żadne konsekwencje. pow. jak mimo istnienia samoobrony dochodziło do zagłady wsi. Według obliczeń Poliszczuka28 OUN-UPA zamordowała 80. których UPA mordowała wraz z rodzinami. gdy była po temu okazja. Zostało tylko 16 dorosłych mężczyzn.527 ludzi (Woł.. Obaj okupanci karali śmiercią lub więzieniem za posiadanie broni. Polskie Samoobrony 11. geometrów i osadników ze wschodniej Ukrainy. Katerburg.1. Gdy banderowcy zaczęli atakować wsie w Małopolsce Wschodniej samoobrony były już lepiej przygotowane. zabezpieczały w jakimś stopniu przynajmniej przed indywidualnymi mordami. Krzemieniec. Ukraińcy. jednak. Straty własne były znikome a napastników na pewno pokaźne. tak że w połowie roku 1943 zostały ich tylko niedobitki. na którym AK walczyło z upowcami i obie strony wystawiły do walki tysiące ludzi.. Dubno i inne). które oparło się z pomocą partyzantów polskich i radzieckich atakowi kilku tysięcy upowców. w tym 15 tysięcy cywilów. Ludzie na wsi w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu. ale dane te nie uwzględniają morderstw popełnionych przez OUN-UPA na „nieposłusznych” Ukraińcach podczas okupacji niemieckiej. do UPA biorąc ze sobą broń i amunicję. za odmowę wstąpienia do UPA i inne czyny uznawane przez nich za „przewinienia”. często ich bliskich sąsiadów. bardzo kosztowne. że Słowianie wzajemnie się wybijają i tylko od czasu do czasu dołączali się do strony ukraińskiej wraz z podległymi im oddziałami SS-Galizien. Niemcy zapewne cieszyli się. surowe kary. że trzeba organizować samoobronę. Po pierwszym szoku zaskoczenia dla większości stało się jasne. którzy zostali skierowani do prac przy drogach. policja ukraińska gremialnie przeszła do lasu. W Małopolsce Wschodniej ludzie byli już lepiej przygotowani na przyjście ludobójców a na południowej Lubelszczyźnie utworzył się nawet stukilometrowy front. jak się później okazało. Wsi nie zdobyli. W związku z tym istniało stałe narażenie ze strony niektórych z nich na donosy do okupantów. Wołyń padł jako pierwszy ofiarą ludobójstwa banderowskiego. a policja ukraińska otrzymywała ją od Niemców legalnie. 1048)]. Lata 1941-1942 to lata ogromnej ekspansji armii niemieckiej. i w czerwcu. że Ukraińcom za posiadanie broni. to jest jesienią 1939 r. głównie ze względu na brak inteligencji wiejskiej wywiezionej przez sowieckiego okupanta do północnej Rosji. Na Wołyniu powstało mało samoobron. Zbrojni byli w widły. Pierwszy atak został odparty dzięki dostatkowi broni (częściowo odkupionej od oddziałów węgierskich) i dzięki inteligentnemu dowodzeniu. Kiedy powstały i ich losy. W tej liczbie mieszczą się również ofiary spośród przysyłanych przez reżim sowiecki za drugiej okupacji sowieckiej nauczycieli. Przykładem. Motyka18a na podstawie danych sowieckich podaje liczbę 30 678 zbitych. w obronie brały duży udział kobiety. Kiedy powstały pierwsze samoobrony? Na Wołyniu na ogół dopiero w drugiej połowie roku 1943 a więc już po krwawej niedzieli 11 lipca gdy zostało jednocześnie zaatakowanych ponad 160 polskich jednostek administracyjnych [w sumie w lipcu 1943 r. stąd i liczba ofiar była mniejsza. Do obrony przed zmasowanym atakiem potrzebne już były poważne siły jak w Przebrażu. już nie miał 92 93 . natomiast wieś i mniejsze miasta były pod tym względem znacznie zapóźnione. pow. a jak skończymy z nimi weźmiemy się za was Polaków. Wieś została prawie bezbronna. nawet bardzo słabe. Borszczów (528-29). Trościaniec. Te głosy powinny być ostrzeżeniem. 11. gdyż banderowcy przywdziali sowieckie mundury co zmyliło pracujących. a w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu lata eksterminacji ludności żydowskiej. Na niespodziewających się niczego polskich wieśniaków ruszyły watahy nieźle uzbrojonych upowców wspomagane przez tłumy żądnych rabunku ruskich chłopów. Łuck. Było to. organizowanie się narodu polskiego zaczęło się na dobre dopiero po wkroczeniu Niemców do Halicji czyli po 22 czerwca 1941 r. może być Głęboczek pow. weterynarzy.

Pod koniec grudnia 1943 r. choć był on przygotowywany. Zacięta walka trwała kilka godzin. co miało wkrótce tragiczne konsekwencje. Podhajce. Bezpośredniego napadu na tą wieś nie było. Wystarczyło ostrzec ludzi by budowali schrony zabezpieczone przed pożarem. pow. Oprócz oddziałów bojowych istniały stałe warty. sporo uratowało się w kościele. 31 lipca 3500 upowców przypuściło generalny atak na Przebraże. jednak nie wszyscy chcieli opuścić swoje gospodarstwa. jak np.5 tys. Mimo poprawnych stosunków z ukraińską ludnością wsi Jezioro. że służyli nawet tak młodzi chłopcy. w Czerwonogrodzie pow. przeważnie zadając im wymyślne tortury. Kilkadziesiąt osób. Mieszkali także w szałasach zanim nie pobudowano prowizorycznych baraków. przychodnię zdrowia i wydział aprowizacji. tych. W Rybczy koło Krzemieńca. którzy uważali się za patriotów ukraińskich ale UPA uważali za hańbę Ukrainy. W lipcu 1943 r. Zaleszczyki życie zachowało około 1500 ludzi11. Istnieje też na ten temat książka komendanta tejże samoobrony2. 42. 650-654 i 629/30). Dookoła terenu bronionego utworzono system zasieków z drutu kolczastego. i w każdej zagrodzie mieszkało po kilka rodzin. Dowództwo Przebraża musiało opanować te nastroje. Z chwilą zajęcia omawianych terenów przez Armię Czerwoną najmłodsi członkowie samoobron wstąpili do nadzorowanych przez NKWD Istriebitielnych Batalionów. Wielu ludzi ginęło w ten sposób.kto bronić wsi. którzy nie chcieli się ewakuować. Zborów pozostawił Edward Prus36. które zdołały się ukryć w krzakach i zbożach zabrano do Przebraża. w Dobrowodach pow. ewakuowano ludność polską z okolicznych wsi. dzięki którym unikano zaskoczenia. Były też wypady obrońców do ukraińskich wsi celem rozbicia stacjonujących tam oddziałów UPA zagrażających Przebrażu. Napastników udało się odeprzeć i ponieśli znaczne straty. że schrony budowali pod drewnianymi domami lub pod drewnianymi zabudowaniami gospodarczymi. Upowcy nie lubili się narażać i omijali wsie. poza domem połączone z nim tunelem. w której dowodził młody partyzant Jan Niewiński uratowało się około 3000 ludzi42. Jeśli chodzi o AK zastanawia słaba łączność z terenami wiejskimi i nie wyciąganie wniosków z zaistniałych zdarzeń. W lipcu dotarli do Przebraża uchodźcy z rozgromionej wsi Huta Stepańska. Obrońców wspomagały: oddział partyzancki 94 95 . czujki i patrole konne i piesze. mieli także 2 działka. jednak na skutek napływu uciekinierów z okolic liczba mieszkańców wzrosła do 10. Obrońców zorganizowano w cztery kompanie. Chwała ich obrońcom. z których większość to byli uciekinierzy z okolicznych wsi2. Stworzono też zakład rusznikarski. co zmyliło napastników. Samoobrona liczyła 500 uzbrojonych ludzi. Była to jedyna możliwość obronienia się przed UPA. Spanikowana ludność nie biorąca udziału w walce została cofnięta na uprzednio wybrane. co wywołało panikę i brak wiary w przetrwanie u zgromadzonej ludności. którzy sprzyjali Polakom – również zostali wymordowani. Oprócz tego... który został zamknięty od zewnątrz.2 Obrona Przebraża. W skład systemu samoobrony włączono okoliczne wsie. W Istriebiltielnych Batalionach zdarzało się. Najsłynniejsze Przebraże mieściło maksymalnie około 10 tysięcy osób. Ciężkie walki trwały cały dzień. aby uniknąć wychodzenia poza teren broniony. 200 zagród i 1150 mieszkańców. Piękny opis walk samoobrony w miasteczku Załoźce. utworzono kaplicę w Przebrażu. w pobliże tej wsi przyjechało 150 sań z banderowcami jednak do napadu nie doszło. gdzie był kościół. każda osobno skoszarowana. w których była silna samoobrona. Zmasowany atak UPA nastąpił 5 lipca. Dla ilustracji przytoczymy krótkie streszczenie opisu obrony Przebraża (Woł. ludzie pochowali się po schronach. Razem z okolicznymi wsiami objętych było systemem samoobronnym 330 zagród z 2000 stałych mieszkańców. Aby ją „zalegalizować” wysłano do Kreislandwirta w Kiwercach prośbę o przydział legalnej broni dla obrony przed bandami. Zapas broni uzupełniano zakupami od Niemców i Węgrów. Stosunkowo wcześnie. Patrole wysłane następnego dnia naliczyły około 550 zabitych Polaków. który brał udział w tej samoobronie jako 10-letni chłopiec. 11. Banderowcy zamordowali w tym dniu 80 osób. Otrzymano 15 starych karabinów i odpowiednie zaświadczenie. ale i dla obrońców nie był zaskoczeniem bo poinformowały o nim czujki. z tej liczby 2500 było uzbrojonych w broń palną i maszynową. aby zabezpieczyć żywność zorganizowano żniwa „z karabinem na plecach” na opuszczonych polach. ostrzeżenia o planowanych napadach przynosili trzej Ukraińcy z okolicznych wiosek. Z porzuconych czołgów sowieckich wymontowano 2 działka przeciwpancerne. Grupa młodzieży odkopała ukrytą po lasach broń pozostałą po walkach niemiecko-rosyjskich w 1941 r. Zorganizowano szpital. gdyż miejscowi Ukraińcy z Dobrowód odradzali walkę ze względu na dobre uzbrojenie Polaków. w marcu 1943 r. liczącą w 1938 r. Ustanowiono nocne warty liczące po kilkadziesiąt osób uzbrojone w kosy i piki. ze podczas pożaru dusili się dymem lub ginęli od gorąca. pod wpływem wieści o mordach Polaków zapoczątkowano organizację samoobrony. 31 sierpnia 1943 r. ponownie znaczne siły upowskie zaatakowały Przebraże. Przebraże było dużą kolonią polską. Atak był starannie przygotowany. bunkrów i rowów strzeleckich. bezpieczniejsze pozycje. W czerwcu 1943 r. skutek był taki. bardzo potem przydatne. Ukraińcy. gdyż wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 18 lat powołano do Wojska Polskiego. np. Dzięki samoobronom uratowało się wiele tysięcy ludzi. Ukraińcy z tej wsi dobrze żyli z Polakami i wiadomości o ich uzbrojeniu były przez nich celowo wyolbrzymione. Nie mogąc wedrzeć się w system obronny Przebraża upowcy wycofali się.

931. Z jednej strony woleliby. Niemcy nie starali się jednak wykryć sprawców zbrodni.3. Zawiadomiono władze niemieckie. 699.ppor. Były to resztki inteligencji już po rozstrzeliwaniach i wywózkach na Syberię dokonanych przez Sowietów. a z drugiej strony ich nazistowskie nastawienie podpowiadało: „a niechże ci Słowianie wzajemnie się mordują. Przykładem ludobójstwa dokonywanego przez Niemców na Polakach w Małopolsce Wschodniej było tępienie inteligencji polskiej w sąsiednim województwie stanisławowskim przez gestapowskiego kata Hansa Krűgera. 899. pow.2. siedziby oddziału upowców. 688. a ponadto około 125 absolwentów i uczniów szkół średnich. Borszczów (527) Ukraińcy zastrzelili chłopca Mateusza Kwiczaka. poza tym 10 tysięcy Ukraińców a reszta mieszkańców to byli Żydzi i nieliczni Niemcy i inni. 940-2. 498-502). że w obu przypadkach. 11. 833. We wsi Busk. W kompletowaniu list aresztowanych i w samych aresztowaniach pomagała Krűgerowi policja ukraińska. przede wszystkim zwalczali brutalnie wszelkie działania konspiracyjne. Jana Rerutki „Drzazgi” i oddział sowieckiej partyzantki Nikołaja Prokopiuka. Losy samoobron i obrony pojedynczych gospodarstw w Tarnopolszczyźnie są opisane na stronach: 528. pow. za posiadanie broni czy prasy podziemnej groziła kara obozu koncentracyjnego lub rozstrzelanie (a mimo to prawie w każdym domu inteligenckim w GG czytało się regularnie prasę podziemną). We wsi Kosów. O perfidii kryjącej się za tymi faktami nie trzeba nikogo przekonywać. gm. 907. w Halicji stosunek Niemców do Polaków był bardzo złożony. Już ta różnica w traktowaniu narażała Polaków na bezkarną eksterminację przez Ukraińców. 12. 937. Buczacz (687). 728.. pow. 918. że Polacy mają wyjeżdżać do Polski. 54 nauczycieli szkół średnich. a Stanisławów nie był dużym miastem miał wprawdzie 68 tys. Oddział upowców rozbito. 96 97 . 645. W pozostałych częściach GG Polacy mieli jednego wroga i cały wysiłek polskiego państwa podziemnego był skierowany na zwalczanie Niemców. 663. wielu młodych ludzi powołano do I Armii Wojska Polskiego. 771. nie jako ofiary. 866. 652. w ogromnej większości zostali oni zabici występując jako napastnicy. gdzie znaleziono zwłoki. Jest wiele relacji potwierdzających takie stanowisko. We wsi Barysz w pow.  Stosunek Niemców do upowskiego ludobójstwa był najczęściej obojętny. Tępienie przez Niemców inteligencji polskiej w Stanisławowie. 909. Straty w Galicji Wschodniej oblicza on na 1-2 tysięcy. Tymczasem Polakom groziła kara śmierci za posiadanie broni. (St. Ogółem czyni to 10-15 tysięcy zabitych.  Stosunek Niemców do Polaków i do ludobójstwa ukraińskiego dokonywanego na Polakach Inaczej niż w pozostałych częściach Generalnego Gubernatorstwa (GG). Zbrodniarz ten nakazał aresztowanie i rozstrzelanie co najmniej 300 osób spośród inteligencji i uczącej się młodzieży miasta Stanisławowa i okolic. Niemcy nie starali się odszukać winnych mordu. prawdopodobnie ten podoficer przekroczył swoje uprawnienia – nie powinien był występować w obronie Polaków. Walka zakończyła się klęską upowców. Wojska radzieckie zajęły Przebraże 2 lutego 1944 r.1. Kamionka Strumiłowa (728/729) kwaterujący w polskim domu Niemiec wyznał. gdzie było przetrzymywane bydło zrabowane Polakom. Silno. bydło i zboże odebrano. Jeśli chodzi o ziemie dzisiejszej Polski. We wsi Germakówka. 944/5. porobili zdjęcia i na tym dochodzenie się skończyło. 11. 778. Wkrótce ogłoszono.979. dokonano bestialskiego mordu na 5 Polakach. 12. Morderstwo zgłoszono żandarmerii niemieckiej i wskazano podejrzanych. 960/1. że wojsko niemieckie ma rozkaz pozostawienia w spokoju banderowców i zakaz odbierania im broni z wyjątkiem sytuacji. 854. mieszkańców. zginęło według Motyki w latach 19431947 około 8-10 tysięcy Ukraińców. Zasługują na osobne opracowanie. w tym 7 lekarzy. Na liście pomordowanych jest 66 nauczycieli szkół podstawowych. 870. Przyjechało kilkunastu Niemców. 900. 529. to nas wzmacnia”. 762/3. 767. Wiadomo było kto dokonał mordu. 898. Samoobronę rozbrojono.667. 12 nauczycieli z powiatu. Borszczów (540) Niemcy nakazali pilnować mostu nad szosą. ale w tym tylko około 17 tysięcy Polaków. Pewnej nocy strażujący Polak został zabity. 632. mimo że ten człowiek pracował przecież dla nich. 932/3. Ukraińcy zastrzelili go. a z drugiej strony Niemcy dążyli do zduszenia wszelkich objawów jakiejś większej samodzielności Polaków zwłaszcza w dziedzinie kulturalnej i ekonomicznej. pow. 967. sabotażowe i militarne. ale nie na prowincji. 647. Np. ślady prowadziły do ukraińskiej wsi. Gestapo nie wyciągnęło konsekwencji wobec morderców. żeby na zapleczu frontu panował spokój i spływały regularnie kontyngenty zboża i mięsa. Np. 930. 887. (które spełniało wówczas rolę jednostki terytorialnej polskiej pod okupacją niemiecką). gdy ich działania zagrażałyby bezpośrednio interesom niemieckim. 26 przedstawicieli inteligencji. Nie wspomina. niektórych członków skazano na więzienie. we wsi Głęboczek. W związku z dramatycznym brakiem żywności 25 listopada (11 stycznia?) oddział samoobrony z Przebraża dokonał wypadu do wsi Żurawice. 671. Terror niemiecki był o wiele silniejszy na początku okupacji niż pod koniec. Podobnie było w większych miastach Małopolski Wschodniej. 687. Jakie były straty Ukraińców w walce z Polakami? Motyka18a ocenia te straty następująco: Na Wołyniu z ręki polskiej zginęło od 2-3 tysięcy Ukraińców (nie licząc zabitych przez policję pomocniczą). 834. 843/4. Czortków (719/720) podoficer Wehrmachtu stanął w obronie Polaków i wspólnie z nimi zaatakował banderowców. 905.

kilku z nich zostało rozstrzelanych. Morawin. ale zdarzały się. Czortków (695) donosi. na skutek wyjaśnień. Banderowcy akuratnie podchodzili do wsi Hucisko Brodzkie. Przykładów czynnej obrony Polaków przed nacjonalistami ukraińskimi nie było wiele. Radziechów (807): na strychu obok martwych rodziców i 16-letniego syna leżała półroczna córeczka z przestrzeloną ręką i nogą oraz z uszkodzonym nosem.ze wsi Pawłów pow. że atakują Niemcy. Żandarmeria niemiecka zorganizowała pościg za zabójcą. Mieczysław Biniewicz z Ponikwy. wszystkich zwolniono a nawet obdarowano pewną liczbą karabinów. Napastnicy porzucili wozy ze zrabowanym dobytkiem. wychłodzenia organizmu i ciężkich ran dziewczynka została wyleczona. Mąż zawiózł ją do szpitala w Zbarażu. który fachowo opatrzył rany u sześciu rannych. pow. uciekli w popłochu zostawiając zabitych. W Potoku Złotym. syn księdza greckokatolickiego. W polskim szpitalu brak było środków opatrunkowych i rentgena. bo ukraińscy nacjonaliści nie śmieli atakować takich miejsc. Nie mniej kilku Polakom udało się uniknąć śmierci dzięki łapówkom danym niemieckim oficerom oraz dzięki wstawiennictwu niemieckiego oficera pochodzącego z Górnego Śląska.3. 12. bo w cywilu jest profesorem muzyki. że tam. szef Gestapo i kierownik policji kryminalnej „Kripo” zwołali zebranie. Zamordował go bojówkarz OUN. Niemcy wszystkich mężczyzn aresztowali i popędzili do innej miejscowości. Eskortowali ich do Chmielna. czyby nie mógł grać na organach w kościele. Tam lekarz wojskowy Niemiec wykonał opatrunek i jak ona pisze – uratował jej życie. Ta uwaga odnosi się do całego omawianego terytorium. Józef Bereziak pracownik szpitala w Brzeżanach (613) wspomina. w końcu. Według relacji Adama Drozdowskiego z gminy Łopaty. że przed przyjściem Sowietów OUN-UPA dążyła do wymordowania jak największej liczby Polaków. że w danej wsi jest partyzantka polska lub sowiecka – Niemcy urządzali wówczas pacyfikację. Na odpust w tym kościele przyjeżdża z Niemiec pan Jiři F. ale w wojskowym szpitalu leżeć nie mogła noszono ją tam na opatrunki. do Lwowa. Często stosowanym podstępem Ukraińców był donos. A oto opinia Tadeusza Urbańskiego ze wsi Gołogóry. pow. że w wyniku fałszywych donosów do władz niemieckich policja ukraińska aresztowała i przekazała do gestapo wielu Polaków. Jeszcze inna relacja . pow. Wiktor Chmieluk ze wsi Skorodyńce. Na skutek upadku podczas napadu pękła jej czaszka. pow. Radziechów (805) kilka godzin po napadzie przyjechało na wezwanie kilku żołnierzy niemieckich z lekarzem. Tam zaopiekowali się nimi inni Niemcy i zawieźli do szpitala w Radziechowie a stamtąd. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć. Złoczów (981/982). Na odsiecz jechały trzy samobieżne działa pancerne z niemieckimi żołnierzami i chłopcami ze wsi. Pomoc okazywana Polakom przez Niemców Często zdarzało się jednak. Ciekawy przypadek przytacza Jan Bereziak z Buszcza. Mimo upływu krwi. był on także prezesem Polskiego Komitetu Opiekuńczego. Tam. Obraz ten jest teraz w Racławicach Śląskich i jest otaczany wielką czcią. Starosta niemiecki dr Wendt. Szaraniewicz. Przykładem może być wieś Maruszka w pow. gdzie stacjonowali żołnierze niemieccy ludność czuła się bezpieczniej i uciekała do takich miejscowości. Podobno Ukraińcom też pozostawiono trochę broni. Drugą jasną stroną obecności Niemców była opieka lekarska nad rannymi. I ten sam autor opisuje. że 23. Ukraińscy nacjonaliści poinformowali Niemców. Oficer niemiecki prawdopodobnie czeskiego pochodzenia Jiři František Morawin prosił proboszcza. Gdy ich ostrzelano z dział. Po kilku godzinach udzielił jej pomocy niemiecki lekarz wojskowy. Złoczów (980): ”Nie było wypadku. Oto relacja Genowefy Gawron ze wsi Buszcze pow. Lekarz wojskowy Niemiec zgodził się prześwietlić głowę dziewczynki i zrobić drugą operację. W Brzeżanach bardzo szanowanym lekarzem zarówno przez Polaków jak i Ukraińców a także przez władze niemieckie był dr Stefan Biliński (102. że uczucia ludzkie brały górę nad nakazami wynikającymi z ideologii nazistowskiej. W odwrotnej sytuacji Polak otrzymywał najwyższą karę. Zginęło 2 żandarmów i trzech banderowców wśród nich także zabójca. Inna relacja .Katarzyny Horwat z Magdałówki (pow.43 r. Po napadzie cała twarz jej była jedną raną. Wśród napastników rozpoznano kilku miejscowych Ukraińców.01. We wsi Kruhów dnia 24. Pewnego dnia o świcie Niemcy rozpoczęli pacyfikację. pow. i obecnie jest mężatką. Skałat) (819). 635).44 został on wysłany samochodem niemieckim eskortowanym przez 14 żołnierzy niemieckich po jedenastu ludzi zranionych w czasie napadu banderowskiego w Buszczu.12. pow. Brzeżany (620d). Buczacz (677) powiadomiona o napadzie kilkuosobowa grupa żołnierzy niemieckich zrobiła zasadzkę na powracających z mordów i rabunku Ukraińców i ich ostrzelała. (wigilia) (964) nacjonaliści ukraińscy zamordowali lub ranili 19 osób. Gdy samoobrona polska zorientowała się. na którym omówiono to zdarzenie ale nie wyciągnięto wobec winnych żadnych konsekwencji. Z wdzięczności za to dał eskortę niemiecką księdzu z Buszcza. nie użyli broni palnej. Niemcy patrzyli obojętnie na tę dokonującą się rzeź Polaków. straciła wzrok w jednym oku a na drugie zaczęła widzieć po pół roku leczenia. że w Maruszcze jest polska partyzantka. by ten mógł zabrać bezpiecznie cudowny obraz Matki Boskiej z kościoła w Buszczu oraz dokumenty parafialne. aby za zamordowanie Polaka osadzono w więzieniu Ukraińca. Brody (558/559) opisuje zbrojną interwencję jaką podoficer oddziału pancerno-motorowego Wehrmachtu przedsięwziął dla odstraszenia banderowców. Brzeżany (614). 98 99 . 613/614.

W mieście powiatowym Nadwórna (St 342) w czerwcu 1942 r. We wsi Siemiginów. Oto przykłady kilku relacji: W Perehińsku. Rożniatów. Pomorzan i Wielkopolan często wziętych do służby przymusowo. Jest bardzo dużo relacji z województwa stanisławowskiego dotyczących pomocy jakiej ludność polska otrzymywała od Węgrów. Stosunki z Węgrami opiszę głównie na podstawie relacji z byłego województwa stanisławowskiego. Nieco później został przez bojówkarzy UPA zamordowany szef policji niemieckiej Długosz – Ślązak uważany przez banderowców również za obrońcę Polaków. Dubno służący w wojsku niemieckim Ślązak ostrzegł poufnie Polaków. To spowodowało. Podobnie w majątku Bokujma. W czasie napadu 8 września 43 r. Niemcy zorganizowali tam w lipcu 1943 r.to powiedzenie pasuje jak najbardziej do Węgrów. Powiadomiony o tym podoficer Wehrmachtu natychmiast wyznaczył żołnierza z karabinem maszynowym i dał dwóch Polaków z samoobrony do obsługi. 98) uciekinierom z okolicznych wsi pomagali oprócz proboszcza Mikołaja Brodeckiego służący w wojsku niemieckim Ślązacy i stacjonujący tam Węgrzy. potem ich skrępowali i rozstrzelali. Poznawszy bliżej Ukraińców i ich nienawiść do Polaków stał się w pewnym sensie obrońcą Polaków. Członkowie samoobrony wrzucili przez okna granaty i cofnęli się do karabinu maszynowego. Węgrzy sprawowali w mieście władzę. załoga niemiecka uciekła zostawiając broń Polakom. Dubno (Woł. pow. 969/970. gdy groził napad. Mimo. że cały czas mieli 100 101 . 943. gm. We wsi Krościenko. Józef Smaczniak został z inspiracji policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo pod zarzutem szpiegostwa i zamordowany w więzieniu w lipcu tegoż roku. Żołnierze węgierscy brali pod obronę Polaków w razie. pow. natomiast. 13. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę. Dawał mu nawet samochód i radził wyjazd do Budapesztu. Ufni w swoją bezkarność i siłę upowcy nie wystawili nawet straży. 70) mała niemiecka obsada dla wzmocnienia swoich sil przydzieliła polskiej samoobronie 15 karabinów i razem się bronili przed napadami. Widocznie przekroczył on swoje kompetencje występując w obronie Polaków. Napad groził lada chwila. że OUN wykonało na nim wyrok. 74). Następnie kazano im iść w kierunku rzeki. Szybka pomoc żołnierzy węgierskich uniemożliwiła rzeź pozostałych mieszkańców. dzięki temu ocaleli. Dzień przed aresztowaniem oficer wojska węgierskiego ostrzegał księdza przed możliwością aresztowania. W mieście powiatowym Kałusz w nocy z 4/5. Przemyślany na wiadomość o napadzie banderowców przyjechali żandarmi. Zbliżył się do domu gdzie dowództwo upowskie oddawało się pijaństwu. We wsi Kosów. W futorze Poczajów. Po napadzie Polacy i Niemcy przenieśli się do Młynowa. W wojewódzkim mieście Stanisławowie (St 498) przez ponad miesiąc. pow. W Armii Niemieckiej służyło wielu Ślązaków. przepłoszyli napastników i zastrzelili ich herszta Kurnyćkiego (793/794). Okazuje się.patrz 821/22. 26) w czasie napadu banderowców 25 Polaków schroniło się w budynku poczty chronionym przez 10 żołnierzy węgierskich. które przyjechało następnego dnia nie wyciągnęło żadnych konsekwencji za śmierć swojego żołnierza.1944 (St 150) UPA dokonała napadu na polskie zagrody na przedmieściu Wysoczanka i zamordowali tam 5 mieszkańców.07. Dubno na Wołyniu (Woł. Czortków (719/720) wywiad AK doniósł o gromadzeniu się znacznych sił banderowskich w grupie ukraińskich domów. pow. Gestapo. 592-93). banderowcy chwilę postali i kazali im czekać a sami poszli z powrotem do wsi. że oficjalnie byli sprzymierzeńcami Niemców. Oficerowie. gmina Kniahinin. że policjanci ukraińscy uciekli do lasu. Inne przykłady pomocy ze strony Niemców . Po niedługiej walce banderowcy zabrali rannych i zabitych i wycofali się. Ci starali się pomagać naszym Kresowianom gdzie mogli. pow. upowcy weszli do wsi wieczorem i wyłapali wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 16 lat. Podoficer kopnął drzwi wywołując popłoch ale któryś upowiec strzelił zabijając go na miejscu. Tej samej nocy na wsi banderowcy zabili 20 Polaków. w okolicy Świąt Wielkanocnych 1944 r. Następnie zabrano kobiety i dzieci do 16 lat (około 45 osób) i trzymano je przez noc na jednym podwórku (wielu było boso i w bieliźnie a na dworze były właśnie roztopy). Stryj (St. musieli rozebrać się do naga. węgierscy często brali w obronę Polaków i nie dopuszczali do samowoli policji ukraińskiej. jak już wspomniano. Ukraińcy podnosili również ręką na Niemców których uważali za obrońców Polaków i tak – w miasteczku Pomorzany kierował folwarkiem Niemiec sudecki Jaschke mówiący czesko-niemiecką polszczyzną. łapankę i wszystkich złapanych wywieźli na roboty do Niemiec. Wtedy z krzaków po drugiej stronie rzeki wychyliło się kilku żołnierzy węgierskich. Dolina (St. gmina Krupiec. około lipca 1941 r. pow. ale zawsze nam sprzyjali i zawsze można było na nich liczyć. nie brali udziału w eksterminacji Żydów i byli temu przeciwni (521). Dotyczy to sprzedawania przez Węgrów broni i amunicji Polakom – w tamtych warunkach była to sprawa ogromnej wagi. I tak w Radziwiłłowie-Mieście. Pomoc ze strony Węgrów „Przyjaciół poznaje się w biedzie” . pow. Eskortowało ich dwu banderowców z automatami Gdy doszli. gdyż ich oddziały głównie tam przebywały40. a to jest dla polskiej ludności bardzo groźne (Woł. Ksiądz odrzekł: Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości. ks.

648) w pierwszych dniach lipca nacjonaliści ukraińscy zamordowali 8 osób. Żyd pochodził z bardzo biednej rodziny. Widocznie banderowcy ich spostrzegli i woleli się oddalić. Grupa kobiet i dzieci została przewieziona pontonami na drugi brzeg. 252.705). a więc wyszukiwano wszystkich. Wrogie akcje rządów stalinowskich w stosunku do członków AK i delegatów Rządu Polskiego na emigracji po odkryciu cmentarzyska ofiar Katynia są dobrze znane i nie musi się ich omawiać. Bardzo mało pozostało też ludzi. o kupowaniu broni od nich (St.07. 486. komunista Ukrainiec i Żyd. Nie wiem czy da się określić liczbowo wielkość tej wywózki.1939-VI. jak tylko zaczęliby te kobiety mordować.. 513. którzy znali się na wojskowości i mogli organizować w późniejszym czasie obronę przed OUN-UPA. Perfidia strategii sowieckiej nie dała się długo ukryć. którą ojciec 102 103 . z Tarnopolszczyzny (528. Wiadomo było.1944 r. Chodziło im przede wszystkim o to. o przepłoszeniu banderowców w czasie napadów (St 262. i podobne. Należało więc wywrzeć nacisk. We wsi Wołczkowce. zaczęło się prześladowanie akowców.. W każdym razie. Efekty tej strategii przeszły chyba nawet sowieckie oczekiwania. Zabłotów. stosunek Sowietów do AK zmienił się diametralnie.41 r. także liczne z innych województw np. kolumny wozów konnych wyruszyły na stację kolejową do Zborowa. 887. którzy znali się na wojskowości. Z drugiej strony zwykli ludzie Rosjanie często okazywali współczucie i pomoc wywożonym Polakom. Gdy przeszedł front i Niemcy cofnęli się za Bug i cofali się nadal. Sowieci – ich stosunek do Polaków i do Ukraińców Stosunek władz sowieckich do Polaków w czasie pierwszej okupacji (IX.45 r.. Na Syberii wiele razy Polacy słyszeli od władz sowieckich rozbrajające swą szczerością powiedzenie „was tut priwiezli cztoby wy padochli” (was tutaj przywieziono abyście zdechli). Zborów (943-46): Swoboda działania band była początkowo dla nas niezrozumiała. że Polacy nie zechcą dobrowolnie wyjechać. Wywózki te szalenie osłabiły żywioł polski na zajętych przez Sowietów terenach Wołynia i Halicji. którzy dostali przydział ziemi za zasługi wojenne). Przede wszystkim pozbawiły wieś (i także w dużym stopniu miasta) inteligencji. gdzie Węgrzy mieli koszary i zaopiekowano się nimi. 486). 665. Ta z kolei wydawałoby się silna. Przykładem jest proces w Moskwie 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego i uwięzienie ich. Miednoje. Wywożono także osadników cywilnych wraz z rodzinami (czyli polskich chłopów.. a powróciło do Polski lub też dostało się do transportów rodzin towarzyszących wojskom Andersa na Zachód tylko 50 – 60 % z nich. bogatych kupców i fabrykantów.. którzy kupili ziemię w okresie międzywojennym z parcelacji wielkich majątków).1941) był ogólnie biorąc wrogi ale postępowanie ich było bardzo przebiegłe. Oficerów albo zabijano na miejscu. wielu księży. Po krótkim śledztwie kazali ich rozstrzelać. To czego Ukraińcy nie zrobili za okupacji niemieckiej nadrabiali z nawiązką za okupacji sowieckiej. wyższych stopniem urzędników i oczywiście wszystkich zamieszanych w konspirację. którzy byli w Istriebitielnych Batalionach utworzonych przez NKWD dla ochrony ludności cywilnej przed OUN-UPA. Śniatyń (St. Podobnie postąpiono ze służbami granicznymi i policjantami. Do domu mojej znajomej przyszła w 1940 r. 705. ale stopniowo dobrali się i do nich „obdarowując” ich wyrokami po 15-20 lat zsyłki do łagrów.. Kuropatach i w innych miejscach kaźni. Są jeszcze inne relacje o przyjaznym stosunku Węgrów do Polaków w województwie stanisławowskim . wydał on rozkaz o rozwiązaniu AK.. tutaj była bezradna. Po zawarciu układu „Sikorski-Majski” z 30. jak już wspomniano od 250 tysięcy do pół miliona ludzi lub więcej. Ukraińcy realizowali tym razem nie swoje a sowieckie plany. Oficerowie węgierscy zareagowali na tę zbrodnię aresztując podejrzanych.03. aresztowany został 27. aby naród nie mógł się bronić. Plany usunięcia z tych terenów Polaków. Następnie w szale oczyszczania sowieckiego kraju z „wrogów ludu” wywożono na Syberię i do Kazachstanu lub w okolice Morza Białego rodziny aresztowanych a także osadników wojskowych z rodzinami (czyli wojskowych. wyselekcjonowaną grupą zgładzono w Katyniu. (na przykład oblicza się. od 2. – to też było straszne ludobójstwo.12. Szeregowych na ogół puszczano wolno.W styczniu pod odpowiednimi urzędami stały już długie kolejki po karty ewakuacyjne i przydział do transportu. gm. Za drugiej okupacji sowieckiej (od wiosny 1944 r. że w samym Lwowie NKWD zamordowało 11-12 tysięcy więźniów. Na szczęście były amnestie i większość z nich po paru (czasem dopiero po 10) latach wróciło do Kraju. albo wywożono do łagrów i co dalej z nimi się stało dzisiaj dobrze wiemy – wszystkich poza niewielką..banderowców na muszce i natychmiast by ich „sprzątnęli”. 957) 14. 524. Terror i zagrożenie zawsze były skuteczne. Tam ludzi i ich skromny dobytek wtłoczono do nie ogrzewanych wagonów i 20 stycznia ruszył pierwszy transport do Przemyśla. 111. pow. „trójka” celem wysiedlenia (jak się okazało do Kazachstanu): żołnierz rosyjski. W połowie stycznia 1945 r.) według wypowiedzi Adolfa Głowackiego z Milna-Bukowiny pow. Aresztowano i wywożono także posiadaczy ziemskich. Początkowo tolerowano tych.01.na stronach St 46. w większości Polaków a morderstw takich dokonano wiele także w innych miastach na całych Kresach Wschodnich (czy to ludobójstwo zostało dokładnie zbadane przez naszych historyków?). zginął wtedy w więzieniu sowieckim generał Leopold Okulicki.45 r. Polacy zaczęli traktować rosyjską partyzantkę jako sprzymierzeńców i początkowo z ich strony również była wola współdziałania przeciwko Niemcom i OUN-UPA. wywieziono. Bardzo dużo inteligencji przeważnie polskiej Sowieci wytruli lub wystrzelali w więzieniach w czasie gdy musieli uciekać przed Niemcami w końcu czerwca i na początku lipca 1941 r. dowódca AK (19.).

 Fragment sprawozdania sytuacyjnego z Ziem Wschodnich z maja 1944 r. Jedynie w czasie obronnej walki napadających bandytów ukraińskich – niszczyć przez zastrzelenie. Inne sposoby walki (sposoby ukraińskie) nie licują z godnością narodu polskiego i stosowane być nie mogą. Włodzimierzec).08.2.B.K.R-ów do dnia 15. Za przeprowadzoną wspólnie wyprawę i współpracę składam komandyrowi Korze jak również strzelcom szczere podziękowanie a równocześnie życzę jak najlepszych sukcesów w ofiarnej służbie Ojczyźnie. zaopatrzyło się w dowody osobiste dla Polaków i często zmieniało nazwiska na nazwiska o brzmieniu polskim. Sawur dał mi rozkaz wymordowania wszystkich Polaków w okręgu 104 105 . W. Hutę (gm. W tym samym czerwcu 1943 r. UPA ta zapillja. (futor) Zgoszcz (lub Zhoszcz). Hutę. P. Weźcie tę miednicę. Komandyr grupy Borysten (dziś wiadomo.B. spotkałem się w lesie kołkowskim z Kłymem-Sawurem zastępcą przedstawiciela sztabu głównego dowództwa Andruszenko. Włodzimierzec).znajomej często wspomagał żywnością. Sarny) i wieś Stepańgród (gm. łukiem okrążyć las i zlikwidować napotkanego wroga.O. inni zaś gotowi są uzyskane o naszym życiu wiadomości sprzedać naszym wrogom dla doraźnych korzyści. Prosimy o jak najszersze rozpowszechnienie tego ostrzeżenia 15. które zawsze są drogowskazem dla ich poczynań.D. z których wielu niewątpliwie bezpośrednio lub pośrednio jest winnych śmierci naszych braci mordowanych przez bandy ukraińskie. Włodzimierzec). Wołyń i Polissja. t. Punkt 6. O wielu takich przypadkach doradzania i cierpliwości słyszało się.R. Stepańgród. Dubowe.1945 r. 15. Nowa seria.  Rozkaz likwidacji osiedli polskich w powiecie sarneńskim dla oddziałów pierwszej grupy UPA wydany przez komandyra Borystena z 2 września 1943 r. Wielu Ukraińców dla ułatwienia sobie warunków życia wśród Polaków. Oddziały komandyra Kory i Worona.D. że to Dmytro Koryneć) 15. choć były także przypadki bardzo brutalnego postępowania. – Państwowy Korpus Bezpieczeństwa – odpowiednik Państwowej Policji. wielu jest na usługach Gestapo. szczególnie z Małopolski Wschodniej. Ostrzegamy przed tymi przybyszami. a przez to także odchodzi z naszej grupy. 1944 r.4.R. Żyd i Ukrainiec zajęli się „rewizją” polegającą na przywłaszczaniu sobie co cenniejszych przedmiotów.). napłynęło do województw centralnych dziesiątki tysięcy Ukraińców uciekających przed bolszewikami. pow. Za ten kilim dostaniecie żywność i walonki (ciepłe filcowe buty na śnieg). Zarządzenie niniejsze podać do wiadomości wszystkich żołnierzy P. Przykłady rozkazów i dokumentów: 15. (Woł.O. Tłumaczenie polskie W.D. Oddział Komandyra Worona ma zlikwidować polskie osiedla: (kolonia) Górne. a z nimi tabory wszystkich oddziałów pod ochroną komandyra Szauły na Dobrzyń (gm. Poliszczuka25 W czerwcu 1943 r. zostałem mianowany dowódcą oddziału liczącego 450 ludzi. Włodzimierzec.R. – Wołyńska Okręgowa Delegatura Rządu 15. Punkt 10. wyprawę oddziałów Jarka i Topoli pod dowództwem komandyra Łajdaki ze wsi Łuka na futor Łuka (gm.  Wyjątki z zeznań Jurija Stelmaszczuka – protokół posiedzenia sądowego Trybunału Wojskowego Wojsk NKWD Kijowskiego Obwodu (wyrok wydany 06. 1293) (tłumaczenie z Latopisu UPA.D. (futor) Ostry Róg. Inspektor Podokręgu II W. W żadnym wypadku nie wolno dokonywać napadów na wsie ukraińskie oraz mordować i grabić bezbronną ludność. w czym będziecie się myli. tym też są niebezpieczniejsi. Ukraińcy znają dobrze język polski i mają w ten sposób ułatwione dostanie się do środowisk polskich. Powiatowi Komendanci sporządzą odpisy i wręczą wszystkim swoim podkomendnym oraz złożą mi szczegółowe sprawozdanie za pośrednictwem P.K.1. wszystkie w gm.3. Włodzimierzec) Po skończeniu wymienionej akcji oddział komandyra Kory odchodzi do samodzielnych akcji.2. Powiatowych Komendantów Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa i Komendantów Baz Oporu w sprawie bezpieczeństwa na terenie Baz Oporu z 28 stycznia 1944 r. (Woł. oryginał: Państwowe Archiwum Rówieńskiej Obłasti) Bojowa grupa UPA Postój dnia 2.  Instrukcja Inspektora Podokręgu Łuck Wołyńskiej Okręgowej Delegatury Rządu dla Powiatowych Delegatów Rządu.IX.43 Komandyra Borystena Rozkaz nr 24 Do wiadomości oddziałów Rozkazuję w celu likwidacji ostatnich w tym rejonie polskich osiedli. 1278). Żołnierz rosyjski natomiast doradzał co wziąć a czego nie. Przybysze ci nie mogą oczekiwać od nikogo z nas przychylnego przyjęcia. Mateusz (dziś wiadomo: Bolesław Haber) Objaśnienia: P. – Powiatowy Delegat Rządu. (Departament Informacji i Prasy Delegatury Rządu RP na Kraj) (Woł 1282) Ostrzeżenie Z Ziem Wschodnich.II. kto Wam tam da miednicę.

którzy zwykle musieli uciekać spod upowskiej siekiery tylko w tym co mieli na sobie. Senat Rzeczypospolitej podjął nawet uchwałę potępiającą operację „Wisła”. ale mogli oni wziąć dużą część majątku ruchomego i inwentarz. Spośród ludności ukraińskiej mieszkającej w Polsce w jej granicach z 1945 r. którzy po raz pierwszy wstępowali do boju. wysadzane mosty i budynki stacyjne oraz by było całkowicie zdezorganizowane życie gospodarcze.Operacja „Wisła” Jedynym sposobem szybkiego zwalczenia band było odcięcie ich od baz zaopatrzenia i informacji33. prócz tego 1500 – 2000 wymordowało SB.W moim okręgu wymordowano około 3000 Polaków. ale Sawur zagroził mi sądem polowym. ani nie myślał o oderwaniu części Rzeczypospolitej od Macierzy. Wysiedlanie wsi odbywało się początkowo dobrowolnie w ramach wymiany z polską ludnością z Wołynia i Halicji.. Upowcy mordowali Polaków za samą przynależność narodową. Całe kierownictwo Kowelskiego w tej liczbie również ja wystąpiło przeciwko takiej propozycji. że wysiedleń Ukraińców i Łemków można było uniknąć. Nikt nie mordował niewinnych cywilów. czyli jak mówi Edward Prus33. Potem dopiero pod przymusem. .2. Musieli zdecydować się na ucieczkę (w przypadku tej grupy udaną) przez Czechosłowację do Niemiec Zachodnich i dalej (Boreć1 osiadł aż w Australii). ze śre- dniowiecza przenosili się w wiek XX. Działalność OUN-UPA w Polsce po 1945 r. Gdyby walki trwały dłużej zginęłoby także nieuniknienie wielu cywilnych Ukraińców. Upowcy mieli nadzieję oderwania tych ziem od Polski po spodziewanym przez nich rychłym wybuchu III wojny światowej. [Uwagi: Jurij Stelmaszczuk został skazany przez władze sowieckie na śmierć – wyrok wykonano]. że Ukraińcy idąc za tym przykładem potępią mordy Polaków na Wołyniu i w Halicji. w ramach dobrowolnej wymiany ludności w 1945 r.. W pamiętnikach upowca Borecia1 z oddziału Hromenki jest opis jak im z głodu puchły nogi. Walki te były bardzo trudne. Sytuacja była skomplikowana. zwykle skanalizowane i zelektryfikowane. Moim zdaniem porównanie to jest niesłuszne. ale wysiedleńcy mogli brać prawie cały swój ruchomy majątek i opuszczając swoje ubogie chaty przenosili się do północnych lub zachodnich części Polski. w ten sposób w Kowelskiem wymordowano około 5000 Polaków. na południowo-wschodnie powiaty Lubelszczyzny i wschodnie Rzeszowszczyzny przeniosły się pod presją wojsk NKWD niektóre kurenie (bataliony) upowskie z Wołynia i Halicji. Potępienie operacji „Wisła” przez Senat było zdaniem Kresowian wielkim błędem5 i zostało przez nacjonalistów ukraińskich szeroko wykorzystane na gruncie międzynarodowym do szkalowania dobrego imienia Polski. Partyzanci polscy również mieli nadzieję. niszczyli infrastrukturę i dążyli do oderwania części terytorium od Państwa. na dobrze zagospodarowane poniemieckie gospodarstwa z murowanymi domami. Historyk Grzegorz Motyka18a twierdzi. tylko w nocnej koszuli boso po śniegu zostawiając cały dorobek pokoleń na łasce losu i potem czekali tygodniami często w chłodnej porze roku na stacji i jechali do Polski też tygodniami w odkrytych wagonach przymierając z głodu. Stąd też powroty. były palone zagrody. Jak to porównać do ekspatriacji Polaków z Kresów.. Na szczęście Sejm Rzeczypospolitej nie popełnił tego błędu i nie potępił operacji „Wisła”. nie były zbyt częste.1.5. za Prusem33). przesiedlono na 106 107 .. i operacja „Wisła” 16. Wielu senatorów miało złudną nadzieję. cyt.. 16. Polska ludność była wyrzynana a ukraińska i łemkowska z własnej woli albo pod przymusem lub ze strachu dostarczała im rekrutów i zaopatrzenie oraz służyła noclegami i jako siatka wywiadowcza. aby przez wiele jeszcze lat po wojnie na jego południowo-wschodnich krańcach byli mordowani jego obywatele i ginęli żołnierze. czasem. UPA w PRL po zakończeniu wojny. Po ustaleniu granic PRL w latach 1945-1946 r. aby wspomóc działające tam siły upowskie. Ich metody postępowania na tym terenie nie wiele się różniły od stosowanych na Wołyniu i w Halicji. a zdobycie paru kartofli na osobę było wielkim osiągnięciem. Po stronie upowskiej byli to bardzo doświadczeni i dobrze uzbrojeni wojacy a po polskiej przeważnie słabo przećwiczeni młodzi żołnierze. W kwietniu 1947 roku zarządzono więc wysiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie odzyskane i znaczne nasilenie działań wojska – nazwano to akcją (operacją) „Wisła”. zapominając. Bez operacji „Wisła” jak przyznają sami Ukraińcy walki na tym terenie trwałyby jeszcze 10 lat (Litopys UPA tom 16. Walki trwały aż do sierpnia 1947 roku. Nic podobnego nie nastąpiło. Działania te rzeczywiście były skuteczne. po drodze byli otoczeni opieką i żywieni. zaś na wykonanie rozkazu nie pozwalały mi osobiste przekonania. To było coś zupełnie innego niż polska partyzantka i inne musiały być środki zwalczania. bowiem nie pozwalano nam prowadzić sprawozdań statystycznych.kowelskim. Naturalnie nie są to dane dokładne. Gdy te nadzieje prysły starano ukryć się i zatrzeć za sobą ślady lub ujawnić. gdyż poakowska i nacjonalistyczna polska partyzantka została zwalczona przez władzę ludową bez wysiedleń. że jedynym powodem przesiedleń była ludobójcza działalność OUN-UPA. 16. korzystając z różnych amnestii. nie niszczył infrastruktury kraju. Jedno jest pewne – państwo polskie nie mogło sobie pozwolić na to. na nowym miejscu otrzymali zapomogę na zagospodarowanie. Dla ludności wysiedlanej fakt opuszczenia gospodarstw był bolesny. Nacjonaliści ukraińscy oskarżają władze polskie o spowodowanie tym wysiedleniem wielkiej krzywdy ludności ukraińskiej. Nie miałem prawa nie wykonać rozkazu. Wysiedlenie ludności było najbardziej humanitarna metodą5. Dla wielu była to nie krzywda a znaczny awans. gdy już było wolno wracać. że rozpęta się trzecia wojna światowa.

swego przeciwnika.. Kanady..000 Polaków uciekło z Kresów wcześniej. Kulińskiej16) W latach 1944-47 członkowie UPA i innych ukraińskich nacjonalistycznych organizacji uciekając przed wojskami sowieckimi lub przed karzącą ręką sądów znaleźli się w wielkiej liczbie w Niemczech Zachodnich skąd potem część z nich dalej emigrowała do Stanów Zjednoczonych A. Podstawy prawne dla przeprowadzenia operacji „Wisła” analizował prof. Armią Wojska Polskiego pod dowództwem gen Berlinga wyruszyło do kraju około 100.. Potem. Prócz tego około 355. odmawiające współpracy z ukraińskimi nacjonalistami. niszczyła mienie cywilne w sytuacjach niezwiązanych z prowadzeniem działań zbrojnych. Tu przypomina mi się relacja mojej dobrej znajomej. Podłoga wydawała im się nazbyt pańska. „UPA zabijała osoby cywilne narodowości polskiej a także niekiedy osoby narodowości ukraińskiej..” d. a z I. Gdy powstało państwo ukraińskie spora ich grupa przyjechała do Halicji i zasiliła powstające na nowo ukraińskie ugrupowania skrajnie nacjonalistyczne. 2009 mówi. Sowietów i nacjonalistów ukraińskich trudno ocenić. 1991 początkowo jako Socjal-Nacjonalna Partia Ukrainy (SNPU). że „prawa narodu” mają pierwszeństwo przed prawami człowieka i obywatela.Niemców. że „akcja <Wisła> od strony prawa międzynarodowego nie mogła budzić żadnych wątpliwości” a także „nie budzi zasadniczych zastrzeżeń z punktu widzenia ówczesnego (polskiego) prawa wewnętrznego”.. kolumna bez żywności i furażu odejść nie może. która w latach 1945-1946 mieszkała w Przemyślu i prawie codziennie obserwowała łuny pożarów co raz to na innej stronie nieba..V. w ramach operacji „Wisła” przesiedlono jeszcze 140 574 Ukraińców i Łemków na północne i zachodnie tereny Polski. Dzisiaj obserwujemy w Zachodniej Ukrainie gwałtowne odradzanie się nacjonalistycznych ugrupowań i partii politycznych nawiązujących do tradycji banderowskich.742 osób ewakuowało się z armią Andersa do Iranu. 1947. aby ktoś to określił bardziej szczegółowo. Wyjątek z rozkazu nr 007 z 11.. Fleminga: a. Na całych Kresach pozostało około 2 miliony osób7. „jej oddziały występowały w czasie walk i bezpośrednio przed nią w mundurach Wojska polskiego. Zaznacza też.. Australii itd. co im jest potrzebne. Natomiast Polaków z Wołynia i Halicji przesiedlono 1. dowódcy GO „Wisła”33: „Jeszcze raz pouczyć wszystkich podwładnych oficerów. na własna rękę. o których mowa. R..mocarstwowy „europejski ukrainocentryzm”: Ukraina ma się stać geopolitycznym centrum Europy. Przytacza on ocenę prawno-międzynarodową UPA wg M. co było praktyką powszechną. co stanowi podstęp zabroniony przez prawo międzynarodowe”.” Awans materialny pociągnął za sobą także awans edukacyjny – bardzo wielu potomków przesiedlonych Ukraińców i Łemków ukończyło szkoły średnie i wyższe i otrzymało dobre posady..Rosenberga i J.3. mieszali ją z plewami lub sieczką i ubijali klepisko. Oficjalny program Swobody z r.. Elektryczność ich przerażała.. (a to) świadczyło o. nosili glinę.000 żołnierzy. jej obecnym przywódcą jest Olech Tiahnybok. „ Prus33 cytuje wypowiedź jednego z przesiedleńców: Trudno dziś uwierzyć. Ugrupowań takich jest wiele. że w przypadku „stanu wyższej konieczności” prawo międzynarodowe i polskie dopuszczało zastosowanie szybkich i skutecznych środków zaradczych. Pani profesor Maria Pawłowiczowa22 określa tę liczbę na około 2 miliony osób. Stwierdza również. 16. pospiesznym wysiedlaniem (bez wyboru i uzasadnienia – aby prędzej i jak najszybciej wysiedlić) – w razie powtórzenia się takich faktów wyciągnę konsekwencje. c.263 osoby. że taka kwalifikacja upoważnia do nazywania formacji UPA bandami.760. ściślej Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Swoboda (Wseukrajinśke objednannja Swoboda)..33. ale największe znaczenie zyskała partia „Swoboda”. mimo że w wielu okolicach działała antykomunistyczna polska partyzantka. b. To im zapewniło bezkarność (m. ma się wzmocnić militarnie przez wejście do NATO (brak wzmianki o wstąpieniu do Unii Europejskiej) i uzyskać dostęp do taktycznej broni jądrowej. podoficerów i szeregowców.) – Naruszenia.in.. Banderyzm na Ukrainie dzisiaj (rozdział opracowany głównie na podstawie pracy L. a kursem strategicznym . że przesiedleni są obywatelami polskimi i muszą być należycie traktowani i muszą mieć możność zabrania ze sobą wszystkiego. przyzwoleniu na taką praktykę przez polityczne kierownictwo”.P. wielu z nich zostało zatrudnionych w służbach wywiadowczych szukających ludzi znających języki wschodniosłowiańskie i stosunki w Związku Radzickim. Szawłowski14a dodaje do tych wniosków Fleminga.. 115. Niektórzy znów zrywali podłogi w domach. Szawłowski44a. Banderze i Łebiediowi).. ten sam. zostały w międzynarodowym prawie karnym uznane za zbrodnie wojenne”. który 108 109 . Celem partii jest budowa potężnego Państwa Ukraińskiego. „UPA zabijała żołnierzy Wojska Polskiego.. ale byli pośród nas tacy co niszczyli elektryczność i zapalali przywiezione z sobą naftowe lampy. Na stronie internetowej SNPU można było znaleźć tłumaczenia pism notabli hitlerowskich A. Warto by było.. (.Ukrainę 482 tysiące Ukraińców i Łemków. Goebbelsa a jako symbol Swobody wilczy hak (Wolfsangel). Czy to nie była sytuacja nadzwyczajna? Nigdzie w Polsce czegoś takiego nie było.” - Przesiedleńcy tymczasem przeżywali oszołomienie. 17. traktowanie musi być jak najbardziej ludzkie i życzliwe. Partia powstała w r. Po raz ostatni ostrzegam dowódców pułków i oficerów polityczno-wychowawczych przed bezmyślnym. Prof.. Wielu z nich się wzbogaciło i wielu nadal hołdowało ideologii Doncowa i rozwijało skrajny ukraiński nacjonalizm. Tam. Ilu Polaków w sumie na Kresach padło ofiarą ludobójstwa trzech agresorów ..

2010 zagłosowało na Swobodę w Galicji Wschodniej 25. 2012. aby zdemontować pomnik ofiar UPA we Wrocławiu. Rośnie pokolenie młodych historyków pracujących nad „wybielaniem” UPA. że pomniki wolno wznosić tylko mordercom ale nigdy ofiarom. których doznali od Ukraińców Polacy i przedstawiciele innych narodów. Szczytem bezczelności można nazwać apel Radnego Olega Pankiewicza ze Swobody. to jest stanowisko partii. kto jest ofiarą a kto katem i kto powinien mieć poczucie winy. ale dzięki Banderze Polacy nie potrafili wymordować wszystkich Ukraińców w II Rzeczypospolitej. że „Teki” nie były przez Ministerstwo zamawiane.. ale brak jest opisów ucieczek Polaków 110 111 . 18. Gdy przy zagrożeniu dla tych wartości konieczne jest działanie związane z pozbawieniem życia wrogo nastawionego do Ukraińca osobnika. Według prof. W czasie wyborów komunalnych w r. że ziemia rolna ma się stać własnością państwa i ma być przekazywana rolnikom w dziedziczne użytkowanie. W przewodniku wydanym w 2010 r. rasistowskie. Ministerstwo Edukacji Narodowej powiadomiło prof. Iwanofrankiwsku (dawniej Stanisławów) i Tarnopolu. aby Ukraińcy uczyli się od HAMAS-u terroryzmu i nienawiści do Izraela. Tezy są tak napisane. przez fundację Ukraina-Ruś . natomiast uważa za zbrodnie wszelkie antyukraińskie działania przedstawicieli innych narodowości. że mordowano stosując wymyślne tortury i to z aprobatą swojego dowództwa. w którym apeluje do polskich i ukraińskich elit i naukowców. Głoszone są hasła antypolskie. Nacjonaliści ukraińscy urządzają marsze i manifestacje w miastach Galicji Wschodniej.. jest to sprawa ważna bo zostały rozesłane powszechnie do szkół i mogą spowodować. pomija się także wielu ważnych autorów jak W. żeby Sejm RP nie uznał UPA za formację zbrodniczą. Wypowiedź Iryny Farion (jest radną Lwowskiej Rady Obwodowej): Idee Bandery i Szuchewycza – to najpewniejsza broń w naszych rękach.. Na szczęście. Wznoszone są okrzyki w rodzaju przyjdzie Bandera – zrobi porządek.był używany przez Hitlerjugend i hitlerowską partię NSDAP. Apelował także. Wysockiego. oczywiście takie działanie musi być zrealizowane.7 % wyborców i obecnie partia ta dysponuje samodzielną większością we Lwowie. Charakterystyczne wypowiedzi przedstawicieli partii Swoboda: Ołeh Tiahnybok: Nasza ideologia jest oparta na pracach Dmytra Doncowa.miasto Kraków jest określone jako staroukraiński gród a poeta Juliusz Słowacki i królowie polscy Zygmunt August i Stanisław August Poniatowski są uznani za Ukraińców. aby uczniowie. jako Polacy mieli wielkie poczucie winy wobec Ukraińców. w Dekalogu ukraińskiego nacjonalisty punkt 7 został sfałszowany bo zamiast prawdziwego brzmienia: nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy. To wszystko zakrawa już na szaleństwo. B. Grotta i innych. W Tekach są opisy wysiedleń Ukraińców. ich metody walki – najlepsze podręczniki budowania państwa. Wysockiego. Wśród postulatów gospodarczych znajdujemy taki. Recenzja prof. w których biorą udział tysiące ludzi. „Teki” te zostały gruntownie skrytykowane przez profesora Józefa Wysockiego48 jeszcze w 2008 r. przytoczony jest pełen emocji opis morderstwa popełnionego na Ukraińcach z Terki przez polskiego żołnierza (wbrew ogólnie obowiązującym rozkazom).. Ma szanse do wejścia do parlamentu w czasie wyborów w r. aktywista partii Swoboda): My uznajemy kult siły w służbie idei. „Teki” przedstawiają w wielu punktach banderowski punkt widzenia na to co się działo na Wołyniu i w Galicji (Małopolsce) Wschodniej oraz na akcję „Wisła”. W tym ostatnim mieście ma nawet własnego mera. że polska młodzież będzie miała skrzywiony pogląd na historię własnego narodu. którzy przeciwstawiają się dążeniom swobodowców i wchodzą z nimi w polemikę. Idea ukraińskiej nacji przewiduje priorytet Ukraińca przed innymi nacjami – życie i zdrowie Ukraińca ponad wszystkie inne względy.  Teki Edukacyjne Instytutu Pamięci Narodowej „Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945”7a Mimo wszystko muszę kilka słów powiedzieć o Tekach edukacyjnych IPN. my jedynie staramy się ją uwspółcześnić Jurij Michalczyszyn (Radny Rady Miejskiej Lwowa. Partia ta usprawiedliwia wszystkie krzywdy. napisano w Tekach: nie zawahasz się wykonać najniebezpieczniejszego czynu kiedy tego wymaga dobro Sprawy. To jest moje stanowisko. z tym. że opisy mordów popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich na Wołyniu zapełniają ponad 1000 stronnicowe dzieło. Gdyby to wiedział.. lepiej zdawałby sobie sprawę z tego. Na przykład. ale czy zdołają zahamować ich imperialistyczne dążenia zagrażające wojną wszystkim sąsiadom? Opanowanie Wschodniej i Południowej Ukrainy przez ruchy nacjonalistyczne o podłożu faszystowskim byłoby zarówno dla Polski jak i dla samej Ukrainy nadzwyczaj niebezpieczne5.. Takimi absurdami karmi się ukraińską młodzież. Nie ukrywa swojej sympatii do neonazizmu. Uczeń jednak nie wie. Czasem wypowiedzi są zupełnie absurdalne: Andrij Ilenko – członek rady politycznej partii Swoboda: Polaków trzeba tak samo nienawidzieć jak Moskali. mówi że książka Hitlera Mein Kampf jest od 16 lat jego „przewodniczką”. W Tekach pomija się wpływ ideologii faszystowskiej Dmytro Doncowa.. Wynikałoby z tego. zwłaszcza we wschodniej Ukrainie znajdują się ludzie rozsądni. czy Łemków. bez czego nie można zrozumieć genezy UPA i postępowania jej członków. Poliszczuka. bo przed II wojną światową swoimi akcjami ludobójczymi chcieli zniszczyć Ukraińców. ani recenzowane i nikt nie powiadomił Ministerstwa o ich treści. W innej wypowiedzi wzywa. a dzisiaj są już trzy takie książki dotyczące Małopolski Wschodniej. zwłaszcza młodzieży. Wysockiego dotycząca „Tek” ma 35 stron mogę więc zacytować tylko kilka przykładów jego zarzutów: np.

Serhijczuk W. 2004. 2003. 2012. Kulińska L. rocznica rozpoczęcia przez Organizacje Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińską Powstańczą Armię na Kresach II Rzeczypospolitej tzw. Komański H. 13. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymskokatolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947... 1990. Tylko na drodze obnażenia całej prawdy może nastąpić zbliżenie tych dwóch narodów tak bardzo obu im potrzebne. Kuczerpa M. (red. Australia i Studia Oleś.. 2008. Wyd. 2010.06. Warszawa. Waga faktów po jednej i drugiej stronie jest w Tezach edukacyjnych IPN całkowicie zwichnięta. Wysiedlenia. Księgarnia Akademicka. Makarczuk S. Himka J-P. UCHWAŁA Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 lipca 2009 r.Korman A. Borec Homes Pty Ltd. 7. Isajewicz J. Tłum. Dom Wydawniczy „Ostoja” Krzeszowice. 16-17. tendencję do wybielania banderyzmu i przyczerniania działań polskich również i w tej ostatniej książce Motyki18a odczuwa się wyraźnie.2011. 15. W swojej ostatniej książce18a prof. Spohady uczasnyka powstanśkoji borot’by (19411948). Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale (w druku w tym numerze).. Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. 7a. (ed. Nortom. Jastrzębski S. 8. Popek L. 2002. Dokąd zmierzasz Ukraino? Odradzanie się skrajnego nacjonalizmu na Ukrainie. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Instytut Pamięci Narodowej. Wyd. 2006.. 1939-1946. MARSZAŁEK SEJMU /-/ Bronisław Komorowski Literatura 1. Tragedia Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej winna być przywrócona pamięci historycznej współczesnych pokoleń. Tom 9. Kęsik J. Wyd. ATLA 2. co naocznie dzisiaj widzimy na Zachodniej Ukrainie. Siekierka S. 2008. 16a. Wyd. w tym szczególnie Polaków i Ukraińców. str.S.. antypolskich akcji – masowych mordów o charakterze czystki etnicznej i znamionach ludobójczych. Wyd: Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej. Wyd. ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. Boreć J. 5.. Chwała profesorowi dr Wiktorowi Poliszczukowi wołyńskiemu Ukraińcowi. Warszawa. W: Ajnenkiel A. Filar W. Cybulski H. np.2012.. Duchowieństwo diecezji łuckiej. Dębowska M. Wyd. Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939. 5 zmienione. którzy podjęli dramatyczna walkę w obronie polskiej ludności cywilnej i przywołuje bolesną pamięć o ukraińskich cywilnych ofiarach. Black Rose Books. Wrocław. Szaynok A. Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945. W. Nortom. 9. Konieczny Z. wypędzenia i ucieczki 1939-1959. Być może wpłynęła na to także ostra krytyka jego książki „Ukraińska partyzantka 1942-1960” (Warszawa 2006) dokonana przez Poliszczuka32. 10. W: Listowski W. 2009. Kędzierzyn-Koźle. który poszedł inną drogą. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. The Organization of Ukrainian Nacionalists.05.Komański H. 12. Klimecki M. Wrocław 14. Dążenie do zrównania Kaina z Ablem charakterystyczne dla dzisiejszych sympatyków banderyzmu20 prowadzi jedynie do odrodzenia się tego ruchu. Littman S. wymuszonych grozą śmierci. nie mniej. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska (czasopismo) 17-24. Koło Lwowian. 2011. Grott B.): Polityczne. 19. Warszawa. Witold Listowski. Demart S. Referat przygotowany na Seventh Annual Danyliv Research Seminar on contemporary Ukraine 20-22. Co o operacji „Wisła” powinniśmy wiedzieć. Kraków. 2004. Tokarczuk Internet. 112 113 . Czerwone noce. the Ukrainian Police and the holocaust. Wyd. 2. Juchniewicz M. 3. Motyka wyprostował niektóre treści w stosunku do tego co napisał w „Tekach” i chwała mu za to. Grott B. 11. 2006. Nacjonalizm chrześcijański. w sprawie tragicznego losu Polaków na Kresach Wschodnich W lipcu 2009 roku mija kolejna 66. Wrocław. Z krwawych dni Lwowa 1941 r. Samoobrony Kresowej i Batalionów Chłopskich. Jankiewicz L. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. Polska-Ukraina: trudne pytania. 8a Jankiewicz L. Księgarnia Akademicka. Wyd. odnośnie akcji „Wisła” i działalności Istriebitielnych batalionów.) Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich.10. Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Sienkiewicz W. 2002.ze swoich gospodarstw. Londyn. 2009. pokazując zbrodnię ludobójstwa popełnioną przez OUN-UPA w pełnych barwach. Wyd. Jest to zadanie dla wszystkich władz publicznych w imię lepszej przyszłości i porozumienia narodów naszej części Europy. UPA u wiri borot’by. Wrocław. Teki Edukacyjne. Pure soldiers or sinister Legion.S.. 6. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim.. 2012. 2011. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wyraża szczególne uznanie i wdzięczność tym Ukraińcom którzy często z narażeniem własnego życia pomagali i ratowali swoich polskich sąsiadów. 01. Krwawy błękitno-żółty tydzień ukraińskiej irredenty. Żbikowski A. Kraków. około 1989/1990. Bellona. 2002. Hryciuk G. Warszawa. 14a Korman A.. W: Grott B.. Kulińska L. Wrocław. Nortom. Montreal. 2007. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej składa hołd pomordowanym Rodakom i obywatelom polskim innych narodowości oraz członkom Armii Krajowej. Siekierka S. 4. Atlas ziem Polski. Ukrajina.A. 16. Stow.. Polihymnia Lublin.

41a.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Nr 23-25. Nortom. 46.. Wyd. 36. 27. Prus E. von borowiecky. Recenzja. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. Komański H. 2007/2008.. Wrocław. Niewiński J. Kraków. 41. 2000. 2007. Warszawa. Prus E. Wyd. Prus E. O holokauście Żydów w wykonaniu ukraińskich nacjonalistów w duchu programu NSDAP i SS. 37. 2000. pod redakcją R. dostęp marzec 2012 r. W: Grott B. tekst. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. Bł. 2006. Poliszczuk. Warszawa 43.I. 43a. Ukraińska powstańcza Armia. Poliszczuk W..Konflikt polsko-ukraiński 1943-1947. 2010. Wysocki J. Stepan Bandera (1909-1959) Symbol zbrodni i okrucieństwa. Wrocław. W: Grott B. 2004. Wyd. Dowody zbrodni OUN i UPA.. 2003c.kki. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach Południowo-Wschodnich.386) 21. Listowski. 76-112. Poliszczuk W. Wrocław. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. Zbrodnie przeszłości Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. 2009. Wyd. Wyd. Warszawa.7-8 (116-117). Adam Marszałek. Warszawa 44a. 44. Działalność nacjonalistów ukraińskich na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. 42. (ed. Nortom. 18. 2. 25. Toronto.II. Toronto. Materiały pomocnicze Instytutu Pamięci Narodowej Nr 10. 34. I. 2006. 2. autora. Motyka G. 1861. analiza. 40. autora. Toronto 29. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. Poliszczuk W. Sowiński L. Powiat Kraśnik. Metropolita Andrzej Szeptycki i biskup Grzegorz Chomyszyn wobec państwa polskiego. Na Rubieży 120:43-58. Volumen. Wyd. rok wyd.) Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. 1999. Rękopis rozesłany do wielu ludzi. Etapy wyniszczenia Polaków i ich kultury na Kresach po roku 1939. Nakł. Siekierka S. Masłowśkyj W. 207-228. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego.17.pl/ piojar/polemiki/rubiez/wyniszcz/wyniszcz. 45.html. Szawłowski R. 24. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. Nr.) Polityczne. 30. Motyka G. 2008. Toruń. Doktryna Dmytra Doncowa. Toronto. 35. Źródła zbrodni OUN i UPA. Wilno. Strutyński M. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. Nakł.A. Gorzka Prawda Zbrodniczość OUN-UPA. 25-26. Przegląd stanowisk badawczych. Wołczański J.). 2003a. 2005. Komański H. Sutanna umaczana we krwi. Wrocław. Taras Szewczenko studium przez Leonarda Sowińskiego z dołączeniem przekładu Hajdamaków. Lwowskiej Obrzdku Łacińskiego. Siemaszko E. Działalność ukraińskich struktur nacjonalistycznych w latach 1920-1999. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach cz. Kraków. 2012. 2004. Patriarcha galicyjski. Poliszczuk W. Księgarnia Akademicka. Kędzierzyn-Koźle. Pawłowiczowa M. (Patrz str. Poliszczuk W. Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Poliszczuk W. Instytut Pamięci Narodowej. http://www. Bulzacki K. W. Ludobójstwo na Kresach Południowo-Wschodniej Polski w latach 1939-1946. 2003. Wrocław. Michała Gałkowskiego. Toronto. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Wrocław. 2006. Prus E. Wyd. Operacja „Wisła”.Szawłowski R. 2001. Materiały źródłowe Cz. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. Głos Kresowian Biuletyn Informacyjny Kresowego Ruchu Patriotycznego. 1995. 2003b. W. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła rzymskokatolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce wschodniej w latach 1939-1945. 1939-1946. Wrocław. 38. Uwagi do „Teki Edukacyjne IPN. tom I i II.. 2011.63. Ludobójstwo. 32. Warszawa. Warszawa. Wrocław. 2006. Poliszczuk 2002. Tak było w Bieszczadach. 48. 2006. Wyd. 1996. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. Nortom. Holokaust po banderowsku – Czy Żydzi byli w UPA? Wyd. Na rubieży. Ludobójstwo i wygnania na Kresach. str. W: Listowski W.Kijów. Siekierka S. Stosunki polsko-ukraińskie w Galicji w latach 1888-1908. Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej Nr. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Siemaszko E. Nortom. Wydawnictwo Literackie. Poliszczuk W. Oryginał wydany w Moskwie w 1999 r. Nortom. Warszawa. Personalia głównych inspiratorów OUN Bandery. Woczeja S. Bilans zbrodni. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. Wrocław 2011. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. Glos Kresowian. Siemaszko E. Nortom. 2012. (red. Wrocław. Cz. 1939-1947. Wyd. Dofinansowane przez Radę Ochrony pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery. Nacjonalizm ukraiński. 31. 20.Wilczur J. Wyd. Nakł. Kraków. Stosunki Polsko-Ukraińskie 1939-1945”. Uniwersytetu Wrocławskiego.. Partacz Cz. 1999. 2010. Nr 88: 57. Toronto 28. Operacja „Wisła” w świetle prawa. Kury. Prus E. 1996. 39. Grzegorz Motyka – Ukraińska partyzantka 1942-1960 (2006). autora. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłumaczenie z ukraińskiego. Tom I. (spowiedź Ukraińca) Nakładem autora. 22. W: Paź B. Wyd. 47. 18a. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego Warszawa. 2006. 2005. W. Gorzka prawda . Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach (część 3) Dokumenty z zakresu działań struktur nacjonalizmu ukraińskiego w okresie od grudnia 1943 do 1950 r. 19. Str. Komański H. Wyd. Siemaszko W. 23. Wyd. 33. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. Toronto – Warszawa . Wyd. Nakładem autora. 26. Katowice-Oświęcim. Wyd. Siekierka S. 2008.Poliszczuk W. Nakładem autora. Toronto. 114 115 . Jakuba Strzemię Archidiec. Poliszczuk. Od Badeniego do Potockiego. 2011. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Poliszczuk W. Wyd. 2001. 1939-1945. Niedzielko R. tom II. Rzecz o arcybiskupie Andrzeju Szeptyckim metropolicie greckokatolickim (1865-1944). Różański E. Nakł. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańczą Armię. 1999. Legenda Kresów. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA.

Możejko....urodzony. dek. stanisławowskie i tarnopolskie. Od tego czasu minęło już kilka lat i ukazały się nowe pozycje literatury. oo. policja ukraińska (Ukrainische Hilfspolizei) bardzo „zasłużona” w likwidacji gett żydowskich. Leszek S. z książek ks. kleryk. dr hab. br. o którym mowa było popełnione głównie przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN).brat zakonny. Dub. Ludobójstwo.. w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2004) dla województwa tarnopolskiego. także bardzo liczni Żydzi. Duchowni rzymskokatoliccy zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich lub przy współudziale nacjonalistów ukraińskich Województwo lubelskie: 1.1939 razem z ks. przez 116 117 . itp. a także złożona z Ukraińców ale przeważnie z niemiecką komendą dywizja SS-Galizien z podległymi jej batalionami policyjnymi. ks. materiały wzięte z pracy Ewy Siemaszko i Leona Popka (2004) są oznaczone literami „SP”. str. s. proboszcz par. – powiat. archidiec. Jej ręką zbrojną była Ukraińska Powstańcza Armia (UPA). .1939 r. – archidiecezja. z książki Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008) „KS”. – gmina. Bielsk Podlaski. którzy mieli odwagę jawnie potępiać zbrodnię ludobójstwa. byli aresztowani dzięki donosom nacjonalistów ukraińskich. . Członkowie wszystkich tych nacjonalistycznych organizacji zwani są często w tej pracy ogólnie banderowcami od imienia przywódcy OUN-UPA Stepana Bandery. a z książki R. ss – siostra. wzięte z książki Władysława Siemaszko i Ewy Siemaszko (2000) są oznaczone „SiS”. par.diecezja. Bez gwiazdki są nazwiska duchownych zamordowanych przez Niemców lub Sowietów przy współudziale ukraińskich nacjonalistów. postarałem się więc przedstawić w tej pracy uzupełnioną listę. Badacze problematyki ludobójstwa popełnionego przez OUN-UPA na narodzie polskim Ewa Siemaszko i Leon Popek sporządzili w roku 2004 listę duchownych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich. – ksiądz. która działała samodzielnie i nie zależała bezpośrednio od Niemców. wołyńskie. a z drugiej strony są to stronice przynoszące wielką chwałę duchownym rzymskokatolickim tych ziem oraz tym księżom greckokatolickim. W przedstawionej liście. Z Sowietami współdziałała w czasie pierwszej sowieckiej okupacji Czerwona Milicja złożona w dużej części z Ukraińców. siostry zakonne. Stefan Babiński salezjanin ur. Służba Bezpeky (SB) obciążona odpowiedzialnością za największe okrucieństwa podlegała bezpośrednio OUN i działała najczęściej w ramach jednostek UPA. – parafia. a po tzw. 2007) dla województwa stanisławowskiego. –dekanat. i popom prawosławnym. diec. np. Jankiewicz Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale Wstęp Mordy na duchownych na Kresach II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1939-1947 są jedną z najciemniejszych stron ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. lub byli aresztowani przez Policję Ukraińską i przekazani Gestapo. 2.*  (J. Antoni Beszta-Borowski ur. Wiele zbrodni było popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami. pow. a z książki Stanisława Jastrzębskiego (2007) literą „J”. a w miastach i miasteczkach. pow.* (  KS) Ks. choć niejednokrotnie miała z nimi umowy o wzajemnym nie atakowaniu się i o dostarczanie broni i bojowego zaopatrzenia.09. w 1880 r. o. Tomaszów Lubelski.*  (KS) B. par.. Na tych terenach ludność polska i ukraińska była przemieszana i prawie w każdej wsi mieszkali przedstawiciele obu tych narodowości. takie jak batalion ukraiński Nachtigall w służbie niemieckiej.180) Stefan Fabijański. Mówiąc o „współudziale w zbrodniach” mam na myśli zbrodnie popełniane przez jednostki ukraińskie współdziałające z okupantem. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego „IZ”. Biała Podlaska. 3. lub o wymianę informacji. „zwolnieniu” uprowadzony przez policjantów ukraińskich i zamordowany. narażając się na śmierć w obronie prawd wiary i sprawiedliwości. ojcowie. (ok. a liczne dokumenty źródłowe w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008). Gwiazdką zaznaczono duchownych zamordowanych bezpośrednio przez nacjonalistów ukraińskich.09. Stosowane skróty: gm. w 1912 r. Niedzielki (2007) „Niedz”. Aresztowany przez policję ukraińską w 1943 r. Obszerne biografie wielu księży wspomnianych w tej pracy są przedstawione w książce Marii Dębowskiej i Leona Popka 2010. czyli ówczesne województwa: lwowskie. o którym mówimy to ziemie południowo-wschodnie II Rzeczpospolitej. Podlegały OUN-UPA także Samoobronni Kuszczewi Widdiły (SKW) i inne ukraińskie jednostki nacjonalistyczne. Zamordowany 25.Prof.. Teren. pow. w książce Szczepana Siekierki i współautorów (2006) dla województwa lwowskiego i w książce Stanisława Jastrzębskiego dla województwa lubelskiego. z książki Marii Dębowskiej i Leona Popka (2010) „DP”. Strony podawane przed nazwiskami duchownych dotyczą miejsca w książce: Szczepana Siekierki i in. zamordowany dnia 25. ur. niewielka południowa część województwa poleskiego a także wschodnia i południowa część województw lubelskiego i rzeszowskiego w ich dzisiejszych granicach. – ojciec.

Jana Kazimierza. dnia 25. Jan Gałek (Franciszek) OFM bernardyn ur. Klesztów. 13. Hrubieszów (diec. w 1911 r. lubelska. pow. pow. zamordowany 08. (diec. Tomaszów Lubelski) wraz z dwoma klerykami dnia 25. Został aresztowany przez policjantów ukraińskich i rozstrzelany przez Niemców 04. przez nacjonalistów ukraińskich. Tomaszów Lub.01. dek. przemyska. (  SP) Ks.1939 r. Województwo lwowskie 1. J str. 191) Ks. lubelska.1943 r. (  J str. podobno za to. 352) Ks. Alojzy Strakowski. 17.*  (KS) B. 3 Zamojskiej Dywizji Piechoty zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce na drodze Zamość-Biłgoraj 18.145). 8. Potok Górny. pow.*  (SP. Hrubieszów (diec. 6. ur.36) Ks.1907. w 1914 r.) S. janowski (diec. pow. zmarł w obozie w Dachau 12. w 1900 r.. 12. 180) B. Chełm zamordowany po torturach 13. 3. pow. par. Błażej Nowosad. 1943 r.1939. Rudki. Biłgoraj (diec. Brzeżany. pow.10. proboszcz parafii Nabroż. przebywał w Krasnym Stawie od 1939 r. Borów. w 1909 r. dek. Stanisław Skielimowski proboszcz par. dek. gdy wracał do swojego domu w Koniuchach pow. gm. Jakub Jachuła. 9. w r. 81) Ks. Hrubieszów) zamordowany w czasie pacyfikacji wsi przez Niemców i Ukraińców z SS-Galizien w styczniu 1944 r. Stanisław Gustkowicz ur. Krosno. 4. 7. Tomaszów Lubelski (diec. pow. rozstrzelany w sierpniu 1941 r. Ratując życie uciekł do Lwowa.*  (SP. Żandarmi niemieccy z udziałem policjantów ukraińskich spalili plebanię i w niej księdza w lipcu 1943 r. Sokal. Krężnica. 2. 12..). kap.1915 należał do zgromadzenia oo.08.*  (SP. Ks. W lipcu 1943 r. Ks.09.  (KS) Ks. Łukasz Żezuliński ur. lat 42. Mikołaj Kapuściński.07. lwowska.210). Ulanów nad Sanem). 10 Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej.06.40 na podstawie donosów nacjonalistów ukraińskich. rozstrzelany w marcu 1944 r. dek. 9. zamordowana wraz z 7 wychowankami przez nacjonalistów ukraińskich 15.*  (KS) Ks. pow.180). ktoś go zastrzelił. lat 60.J). Stanisław Kołodziej ur. 8. proboszcz par. 04. podlaska). rez. Tomaszów Lubelski) wraz z księdzem Możejko. proboszcz par. podczas próby przejścia pułku przez granicę. Ks Marceli Weiss.1939 r. Władysław Jacniacki. 17) Ks. Dr Władysław Komornicki ur.*  (SP. proboszcz par.1941 r. Leżajsk) aresztowany przez Niemców 02. lubelska. bernardynów we Lwowie.  (KS) Ks. Zygmunt Pisarski. proboszcz par. gm. dek. 1944 r. pow.  (SP. Chełm. 14. Marcin Kędzierski. lubelska. Kościół z tabernakulum został zbezczeszczony. Wieś i gm. Nisko (diec. ur. Longina (Wanda JaninaTrudzińska) służebniczka starowiejska z Zakładu dla Sierot Wojennych w Turkowiczach. Uprowadzony i zamordowany przez banderowców 20.*  (J str.*  (KS) Ks. lubelska. Władysław Tchórzewski ur. Czesław Broda ur. proboszcz par. 6. 16. 95) Ks. przemyska. dek. Tomaszów Lubelski (diec. Zamordowany przez Niemców współdziałających z policją ukraińską dnia 02. Stanisław Galewski. Ks. został zastrzelony przez policjantów ukraińskich.1944. 25. par.04.  (KS) Ks. Świdnik. Marian Kłonowski proboszcz parafii Chlebowice Wielkie (siedziba gminy). Tomaszów Lubelski (diec. dek.*  (KS) Ks.1939 przez nacjonalistów ukraińskich ze wsi Sniatycze. 1919 z III kursu Seminarium Duchownego we Lwowie zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w 1939 r. 1942. 7. proboszcz parafii Kobylany. NN proboszcz parafii Klelów. gdy był w ogrodzie. dek. przemyska. w r. Biłgoraj). pow. J str. Zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 19. 11. (archidiec. i pow. w Komarnie.1944 r. Jarocin. proboszcz parafii Gdeszyn. lat 41. 10. pow. kapelan 24 p. (diec.09. pow. pow. wikary parafii Lubaczów aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do więzienia Niemcom.  (str. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce. w 1870 r.1944. Tyszowce. 1885. lwowska.09.09. dek. Świrz). lubelska dek. kapelan 9 pp.02.06. 118 119 . Miasto. Szutowa.1943 r. Aresztowany z udziałem policji ukraińskiej i przekazany do gestapo. Tomaszów Lubelski). lat 40. 10.02. (19. (  SP. Albin Barnaś lat 40..12.*  (str. Szutowa. pow. dek.*  (SP) Alumn Józef Janas ur. w 1916 r. na wzgórzach Wuleckich. Bełz).*  (J str. zesłany do obozu w Dachau gdzie zginął w r. W wyniku donosu nacjonalistów ukraińskich aresztowany przez gestapo. Jaworów). lubelska. Kraśnik. Tomaszów Lubelski) 4. J str. wikariusz par. J str. 5. dek. rtm rez. 1169) Ks. że odbierał od Ukraińców zrabowane z plebanii rzeczy.05.05. pow.  (J str. pow. 15. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich dnia 13 (lub 19 .*  (KS) Ks. proboszcz parafii Lubień. zamordowany we wsi Dub. 5. na Węgry.nacjonalistów ukraińskich we wsi Dub. lubelska). 64). gdy wrócił po przyjściu Sowietów. lubelska. Jaworów (diec. Na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowany przez gestapo i policję ukraińską dnia 01. Bóbrka (archidiec.*  (str.40 r. wykładowca na Wydziale Teologii Uniwersytetu Lwowskiego im. kleryk. dek. Chełm) Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 13.  (str..1941 r. lat 71. Wiktor Możejko zamordowany we wsi Dub. 05. gm. Włodawa (diec. Łańcut (diec.1943 – J) wraz z 20 parafianami przez UPA.07.1941 r. J str. 997) Ks.. Jakub Dymitrowski. Żmudź.1944 r. Leżajsk w pow. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 27.

Zamordowany w latach 1944-1945 przez banderowców. dek. aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo. Przemyśl Zamiejski). Michał Duszeńko . 120 121 . lwowski. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich .1944 r. Karol Potoczny proboszcz par. lwowska. żołnierza SS-Galizien. wieś. w 1898 r. 75) Ks. Świrz). Mościska należącym do Leona Szeptyckiego brata metropolity Andreja. Nawaria.*  (str. w odwet za wykonany wyrok na ks. 1903. KS str. Wołkowyja (także siedziba gminy). 14. proboszcz par. Borownica. aresztowany przez gestapo na skutek donosu Ukraińca Michała Nestora. 13.*  (KS) Ks. był wykładowcą w Papieskim Instytucie Orientalnym w Rzymie (1935-1937) zamordowany 27.  (str. dek. rez. gm. Dublany). 33. greckokatolickim Michaile Hajdiuku.*  (str.. Bóbrka (archidiec. Wieś. Drohobycz. Malechów pow.(str.1943 r.*  (str. wikary par. lwowska. Mariusz Skibniewski ur. 1170) Ksiądz NN proboszcz. Zamordowany przez SB-OUN w marcu 1944 r. Jarosław. ale nie zgadzają się inne dane.12. Andrzej Osikowicz ur. 541) Ks. Pantałowice. Jaćmierz). 89) Ks. Sokal (archidiec. 26.03. (SP) Ks. 30. Tarnawka. 541. zamordowany w więzieniu we Lwowie. Szczerzec). Sambor (archidiec. zabito go w czerwcu 1944 r. pow. w odwet za wykonany przez AK wyrok na ks. W 1939 r. 15.280) Ks. dek. Został aresztowany z donosu policji ukraińskiej.11. Matków. 619) Ksiądz NN.79) Ks Jan Mazur. proboszcz par. 29.* (  KS) Ks. 27. w 1895 r.12. gdzie został zamęczony 16. Dublany. Bolesław Mróz. w 1907 r. podczas wycofywania się wojsk sowieckich. przemyska).09. przez syna popa z Boratynka. Józef Skrabalak proboszcz parafii Budki Nieznanowskie w pow. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. był w klasztorze we Lwowie. Malechów pow.*  (str.*  (KS) Ks.1944 r. Zginął w Dachau w 1941 r. profesor w Seminarium Duchownym we Lwowie. Zgadza się nazwa wsi i data śmierci. zamordowany w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r. Kazimierz Lach. Stanisław Kwiatkowski lat 64. pow.*  (KS) Ks. 28. proboszcz parafii Równe pow. bernardynów. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 29.*  (str. zginął w obozie w Dachau w 1942 r. Józef ur. Świrz. pow.09. i par. pow. 18.  (str. 283) Ksiądz NN. Banderowcy zabili księdza 25.patrz woj.06. pow. dek. Lesko. dek. Brzozów (archidiec.*  (str. 904) Ksiądz NN. i gm. że to ta sama osoba.46 w czasie napadu sotni Hromenki na wieś Temeszów (par. i gm. 415) Ks. greckokatolickim Michaile Hajdiuku (ks. Wywieziony do Majdanka zginął 29. kpt.06. 32. 1007) O. Zamordowany przez banderowców dnia 12. zginął w Oświęcimiu. Został zastrzelony w kancelarii parafialnej dnia 09. par. W 1941 r.  (KS) Ks. Wietlin. Lwów (archidiec. Dobromil (diec.1944 r. Gliniany) postrzelony śmiertelnie w dniu 26/27. z klasztoru Zabuże w Sokalu. Jan Siuzdak ur. gm. zmarł 2 dni później. 31. par.  (KS) Ks.  (KS) Ks. proboszcz par. 20. tarnopolskie ks. Zamordowany przez policjantów ukraińskich 20. Wieś. Dydynia. pow. proboszcz parafii Borysław pow. Franciszek Strzelczyk ur. Pruchnik Miasto. dek. Nie stawił się do koszar lwowskich bo podczas przejazdu do Lwowa został zabity przez grasującą pod Lwowem bandę ukraińską w ostatnich dniach sierpnia 1939 r.1942 r.20) Ks. dek. kpt. dek. lwowska.1943 r. 16.*  (str. lwowska. lwowska.07. Dydynia. Dobromil (diec. Drohobycz został z donosu policji ukraińskiej aresztowany pod zarzutem pomocy Żydom. dr. lwowska. 124) Ks. Patrz woj. Tuligłowy pow.  (KS) Ks.05. 1902 r. został przez banderowców spalony kościół i zamordowany ksiądz. Wieś Wysocko. lwowski aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo we Lwowie.1941 r.1943 r. w par. 22. Stanisław Mucha administrator parafii kościoła oo. dek. Turka (archidiec. Krystynopol.03. Stefan Stuglik wikariusz katedry lwowskiej. gm. Hajdiuk wyrok otrzymał z AK za współpracę z okupantem przeciw Polakom i za podburzanie ludności ruskiej do mordowania Polaków)..  (str. pow.jest możliwe. 12. kapelan 21 DP Górskiej zamordowany na terenie pow. gm Laszki pow. proboszcz parafii.1900 r. -. Sambor).39 r. 1105) Ksiądz NN. w majątku Przyłbice pow. Przeworsk zamordowany przez gestapowców wspólnie z policjantami ukraińskimi w latach 1942-43. Franciszek Stańko ur. Jarosław (archidiec. Jarosław aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. policja ukraińska fałszywie go oskarżyła i aresztowała a potem oddała go w ręce gestapo. Brzozów).*  (str. siedziba gminy i par. przemyska. Józef Kopeć wieś i par.*  (KS) Ks. lwowska. powołany jako kapelan do 5 DP we Lwowie. 280) Ks. Adam Mołdoch katecheta ze Lwowa.*  (str. Władysław Selwa proboszcz parafii Tuligłowy.*  (str. 24.  (str. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich dnia 02. 21. lwowskiego przez bandę nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. 19. Wieś i parafia Hodowica (Chodowica).. i gm. par. w 1905 r. pow. W kwietniu 1943 r. Bełz). lwowska. 25. Józef Kostuś (Rafał) OC ur. Żochatyn pow. gm. w 1881 r.1907. pow. Jarosław-Wschód). Kończuga. tarnopolskie. pow. (Do wyjaśnienia) 23. Adam Korczak ur. Władysław Sarna ur. lat 36 proboszcz par. 17. gm. Jan Schiller sekretarz Arcybiskupa Twardowskiego we Lwowie zamordowany w lutym 1944 r. Wieś Kornałowice. pow. Kamionka Strumiłowska (archidiec. razem z Leonem Szeptyckim i jego rodziną. zesłany do Auschwitz. przez nacjonalistów ukraińskich. O. jezuita.

Zamordowany przez banderowców 06. W wyniku donosu miejscowego Ukraińca został zamordowany pod koniec czerwca 1941 r. Filipina Sarna z parafii Malechów pow. pijarów. wrzucony do studni i tam żywcem zasypany kamieniami. pijarów w Lubieszowie. Stryj (archidiec. Stanisławów (archidiec. Wieś i parafia Husaków miasteczko. Piotr Mojsijanek.04. z zakonu oo.1874. w 1907 r. Konkolniki). proboszcz parafii Kamień Koszyrski zamordowany przez Niemców w sierpniu 1943 r. Kośna pow. Stryj).10. wieś i parafia Żulin. 342) Ks. dek. Jana Borella (zmarłego. lwowska. dek. Zamordowany 14/15. pow.  (623) S. 39. proboszcz parafii Mariampol-miasto. na podstawie fałszywego donosu nacjonalistów ukraińskich został z grupą miejscowych Żydów rozstrzelany przez hitlerowców w lipcu 1941 r. Czerewiszcze 4. Lubaczów. Leopold Aulich ur.*  (KS) B. łucka. proboszcz par. gm. pijarów w Lubieszowie zamordowany przez UPA.1944 r. Józefa Szostaka z odpustu w Lubieszowie.  (KS) Ks. gdy wracał wraz z br. 4. proboszcz par. Rohatyn (archidiec. w 1903 r. Marcin Bosak ur. zginął w Auschwitz. 5. Kamień Koszyrski. gm. 9. Marceli Zmora ur. i par. 6. 393) Ks. aresztowana przez gestapo z donosu policji ukraińskiej.*  (SP) Siostra zakonna Jadwiga Alojza Gano.  (KS) Ks. lwowska. Kazimierz Rybałtowski ur. Chyrów – miasto. 833) Ks.06. Jan Budkiewicz ur. Rudki). dek. lwowski zamordowana przez UPA 03. zmordowany 24. 2. w 1880 r. Władysław Wójcik ur. Sylwester Stefan Hładzio pijar z zakonu w Lubieszowie. pińska. Wieś i par. w 1907 r. Pińsk zamordowany przez UPA gdy wracał z pogrzebu o. 1889.06.1943 r. pow.07. pow. Małe Hołoby. proboszcz par. dek. proboszcz par. dek.1944 r. 38. przemyska. 11. pińska. gdzie zginął 20..*  (SP) B. Mościska (diec. w r.06. lwowska. zesłany do obozu w Dachau. Dobromil (diec. Pińsk. gdy odwoził ks. zesłany do obozu w Oświęcimiu.  (KS) Ks.*  (IZ) Ks. 28. Bratkowce.1942 r. 26 05.*  (SP) Siostra zakonna Andrzeja Maria Osakowska. 672) Ks. Rudki (diec. w 1896 r. przemyska. sercanka.*  (KS) S. z donosu nacjonalistów ukraińskich.  (623) S. dek. NN. 36. proboszcz. 10.10.*  (str.1940 r. dek. Mościska). Janów Poleski) zamordowany 24. Kamień Koszyrski (diec. Kamień Koszyrski). chciał dostać się do Generalnej Gubernii. Bircza). Uciekając przed NKWD w 1940 r.  (str. Sanok aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. Janów Poleski) zamordowany przez banderowców w lipcu 1943 r.11. Aleksander Zając z zakonu oo. Wiktoria Hanusik z parafii Malechów pow. pińska. przełożona klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec. 122 123 . pow. dek. 2.1943 r. lwowski.*  (SP) Ks Józef Szostak lat 38. gm. Czerewiszcze pow. Jan Wolski ur. katecheta z parafii Równe na Wołyniu. pow.  (KS) Ks. Podczas przeprawy przez Bug zasztyletował go nieznany ukraiński nacjonalista pod Siemiatyczami. w pow.  (str. w 1905 r. Turka) okrutnie pobity przez nacjonalistów ukraińskich. przez nacjonalistów ukraińskich. proboszcz parafii Zagórz. Podkamień. gdy odwoził proboszcza z par. dek.  (str. Konstanty Songajło ur.1943 r.). wikariusz par. dek. 587) Ks. spalona żywcem wraz z około 200 mieszkańcami 09. pow. pińska.02. w 1902 r. gdzie zginął 16. Pohorce. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na miasteczko. dek. proboszcz par. 491) Ks. Izydor Węgrzyniak. Anna Dziwenko z parafii Malechów pow.34. 37. pow. Kamień Koszyrski (diec. zamordowana w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 05. przemyska.1886 r. Piotr Walczak z parafii Ławrów (pow. Kamień Koszyrski (diec. Lubieszów.  (str. 40. aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej.1941 przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. Franciszek Będkowski.08. siedziba gm. Janów Poleski). 8. w r. pow. 3. Jaryczów Nowy.11. bernardyn. Banderowcy napadli na dom.1943 r. Świrz). 41. lwowski.O. pow.1944 r.  (623) S.*  (SP) B.*  (str. z klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec. Piotrem Mojsijankiem z odpustu w Lubieszowie w pow. sercanka. 3. przez żołnierzy sowieckich w drodze powrotnej od chorej na gruźlicę. Ludwika Trudzińska marianka FRM ur. 35. Województwo poleskie 1. Michał Szydełko. pijar z zakonu oo.*  (KS) Ks. Witalis Borsuk. aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 42.  (KS) Ks. z donosu policji ukraińskiej i nacjonalistów ukraińskich został aresztowany przez Niemców i zamordowany. proboszcz parafii Cieszanów pow.*  (KS) Ks.120) Ks. 7. przez nacjonalistów ukraińskich w drodze. Kamień Koszyrski. w klasztorze w Lubieszowie. Janów Poleski) spalona żywcem wraz z siostrą Jadwigą Alojzą Gano Województwo stanisławowskie 1. w którym mieszkał ksiądz. Był aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo. Franciszek Dominik Kowalik ur.1944.*  (str. wikariusz parafii Fraga. Tuligłowy. pow. obrabowali go i księdza zabili 19. lwowski aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 43. Ceperów par.

gm. Został aresztowany w 1940 r. miejskiej i wiejskiej. Miasto.  (str. 382) Ks. 287) Ks.12. wikariusz parafii miasta Kałusz. pow. gmina i parafia Pistyń. bernardyn.1944.12.  (str. w 1875 r. pow.*  (str.*  (str.1889. dek. pow. a ciało porąbano na kawałki. Tłumacz). przez czerwoną milicję ukraińską i oddany do NKWD.przebywający na leczeniu w Mikulczynie. 394) B. zaginął bez wieści.  (Str. 643) Ks. Koło Stryja został zamordowany 22. 245). dek. 10. Rohatyn (archidiec. w obozie koncentracyjnym w Lublinie-Majdanku. zamordowany przez banderowców we wsi i par. Ludwik Peciak ur.04 1943 r.*  (str. przecięty piłą. 124 125 . lwowska. przekazany do gestapo. 6. Kołomyja). lwowska.  (str. obcięto genitalia. 9. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę”. 405 i 450): Ks. Błażej Czuba. prefekt w Kołomyi. Józef Smaczniak miasto i powiat Nadwórna (archidiec. administrator parafii Fraga. Stanisławów).1942 r. podczas napadu UPA na polskie domy w Niżniowie. dek. Ks.. bernardynów. Ottynia (także siedziba gm. brał udział w kampanii wrześniowej. Romuald Chłopecki ur.*  (KS) Ks. 19.02.1944 r. gm. gdzie został zamordowany 16. osadzony w obozie koncentracyjnym Gross Rosen. Aresztowany na podstawie donosów policji ukraińskiej przez gestapo. zamordowany w obozie w Majdanku 23. 394) B. został aresztowany w czerwcu 1943 r. Stanisław Perenc. Skomorochy Stare. 13. W przeddzień aresztowania oficer węgierski ostrzegał księdza o możliwości aresztowania i proponował mu samochód. Konkolniki). karmelita. i par. Leon Chudy kpt. pow. aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo został zamordowany 26. przez NKWD na skutek fałszywych donosów miejscowych nacjonalistów ukraińskich i zesłany na Sybir skąd nie powrócił. i par. ślad po nim zaginął. Rohatyn) uprowadzony i zamordowany przez UPA 19.410) Ks.*  (str. dnia 19. (wraz z bratem E. Staniław Rysikowski – proboszcz. lwowska. 146) Ks. Józef Kluz ur w 1912 r.*  (Str. Stanisławów) został aresztowany przez gestapo na skutek donosu policji ukraińskiej pod zarzutem działalności na rzecz wywiadu polskiego rządu emigracyjnego. Ottynia. Uprowadzony przez UPA i uduszony koło sąsiedniej wsi Szeszory. 394) Ks.  (str. aresztowany przez gestapo pod koniec 1942 r. przez nacjonalistów ukraińskich. dek. Aresztowany w końcu 1943 r.1943 r. Kamińskim i ojcem Szafrańcem) 22. Jan Ciąpała. Stanisławów). lwowska. Wieś.1943 r. gm.1944 r. 20. O. dek.. Bartłomiej Czosnek. Tłumacz.09. dek. Zmarł po kilku tygodniach w więzieniu. Zamordowany 06. Dolina). Rohatyn (archidiec. 21. 7. Śniatyń. proboszcz. Był torturowany przez nacjonalistów ukraińskich. wieś. Dolina) zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 12. 246) Ks.06.1944 r. Stanisławów (archidiec.09. 704) Ks. Kosów Huculski (archidiec.*  (str. lwowska. lwowska. Został zamordowany w lipcu 1942 r. lwowska. Został aresztowany 24. i był strasznie zmasakrowany. Świrz) zamordowany przez UPA 19. gm. pow. 17. Andrzej Kolbusz parafia Niżniów pow.1944 r. 8. kapelan wojskowy.. Michał Kucab lat 45. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1939 r. pow. pow. Kołomyja). wieś i parafia Dołha Wojniłowska-Ziemianka.02. wyrwano mu język.*  (str. str. Ks. 417) Ks. zaginął bez wieści.*  (KS) Ks... katecheta w gimnazjum kupieckim w Kołomyi. aby uciekł do Budapesztu. proboszcz i dziekan w Kołomyi aresztowany przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. dek. miasto i siedziba parafii i gminy. Rohatyn (archidiec. osadzony w obozie koncentracyjnym w Majdanku. Wywołano go pod pozorem opatrzenia chorego. trafił do Stryja i tam pozostał. pow. 479) Ks. gm. 16. 342) Ks. gdzie został zamordowany 11. przez policjantów ukraińskich i przekazany do gestapo w Stanisławowie. Euzebiusz Kamiński aspirant z zakonu oo. pow. Bolesław Szczur (Szczurowski) wikariusz par. dek. Tomaszowce.  (SP. Józef Grzesiowski. 18. Ksiądz odpowiedział: „Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości. Rohatyn. lwowska. Podkamień. Kałusz (archidiec.03. rez.43 r. i par. 24. Wojciech Kośmider ur.*  (SP. Roch Sałek z zakonu oo. 5. dek.  (str. lwowska. katecheta z Kołomyi (archidiec. lwowska. dnia 27.1944. Jednym z morderców był syn greckokatolickiego księdza Wasyla Niemyja zaciekłego nacjonalisty. Świrz) dnia 19. 23.245) Ks.03. 12.*  (str.1943 r. 11.150). Joachim Szafraniec. 25.02. NN wikariusz parafii Podkamień Rohatyński (pow.02. wikariusz parafii Bołoszowce. Świrz). przeor klasztoru.  (str. na podstawie donosu policji ukraińskiej. inicjatora mordów w całej okolicy. wraz z 30 parafianami. Uprowadzony przez banderowców 08. w czasie próby przekroczenia granicy do Rumunii gdy uciekał przed Sowietami.10.*  (KS) Ks. KS). lwowska. Leopold Kaściński – proboszcz w Śniatyniu. lwowska. Rohatyn (archidiec. Był zamordowany dnia 12. Rohatyn (archidiec. przez policję ukraińską. pow. Fraga.44 r. Podkamień pow. dek. pow. lat 35. Zamordowany w czasie napadu UPA. Nadwórna (archidiec. Wieś. Kilka dni wcześniej ksiądz otrzymał od UPA „wyrok śmierci”. 14.02. dek. gmina i parafia Bednarów. dek. Ks. 15. 41 r. w 1889 r. 1940 r. Konkolniki). Tadeusz Stroński.*  (str. wieś. pow.. Kałusz (archidiec. bernardynów zamordowany wraz z ojcem Szafrańcem i bratem Sałkiem przez nacjonalistów ukraińskich we wsi i parafii Fraga. gm. Żurów.02.

Bojarczak . pow.1943 r. 33.*  (str. został aresztowany w listopadzie 126 127 . gdy wracał z odpustu w Litiatynie. par. Monasterzyska pow.  (str. pow. 28. Stryj) spalona 09.08. Dolina). Województwo tarnopolskie 1.*  (str. Perehińsko. pow. dek. Celina z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa.12.1944 r. Stanisławów).12. zaginął bez wieści. Kowalówka gm. dek. Jan Bojarczuk ( J. Tłumacz (archidiec.*  (SP) S. 1944 r. 27. zmarł 20. proboszcz par.05. Żydaczów (archidiec. Brzeżany (archidiec. i par. Wiktorią. wieś. pod zarzutem ukrywania Żydówki w dzwonnicy na wieży kościelnej. Brzeżany) zamordowany przez banderowców dnia 15. Dolina). lwowska. pow. 3. Maria Letycja (Maria Szembek) administratorka Domu Sióstr Zakonnych w Jazłowcu (archidiec. 35. Edward Tabaczkowski proboszcz parafii Kałusz.02.10. 39. ur. wikariusz.*  (Str. Tłumacz. gm. kiedy wracała do domu.1942 r. zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 07. szarytka z klasztoru w Rozdole. lwowska. Stanisławów) zamordowana wraz z siostrą Kosiorowską przez nacjonalistów ukraińskich 07.Tłumacz (archidiec. Stanisławów). 41. podczas napadu na klasztor. gm.*  (str. i gm. lwowska.* (  str. Był przez 3 dni torturowany w gestapo a czwartego dnia puszczono na niego dwa psy. 48) Ks.*  (str. dek. 43.*  (str. Niżniów. w 1880 r. pow. dek. Buczacz). gmina Broszniów. Rohatyn (archidiec.08. dek.26.*  (SP) S. Wiktoria Misiak z klasztoru w Rozdole ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. Leokadia Kulpa ur. 1905 r. 756 i SP) S. 42. Stanisławów). w Derżowie. 17). lwowska. lat 65. pow.. Rohatyn (archidiec. 25. Jazłowiec) zamordowana przez banderowców w sierpniu. (archidiec. z klasztoru w Rozdole pracująca w par.*  (KS) S. lwowska. Kałusz (archidiec. Stanisławów. Bursztyn. 158) Ks. Rohatyn (archidiec.. pow. Kotów. zamordowana 6.1944 r. S. W kwietniu 1944 r.1945 r. wraz z siostrą Zofią. 503) Ks. Antoni Wierzbowski. z parafii Podkamień Rohatyński. 31.. 37. 30. pow. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na wieś. uprowadzony przez banderowców z drogi.1880 ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. Agnieszka Poniecka ur. aresztowany przez ukraińską policję na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich.*  (str. lwowska.1941 r. Konkolniki). zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 9/10. 30. wraz z siostrą Celiną. katecheta w Stanisławowie. Wiktor Szklarczyk. dek. Siostry zakonne 32. dek.. Potutory. dek. 743-44) S. 112) Ks. dek. lwowska. par. Wieś i par. proboszcz.02. Dr Lucjan Tokarski lat 54. Derżów pow. Teresa józefitka z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa par. Stryj). gm. (  str. 701-702) S. i pow. Dolina) zamordowana przez banderowców.1945 r. Józefa z klasztoru w Rozdole.02. 384) Ks. pow. i po torturach bestialsko zamordowany. dek. i gm. 720.*  (SP) S.(archidiecezja lwowska. KS) Ks. Helena Dżugała lat 26. pow.12.*  (KS) S. pow.*  (Str. Konkolniki. Buczacz.1944 r. aresztowany przez żandarmów niemickich na skutek donosu policji ukraińskiej. Borszczów. Czesława Antonina Stieber (józefitka). Żydaczów zamordowana przez UPA 7/8.1944 r. 701-702) S. w drodze do Niżniowa (wraz z siostrą Letycją Szembek). (archdiec.05. podczas napadu na klasztor. Uprowadzony z plebanii przez banderowców w październiku 1943 r. Konkolniki) Został zamordowany przez banderowców 19. zamordowana przez UPA 29. dek.1869. Błudniki. wieś i parafia Bybło. józefitka z klasztoru w Niżniowie pow.12.. lwowska.05 1944 r. lwowska. (archidiec. Policja ukraińska aresztowała go we wrześniu 1942 r.04. lwowska. 408) Ks. Piotr Bieńko proboszcz par. Stanisławów (archidiec. gm.* (  Str. w Derżowie. gm.  (SP. Władysław Biliński ur. Osobiście nadzorował to Oskar Brandt – gestapowiec.  (str. Nowosiółka Biskupia. które go rozszarpały.1944 r. 40.1881.04. Zwłoki odnaleziono w listopadzie 1944 r. Derżów w pow. dek. Stefania Ustyanowicz (siostra Zofia) z Jazłowca uprowadzona w sierpniu 1944 r. gm.*  (str. lwowska dek. 756) S. Zgromadzenie SS józefitek pielęgniarek szpitala w Dolinie. Świrz) zbiorowo zgwałcona i zamordowana 20. Franciszka Kosiorowska józefitka z klasztoru w Niżniowie. przez nacjonalistów ukraińskich w kościele wraz z kilkoma innymi osobami. osadzony w więzieniu w Stanisławowie. Ks. Tłumacz (archidiec. 05. lwowska. na podstawie list sporządzonych przez nacjonalistów ukraińskich i stracony wraz z ogromną grupą inteligencji polskiej 14/15. dek. wieś i parafia Broszniów-Osada. Adela Augustyna Pawłowicz ur. gm. dek.04. dek. Borszczów) W wyniku donosu miejscowych Ukraińców. Rożniatów. Remigiusz Wójcik z parafii Święty Stanisław (także siedziba parafii). 29). pow. lwowska. lwowska. Żydaczów (archidiec. lwowska. Stanisławów). zamordowana 6... M. 2. Niżniów. zmarł na tyfus w więzieniu. 30. 756) S. 36.. gm. Dolina (archidiec. i pow.1944 r. została przepiłowana piłą. lwowska. dek. 34. Józef Wiatrowy. 38.1883. 05. lwowska.*  (str.  (SP) Ks. zamordowana (wraz z siostrą Józefą) 9-10. 44. 29.1906. Weronika Melinger ur.03. Stryj) wraz z S. pow.03. lwowska.1944 r. koło Rusiłowa nad Strypą.05. szarytka ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. Dolina (archidiec.1944 r. Sarnki Dolne. Żydaczów (archidiec. wieś Rypne. przez UPA. dek. par. dek. Zwłoki odnaleziono w listopadzie.KS) ur.1944 r. Stanisławów) aresztowany przez gestapo w 1941 r.743-44) S.

wołyńskie. 111) Ks. Brody) w dniach 12-16.10. Tarnopol). Podwołoczyska nad Zbruczem. Józef Kaczorowski ur. 18. Buczacz (archidiec. dek. Podhajce (archidiec.41 r. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w czasie pogrzebu parafianina dnia 23. pow. i gm. 415) Ks.1944 r. Rajmund Gałązka ur..1945 pochowany wraz z około 50 parafianami. Brody) wraz z około 100 innymi ludźmi i trzema duchownymi w dniach 12-16. Zaleszczyki (archidiec.Trembowla (archidiec. 19.*  (str. pod zarzutem udzielania pomocy jeńcom sowieckim. Adam Gromadowski ur. Kurzany.. gm. dek.*  (str. Hłuboczek Wielki. Marian Dziamarski proboszcz. dek. Brody (archidiec. Wołków.02. i gm.. lwowskie) 15. w 1893 r. Brzeżany (archidiec. lwowska. w 1888 r.1944 r. w 1906 r. Zginął wraz z dwoma innymi braćmi zakonnymi i jednym księdzem oraz z ponad 100 uciekinierami z sąsiednich okolic. i gm. Krzemieniec (woj. Skałat (archidiec. Mikołaj Ferenc.1941 r. Był uprowadzony przez banderowców w czasie napadu na plebanię 8. dek.1945 r.41) w więzieniu w Kamieńcu Podolskim.*  (str. Radziechów (archidiec.01.*  (str. 6. dek. Toporów. lwowska. Antoni Frankowski. dek. lwowska. Przemyślany (archidiec. dek. miasteczko Jazłowiec.03. Brody (archidiec.02. par.12. Potutory. dek. był torturowany przed śmiercią. Napad zorganizował greckokatolicki ksiądz Jan Kozak z synem Wańką. ale w drodze powrotnej do domu został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich koło wsi Wojkowice w lipcu 1941 r. Zamordowany przez banderowców dnia 11. na trasie Złoczów-Lwów. administrator parafii Kotów.1944 r. pow. (patrz woj.  (str. Zamordowany przez bojówkę SB-UPA. łucka. Toustobaby. 88) Brat Gracjan Jóźwia ur. lwowska. pow. 20.*  (str. Ostrzegał go o niebezpieczeństwie ksiądz greckokatolicki. dek. par. Zamordowany przez banderowców 2/3 września 1943 r. 432) Ks.09. 13. Trembowla (archidiec. Świrz). gm.01.. Seminarium Duchownego we Lwowie. 61).* (  KS) Ks. Jazłowiec).*  (str. lwowska. zamordowany przez banderowców w klasztorze w Podkamieniu. Brody (archidiec. Zamordowany 14/15. Busk). 306) Ks. 17. 266g) Ks. proboszcz par. na 10 lat łagru.43 r. Józef Janas ur. wieś i parafia Markowa. 7. lwowska. Inspiratorem mordu był miejscowy ksiądz greckokatolicki (napastnicy i ten ksiądz zostali schwytani i podobno rozstrzelani przez żandarmerię niemiecką (Wołczański 2005. w 1912 r. lwowska. pow. pow. 11.*  (str. 12. Zamordowany przez banderowców (przecięty piłą) dnia około 11.. lwowska. lwowska. siedziba par.*  (str.01. par. Mogielnica. dek. kapucynów lat 48. dek.44 r. diec. pow.44 r. 22. dek. 10*  (str. dominikanin. Aresztowany przez współdziałającą z NKWD milicję ukraińską został skazany 15.. 88) Ks. rozstrzelany przez Sowietów przed kościołem. Wołków. pow. Michał Duszeńko. Tarnopol (archidiec. proboszcz par. został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30. dek. Stanisław Fijałkowski ur.*  (str.*  (94) Ks. że rewizja nie potwierdziła oskarżenia. mimo. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich lub nacjonalistów ukraińskich pod Trembowlą w sierpniu 1941 r. 16.02.. Świrz. zamordowany przez banderowców 14.10. 88) Brat Jan Frączyk ur. pow. lwowska. Przemyślany (archidiec.*  (str. przez banderowców.02. w 1912 r.. był torturowany przed śmiercią.03.01. Świrz). Dotkliwie pobity i zamordowany 14. gm. wieś i par. dek. Brody). wieś i par.11.. przeor konwentu karmelitów trzewiczkowych w Trembowli. Adam Drzyzga administrator parafii Sorocko. Krzemieniec) zamordowany w Podkamieniu. Skałat). wieś. pow. pow. dek. lwowska. 8. 326) Ks. wieś i parafia Krosienko gm. Brzeżany). lwowska. 4. lwowska. 152) Ks. Zamordowany 12. zamieszkały w Koniuchach. lwowska. lat 29.1944 r. -. Przemyślany.03. dek.Brody (archidiec. zaginął bez wieści. wieś. 1099) Ks. str. Brzeżany zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w pobliskiej wsi. Nowosiółka-Bekerów. lwowska. pow.1919 alumn II r.1944 r.1895. Podhajce (archidiec.  (str. pow. Zabojki gm. 128 129 . pow. ur. Brzeżany). Stanisław Kwiatkowski lat 64. 21. Zamordowany w pociągu 14. Konkolniki). 294) Ks.1944 r we wsi Ładańce. lwowska. Zmarł na atak serca podczas napadu UPA 2/3. Jan Kazimierz Gach ur. Kaczorowskiego. lwowska. Uciekł z transportu. przez banderowców wspartych przez oddział SS-Galizien 9. 293) kleryk Florek. Podhajce). 5. 123) Ks. gm. 386) Ks. Brzeżany (archidiec.  (str. 407) Ks.44 r. Uprowadzony przez banderowców 31. Andrzej Kraśnicki ur. Wysocko-Hallerczyn gm. Michał Karczewicz proboszcz par. w 1891 r. z zakonu oo. dek.*  (str. Władysław Klakla ur. Brody). Poczajów. w 1886 r. Jazłowiec). zaginął bez wieści. Wieś. 06. wieś i par. lwowska. wskazany przez Ukraińców Sowietom jako rzekomo „strzelający do przejeżdżającego wojska sowieckiego”. pow. Świadkiem uprowadzenia był ksiądz wikary Alojzy Schmidt. pow. wikariusz par. Tarnopol). dek. pow. proboszcz parafii Podwysokie. w 1880 r. gm. Przemyślany (archidiec.*  (str. 14. pow. Czerwonogród. Jan Kuszyński wikary. 264) Ks. Ponikowica. podczas napadu banderowców z UPA i żołnierzy z SS-Galizien na klasztor i miasteczko Podkamień.03. wikariusz.1943 r.1944. pow. Szczepan Jurasz proboszcz. Brzeżany). gdy wracał z pogrzebu ks.*  (str. 1889. Przemyślany. Drohiczówka. pow. pow.. i gm. dominikanin. dek. par. rozstrzelany (9. Trembowla).

Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1942 r. w 1912 r. gm. wieś. w 1910 r. przez UPA współdziałającą z oddziałem SS-Galizien 30. Tarnopol). Skałat. Jazłowiec). i gmina Podhorce. Brzeżany (archidiec. Karol Procyk.. Zamordowany przez banderowców dnia 20. Tadeusz Siatecki ur. i gm. 507) Ksiądz NN. Stojanów. Tłuste Miasto.*  (str. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich po bestialskich torturach 07. 88) Brat Kryspin Karol Rogowski ur. którzy wyjechać na Zachód nie mogą”.*  (str. w 1895 r. Majką) przez nacjonalistów ukraińskich 16. 26. gm.*  (str. 510) Ks. lwowska. lwowska. 29. Złoczów). Brody (archidiec. Baworów. W 1909 r. 146) Ks. lwowska.1944 r. pow.44 r. 24. 27.. 37. Franciszek Szarzewicz ur. proboszcz parafii. Bronisław Majka ur. Tarnopol (archidiec. w 1914 r. Podwołoczyska pow. Busk). par.. lwowska.1945 r. Wieś i par. dek. Kopczyńce (archidiec.06. dek.. Uprowadzony i zamordowany (wraz z ks. Monasterzyska. przez żandarmów niemieckich.*  (str. Zamordowany przez banderowców 16.*  (str. Donos złożył nieznany z nazwiska Ukrainiec. Skałat. Leon Perucki wikary.01. Wieś i gm. dek. Florian Toporowski ur. pow. Zbaraż (archidiec. Zaleszczyki (archidiec. dek. gmina. 158) Ks. 84) Ks. Zaleszczyki (archidiec. Brody) został uprowadzony przez banderowców 27.. proboszcz par. i pow.23. dek.*  (str. Zamordowany przez UPA na drodze koło tego miasta 07.*  (IZ) Ks.. par. Józef Pikota ur. Na podstawie donosu miejscowych szowinistów ukraińskich został aresztowany przez NKWD pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec i stracony w Złoczowie dnia 2/3.09. dek. lwowska. dek. Radziechów (archidiec. 34.08. emerytowany katecheta gimnazjum w Trembowli. lwowska. Jazłowiec). wraz z 38 ludźmi. Majdan.  (str. zginął około 26.1941 r. ur. dek.07. 28. Szkodzińskim) koło wsi Szypowce przez banderowców. Józef Suszczyński ur. lwowska. Czortków). w 1910 r. Józef Rupnicki ur. wieś.02. Płuhów.  (str.*  (str. Po nieudanej próbie przejścia granicy rumuńskiej ukrywał się w Żeżawie i tam został zamordowany podczas napadu UPA na polskie rodziny w styczniu 1945 r. Zamordowany przez UPA 12. dek.1944 r. wikariusz par. Złoczów (archidiec.*  (235) Ks. proboszcz. B. 443) Ks. proboszcz. 33. 32. Busk). lwowska. wraz z około 80 parafianami.03. dek. Brody) zastrzelony przez żołnierzy sowieckich 26. dek. Makabryczny mord: młodej kobiecie w 9 miesiącu ciąży i księdzu rozcięto brzuchy i płód włożono księdzu do brzucha i tak go wystawiono na widok publiczny na rynku w Podhorcach. wieś i parafia Bobulińce. 84) Ks. 25. 359) Ks. gm. wieś. 40.44. w 1912 r.*  (KS) Ks. 130 131 . 31. lwowska. Brody (archidiec. 36.11. par. Zamordowany przez banderowców w noc wigilijną 1944 r. po sumie banderowcy uprowadzili księdza.03.. pow. 448) Ks. Złoczów (archidiec.*  (KS) Ks.1944 r. Walenty Puchała ur. w 1906 r. i gm. 459) Ks. w 1887 r.. katecheta z par. Jazłowiec). dek. parafia i gm. pow. 43. Brody (archidiec. Wieś Żeżawa. dek. dek. Michałówka pow. dek. par. Rozstrzelany w więzieniu. wieś. Krasne pow. Kujdanów. Józef Szady ur. administrator parafii Pieniaki.*  (str. lwowska. 116) Ks.44 lub 26.  (str. i zamordowany. Skonał po wielogodzinnych mękach po wbiciu mu kilku gwoździ w głowę. Jan Wiszniewski (Wiszniowski) ur. W niedzielę 05. Kopczyńce (archidiec.*  (str. 39.1908. par. Ryków.*  (str. Czortków). i gm. dek. parafia Tłuste Miasto. Tarnopol). w 1874 r. Stanisław Szkodziński proboszcz. Stanisław Szczepankiewicz ur. Czortków. lwowska. lwowska.02. w Nowosiółce Biskupiej. Kociubińce. 322) Ks. pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec.11. 38. 443) Ks. w 1894 r. pow. uprowadzony i zamordowany (wraz z ks. lwowska.1941 r. Złoczów (archidiec. Sokołówka. Buczacz (archidiec. 48) Ks Józef Turkiewicz proboszcz par.07. Włodzimierz Siekierski wikariusz parafii Koszlaki (także siedziba gminy). Ihrowica. który zaginął bez wieści. pow. dominikanin. 44. 239) Ks.06. pow. lwowska. pow. lwowska. Stanisław Wilkoński ur w 1877 r. Litiatyn pow. dek. Kopczyńce. Zaleszczyki (archidiec.*  (str. lwowska. wieś i gm. Zamordowany podczas napadu UPA w 1944 r. pow. 42. Brody) w dniach 12-16... pow.09 1943 r. pow.45 wraz z około 150 parafianami.03.. miasteczko.1944 r. pow.. zamordowany w Podkamieniu pow. wieś. pow. lwowska. administrator par. 45. Borszczów. wikary. 35. Zamordowany przez UPA w październiku 1944 r. zwłok nie odnaleziono. w 1874 r..1943 r.. Podhajce). dek. Tarnopol (archidiec. Wojciech Rogowski ur. Brzeżany). w 1879 r.1943 koło wsi Szypowce. wraz z 80 parafianami 41. pow. Zamordowany przez bojówkę UPA 13/14. pow. Skałat). administrator parafii Kociubińce.1944. Złoczów). Józef Wieczorek proboszcz parafii Pieniaki (także wieś i siedziba gminy). w 1913 r. lwowska. zwłoki znaleziono na cmentarzu w Litiatynie.*  (str. Jan Walniczek ur. gm. Mówił: „Jestem proboszczem nawet dla tych najbiedniejszych.* (str. 369) Ks. Jan Szewczyk ur. Aż do swojej śmierci nie chciał opuścić swoich wiernych..02... 1941 r. prawdopodobnie wywołany i zabity przez OUN-owca. administrator parafii Byczkowce pow. Buczacz) W wyniku donosu policji ukraińskiej został aresztowany 17. w 1876 r. wikariusz par.. Uprowadzony i zamordowany po torturach przez bojówkę UPA 02.*  (str. Buczacz (archidiec.*  (KS) Ks. Kowalówka gm. 508) Ks.*  (str.

*  (SP).1944 wraz z siostrą Anastazją Bartosz. Włodzimierz Wołyński) uprowadzony 12.70. 51. 55. pow. gm. Bieniawa.*  (str. zamordowany w klasztorze przez UPA 20. pow.01. dekanatu i gm. pow...S. KS) Ks. dek. lwowska. dek. 323) Ks.10. przez UPA .*  (SP. lat ok. proboszcz parafii w Berdyczowie. 26. Skałat) zamordowana 02. Koszlaki pow. Beresteczko. dek. (Zabołotce) pow. pow.*  (str.. Trembowla (archidiec. par. prefekt w Równem 1935 . Karol Baran ur. Antonina Helena Żarkowska lat 51. S. proboszcz parafii Zabłoćce. . Pauszówka. Jazłowiec). dawny wikariusz we wsi Gliniany.44 r. Siostry zakonne 50. Dubno.1944 r. wieś. lwowskiej. Jazłowiec). Szambelan jego Świętobliwości. 193) S. w 1875 r. w 1891 r. pow. Podhajce (archidiec.*  (SP.*  (KS) B.1944 r. stanisławowskie. Drohiczówka. Wiadomość wymaga dalszego sprawdzenia. w 1887 r. prałat kapituły kolegiackiej. administrator par. gdzie zginął 16 lub 17. 6. dek. w 1902 r. w 1905 r. przez dwóch członków SS-Galizien i kilku cywilnych nacjonalistów ukraińskich. Klara Linowska. szarytka zamordowana 12. i gm. proboszcz parafii Łysin. wrzucony do studni i zasypany kamieniami. Trembowla).* (  str.  (KS) Ks. Matylda Stefania Anna Ustyanowicz (siostra Zofia)– patrz woj. zamordowany przez bojówki OUN ( źródło: W. SiS 106) Ks. Połowce. Jerzy Cimiński ur. był w nowicjacie Zakonu Karmelitów Bosych. Drohiczówka pow. Przemyślany. gm. 166) S. aresztowany przez policję ukraińską na 132 133 . ale po kilku tygodniach zwolniony. Kubów 2008) 48.. Czerwonogród. ur. S. lwowska..02. Michał Dąbrowski ur. w 1882 r.S. Kubów 2008). Jan Witek ur. lwowska. Janów. gm. przez nacjonalistów ukraińskich.1939 r.. 49*. Zaleszczyki (archidiec. dek. księdza Jana Bieńko we wsi Bucniów. Skałat) (źródło: W. dek. 2.1943 przez nacjonalistów ukraińskich z parafii Stężarzyce.  (DP) Ks Jan Budkiewicz ur. 193) Anastazja Izmaela Bartosz ur. przez nacjonalistów ukraińskich Województwo wołyńskie (patrz także DP) 1.. Ludwika Biegalska. w 1915 r. i gm. w archidiec. powiat Radziechów (archidiec. dek. Stanisław Władyka z Opryłowiec zginął w Netrebie (pow. Franciszek Ciesielski ur. 5.. łucka. w 1878 r. dek. dek.. Jazłowiec) Wywieziona do lasu przez UPA i tam zamordowana 17..46. par. podczas mszy św. pow. wieś. przez policjantów ukraińskich w Wołkowyjach. pow.07. wieś i par. par.11. 7. . Czortków (archidiec. w czasie powrotu na plebanię zamordowany przez banderowców. Razem z nim zginęło kilkoro parafian. Maria Wanda Szembek (Rosalia Laetitia) –patrz woj. Włodzimierz Wołyński (diec. w 1915 r. Pauszówka. Podhajce). Beata Kogut Parafia i wieś oraz gmina Petlikowce Stare.. lwowska. wieś i par. gm.. dek. Delatyn. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w okresie między 17 a 20 września między wsiami Byczki a Potokiem. Zamordowana przez banderowców w latach 1944-45.04. dek..  S.11.*  (str.*  (str.. dek.*  (str. pow.106) Ks kapelan WP.1944 we wsi Okno (pow. 4. pow. SiS str.. wieś Nyrków par.1945 r. wieś Nyrków par.*  (str. Zaleszczyki (archidiec.  (str.1943 r.Kubów (2008) wspomina o zamordowaniu 15. lwowska. Zamordowany przez banderowców 13. Włodzimierz Wołyński (diec. lwowska. w 1924 r. 440) S.  (SP) Ks.*  Ks. Jazłowiec). Powrócił do Łucka i tam z doniesienia policji ukraińskiej został aresztowany przez gestapo i zesłany do obozu koncentracyjnego Gross Rosen.. Kostopol (diec. 53. Podhajce). współpracowała ze swoją rodzoną siostrą Anną w prowadzeniu sierocińca i uduszona wraz z nią tego samego dnia 02. proboszcz par. Zbaraż) w czerwcu 1941 r.1944 r. w której mieszkał. Zbaraż (arcidiec. gm.1944 wraz z wieloma innymi osobami. Szczurowice. 54. Anna Żarkowska lat 62 służebniczka starowiejska prowadząca sierociniec w Hnilicach Wielkich par..04. 47. pow. Brody). lwowska. Włodzimierz Wołyński). 57. Józef Aleksandrowicz ur. Aresztowany przez policję ukraińską 3 dni był trzymany w piwnicy w Mikuliczynie i przekazany do Stanisławowa do więzienia. siedziba parafii. Henryka Bronikowska. gdzie umarł na tyfus.02.43. NN. w 1869 r.12.1903 r. redaktor Życia Katolickiego w Łucku. zamordowany w maju 1943 r. Zginęła razem z nim także jego gospodyni. Czerwonogród. Został aresztowany przez gestapo w 1943 r.01. 457).. 52. Buczacz (archidiec. 56. zamordowany wraz z 76 parafianami przez nacjonalistów ukraińskich 11. 440) S. 848) Ks.1944 r. Zastrzelona w kościele 16. Tarnopol. dek. w czasie wojny pełnił posługę duszpasterską w Mikuliczynie. 402) S. łucka.02. łucka. razem z 308 Polakami.07. Brzeżany wraz z 30 osobową grupą żołnierzy Wojska Polskiego. stanisławowskie. lwowska. Deraźne. Od 1939 do 1941 r. pow. Zygmunt Chmielnicki ur.1944 r. Amelia Witolda Borkowska ur. pow.* (  str. Został przerżniety piłą w korycie z desek. DP. 286) Ks.07. Zamordowana przez UPA 17.*  (SP.*  (str.1945 r.02. Połowce. Gliniany miasto. Równe). lwowska. Czortków (archidiec. zamordowana w Czerwonogrodzie 2/3. Władysław Żygiel ur. Józefa Kopaczyńska. proboszcz parafii Korytnica. zamordowana przez banderowców w Czerwonogrodzie 2/3. Tesłuchów. 3. 58. pochowany w Wiśniowcu Nowym w jednej z mogił zbiorowych.

*  (SP. łucka.1944 r. w 1908 r. którzy to wskazali na Polaków jako na komunistów. 19. kpt. uciekając przed Niemcami w 1939 r. pełnił obowiązki proboszcza par. Michał Grodzicki (Grobicki) ur.1943 w grupie kilkunastu osób . w 1900 r.przedstawicieli miejscowej inteligencji przez ekspedycję karną złożoną z Niemców i policjantów ukraińskich. ur w r. osiadł na gospodarstwie w kolonii Feliksów..471-475) B.09. 22. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w Chrynowie (diec. oblat. Dubno (diec.*  (SP. Jan Kotwicki ur. Stefan Iwanicki. Boremel. Poczajów Nowy. Łuck. dek. pow. w 1898 r.08. Z donosu policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo w 1941 r. SiS 106) Ks. w r. 15. łucka dek. . Zofiówka pow. Nieświcz.*  (SP) Ks. Zamordowany 30. pow. dek. Skurcze. proboszcz parafii Chynów. dek.*  (SiS. w 1905 r. dek.Sylwestra Gleczman OCD ur. 200 parafianami 11.12. zamordowany w maju 1943 r. zamordowany około 21. IZ. jako rzekomy szpieg niemiecki zastrzelony przez wycofujących się żołnierzy sowieckich (inna wersja – gdy stanął w obronie napastowanych parafianek). przez nacjonalistów ukraińskich w okolicach Jarosławia. zamordowany wraz z ok. 13. w 1904 r. proboszcz par. 17. przemyska (według innej wersji ranny śmiertelnie w czasie walk frontowych) Wobec niepewnych danych nie włączony do wyliczeń. w 1909 r. 1902. dek. przechowywany potajemnie przez popa ukraińskiego Szelesta.1942 r. proboszcz par. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich latem 1943 r. pow. przez kilku miejscowych ukraińskich nacjonalistów. KS 124-127) Ks. i dek. Wraz z nim zginęło co najmniej 476 osób. Jerzym Cimińskim. łucka. pow. został z donosu miejscowych Ukraińców. w Równem.1943 r. dek. pow. bestialsko zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30. Piotr Walczak ur w r. Konstanty Turzański ur w r. zamordowany 20/21. Ludwik Wrodarczyk OMI urodzony w 1907 r. . Hieronim Szczerbicki. łucka. Krzemieniec (diec. DP) Ks. przebywający u rodziny w parafii Ostrówki w pow. rez. 134 135 . Beresteczko). proboszcz par. Stanisław Grzesiak ur. z klasztoru karmelitów bosych w Wiśniowcu Nowym. Szawłowskiego. łucka. został zatrzymany i zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 17. dek. proboszcz parafii Ostrówki pow.  (SP) Ks. Mordercami byli członkowie UPA i bojówki OUN-Melnykowców „Worona”. tarnopolskie) . pow. Łuck (diec. proboszcz par.(KS) Ks. Krzemieniec). 9*  (SiS. zastrzelony przez Ukraińców 16. łucka. Łuck.02. 899) Ks. Kowel) zamordowany 19. Ks. 18. gdy podczas ewakuacji ludności z kolonii Skurcze poszedł do kościoła pomodlić się za ks. pow. SiS str. Włodzimierz Wołyński (diec.. gm. z zakonu w Niepokalanowie. Józef Śliwa ur. 1884.*  (SP. Tesłuhów i pełniący obowiązki proboszcza parafii Łysin. łucka.  (SP). Wielick. w 1909 r.skutek prowokacji ukraińskich (rozrzucanie ulotek antyniemieckich przed kościołem). proboszcz par. gdy wdarli się podstępnie do klasztoru i dokonali rzezi uciekinierów tam się chroniących. pow. Michała Lasoń OCD z Zakonu Karmelitów Bosych w Wiśniowcu Nowym.. proboszcz par. O. Stanisław Gałecki ur. Luboml). przez nacjonalistów ukraińskich koło Wołkowyi (diec. 1917. 10. zamordowany 19. 16. 14. łucka. przez UPA podczas rzezi całej wsi. Łuck. DP) Ks. Poryck. w r. przekazany do gestapo. zmarł w obozie koncentracyjnym w Dachau w 1942 r. na Śląsku.. zamordowany w 1946 r. odnaleziony przez UPA i zamordowany kilka dni później.1943 r. proboszcz par.*  (SP) Brat Józef Harmata ur. 21.03. Włodzimierz Wołyński) ciężko ranny 11.* (  SP) Ks. Włodzimierz Wołyński). proboszcz par. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich wraz ze 150 Polakami zgromadzonymi w kościele. łucka. głównie uchodźcami z okolicy. pow.07.02.09. Kamil od św. wraz z kilkuset uciekinierami z okolicy podczas napadu banderowców na klasztor. ur.04. Stanisław Dobrzański ur. pow.(KS. Wrodarczyk leczył także zarówno Polaków jak i Ukraińców. pomagał też ukrywającym się Żydom.1900. katecheta emeryt. Kazimierz Świerzewski ur. Okopy. SiS 477) Ks.1943 r. Dubno (diec. dek.08. pow. 20. gm. w 1905 r. 1910. Luboml (diec.01. 11. Jan Cyprian od św. Krzemieniec). Po porwaniu przez nacjonalistów ukraińskich z kościoła 07. O. Krzemieniec (patrz woj.*  (KS) Ks.1944 r. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w czasie niedzielnej mszy św. Inocenty Wacław Majewski ur. diec. aresztowany z poduszczenia ukraińskich nacjonalistów i stracony przez Niemców 08. 1899.1943 r. Łuck. Radów. 12. Dubno. od niemowląt do starców. gm. przez nacjonalistów ukraińskich.(KS. 763-767.* (SP) Ks.. pow. pow. Dubno). Sarny). pow. Luboml. 23. w 1893 r. Krzemieniec). Włodzimierz Wołyński. proboszcz par. dek. Włodzimierz Wołyński. na terenie powiatu Włodzimierz Wołyński. Bolesław Szawłowski ur. łucka. Mełnica. Stanisław Fijałkowski ur. we wsi Połonka. w 1895 r. Wyszogródek (Wyżgródek).*  (SP) Ks. zastrzelony 17.*  (SiS-str. pow. 8. Krzemieniec (diec. w r. 1896. Grzybowica. Ks.1939 r.02. Władysław Wielebnowski ur.1943 r. Kowel (diec. wraz z proboszczem i co najmniej 476 parafianami. Łuck. Jarosław. gdy odbywała się msza św. Sarny (diec. proboszcz par.1944 w Porycku.. Krzemieniec. W naszym spisie informacja o nim wykazana jako nie pewna. SP) Ks. pow. łucka.1943 r.*  (KS) B. proboszcz par. pow.  (KS) Ks. Jeziorany Ławrowskie pow.07.1939 r. dek. Wielka pobożność i charyzma księdza Wrodarczyka sprawiły liczne samorzutne zmiany wyznania z prawosławia na katolicyzm. Beresteczko) wraz z ks.

659) Ks.. o którym nie wiedział. Roman Kruszelnyćkyj proboszcz parafii greckokatolickiej Bonów w powiecie Jaworów (diec.  (Niedz.*  (Niedz. przez Sowietów wraz z parafianami do gm. za to. dla Polaków. 4. Ukraińcy.743) Ks. Dolina.*  (str. Była to kara za publiczne potępienie napadu banderowców na Pyszówkę. za to. Otrzymał pośmiertnie medal „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata” z Instytutu Yad Vashem za pomoc dla Żydów. Ksiądz potępiał w swych kazaniach zbrodnie dokonywane przez UPA.726) Ks. w 1885 r. Duchowni greckokatoliccy Województwo lwowskie 1. Równe na Wołyniu. Zamordowano również jego żonę. za to. Kuty Stare. Tłumacz został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w styczniu 1945 r. ze wsi Tudiów. wikariusz unicki.*  (str. przez nacjonalistów ukraińskich i utopiony w rzece Seret. przez bojówkarzy SB-OUN.*  (str. pow. 7*. Ksiądz został wysiedlony w 1940 r.1944 r.04. gm.1944 przez bojówkarzy SB OUN i UPA za pomoc świadczoną Polakom i publiczne potępianie zbrodni popełnianych przez UPA na Polakach.*  (KS) Dwaj zakonnicy Bazylianie. zostali zamordowani razem z ok. 489) Ks. proboszcz parafii Rogóźno. gm Strusów. że potępiał zbrodnie UPA i odmówił współpracy z UPA. Anatol Majkowski ze wsi Worona. która była w zaawansowanej ciąży i parafiankę Piwowarczuk za krytykę tego mordu 4. Tłumacz został zamordowany za to. Przemyśl. nie chcąc wstępować do UPA kryli się po lasach wraz z Polakami. parafia Lubieszów. 5. gm. 6. gdzie często działał ks. pow. Śliwiński (imię nieznane). pow. Rachiń. lwowski został zarąbany siekierą w 1945 lub 1946 r. parafia Nehrybka pow. 4. 3. w dzień swoich urodzin za to.*  (KS) Ks. Ukrainiec ze wsi Strusów. pow. Kosów Huculski został zamordowany wraz z synem przez SB-OUN w marcu 1944 r. 694) Ks. Dymitr Ursynowicz lat 27 ze wsi Gruszka gmina Olesza. że jest oficerem Wojska Polskiego i ZWZ.487) Ks. Michał Tełep ur. Tłumacz został zamordowany przez banderowców w marcu 1946 r. Szczerba z Chrusna pow. 2. pow. 2. gmina Markowce. Peter Seńczuk z Rudnik pow. autora) za co został przez banderowców ukrzyżowany”. Jego żonę Polkę w zaawansowanej ciąży zakłuto bagnetami. był najpierw w sąsiedniej wsi Karpiłówka torturowany w domu dwu sióstr Ukrainek i następnie zabity. Cytat z listu siostry Zenony z Jarosławia. Został zamordowany przez bojówkarzy UPA 14.416) Ks. gm. 5.*  (str. przez nacjonalistów ukraińskich „za zdradę Ukrainy”. NN. za to. Kamień Koszyrski. Tarnowica Polna. Kuty. 290) Ks. Śliwnica.*  (str. 714) Ks. Cieszanów. 692) Ks. Województwo stanisławowskie 1..*  (str. Buczacz został zamordowany w pierwszej połowie 1945 r.01.*  (str. zamordowany w lutym-marcu 1944 r. Wrodarczyk. 3. pow. zamordowany wraz z rodziną (4 osoby) przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec kwietnia 1944 r.. przez banderowców 136 137 . Podczas napadu bandy UPA 09.*  (str. Jaworów) zamordowany 10.*  (str. 177) Ks NN z Trościańca. Zborów zostal zamordowany w listopadzie 1943 r. Ukraińcy z sąsiedniej wsi Netreba. na ich prośbę ( bo nie było księdza rzymskokatolickiego). za ”przeciwdziałanie rezuństwu” według meldunku AK. piętnując tę straszną zbrodnię (napad na klasztor i wymordowanie sióstr zakonnych – przyp. 3. Zginęły także jego żona.27) Ks. 200 Polakami. Komenda Obszaru Lwów.117) Ks Iwan Doruk proboszcz w Choroście Starym. pow. Wołoszczuk (imię nieznane) lat 41 ze wsi Hostów. NN (wiadomość niepewna) z Niżniowa: ”Podobno ksiądz ruski wystąpił śmiało. przemyska. Ukrainiec ze wsi Lubliniec Stary. Antoni Ślusarczyk. Śniatyń został zamordowany przez SB-OUN za przechowywanie przez rok Leona Zakrzewskiego.*  (Na Rubieży 104/2009 str. pow. aby ten mógł w tym przebraniu uciec do polskiej wsi. gm. Piotr Wójtowych (Wujtowycz?) ur. Panasiuk (imię nieznane). że brał udział w pogrzebie ofiar napadu banderowców i potępiał mordy na Polakach 6. gdzie zamordowano 54 osoby i spalono większość budynków. Województwo tarnopolskie 1. Trembowla. Aleksandria pow.*  (SP) Ks. Zamordowany tam przy ołtarzu w czasie odprawiania mszy św.*  (str. gm Zborów. za sprzyjanie Polakom. 180) Ks. Po zagładzie sąsiedniej Huty Pieniackiej wzywał z ambony wiernych do opamiętania i został za to zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich. Województwo poleskie 1-2. Uprowadzony w październiku 1943 r. Tereszkun (imię nieznane) ze wsi Zubrzec. par. Zubrzec. Jaworów. dek. gm. pow. pow. w 1874 r. że pożyczył zagrożonemu Polakowi sutannę i kapelusz. gm.*  (str. proboszcz par. że przeciwstawiał się mordom..*  (str. że przeszedł na prawosławie.Lubaczów został zamordowany na początku 1945 r. 351) Ks. pow. Szutowa pow.05.1945 r. Przemyśl. Ukrainiec proboszcz unicki ze wsi Urłów. Ukrainiec z mieszanej rodziny. 2.podczas napadu na wieś Okopy. córka i kilkanaście innych osób. że jawnie na kazaniach potępiał mordowanie Polaków przez banderowców. Baka (imię nieznane).

577) Pop NN. . Załoźce pow. Kołki. gm. Zborów. gm. Łuck. przez SB-OUN za potępianie mordów dokonywanych na Polakach (źródło: Woczeja. Za to dostał wyrok śmierci. 5-6. Gdy nie miał kto pochować zamordowanych dokonał tego ks. dzięki czemu ksiądz uniknął śmierci.. parafia Krzemieniec i jego sekretarz protojerej* Fiodor Jurkewycz zostali zamordowani w czasie drogi do Równego przez bojówkę SB-OUN i UPA. 6. Łuck (diec. że arcybiskup Hromadśkyj oficjalnie potępiał zbrodnie dokonywane na Polakach przez UPA.*  (KS) Ks. Milno osiedle Podliski. że potępiał w swoich kazaniach zbrodnie UPA dokonywane na Wołyniu i nawoływał do zgody.*  (KS). zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. Złoczów. Baszuki. za to. NN. 1900. parafia Kowel. Kruszyński (brak dokładniejszych danych) został zabity za potępianie mordowania Polaków (żródło: Woczeja. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w r. pow. pow Zdołbunów. Wieś Nowomylsk (Mylsk Nowy).* (  SP) Ks. Laskowce. dek. ponieważ nawoływał do zaniechania tego napadu (zemsta na niewinnym księdzu za swoją złą decyzję?) 138 139 . pow. Dubno zamordowany we wrześniu 1943 r. 4. Wieś Rudniki. Proboszcz krytycznie oceniał działalność nacjonalistów ukraińskich.481) Ks. (str. pow. par. gm. pow. wołyńskie. został w kwietniu 1944 r. Pełcza. że na jednym z kazań potępił zbrodnie UPA dokonywane na Polakach. gm. Tarnopol. przez bojówkarzy UPA za to. Został zamordowany za to.*  (KS) Pop NN. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA w kwietniu 1944 r. . Powodem morderstwa było to. Nowy Staw. par. który był sygnałem do mordowania Polaków. Krzemieniec (diec. Razem z nim zamordowano 8 osób narodowości ukraińskiej. Upowcy zamordowali go po klęsce napadu na Przebraże. że nie chciał wstąpić do UPA. Województwo wołyńskie 1. Mifond Medwedew wysiedlony przez Sowietów do Antonówki Szepelskiej. Serafin Horosiewycz ur. został zamordowany pod koniec 1942 r. przyjaźnił się z polskim księdzem z Sienkiewiczówki. Upowcy zamordowali miejscowego duchownego prawosławnego z żoną za odmowę poświęcenia krzyża na kopcu. pow. Wiadomość do sprawdzenia.*  (SiS. 992/993). to plugawa banda. Zamordowany w lipcu 1943 r.*  (SiS str. Wiadomość do sprawdzenia. Syn popa był członkiem bojówki UPA. pow. że po masowym mordzie na Polakach w Milnie. zamordowany w listopadzie 1944 r.*  (KS) Ks. pow.* (  SP) Ks. (źródło: Woczeja 2011). NN z pow. Jankowce. Pop NN. 8. który wykonano.*  (KS) Pop NN par. Wiadomość do sprawdzenia. rzymskokatolicki Ireneusz Kmiecik. Dubno został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich ponieważ odmówił święcenia noży. gm. Krzeminiec.*  (KS) Ks. pow Kowel zamordowany wraz z rodziną za odmowę święcenia noży. na kazaniu w cerkwi wołał: to nie jest żadne wojsko. Radziwiłlów pow. 9. wołyńskie został powieszony za sprzyjanie ludności polskiej 2-3. przez nacjonalistów ukraińskich za to. że odmówił współpracy z UPA i potępiał zbrodnie dokonywane przez UPA. 97) Pop Fiłyp Borećkyj (Fiłyb Boryćkyj?) Wieś Drańcza Polska gm. w którym zginęło ponad 50 osób. 10. dek. . (źródło Woczeja 2011). Zdołbica. Następnego dnia znaleziono go martwego. str. SiS 403) Pop Czerwynśkyj. których ukrywał. gm. 2011). Otrzymał za to wyrok śmierci od UPA i musiał uciekać. 3. Żabcze. 2011). Łuck. Wiadomość do sprawdzenia. 7. pow. łucka.* (  SK. woj. NN par. 5. Dederkały. pow.*  (SK¸ SiS 1159-1160) Pop Fiodor Cichoćkyj senior i jego syn pop Fiodor Cichoćkyj junior. parafia Bełżec. zostali zamordowani przez bojówkarzy SB OUN za publiczne potępienie działalności członków UPA i odmowę święcenia ich broni przeznaczonej do mordowania.Ks. przez bojówkarzy UPA za to. 1.Ks. że odmówił osobistego udziału w przygotowaniach do mordowania Polaków. par. przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to.*  (SiS. . NN. 2. łucka. 8*  (872) Alumn greckokatolicki NN ze wsi Laskowce. Józef Gaducewicz proboszcz parafii obrządku wschodniego w Kuśkowcach Wielkich. że uprzedził polskiego księdza Bolesława Murawskiego proboszcza rzymskokatolickiego w Pełczy o grożącym mu niebezpieczeństwie ze strony UPA. Duchowni prawosławni zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich (byli mordowani za krytykę ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA lub za pomoc udzieloną Polakom albo za odmowę współpracy z UPA). 7. Zborów został zamordowany w lipcu 1943 r. Trembowla. Krzemieniec zamordowany wraz ze swoją żoną przez bojówkę UPA za to. który żył w przyjaźni z zamordowanym księdzem.**  (KS) Arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej patriarchatu moskiewskiego. że w kazaniach swoich nawoływał do zaprzestania mordów i przelewania krwi chrześcijańskiej. Czerniechów. pow. Beresteczko). że nie przyjął do cerkwi „wici chlebowych” wzywających do mordowania Polaków. proboszcz par. w tym jego siostrę i dwoje krewnych.Pop NN z Kaszówki.Pop Konoplanko z pow.za to. żywcem spalony przez nacjonalistów ukraińskich w cerkwi w Żabczu wraz z 4 Polakami. 1943. woj. która nigdy nie zbuduje żadnej Ukrainy.Dubno.

który udzielał pomocy Polakom. pow. We wsi Zawałów (siedziba parafii i gminy). ksiądz Kazimierz Bartosiewicz ukrył się w śniegu i przeleżał tam wiele godzin. ks. Bronisław Mirecki (Hałuszyńce. Podam jeszcze opis losów księdza Teodora Kasperskiego ze wsi Winiatyńce pow.04. pow. obaj ze Złotnik (pow. Wilhelm Doroszyński. ks. Podhajce bojówka UPA napadła na plebanię. NN ze Szczekiczyna. proboszcza Kowalczyka. Oprawcy bili go kijami. zakonne gr-katol. dnia 13.1912) uciekł w bieliźnie przez okno do sąsiedniej polskiej wsi (KS 344). Wielick. gm. Wszystkich gnali do miejsca gdzie zamierzali ich zabić. zabijając 15 osób. pow. poprzez donos lub wspólne działanie: np. Ksiądz Kasperski. 12. w której zamordowano ponad 600 osób i nawoływał do zaprzestania mordów. Kubów (2008) wymienia następujących księży z województwa tarnopolskiego. (według Jankiewicza8a) Duchowni ogółem rzym.Skałat dnia 31. pow. w rękach których ginął.*  (Poliszczuk 2002. a zwłaszcza jej przywódcy współpracowali z Niemcami (Abwehra). Antoni Adamiuk (późniejszy biskup) z Płauczy Małej (pow. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2? W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba . Napastnicy podpalili zabudowania i wrzucili granaty do piwnicy gdzie ukryli się mieszkańcy i goście. Torturowali i zamordowali ojca księdza i macochę. Trembowla).43 bojówka SB-UPA napadła na plebanię w poszukiwaniu ks. pow. Trembowla 13.Wojciecha i żonę Wojciecha (KS 277). Eugeniusz Półtorak (Rosochowiec. Kopczyńce). ks. Zaleszczyki: banderowcy wybili dziurę w murze plebani i tym sposobem dostali się do wnętrza. jednak według świadectwa działaczy melnykowskich zabito go za odmowę współpracy z UPA. Ksiądz Kazimierz Solecki (ur. ale on oprzytomniał i doczołgał się do wsi. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. Zostawili go myśląc zapewne. Jan Smutek (Tłusteńkie.10. Kopczyńce). do Zaleszczyk. Nota bene. gm. aż zemdlał. że potępił masowy mord we wsi Gaj. aż do końca wojny i później. na wpół przytomnego. Nie znalazłszy go zamordowali jego siostrzeńca Stanisława Rybickiego (KS 259). W sumie zginęło z ręki nacjonalistów ukraińskich lub przy ich udziale 236 duchownych. pow. 2004 „Napieracz”) (Iwanówka pow. 89) Ks. We wsi Hleszczawa.zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami. SiS 870) Biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj z Włodzimierza) zamordowany przez SB-OUN około 25. gm. Wymienieni duchowni na pewno nie są wszystkimi ofiarami zbrodni nacjonalistów ukraińskich i zapewne jeszcze do tej listy dojdą nowe nazwiska. Wśród zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich duchownych greckokatolickich jest 23 księży. Skałat). uniknęli śmierci: Ks. dwóch braci zakonnych i jeden alumn a wśród duchownych prawosławnych jest arcybiskup (archiepiskop). ks. nie mniej przeżył. Zawałów. Równe został zamordowany za przechowywanie dzieci innego Ukraińca Iwana Gercela. pow. którzy.07. We wsi Orzechowiec gm Kaczanówka. zamordowany we wrześniu 1943 r. Mateusz Franków (Horodnica. Tam otrzymał opiekę lekarską i ocalał (KS 447). policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD. pow. NN (Żabińce. Wspomnieć jeszcze należy o księżach rzymskokatolickich. Pozytywną a także negatywną rolę duchowieństwa greckokatolickiego i prawosławnego w czasie ludobójstwa omawia Woczeja (2011). np. ks. W sumie jest ich i tak bardzo dużo. Kubów 2008). Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna). Kopczyńce). gdzie zajęli się nim parafianie i przewieźli. Ksiądz Kazimierz Białowąs mimo poparzeń zdołał uciec i schronić się w Trembowli (KS 397. pow. gm. Banderowcy zamordowali ojca księdza .*  (KS i SiS 397) Pop NN. pow. przeziębił się i do końca życia nie odzyskał zdrowia.11.1943 r. 13*  (Niedz. Brzeżany). ks.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. cała UPA. Władysław Michałkiewicz (Łoszniów. pow. Odmroził sobie palce u rąk i nóg. Trembowla). wieś Kaszówka. ale zdołali uniknąć śmierci. Buczacz). ks. ks. biskup (episkop) i 11 (+2?) popów prawosławnych. pow.1943 banderowcy napadli na plebanię. na których były zamachy.09. Ignacy Tokarczuk (późniejszy arcybiskup) i ks. Iławce. Wyprowadzili z niej 12 osób ukrywających się tam. ks. rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD. Podhajce. Podhajce). Międzyrzec. ze względu na swój wiek nie mógł nadążyć i upadł. pow. Celestyn Rubaszewski (Petlikowce Stare. Podhajce). wraz ze swoją rodziną i służącą za to. kowalski. że umarł. Do tego spisu można dodać dalsze przykłady z tego samego wojewodztwa: We wsi Hnilicze. prawie cudem.44 na plebanię napadła bojówka UPA. Tabela 1. Franciszek Napierała (u Komańskiego i Siekierki. 140 141 .

(około 2007). jedynie ustny przekaz). W województwie wołyńskim cudem uniknął śmierci ks. Toronto-Warszawa-Kijów. Michał Damm (Bednarów. Toronto. gdy ludobójstwo było w znacznym stopniu dokonane. ks. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów we Wrocławiu. 1939-1946. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. Wydawn. 2008 b. Toronto. Popek L. prawie wszyscy kapłani na zagrożonym przez banderowców terenie. Wrocław. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Kędzierzyn-Koźle. Żydaczów) (Siekierka i in. Nakładem autora. Stefan Zawadzki ze wsi Cumań. Kraków. Na odgłos strzelaniny przyszła odsiecz z Załoziec (samoobrona złożona z członków „Szarych Szeregów”. 2005. Dom był przygotowany do obrony. Atla2. Bulzacki K. pow.. Siekierka S. Wrocław. 2004. Wydawn. Wrocław. Franciszek Kopeć (Demnia. którzy w imię Chrystusa nie bali się narazić na śmierć siebie i często także swoje rodziny potępiając zbrodnie swoich współplemieńców oszalałych nacjonalizmem. Cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Kubów W. Szczególnie trzeba podkreślić bohaterstwo tych nielicznych księży greckokatolickich.. Różański E. Wyd. w Warszawie). Jastrzębski S. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. To nie zdrajcy! to bohaterowie! Czynili to pomimo braku wsparcia duchowego ze strony swojego najwyższego hierarchy metropolity Andreja Szeptyckiego (ostatni i jedyny list metropolity Andreja potępiający wyraźnie zbrodnie UPA do nikogo nie dotarł i nie jest znana żadna jego kopia. Siekierka S. ks. Ludobójstwo dokonane na Polakach w województwie lwowskim. 142 143 . Również w województwie tarnopolskim: Siostra Kryspina Waleria Cnota była ciężko ranna w czasie napadu na kościół w Petlikowcach Starych. Wydawn. Kresowa Księga Sprawiedliwych. Nakładem autora. Szatko z Firlejowa (pow. o ile nie dość wcześnie wyjechali. Wyd. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła Rzymsko-Katolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce Wschodniej. Nortom. Stanisławów). Poliszczuk W. Franciszek Bajer. Ks. Siekierka S. przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Literatura Dębowska M. 2007).II. Czynili to mimo pomówień ze strony upowców. Honorat Jedliński ze wsi Noworodycze był powieszony przez banderowców głową w dół. Gorzka prawda. Tak.. Polihymnia. Są to tylko przykłady. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. został ranny w czasie obrony plebani. Siekierka S.. ks. i sądzę zdaniem wielu Kresowian niejeden z wymienionych zamordowanych księży rzymskokatolickich i greckokatolickich byłby godzien wyniesienia na ołtarze (patrz Isakowicz-Zaleski 2008 b). ale ksiądz zdołał się ukryć i ocalał. 2008. Materiały Źródłowe. Wrocław. Instytut Pamięci Narodowej. Rohatyn). Niedzielko R. Listowski. I. 2007..44 banderowcy zamierzali zabić księdza Szczepana Chabło. W województwie stanisławowskim prawie cudem uniknęli śmierci ks. kapelan AK. Terroryzm na Podolu Zachodnim. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach południowo-wschodnich. tom 12. 2004. Gorzka prawda. Cz. Ks. von borowiecky. Popek L. Ocalała dzięki żołnierzom niemieckim. Głos Kresowian 29: 67-72. 2006. został jednak kaleką. Zamordowali za to jego brata i siostrę (KS 363). nacjonaliści ukraińscy poderżnęli mu gardło. Wrocław. Wydawn. Poliszczuk W. 2000. 2011. pow. 2008. dopóki ci byli na miejscu. że zdradzają swój naród (a przecież to właśnie tymi księżmi naród ukraiński może się dzisiaj chlubić. (spons. Męczenników za wiarę. Warszawa. Nortom.. Siemaszko W. Warszawa. wprawdzie przeżył. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian” Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Poliszczuk W. Ks. i Siemaszko E. Był zresztą wysłany już po fakcie. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. Komański S. 1995.. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymsko-katolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947. Sutanna umaczana we krwi. W. Isakowicz-Zaleski T. Nortom.11. Witold Kowalski z Kisielina. Korman A. W Chodaczkowie Wielkim 12. Wrocław. Nakładem autora. napadła bojowka OUN-UPA. Lublin Isakowicz-Zaleski T. został uratowany przez parafian (Siemaszko i Siemaszko 2000). którzy ją zawieźli do szpitala (KS 166). 2010. dlatego. 2007. Na dom w Reniowie gdzie przebywał ks. Niewiński. 2006. Konieczny S. Studia i materialy. Duchowieństwo diecezji łuckiej ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. Komański H. 2008 a. Wydawn. żyli pod groźbą utraty życia (Wołczański 2005). 2002 Nacjonalizm ukraiński w dokumentach cz. Komański H. Wydawn. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN i UPA. nocą 2 lutego 1944 r. W: Listowski W. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. SUOZUN. Siemaszko E. Wydaw. Wewnątrz budynku było kilkanaście osób samoobrony. Komański H. Ks. W: J. Wydanie III.. Woczeja S. Ze wzgórza pod Krakowem. Wołczański J.. Zbrodniczość OUN-UPA. która zmusiła napastników do ucieczki (KS 487). między innymi miejscowi harcerze. Płacili za to życiem lub ranami. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. SUOZUN i Wydawn. Duchowni katoliccy zamordowani w latach 1939-1946 przez nacjonalistów ukraińskich. Warszawa. Warszawa. że mimo śmiertelnego zagrożenia nie chcieli opuścić swoich wiernych.. Kraków. Moim zdaniem. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. Przemilczane ludobójstwo na Kresach. Małe Wydawnictwo. 2002. 2005. więc ziemie kresowe dawnej Rzeczpospolitej Polskiej spłynęły krwią męczenników.

ofiarami są także członkowie samoobron. gdzie mieszkali Polacy brakuje danych.napastnik nigdy nie może być uznany za ofiarę. Siemaszkami1 dla Wołynia liczbę strat 50-60 tysięcy. Jest oczywiste.Prof. Kierowali się przy tym nieludzką zasadą „Ukraina musi być wolna od cudzoziemców”. kogo można uznać za ofiarę ludobójstwa. W licznych miejscowościach ludność była wymordowana do ostatniego człowieka. zorganizowanych lub nie w AK. czy domy – jest to stanowisko całkowicie niesłuszne . Wydzieliłem także zanotowane tam straty Wojska Polskiego. Kęsik13 podaje za W. Jankiewicz Straty ludności polskiej na Kresach południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich W czasie trwania II wojny światowej i kilka lat po niej ukraińscy nacjonaliści należący do OUN (Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów) i do jej ramienia zbrojnego UPA (Ukraińska Powstańcza Armia) rozpętali niesłychaną akcję ludobójczą na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej dążąc do stworzenia niezależnego państwa ukraińskiego. Wtedy jednak. ludobójstwo to było na polecanie władz komunistycznych przemilczane. czy IB. lub bardzo skąpo relacjonowane. Pani Siemaszko10 szacuje liczbę polskich ofiar ludobójstwa (bez Polesia) na 133 800. W następnej kolumnie podano liczbę zamordowanych. natomiast w dalszej kolumnie podano liczbę szacunkową polskich strat osobowych. lub zostali schwytani. natomiast straty w Małopolsce Wschodniej (Dzisiaj Zachodnia Ukraina) ocenia bardzo nisko. 144 145 .1947. podano liczbę znanych przypadków morderstw dokonanych na polskiej ludności cywilnej oraz na żołnierzach samoobrony. Przez długi czas po zakończeniu walk w r. Nie mniej straty wojskowych wyłączyliśmy. którzy zginęli w czasie napadów na polskie wsie. gdy byli mordowani po wzięciu do niewoli. a kogo nie. więc trzeba ich wygonić lub wyrżnąć. stających w obronie napadanych. BCh. Dodaje do tego jeszcze 5-6 tysięcy osób zamordowanych na Lubelszczyźnie i Rzeszowszczyźnie. że jestem świadomy. Leszek S. Bataliony Chłopskie (BCh) lub inne podziemne organizacje militarne). itd.3-4 i oraz Jastrzębskiego5 przeliczyłem jeszcze raz i oddzieliłem ofiary narodowości polskiej od ofiar innych narodowości. gdy przebywali u rodzin na urlopie. bo poumierali.4 i Komańskiego i in2. jakie formowały się w poszczególnych wsiach i miasteczkach (niezależnie od tego czy ich członkowie byli zorganizowani. że nie zachowali się świadkowie. że np. Osobno obliczono straty samoobron. znanych z nazwiska. że dane te są niepełne i jeszcze nadal zgłaszają się pominięci świadkowie.4. Ofiarami byli także żołnierze Wojska Polskiego walczący z bandami. albo też do świadków nie udało się dotrzeć. lub też bali się świadczyć. Ukraińscy badacze o nacjonalistycznych tendencjach często nazywają ofiarami członków UPA. Dane z książek Komańskiego i Siekierki2 i Siekierki i in. Ukraiński badacz Masłowśkyj (nie nacjonalista) obliczał straty osobowe Polaków spowodowane przez nacjonalistów ukraińskich na 60 – 70 tysięcy na Wołyniu i 140 – 150 tysięcy w „Galicji” (czyli w Małopolsce Wschodniej). i E.10. że ofiarami są ludzie bezbronni mordowani za to. są innej narodowości czy wiary niż mordercy. Tą liczbą posługują się często polscy badacze i politycy8. gdyż to zagadnienie powinni opracować historycy wojskowi. Ukraińscy badacze o poglądach zbliżonych do nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę polskich ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana9). W tablicy 1. Dotychczas podawano bardzo rozbieżne dane dotyczące wielkości strat. w sumie 200 – 220 tysięcy ofiar6. 5 podają liczbę szacunkową ofiar na około 185 tysięcy (patrz tab. a także straty poniesione na skutek działalności policji ukraińskiej (Ukrainische Hilfspolizei). co w sumie czyni 75-91 tysięcy. 1). na 20-25 tysięcy. Siekierka i in. czy nie przez Armię Krajową (AK). iż jeszcze stale ukazują się nowe materiały lub istnieją stare nieopracowane. Ponieważ ukazały się już obszerne publikacje dotyczące strat we wszystkich pięciu południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej. dr hab. oparte na ogromnym materiale źródłowym1-5. tak. Jeśli chodzi o to. oddziałów ukraińskich w służbie niemieckiej: SS-Galizien i Nachtigall. gdyż była to wówczas jedyna możliwa legalna forma obrony. także członkowie Istriebitielnych Batalionów (IB) tworzonych głównie z młodzieży przez władze sowieckie. z tym. gdy on to pisał nie było prac Siekierki i in3. które pozwolą przedstawić liczbę strat polskich jeszcze bardziej precyzyjnie. jest już czas na bardziej precyzyjne podsumowanie. jest oczywiste. jakie naród nasz poniósł przez zbrodniczą działalność nacjonalistów ukraińskich. ponieważ z wielu miejscowości. na str. Inny nienacjonalistyczny historyk ukraiński Poliszczuk obliczał liczbę polskich ofiar tego ludobójstwa na 120 tysięcy7. Podkreśla to Poliszczuk7. Liczby poległych lub zamordowanych żołnierzy Wojska Polskiego odrodzonej Rzeczypospolitej w tym opracowaniu nie ujęto. dopiero po 1989 roku zaczęto o nim więcej mówić i pisać1-5.

4 (str. 540 tysięcy Żydów (według polskiego spisu ludności w 1931 r. Uratowali się tylko ci.000 3. w których dokonano mordów.000 24. którzy byli im potrzebni. W mordowaniu Żydów ściśle współpracowała z Niemcami policja ukraińska. Dla samego Lwowa dane te wynoszą według Littmana12a 150 – 160 tysięcy Żydów w 1941 r. Straty wśród Żydów były ogromne.000 185. 214 Rosjan (przeważnie uciekinierów z obozów jenieckich). weterynarze i inni. UPA mordowała ich wraz z rodzinami. zwłaszcza w województwach tarnopolskim. lwowskim i stanisławowskim wynosiła według spisu z 1931 roku 824 tysiące12. gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22. Bardzo rzadkie były przypadki ukrywania Żydów przez rodziny ukraińskie. wiele mordów i „pacyfikacji” dokonywali Niemcy wspólnie z oddziałami SS-Galizien. Jastrzębskiego5. Skorygowałem też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publ.113 60.000** 7. Zapoczątkowane opracowanie Siekierki i Komańskiego15 nad Lubelszczyzną zapewne wkrótce te sprawy lepiej wyjaśni.000 – 133.600 3236 100.800 18. ale gdy weszła tam Armia Czerwona w 1944 r.41a cza8 ska 3.000 60.960 4. Siemaszko10. (zapewne z wiadomością Niemców). którzy uciekli z Armią Czerwoną. ludności wyznania mojżeszowego12). Przyjęto więc liczbę 60. przysyłani przez sowiecki rząd.415 32.274 17. nie tylko przy pilnowaniu gett i przy egzekucjach. ale w tej liczbie mieszczą się też Ukraińcy .276 32.000 3. Dla województwa stanisławowskiego liczbę miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in. gdzie były mordy. Otrzymaną liczbę dodawano do liczby ofiar udokumentowanych.dzielono liczbę ofiar udokumentowanych przez liczbę miejscowości. Istnieje nawet książka im poświęcona16.088 10. Prócz tego było 343 zamordowanych wołyńskich Czechów. OUN-UPA mordowała. Także OUN-UPA likwidowała Żydów. gdyż tam liczba polskiej ludności była mała (16. lub których ukryły polskie rodziny i mieli szczęście nie trafić pod upowski topór w czasie eksterminacji polskich wsi. gdzie nie byłoby zarówno Polaków jak i Ukraińców.4) i było sporo miejscowości. Littman12a podaje. ale i potem przy wyłapywaniu uciekinierów z gett.932 158. Sposób szacowania danych: jak wspomniano. którzy przeżyli getto i wojnę było już tylko 1689. a wiadomo. Wszystkim tym Ukraińcom należy się nasze najwyższe uznanie i wdzięczność. Nie wielu Żydom udało się trafić do radzieckiej lub żydowskiej partyzantki. Ludność. Z kolei dla województwa lubelskiego przyjęto liczbę podaną przez S. jak lekarze i czasem rzemieślnicy. Poliszczuk11 ocenia liczbę Ukraińców zamordowanych przez OUN-UPA na 80.18. za wyjątkiem tych.otrzymano tym sposobem średnią liczbę ofiar na miejscowość. ukrywając itp.liczba miejscowości. Karała śmiercią nawet za krytykę mordowania Polaków.17 W zaokrągleniu daje to blisko 160 tysięcy ofiar polskiej narodowości. Te zagadnienia omawia Prus w swojej książce „Holokaust po banderowsku”12.240 15. którą analizowaliśmy1-5 wykazano śmierć 1675 Żydów (z tego 168 znanych z nazwiska). (z tej liczby znanych z nazwiska jest 942 osób).Tabela 1. b – liczba miejscowości.522 38.121 3. Trzymano i pilnowano ich jak niewolników aż do momentu likwidacji. którą analizowaliśmy1-5 było dla wszystkich pięciu województw 2140 Ukraińców zamordowanych razem z Polakami. dla których są udokumentowane dane.400 27.202 12. Mordowano ich za pomoc udzielaną Polakom i itp.000 22. 32 Romów i 74 Niemców. Dotyczy to także południowo-wschodniej części Lubelszczyzny. w każdym województwie obok miejscowości. W literaturze.000 za E. było tam 616 tys.928 15. Liczba ludności żydowskiej w województwie wołyńskim i w byłych województwach tarnopolskim. z których te dane pochodziły . śmiało można oszacować straty Żydów na tych terenach na ponad 750 tysięcy.755 22.719 a . z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy. że w Galicji mieszkało w 1941 r.Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41. Jastrzębskiego5 ze względu na nie pełne dane o szeregu wsi.000 40. Wiedząc jak niewielu z nich się uratowało. W literaturze. dla których takich danych brak.* Dane dla Polesia przyjąłem wg.000 osób. Byli to Żydzi ukrywający się w polskich rodzinach lub wspomagani przez Polaków i z nimi razem zgładzeni przez nacjonalistów ukraińskich (działających samodzielnie lub wspólnie z Niemcami).000 47.803 15. ** szacunek wg. same 146 147 .800 10. gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. z których brak danych.121 22. Składały się na to wieki wspólnego gospodarowania i zasiedlania tych ziem po napadach tatarskich i później. także Ukraińców.600 60. Siekierki i in.6 %) i było wiele wsi gdzie nie mieszkali Polacy. Dla województwa wołyńskiego ten sposób liczenia nie mógł być stosowany.4 ) zmniejszyłem o połowę. Dla każdego województwa osobno . którzy odmawiali współpracy z UPA lub wzbraniali się mordowania Polaków. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8) Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643 udokumentowane Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi. ale tych. Na Lubelszczyźnie obok licznych zbrodni dokonywanych przez OUN-UPA. istnieją także miejscowości. mnożono tę liczbę przez liczbę miejscowości. albo udzielali pomocy Polakom ostrzegając ich.5). niedobitków było tylko 10 – 15 tysięcy. że najczęściej mieszkali tam Polacy. dalej.121 45. lub dokonywały ich. Nie uwzględniono tu Żydów mordowanych masowo przez Niemców przy współudziale policji ukraińskiej przy likwidacji gett. nauczyciele. lwowskim i stanisławowskim była bardzo mieszana i nie łatwo było znaleźć miejscowość.urzędnicy sowieccy wójtowie.

lub inne jednostki ukraińskie na usługach niemieckich. 4. 6. W: B.A.ofiar zbrodni popełnionych wspólnie przez nacjonalistów ukraińskich i Niemców na 364 zabitych w czasie pacyfikacji osiedli oraz 452-459 zabitych przy innych działaniach. 2003. Komański H. 318-344. Tabela 2. Komański H. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery. Biuletyn IPN. Wrocław 2011. Siekierka S. 13 Kęsik J. Wrocław. Poliszczuk W. Montreal. 2007/2008. że jeszcze przybywa materiałów dotyczących województw omawianych w tej pracy.I.). w układaniu list Polaków przeznaczonych do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. 3. Wyd. 18. 12a. Komański H. Siekierka S. Toronto. czerwonka) oraz na skutek ran. Wrocław. z ukr. Warszawa 15. Pure soldiers or sinister legion. Nieludzkie okrucieństwo z jakim były mordowane ofiary OUN-UPA było powodem dla którego prawnik. 2012. Wyd. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. 2004. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. Komański H.. 1939-1947. Artykuły w czasopiśmie „Na rubieży” świadczą. Różański E. Tom 9.Korman A. Siemaszko W. Nortom. 1939-1946. 2010. profesor Szaniawski wydzielił dla takiego typu ludobójstwa osobną kategorię „ludobójstwo okrutne” genocidum atrox13. Paź: Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. Nortom. Szawłowski R. 2003. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. 1939-1945. Wyd: ŚZŻ AK. samodzielnie 520 a wspólnie z OUN-UPA 849 Polaków. 2001. Wyd. Niedzielko R.. autora. Nie da się ująć w liczby strat poniesionych na skutek ukrywania się poza domem w chłodnej porze roku (przeziębienia. Wyd. 5. Warszawa. 1. 17 Jankiewicz L. tom I i II.S. Wyd. Wyd. Warszawa. Wrocław. Warszawa 2. Wyd. 12. Littman S. Ludobójstwo. Bulzacki K. Wyd. Jastrzębski S.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska 12-24.. Z tych wywiezionych ludzi z reguły nie wracało 1/3 do 1/2: głód. Gorzka prawda .. SUOZUN. Bilans zbrodni. autora. Liczbę poległych obrońców wsi polskich podają dla Wołynia Siemaszko i Siemaszko1 jako 186 osób. Nie ujęto tu Wołynia. (często komuniści ukraińscy przemieniali się natychmiast w nacjonalistów jak tylko weszli Niemcy). Wyd. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. 16. 06.. Poliszczuk W. Milicjantów lub sokistów (Służba Ochrony Kolei) zginęło w walkach lub zostało zamordowanych 309. 2). Nortom. 2000. 2007. 2012. Nortom. Tom pod redakcją R. 7. Wrocław. Siekierka S. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłum. str. Dla Wołynia1 wykazano liczbę Polaków . 2005. Wrocław. razem 2. Los jest mściwy. BCh lub IB.7-8 (116-117)..1) 1369 Polaków 4743 Polaków 426 Polaków 4924 Polaków 11462 Polaków W czasie walk zginęło lub po prostu zostało zamordowanych 483 członków samoobron. 9. Niewiński J. Nr. Prus E. Komuniści i nacjonaliści ukraińscy współpracowali także z NKWD. 2. Toronto. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. Siemaszko E. 10. Takie współdziałanie z Niemcami w eksterminacji Polaków miało miejsce także w innych województwach (tabl. 1939-1946. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. 2002. 2002. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. Wyd. 2004. 2007. Policja Ukraińska zamordowała . Warszawa. Wrocław. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańcza Armię. The Ukrainian 14th Waffen-SS Division. Na Rubieży 120:43-58. dane dla Lubelszczyzny są włączone ale jeszcze nie pełne. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Nortom. Holokaust po banderowsku. 2008. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. zwłaszcza województwa lubelskiego. 2006. kalectwa i innych obrażeń. Powiat Kraśnik.. Ludobójstwo na Kresach południowo-wschodniej Polski w latach 1939-1946. mrozy i ciężka praca robiły swoje. 8. Black Rose Books. Siemaszko E. Wrocław. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. Oddziały SS-Galizien i Nachtigall zabiły same lub z Niemcami Razem (dane te mieszczą się w liczbach podanych w tabl. Kury. Przypisy: 1. Wyd. Siekierka S. Straty poniesione przez ludność polską na skutek działalności jednostek ukraińskich współpracujących z Niemcami w Małopolsce Wschodniej. np. często należących do AK. zapalenia płuc. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. jak też na skutek głodu i przeludnienia w miastach i związanych z tym chorób (tyfus plamisty i brzuszny. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego.2012 r. Niemcy na skutek donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowali 4. 14. Masłowśkyj W. Policja Ukraińska wspólnie z formacjami niemieckimi zamordowała 3. 148 149 ..jednostki SS-Galizien czy też ukraińska policja. Polska-Ukraina: trudne pytania.. 11. potem również nacjonaliści ukraińscy doświadczyli tego od Sowietów. IPN. Siemaszko E. von borowiecky. Warszawa. zamarznięcia). 2001. 2011. Opracowania i materiały prokuratorów IPN t.

informacji. W skład przyszłej Ukrainy miały wejść według założeń OUN-UPA ziemie państwa polskiego: Chełmszczyzna. Od czasu zakończenia wojny upłynął ponad rok.184 A. wyjeżdżali na ziemie zachodnie.. Według Obliczeń administracji państwowej na terenie Polski pozostało około 20 tys. Nie funkcjonowały też szkoły.VII. których gospodarstwa zostały spalone przez upowców. Sotnie UPA potrafiły unikać otwartej walki z wojskiem wycofując się w inne tereny leśne tego rejonu. Te koncepcje spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem ludności polskiej popierającej władze państwa polskiego takiego. miast i miasteczek oczekując na zwalczenie OUN-UPA przez wojsko i milicję. 2 Tamże zniszczenia (. w Przemyślu. Przeciwdziałając wywożeniu Ukraińców do USSR sotnie UPA niszczyły linie telefoniczne i kolejowe. schronienia oraz ochotników lub rekrutowanych w ramach poboru ukraińskich mężczyzn. Zwracam się z prośbą. jakie w tym czasie było. W zasadzce zorganizowanej przez UPA zginęło 26 żołnierzy i oficerów..wschodniej Polski przedstawiała się następująco.s. Napady i zabójstwa spowodowały interwencję biskupa rzymskokatolickiego w Przemyślu Franciszka Bardy do ministra Obrony Narodowej Michała Roli-Żymierskiego.s. W odpowiedzi otrzymał pismo zapewniające go. Nadsanie i Łemkowszczyzna. że w najbliższym czasie nastąpi tu poprawa bezpieczeństwa.. karano śmiercią ich rodziny.. a UPA. nie były w stanie zapobiec atakom UPA na polskich mieszkańców wsi oraz tych Ukraińców. Teczka: Korespondencja biskupa Franciszka Bardy Tamże Nowe Horyzonty nr 2 z 13.. Dotychczasowe próby nie zlokalizowały napaści ukraińskich. Jeszcze wcześniej poseł z ramienia PSL do Krajowej Rady Narodowej Michał Głowacz z Żurawicy złożył interpelację5 w sprawie palenia przez UPA gospodarstw i morderstw dokonywanych na ludności cywilnej w powiecie przemyskim. Również w lipcu doszło do starcia między polskim oddziałem manewrowym. Ukraińców oraz rodzin mieszanych. Z.. przemyskiego i sanockiego4. Napadów o charakterze rabunkowym było znacznie więcej.. którzy byli przeciwni metodom walki stosowanej przez OUN-UPA. Coraz więcej wiosek było palonych. w czasie której . W.1946.535 Tamże.według niepełnych danych . a sytuacja na tym terenie nie uległa normalizacji. Podejmowały natomiast walkę w sytuacjach dla siebie korzystnych. których pogrzeb odbył się w Przemyślu 28 czerwca 1946 roku6. Sanoku. Stacjonujące w Przemyślu.330 osób.). Oddziały Wojska Polskiego oraz posterunki milicji. W poukraińskich gospodarstwach nie mogli zamieszkać Polacy. Jarosławiu.) życie (. ludność traci mienie (.. Konieczny. O pogarszającej się od początku 1946 roku sytuacji w południowo-wschodnich powiatach województwa lubelskiego pisze w swych sprawozdaniach KW PPR w Lublinie /APL. w tym Polaków i Ukraińców odmawiających akceptacji dla działań OUN-UPA2.. W liście swym pisał biskup Barda następująco: „Od szeregu miesięcy palą się wsie. Przykładem może być walka stoczona przez oddziały Wojska Polskiego w rejonie Fredropola. Stosunki.. Droga... Podlasie. 24 lipca 1946 roku doszło do walki między Wojskiem Polskim a UPA w Berezowicach w powiecie sanockim. którzy zmarli w szpitalu8.s. której budynki były niszczone podobnie jak ich akta. Marszałek Rola-Żymierski odpowiada na interpelację poselską Tamże. s. nr 27 z 7.. Mirczuk.. bo bandy systematycznie (.). Obietnice te nie przekładały się na poprawę sytuacji. 536 150 151 .w lipcu 1946 roku . uniemożliwiając w ten sposób normalne funkcjonowanie administracji samorządowej. Uchylający się od wstępowania w szeregi UPA byli karani śmiercią. Lubaczowie oddziały Wojska Polskiego nie były w stanie zwalczyć sotni UPA.. Od czerwca do końca 1946 toku było ich około 1501. z uwagi na trudności komunikacyjne oraz napady na przewożących do sklepów towary przemysłowe i żywnościowe.37 i inne/. Nie ustawały też napady UPA na polskich mieszkańców poszczególnych miejscowości połączone z zabójstwami. drogi itp.365-393. 3 4 5 6 7 8 9 10 Archiwum Archidiecezji o ł.1946 Tamże P. KW PPR w Lublinie. s. aby zechciał [on] zaradzić łaskawie opłakanym stosunkom3.Dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła” W drugiej połowie 1946 roku i na początku 1947 roku sytuacja na ziemiach południowo . doskonale znających teren oraz posiadających dobrze zorganizowany wywiad. Przesiedlenie Ukraińców do USRR zostało zakończone z uwagi na odmowę przyjmowania dalszych „repatriantów” z Polski do USRR.01. a w przypadku ich ucieczki na inny teren. Wymienione i następne walki miały miejsce w kolejnych miesiącach na trochę mniejszą skalę10.. Szcześniak.poległo 8 żołnierzy nazwanych przez autora „bandytami” oraz 7 rannych.) szerzą dzieło 1 Z. praktycznie przestał istnieć. sygn..według P... (. rozmieszczone w siedzibach gmin. Bardziej niecierpliwi. Rodziny polskich chłopów szukające możliwości spokojnego życia uciekały do większych polskich wiosek. W okresie tym zamordowano .43. że najbliższym czasie nastąpi zdecydowana poprawa bezpieczeństwa na terenie powiatów: jarosławskiego. które stanowiły oparcie dla działającej na tym terenie OUN-UPA dostarczając żywności.). B. z których uciekali nauczyciele obawiając się napadów bojówek UPA.otrzymał biskup zapewnienie. Szota. w czasie których poległo 15 żołnierzy 28 pp. 18 zostało rannych i 13 uprowadzonych zamordowano9. Mirczuka .. Ukraińśka. Często palono zabudowania i mordowano osiedlonych. a handel wiejski. W odpowiedzi . Prasa przemyska opisywała zachowanie się UPA wobec rannych i zabitych żołnierzy następująco: „Bestialscy bandyci znęcali się w okrutny sposób nad zamordowanymi i rannymi masakrując tępymi narzędziami poszczególne części ciała7.

7. Są to członkowie OUN.XII 1945 1946 1947 Razem: 174 1 2 15 – 1 193 10 19 – – – – 29 168 888 77 279 64 6 95 1273 178 252 106 5 – – – 15 15 10 40 41 – – 7 – – 48 – – 4 – 3 – 7 85 – – 3 22 – 110 1467 3103 959 2143 1074 131 8877 Nowa taktyka wojska powodowała również wykrywanie bunkrów OUN-UPA.wsi Kupna warsztatów szewskich i krawieckich dostarczających 11 Litopys Ukrajinśkoji Powstanśkoj Armiji. w których mogły ukrywać się i wypoczywać sotnie i roje UPA11. W sprawozdaniu z grudnia 1946 roku Odcinka Taktycznego „Bastion” omówiono skuteczną taktykę walki z oddziałami UPA. a także z pracy Witalija Prociuka „Propamiatna knyha” udokumentował ponad 3 000 ofiar oraz 2 500 rozesłanych ankiet. nr 29 z 1998. 339 funkcjonariuszy MO i SB. s. korzystając ze swoich prac: „Repatriacja czy deportacja. 159 Liczba ta zawiera 315 osób cywilnych. s.VII 1944 VIII . P. nr 1/7 z 1994 i inne oraz czasopismo Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 1482 1909 Źródło: Obliczono na podstawie: Z. t. 2001. Wrocław 2006 152 153 . Sukcesem wojska było wykrycie w rejonie Huty Brzuskiej . Rezultatem działań wojska w rejonie Sieniawy była likwidacja sotni „Kruka” oraz zniszczenie obozów leśnych UPA. Tomasziwszczyna. Nienaruszalność obszaru Polski była bowiem dla ludności polskiej wartością nadrzędną. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. Akcje Wojska Polskiego prowadzone w sezonie zimowym 1946/1947. Straty polskiej ludności cywilnej w wyniku działań ukraińskiej policji pomocniczej. nr 6/25 z 1997. Liczba ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego według ustaleń Ośrodka KARTA do maja 2000 roku Liczba szacunkowa wynikająca z badań Polska południowowschodnia straty polskie straty ukraińskie 6500 7500 b Liczba o ustalonych personaliach 5300 5800 Wprowadzono do bazy danych (osób) 2800 a 2000 1939 . Polegała ona na przeczesywaniu niewielkimi oddziałami lasów i wiosek. SKW polegli między innymi w walkach z WP i organami bezpieczeństwa oraz około 2000 ofiar represji i konfliktu polsko-ukraińskiego. Tabela 2. Jarosławszczyna (dokumenty i materiały).1943 1944 I . UPA. 12 Przykłady zawierają poszczególne numery czasopisma Na Rubieży. Badania wskazują. np.1943 1944 I .146-147. red. SS Galizien i OUN-UPA (dane niepełne) Lubaczów Biała Podlaska Jarosław Przemyśl Brzozów Krosno Sanok Lesko Jasło Rok Gorlice W drugiej połowie 1946 roku działania wojska zostały udoskonalone i zaczęło ono odnosić sukcesy w walce z sotniami UPA. nr 1/7 z 1994. 2 – – 1 – – 3 170 161 249 222 215 27 233 645 286 272 237 16 196 31 41 547 157 35 – 10 3 121 101 14 249 – 15 – – 5 4 24 1044 1692 1007 Nowy Sącz Miejsc. Wątpliwości te zmuszały OUN i Służbę Bezpieki do stosowania terroru wobec dezerterów i uchylających się od służby w UPA12. b E. że liczba ofiar służb mundurowych nie przekroczy 3 500 osób. w sąsiednich powiatach Włodawa Biłgoraj Zamość Chełm Rok Ogółem Źródło: Dokumentacja ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 40-tych XX wieku – sprawozdanie Ośrodka KARTA (w:) Polska-Ukraina: trudne pytania. a ponad 2200 żołnierzy WP. a 1939 . Poticznyj. 40: Taktycznyj wigtynok UPA 27-j „Bastion”: Ljubacziwszczyna. utrudniały działalność UPA oraz powodowały zwątpienie ludności ukraińskiej w skuteczność i słuszność walki prowadzonej przeciwko państwu polskiemu i Polakom. Toronto-Lwów 2004.VII 1944 VIII . w których przechowywała ona żywność oraz inne potrzebne dla działań przedmioty. Misiło. Przesiedlenie Ukraińców z Polski do USRR 1944-1946” oraz „Akcja „Wisła”. Konieczny. Tabela 1.XII 1945 1946 1947 Razem: 20 4 14 91 74 – 203 – – – – 12 6 18 270 56 51 318 63 7 765 Hrubieszów – – 54 – – – 54 Tomaszów Lub. ważniejszą nawet od władzy państwa nieakceptowanej przez większość społeczeństwa. 156.

Stosunki. Nastąpiły też wyjazdy rodzin polskich na ziemie zachodnie. s 126 15 K. WOP.s. Pretekstem propagandowym dla podjęcia akcji „Wisła” była śmierć gen. Tylko w roku 1946 zginęło lub zostało zamordowanych 121 funkcjonariuszy MO. Szawłowski. Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu.in. ORMO. gdyż ludność cywilna . konsekwencje.. KBW oraz oddziały Wojska Polskiego były znaczne.2004.(w:) Tygodnik Powszechny nr 21 z 1989: R. może być wykorzystywane do dezintegracji państwa polskiego w przyszłości. przebieg. s. 154 155 . Straty WP. Konieczny. SOK. Te przyczyny były głównym powodem podjęcia akcji „Wisła”. 8. Spadek zabójstw był też wynikiem zmniejszenia się ludności wiejskiej w rezultacie „repatriacji” do USRR.odzieży i obuwia UPA13. w których stacjonowały posterunki milicji. Dotychczasowe straty w walce z OUN-UPA ponoszone przez posterunki MO. Szawłowski. Karola Świerczewskiego w zasadzce sotni UPA „Chrina” i „Stiacha” pod Jabłonkami (28. który zapowiadał przesiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie. a pozostała ludność ukraińska i polska stanowiła dla oddziałów UPA zaplecze dostarczając często pod przymusem m. UB w walce z UPA w latach 1944-1949 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie bez daty Nowy Sącz Inne Razem: Rok 1944 1945 1946 1947 1948 1949 2 1 2 1 6 1 31 14 79 77 19 6 2 8 249 5 4 41 2 54 53 125 181 1 2 1 48 24 2 2 2 27 574 4 5 21 37 25 32 29 1 26 5 5 26 216 2 2 2 1 7 31 1 1 Razem 9 10 95 2 2 105 157 239 229 1 2 3 93 31 9 2 2 62 1 053 13 Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 14 M. Decyzja o przesiedleniu ludności ukraińskiej była zgodna z prawem polskim i międzynarodowym15. Akcja „Wisła” w świetle prawa. (w:) Kresy Południowo-wschodnie. Akcja „Wisła” w świetle prawa.ukraińska wykazywała brak poparcia i dobrowolnej współpracy w działaniach mających na celu likwidację jego ogniw14.stało się niemożliwe. Zwalczanie OUN-UPA było tak trudne. Jasiak. (w:) P-U. MO.III. t. KBW. Akcja „Wisła” i prawo międzynarodowe.1947). dyrektor Biura Prezydialnego Rady Ministrów Zuniak i dyrektor Departamentu Politycznego Ministerstwa Administracji Publicznej Grabowski. Władze państwowe postanowiły rozprawić się ostatecznie z sotniami UPA oraz OUN. Tabela 3. Geneza i przebieg akcji „Wisła”. a także oddziały Wojska Polskiego. w dyskusjach z przedstawicielami ludności ukraińskiej. mówili o polityce rządu polskiego. Z początkiem 1947 roku nastąpił spadek mordów Polaków przez OUN-UPA spowodowany ucieczką ludności polskiej do miast i większych skupisk ludności polskiej w wioskach.. że pozostawienie ludności ukraińskiej i mieszanej na terenie południowo . 139-166. Skubiszewski. (w:) Akcja „Wisła”.Warszawa 2001. WOP. Źródło: Z. Osiedlenie na gospodarstwach poukraińskich „repatriantów” ze wschodu oraz ludności polskiej z terenów powiatów zachodnich w istniejącej sytuacji . Przyczyny. Istniały bowiem obawy. 574 żołnierzy i oficerów WP.wschodniej Polski przy granicy z ZSRR. W lipcu 1945 roku w Warszawie. gdyby nie wyjechała ona w ramach „repatriacji” do USRR. Przemyśl 2007. 379-303:R. żywność.

Udowodniła ona. (w:) Więź nr 12-12 z 1991. 232.demograficzne następstwa akcji „Wisła”. Polityczne. (w:) P-U. są przez ukraińskich historyków i publicystów odrzucane. Podobnego zdania jest Grzegorz Motyka. 156 157 . czy Stepan Makarczuk19. Kozłowski w artykule „ Łemkowskie losy. Stosunki.. 171 19 S. ORMO. uzasadniające przeprowadzenie operacji „Wisła”. Podobne stanowisko zajął Tadeusz A. 188-204. We wstępie do wydanych referatów konferencji krasiczyńskiej j. (w:) P-U. czy też publikujący w Gazecie Wyborczej P.8. s. Wszelkie argumenty polskie. ekonomiczne i narodowościowo . Polityczne. który uważa. t.ukraiński 1943-1947. które odbyło się 6-8 listopada 2000 roku w Warszawie. UB w walce UPA w latach 1944-1947 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie Inne Nowy Sącz inne powiaty Razem: Źródło: Z. 20 K. Rok 1944 1 1 3 6 3 7 6 1 2 30 1945 4 2 26 31 60 64 16 1 1 37 9 14 1 9 275 1946 4 2 14 20 10 21 25 3 6 2 5 3 6 121 1947 1 6 2 3 6 8 2 5 5 2 1 41 Razem 10 10 42 55 79 99 46 4 1 55 22 22 4 18 467 Operacja „Wisła wywołała liczne komentarze dotyczące jej uzasadnienia prawnego.. 442 17 T. 2001.... Warszawa 1993. Pisuliński pisze: „Celem tego spotkania była nie tyle 16 G. Geneza. Konieczny. że można było uniknąć przesiedlenia ludności ukraińskiej umieszczając ją na okres walk z UPA w obozach strzeżonych przez wojsko i po akcji pozwolić jej na powrót do ich wiosek i domów16. Wypowiedż w czasie dyskusji nad referatem Jurija Makara. Tak było. 23 M. Makarczuk.s.. Olszański. 8. Jasiak. Geneza i przebieg akcji „Wisła”..Tabela 4. Konflikt polsko . Litwini. Motyka. ekonomiczne i narodowościowo-demograficzne następstwa akcji „Wisła”. 8.. 8. (w:) Akcja „Wisła”. 282 i inne.s. 107-109. który uważa. 226-227. 139-166. że operacja „Wisła” ukazywana jest w tym tygodniku (kształtującym opinię mniejszości ukraińskiej w Polsce) jako wyrządzona Ukraińcom krzywda przez polski rząd komunistyczny i przedstawia ją jako zagładę ludności ukraińskiej przez Polaków oraz kształtuje taki pogląd w rodzinach i szkołach ukraińskich w Polsce22. 26 J. Spór o sprawiedliwość” krytycznie ocenia przeprowadzenie akcji „ Wisła” i przesiedlenie Łemków na ziemie zachodnie i północne Polski. Straty MO. SOK. Historycy ukraińscy na VIII międzynarodowym seminarium historycznym „Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej”. Białorusini.(w:) Akcja „Wisła”. przedstawiając ich przywódców jako bohaterów narodowych...11-159 24 Z. Podobnie cenne prace Ryszarda Szawłowskiego na temat podstaw prawnych operacji „Wisła”25.s. Białystok 1990. 25 Akcja „Wisła”. Palski.s.. 271-290. M. 21 E.zorganizowana przez Oddziałowe Biura Edukacji Publicznej IPN w Rzeszowie i Lublinie26.. Siemaszko. Skaradziński). Podlaski (B. wypowiedzieli się krytycznie na temat podstaw prawnych akcji „Wisła” oraz metod jej przeprowadzenia. Jasiaka23 i Zbigniewa Palskiego24 na seminariach są przez niektórych historyków pomijane. Wstęp. Pisuliński. s. Pomija natomiast „Nasze Słowo” jej przyczyny i zbrodniczą działalność OUN-UPA w latach 1942-1947.. Podobnie publicyści polscy. 2001. Operacja „Wisła” w świetle Naszego Słowa.. Olszański17. Smoleński i publicyści ukraińscy piszący w „Naszym Słowie” krytycznie oceniali i oceniają akcję „Wisła”. Zabrowarnyj.s. wśród nich Bohdan Zabrowarnyj18. s. Przedstawione przez M.. s. Była jej poświęcona międzynarodowa konferencja naukowa w Krasiczynie (18-19 IV 2012). Ewa Siemaszko dokonała analizy artykułów na ten temat zamieszczanych w 2002 roku w „Naszym Słowie”21.. Ukraińcy. t. s.. wśród nich Bohdan Skaradziński20.s. 18 B. 22 Tamże.

Szoty i A. Tak znaczny wzrost wynikał z nieuwzględniania błędnych danych statystycznych. Zatwierdzenie tego planu nastąpiło przez Biuro Polityczne KC PZPR i opracowane w szczegółach z terminem rozpoczęcia akcji na 24 kwietnia. 18. B. Historycy ukraińscy z uporem cytują tylko te dane pomijając inne wyliczenia. dzieci i starców. członkami ORMO. gdyż autorzy obliczeń zakładali. Liczba wysiedlonych wzrosła z 20 tys. poprawność polityczną).konfrontacja „polskiego” i „ukraińskiego” punktu widzenia oraz szukanie ich wspólnych elementów. Według nich zostało zamordowanych 98 osób. Starania organizatorów seminariów „Stosunki polsko . słowo „ludobójstwo” było dla tych ludzi wręcz tabu. Machcewicz) po prostu nie dopuścili referatów grupy „inaczej myślących” polskich naukowców. 158 159 . którzy byli członkami PPR. 8. Z.1945. wygłoszonym na konferencji przemyskiej w 2007 roku pisząc: „Na konferencję ową Kieres et consortes (w szczególności b. dotyczących przesiedlanej ludności ukraińskiej w latach 1944 . 28 R. 93.podczas gdy według późniejszych udokumentowanych wyliczeń OUN-UPA zamordowała w tym roku 1074 osoby cywilne. krakowskiego i rzeszowskiego. Podobnie wymaga bliższemu przyjrzeniu się stan liczebny UPA.jest nieuzasadnione. w pewnym momencie wręcz arogancka. Na politykę w tej dziedzinie nie zwracali w zasadzie dotychczas uwagi historycy zajmujący się 31 A.. 161.. Pisulińsdki. Szawłowski. liczących 20306 osób. Tymczasem tak nie było. Szotę dla roku 1946. Dyrektor Biura Edukacji Publicznej IPN P. dla województw lubelskiego. Metodę tę stosowano również wobec polskich „repatriantów” ze wschodnich terenów II Rzeczypospolitej. a łącznie z sołtysami. pragnąc rozbić struktury mieszkających poprzednio w tej samej miejscowości rodzin i wytworzyć z osiedlanych na ziemiach zachodnich „repatriantów” i osadników z ziem centralnych Polski jednolite grupy mieszkańców. Podawanie zaniżonych danych przez historyków ukraińskich ma na celu uzasadnienie tezy.wschodni cypel państwa na południowy wschód od Baligrodu. 242. w czasie których podawano fałszywe dane. Z. uczestników walk z okupantem hitlerowskim. Przed wspomnianą konferencją w Krasiczynie grupa kilkunastu polskich profesorów zażądała od Kieresa .w świetle 27 J. Niemal na wszystkich konferencjach organizowanych przez IPN w „epoce Kieresa” uprawiano własną „politykę” zamazywania pewnych faktów w zakresie zbrodni ukraińskich. funkcjonariuszami MO. nazwanej potocznie akcją „Wisła”. Pisulińskiego. Również Szawłowski ocenił krytycznie konferencję krasiczyńską w swym referacie. że stanice były tylko w 325 wsiach i dla nich przyjęli liczbę po 5 członków. Na dowódcę tej grupy został powołany gen. że OUN-UPA likwidowała tylko osoby współpracujące z „władzą ludową”. Akcja „Wisła”. B.Ukraina: trudne pytania” posiadających odmienne poglądy. Doszło tym samym do niesłychanej w społeczeństwie pluralistycznym i w pracy działającego w nim publicznego Instytutu praktyki dyskryminacji badaczy reprezentujących inne poglądy (regularnie zapraszano natomiast badaczy reprezentujących często pozycje wręcz kłamliwe polskich i zagranicznych Ukraińców lub Polaków preferujących ad nauseam tzw. Wstęp. Podobnie ukazywanie słabości OUN-UPA i pomniejszenie jej siły . a nawet całe rodziny ukraińskie ukryły się w lasach lub miejscowościach przygranicznych na terenie Czechosłowacji i wróciły do swoich siedzib stanowiących bazy OUN-UPA. Konieczny. Z. WOP oraz funkcjonariuszy UB. 32 E. Istnieje też zagadnienie liczebności OUN i jej sieci w poszczególnych powiatach.s. w tym samym roku z rąk OUN-UPA zginęło 574 żołnierzy WP. Projekt akcji przesiedleńczej ludności ukraińskiej przedstawił na posiedzeniu. PPS. Było one zgodne z koncepcjami przedwojennymi i wojennymi polskich ugrupowań prawicowych z terenów wschodnich. które zostały wykazane w kartach ewidencyjnych. Szcześniaka są niepełne i ujmują tylko te osoby. Stefan Mossor. Do przeprowadzenia operacji „Wisła”. B. W. co spowodowało krytyczną ocenę konferencji przez profesora Ryszarda Szawłowskiego i innych historyków polskich. ale pełniejsze. uzasadniają swe poglądy słabością podziemia ukraińskiego . Droga.właśnie w ramach pluralizmu i wszechstronnej wymiany poglądów . a łącznie z członkami ORMO.OUN-UPA oraz niewielką liczbą dokonywanych przez banderowców zbrodni na ludności polskiej. toczonych walk . (w:) Akcja „Wisła”. co zdaniem autora jest liczbą zbyt małą. Na początku 1947 roku. że wiele osób. Wystarczy przytoczyć liczbę zamordowanych cywili podaną przez A. MO. Wojska Polskiego Ostap Stecy32. zgromadzonych w Centralnym Archiwum Komitetu Centralnego PZPR.proponował takie rozwiązanie gen. UPA stosowała taktykę odpowiadającą warunkom. KBW. Stosunki. Przeciwnicy podjęcia akcji „Wisła”. wójtami. w tym kobiety i dzieci. mija się z prawdą. MO i UB (121 osób) 1195 osób30. rodziny mieszane. WOP.ukraińskich „Polska .. że liczba członków OUN była znacznie większa od 2179. Sprawa wymaga dalszych badań. Szcześniaka i W..dopuszczenia do owej konferencji referatów paru „pomijanych” naukowców m. Szcześniak. 29 Tamże. Warszawa 1993. Szkodliwość w zakresie badań takiego „monopolistycznego” szarogęsienia się przez wysokiego urzędnika państwowego ilustrowało ujawniające się w publicznych wypowiedziach niedokształcenia niektórych pracowników IPN”. organów bezpieczeństwa publicznego. Opierano się przy tym na publikacji Szcześniaka i Szoty podającej. a w roku 1947 do końca marca 10 osób28. osób do 137 844 osób. Dokumenty. Akcja „Wisła”. opierając się o dane wojskowe stwierdzono. że w roku 1946 OUN-UPA zamordowała 98 osób cywilnych. 30 Z. a również polskie podejrzane o współpracę z OUN-UPA i tych Ukraińców. SL.. który szacowany jest na 1500 .ukraińskie w latach II wojny światowej” o poszerzenie uczestników konferencji krasiczyńskiej o uczestników seminariów spotkały się z odmową IPN..in. Na konferencję tę nie dopuszczono uczestników seminariów polsko .s.. celem wykazania się u władz realizacją nakładanych przez nie limitów. Całkowita akcja przesiedleńcza miała objąć południowo . Odpowiedź Kieresa była całkowicie negatywna.8000 osób31. mojego referatu o aspektach prawnych akcji „Wisła”. bryg. s. Według sporządzonych spisów do przesiedlenia miało być jeszcze 4876 rodzin. ile prezentacja różnorodnych podejść i interpretacji badawczych”27.. MO. przytoczona powyżej. SOK. Autorzy nie dokonali szczegółowych wyliczeń w oparciu o archiwa państwowe tych województw i starostw powiatowych. a nie niewinną ludność cywilną.. w jakich działała uzyskując sukcesy. skierowano 21 tys. żołnierzy WP. Szota. Dane W. Warszawa 1993. w tym kobiety. Zwracano na to uwagę przy omawianiu przesiedleń do USRR. co prawda późniejsze. Misiło. Przesiedleniami objęto ludność ukraińską. przesuniętym następnie na 28 kwietnia 1947 roku. KBW. UB 225 osób29. Wydaje się. W tym kontekście opinia J. Ludność miała zostać osadzona na terenie „ziem odzyskanych” w rozproszeniu. s. Wobec odmowy ZSRR przyjmowania dalszych rodzin ukraińskich postanowiono wiosną przeprowadzić akcję przesiedlenia ich na ziemie północne i zachodnie Polski.

1946) oraz w ramach akcji „Wisła” na ziemie zachodnie i północne Polski według danych oficjalnych Mieszkańcy Powiat w tym Ludność Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck.4 54. krośnieński. (w:) Polska .0 113. (w:) RHA. Stacje załadowcze zorganizowane były w 31 miejscowościach. Jaśle.9 104.. Gorliczynie. 34 Akcja „Wisła”. Przemyśl. w jakim ludność danej wioski miała przygotować się do opuszczenia wsi wynosił do 5 godzin35. rodziny mieszane i polskie według sporządzonych wcześniej spisów. tomaszowski. Załużu:w województwie krakowskim w: Grybowie.) w tys. jasieński. 35 Tamże. a w województwie krakowskim powiaty: gorlicki. Przy omawianiu przesiedleń. Warunki przesiedlenia ludności w ramach akcji „Wisła”. 161. w Każdym z tych etapów dokonywano przesiedleń ze wszystkich powiatów w różnym zakresie. leski. zamojski. Przebieg akcji „Wisła” w świetle materiałów archiwalnych administracji cywilnej. Przesiedlenie odbywało się w trzech etapach obejmujących kolejno poszczególne powiaty.s. Wysiedlenie Ukraińców do USRR (1944 . Żegiestowie. hrubieszowski. a w przypadku ujawnienia ich.3 115.0 96. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r. w ramach operacji „Wisła”. W drugim etapie. Rymanowie. nowotarski. lubelskim 9 i krakowskim 437.3 84. Przeworsku. Opisy punktów zbiorczych. Suścu.2 89. Wysiedlanych osadzono na terenach 9 województw38.Łukawicy. Łupkowie.8 88. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem 2 w km (w 1931r. Bobusia. z których to wysiedlono ludność ukraińską.s. 154-166. Długim Kącie. Grodzisku. 203-258. Przesiedlenie ludności ukraińskiej w ramach akcji „Wisła” w świetle akt zespołu Głównego Pełnomocnika Rządu ds.Kulasznem. w tym w województwie rzeszowskim 18. Nie wszystkie rodziny posiadały konie i wozy. Przesiedlenia rodzin ukraińskich. Punkty zbiorcze miały zapewnić wyjeżdżającym wyżywienie i opiekę lekarską.1 39. zielonogórskie (10 870). Po uformowaniu kolumny ludności danej miejscowości. częściowo lubaczowski i przemyski. Szczawnem . Instrukcja dowództwa GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego z 23 kwietnia 1947 roku. konwojowana była do punktów zbiorczych. 160 161 . 37 Stacje załadowcze były w miejscowościach województwa rzeszowskiego w: Gorlicach. s.8 684 1 079 1 397 1 055 934 1 622 1 258 1 479 1 282 2 122 1 720 1 975 2 164 1 995 4 9254 15 058 36 666 7 270 11 815 4 2 043 11 329 14 122 533 755 24 647 10 083 20 797 11 582 9 266 203 3 133 7 635 6 504 6 968 26 387 50 788 7 803 12 570 64 152 53 255 85 628 72 460 9 266 16 726 36 328 76 293 47 246 39 505 43 172 64 831 60 878 bd. inwentarza żywego itp.6 132. ucieczkę zgromadzonym tam ludziom36. Sanoku. włodawski. aby uniemożliwić ucieczkę mieszkańcom np. mieszanych i polskich.Ukraina. Zagórzanach. t 7/8. Bobusia33 i E. bialskopodlaski. W trzecim etapie. 206-219. zakończono akcję w lubaczowskim oraz rozszerzono ją na województwo lubelskie obejmując nią powiaty biłgorajski. transport mieli zapewniać wysiedlający. Hrubieszowie. Werbowicach. Ukraińców3 „Wisła”5 1 Brzozów Gorlice Jarosław Jasło Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm 83 205 104 805 148 028 116 805 113 387 111 575 87 266 162 544 114 195 116 266 116 951 162 340 12 743 25 092 52 302 7 659 15 132 81 588 44 723 73 631 54 882 18 715 21 055 37 875 49 802 33 642 67. Lesku . odbywało się równolegle ze zwalczaniem przez nie kureni i sotni UPA.tenże. opolskie (2 542). oprac.2 127. 28 kwietnia . Zagórzu. wg spisu w l. Komańczy. 207-246. wrocławskie (15 491). dokonano akcji „oczyszczania” powiatów. 2007.s.. Bobusia. aby uniemożliwić 33 B. a w województwie lubelskim w: Bełżcu. do lasu. szczecińskie (15 058). od końca czerwca do końca lipca. Chotylowie.operacją „Wisła”. Czas. 16 523 33 195 68 658 40 742 Hrubieszów 129 957 Tomaszów 121 124 Lubelski 36 B. Warszawa 1993. którzy nie posiadali. przeważnie wczesnym rankiem. Bugu Włodawskim.1 123. Olszanicy. s. poznańskie (1 437). że władze osadzając w poszczególnych miejscowościach po kilka rodzin ukraińskich dążyły do asymilacji ludności ukraińskiej w środowisku polskim. Dla tych. Ewakuacji w Rzeszowie (GPR) i wybranych akt PUR w Rzeszowie. zakończono wysiedlanie nielicznych grup z wyżej wymienionych powiatów oraz objęto powiaty: jarosławski. Były strzeżone przez wojsko. polegającej na kontroli poszczególnych wiosek. Dokumenty. Warunki przesiedlania ludności ukraińskiej omawiali B. Były to samochody wojskowe i furmanki z polskich wiosek. które winny być wysiedlone. Zwoływano zebranie mieszkańców i wyznaczano czas na spakowanie się i zabranie niezbędnych narzędzi rolniczych. E. Misiło34. Otaczało ono wieś. czy nie pozostały w nich osoby. Nowosielcach -Gniewosz. Przesiedleń dokonywało wojsko. Nowym Sączu. Ogółem przesiedlono 137 844 osoby.31 maja 1947 roku objął powiaty: sanocki. brzozowski. Trudności ze sprowadzeniem mieszkańców do punktów zbiorczych polegały na braku transportu. Tabela 5. gdańskie (5 280). Zwierzyńcu.) i prawosław. Misiło. 1994. (w:) Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. 38 Były to województwa: olsztyńskie (56 625 osób).. Chełmie. Wykorzystywano tu doświadczenia z działań przeciwko OUN-UPA prowadzonych w 1946 roku. nowosądecki. trwającym od końca maja do końca czerwca 1947 roku.:tenże. Wspólna przeszłość ( Materiały z konferencji ). Cieszanów 2007. Warunki przesiedlenia. żywności. historycy i publicyści ukraińscy i niektórzy polscy uważają. posądzanych o współpracę z OUN-UPA przez wojsko. które zabrały ze sobą znaczną ilość bydła i sprzętów gospodarczych. koszalińskie (31 169). Krośnie. były aresztowane lub kierowane na ziemie zachodnie i północne Polski. Piwnicznej.1 102. Pierwszy etap. białostockie (995).

Na podstawie publikowanych danych można przypuszczać. Zdarzały się rabunki mienia przez ludność polską mieszkającą w sąsiednich wsiach40. sygn. mogły być częściowo rozkradane.. 18 GUS RP. Na leczenie przyznawano leki i środki dezynfekujące.) w tys. Dane statystyczne w oparciu o: APP. których przyczyn zgonu nie podano.Mieszkańcy Powiat w tym Ludność1 Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck. w tym 4 starców (82-88 lat).. nie ma żadnego poczucia praworządności. a wyjątkowo do 3. 30 4 APR.. Warszawa 1993. Rok XI. W czasie operacji „WKsła” odnotowano 21 zgonów.III wojny światowej.. że zarówno przydziały żywności. o czym najlepiej świadczą rabunki mienia poukraińskiego. E.. Były one przez żołnierzy dementowane. w wyniku której miało powstać państwo ukraińskie. 225-226. Warszawa 1947. W czasie podróży na jeden wagon przypadało przeciętnie od 1.. 425-426 Tabela 6. s. W istniejącej sytuacji przesiedlana ludność ukraińska pragnęła już pokoju i normalnego życia.. 15. Ukraińców3 „Wisła”5 Włodawa Zamość 113 566 149 548 33 585 6 942 25 060 82.. podaje w oparciu o dane wojskowe większe ilości zabranego przez przesiedlonych inwentarza żywego. nie jest przyzwyczajona do wykonywania zarządzeń. 11 niemowląt. Wykaz inwentarza żywego zabranego na nowe miejsce osiedlenia przez wysiedlonych w ramach akcji „Wisła” Lp Inwentarz żywy 1 2 3 4 5 6 7 8 konie źrebięta krowy jałówki cielęta kozy i owce świnie drób Województwo krakowskie 510 bd 4 415 bd 610 2 472 275 2 217 lubelskie 6 915 bd 10 984 bd bd 22 981 74 bd rzeszowskie 11 291 88 25 224 428 1 256 6 845 1 577 8 257 Ogółem 18 716 88* 40 623 428* 1 866 32 298 1 926 10 474* Wbrew przedstawianym przez historyków i publicystów warunkom przesiedlenia.. dokonywane przez nią mimo zakazów wydawanych przez wojsko” 41 B. a nawet 1841. jak też ciepła strawa wydawana w punktach zbiorczych. Niemały wpływ na ludność ukraińską wywierały niesprawdzające się obietnice propagandy ounowskiej zapowiadające wybuch . Warunki.436. Bobusia. Obawy przed nowym miejscem pobytu wywoływały plotki o wywożeniu ich do ZSRR oraz osadzeniu w więzieniach i obozach. Sprawowali ją lekarze i pielęgniarki zatrudnieni przez PUR oraz lekarze wojskowi39.2 rodziny. nie zgłaszania się do sotni młodych Ukraińców wcielanych drogą poboru. Akcja przesiedleńcza nie napotkała większych sprzeciwów ze strony wysiedlanych. s. bd – brak danych * . wg spisu w l. Sidzińskiego z przebiegu akcji wysiedleńczej ludności ukraińskiej w okresie od 26 kwietnia do 9 maja 1947 roku. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r. 244.) i prawosław. Bobusia. Sprawozdanie zastępcy dowódcy 7DP do spraw polityczno-wychowawczych mjr K. Udzielali oni pomocy zgłaszającym się osobom przesiedlanym.2 1 720...s. Na stan ten wpłynęło zmęczenie ukraińskich mieszkańców spowodowane przeciągającymi się walkami.. s. Przesiedlenie. Część ludności ukraińskiej była przekonana o słuszności walki OUN-UPA o wolną Ukrainę i z ukrywaną nienawiścią 39 B. Pomocy lekarskiej udzielono 19 643 zbadanym i leczonym z rejonów województwa rzeszowskiego... s. Przydzielano też suchy prowiant na okres podróży koleją. Opracował Eugeniusz Misiło. w nielicznych przypadkach 5. 2 przejechanych przez pociąg oraz 4 osoby.6 156. głównie żywności i narzędzi gospodarczych. s. Akcja „Wisła”. 352 5 Akcja „Wisła”. Urząd Wojewódzki w Rzeszowie Wydział Społeczno-Polityczny. biorąc pod uwagę istniejące powojenne warunki.. Rocznik Statystyczny 1947. Misiło. Warszawa 1947.dane niepełne 162 163 . Piszczaka dla zastępcy dowódcy GO „Wisła” do spraw polityczno-wychowawczych ppłk B. Rok XI.4 do 2 rodzin. których wysiedleni nie mogli zabrać z uwagi na brak środków własnych transportu.2 135. Źródło: B. 245-246. Bobusia. a według przydziału liczbowego przeważnie 9 osób. s. Dokumenty. 237-240. ciągłymi obawami przed ewentualnymi represjami ze strony wojska i milicji. Pisał „Ludność polska sterroryzowana przez bandy kierowała się dotąd instynktem samozachowawczym. 397. s. Główny 40 Akcja „Wisła”. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem w km2 (w 1931r. Opieką lekarską objęto ludność w punktach zbiorczych.8 2 326 1 662 1 571 25 030 5 480 20 093 493 841 6 543 230 8 439 137 844 31 573 5 710 28 532 631 685 Nowy Sącz 189 867 Ogółem 1 2 3 2 134 770 594 428 Zobacz tabela 1 i 2 GUS RP. s. Warunki przesiedlenia. Rocznik Statystyczny 1947. a pozost6ałym w czasie pobieżnych przeglądów ich stanu zdrowia. były one stosunkowo dobre. zwalczających OUN-UPA oraz przed represjami OUN-UPA wobec nie wywiązywania się ludności ukraińskiej i polskiej z nakładanych na nią dostaw żywności dla oddziałów UPA.

43 A. 8 oraz PUR O/W Rzeszów. Liczba tych rodzin jest trudna do określenia. Tabela 7. Dane tylko z rejonu Przeworsk Dzieci Uwagi Wysiedloną ludność podzielono na trzy kategorie: A . Wiemy również.. Z.odnosiła się do przesiedlających ją żołnierzy. przywiązani do swoich miejscowości i gospodarstw. Włodawa. Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Tyfus Czerwonka Malaria Świerzb Odra Jaglica Dyfteria Gruźlica płuc forma przewlekła Leus Wścieklizna (wodowstręt) pokąsani przez psy Ostry atak szału (skierowani do szpitali psychiatrycznych) Skierowani do szpitali z innymi chorobami Porody Zgony Wypadki i obrażenia Ogółem zbadano i leczono chorych Określenie Dość osób 3 6 3 1273 11 Dzieci 71 16 55 5 7 5 87 23 21 91 4 – starcy (82-88 lat). Przesiedleniu podlegały również rodziny mieszane. gdyż poprzednim wywózkom nie podlegały. Miano ich osiedlić pojedynczo w gminach.notowana przez zwiad wojskowy. Szcześniak. Główny Pełnomocnik. 19643 14.. Dzienne racje żywnościowe na osobę. sygn. Tabela 8. sygn. Droga.. rozpaczali opuszczając domy. że było ich stosunkowo dużo. leskim. Aresztowanych osadzono w obozie w Jaworznie.Bobusia. 11 – niemowlęta 2 – przejechani przez pociąg. zalecając osiedlanie ich po kilka rodzin we wsi42. s.. że w że w powiatach: przeworskim.. 42 Akcja „Wisła”. Sprawa ta wymaga dalszych. z których jeden z małżonków był wyznania rzymskokatolickiego. 487-488. Chełm. Jasło)43. 164 165 . s. Według Szcześniaka i Szoty rodzin mieszanych polsko . 7. Również ludzie starsi..zastrzeżenia zgłosił dowódca oddziału przesiedlającego. pozostali b. ale w wykazie tym brak danych dla 6 powiatów (Biłgoraj. C .3% ogółu przesiedlonych Źródło: B.. APP. w których się urodzili...s. z którą trudno im było się pogodzić. Zamość.d. Choroby zakaźne. 164. Była to dla nich duża tragedia. niemniej jednak można stwierdzić.. B . Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Nazwa Chleb Mąka pszenna Kasza Ziemniaki Tłuszcz Mięso Cukier Herbata Sól Jarzyny strączkowe Ilość w gr 266 50 50 500 25 50 16 3-4 13 30 Źródło: B. 165. Bobusia.. pracowali i spędzali życie. brzozowskim były rodziny mieszane. Przesiedlenie. Szota. szczegółowych badań. B.. 439. Istnieje też problem Polaków grekokatolików i prawosławnych.. Rodziny z takimi oznaczeniami miano osiedlać w różnych powiatach i gminach.ukraińskich było 5 638 liczących 21 928 osób. Krasnystaw. łańcuckim. 241.. W. 508 Najbardziej podejrzane osoby były aresztowane w punktach zbiorczych lub przeładunkowych. zgony i porody wśród ludności przesiedlanej w ramach akcji „Wisła” z rejonów województwa rzeszowskiego. rzeszowskim. Warunki.notowana przez UB. Aprowizacja przesiedleńców w ramach akcji „Wisła”. a drugi greckokatolickiego.

a nawet niechętnym stosunkiem ich do zwolenników ukraińskiego nacjonalizmu. Rozpoczęcie przesiedleń spowodowało w powiecie włodawskim zebrania ukraińskich aktywistów PPR kończące się podejmowaniem uchwał przeciwko przesiedlaniu tych. które z uwagi na decyzje funkcjonariuszy UB były traktowane jako wrogo ustosunkowane do władz państwowych lub udzielających pomocy żywnościowej OUN-UPA. Podobnie było na Podlasiu i Chełmszczyźnie. Wykorzystywali oni swoje wpływy w radach gmin.. 49 APP. 217. Również po wyborach do sejmu. W wypadkach wątpliwości wspólnie decydować z delegatem UB”44. czy w okresie okupacji nie przyjął narodowości ukraińskiej45. Były one podyktowane wspólną walką części Łemków przeciwko okupantowi niemieckiemu oraz nie uleganiu wpływom OUN-UPA. rezolucje i starania władz lokalnych u władz wojewódzkich i wojska. w których zaznaczona jest narodowość i wyznanie. Nie brano pod uwagę. 73. wywołało oburzenie władz miejscowych i interwencję47. SPB.których według wytycznych przesiedleńczych nie uznawano za Polaków kierując się kryterium wyznaniowym. Liczyli na poparcie władzy i wyłączenie z przesiedlenia do USRR oraz ewentualnego przeniesienia ziemie zachodnie i północne Polski. sygn. sygn. a w 1947 12749. administracji samorządowej i państwowej oraz Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa. Grochowce. Zaświadczenia wydawane przez proboszczy rzymskokatolickich o wyznaniu i narodowości nie były wiarygodne dla wysiedlających. Rodziny polskie mogące pozostać w danej wsi i nie objęte nakazem wysiedlenia. 18-21. Podobnie w powiecie jarosławskim PPR liczyła w styczniu 1947 roku 550 członków.. 47 Tamże.. s. jak np. s. w 1946 . Zabezpieczeniem była zmiana narodowości i wyznania. wystąpienie posłów w Sejmie miało miejsce 4 czerwca 1947 roku. s. w powiecie lubaczowskim: Oleszyce. obawiały się pozostać z uwagi na działalność OUN-UPA i często opuszczały wieś przenosząc się do miejscowości. a z uwagi na decydujący głos funkcjonariusza UB. Bełwin w powiecie przemyskim. Mirocin. W przypadku. Zawierała ona następujące kryteria polskości: „ Za podstawę brać dowody przedwojenne. Określenie liczby rodzin polskich.. W aktach wszystkich starostw z lat 1944 . których członkowie weszli w związki małżeńskie z Ukraińcami i obrona przez nie rodzin mieszanych przed przesiedleniem.. które rodziny należy uznać za polskie. włączyła się w popieranie kształtującej się władzy. gdzie część ludności komunizująca przed wybuchem wojny i po wojnie. 46 Tamże. 45 Tamże. 48 Akcja „Wisła”. s. s.1 479.miesięcznie. która w omawianych powiatach zwiększyła znacznie liczbę swych członków51. 165. Współżycie Łemków z Polakami było na ogół zgodne i brak było jaskrawych konfliktów między obu narodowościami mimo dzielących je wyznań.32650. Przykładem błędnych danych są miejscowości w których po wywiezieniu ludności ukraińskiej nie było ludności polskiej. a jej odmowa groziła śmiercią rodzinom polskim. należy w oparciu o materiał agenturalny sprawdzić. a we wrześniu 1948 roku 4 522 członków. 163. w tym 215 chłopów. w których podano wyolbrzymioną liczbę Polaków. Bolestraszyce. Podobnie w powiecie przemyskim w 1944 roku wpłynęło 746 podań. Wysiedlenie 15 rodzin polskich z Żurawicy w powiecie przemyskim w ramach operacji „Wisła”. dok 72. Sprawa nabrała rozgłosu i spowodowała interpelację w Sejmie posłów PSL. Są też miejscowości... w ramach operacji „Wisła” ludności łemkowskiej napotykało na wątpliwości miejscowych władz administracyjnych.. Uchwały. jak świadectwa szkolne. Narażeni byli na kierowane przeciwko nim działania tak polskiego. PPR Komitety powiatowe . 51 APR. 163. pozwalały wywożącym stosować dowolne kryteria. Mieszkańcy narodowości ukraińskiej i członkowie rodzin mieszanych zagrożonych przesiedleniem (o operacji przesiedleń wciąż krążyły plotki) starali się zabezpieczyć przeciwko tej akcji. gdy wysiedlany zgłasza sprzeciw uważając się za niesłusznie wysiedlanego. Przesiedlenia 44 Akcja „Wisła”. dok. 405-426 pojawiły się błędne dane. Warto dla przykładu podać. które niejednokrotnie w południowo-wschodnich powiatach podejmowały rezolucje przesyłane do władz przeciwko wywożeniu rodzin mieszanych. Rozbórz. dok. Podobnie jak łemkowie podejmowali oni działalność w PPR. choć dwie ostatnie miejscowości były w powiecie przeworskim.”.sprawozdania statystyczne za rok1947 1948 . Został on sporządzony przez Sztab Generalny WP na podstawie statystyk wysiedleńczych. 50 APP. Innym zjawiskiem były sprzeciwy rodzin polskich. które kierowane obawami przyłączyły się do wysiedlanych rodzin ukraińskich wymaga dalszych badań.. Tego typu przepisy utrudniały nie tylko udowodnienie swej przynależności do narodu polskiego. że liczba podań o zmianę wyznania i narodowości była znaczna. w tym 3 253 chłopów. w styczniu 1947 roku nastąpił napływ chłopów do PPR. Płazów. w starostwie brzozowskim wniesiono w 1945 roku 423 podania. języka i kultury. dalej w powiecie przemyskim: Fredropol. Dokonywano jej przy pomocy ustosunkowanych przychylnie księży rzymskokatolickich oraz władz administracyjnych.75. a od 1947 roku do lutego 1948 roku . s. Werchrata. w którym po przesiedleniu ludności ukraińskiej w ramach operacji „Wisła” miało pozostać 1 200 Polaków. 91-106. książeczki wojskowe. jak też ukraińskiego podziemia. nie jarosławskim. którzy popierali władzę. że pomoc ta była wymuszana przez banderowców. 405-426. Instrukcja GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego określała. a we wrześniu 1948 roku już 2 072. s. W załączniku do publikacji „Akcja „Wisła”. 174-177. W Bełwinie nigdy takiej liczby mieszkańców nie było48. W styczniu 1947 roku PPR liczyła w powiecie lubaczowskim 65 członków. którą zamieszkiwało wielu Polaków lub wyjeżdżały na ziemie zachodnie i północne wraz z przesiedlaną ludnością ukraińską46. Dotyczy to także liczby rodzin polskich. w 1946 roku było ich 129.1947 znajdują się podania ludności ukraińskiej o zmianę wyznania i narodowości i tak np. Są to przykładowo miejscowości: Radymno. były zbywane w większości milczeniem lub spotykały się z odmowami. 166 167 . SPP. Powodem tego zjawiska było szukanie przez nich zwolenników i członków PSL oraz polskiego niepodległościowego podziemia. Posłowie PSL domagali sie powołania specjalnej komisji do zbadania wysiedlenia Polaków w operacji „Wisła”.

„Hromenko”. możliwości zamaskowania swych sympatii politycznych. oddziały dywizji 3. a 47 poniosło rany. Na lubelszczyźnie . mieszanej i podejrzanej o wrogi stosunek do władzy ludności polskiej..) hymn ukraiński i w bunkrze słychać było ciche detonacje”. ksiądz greckokatolicki Adam Ślusarczyk ps. 4 przedostało się do amerykańskiej strefy okupacyjnej (Wołodymyr Soroczak ps. 7. Jego ochrona. Działające kurenie „Rena” i „Bajdy” w województwie rzeszowskim i „Zaliźniaka” oraz „Berkuta” w województwie lubelskim. w ramach operacji „Wisła”. Iwan Szpontak ps. odbudowy mostów drogowych i kolejowych.. uwieńczone nawet wynikiem pozytywnym. 3 brygada KBW dokonywały przeszukiwań kompleksów leśnych i podejmowały walkę z sotniami UPA starając się w ustawicznych z nimi walkach niszczyć je. Zakładano. Powstały też możliwości zagospodarowania ziem 17 omawianych powiatów.. Niemniej jednak części ludności ukraińskiej i mieszanej udało się uniknąć wywiezienia. Zgodnie z koncepcją administracji leśnej. Grzegorz Mazur ps. W trakcie operacji „Wisła” równolegle do wysiedleń ludności ukraińskiej. „Orłam” oraz szereg innych. Petrusa zbędna ludność w rolnictwie w latach 1944-1945 wynosiła w województwie rzeszowskim 655 tys. zabiło lub ujęło 1 509 członków UPA oraz schwytało i aresztowało 2 781 osób podejrzanych o współpracę lub przynależność do OUN-UPA.. Nowego Sącza. B. a w przypadku chłopów ukraińskich traktowania przynależności do PPR jako zabezpieczenia przed wysiedleniem do USRR lub na ziemie zachodnie i północne Polski52.. 2. 458. krajowy referent propagandy OUN Wasyl Hałasa ps. 56 Tamże. po walce w beznadziejnej sytuacji. „Prirwa”.. Szczegółowo losy poszczególnych kureni UPA opisuje G. a także zasiedlania gospodarstw poukraińskich osadnikami z innych powiatów i „repatriantami” przy równoczesnym tworzeniu większych obszarowo gospodarstw i likwidacji występującego na tym terenie przeludnienia. Osadzono ich w obozie w Jaworznie53. Droga. Michał Duda ps.a także chłopów ukraińskich popierających OUN-UPA. Z tego w powiecie jarosławskim 41 083 osoby. prowidnyk Teodor Rębisz ps. prowidnyk III okręgu OUN Jewhen Sztendera ps. Skutki operacji „Wisła” Przesiedlenie ludności. rajdami wraz z dowódcami sotni lub innymi przywódcami i kurierami przeszli do okupacyjnych stref zachodnich Niemiec. Nowego Targu. W trakcie pościgu za sotniami. s. W czasie operacji „Wisła” działania bojowe oddziałów wojska oraz KBW polegały na zlokalizowaniu sotni UPA. „Tucza”. że otrzymywane przez przesiedlone z USRR rodziny polskie gospodarstwa powinny posiadać 54 G. W czasie operacji „Wisła” wojsko wykryło i zniszczyło 1 178 bunkrów. zostały rozbite ponosząc znaczne straty. „Zaliźniak”). Motyka.w zasadzkach UPA na oddziały Wojska Polskiego w rejonach Dołhobyczowa. „Stiach”.. „Berkut”. Autor opierając się o relację J.. Były to ostatnie walki UPA z wojskiem. pozwoliło na likwidację antypolskiego podziemia OUN-UPA i zwartych grup ludności ukraińskiej przy wschodniej granicy państwa polskiego uniemożliwiając odrodzenie się tendencji odśrodkowych i oddalając groźbę irredenty w sprzyjających warunkach. „Dalnycz”... Przesiedlenie ludności ukraińskiej i mieszanej na ziemie północne i zachodnie Polski położyło kres istnieniu OUN-UPA w Polsce. przechodziły granicę ponownie przemieszczając się na tereny polskie. jak „Stiach” wraz ze swoją (.czechosłowacką chroniąc się przed pościgiem Wojska Polskiego. s. Petrus. Stopniowo uruchamiano szkoły powszechne. 8. Podobny los spotkał sotnię „Smyrnego” działającą w rejonie Krynicy. Tego typu starania. Tak było. in. Podczas próby ucieczki zginął m.Na zachód przedostali się też: sotenny Mikołaj Taraban ps. osób55. Roman Hrobelski ps. 3 zostało ujętych w Czechosłowacji i przekazanych władzom polskim (Włodzimierz Szczygielski ps. przystąpiono do zalesiania terenów mało urodzajnych. prowidnyk II okręgu OUN Leon Radejko ps... a następnie otoczenie ich i rozbiciu. Szota. s. a napotykając na opór ze strony wojsk czechosłowackich. oddziały polskie likwidowały szereg bunkrów stanowiących magazyny żywności.. 52 Z. „Kalinowicz”. Próby podejmowania dalszej działalności w okresie późniejszym kończyły się rozpracowaniem ich przez polski kontrwywiad i aresztowaniami. „Knycha”. Konieczny. którzy znajdując się w sytuacji bez wyjścia popełnił wraz ze swoją ochroną samobójstwo54 i likwidacja odkrytego przez oddział KBW bunkra ośrodka wydawniczego krajowego prowydnika „Wulkan”. Ruch robotniczy w regionie przemyskim. Grzegorz Łewko ps. Wojska Polskiego oraz 1. 465 „Kruk”). nie zapobiegały wysiedleniom w ramach operacji „Wisła” w świetle wydawanych dowódcom instrukcji. „Zaruba”. 6.) ochroną odśpiewał (. dróg. Dowódcę VI Wojskowego Odcinka „San” Mirosława Onyszkewycza ps.. Taktyka ta polegająca na nieustannych pościgach za sotniami dawała oczekiwane rezultaty. Świty pisze o ostatnich minutach życia „Stiacha” następująco: „Słyszeliśmy. 9. „Burłaka”. a także schrony dla upowców. Szcześniak W. Z. popełniła samobójstwo. W toczonych walkach oddziały UPA przechodziły granicę polsko . „Krym”. 13 zginęło w walce. a nieprzytomnego „Dalnycza”po rozkopaniu bunkra przez wojsko odratowano. Motyka w publikacji „Tak było w Bieszczadach”. Na 23 działających na terenie Polski dowódców kureni i sotni. „Orest” schwytano we Wrocławiu w 1948 roku. 55 J. linii telefonicznych. a w 1946 roku163 390 osób. Mircza i Piaseczna zginęło 32 żołnierzy i oficerów. Według J. 211. „Brodycz”. 208.. normalnego działania administracji samorządowej i państwowej.jeszcze w sierpniu 1947 roku . W walkach z wojskiem sotnie traciły bowiem ludzi osłabiając się znacznie. 168 169 . 16 września wpadł w ręce wojska szef SB Petro Fedoriw ps. Trudnością było też wyżywienie upowców z uwagi na postępujące wysiedlanie poszczególnych wsi ukraińskich.. a w2 sanockim 34 085 osób56. 182 53 A. Kres działalności OUN-UPA położyło wykrycie w lasach monastyrskich bunkra krajowego prowidnyka OUN Jarosława Starucha ps. s.. sprzętu wojskowego. Migracje i zmiany struktury źródeł utrzymania ludności.

2002. bo 9. W województwie rzeszowskim najniższą gęstość zaludnienia miał powiat leski: 11 osób na 1 km2. Palenie przez OUN-UPA gospodarstw po wysiedlonych Ukraińcach w latach 1945-1946.. 38 696 osób62. 202.. w tym z wiosek 43 55263. Nie można też zgodzić się z tezą. warszawskiego i zielonogórskiego. o czym świadczą dane zawarte w roczniku statystycznym wydanym w 1963 roku69. J. Poznań 1963.1 osób na 1 km². Było to błędem administracji państwowej. 69 Rocznik Statystyczny 1963.. a z województwa lubelskiego 221 24659. a nie polskich. sygn. olsztyńskiego. że w efekcie wysiedlenia Ukraińców. gorlicki 76. s. (:) P-U. s. a wyłączony z niego powiat ustrzycki 13 mieszkańców na 1 km². 216 68 GUS RP. Zmiany demograficzne. s. 13 ( dane z 3.. 5 powiatów z 26 i mniej. konsekwencje. przebieg. a w omawianych powiatach. włodawski 27. sygn..402. t. Według niepełnych danych w roku 1946 osiedlono w województwie rzeszowskim 6 260 rodzin (30 654 osoby). a w województwie lubelskim powiat włodawski 27. chełmski 48. 424. 66. 59 S.1947):APZ SP Tomaszów Lubelski. Stan ten utrzymywał się również w latach następnych. 141. w olsztyńskim 7. W Polsce w tym czasie było 40 powiatów o zaludnieniu 39 i mniej mieszkańców na 1 km²..Działalność Państwowego Urzędu Repatriacyjnego. 58 Z. 16 powiatów z 31 mieszkańcami i mniej. ale pomoc materialna państwa pozwoliła na szybkie remonty i przywrócenie budynków do stanu normalnego użytkowania. Operacja „Wisła” ocaliła życie wielu polskim i ukraińskim mieszkańcom terenów południowo-wschodniej Polski. Ustalenie liczby repatriantów. 196. 64 Z.s. a w 9 powiatach województwa rzeszowskiego 9 711 rodzin. 170 171 . Z pewnością część przesiedlanych pochodziła z omawianych powiatów. Z omawianych powiatów południowo-wschodniej Polski poniżej 40 mieszkańców na 1 km² w tym roku posiadały 4 powiaty: lubaczowski 39. Warunki życia przeniesionych na nowe gospodarstwa były znacznie lepsze od tych. 63 Tamże. s. którzy osiedlili się na stałe na terenie województwa lubelskiego i rzeszowskiego jest niemożliwe. utrudniało zasiedlanie tych ziem. Na podstawie jednego powiatu – leskiego nie można stawiać tezy o najmniejszym zaludnieniu powiatów południowo-wschodniej Polski obejmując nią wszystkie powiaty. Przyczyny i skutki akcji „Wisła”. leski 26. 13.. Inna przyczyną wyjazdu rodzin polskich na ziemie odzyskane była błędna polityka władz usiłujących zaludnić je również Polakami z powiatów. 61 APL. s. sygn. Narodowy Spis Powszechny z 3 XII 1950. Geneza i przebieg akcji „Wisła” i przeciwdziałanie władz polskich (. ekonomiczne i demograficzne następstwa akcji „Wisła”. 67 . a następnie w trakcie operacji „Wisła”.X. 424. łącznie 58 140 osób. 82-84. Według tego spisu następujące powiaty województwa rzeszowskiego posiadały liczbę mieszkańców na 1 km²: brzozowski 101. Przemyśl 2007. Przesiedlenie było szokiem cywilizacyjnym dla ludności ukraińskiej.. s.. Ogółem liczba mieszkańców zmniejszyła się w stosunku do roku 1931. 60 APP. że „działalność podziemia ukraińskiego 57 E. dochodzącą w niektórych powiatach do 109 (powiat krośnieński)68. gdyż przenoszenie tych Polaków na tereny poukraińskie przyniosłoby większe korzyści. które podają. Teza. Palski. Przyczyną spadku liczby mieszkańców były skutki wojny oraz przesiedlenia ludności ukraińskiej do USRR i na ziemie zachodnie oraz dobrowolne wyjazdy ludności polskiej na ziemie zachodnie64. Najniższe zaludnienie miał w roku 1950 powiat ełcki. zamojski 77. Zeszyt 1. Do końca 1946 roku z województwa rzeszowskiego na ziemie odzyskane przesiedlono 145 072 osoby. w poznańskim 2. gdyż położyła kres toczącym się walkom.. 65 Uzgodnienia i rozbieżności zanotowane w czasie IX i X seminarium historycznego. Warszawa 1952.. Często palono ich gospodarstwa. Część rodzin ukraińskich otrzymała często zniszczone i zdewastowane gospodarstwa poniemieckie. hrubieszowski 46.9. Zdarzały się jednak przypadki. tereny omawianych powiatów posiadają najmniejszą liczbę ludności w Polsce przypadającą na 1 km². powiaty województw: białostockiego. w szczecińskim 6. Ogółem było to kilkadziesiąt powiatów. jasielski 96. s. włodawski 31.s. 66 Tamże. bez miasta Przemyśla 26 626 osób60. sygn. że w wyniku przesiedleń Ukraińców do USRR w latach 1944-1946 i na ziemie północne i zachodnie Polski w ramach operacji „Wisła” tereny południowo-wschodniej Polski mają jedną z najniższych w kraju gęstość zaludnienia67 nie jest prawdziwa. a więc również po operacji „Wisła” osadzono w powiatach województwa lubelskiego (bez powiatu zamojskiego) 4 861 rodzin. 9. Warszawa 6-10 listopada 2001. in. Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na ziemiach odzyskanych w latach 1945-1947. 2 62 APP. 114-117. s. 401-402. przemyski 40 (bez miasta). biłgorajski 47. s.Konieczny. czyli około 19 444 osoby61.) doprowadziły do zrujnowania ziem Polski południowo-wschodniej”66. w bydgoskim 1 powiat. WO PUR. W latach 1945-1948. leski 11. w koszalińskim 9. Warszawa 1963. Zniszczenie ziem Polski południowo-wschodniej nastąpiło w wyniku działań OUN-UPA. szczecińskiego. Przyczyny..wraz z zabudowaniami obszar 5 ha. że przesiedlona ludność ukraińska oraz polityczne. s. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. Konieczny. tomaszowski 49.. odczuwany przez osadników. Według spisu powszechnego z 1950 roku poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miały m. Ogółem spalono w latach 1945-1947 ponad 50 tys.4 mieszkańców na 1 km2.6. Laska. krośnieński 109.. skłaniał ich do zasiedlania wsi leżących w pobliżu miast i miasteczek oraz w samych miastach. 15-21. 80. gdańskiego. s. OW PUR. Banasik. Polityczne. władze polskie nie były zainteresowane niszczeniem infrastruktury tego terenu. Mówiąc prościej. 9. Makar. w gdańskim 1 powiat. a w województwie lubelskim powiaty: bialskopodlaski 44. lubaczowski 30. UWL Wydział Społeczno-Polityczny. które pozostawili. s. Brak bezpieczeństwa. sanocki 44. Natomiast do 31 stycznia 1946 roku przesiedlono z omawianych 7 powiatów województwa rzeszowskiego na ziemie zachodnie 66 959 Polaków. jarosławski 72. 136. s. z których wysiedlano ludność ukraińską. a w terenie górskim do 15 ha57. 170.. w zielonogórskim 5. Pozostałe posiadały większą liczbę mieszkańców przekraczającą 40 osób na 1 km². Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej. Polityczne. Osadnictwo na gospodarstwach poukraińskich było w latach 1944-1945 bardzo trudne z uwagi na działalność OUN-UPA skierowaną tak przeciwko Polakom miejscowym. gospodarstw poukraińskich i polskich58. Akcję osadnictwa polskiego utrudniał wyjazd ludności polskiej na ziemie odzyskane z uwagi na działalność OUN-UPA. Poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miało w województwie białostockim 5 powiatów. Nie można się zgodzić z uzgodnieniami seminariów polsko-ukraińskich65. jak i też repatriantom.

Nie ulega wątpliwości. którzy byli niechętnie. było bardzo trudne.traktowała swój pobyt na nowych gospodarstwach jako tymczasowy i łudziła się możliwością powrotu do opuszczonych wiosek. że otrzymane gospodarstwa popadały w dalszą ruinę. Przesiedlenie Ukraińców na ziemie północne i zachodnie Polski pozwoliło na ich szybsze zagospodarowanie. szczególnie ukraińskiej. korzystali z przywilejów uzyskiwania przez ich dzieci dodatkowych punktów za pochodzenie robotnicze. kanalizacja itp. do zamieszkania oraz zagospodarowanie otrzymanej ziemi.. władz administracyjnych oraz ludności polskiej. Małopolski Wschodniej. Trzeba tu dodać. że władza dążyła do asymilacji państwowej. Rodziny mieszane asymilowały się szybko i wchodziły bez problemów w środowisko polskie. w tym w pracach rad narodowych i spółdzielniach. często zrujnowanych. która doznała różnych krzywd ze strony nacjonalistów z OUN-UPA. których przesiedleńcy poprzednio nie posiadali (elektryczność. Rozstrzygnięcie tego problemu jest trudne. którym ludność ukraińska kojarzyła się z poczynaniami OUN-UPA. a często osadnicy z ziem 172 173 . Tendencje te spotkały się z negatywnym odbiorem aktywu PZPR. zerwanie istniejących poprzednio więzi sąsiedzkich. Byli to bowiem m. Niektórzy historycy polscy i w zasadzie większość ukraińskich twierdzi. in. Składały się na nie: wyższy standard domów mieszkalnych. Zakończenie [. że rodziny mieszane asymilowały się bardzo szybko w nowym środowisku. a to z kolei umożliwiło im łatwiejszy dostęp na wyższe uczelnie. Przeniesienie z ubogich wiosek do bogatszych i lepiej zagospodarowanych ziem zachodnich umożliwiło w krótkim czasie podniesienie na wyższy poziom życia Ukraińców. trudne warunki dostosowania otrzymanych gospodarstw. „repatrianci” z Wołynia. oderwane od swych środowisk i pozbawione opieki duszpasterskiej księży greckokatolickich i prawosławnych.] Położenie ludności przesiedlonej w operacji „Wisła”. wodociągi. Nowe otoczenie było w stosunku do osiedlanych Ukraińców wrogie. w których mieszkało więcej rodzin ukraińskich i przedstawiciele inteligencji oraz duchowni uniccy lub prawosławni. a nawet zdarzało się. Zaangażowanie tych ukraińskich rodzin w zagospodarowanie się na nowych miejscach było opieszałe. Przesiedleni Ukraińcy traktowali państwo polskie jako wrogie. Biuro Polityczne KC PZPR postanowiło stworzyć mniejszości ukraińskiej możliwość nauki dzieciom ukraińskim języka ukraińskiego oraz rozwoju kultury ukraińskiej i uczestniczenia w życiu społecznym. a nawet wręcz wrogo ustosunkowani do przybyłej w ramach operacji „Wisła” ludności. Jedynie w tych miejscowościach. Stosunek ten u „repatriantów” ze Wschodu – ZSRR wynikał z doświadczeń wyniesionych przez ludność polską z Wołynia i Małopolski Wschodniej. przywiązanie do miejsc poprzedniego zamieszkania. utrzymywały się tradycje narodowe ukraińskie i istniało mocno ugruntowane poczucie odrębności narodowej. Dyskusję wywołuje asymilacja wysiedlanej ludności. Inni natomiast. Przyczyny tego były złożone. Ulegały jej też rodziny ukraińskie. że dążeniem władz polskich była asymilacja narodowa ludności ukraińskiej.. a ich dzieci zachęciło do podjęcia nauki w szkołach średnich i wyższych. Na niewynarodawianie ludności ukraińskiej mieli wpływ osiedleni w tych samych wioskach Polacy.). że osiedleni na gospodarstwach rodzinnych i w Państwowych Nieruchomościach Ziemskich Ukraińcy. południowo-wschodniej Polski. Opierając się o zasadę internacjonalizmu oraz pragnąc pozyskać ludność ukraińską dla budowy „Polski Ludowej”.

(do roku 1939) majątek ziemski w Ostrówkach należał do Konczewskich. dotyczy również zniszczenia przez tych samych sprawców. Z. rusińską 15 osób. Wołyński testament. Wołczkową Wolę) od spadkobierców Daniela Jełowickiego. W gminie Huszcza Polacy stanowili 27% ludności (w powiecie lubomelskim 14%). wraz z Lubomlem została włączona do Korony. W ciągu kilkuset lat swej bytności na Wołyniu (właściwie na Ziemi Chełmskiej). chociaż na jej gruntach. Warto podkreślić. Narodowość polską podały 503 osoby.1 Nazwa wsi Ostrówki pochodzi od wyrazu „ostrów”. Popek. Wg tradycji. Lacką Wolę. Polacy z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej zachowali czystość narodową. 1 Przed kilkunastu laty ukazało się pierwsze historyczne opracowanie dotyczące tych miejscowości. mieszkańcy tych miejscowości aktywnie brali udział w powstaniach: kościuszkowskim ( 1794) i styczniowym (1863) a w 1915 r. Wyznanie rzymskokatolickie deklarowało 641 osób. starosty chełmskiego.dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30. Z punktu widzenia administracji kościelnej parafia wchodziła w skład dekanatu lubomelskiego rzymskokatolickiej diecezji chełmskiej. Rozmawiali po polsku gwarą mazurską i byli nazywani Mazurami. W Woli Ostrowieckiej mieszkało 658 osób (315 mężczyzn i 343 kobiety) w 120 gospodarstwach. biskup chełmski Walenty Wężyk.) Już na wstępie należy zaznaczyć.39 r. a następnie Bogatków i Strażyców. Gdyni i Torunia oraz polscy żołnierze powracający do domu. wsparli oddział jazdy polskiej – legionistów Józefa Piłsudskiego. powstała trochę później niż Ostrówki. Lublin 2005 oraz L. Prawdopodobnie wtedy zginęło z rąk bojówki ukraińskiej trzech polskich oficerów. pod Ostrówkami zginęło 6 polskich żołnierzy i 5 z armii bolszewickiej. Po przejściu frontu mieszkańcy Ostrówek i Woli żołnierzy polskich pochowali na cmentarzu parafialnym. Pod względem wyznaniowym było: 489 osób wyznania rzymskokatolickiego. P.: Staryki. w tym samym czasie i w podobny sposób.. Mieszkańcy Ostrówek i Woli Ostrowieckiej byli od zawsze katolikami. gajowych. w czerwcu 1940 r. 15 prawosławnego i 14 mojżeszowego.09. Z czasem do mieszkańców docierały jednak informacje o pewnych skrytobójczych mordach Polaków. z Maniewicz w kierunku Warszawy. ale poza cmentarzem. Podczas potyczek z Armią Czerwoną w 1919 r. W XX w. W kilka dni później do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej dotarła liczna grupa żołnierzy polskich ( ok. żydowską 1 osoba. T Trusiuk. Według powszechnego spisu ludności z dnia 30 września 1921 r. 150 osób). Woli Ostrowieckiej. a mojżeszowe 17. rodzinę osadnika Karola Romaniuka. powiatu lubomelskiego. Wira. Tylko nieliczni mieli więcej ziemi. Ostrówek. wyznaniową i obyczajową. staraniem ROPWiM na ich mogile stanął okazały pomnik. Pomimo nacisków. Według znanych dokumentów przed 2. Dudzińskiego i Szulgacza.48% mieszkańców na 1 km2. Warszawa 2011. były ściśle ze sobą związane. Narodowość polską podało 657 osób. Zawsze byli wiernymi wyznawcami Kościoła rzymskokatolickiego. Średnia gęstość zaludnienia wynosiła 42 . gajowego Szelaskowskiego i leśniczego Franciszka Kruka. Stare Równo. Wola Ostrowiecka. która wyruszyła 24. na Wołyń zostali sprowadzeni z Mazowsza przez króla Władysława Jagiełłę. podkomorzego krzemienieckiego i Hieronima Jełowickiego. Z Woli Ostrowieckiej rodziny: osadnika wojskowego Jana Koguciaka. Potwierdzali to liczni uciekinierzy z Tczewa. w Ostrówkach mieszkało 518 osób (270 mężczyzn i 248 kobiet) w 84 budynkach mieszkalnych i w 8 innych zabudowaniach. Popek. 1943 r. iż zagłada Ostrówek 30 sierpnia 1943 r. Ostrówki Wołyńskie ludobójstwo.wyspa.4 2 W 2005 r. szczególnie w dobie zaborów. Czaplickich. a ściślej biorąc ich zagłady przez OUN-UPA w 1943 r : L. Cmentarz parafialny w Ostrówkach na Wołyniu. Zostali pochowani na ostrowieckim cmentarzu. Już w nocy z 9 na 10 lutego 1940 roku z całego rejonu lubomelskiego wywieziono do obwodu archangielskiego rodziny osadników wojskowych. Obie miejscowości. Pod względem przynależności administracyjnej obie miejscowości leżały w Ziemi Chełmskiej. połową XVII w. zaś Rosjan obok. 174 175 . która w 1388 r.08. 3 W 2005 r. iż w okresie niewoli. województwa wołyńskiego.3 Na pierwsze represje Polacy nie musieli długo czekać. Miała ona 500 wiernych i składała się z dwóch miejscowości: Ostrówki (siedziba parafii) i Wola Ostrowiecka. żołnierze sowieccy pojawili się w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dopiero 23 września. prawdopodobnie ze 135 pułku piechoty Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”. Po agresji Związku Sowieckiego na Polskę 17 września 1939 roku. 4 Z Ostrówek wywieziono rodziny osadnika wojskowego płk. Pierwsze dni II wojny światowej przebiegały spokojnie. Lublin 1997. Rzymskokatolicką parafię w Ostrówkach erygował 11 stycznia 1765 r.in. Stąd drugi człon nazwy wsi. Zobacz także: L. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Olędzkich. Przez cały XVII i XVIII w. staraniem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie na cmentarzu w Ostrówkach zostały postawione na mogiłach żołnierzy okazałe pomniki. Wira. gajowego Antoniego Skibińskiego.2 W okresie międzywojennym Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do gminy Huszcza. dokonywanych przez komunistyczno-nacjonalistyczne bojówki ukraińskie. Przechodząc przez sąsiednią wieś Równo zostali zaatakowani przez uzbrojonych Ukraińców. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Jełowickich. leśniczych i uciekinierów z Pomorza. podkomorzy czernihowski zakupił miasto Świerże i kilka wsi w Ziemi Chełmskiej (w tym m. założone w XVI w. W wieku XIX przeszły na własność Malewczyków.Popek. W roku 1644 Mikołaj Firlej Broniewski z Dąbrowicy. przylegającej do tej wsi. co znaczy . nie ulegli rusyfikacji i nie zdradzili wiary przodków. językową. w dokumentach też jako Wola Lacka (Wola Polska) lub Wola Mazowiecka. Przeciętna powierzchnia gospodarstwa chłopskiego w Ostrówkach czy Woli Ostrowieckiej wynosiła 2-5 ha.

iż scenariusz mordów w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej był niemal identyczny. Około 20 osób zamordowano przy „kuźni Bałandy”. Część z nich (ranni) zmarło w pobliżu miejsca masakry po odejściu upowców. Wówczas. bijąc kolbami znajdujących się najbliżej wejścia. łącznie z okiennicami od zewnątrz. który był częścią generalnego okręgu Wołyń i Podole (Generalbezirk Wolhynien und Podolien). którym kazano kłaść się twarzami do ziemi i mordowano kolejno strzałami oraz uderzeniami bagnetów. Następnie oprawcy. w obejściach gospodarskich. W połowie 1940 r. W odwecie Niemcy postanowili spacyfikować Ostrówki. Wkrótce Niemcy utworzyli na zajętych terenach własną administrację. W październiku 1942 roku Niemcy z policją ukraińską wymordowali kilkanaście tysięcy Żydów z komisariatu okręgowego Luboml. W dwóch miejscach spalono gospodarstwa. znajdowała się w pobliżu kościoła na tzw. gdzie ich mordowano strzałem z broni palnej lub uderzeniami w tył głowy siekierą lub wielkimi drewnianymi maczugami W miejscach tych pozostały w wykopanych pośpiesznie dołach-rowach dwie wspólne mogiły liczące: około 100 osób „u Suszka”. 81 osób „u Trusiuka”. a kobiety z dziećmi i starców wprowadzono do kościoła( tak było w Ostrówkach). Ostrówki i Wola Ostrowiecka znalazły się w składzie komisariatu okręgowego Luboml (Gebietskommissariat). często nie nocował na plebanii. Wsie zostały otoczone szczelnym kordonem przez uzbrojonych striłciw UPA. wyprowadzali mężczyzn grupami po 10: do zabudowań Jana Trusiuka „Ilka” oraz za stodołę gospodarza Suszki. Zorganizowano jedynie nocne patrole i warty. i popędzono na rżysko pod las Kokorawiec w pobliżu wsi Sokół. kosy i pałki. zorganizowane grupy Ukraińców z sąsiednich wsi. jednakże mogił i ofiar na terenie wsi było znacznie więcej. podstępnie nawołując po polsku. Od wiosny 1943 r. Całą wieś upowcy dokładnie przeszukiwali. bowiem około południa nadjechali samochodami Niemcy. złota i zegarków. rabując przy tej okazji gospodarzy. zawodne z powodu braku broni i niezdyscyplinowania. a znalezionych ukrytych Polaków mordowano. Nastąpiła zmiana okupanta i posypały się nowe represje. Wielu młodych mężczyzn z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej powołanych w latach 1940/41 do Armii Czerwonej już nigdy nie powróciło do domu. Różnił się tylko pewnymi szczegółami. Szkoła. zażądało oddania broni. banderowcy pod dowództwem Petra Gusara „Maśluka” zorganizowali zasadzkę na Niemców na moście między Ostówkami i Borową. Kilku upowców. patrolując okolicę. Próby ucieczek w drodze kończyły się zamordowaniem. W międzyczasie w kilku miejscach Ukraińcy kopali duże doły na zwłoki. wybuchła wojna niemiecko-radziecka. Opuszczających wieś zawracano z drogi i strzelano do próbujących przedrzeć się przez kordon. została przez nich otoczona i zamknięta. ale postanowiono nie rozdrażniać upowców. 22 czerwca 1941 r. licząca pięć osób. Do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej docierały niepokojące wieści. Odcięto wszelkie drogi ucieczki. iż na Mazurów szykuje się napad. Z tego powodu ksiądz proboszcz Stanisław Dobrzański. w wyniku której zginął oficer i kilku żołnierzy niemieckich. gdzie zagrzebano co najmniej 231 ofiar. ale na skutek strzelaniny spłonęło gospodarstwo Wiktorii Ulewicz. Przy tych czynnościach jednych poniżano wyzwiskami. Mimo to ocalało kilkanaście osób. Fakty te niepokoiły. w okolicznych wsiach: Równo. Czwarta mogiła. W płomieniach zginęła jej córka Agnieszka. W czasie dokonywania rzezi. Wiele osób zostało też zamordowanych w mieszkaniach. bowiem nie wszyscy zamordowani byli pochowani w wymienionych tu miejscach. w wielkim pośpiechu wyprowadzono ich z kościoła. Były też przypadki pobić i ostrzeliwania domów. innych uspokajano. Ludność została podstępnie zapędzana na plac szkolny. Szukano też ofiar na polach. Zgromadzone w kościele kobiety z dziećmi i starców prawdopodobnie zamierzano żywcem spalić. władza sowiecka przystąpiła do tworzenia kołchozów. Należy podkreślić. grożąc wszystkim śmiercią. Następnie oprawcy. 5 lipca 1943 r. ale nie zdążono. Na rżysku pod lasem Kokorawiec ofiary zabijano w 10-osobowych grupach. by zatrzeć ślady mogił. Miejsce to jest nazywane przez miejscowych Ukraińców „Trupim Polem”. Ostatecznie pacyfikację odwołano. siekiery. kureń UPA „Łysego” oraz sotnia Iwana Zareczniuka „Worona” ruszyły na Ostrówki i Wolę Ostrowiecką. W Woli Ostrowieckiej zgromadzono niemal wszystkich mieszkańców w szkole i na placu szkolnym. „Wygonie”. Z zgromadzonych na placu ludzi wpędzono do szkoły mężczyzn. gdzie na rzekomym zebraniu miały być przekazane mieszkańcom ważne wiadomości. Idący na śmierć byli poganiani biciem i wyzwiskami. czy wszyscy są zabici i dobijali rannych. Kilkuset mężczyzn zaczęło śpiewać „Kto się w opiekę odda Panu swemu”. najpierw wyprowadzali 176 177 . gdzie było ponad 200 mężczyzn. głównie wobec Polaków. a z odniesionych ran zmarła sąsiadka Helena Kuwałek. by uniemożliwić ukrycie się. Banderowców wspierali niektórzy mieszkańcy z okolicznych wsi (Sokół. Po kilkunastu dniach zwłoki pomordowanych zostały zakopane na rozkaz UPA przez Ukraińców z Sokoła w wykopanym dole. plądrowały wieś. Wywiązała się strzelanina. W dniach 28 i 29 sierpnia 1943 r. O świcie 30 sierpnia 1943 roku po wymordowaniu Polaków w niedalekich wsiach Kąty i Jankowce. co przejawiało się w obowiązkowych kontyngentach i wywózkach na przymusowe roboty do Niemiec. na drodze lub zostało wrzuconych do studni. Sokół odbyła się mobilizacja Ukraińców przez przybyłe z terenów Galicji doborowe oddziały UPA. Huszcza) uzbrojeni w większości w widły. Przekurka. przez wsie przechodziły patrole UPA i penetrowały teren w poszukiwaniu broni u Polaków oraz dopytywały się o organizacje AK. Połapy. w liczbie około 300 osób. Połapy. Po egzekucji upowcy sprawdzali.

co stanowi 31% ogółu zamordowanych w dniu 30 sierpnia 1943 r. 6 kobiet było w zaawansowanej ciąży. złożona z dawnych mieszkańców Ostrówek i Woli Ostrowieckiej oraz ich dzieci i wnuków. Huszcza. ok. oblali drewniany budynek benzyną i podpalili. Przy tych okazjach odprawiane są Msze św. w tym 3 przed ukończonym 20 rokiem życia i 2 dzieci. Uczestniczą w nich byli mieszkańcy . kan. iż w 1992 roku za zgodą władz ukraińskich w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dokonano częściowej ekshumacji ofiar OUN-UPA.konsul RP we Lwowie.senator województwa siedleckiego. grupami po 10 osób: do pobliskich zabudowań Strażyca. Tam za stodołą mordowali uderzeniami w tył głowy siekierą.zginęli wszyscy (40%). że jego celem było fizyczne wyniszczenie całej ludności Ostrówek i Woli Ostrowieckiej . Borowa. Alicja Grześkowiak . Eugeniusz Wilkowski . W 1943 r. Łącznie w czasie ekshumacji odnaleziono szczątki nie mniej niż 324 osób. Borys Petrowycz Kłymczuk . 66%. Ze 169 rodzin zginęło co najmniej 568 osób. około 37 kobiet. spalono również kościół. Jurij Sylwestrowycz Lenartowycz . W liczbie tej było na pewno:145 mężczyzn. gdzie się ukrył i zamordowany w zabudowaniach Trusiuka. tj. Podpalono również.Wojewoda Chełmski. W 1943 r.przewodniczący Stowarzyszenia Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów oraz dziennikarze. Pozostały po zabitych majątek zrabowano zaś zabudowania spalono. kobiet i starców. Obecni także byli przedstawiciele Środowiska Żołnierzy 27 Wołyńskiej Dywizji AK a także Szczepan Siekierka . Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. 70%. Wbrew obawom niektórych przedstawicieli 178 179 .przewodniczący Obwodowej Rady w Łucku. 125 kobiet i ok. W pobliżu mogiły w Ostrówkach odkryto także zasypaną studnię.Wołyniacy z różnych stron Polski. Na niektórych zbiorowych mogiłach widnieją ślady wypasu bydła. Zygmunt Mogiła-Lisowski . 200 osób). 204 dzieci (do lat 14). pastwiska lasy i łąki.Władysława Kuwałka. Fakt. którzy wyskakiwali przez okna z płonącego budynku. W tej liczbie było na pewno 161 mężczyzn. 185 kobiet (w tym co najmniej 5 w zaawansowanej ciąży) i ok. już tradycyjne. w Ostrówkach mieszkały co najmniej 664 osoby . rocznicę mordu. Henryk Czarnocki . na dnie której spoczywał szkielet starca . To było zaplanowane i zrealizowane ludobójstwo.w tym także dzieci. W modłach biorą zawsze udział miejscowi Ukraińcy.121 rodzin. Został wyciągnięty ze sterty słomy. Na ten jedyny w swoim rodzaju pogrzeb po latach przybyli z Polski przedstawiciele władz państwowych w osobach: prof. Następnie przez okna wrzucili granaty.197 rodzin. Leszek Burakowski . młotami do uboju bydła lub wielkimi drewnianymi maczugami Tak zginęły 243 osoby. że ocalało ok. Ok. 1050 osób ( autor zebrał i opracował pełny wykaz imion i nazwisk pomordowanych). a ujawnienie potwornych skutków zapiekłej nienawiści do innych nacji było na tym terenie momentem zwrotnym w dążeniu do nawiązywania przyjaznych kontaktów między Polakami i Ukraińcami. 10-15 osób. 10-15 osób. Bardzo licznie stawili się Ukraińcy . Sposób i okoliczności przeprowadzenia mordu wskazują. 20 osób w wieku poniżej 20 roku życia oraz 19 dzieci. Z mogiły w Woli Ostrowieckiej wydobyto szczątki nie mniej niż 243 osób. Napadu na Ostrówki i Wolę Ostrowiecka dokonano w ramach szeroko zakrojonej akcji eksterminacyjnej ludności polskiej. Łącznie w uroczystościach wzięło udział około 2 000 osób.głównie kobiet. Stanisław Dobrzański. w Woli Ostrowieckiej mieszkało co najmniej 866 osób . banderowcy zamknęli pozostałych ( głównie kobiety i dzieci w liczbie ok. dr Henryk Litwin . Dokładnie w 49. którzy byli w nich ukryci. 222 dzieci. który ostrzelał z dużej odległości Ukraińców.wicemarszałek Senatu RP. Z mogiły w Ostrówkach ekshumowano szczątki nie mniej niż 80 osób.poseł ZCh-N z województwa warszawskiego. 30% potencjalnych ofiar. tj. gdzie spłonęło ok. Próbujących ratować się ucieczką.senator województwa chełmskiego. Ekshumacja zbliżyła obie społeczności. Przez kolejne lata kontynuowane były coroczne. 200 osób zdołało się uratować zaledwie kilka i to najczęściej jako ranni. prawdopodobnie przez obcięcie głowy siekierą. Dziś na miejscu Ostrówek i Woli Ostrowieckiej rozciągają się byłe kołchozowe pola uprawne. znajdującą się po drugiej stronie drogi. Z 79 rodzin nikt nie ocalał . zabijano z broni palnej. pielgrzymki autokarowe do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Jerzy Pietrzak . przy zbiorowej mogile na ostrowieckim cmentarzu.mieszkańcy wsi Równo. dnia 30 sierpnia 1992 roku na dawnym cmentarzu rzymskokatolickim w Ostrówkach odbyły się uroczystości pogrzebowe. Gdy do Ostrówek nadjechali Niemcy i rozpoczęła się strzelanina. Tak naprawdę to tereny obu tych wsi są wielkim cmentarzem! Należ też wspomnieć.Przedstawiciel Prezydenta Ukrainy w Lubomlu. Na uroczystościach pogrzebowych władze ukraińskie reprezentowali: Wołodymyr Mychajłowycz Sklanczuk . Zginął zamordowany razem z wiernymi ostatni proboszcz ostrowiecki ks. W ciągu zaledwie kilku godzin Ukraińcy wymordowali w obu wsiach ok.dyrektor gabinetu Marszałka Senatu RP. 30 osób. Pozostał zdewastowany i zarośnięty cmentarz parafialny oraz niepoliczone pojedyncze i zbiorowe mogiły. Brak czasu na dokładne przeszukanie zabudowań uratował życie tym. Z ponad 100 rodzin zginęło co najmniej 474 osób. Przybyła także około 300-osobowa grupa Polaków. Sokół i Połapy.zastępca prezydenta obwodu wołyńskiego.mężczyzn. 19 września 1943 roku. można tłumaczyć niespodziewanym pojawieniem się oddziału niemieckiego. ok. Panika wywołana tym zdarzeniem spowodowała pospieszne wycofanie się napastników z obu wsi. stodołę u Jesionków. w tym 120 mężczyzn. Z ok. prof.

z rąk UPA ok. które ustawicznie zalewały nam wykopy oraz odcięły nasze obozowisko od dróg bitych (dowóz żywności. Miały za zadanie dokonanie ekshumacji z 2 masowych mogił Polaków zamordowanych 30. Działania wcześniej uzgodnione ze stroną ukraińską (odpowiednie władze obwodowe w Łucku i powiatowe w Lubomlu) były prowadzone przez archeologów ukraińskich ze Lwowa a koordynowane przez ROPWiM. 180 181 . lecz przyczyniła się do wzbudzenia wśród Polaków aktu przebaczenia Chociaż obecnie Ostrówek i Woli Ostrowieckiej nie ma już na współczesnych mapach Ukrainy. w odległości ok. Oprócz prac prowadzonych na „Trupim Polu” wykonano trzy akcje ekshumacyjne w pobliżu wsi Sokół. gdy z okazji 60 rocznicy mordów na Wołyniu Ostrówki były brane pod uwagę. a jednocześnie przedstawiciel IPN w dn. W pracach aktywnie uczestniczyli młodzi archeolodzy ukraińscy z Łucka. Kolejna ekshumacja miała miejsce we wsi Sokół.1943 r.25 lipca 2011 r. W sumie z tego miejsca wydobyto szczątki nie mniej niż 79 osób. na cmentarzu w Ostrówkach. na cmentarzu w Ostrówkach. 1 w wieku 55. strona ukraińska zgodziła się żeby wcześniej przeprowadzić ekshumację i zorganizować katolicki pochówek ofiar. 22 – 30 sierpnia na terenach wsi Wola Ostrowiecka. kobiet i nielicznych mężczyzn zamordowanych przez UPA 30. którzy zginęli na terenie wsi Sokół 21. głównie kobiet i małych dzieci.5 km od „Trupiego Pola”. 1 km od „Trupiego Pola” i krył szczątki 2 osób . którą udało się zlokalizować za pomocą georadaru archeologom ukraińskim ze Lwowa. Jako przedstawiciel rodzin pomordowanych. korale. Szczególnie nie do końca zmineralizowane kości dzieci manifestowały się pod postacią ciemnych przebarwień utworzonych przez ułamki kostne i korzenie drzew. Pole to było uprawiane przez miejscowy kołchoz przez ok. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. Krył szczątki co najmniej 231 osób ( 93 w wieku do lat 7. Cygan). przez OUN-UPA z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej.małżeństwa Pogorzelców ( znanych z relacji świadków – Polaków i Ukraińców).08. 250 Polaków.08. paciorki różańców. brak dróg dojazdowych. Prace odbywały się w bardzo trudnych warunkach (brak kuchni polowej. sytuacja nieco się poprawiła ( dowieziono nam wodę w beczkach).. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. aby postawić. ale odnaleziono i odsłonięto tylko 1 mogiłę kryjącą szczątki dzieci. to pozostał cmentarz i zbiorowe oraz pojedyncze mogiły pomordowanych. podali wersję.głównie kobiet z dziećmi. Kolejna szansa pojawiła się na początku tego roku. Pierwszy znajdował sie w lesie. brony i inne) fragmenty kości ludzkich. Korsak i NN ps. ok.2011 r. 300 kobiet i dzieci z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej.2011 r. liczącym ok. Lepiej zachowały się przedmioty osobiste: medaliki. dwa tygodnie po mordzie. 8 w wieku 35 – 50 lat. Za wstawiennictwem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie.5 metra i głęboki był na 1. Dopiero po interwencji konsula z Łucka Tomasza Janika. najstarsi Ukraińcy . gdzie wydobyto niekompletne szkielety 2 mężczyzn.60 lat i 3 osoby w wieku powyżej 60 lat). 15 lat lasu sosnowego. Te czynniki spowodowały. gdzie według relacji świadków miało zginąć ok. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien. jako miejsce spotkania prezydentów Polski i Ukrainy. ekshumacja nie stała się zaczynem nienawiści. iż zaledwie na głębokości 30 cm poniżej poziomu gruntu występują liczne.1943 r. Grób masowy miał wymiary 8. 30. Byli mieszkańcy przez kolejne 19 lat starali się u władz w Łucku i Lubomlu o dokończenie ekshumacji i katolicki pochówek dla pomordowanych. Kolejna akcja poszukiwawcza i ekshumacyjna odbyła się w dn. 39 w wieku 15 – 20 lat. 1.władz Ukrainy. Razem z pracownikami Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie oraz archeologami z UMK w Toruniu brałem udział w pracach ekshumacyjnych. na tzw. Razem z innymi szczątkami ( wydobytymi z mogiły na „Trupim Polu” i w lesie pod Sokołem) zostały uroczyście pochowane dn. Dodatkowo nasze działania ( ekipa polska liczyła 8-12 osób) utrudniały ciągłe. 48 w wieku 7 – 15 lat. Wykonano kolejnych 6 wykopów sondażowych oraz poszerzono wykop już istniejący.1943 r. Już pierwszy wykop sondażowy o długości 20 m i szerokości 2 m wykazał. szpadle. wody pitnej we własnym zakresie). w boju z wojskami niemieckimi ( prawdopodobnie porucznika Andrzeja Buchmana ps. a następnie wspólnie odsłonić pomnik w Ostrówkach. W trakcie tej ekshumacji. Nadzieja pojawiła się dopiero w 2003 r. W trakcie prac archeologiczno-ekshumacyjnych wykonano aż 12 wykopów sondażowych. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien (specjalnie zamówionych i wykonanych w Lubomlu). „Trupim Polu” koło wsi Sokół. w którym natrafiono na mogiłę masową kryjąca szczątki ludzkie. 50 lat. Prace archeologiczne rozpoczęły się na polu w miejscu dawnej szkoły. pojechałem z grupą wolontariuszy do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. namioty]). Bezskutecznie. żądzy odwetu i pogardy dla Ukraińców. iż są to szczątki 2 żołnierzy z 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. kiedy w czasie spotkania obecnych prezydentów Polski i Ukrainy padła propozycja. Wybrano Poryck (Pawliwka) ze względów organizacyjnych i logistycznych. ulewne deszcze. Wszystkie ekshumowane groby wskazane zostały przez mieszkańców tej ukraińskiej wsi. Według relacji świadków mogło tam zginąć 30. Prace archeologiczne rozpoczęły się na terenie młodego. szkaplerze. Grób wykopany został w piasku. że szczątki kostne pomordowanych uległy daleko idącemu rozkładowi. Razem z innymi szczątkami (wydobytymi pod koniec sierpnia z mogiły w Woli Ostrowieckiej) zostały uroczyście pochowane dn.1944 r.04.mieszkańcy tej wsi. 30.5 na 2. przez co były w posuniętym stanie rozkładu. Według relacji świadków ciała pogrzebane zostały dopiero ok. 49 w wieku 20-35 lat . Drugi grób kryjący szczątki trzech osobników znajdował się również w lesie. łatwo przepuszczalnym dla wody środowisku.08.08. prywatny sprzęt [piły. spinki do włosów.2 m poniżej poziomu gruntu. guziki.08. poniszczone przez narzędzia rolnicze ( pługi.

Oprócz Polaków z rąk nacjonalistów ukraińskich zginęła niezliczona ilość polskich obywateli innych narodowości. czyli do wypędzenia stamtąd większości Polaków.. a więc dzień. Żydów wydusimy . przedstawiciel wojewody lubelskiego. bo tak powszechnie nazywano członków UPA. Banderowcy.a Ukrainę stworzyć musimy” i „Będzie polska krew po kolana . Ks. Przewodniczący Wołyńskiej Rady Obwodowej – Wołodymir Wójtowycz. Następnie nabożeństwo żałobne odprawili w obrządku wschodnim duchowni Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej: metropolita łucki i wołyński . Żydiw wydusym. „Bude lacka krow po kolina . gdyż była to niedziela.sława Ukrainie”. Najkrwawszym rozdziałem tych wydarzeń było ludobójstwo na Wołyniu. gdy wkroczyły wojska niemieckie. a na ziemi lubelskiej. Andrzej Kunert. Datę tę dowództwo UPA wybrało celowo.. Objęło ono dawne województwa: wołyńskie. ich rodziny .sława Ukrajinu”. Mordy na Kresach trwały do 1946 r. 200 Polaków) i liczni Ukraińcy (ok. Ormianie (w Kutach nad Czeremoszem) i Czesi (osadnicy 182 183 . czyli podjudzoną miejscową ludność ukraińską. które nacjonaliści ukraińscy od lat wpajali swoim rodakom: „Smert Lacham . często paląc żywcem w otoczonych kościołach. senator RP – Stanisław Gogacz. założonej w październiku 1942 r.będzie wolna Ukraina”. oraz dwa lata później. 400 osób.łącznie ok. zaatakowali równocześnie prawie 170 miejscowości. Ci ostatni dopuścili się także pogromów Żydów.Nifont oraz bp kowelski i włodzimierski . do której masowo napłynęli zaprawieni w innych rzeziach kolaboranci z Ukraińskiej Policji Pomocniczej i  14 Dywizji SS „Galizien”.Tomasz Janik i Vicekonsul Krzysztof Wasilewski. Ambasador RP w Kijowie dr Henryk Litwin. a także częściowo lubelskie i poleskie.. ”Lachiw wyriżem. Pierwsze mordy miały miejsce już we wrześniu 1939 r. wspierani przez „czerń”. Zabójstwa połączone były z niesłychanym okrucieństwem.Włodzimierz razem z kilkunastoma ojcami.bude wilna Ukrajina”. za spokój dusz zamordowanych. mordując w okrutny sposób. którą odprawił bp Marcjan Trofimiak – ordynariusz diecezji łuckiej razem z kilkunastoma księżmi z Wołynia i z Polski. zginęło w ciągu ośmiu lat ok. dokonane na Wołyniu i Kresach Południowo Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej przez faszystów z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Armii Powstańczej. delegacja oficerów Straży Granicznej w Chełmie oraz liczni pielgrzymi z Polski ( głównie byli mieszkańcy. Konsul RP w Łucku. Uroczystość rozpoczęła się Mszą św. 150 tysięcy bezbronnych Polaków. którego nie stosowali nawet niemieccy czy sowieccy okupanci. Ludobójstwo to działo się zgodnie z hasłami. Sekretarz Generalny ROPWiM – min. aż do chwili ostatecznego rozbicia ukraińskiego podziemia. czyli „Śmierć Polakom . w którym Polacy rozsypani po przysiółkach i osadach. złożone z ukraińskich najemników. a Ukrajinu stworyty musym”. rzeszowskiej i przemyskiej jeszcze rok dłużej. ale faktyczna ich liczba jest z pewnością większa. a wraz z nimi bataliony Abwehry „Roland” i Nachtigall”. w tym Żydzi. starosta chełmski Paweł Ciechan. które osiągnęło swój szczyt 11 lipca 1943 r. dawni sąsiedzi z pobliskich miejscowości). lwowskie. kilka tysięcy Polaków. tarnopolskie i stanisławowskie. Największa jednak ilość mordów na Polakach dokonała się po powstaniu zbrodniczej UPA. „Polaków wyrżniemy. Według szacunków z rąk banderowców. schodzili się do kościołów. gdy na te tereny wkroczyły wojska radzieckie. Tadeusz Isakowicz-Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego 1) Przemilczana zbrodnia Nie ma w historii Polski bardziej zafałszowanej i  przemilczanej sprawy jak ludobójstwo ludności polskiej. W uroczystościach pogrzebowych wzięli udział: Przewodniczący Wołyńskiej Obwodowej Administracji – Borys Kłymczuk.

opisał w swoim pamiętniku mój śp. Na skraju tej wsi. przez całą wojnę mieszkał wraz z rodzicami i rodzeństwem autor pamiętnika. choć zaginał w 1945 r. przetłumaczonego w języku polskim jako ludobójstwo. – Do 21 XI 1944 roku zniszczyć wszystkie polskie chaty. Małe Wydawnictwo. Radamsa. Napastnicy 2 3 Jan Zaleski. a następnie z czasu wojny. Tadeusz Isakowicz-Zaleski. podpisanej i ratyfikowanej m. Jan Zaleski. Leśne wsie oraz wioski położone obok leśnych masywów powinny zniknąć z powierzchni ziemi. Przemilczane ludobójstwo na Kresach. dokonanych przez UPA w powiecie Buczacz. tak opisała z kolei we własnych wspomnieniach: „Banderowcy zaatakowali o godz. a na starcach skończywszy. spalono dwory i szkoły. bo wszelkie eufemizmy typu „wojenne wydarzenia”. a poplamione krwią (nie tylko w przenośni) garnki.) i Barysz (w 1945 r.. strzelaninę. ciocia autora pamiętnika. od Zadarowa (ukraińskiej wsi) i od Komarówki.) Tej walki nie możemy przegrać i za każdą cenę trzeba osłabić polskie siły. Dla rodzin ofiar. s. od Wyczółek. „bolesne wypadki” czy „czystki etniczne” są nie tylko fałszerstwem. zakończonej kalectwem) pisał swój pamiętnik. Zdradziła także hasło. czyli na tym skrawku historycznego Podola. On też wprowadził to pojęcie do Konwencji w sprawie zapobiegania 1 Całość tej problematyki opisałem w swojej publikacji: Ks. Słyszeliśmy przerażające jęki. Jan Zaleski.in. w nowopowstałej osadzie Dębowica. że sam Antychryst rozpoczął swą działalność!3 Rzezi w Korościatynie dokonał oddział UPA. Wiele informacji ma wartość źródłową. dz. został przez niego odtworzony i był kontynuowany przez następne lata. Rzeź trwała niemal przez całą noc. łącznie 600 osób. w których poprzednio mieszkali Polacy1. 29. cyt. Od  dziesiątków lat krewni ofiar domagają się godnego uczczenia pamięci pomordowanych. kosy i noże. Nawiasem mówiąc. – Zniszczyć wszystkie ściany kościołów i innych polskich budynków kultowych. Opis ten jest bardzo dramatyczny. druga rabowała.. 18-tej. Rozpoczęli „żniwo” równocześnie z trzech stron. Działały trzy wyspecjalizowane grupy: pierwsza „pracowała” toporami. Najobszerniejszy opis dotyczy zagłady Korościatyna. Kraków 2008. że zgodnie z nią zbrodnie ludobójstwa nie ulegają przedawnieniu.). które bolą przez całe pokolenia. zburzono kościoły. co Aniela Muraszka. gdyż w napadach na polskie wsie wyrzynano wszystkich bez różnicy na płeć czy wiek. że był samoukiem (do szkoły nie chodził z powodu długotrwałej choroby kolana. który po odzyskaniu niepodległości znalazł się w obrębie Drugiej Rzeczypospolitej. banderowcy rozpoczęli rzeź mieszkańców Korościatyna. Zdradziła to pewna Ukrainka ożeniona w Korościatynie. Co więcej. Są to rany. czysto polskiej wsi. twórcą pojęcia „genocide”. Kronika Życia. lecz po prostu obrazą pamięci ofiar. leżącej 8 km od Monsterzyk i 25 km od Buczacza. uzbrojoną w siekiery. że po roku 1989. Korościatyn (w 1944 r. do której można porównać jedynie ludobójstwa Ormian w Turcji w czasie pierwszej wojny światowej oraz Holokaust Żydów i  Cyganów podczas drugiej.z Wołynia). zgrozo! – mają swoje pomniki. począwszy od niemowląt. trzecia. przez nieistniejące już dziś krakowskie wydawnictwo Radamsa2. jak i wszystkich dawnych mieszkańców tych ziem. Kraków 1999 r. i karania zbrodni ludobójstwa. przez Polskę.. Zacytuję jego fragment: „W nocy z 28 na 29 lutego 1944 r. Wydawało się. paliła systematycznie domostwo po domostwie. najboleśniejszy jest jednak fakt. którym posługiwali się wartownicy. W rzeczywistości mordów nie ograniczano tylko do mężczyzn. jednogłośnie uchwalonej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 9 grudnia 1948 r.). Musi tutaj wyraźnie paść słowo „ludobójstwo”. Nowe wydanie. pierzyny czy kożuchy do dziś – jako „łup wojenny” – służą w niejednym ukraińskim domostwie. polski parlament nie nazwał po imieniu tej niewyobrażalnej zbrodni. Zrównano z ziemią całe miejscowości. Zagładzie uległa też polska cywilizacja. a nawet ulice we Lwowie i innych miastach. w miejscowościach Kołodne (w 1939 r. gdy warty dopiero rozchodziły się na posterunki. w Monasterzyskach na Tarnopolszczyźnie. dr praw Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. a więc wtedy. W pamiętniku tym jego autor opisywał szczegółowo wszystkie wydarzenie z okresu międzywojennego. a także stalinowską zagładę ludności ukraińskiej w czasach Wielkiego Głodu czy obecne zbrodnie dokonywane przez muzułmanów na ludności chrześcijańskiej w Darfurze (zachodni Sudan) i przez sołdatów Putina na cywilach  w  Czeczenii. na rok 2010 przygotowuje „Małe Wydawnictwo” w Krakowie. 2) Świadek z Dębowicy Cztery z masowych zbrodni. Urodził się on w 1926 r. Mimo. Zachowane dyrektywy dowództwa UPA mówiły bowiem wyraźnie (cytuję tylko kilka przykładów): – Powinniśmy przeprowadzić wielką akcję likwidacji polskiego elementu. a także ci Ukraińcy. 184 185 . Warto zaznaczyć. Czechów (w 1941 r. Posłużono się podstępem. (. wyd. których kości bieleją bez jakiegokolwiek pochówku po kresowych lasach i jarach. oprawcy tych ofiar – o. złożona głównie z kobiet i wyrostków. późniejsza siostra zakonna. Ojciec. trzech wylotowych dróg. Wszystko to było połączone z grabieżą mienia ofiar. poszerzone i uzupełnione.). był polski prawnik żydowskiego pochodzenia Rafał Lemkin. którzy nie popierali faszystów. Pamiętnik ten. podprokurator w Brzeżanach i Warszawie. ryk palącego się żywcem bydła. wspierany przez miejscową ludność ukraińską (głównie ze wspomnianego Zadarowa). Przy odejściu wojsk niemieckich należy wykorzystać ten dogodny moment dla zlikwidowania całej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat. następnie warszawski adwokat. a ocalałe resztki narodu wypędzono. a więc już po ponownym odzyskaniu niepodległości. Pod nazwą „Kronika życia” został on wydany w 1999 r.

Kobiety miały obcięte piersi. że napad na Korościatyn odbył się w tym samym dniu. W zdewastowanych. córka Michała. Wszystko było połączone z rabunkiem. od 4 do 12 lat. co tam zobaczyłam. Zdejmowano też kożuchy i buty zabitym. był najkrwawszym miesiącem. rozprute brzuchy i rozwleczone jelita. Żonę pochyloną nad łóżeczkiem kilkumiesięcznego dziecka banderowiec ściął toporem.. że powyżej opisane rzezie przeczą tezie jakoby UPA zakazała ich z dniem 1 września 1944 r. jak podają relacje. który uratował większość mieszkańców. Mieli odrąbane ręce.5 Jan Zaleski wspomina: Rano rodzice udali się na zgliszcza Korościatyna i opowiadali potem rzeczy. będący wówczas 10-letnim ministrantem. 10 Vide: skandaliczna uchwała polskiego Sejmu RP z 2003 r. od których włosy się jeżyły. Z kolei Danuta Konieczna. relacjonuje: Miałam już prawie dziesięć lat. W czasie ataku na plebanię zginął jeden z ukraińskich dowódców.6 Warto też zacytować dwie inne relacje.. na które wrzucono łupy. czternastoletni chłopcy. 186 187 . Henryk Komański. Droga. Trzykrotnie ocalona. s.7 4 Aniela Muraszka. żałobną odprawił ks.10 8 Łuny nad Wołyniem w: „Przegląd”. rozłupane głowy.) Rano ludzie saniami zaprzężonymi w konie podążali do Korościatyna. jakby to było wczoraj. Mieczysław Krzemiński. Tenże Nowicki dostał po tym wszystkim pomieszania zmysłów i chodził z ocalałym niemowlęciem na ręku. przedwojenny sprzedawca w sklepie Kółek Rolniczych. mieszkająca w sąsiedztwie wioski... Podhajec 39 osób. syn popa z Zadarowa.. dz. lansowana przez „wybielaczy” banderowców ma świadomie zawęzić okres ludobójstwa wyłącznie do lat 1943-1944. gdzie leżało żywe niemowlę było pełno krwi. a także miesięczne niemowlę. Chcieli ich bowiem w jak największej ilości wymordować. Rzeź ustała dopiero nad ranem. maszynopis (w zbiorach autora). Wszyscy ocaleni Polacy przenieśli się do Monasterzysk. jak stara kobieta stała nad zmasakrowanym ciałem swojej córki. s.. To. Tych ostatnich pochowano dzień później na korościatyńskim cmentarzu. cyt. stawiła jednak rozpaczliwy opór.wszędzie leżeli zamordowani ludzie. 4 lutego w Baryszu 135 osób. Dla przykładu. P. nogi. s. (. stacjonujący w odległych o 12 km Puźnikach. banderowcy zamordowali w sąsiedniej Hucie Starej 12 osób. mówiła do niej. Po chwili zaatakowali i rozpoczęła się rzeź. na stacji kolejowej . w ogrodach. spalona żywcem. 1989. Później podkładano ogień. 9 Ks. W tym miejscu trzeba podkreślić. W czasie nocnej rzezi zamordowano około 156 osób.. Wszystko to działo się przy bezradności. cyt. aby pochować zmarłych. talerze i garnki. ciągle mówiąc coś o ukochanej Basi. gdy z odsieczą przyszedł polski oddział partyzancki. było makabryczne. Za banderowcami jechały puste sanie. a następnie uprowadzano je.. Przede wszystkim odwiązywano z postronków krowy i konie. wydłubane oczy.. Na pościeli. leżącej w innej części Tarnopolszczyzny. Mordy trwały także po zakończeniu wojny. 25 lutego w Zaleszczykach Małych 39 osób9. 7 lutego w Zalesiu spalono żywcem 50 osób. Stanisława Łużna. wołając po polsku. Nie oszczędzali nawet niemowląt. (. żeby wstała i włożyła płaszcz. Pamiętam. bo jest zimno i pora iść do domu. ale szczupłość miejsca nie pozwala na wymienienie wszystkich. Pamiętam. Tego nie można opisać. Ja też tam byłam. zdążył w ostatniej chwili wymknąć się za dom. 29. w tym ks. Prof.wjechali do wioski saniami.4 Jak wynika z relacji innych świadków napadem kierował greckokatolicki pop Pałabicki wraz ze swoją córką. Miała obciętą pierś. zastrzelenie lub zarąbanie siekierą. Np. ocalała jedynie plebania i kościół. Warto zaznaczyć. 12 lutego w Puźnikach 110 osób. Nr 25/2003 z 16 czerwca 2003. Autor pamiętnika pisuje także. że w powiecie buczackim zagładzie ulegli także Polacy z innych wiosek. 7 Teresa Bętkowska. W grupie ofiar było kilkanaście małych dzieci. nawet obrusy. 2 lutego w Ujściu Zielonym oddziały UPA zamordowały 133 osoby. 59. Sąsiedzi dożywiali go wraz z dzieckiem.. Lista ich jest o wiele dłuższa. proboszcza Józefa Suszczyńskiego. że są partyzantami i żeby chłopcy z wioski zgromadzili się wokół nich. Gabriel Turowski. w: „Alma Mater”. Widziałam maluśkie dziecko z roztrzaskaną o ścianę głową. s. bandyci wpadli do mieszkania Nowickich w dawnej karczmie.) Mordowano zagrodę po zagrodzie. nazajutrz przyjechał na nartach wraz z księdzem z Monasterzysk. co działo się po wymordowaniu wioski. już 4 marca 1944 r.. Najczęstszą formą zabójstwa było. czekających na stacji na pociąg. Anioł Stróż mnie pilnował. w tym kilkanaście osób z innych wiosek. a czasem i akceptacji. w którym Ukraińcy z dywizji SS „Galizien” spalili żywcem przeszło tysiąc Polaków w Hucie Pieniackiej. Kronika. 154–157. który jej przyniosła. początkowo zaskoczona. na podwórkach. Ukrainki wpadały do domów i przeskakując poprzez trupy kradły co się tylko dało. 5 Szczepan Siekierka. kiedy banderowcy napadli na polską wioskę Korościatyn. rozpłatał też toporem głowę kilkuletniej córki Basi. a tydzień później w Bobulińcach k. którzy sfilmowali spaloną wieś i porobili zdjęcia pomordowanym. a w wypadku dzieci uduszenie. Tego nie mogę zapomnieć. dz. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939‑1946. Spalona została praktycznie cała wieś. w większości we wspólnej mogile. 6 Jan Zaleski. Najtragiczniejsze jednak mordy były już po ponownym wkroczeniu Armii Czerwonej. spalonych domach. Roztrzaskaną z tyłu głowę. Tak to wspomina: W jednej z izb zobaczyłem matkę pochyloną nad łóżeczkiem dziecka.8 Jan Zaleski w dalszych częściach pamiętnika opisuje wszystko to. 1 marca przyjechali Niemcy. 52–55. obcięte uszy i powyrywane języki. Nowicki. Ustalono tożsamość tylko 117 osób. Teza taka. Mszę św. W grupie podpalaczy byli nawet dwunasto.. a luty 1945 r. władz sowieckich. Widziałam ludzi pozabijanych siekierami i nożami. bp Wincenty Urban. Samoobrona.

Po wkroczeniu Rosjan mężczyźni z Korościatyna zostali powołani do służby wojskowej, tak w II Armii Wojska Polskiego, jak i w Armii Czerwonej. Do tej ostatniej, w wyniku swoistego rodzaju łapanki na mężczyzn w Monasterzyskach wcielony został ojciec autora pamiętnika, Jan Zaleski senior, który później zginął w czasie szturmu Wiednia. Z kolei niektórzy Polacy znaleźli się w formacji zwanej po rosyjsku „Istriebitielnyje Bataljony”11, a organizowanej przez NKWD. Wstępowano tam za zgodą dowództwa AK, licząc, że oddziały będą ochroną przed kolejnymi atakami zbrodniarzy z UPA.

3) Pamięć o pomordowanych
W jesieni 1945 r. mieszkańcy Korościatyna wywiezieni zostali na Ziemie Zachodnie, głównie w okolice Lwówka Śląskiego, Strzelina i Legnicy. Jan Zaleski w czasie transportu zachorował ciężko i został wysadzony na pierwszej stacji, gdzie był szpital. Tą stacja okazał się Kraków, w którym osiadł na stale. Ukończył liceum w Krzeszowicach, a następnie podjął studia polonistyczne. Prace magisterską i doktorską obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie uzyskał habilitację na Wyższej Szkole Pedagogicznej w im. Komisji Edukacji Narodowej (dziś Uniwersytet Pedagogiczny) w Krakowie, Na uczelni tej pracował ponad 30 lat, pełniąc m.in. funkcje kierownika Katedry Języka Polskiego. Jego specjalizacją był język pisarza Aleksandra Fredry oraz język Kresów Południowo-Wschodnich. Zmarł w 1981 r. w Krakowie. Pozostawił po sobie liczne publikacje o tematyce kresowej oraz zbiory pamiątek kresowych. W odbudowanym po 1945 r. Korościatynie władze radzieckie osiedliły Łemków, w tym wielu przesiedleńców z okolic Krynicy. Oni też na pamiątkę swojej rodzinnej miejscowości zmienili nazwę wioski, nazywając ją właśnie Krynicą. Inna sprawa, że zmienianie nazw miejscowości jest celową polityką, mającą na celu zacieranie polskich śladów. Łemkami zasiedlono także, prawie w 70 procent, opuszczone Monasterzyska. Nie ocalała natomiast osada Dębowica12, która została wyburzona i zaorana. Wykarczowano tam też większość sadów owocowych, pozostałych po Polakach. Nie naprawiono także wysadzonego w czasie wojny tunelu kolejowego w Buczaczu, co spowodowało, że linia kolejowa przechodząca przez Korościatyn została rozebrana. Nie ma też śladu po stacji kolejowej w Monasterzyskach. Po wojnie kościół w Korościatynie został zamknięty i zamieniony na magazyn. Po 1990 r. nowi mieszkańcy wioski odremontowali go i przekształcili w cerkiew greckokatolicką. Z kolei Polakom, których w tym okolicach zostało bardzo niewielu,
11 Po polsku: bataliony niszczycielskie. 12 Jan Zaleski, Kronika..., dz. cyt., s. 9–10.

nie udało się odzyskać swojego kościoła w Monasterzyskach, który po wyremontowaniu został przekształcony w cerkiew prawosławną. Nie odbudowano też spalonego kościoła w Hucie Starej. Natomiast łaskami słynący obraz Matki Bożej Bolesnej z Monasterzysk, wywieziony przez ostatniego proboszcza, ks.  Antoniego Jońca, znajduje się obecnie w parafii Bogdanowice k. Głubczyc w diecezji opolskiej, gdzie dzięki staraniom ks. Adama Szubki, też rodem z Tarnopolszczyzny, cieszy się nadal wielkim kultem. Tutaj w niedzielę w okolicach święta Matki Bożej Bolesnej (przypadającego 15 września) odbywa się doroczna pielgrzymka byłych mieszkańców Monasterzysk i okolic oraz ich potomków. Dziś świadkami tragedii są: tablica pamiątkowa na frontonie kaplicy Matki Bożej w Fundacji im. św. Brata Alberta w  Radwanowicach k. Krakowa13 oraz tablica pamiątkowa kościele w Lwówku Śląskim i obelisk na tamtejszym cmentarzu. Na obu tablicach jest jednakowa treść, a jako motto użyte są słowa z pamiętnika Jana Zaleskiego. „NIM WSTAŁ ŚWIT, ONI JUŻ BYLI U BOGA” PAMIĘCI MIESZKAŃCÓW KOROŚCIATYNA K. MONASTERZYSK POMORDOWANYCH OKRUTNIE W NOCY Z 28 NA 29 LUTEGO 1944 R. ORAZ OFIAR LUDOBÓJSTWA DOKONANEGO NA KRESACH WSCHODNICH PRZEZ OUN-UPA RODZINY OFIAR Trzecia tablica pamiątkowo ma zostać wmurowana 28 lutego 2010, w 66tą rocznice zagłady Korościatyna, w kościele w Pławnej k. Lwówka Śląskiego. Inicjatorką wmurowania pierwszej tablicy jest wspomniana siostra zakonna Agata Aniela Muraszka ze zgromadzenia sióstr adoratorek, rodem z Korościatyna. Tablicę tę 7 września 2003 r., w czasie zjazdu byłych mieszkańców owej kresowej wioski, poświęcił ks. prałat Antoni Sołtysik z parafii św. Mikołaja w Krakowie, a kazanie w czasie Mszy św., odprawianej za pomordowanych wygłosił o. Adam Studziński, dominikanin rodem spod Żółkwi. Odsłonięcia dokonała Helena Zaleska, zamieszkała obecnie pod Strzelinem, która w czasie rzezi wioski straciła matkę i sama też została ranna. Z kolei inicjatorem ufundowania drugiej tablicy i obelisku jest Józef Suchecki, także rodem z Korościatyna. Tablicę tę w 60 rocznicę zagłady wioski poświęcił autor niniejszego artykułu.14 Nazwa Korościatyna wspomniana jest
13 Szczepan Siekierka, Henryk Komański Pomniki, tablice pamięci i mogiły na terenie Polski ku czci ofiar ludobójstwa dokonanego na Polakach przez OUN i tzw. UPA, Wrocław 2007, s. 138. 14 Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Pomniki..., dz. cyt., s. 29.

188

189

także na tablicy pamiątkowej, umieszczonej w 1998 r. w kościele garnizonowym pw. św. Elżbiety we Wrocławiu. Tablica ta poświęcona jest komendantowi Obwodu AK Buczacz, por. Stanisławowi Ignatowiczowi i jego żołnierzom oraz 1609 Polakom pomordowanym przez UPA w  dawnym powiecie buczackim. Fundatorami są Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej III Obszaru Lwowskiego oraz ocalali mieszkańcy Buczacza i okolic, rozsypani po całym kraju i poza jego granicami.15. Z kolei na samym w Korościatynie, na tamtejszym cmentarzu, 3 września 2011 r. dzięki staraniom byłych mieszkańców wioski i ich potomków, zamieszkałych obecnie w okolicach Strzelina i Borowa na Dolnym Śląsku, ustawiono kamienny krzyż wraz z tablicami w języku polskim i ukraińskim, zawierającymi nazwiska pomordowanych. „Żywymi pomnikami’ są z kolei liczne publikacje z zakresu historii i kultury Tarnopolszczyzny, w tym godny polecenia album pt. „Miasto kresowe Monasterzyska wczoraj i dziś”, pióra Zbigniewa Żyromskiego, oraz wspomniane prace Jana Zaleskiego, po którego śmierci jego dzieło kontynuował śp. prof. dr hab. Edward Klisiewicz, także z WSP w Krakowie. Ten ostatni jest z kolei autorem doskonałej pracy pt. „Nazwy miejscowe Tarnopolszczyzny. Motywacja - geneza - struktura”, która stała się podstawą jego habilitacji16. Takimi „żywymi pomnikami” są także różnego rodzaju zjazdy i spotkania Kresowian, na których zawsze pamięta się o męczennikach z Kresów Wschodnich. W roku 2008 pamięć o pomordowanych z Korościatyna przypominana była w czasie V Dnia Kresowego, zorganizowanego 8 maja w Kędzierzynie-Koźlu przez Witolda Listowskiego i tamtejsze Gimnazjum im.  Orląt Lwowskich. W 2008 r. za pomordowanych modlono się także 4 lipca na Jasnej Górze w czasie XIV Pielgrzymki Kresowian, zorganizowanej przez Światowy Związek Kresowian, a także 10 lipca w katedrze polowej w Warszawie, 11 lipca na Skwerze Wołyńskim w Warszawie oraz 13 lipca w kościele ojców Franciszkanów w Legnicy, w czasie spotkania kresowego. Pomordowanych wspominano także w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2008 r. w Galerii Porczyńskich w Warszawie przez Instytut Pamięci Narodowej i Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej oraz w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2009 r. przez rzecznika praw obywatelskiej Janusza Kochanowskiego. Nawiasem mówiąc, minister spraw zagranicznych Radek Sikorski i sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Andrzej Przewoźnik uchylili się od wzięcia udziału w tym ostatnim wydarzeniu.
15 Tamże, s. 54. 16 Obu badaczom krakowskim Kresów poświęcony w całości jest 51 tom Annales Academiae Paedegogicae Cracoviensis, wydany 2008 r. przez Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, zawierający 36 prac nauko-wych autorstwa ich przyjaciół i współpracowników.

4) Trudna prawda
Podobnych relacji jak te z pamiętnika Jana Zaleskiego są tysiące. Zawierają je tak prace naukowe dr Lucyny Kulińskiej z Krakowa, prof. dr hab. Czesława Partacza z Koszalina, dr Leona Popka z Lublina oraz gigantyczna praca dokumentalna, sporządzona przez Stowarzyszenie Upamiętnia Ofiar Zbrodni Nacjonalistów Ukraińskich i redakcję kwartalnika „Na Rubieży” we Wrocławiu, jak i niemniej obszerna praca Ewy i Władysława Siemaszków o ludobójstwie na Wołyniu, oraz wstrząsająca książka Stanisława Srokowskiego „Nienawiść”. Te dwie ostatnie pozycje są laureatami Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza. Prawdy o tej niewyobrażalnej zbrodni oczekiwały rodziny pomordowanych od powstającej Trzeciej RP. Jednak szybko się okazało się, że Kresy Wschodnie znów stały się tematem niewygodnym, a ludobójstwo tam dokonane wręcz politycznym tabu. Szczególnie bolesna jest tzw. polska polityka wschodnia, reprezentowana głównie przez ministra Radka Sikorskiego, polegająca na „kłanianiu się w pas” neofaszystom spod znaku Kongresu Nacjonalistów Ukraińskich i Wiktora Juszczenki. Ten ostatni wymierzył Polsce i Polakom policzek, ogłaszając 2007 r. za bohatera narodowego Romana Szuchewycza, dowódcę UPA, zwanego słusznie katem Wołynia i Podola. Popiera także kult innego zbrodniarza, Stepana Bandery, oraz zapowiada przyznanie praw kombatanckim członkom OUN-UPA. Postępowanie polskiego establishmentu politycznego jest odwrotne niż czynią to inne narody, w tym zwłaszcza Żydzi i Ormianie, których historia jeszcze bardziej doświadczyła, a którzy jednak wbrew krzywym spojrzeniom ambasadorów obcych państw nie boją się poszukiwać i pielęgnować prawdy o męczeństwie swoich rodaków. Czynią to także Ukraińcy, dbając o pamięć o ofiarach terroru komunistycznego. Podobnie czynią nawet Niemcy i Rosjanie, choć są sprawcami wielu światowych nieszczęść. Pamiętajmy więc zawsze o naszych rodakach, którzy umierali na Kresach w straszliwych męczarniach tylko dlatego, że byli Polakami.

190

191

Magdalena Kazik

Sytuacja rodzin polsko-ukraińskich na Kresach Południowo-Wschodnich II RP w czasie II wojny światowej.
Kresy Południowo-Wschodnie II Rzeczpospolitej stanowiły mieszaninę kultur, religii i narodowości. Obok siebie żyli Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Niemcy, Czesi wymieniając się wzajemnie swoją kulturą i obyczajami. Zarówno na terenie Wołynia, jak i Małopolski Wschodniej między Polakami a Ukraińcami zawierano małżeństwa mieszane narodowościowo. Zgodnie z prawem1 i tradycją wybór kościoła, w którym zawierano związek małżeński zawierano zależał od narodowości i religii kobiety. Polski brały więc ślub w kościele rzymskokatolickim, natomiast Ukrainki w cerkwi prawosławnej lub greckokatolickiej. Natomiast dzieci w zależności od płci, dziedziczyły narodowość i religię po ojcu lub matce- dziewczynki, będące córkami Polek były chrzczone w kościele i wychowywane po polsku, chłopców –synów Ukraińców chrzczono w cerkwi. Taka sama sytuacja zachodziła, gdy żoną była Ukrainka a ojcem Polak. W relacjach i wspomnieniach Polaków zamieszkujących Kresy II RP podkreśla się, że zgodne współżycie Polaków i Ukraińców przekreślił wybuch II wojny światowej. Gwałtowne pogorszenie stosunków polsko-ukraińskich nastąpiło pod okupacją niemiecką. Niewątpliwie jest to związane ze wzrostem wpływów, nastawionej antypolsko Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, jak również polityką narodowościową okupanta niemieckiego, która opierała się na zasadzie „dziel i rządź”.2 Należy również zauważyć, że w szczególnie trudnej sytuacji rodziny te znalazły się pod okupacją sowiecką. Podczas analizy polskich relacji pamiętnikarskich wyodrębniliśmy dziesięć charakterystycznych przypadków, które określały wzajemne relacje małżeńskie i rodzinne w rodzinach mieszanych oraz stosunek OUN-B i UPA do tych rodzin. Do sytuacji tych zaliczamy: 1.  Nakaz zabicia polskich członków rodziny wydany ukraińskim członkom rodziny przez UPA. 2.  Zabicie polskiego członka rodziny przez ukraińskiego członka rodziny, bez wyraźnej groźby ze strony UPA 3.  Darowanie życia ukraińskiemu członkowi rodziny przez napastników z UPA 4. Darowanie życia polskiemu członkowi rodziny przez UPA
1 Regulacje wzajemnych relacji Kościoła rzymskokatolickiego i unickiego zawierała Concordia z 6 października 1863 r. 2 O polityce Niemiec wobec Polaków i Ukraińców pisał szerzej m.in. Grzegorz Mazur, G. Mazur, Rola Niemiec i Związku Sowieckiego w polsko-ukraińskim konflikcie narodowościowym w latach 1942-1945, [w:] Polska-Ukraina- Trudne pytania, t. 5, Warszawa 1999, s. 221-231.

5. zabicie ukraińskiego członka rodziny przez UPA 6. zabicie polskiego członka rodziny przez UPA 7. śmierć całej rodziny 8. nieobecność ukraińskiego członka rodziny podczas napadu 9. udzielenie pomocy Polakom przez członków rodziny mieszanej 10. ucieczka rodziny z zagrożonego terenu Najwięcej relacji i wspomnień dotyczy sytuacji, w których w wyniku różnych okoliczności doszło do śmierci polskich lub ukraińskich członków rodziny mieszanej. Stosunkowo rzadko relacje mówią o darowaniu życia takiej rodzinie. Nie należy jednak wyciągać z tego faktu pochopnych wniosków, ponieważ w przypadku wspomnień z terenu Małopolski Wschodniej relacje często wspominają o dużej liczbie rodzin mieszanych, nie opisując jednocześnie ich dalszych losów. Być może wynika to z faktu nie ingerowania OUN i UPA w życie tych rodzin. Niemniej kwestia ta wymaga dalszych badań. Przekazane relacje różnią się poziomem dokładności. Przy analizie wzięto pod uwagę wyłącznie relacje, zawierające informacje o miejscowości, w której doszło do opisywanych wydarzeń oraz nazwiska rodzin polsko-ukraińskich. W związku z tym odrzucono relację przytoczoną przez Zygmunta Stańskiego, ponieważ autor podał tylko informację, że do wydarzeń doszło w powiecie włodzimierskim.3 Znaczna ilość przeanalizowanych dotychczas relacji dotyczy przypadku pierwszego, w którym mamy do czynienia z nakazem zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego wydanym przez OUN-UPA. Często z nakazem tym połączona była groźba śmierci kierowana wobec ukraińskiego członka rodziny. Ukraińscy członkowie rodziny otrzymawszy wspomniany nakaz reagowali na niego w różny sposób. Część z nich w obawie o własne życie mordowała wskazanych przez UPA członków własnej rodziny, najczęściej współmałżonkę lub dzieci. W ten sposób postąpili m.in.: Ukrainiec - zięć Budiakowskiego, który zabił swoją żonę Marię „na rozkaz bandy”4, bracia Stefan i Grzegorz Stupniccy z Rudnicy koło Huty Stepańskiej5, Stanisław Baziuk i jego brat z Brzeźnicy Szlacheckiej, którzy zabili mężów swoich sióstr Polek6. Własną matkę usiłowali
3 W relacji Z. Stańskiego mowa o rodzinie, w której ojciec był Ukraińcem, matka Polką, mieli pięcioro dzieci. Jeden z synów należał do UPA i otrzymał nakaz zabicia swojej matki. Ojciec usiłował mu to bezskutecznie wyperswadować. Gdy syn wyprowadził matkę do lasu został zabity przez ojca. Pozostała przy życiu rodzina uciekła prawdopodobnie do Sokala. Z. Stański, Straciłem całą rodzinę,[w:] Świadkowie mówią, oprac. S. Biskupski, Warszawa 1996, s. 93. 4 A. Zawilski, Znów ożyją kurhany, Wrocław 1997, s 174. 5 Bracia Stupniccy początkowo nie chcieli pozbawiać żon życia, wysyłając je do rodziców. Mimo to wywierano na nich presję, grożąc śmiercią. W rezultacie bracia z pomocnikami napadli na swoje rodziny. Stefan własnoręcznie zmordował żonę w ciąży, synka, teściów i dwie siostry żony. Natomiast Grzegorz pobił teściów, zabił żonę i córeczkę, Cz. Piotrowski, Krwawe żniwa nad Styrem, Horyniem i Słuczą, Toruń 2004, s. 144. 6 B. Brzeźnicki, Brzeźnica Szlachecka,[w:] S. Siekierka, H. Komański, E. Różański, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim 1939-1946, Wrocław [b.d.w.], s. 185.

192

193

[w:] S. 1184. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. Roch. Gerc. ale „oddał ją w ręce oprawców”13. Komański. s. 9 R. w której stacjonowało niemieckie wojsko. Leszczyński. Schab. H. Komański. Lublin 1997. ibidem. Relacja. S. w którym wyjaśnił. op. Wołczków. natomiast Warfalukowi udało się uciec z ich małym dzieckiem do Generalnego Gubernatorstwa23. Po 7 Synowie Atamańczuka wstąpili do UPA. Mieszkaniec Białego Potoku Ukrainiec Angielski nie chcąc zabić żony i córek. 642. Wspomnienia uczennicy Liceum Krzemienieckiego. Piotrowski. 2. 52. 27 F. H. op.[w:] S. Sobierajski. S. Moje wspomnienia z Chobułowej na Wołyniu. Z. niemniej w wielu przypadkach udawało się jej uciec z zagrożonego terenu do najbliższego miasta lub miejscowości. 210. mąż Zofii. s. aby tego nie robili.Teofipólka8. Kończaki Stare. T. Siekierka. Germakówka. 544. 249. s. s. 144. S. oprac. [w:] ibidem. 23 Z. 26 D. 840. 694. Komański. Patera. W Aleksandówce mąż. Wiśniewska. 675. M. H. Bagiński. L. T. E. 14 M. Majdan Górny. zabił swoich dwóch synów nacjonalistów i razem z żoną i córkami uciekł do Stanisławowa20.. s. s. 320. Śmierć poniosła również we wsi Bakarów rodzina Nachwatiuków. s. Polny. że w Maciejowie wśród uchodźców z napadniętych przez UPA wiosek przebywali Ukraińcy z rodzin mieszanych. s. H. bo nie wykonał rozkazu UPA. 12 K. Siekierka. op. 18 Oczyma i sercem. 942-943. s. s. Jeden z nich był żonaty z Ukrainką.Ukrainiec zabił swoją żonę Janinę z d. W bestialski sposób zamordowano Ukraińca Pawła Wołoszyńskiego...[w:] Świadkowie mówią. pod red. Siekierka. W. H.. oprac. J. s.[w:] ibidem. Została zamordowana. popełnił samobójstwo28. nr 116. s. II. Siemianówka.[w:] H. s. 535. gdy chciał wykonać rozkaz10. 25 Z. W ten sposób postąpił we wsi Dobrzany nauczyciel z Chrusna o nazwisku Bełeh.według jego wspomnień wujek został powieszony do góry nogami.12 Sporadycznie zdarzały się przypadki kiedy ukraiński członek rodziny odmawiał zabicia swoich bliskich.[w:] H. Białogłowy. Biały Potok.zabić synowie Atamańczuka mieszkającego między Ziemianką a Stańkowem7. powiedzieli ojcu. który otrzymał rozkaz zabicia żony.. E. 210. ponieważ w przeciwnym razie wykonano by wyrok na nim. którzy przyszli razem z synami i czekali na zewnątrz. S. więc syn polecił zabić rodziców. K. s. który odmówił zabicia żony. s. ibidem. K. Zalesie.. Grochalski. Wrocław 2006. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. cit. E. s. którzy nie chcąc zabić swoich rodzin i przyłączyć się do UPA uciekali z innymi Polakami. Oczami dziecka. Przemyśl 2000. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939-1947. Siekierka. s. [w:] W. który odmówił zabicia żony. Za niewykonanie rozkazu zabito. Należał do nich Ukrainiec o nazwisku Kicki17. S. Wołoszyńska była ciotką W. T. Rzeszutko. Marciniak. Siekierka. cit. „Na Rubieży” 2011. Jasiński. op. Komański. cit. Wójtowicz. z rąk UPA zginął syn Polki i Ukraińca Sławomir Danilewicz. s. Siekierka. Różański. Bulzacki. Komański. Drohomirecki. podczas napadu na rodzinny dom. Teofipólka. s. Ojciec odmówił. Komański. Marciniak. podpisane własnym niżej podpisem. ponieważ nie chciał spełnić rozkazu UPA i pozbawić ich życia19. Zostawił list. Siekierka. Dębski. Siekierka. cit. 21 Z. drugiej córce Józefie udało się uciec. Różański. s. w której mąż Ukrainiec nie zabił swojej żony21. 11 J. H.[w:] Okrutna przestroga. Kończaki Nowe. H. Cz. Komański. op. S. 8 Zginęły żona i półtoraroczna córeczka Derenia oraz jego teściowie. Germakówka. Towarnia. Siekierka.Mariampol. s. Udało mu się uciec przez okno.[w:] S. Ojcu nie udało się przekonać synów. 655. 515.. by zabił matkę. Bratkowski. Taki sam los spotkał rodzinę w Chobułowej. W lutym 1945 r. po wywiezieniu do lasu mieszkańca Dołhej Wołniłowskiej Matusiewicza25. 362.. W tej sytuacji rodzina była mordowana przez UPA. Braciom Janowi i Władysławowi Szczygłom udało się uciec z Horożanny do Rumna. 22 K.[w:] S. Relacja. Swoją rodzinę pod wpływem propagandy OUN zabił również Ukrainiec Dereń na stacji kolejowej Słoboda. przezytych dni i lat koszmaru na Wołyniu. 194 195 .. Według relacji Feliksa Jasińskiego nacjonaliści ukraińscy w odwecie zabili jego matkę Ukrainkę. Jeżyński. cit. Różański. który zabił go. Misztal. ibidem. Następnie zwabiono tam jego żonę Zofię Kifiak i zamordowano ją26. Zawada. 43. W Białogłowach syn Szeremetów należący do UPA. więc podstępem zabił własne dzieci z przyniesionej przez nich broni. cit.. Dołha Wołniłowska-Ziemianka. Mieszkający we wsi Kończaki Ukrainiec żonaty z Polką. Według relacji Anny Derkacz W Stechnikowcach mieszkał Ukrainiec żonaty z Polką. Własnego męża nie zabiła również Ukrainka Warfaluk. ale oszczędził swoją siostrę14. która wyprowadziła ją ze Stepania do Huty.[w:] ibidem. Kosowska.. 24 Annę Wołoszyńską uratowała sąsiadka Ukrainka. ale godził się by zrobili to członkowie OUN lub UPA. Relacja. Wieś Rumno w latach 1939-1945. 43. op. Różański. Do miasta Tuczyn usiłował uciekać z rodziną Ukrainiec Dziobak. [w:] S. Komański. cit. op. T. zażądał od ojca. Drohomireckiego. W Towarnii syn polsko-ukraińskiego małżeństwa o nieustalonym nazwisku otrzymał rozkaz zabicia matki. s. op. Mieszkaniec Zielonego Dębu Wasyl Huk otrzymawszy rozkaz zabicia swojej żony Polki uciekł z nią do Szumska. op. Wrocław 2006. która otrzymała rozkaz zabicia męża oraz 17-letniego pasierba Henryka. 28 S. Siemaszko. 18. S. 109. który nie chciał zabić swojej matki27. która otrzymała rozkaz zabicia męża Polaka18. 178. ponieważ mąż Ukrainiec nie zabił żony Polki i pięciorga dzieci22. Siekierka. 20 W.. Komański. 973. op. co dawało pewne gwarancje bezpieczeństwa. s. cit. 831. Relacja. że dostali rozkaz zabicia matki. Do Tarnopola wywiózł żonę i córkę Danyło Hemij. Bulzacki. Poczapy. Komański.. dzieci i teściowej Stanisławy Guzowskiej i przyłączenia się do UPA. 17 M.[w:] H.. Natomiast Mieczysław Sobierajski wspominał. który ukrył żonę i mimo tortur nie zdradził miejsca ukrycia24. Siekierka. Stechnikowce. E. a wkrótce wyśledzili i zamordowali samego Huka15. nie popierający działań UPA. Przeważająca liczba relacji dotyczyła odmowy zabicia polskiego członka rodziny. Warszawa 2008. 19 M.. [w:] ibidem. przeczuwając zagrożenie. Popek. Komański. Wspomnienia z kolonii Władysławówka w powiecie Włodzimierz Wołyński na Wołyniu 1939-1944. żonę zamordowali członkowie UPA. 13 E. Bandura. 10 K. drodze został zatrzymany i zamordowany z całą rodziną we wsi Kraśnica16. cit. W Germakówce zwabiono do leśniczówki i zabito Ukraińca Kifiaka. Mieszkaniec Majdanu Górnego Mikołaj Świdrak zabił swoją żonę Polkę na rozkaz UPA11.. ojciec dwóch 16 J. Poinformował o tym ojca.[w:] S. i E. Prorok. Moje wspomnienia z okresu zawieruchy wojennej. że musiał zabić żonę. W Poczapach członek UPA Włodzimierz Kilarski wykonał rozkaz zabicia ojca9. s. Galewską i przeszedł do UPA. cit. Rolicz. [w:] H. 15 F.

niemowlę43. który nie wykonał rozkazu zabicia żony. K. E. mimo iż znał plany UPA. np. H. 193. Juzwenko. H. Turzański. T. Siekierka. Wrocław 2003.. 938. 122.[w:] ibidem. Była wśród nich Kseńka Gerus.za Polaków. Suchowola. Dźwiniaczka. 18-19.. s. który nie wykonał rozkazu samodzielnego zamordowania jej30. w których doszło do zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego. W czasie wojny ukraińskie rodzeństwo zamordowało swojego ojca. Poczapy.. i E. 39 D. w których mordercami byli Ukraińcy z dalszej rodziny. Zamordowano ich oboje31. K.[w:] Okrutna przestroga. op. np. Majdan. Relacja nie informuje. op. Misiuk pozbawił życia również ich wspólne dziecko. gdzie ukrywa się jej mąż50 oraz w Ostrowie.. Nakazu nie wykonywał. Natomiast Gołębicki (Hołubyćkyj) zamordował swoich teściów. S. w których napastnicy darowali życie ukraińskiemu lub polskiemu członkowi rodziny były często połączone z przypadkami zabicia pozostałych polskich lub ukraińskich członków rodziny. H. Siekierka. K. Eksterminacja ludności polskiej na Trembowelszczyźnie w latach 1939-1946. 319. 37 Ibidem . 68. Siekierka. Relacja.. M. więc jego dom został zaatakowany. cit. Należy do nich świadectwo Ogniewczuka. Różański. gdzie podczas napadu na dom oszczędzono Różę Żurowską51. Żurowska. op.. że w mieszkające w jej rodzinnej wsi Rumnie Ukrainki. S. 33 J. Stebnik. Kosowski. E. 550. Bulzacki. Dżugaj..[w:] Okrutna przestroga. mówiące o ucieczce Ukrainki lub Ukraińca podczas napadu. Komański. 612.. Włączono do nich również relacje.. Siekierka. ponieważ były Ukrainkami lub ich matki były Ukrainkami. cit. 34 J. cit. Dysponujemy również relacjami. cit. s. 602. Diug-Pilichowskiej Polka ożeniona z Ukraińcem o nazwisku Maciaruk..[w:] S. z rąk męża zginęła również żona Józefa Pidhorniaka37. s. Chłopca również usiłował zabić. w której Karolina Nieradka została zamordowana z córeczką przez męża Ukraińca39. który przebywał u swojej sympatii Ukrainki34.. żonę Ukraińca. [w:] S.. op. E. więc prawdopodobnym jest. J.. siostrę i dwóch braci. Komański. Wiśniewski. s.. Ostrów. H. H. Hukałowce. otrzymały rozkaz zabicia swoich mężów pod groźbą śmierci. 793. że w ogóle ich nie było32. Siekierka. Maria Płast wspominała. Wołha Dołniłowska-Ziemianka. G. 745. 58. W dziesięciu przypadkach oszczędzono kobiety lub ich córki. Siekierka. W relacji brak jednak informacji o konsekwencjach odmowy. Różański. 973. s. we wsi Kobyłowłoki49. Darowski. cit. Rumno. s. Bereziuk. Kobyłowłoki. Otrzymał kilkakrotnie listy z nakazem zabicia kobiet. J. E.. Relacja.[w:] S. H. a zabicie żony i dzieci polecił swoim kolegom35. Staje. F. Stechnikowce. s.. [w:] H. [w:] S. Komański. J. Cz. A. s. S. s. 832-833. Komański. s. Komański. Na obecnym etapie badań wyodrębniono kilkanaście przypadków tego typu. Siekierka. którego matkę w sierpniu 1943 r. Swaryczów.. druga córka i dwaj synowie. A. Komański. np. ojciec W. Główka. cit.. bez wyraźnego nakazu ze strony UPA. s. s.córek. 874. Ognniewczuk. Misków nie poinformował siostry o zamiarze zabicia jej męża Polaka. którą oszczędzono dzięki wstawiennictwu jej brata Michała Miszczańczuka.. Relacja. cit. Witelus. 36 B. S. 840.[w:] H. Komański. a nawet brał udział w napadzie42. Bulzacki. ale nie zamordowano Ukrainki nie chcącej powiedzieć. s. Z kolei w Skoromochach zamordowano Sabinę Berkowicz. Syn ziemi podolskiej. w którym się ukrywała. Relacja. w Swaryczowie upowcy uprowadzili i zakłuli bagnetami Józefa Grodzickiego. Komański. cit. Wrocław 1996. W tej samej 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 W. S. Różański. A. op. Siekierka. Łomacz. w Suchowoli.. S. 309. Świętojański.. Diug-Pilichowska. s. op. Solecki. s. op.cit. A. W Borkach mieszkała natomiast rodzina Józefa Ostaszewskiego. że w żadnym z tych przypadków nie grożono ukraińskim członkom rodziny. 211. M. Moliński. op. 1081. We wsi Majdan ocalała Maria żona Polaka. zabił Ukrainiec ojczym Ogniewczuka. We wsi Hinowce R. s. op. gdzie pobito dotkliwie. czy chłopcy należeli do UPA41. Derkacz.. 196 197 . s. 41. W opinii E. Turzański. cit. Litowisko.[w:] S.[w:] Okrutna przestroga. s. 588. Czechowski. którego dwoje dzieci zakopano na wpółżywe a do żony niecelnie strzelano48. Sytuacje. K.banderowcem33. Wśród napastników ojciec rozpoznał swojego ojca i brata29. 1159. Komański. Komański. Komański.40 29 A... s. cit. op.[w:] H. Niemiec. M. Komański.[w:] S. będącego członkiem UPA52.. s. Niemniej nie należy zakładać. 841.[w:] H. Siekierka. Wspomnienia i relacje mówią także o przypadkach. 30 W. Dysponujemy nielicznymi relacjami osób. Siekierka... 31 R. Siekierka. s. Bulzacki. op. K. O darowaniu życia ukraińskiemu członkowi rodziny mówi kilkanaście z przeanalizowanych relacji. Gustaw Surmacz relacjonował historię Jadwigi Błaszczyńskiej. s. Siemaszko. Podobna sytuacja miała miejsce we wsi Kobyłowłoki38 oraz Ziemianka. Hinowce. Baworów i okolice. cit. [w:] H. [w:] W.in. Soleckiego został zabity przez siostrzeńca Aleksandra Czornyńskiego oraz bratanka-syna nieżyjącego już brata ojca Soleckiego. cit. op. 32 Oczyma i sercem. 38 W Kobyłowłokach doszło do co najmniej dwóch zabójstw Polek dokonanych przez ich mężów. 68. Miształ. Siekierka. Wagner. Misztala wyszła za Ukraińca Bukowskiego. Swaryczów. Relacja.: Anna Dżugaj zapisała w swojej relacji. cit.. K. 291. Autorzy relacji mogli o groźbach nie wiedzieć lub z różnych przyczyn pominąć tę informację. W Litowisku decyzję o zabiciu Ludwiki Jarosz podjął jej szwagier44. [w:] ibidem. którym udało się przeżyć próbę pozbawienia ich życia. Skorodyńce. Wyodrębniono również sytuacje występujące w relacjach pojedynczo. S. Ciemny. s. Komański. o tym.. [w:] H. Siekierka. Baszków. ale udało mu się uciec45. który był żonaty z Ukrainką. Bulzacki. W Poczapach ciotka R.[w:] S. 40 „Dzik” NN. Wspomnienia-relacje.. że w miejscowości Podlisy ocalał z napadu ojciec Ukrainiec. że musiała ukrywać się przed synem. R.[w:] H. s. cit. Surmacz.. Komański. Skopik z bratem uprowadzili ją stamtąd i brutalnie zamordowali47. op. Zabójcami byli Semen Łazarenko i Tomczuk. Piast. Siekierka. 35 W.. op. W Dźwiniaczce Polkę Paulinę Głowacką powiesił mąż Ukrainiec36.. 136. Jeden z ich synów i córka uważali się za Ukraińców. cit. op. Natomiast w Stajach Maria Legieżyńska zdradziła swojemu narzeczonemu Iwanowi Skopikowi miejsce. która razem z córeczką Jadwigą zginęła z rąk nieformalnego partnera Petro Misiuka. H. s.[w:] Okrutna przestroga. opowiadała jeszcze po wojnie. Błaszków jej stryja Michała Błaszkowa zamordowano z polecenia lub namowy jego żony Ukrainki46. s. s. Sytuacja taka miła miejsce m. op. który zarąbał żonę siekierą. 711.[w:] ibidem.[w:] ibidem.

s. i Z. cit. 825. która wyszła z Polaka. Pomorzany. Różański. cit. op. szukając ojca i braci. [w:] S.. Siekierka.. Grabas. [w:] S. w których zbijano kobiety. a jej i matce darowano życie. dawali gwarancje bezpieczeństwa. Siekierka.[w:] S. Łabiak. s. 1035. cit. Relacja.. Komański. szósty i siódmy. op. Siekierka. Burbas przytaczał historią Ukrainki Zofii Cioń. Siekierka. mimo. Tylko w trzech przypadkach oszczędzono mężczyzn-Ukraińców. Kuliczkowskiego Marii Matkowskiej bracia jej zmarłego męża. zabito Genowefę Badecką. s. Krystynopol. Dotyczą one trzydziestu trzech miejscowości.[w:] H. Bednarski. Komański. ponieważ jest Ukrainką80. cit. s. Pronobis. 62 F. cit. Różański. W większej liczbie przypadków śmierć poniosła kobieta. Turzański. S. Łozowej71. która była Ukrainką58. s. J.[w:] H. Madziarki. Wspomnienia. s. Powieszono ją razem z 3 synami. 70 W Płauczy zabito żonę Antoniego Radaczyńkiego oraz ich dwie córki. Napastnicy zostawili ją. Z. s. Bohutyn. Siekierka. cit. że nic jej nie grozi. 61 J. w których doszło do zabicia ukraińskiego członka rodziny przez UPA lub bojówki OUN-B. H. 76 W Dąbrowie zabito Ukrainkę Justynę Maćków. Mytnica. [w:] S. jak i osoby. H. K. W Pomorzanach w rodzinach mieszanych pozostawiono przy życiu żony Polki66.. Jej rodzinie udało się uciec i ocalała83.. UPA schwytała członka polskiej warty Michała Hartlipa. cit. E.. [w:] H. R. op. Maruszka. op. Bielecki. Komański. cit. Siekierka. Badecka. W Nielepkowicach w marcu 1945 r. 63 J. 73 W. Różański. W Ptyczy na Wołyniu zamordowano Ukrainkę. s. [w:] S. cit. cit. Komański. ponieważ jej siostra wyszła 67 K. Rabczuk. s. cit. M. K. drugiemu – Mikołajowi Samcowi. K. w. S. ale wyjechała z bratem do polskiej wsi Dębica63. Wojcieszczak. 53 Ibidem. we wsi Kniesioło74 oraz w Butynach75 i w Dąbrowie. 58 M. Wierzbowiec. Różański. 60 J. ponieważ myśleli. Komański. H.wsi zwolniono uprowadzoną Marię Dżumyk. Siekierka. 879. Siekierka. Bulzacki.. s. 66 J. ponieważ była córką Ukrainki z Tudorowa53 oraz bratową księdza Rogowskiego. [w:] S.[w:] Okrutna przestroga. 1031. trzeciemu . Inna relacja mówiła. 78 M. s. 167.. Któregoś dnia przyszli do domu z obcymi ludźmi i zastanawiali się. 77 J. s. Załuża. które dopiero zamierzały stworzyć polsko-ukraińską rodzinę. s.. Siekierka. Berbeć. Turzański. Bulzacki. jego samego zostawiając przy życiu60. 640. S. 464.76 W relacjach była również mowa o przypadkach. 56 R.. która miała dziecko z Polakiem81. s. Komański. Z przeanalizowanych relacji zaledwie cztery mówiły o oszczędzeniu przez UPA polskiego członka rodziny.. [w:] ibidem. będących częścią rodzin mieszanych. Płaucza Mała i Glinna. op. Tymce k. 59 K. Swaryczów [w:] S. zabili matkę82. Konopiecka. 640. 188. Z rąk UPA ginęły zarówno żony i mężowie. 81 W. Łozowa. Iławczach68. Z. op. Siekierka. Dyrda. 122. Madziarki. R. W Krystynopolu w październiku 1943 r. op. 1156. Martyrologia polskiej ludności na ziemi lwowskiej w latach 1939-1947. Komański.. darowano życie w miejscowości Hleszczawa ( żonę i córki uprowadzono)59.[w:]. s. K. K.[w:] H. H. Komański. s. op. cit. 69 F. Turzański. Paryszcze. s. którzy należeli do UPA. 315. do jej domu przyszli nacjonaliści ukraińscy. Polniak. r. op. 947. s. 74 Ks.. ponieważ uznano jej za Ukrainki56. 198 199 . która wyszła za Polaka oraz ich czworo dzieci. s. Turbiak.. ponieważ były zaręczone z Polakami.[w:] H. cit. 114. s. Burban. 75 W Butynach oprócz żony Jana Ptaszkowskiego Anastazji zginęła też ich córka Helena. op.[w:] ibidem. Płaucza Mała i Glinna. S. Gdy ich nie znaleźli. H. s. i m. Bulzacki. Pietrycka. H.. Zdecydowanie największą grupę stanowią relacje opisujące przypadki piąty. ponieważ zakochała się w Polaku Michale Żurkowskim77. Łozowa.[w:] H. [w:] H. Bulzacki. Sobków.. 80 Z. 951. Komański. Rybarczyk.. Wołoszcza Zady. Pojedyncze relacje mówiły o przypadkach zabicia innych niż żony i narzeczone Ukrainek. H. Zbrodnie dokonane przez nacjonalistów ukraińskich. H. Rybarczyk. która była Ukrainką54. Paszkowska. S. Tomaszewska. Butyny. [w:] ibidem. Siostrze J. op. [w:] ibidem. W Belinówce zamordowano Ukrainkę. Nielepkowice. s. Broszów. Mąż i syn kontaktowali się z UPA. s. Poznań 1999. Do podobnego zdarzenia doszło we wsi Załuże79. Kaniowskie. 82 O. Jednym z nich był wspomniany już mieszkaniec wsi Podlisy. 65 S. córkę Polaka i Ukrainki. Koropiec nad Dniestrem. 908. Seredne. że jest martwa. Siekierka. Szuszkiewicz. op.[b. Paryszczach69. E. Wolski. iż sąsiadki Ukrainki zapewniały panią Bożkową. 71 Marię Koziołową pobito. Siekierka. Wszystkie świadectwa złożyli byli mieszkańcy Małopolski Wschodniej. s. Ptaszkowski. op. W.]. W rezultacie długiej dyskusji zostawiono ją przy życiu61. Wśród nich kobieta rozpoznała własną siostrę. 954. Natomiast J. s. 16. 55 J. cit.. Kniesioło. Podczas napadu na Łozową oszczędzono niektóre rodziny ukraińskie i mieszane62. Komański. 57 O. 982. [w:] H. s. Bałajewicz. Komański.. 865. 68 K. op. E. Komański. Komański. 48. W Hukałowcach pobito Ukrainkę żonę zamordowanego podczas napadu Dobrzańskiego55. Kosów Huculski.[w:] S. Komański. cit. W Ostrowie ocalała żona Ukraińca Władysława Łobasza Katarzyna64. Siekierka. 72 K. cit. która zginęła wraz z córką z rąk UPA. J. 527. Komański. op. 1052... J. uprowadzono jej ojca. że wspomniana Ukrainka Rozalia Kisielewicz była drugą żoną Jana. Hińkowcach72. że we wrześniu 1944 r. Do punktu piątego zaliczono przypadki. Siekierka. 1068. 190. W domu Bałajewiczów w Madziarkach darowano życie macosze autora relacji. 835. cit.. ponieważ wstawił się za nim jego przyrodni brat Prekasz65. op. 363. cit. s. Komański. H. s. s. Ostrów. S. Bulzacki. Sitnik relacjonowała opowieść swojej krewnej Petroneli Wołoszczuk. darowano mu życie. ale zmuszono ją do oglądania śmierci najbliższych57. Mieszkaniec Broszowa J. że podczas napadu UPA na jej dom w maju 1945 r. 780. s. Bulzacki. op. 83 J. Komański. op. Płauczy70. W napadzie brali udział bracia zamordowanej kobiety. Hińkowce. cit. Jastrzębski. S. W tej samej miejscowości zabito Anielę Koczównę. [w:] S. J.. Siekierka.. H.[w:] ibidem. [w:] ibidem. Kuliczkowski. Siekierka.[w:] ibidem. Kobiecie nic się nie stało. Sitnik. 81. Komański. K.[w:] S. Siekierka. S. czy zabić matkę. Maruszce73. s. 79 A. Turbiak była mieszkanka miejscowości Seredne wspominała. O Kopaniecka pochodząca z rodziny mieszanej relacjonowała. s. op. Siekierka. Selwa. żony Ukraińca Wasyla Strynadiuka.Piotrowi Iwaśce zabito żonę Polkę i synów. E. W Mogielnicy powieszono młodą Ukrainkę zaręczoną z Polakiem78.. Ocalała tylko jego żona Ukrainka. zabito rodzinę Jana Kisielewskiego. Żony-Ukrainki zabito w : Mytnicy67. 222. 64 G. 302. cit. 51. 54 Ibidem. S. S. Hukałowce. op. W Wołoszczach w kwietniu 1944 r.

Rybka. 92 Zginął Michał Tarasiewicz. Siekierka. 100 I. W Koszowie zamordowano dwóch braci Piotra i Iwana Czerwaków. 123 K. Siekierka. Siekierka. 189. Hucisko Litowskie. Słobódce Bołszowieckiej117. [w:] ibidem. 859. [w:] S. 786. cit. nr 3.[w:] ibidem. cit. s. A. 105 J. „bo na co jej Lach potrzebny”121. 114 D. Siekierka.jednym z nich był Andrzej Kielo. ale podejrzewano UPA i inspirację jego żony. s. Róg. op. E.za Polaka84.. która wyszła za Polaka. Bednarów.. Ziemba. zabito ojca jego żony. Żółkiew i Zawonie w pow. H. s. Swaryczów. Stasyszynie112. Starczewska. 108 M. W odwecie zabito jego kalekiego. Notatka z tragicznych wydarzeń ze wsi Staryki.. s. synowie lub bracia Ukrainek. ożeniony z Ukrainką. S. s. 539. 735. Należeli do nich m. 917. E. Fedorowicz. Mlynowce.. Chłopiec brał udział w zbrodni.. Pomorzany.in.. Majewska. [w:] W. Wrześniewska.in. 66. Zarudcach114 oraz w Polance115. s.. Z. Siekierka. 36. Stechnikowce.. Baczyński. 102 W Ćwitowej zamordowano wszystkich Polaków żonatych z Ukrainkami oraz ich synów. Krasucki. Kniesioła96. S. Różański. Siekierka. cit. 111 J. Hukałowcach111. Firlejowie118. s... cit. S. L. 982. [w:] ibidem. cit. [w:] S.. [w:] ibidem. 719. G. które przyszły do ciotki.. Zginęli Polacy oraz dwóch Ukraińców. W Gajach Wielkich u ojca Ukraińca ukryły się dwie córki żonate z Polakami.. op. s. Tomaszewska. cit. op..Kamiennej Górze119. [w:] S. H. Siekierka. Siekierka. Zubrzec. 112 Idem. Zamordowano je wraz z dziećmi w marcu 1945 r. cit. [w:] S. zostały zamordowane dwie córki jej siostry. Ich najstarszy brat Roman był żonaty z Polką. Żyrawy97. Siekierka. E.. Maruszka. cit. Wołczków. Bulzacki. 122 M. s. E. [w:] ibidem. s. [w:] S. gdzie kazano mu zabić Karolinę Rubinowską. 83. 954-955. Kniesioło. cit... 104 W Tomaszowcach zabito na oczach córki i żony Franciszka Krasuckiego oraz jego brata Karola Krasuckiego. [w:] ibidem. Wysocki został zastrzelony w 1945 r. Łozowa. s. 93 Zamordowano męża autorki relacji. będącego członkiem rodziny mieszanej. W.. Do sytuacji. Mariampol.[w:] H. Ćwitowa. w których śmierć z rąk UPA poniósł polski członek w rodziny. T. ale nie spełniono jego prośby85. F.120 W jednej z relacji znaleziono historię Polaka zabitego przez swoich szwagrów. Komański. Matkę śmiertelnie pobito a córka doznała szoku. op. Sikiewicz.. uprowadzono 17-letnią córkę i rocznego synka. Siemaszko. H. 951. H. Komański.mężowie. 262. 118 W Firlejowie zabito ojca i syna z rodziny Zielińskich w obecności ich matki i siostry. H. [w:] ibidem. Wołczków. s. Loba. Staryk98. G.. 106 A. Komański. S. s. których następnie w brutalny sposób zamordowano. którego żona Ukrainka z małą córeczką ocalały. że jest Ukraińcem. Pawlikówka. K. 97 W. cit. Zagrobelna. 851. K. s. Zagłada polskiej wsi Jeziorany Szlacheckie (dokończenie). 19. T. H. 121 K. Kruszelnicki. Różański. 109 M. Wójtowicz. : mieszkańcy Mariampola91. Świętym Stanisławie105. Capar. gdzie członkowie UPA zastrzelili Iwana Kosteckiego90. [w:] S. J. 544. op. cit. Pomorzanach113. Komański. 87 A. H. T. op.[w:] ibidem. Kroczyńska.. W Janowce w marcu 1944 r.Anielą. [w:] ibidem. op. s. cit. iż cieszy się ze śmierci męża. Siekierka. s. Sznajder. która była dwukrotnie żoną Ukraińców i uchodziła za Ukrainkę. Turzański. [w:] ibidem. s. Komański.[w:] ibidem. s. Komański. Niżniów. 886. Komański. Smerkłowa94. 250-251. 119 W Kamiennej Górze uprowadzono i najprawdopodobniej zabito Czesława Prokopowicza. Bednarowie106. Siekierka. [w:] ibidem. L. s. Piotrowski.. Natomiast w domu Ukrainki Chomickiej. Skoromochy. Stocki. op. op. Komański. ibidem. Siemaszko. Iłowski. op. op. op. op. H. Różański. Rudnicki. s. Relacja. Komański. przyrodniego brata. s. op.. Komański. s. Bulzacki. którego ojciec był Ukraińcem122. S. Grochalska-Pawełczak. Górawski. [w:] W. świadkowie mówią. Biedka.. Komański. ożenionych z Polkami. s. Na jej oczach zamordowano męża Leona Rubinowskiego. cit. Berezowica Wielka. Głuczkowski. J. np. Huciska Litowskiego95. Selwa. w którym ukrywa się Roman100. Łany. 463.. Z kolei Franciszka Kosińska przytoczyła opowieść o rodzinie swojej kuzynki Ewy Rubinowskiej. 638. ale potem uciekł. W Maruszce zabito Zenona Denysa. K. Milisiewicza z Żabcza87 i mieszkańca Swaryczowa o nieustalonym nazwisku88 Zostali oni zabici przez UPA.[w:] H. 90 J. cit. B. s. Ojciec prosił. ponieważ ukrywała się z upowcami. 180.. H..[w:] ibidem. Syna Rubinowskiej upowcy zmusili do zaprowadzenia ich do domu Pawła Rubinowskiego. H. K. prawosławny Polak. Podobnie jak w przypadku kobiet. którego żona miała powiedzieć. s. Gdy banderowcy nie zastali w domu rodziny Romana zemścili się na jego braciach. Komański. pozostawiając przy życiu jego matkę Ukrainkę123. Różański. Różański. Tomaszowcach104. Bulzacki. S. [w:] Świadkowie mówią.. s. H. we wsi Zubrzec108. S. Siekierka. 91 Na drodze Mariampol. Justyna. Łabiak. 577. Rudnicki. cit. Komański. s. J. H. Ucieczka z piekła. Wójtowicz. 35. 88 M. Miał w ten sposób udowodnić. 99 X. op. op. H. Caliński-Cały. ponieważ były ukryte.: w Łozowej podczas napadu na dom Ignacego Nosyka w grudniu 1944 r. cit. cit. Strzemieniu116. cit. 89 W. H. 858. Dobrowodach110. Iżycki. 95 Z. 96 Ks. 1201. 187. 113 J.. cit. ożenieni z Polkami. s. 200 201 . 853. Zarudce. 51.[w:] ibidem. Rekliniec w pow. op. Jastrzębski. cit. Darachów. Wołczków. cit. s. Hucisko. s. ponieważ nie chcieli zdradzić miejsca. 1212. w rejonie wsi Dubowce zaatakowano kilkanaście furmanek. i E. op. 459. 86 I. 456.[w:] ibidem. Różański... by zabito go razem z rodziną. [w:] H. W kilkunastu przypadkach doszło do zabicia Ukraińca. op. 510. jej matkę i troje dzieci. 115 W Polance oprócz męża Polaka. s. cit. s. Bracławska. 439. eadem. Stechnikowcach109. Polanka. Wołczków. 123. 98 F. 646. Podlewska. s. Komański. s. s. 51. np. Jastrzębski. Komański. op. Sokal. E. Siekierka.. 514. Dlaczego?. s. s. M. 727. s. 120 Jezioranach Szlacheckich zginął Tomasz Czajkowski.. Lackiego Szlacheckiego93. s. Siekierka.. Buczkowski. E. Ćwitowej102. Kurniki Szlachcinieckie. 110 W Dobrowodach zabito dwóch Polaków-mężów Ukrainek: Jana Witkowskiego i Piotra Wysockiego. Siekierka. 107 W. Turzański. 660. UPA zabiła Grzegorza Kowalskiego. s. Siekierka. Komański. ginęli Ukraińcy. W. Strzemień. Procajło-Sakowska. Pawlikówce103. OUN i UPA padali mężowie-Polacy. Mariampol. s. Garbowski. kiedy ofiarą 84 Ibidem. doszło m. 117 E. Jezioranach Szlacheckich. 1152. [w:] H. s. s.. Znacząca ilość relacji dotyczy przypadków. 116 J. Zawilski. Komański. cit. Firlejów. Lech.Ukraińca99. 220. w Halinówce101. s. s. op. op. W przeważającej części ofiarami byli mężczyźni. „Semper Fidelis” 1993.. Tomaszowce. [w:] S. op. i E. s. Szpilur. S. Smerkłów. Śliwiński. 132. Hukałowce. 952. 668. [w:] ibidem. 94 J. Wołczkowa92... żeby upiec chleb86.[w:] ibidem. Polniak. 529. cit.Halicz. Jarosławice. 85 P. [w:] S. 101 Cz. Taka sama sytuacja miała miejsce w Hucisku. Niektóre z relacjonowanych wydarzeń miały charakter jednostkowy.[w:] S. Niżniowie107. ponieważ mieli żony Polki i nie chcieli wstąpić do UPA. syna Ukraińca i Polki89. 103 E. S. Skoromochy. Słobódka Bołszowiecka. oficjalnie przez NKWD. op.

Komański.. cit. 133 G.. Podczas napadu na Żółtańce w marcu 1944 r. W. 137 R. Grochalska-Pawełczak. że zostanie zabita z dziećmi. W. Komański. 146 Zamordowano rodzinę Pikuły żonatego z Ukrainką. Dołsze Wojniłowskiej146. napadnięto na rodzinę Sędziszewskich. s.. na którą planowany był napad UPA. Kondracki. Siekierka. op. H. ożeniony z Ukrainką Oleśką. op. E.. 308. kobieta wróciła do rodzinnego domu i została zabita132. op.s. 144 Podczas napadu na Łozową napadnięto na dom Ukraińca władysława Makucha. [w:] ibidem.. E. H.. Wołczków. kiedy wydawało się. 126 J. 141 W Płauczy zabito z rodzinami Iwana i Mykołę Prohyrów oraz rodzinę Franciszka Radaczyńskiego. [w:] S. iż wiedziała o napadzie152.[w:] Choronów.. uważał. s. Majdan Górny. S. Rybarczyk. Różański. E. zabito siostrę autora relacji Helenę. Dołha Wojniłowska. M. Mariampol. Petronela Apeniuk. [w:] Okrutna przestroga. 151 G. Podczas napadu na Maciejów została ranna. cit. Ławruszczak. Komański. 215. Kozarska.. H. cit. 1117-1118. Córka pary była aktywną nacjonalistką. cit. H. 512. s. 130 G.. Jasiński. Komański. 1190. która była zaręczona z miejscowym Ukraińcem. Jastzrębska-Sikiewicz. H. 1241. S. [w:] W. ale banderowcy zabili całą rodzinę łącznie z Wasylem (szwagrem).. 129 J. op. Żólkiew i Zawonie w pow. Komański. Turzański. S. H. s. op. zamordowano rodzinę Słupskich. mimo. Relacja. E. W niektórych przypadkach zabijano również dziecko z rodziny mieszanej. Kupiczwoli125. 187. Tajerle. Siekierka. Wielosz. Jaszczyszyn. Relacja.. K. Darowski. Grzybowska. Różański. H.[w:] S. Natomiast Maria Stemplewska-Niezgoda wspominała. 698. Roman. że uchroni to jego i dwie rodziny Jasińskich od śmierci. Przerośli126 oraz Zalesiu127. Czerkawszczyzna. Kościuk nie popierał działań ukraińskich nacjonalistów. ponieważ napastnicy uznali. 135. s. Różański. s. Leszczyńska. gmina i parafia Maciejów. s. cit. 640. op. syn Bronisław oraz córka Maria Steczyszyn. Według relacji Marii Piast w miejscowości Sucha Łoza z domu swojego męża Polaka Antoniego Siedleckiego uciekła jego żona Ukrainka. E. Siekierka. 139 Marceli Białobrzyski był żonaty z Ukrainką. Makuch przypadkowo ocalał.[w:] ibidem. 140 Zamordowano rodzinę Gliwiaków.[w:] Okrutna przestroga. Mikołajków. w której najpierw zabito rodziców. s. 175. kobiety nie zamordowano. ponieważ nie było jej w domu153. S. Zawada. Nieudane próby zabójstwa podjęto w Ostrowie. Perechodach142. 143 W Czerkawszczyźnie mieszkał Kowalczyk. Bulzacki. we wsi Torskie147. Relacja.. Zamordowano ją razem z matką Anną..zamordowano Józefa i jego żonę Ukrainkę. Na osiedlu Nawrów zabito rodzinę Kazimierza Bydłowskiego. Niestety relacja nie mówi. s. Stemplewska-Niezgoda. cit. pochodzącego z rodziny mieszanej (ojciec był Ukraińcem). ponieważ nie było go w domu. Komański. Zgłosiła to do NKWD. Chmura. Komański.. s. Mniejsza ilość relacji dotyczy śmierci Polki. Komański. 136 M. s. 209-210. Strzemień.. Gaik k. cit. Wszyscy ukrywali się w piwnicy i zostali tam zamordowani (11 osób). np. S. s.[w:] ibidem. Pieczykolan.[w:] ibidem. op.in. 205. żonatego z Polką. Siemaszko. Siekierka.. s. który miał żonę Polkę Zofię z domu Tomczyk. Bulzacki. Komański.. Siemaszko. Komański. Siekierka. Rekliniec w pow..jego. S. cit. cit. dziecko Jerzego i Hanny Jardeckich.. 152 M. Komański. Piast. H. Brzeżan zabito synów rodziny Pakoszów i mocno pobito ich matkę-Ukrainkę135. Płaucza Mała i Glinna. G.. s. 892-893.[w:] ibidem. Siekierka.. 365. Różański. i E. s.. Relacja. 176. Siekierka. cit. Siekierka. op. Siemianówka. s. 150 B. Grochalska-Pawełczak wspominała. op.. 1153. Pieczykolan wspominała. Brzeżan.[w:] ibidem.. że synowa była Ukrainką.. s. J.żony Ukraińca. w Dębowej Karczmie124. Kowel. cit. a żona mimo tortur nie zdradziła miejsca ukrycia męża. Głuczkowski.. 142 W Wigilię 6 stycznia 19445 r. że większy ból przyniesie jej patrzenie na śmierć dziecka134.. Hleszczawie145. E. cit. zamordowano rodziców autora relacji.. F. jego brata Józefa i siostrę Zofię150. który nie popierał UPA.137 124 L. [w:] W. 670. E.[w:] S. Surmacz relacjonował losy rodziny Janickich. 132 J. która była żoną Ukraińca.131 Śmierć groziła również za zamiar wyjścia za Ukraińca. Łozowej144. a samej gospodyni udało się uciec128 oraz w Dniestrzyku Hołowieckim. Perechody(Przechody).. Makuch. s. Ostrów. cit. Siekierka. 1157. ich syn Franciszek przypadkiem ocalał. W. M. S. s. Białobrzyski ocalał. że zagrożenie ze strony UPA minęło.. który rozpaczał na widok zamordowanej żony. Sokal. K. 202 203 . że szwagier przechowa go z rodziną u siebie. Bulzacki. w Pikulińskim Hucisku138. Bruckenthal. Bulzacki. że w napadach na polskie wsie uczestniczył Ukrainiec. Komański. 148 W lesie Piaski koło Dobrzan zamordowano Marię Pianko z Godowskich z mężem Ukraińcem. Dobrzanach148 oraz Uhrynowie. Podczas napadu Kowalczyk ukrył się.149 B. Siekierka..[w:] Okrutna przestroga. gdzie zabito dwie córki Ukrainki Byciowej i jej siostrę. Surmacz. 145 W Hleszczawie zginął Mikołaj Koszowski. 131 S. Płauczy141. Zalesie. op. dzięki czemu została przewieziona w bezpieczne miejsce ( do Sambora)129. i E. Bronowicach140. 842. K. 128 A. 1150. z której ocalała synowa Ukrainka. [w:] S.. S. przebywająca w polskim domu. op. cit. K. co działa się w tym czasie z jej mężem.[w:] Okrutna przestroga. Kupiczwola. Z. op. 784. Natomiast G.[w:] S. K.. s. Różański. Na Wołyniu w okolicach Teresina UPA zamordowała dwoje dzieci. cit. mimo. Relacja. jego żona Ukrainka Anna. 134 Ks. a potem dzieci przechowywane u babki Ukrainki151. op. s. Komański. Relacja.[w:] H. cit. s. s. 1152. F.[w:] Okrutna przestroga. W nielicznych przypadkach ukraińscy członkowie rodziny uciekali z wsi.[w:] Okrutna przestroga. Relacja. s. W styczniu 1945 r. Kilkanaście relacji dotyczyło zamordowania całej rodziny mieszanej przez OUN i UPA. W okolicy Choronowa zabito niemowlę. Staje. że siostra Józefa Stemplewskiego wyszła za Ukraińca Karpa Zwanieckiego. Gustaw Surmacz wspominał. s.: w Strzemieniu już po wojnie w 1946 r. po ekspatriacji Polaków. Drażniowski. op.. Siekierka. s. 149 H.. których ojciec był Ukraińcem a matka Polką. s. 1064. Chwilę przed napadem uciekła z domu 138 Marcin Witkowski. Zabójstw żonPolek UPA dokonała m. Łozowa. W kolonii Gaik k. Relacja z mordu zbiorowego dokonanego przez bandę ukraińską na ludności polskiej dnia z 12 na 13 lutego 1944 w miasteczku Maciejów.. Marciniak. Dniestrzyk Hołowiecki. Starej Hucie139. 308-309. Męża nie było w domu podczas napadu. pozostawiając przy życiu troje dzieci136. Relacja. 125 W. H. op. 135 A.. Jego ojciec był Ukraińcem.. że z rąk UPA zginęła Urszulka córka Wacławy Czechowskiej i jej męża Jewgienija Hula133. 153 B.[w:] H. Wąsowicz.in. s. Żółtańce. Siemaszko. Podczas wojny ukrywała ją rodzina narzeczonego. że UPA zamordowała brata jej męża. 654. Surmacz. pow. ibidem. s. Do zabójstw całej rodziny doszło m. Siekierka. op. 286. 147 W Torskiem Ukrainiec Kościuk i jego żona Maria z domu Stojanowicz zostali zamordowani w brutalny sposób. Kobieta została zamordowana przez swojego szwagra130. żonaty z Ukrainką myślał. Torskie.[w:] H. i E. 643. H. Relacja. a syn Michał należał do AK. W Dniestrzyku matka autorki relacji będąca Ukrainką otrzymała ostrzeżenie. 127 D. 122.. Panacka. 696. żonę Ukrainkę i sześcioro dzieci A. Siekierka. Czerkawszczyźnie143.

Przypadkowo życie Polakom w majątku rolnym Grzybice w powiecie włodzimierskim uratowała żona jednego z nich Ukrainka. a pytany przez rodaków Babiuk. H. s.. s. H.: w Dublanach grupa Polaków ( Genowefa Łomecka. Przedstawione powyżej wydarzenia wskazują na tragiczną sytuację rodzin mieszanych na Kresach II RP. s. Kobyłecki. 156 Mieczysław Jaskółowski z matką znalazł schronienie w domu ciotki Stefanii Babiuk. Straciłem całą rodzinę. Stosunkowo licznie występowały w relacjach sytuacje związane z udzielaniem pomocy Polakom przez członków rodzin mieszanych. ojciec Polak) wspominał.. s. 157 Heleną Łysiak z d. s. Siekierka. 451. s. op..[w:] ibidem. Gdy odmówili dostali pogróżki. Kondracki relacjonował zachowanie jednej z uciekinierek na stacji w Łańcucie Stanisławy Hołuj. W wymienionych przypadkach nie mamy pewności. 155 D. 211. P. pod wpływem zagrożenia uciekła polsko-ukraińska rodzina Kowalskich168.. W. Ostrów. 161 Rodzina Julii Mamul nocowała u sąsiadów Korotków.. op. Wołczków. 171 A.. która wchodząc do pomieszczenia. Komański. kiedy przyszły tam oddziały UPA. który następnie ukrył je w bezpiecznym miejscu. 159 Podczas napadu na Mariampol autorka relacji z babcią i kuzynką były ścigane przez grupę banderowców. [w:] H.. który miał narzeczoną Polkę. s. ale nie udzieli pomocy jej nowej rodzinie172. S. Liczyć tylko na siebie. cit.[w:] ibidem. Podczas szukania Polaków we wsi zostali oni ukryci. Sobkowa z Koropca nad Dniestrem został pobity przez członków OUN. 163 G.Polaka174. Grabiczu160.. s. Stasyszyn. 167 Z. Mariampolu159. Jej ojciec i brat brali udział w napadzie. 160 We wsi Grabicz ojciec autora relacji ukrywał się u sąsiada Ukraińca Michała Semeniuka żonatego z Polką. J. Bohorodyczyn. narodowość ukraińską.. Komański. cit. Siekierka. 310-311. 314. 174 M. Jaskółowski. 153. 170 J.[w:] H. żonatego z Polką. [w:] S. z którego usiłowano uprowadzić mężczyzn. Siekierka... w których grożono im śmiercią170. Dzieci Kresów. 158 Autor relacji z matką zostali ukryci w domu przez sąsiada Polaka żonatego z Ukrainką. 1062. Komański. że jego ojciec i brat Antoni otrzymywali od Ukraińców z OUN propozycje przejścia na tzw. cit. Dublany. Bulzacki. Kilkanaście relacji mówiło o przypadkach ukrycia lub przechowywania Polaków. s. P. cit. E. Mariampol. E. gdzie i kiedy będzie napad na wieś165. T. którzy wystraszyli się. aby wychowała dzieci w tradycji ukraińskiej169. a Chełpowi udawać głuchoniemego. s.. E. poinformował Polaków. [w:] L.. wypłoszyła napastników167. Na tej samej stacji przebywała również Ukrainka Franciszka Orluk żona Polaka. cit. Siekierka. Zatrzymał je Ukrainiec Dmytro Dupak.[w:] ibidem.Ziemianka. Majkowski. Komański. Różański. 168 Z. członów UPA. op. Posiadamy również relacje dotyczące wydarzeń o charakterze jednostkowym. Różański. Natomiast ojczym autora wspomnień M. K. 1065. 718. E. 1. Po wyjeździe Polaków z Ostrowa Ukrainka będąca żoną Polaka Róża Żurowska pojechała do rodziców. [w:] ibidem. H. H. że kobieta wiedziała o napadzie. T. Było to małżeństwo polsko-ukraińskie. żonaty z Polką Pauliną z d..[w:] S. s. Derżów. że u niego żadnych Polaków nie ma. Kobiety wspólnie zawiozły do szpitala rannego brata 154 H. mówił. J. której mąż był Ukraińcem. Kraków 2009... 169 Z. chociaż przebieg wydarzeń w ostatnim przypadku wskazuje. 773. 309. Ewie Ostrowskiej z Kosowa Huculskiego pomagała Polka zamężna z Ukraińcem Kamińska. H. 93. Grochalska-Pawełczak. Łomecka.. Dołha Wojniłowska. Komański... 1063. op.. 164 L. którego żona była Polką. We wsi Borówka na Wołyniu Ukrainiec Siergiej Kopernik. czy nieobecność kobiet w domu wynikała z celowego działania. s.. cit. cit. 26. Połowce. s. zorientowawszy się o czystce rodzin mieszanych uciekł z żoną i dziećmi do Włodzimierza. Łysiak. Podczas napadu na Ostrów była kilka dni po porodzie. Mamul. op. że zostanie zabita przez UPA. Bulzacki. Siekierka. Słobódce Bolszowickiej158. op. Kasperska kazała Łomeckiej podać się za Ukrainkę. np.[w:] ibidem.: ze wsi Dąbrowa. We wsi Derżów Polaków ostrzegł syn Anieli Żolińskiej z polsko-ukraińskiej rodziny. która była Ukrainką154. Ostrowska. Polaków ostrzegł właściciel młyna. Jankowski. 225. Najczęściej przechowywano Polaków podczas napadów UPA lub bezpośrednio po nich. Kobiecie udało się przeżyć173. czy była przypadkowa. Niemiec. K. np. Komański. op. 114. Kutach157. Kobaki. Mój Jasio nie żyje. a pomagający Polakom Ukrainiec Giergiel. Obserwował ją młody banderowiec. ponieważ nie poinformowali jej o napadzie171. s. s. Szczepański.wszyscy przeżyli163. Siekierka. s. Komański. cit.. Siekierka.[w:] Świadkowie mówią. op.). w której ojciec był Ukraińcem164.[w:] S. Różański.[w:] ibidem. Nieliczne relacje mówiły o codziennej.w Druchowej synowa Anny Słonimskiej. Ostrowie161 oraz Połowcach162. 773. która była Ukrainką.[w:] Świadkowie mówią. ułatwiano wydostanie się z zagrożonego terenu. Kulińska.. s. [w:] S. Wdowa po kierowniku szkoły w Chlebowicach Świerskich ( zastrzelony w 1943 r. G.. Różański. Relacja[w:] ibidem. Franciszek Chełp i Maria Kasperska. otrzymywała od Ukraińców listy z pogróżkami i naciskami. ponieważ wychowywał pasierba. Kondracki. 166 E. s. W niektórych przypadkach ostrzegano Polaków o niebezpieczeństwie. Dołhe. 918.. Bielecka. Hamal.. cit. Tomaszewską zaopiekował się w Kutach kolega jej wujka Kulbickiego Ukrainiec Dmytro Babiuk. np. H. Kawka. Bakota.[w:] S. Ewy166. Polaków ukrywano również w Kobakach156. Dysponujemy nielicznymi relacjami obrazującymi sytuację dziesiątą związaną z ucieczką rodzin mieszanych z zagrożonego terenu. 162 Maria Pawłowska z dziećmi została ukryta podczas napadu przez Nestora Korczyńskiego.. 204 205 . Natomiast A. Słobódka Bolszowicka. 165 M. Siekierka.. Podstęp się udał. Komarów. Majkowski pochodzący z rodziny mieszanej ( matka Ukrainka. S. żony Polaka. M. 513. s. op. która narzekała na swojego ojca i brata. Żak. Domański. H. Sobków. ludzkiej pomocy udzielanej Polakom. Zdarzały się również przypadki informowania polskich rodzin o planowanym napadzie UPA. Ukrainka zamężna z Polakiem) byli w młynie. Danutę Niemiec przechowywała polsko-ukraińska rodzina Marii Sobkowiczów. Stański. 875. Komański. Pokazują również jak bardzo społeczność ukraińska została przesiąknięta ideologią ukraińskiego nacjonalizmu szerzoną przez OUN Bandery. Grabicz.. s.. 172 Ibidem 173 ibidem. Ottynia.. ciotki Danuty155.[w:] S. 715-716.

Przemarsz uczestników Posłanka Brygida Kolenda-Łabuś Prezydent Miasta Tomasz Wantuła Apel pamięci 206 207 .

Tadeusz Isakowicz-Zaleski 208 209 .Wicewojewoda Antoni Jastrzembski Salwa honorowa Nasz chór Echo Kresów Mszę odprawił i homilię wygłosił ks.

Ponadto jest autorką bardzo wielu artykułów naukowych i prasowych. szczególnie II wojny światowej. od 2000r pracownik IPN O/Lublin.. Jest autorem i współautorem ponad 170 artykułów i 20 książek oraz albumów poświęconych historii Wołynia. Zajmuje się zagadnieniami terroryzmu. Od 1992r aktywnie uczestniczy społecznie w pracach Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Lublinie. archiwista. Jest autorem najnowszej historii kościoła w Polsce. Magdalena Kazik jest absolwentką Wyższej Szkoły Pedagogicznej.historyk i politolog. W roku 2009 wydała pracę „Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939”. Brata Alberta. Jest autorką i współautorką licznych książek i artykułów historycznych poświęconych losom polskich kresów. doktor nauk historycznych. W oparciu o dokumenty archiwalne przedstawił inny niż ukraiński przebieg wydarzeń w Pawłokomie. poeta. felietonista Gazety Polskiej. Jest proboszczem ormiańsko-katolickiej parafii św. Działacz antykomunistycznej opozycji. Współzałożyciel i Prezes Fundacji im. urodził się w 1925r w Piotrkowie Trybunalskim. Zainteresowania nauką ogniskują się wokół historii najnowszej. członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego odział w Przemyślu. Dr. Tadeusz Isakowicz-Zaleski . w tym książk i „Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskiej Kresów w latach 1943-1947”. Stopień naukowy profesora nadzwyczajnego uzyskał w 1969 roku. Leon Popek urodził się 23.”Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943-1944”i „Kwestia ukraińska i eksterminacja ludności polskiej w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Polskiego Państwa Podziemnego 1942-1044”. nacjonalizmu i przyszłością globalizującego się świata oraz stosunków polsko-ukraińskich XX wieku. W 2011 roku zdobył pierwsze miejsce w Konkursie Książka Historyczna Roku za „Ostrówki Wołyńskie -ludobójstwo”. pow.Przygotowuje pracę doktorancką na temat stosunku OUN-UPA do Polaków w czasie II wojny światowej w świetle polskiej historiografii. W latach 19921998 członek Zarządu Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie. Jest przekonany.”Dzieci Kresów I. Udziela się na forum samorządu doktoranckiego oraz pełni funkcję Przewodniczącej Koła Naukowego Doktorantów. że liczba Ukraińców zabitych w Pawłokomie jest grubo zawyżona oraz. W międzyczasie spędził rok na Uniwersytecie Cornella w USA i w sumie siedem lat w Meksyku na Uniwersytecie w Chapingo w stanie Meksyk. Pracował na Uniwersytecie Poznańskim i w SGGW.Kraków. Wydał „Przemilczane ludobójstwo na Kresach”. Jest członkiem Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu. absolwent KUL. Studia rolnicze ukończył w Krakowie. Od wielu lat zajmuje się problematyką ludobójstwa na Kresach południowo wschodnich. Od 1976 do 1096 roku pełnił funkcję dyrektora Archiwum Państwowego w Przemyślu. Jest Laureatem Nagrody Literackiej im. Ksiądz obrządku ormiańsko-katolickiego. „Nie zapomnij o Kresach”. Trójcy dla Polski południowej oraz reprezentantem mniejszości ormiańskiej przy Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych. policzył i ustalił liczbę zabitych na 150 osób. Leszek Jankiewicz .Autorzy Tomu Lucyna Kulińska /AGH Kraków/. Był współorganizatorem wystaw i organizatorem dwóch międzynarodowych sesji naukowych. Jana Długosza w Częstochowie.09. Józefa Mackiewicza oraz Nagrody Kustosz Pamięci Narodowej.1958r w Karolinowie. Rodzice byli kresowianami. adiunkt na Wydziale Humanistycznym. wraz z Adamem Rolińskim prac pt. a profesora zwyczajnego w 1980 roku. prelekcji i odczytów. Był uczestnikiem konferencji „Akcja Wisła-Przyczyny. opiekującej się osobami niepełnosprawnymi.III”. że zawyżenie liczby ofiar miało na celu zmniejszenie poczucia winy Ukraińców za masowe ludobójstwo Polaków dokonane na Kresach. Następnie praca w Instytucie Sadownictwa w Skierniewicach. dr historii. badający stosunki polsko-ukraińskie w latach 1918 do 1950. Chełm. Przebieg Konsekwencje” zorganizowanej w Przemyślu w 2007 roku. Zdzisław Konieczny urodzony w 1930 roku w Drohobyczu. Był komendantem 39 obozów harcerskich w Polsce i organizatorem czterech obozów skautowych w Meksyku. Jest sekretarzem Stowarzyszenia Instytut Kresów Rzeczypospolitej. dr hab.II. Od 2009 roku jest uczestniczką studiów doktoranckich w zakresie historii ma Akademii im. Wydał „Księża wobec bezpieki na przykładzie archidiecezji krakowskiej. represjonowany przez komunistyczną Służbę Bezpieczeństwa. historyk Kościoła. Jest współpracownikiem naukowym rzeszowskiego oddziału IPN. W latach 1992-2012 Prezes Towarzystwa Przyjaciół Krzemieńca.W przygotowaniu są kolejne tomy. 380 wykładów. Jest redaktorem naukowym i współautorem 3 książek w Polsce i 2 książek w Meksyku oraz autorem ponad 100 publikacji naukowych. 210 211 . Interesuje się żywo sprawami kresowymi. w latach 19842012 wygłosił ok.prof.

zagadnieniami dotyczącymi prawdy i kłamstwa w filozofii klasycznej.: Wojna polsko-ukraińska 1918 -1919.dr hab. Zajmuje się m. Toruń 1996. Tradycja i idee nowoczesnej filozofii” oraz „Aletofobia. Augustyna?” Rozważania na temat pojęcia wojny sprawiedliwej (bellum iustum). G. Warszawa 1994 (współautor z B. Stosunki polsko . Ostatnio wydał m.Ładą). profesor.in. /redakcja/ „Leibniz. Historyk i politolog.”Epiistemologiczne założenia ontologii Ch. Polska wobec ukraińskich dążeń niepodległościowych w czasie II wojny światowej.in. Polakiem i G. Wolfa”. dr hab. Koszalin 2001. Autor ponad siedemdziesięciu publikacji naukowych m. Ch. czyli strach przed prawdą o ludobójstwie na Kresach” oraz „Czy OUN-UPA walczyła w imię św. genezy terroryzmu i natury prawdy historycznej w kontekście współczesnego nihilizmu. Łukomskim).W. Wolf/.ukraińskie w Galicji 1888 . Od Kartezjusza do wczesnego Kanta”.in. Toruń 2004 (współautor z K. a także krytyką współczesnego postmodernizmu. m. Od Badeniego do Potockiego.Czesław Partacz .2008.in. „Naczelna zasada racjonalizmu..(Instytut Polityki Społecznej i Stosunków Międzynarodowych Politechniki Koszalińskiej). Historyk filozofii. Bogusław Paź . nowożytnym racjonalizmem /Kartezjusz. 212 213 . Leibniz. autor wielu książek i artykułów (ponad sto publikacji) poświęconych stosunkom polsko-ukraińskim XIX i XX wieku. Kwestia ukraińska w polityce polskiego rządu na uchodźstwie i jego ekspozytur w kraju 1939-1945. profesor w Instytucie Filologii Uniwersytetu Wrocławskiego.

ilościowy aspekt zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. na poziomie podręczników szkolnych brak jest jakiegokolwiek przekazu na ten temat. Przywołując źródłowe dokumenty i posługując się statystykami. będące skutkiem aktywności ukraińskich nacjonalistów. Tym bardziej więc na uwagę zasługuje przeczytany przez mnie materiał. gdyż znane jest ono dość wąskiemu gronu specjalistów oraz żyjących jeszcze świadków tamtych zbrodni. że terrorystyczna działalność ukraińskich nacjonalistów była skuteczna i doprowadziła w efekcie do tak wielu zbrodni. ukazuje nie tylko ciągle mało znane szerszemu czytelnikowi oblicze walki z bandami UPA na terenie Polski. Autor na konkretnych przykładach wskazuje m. które sprawiły. Młoda badaczka zjawiska ukraińskiego nacjonalizmu. Na konkretnych przykładach ukazała realizację banderowskiej ideologii. że Autor wskazuje personalia i okoliczności mordowanych polskich duchownych. których los jest przemilczany do dzisiejszego dnia nawet przez władze Kościoła rzymsko-katolickiego. Magdalenia Kazik ukazuje jedno z najbardziej przerażających oblicz ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA. której szczególne piętno wywarły zbrodnie dokonywane przez OUN-UPA. Zagłada tych dwóch miejscowości. przebiegu i oceny operacji „Wisła”. Jankiewicza poznajemy szczegóły dotyczące dramatycznych losów polskiego duchowieństwa na Kresach. została szczególnie dokładnie przebadana i opisana za sprawą dokonanej w lipcu 2011 roku ekshumacji. Autorka we wspomnianym studium operuje danymi statystycznymi. Warto zwrócić uwagę. Bogusław Paź prof. W trzecim tekście ten sam Autor ukazuje szczegółowy. Szczególna wartość tekstu polega między innymi na tym. tego stale jeszcze w dużej mierze przemilczanego. Podaje krok po kroku kolejne wydarzenia z okresu przedwojnia. koncentrując się na dramatycznej dynamice tych relacji w czasie II wojny. Lucyna Kulińska w obszernym studium podejmuje w niezwykle szczegółowy. Na szczególną uwagę zasługuje w tym tekście całkowicie pomijany przez ukraińskich historyków aspekt tej działalności w postaci satanicznej perfidii. UWr. Autor ukazuje historyczne uwarunkowania tych relacji. W pierwszym tekście Leszka S. Natomiast krakowska historyk. Niestety. dr hab. znanego badacza zjawiska zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów.in. różnorodnymi źródłami archiwalnymi. gdyż przez swoją różnorodną formę od stricte akademickiej po popularno-naukową ma szansę dotrzeć do szerokiego grona czytelników. ale realia. zjawiska w naszej historii. chciałoby się rzecz: detaliczny sposób analizy socjologiczno-politologicznego oraz ideologicznego tła ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów z OUN-UPA na ludności polskiej na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. jakie zostały dokonane przy okazji wspomnianej ekshumacji. które bezpośrednio doprowadziły do operacji „Wisła” i przede wszystkim jej przebieg. świadka tamtych zbrodni na przykładzie losu mieszkańców Korościatyna koło Monasterzysk na Tarnopolszczyźnie. często niezwykle perfidnego okrucieństwa. socjologicznych i politycznych realiów. jak i w kontekście jed- 214 215 . Tekst księdza Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego wpisuje się w poruszaną przez niego często problematykę zagłady Polaków i polskich Ormian na Kresach południowo-wschodnich. Recenzja Przedłożony mi materiał stanowi podstawę do edycji kolejnego tomu z serii poświęconej ludobójczej działalności ukraińskich faszystów z OUN-UPA i SS-Galizien. jakim było mordowanie polskich małżonków w licznych na Kresach. W drugim. inaczej niż setki innych. Wreszcie last but not laest w tekście Leona Popka. ich aspekt socjologiczno-demograficzny i religijny (wyznaniowy). które na zasadzie efektu kuli śniegowej znajdą swoją kulminację w postaci masowych rzezi dokonywanych na polskiej ludności Brzeżańszczyzny w czasie wojny. Dramatyczny przebieg wydarzeń czyniących kres wielowiekowej egzystencji Polaków zostaje ukazany za pośrednictwem jego ojca. na szczególną rolę. problem przyczyn. W tle tych wydarzeń ukazuje jednocześnie słabe strony i błędy polskich władz. Działalność ta została ukazana zarówno na planie ogólnych opisów.Prof.Ukraińców odegrało ukraińskie greko-katolickie i prawosławne duchowieństwo. że Autor zaprezentował nie tylko historyczny rys zagłady polskich mieszkańców tych dwóch miejscowości. zakładającej bezwzględne i systematyczne mordowanie wszystkich nieukrańskich mieszkańców Kresów. ale także wyniki badań. Zebrane prace w adekwatny sposób ukazują najważniejsze elementy zbrodniczej działalności band OUN-UPA w postaci: ich masowej skali dokonywanych zbrodni oraz nieludzkiego. relacjami świadków. Jana Zaleskiego. poznajemy okoliczności i przebieg zagłady dwóch polskich miejscowości: Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. która polegała na zmuszaniu ukraińskiego małżonka do zamordowania polskiego współmałżonka i jego polskich dzieci. dotyczących historycznych. Całość tworzy dość różnorodną prezentację. ostatnio na nowo aktualny i dyskutowany za sprawą apologetów banderyzmu. jaką w budzeniu nienawiści do Polaków i pozostałych nie . obszernym artykule tego profesora poznajmy specyfikę relacji polsko-ukraińskich w latach 1914-1947 na przykładzie wsi i małych miast województwa tarnopolskiego. Zdzisław Konieczny podejmuje natomiast. Piszę „w dużej mierze”. mieszanych polsko-ukraińskich małżeństwach.

300 000 Polaków narodowości żydowskiej a póżniej 134. Nie ma znaczenia czy rządzi Unia Wolności. który jest typowym ukrainizmem. dr hab.Doktryna ta ma na celu zapomnienie czy też pominięcie zbrodni OUN-UPA. dlaczego? Ponieważ ukazuje trzecie po niemiecko-hitlerowskim. To ludobójstwo popełnione przez zwyrodniałych nacjonalistów halicko (pochodzących z ziem byłej Galicji-województwo lwowskie. Jan Zalewski ukazuje bezmiar zbrodni OUN-UPA w województwie tarnopolskim. faszyzm. Prezentowane opracowanie ukazuje dokumenty epoki. że jest dobrem.000 Polaków. jako swoisty kod językowy oraz zespół zachowań i opinii przedstawianych jako? antydsykryminacyjne? System ten prezentowany jest przez kręgi lewicowe. W jej wyniku.Tytuł powinien brzmieć: Zbrodnie nacjonalizmu ukraińskiego czy halickiego w powiecie Brzeżany w latach 1922-1941? 216 217 . Dodatkowa.nostkowych. Prezentowane opracowanie jest zaprzeczeniem poprawności politycznej.. W rezultacie niniejszy tom może znaleźć szeroki krąg czytelników od osób słabo zaznajomionych z poruszaną problematyką po specjalistów od dziejów polskich Kresów południowo-wschodnich. stanowi zagrożenie dla ludzkości. Możemy z całą odpowiedzialnością stwierdzić. tarnopolskie i stanisławskie) i Ukraińców z Wołynia jest nieuznawana przez władze polskie. Nie mogę zgodzić się z tytułem opracowania. Ten trend powstał na lewackich wydziałach uniwersytetów amerykańskich i po 1989 roku niestety dotarł do Polski.rosyjskim. Czesław Partacz Recenzja Rok 2012 jest istotny w historii Europy oraz historiografii polskiej w której prawie zwyciężyła polityczna poprawność (Political Correctess). jak i moralnej satysfakcji żyjącym jeszcze świadkom prawdy o tamtych wydarzeniach. szczegółowo ilustrowanych przykładów ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów.lewackie oraz ?neoliberalno-postępowe?. a nawet – jak ostatnio – próbom ich rehabilitacji w Polskim Parlamencie. zbrodniarze ci jako funkcjonariusze III Rzeszy Niemieckiej służący w Ukranische Polizai zamordowali około 1. nazizm niemiecki-hitleryzm. nazizm ukraiński? Banderyzm. poruszana w nim problematyka ma swój bardzo ważny aktualny wymiar. Idzie niejako pod prąd tendencji przemilczenia zbrodni dokonywanych przez ukraińskich faszystów. ukraińsko-nazistowsko-halickim ludobójstwo na narodzie polskim. Obowiązuje fałszywa doktryna Jerzego Giedrojcia zmierzająca do dobrych stosunków polsko-ukraińskich skierowanych przeciwko Rosji. SLD. że tzw. sowiecko-bolszewicko. głównie chłopów. które dążą do narzucenia tych zasad społeczeństwu.Lucyna Kulińska ukazuje zbrodnie halickie w powiecie Brzeżany. który jak inne znane nam antychrześcijańskie ideologie (bolszewizm. Prawo i Sprawiedliwość czy Platforma Obywatelska. Prof. niebagatelna wartość zebranych w tym tomie materiałów polega na oddaniu czci zarówno tamtym blisko dwustu tysiącom polskich ofiar OUN-UPA.poprawność polityczna jest nienawiścią do dobra za to. W odróżnieniu od innych publikacji historycznych. Poprawność polityczna jest swoistym amerykańskim i dywersyjnym bolszewizmem.

iż prezentowana książka mimo pewnych mankamentów wnosi bardzo wiele elementów ważnych do procesu badań zbrodni OUN-UPA. 218 219 . stanisławowskim i wołyńskim. Ale najbardziej istotnym artykułem prezentowanej ksiązki jest tekst poświęcony sytuacji rodzin mieszanych polsko-ukraińskich i ich mordowanie przez bojówki OUN-UPA.tarnopolskim.w województwie lwowskim. Należy stwierdzić.ale tak było na ziemiach Kresów Wschodnich. Jankiewicz opisując stosunki polsko-ukraińskie w województwie tarnopolskim oraz w dwóch następnych rozdziałach wniósł istotny wkład w rozwój badań nad zbrodniami OUN-UPA. których zbrodnia nie ma swoich odpowiedników w historii Europy.Tadeusz Isakowicz-Zalewski zbrodnie banderowskie opisane przez jego ojca Jana Pan prof. Bojówki UPA i Samooboronnych Kiszczewych Widdiłów mordujące bezbronnych chłopów polskich. W żadnym europejskim kraju mężowie czy żony nie mordowały swojej drugie połowy i własnych dzieci na rozkaz nazistowskiej organizacji ze względu na narodowośc . Leon Popek opisał zagładę Ostrówek i Woli Ostrowieckiej na Wołyniu a ks.. przedstawianych na Ukrainie i w Polsce przez historyków neobanderowskich jako jako słuszną walkę narodowo-wyzwoleńczą. L. były to w swojej istocie indoktrynowane przez zwyrodniałych nazistów halickich.Niestety.

................................................... prof......... Ks........... mgr Magdalena Kazik Sytuacja rodzin polsko ........08..........................................SPIS TREŚCI Wstęp mgr Krystyna Patrzykąt ......................... dr hab........ dr hab Leszek Jankiewicz Stosunki polsko ........................................................................................ Bogusław Paź Recenzja ...........................Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego ............................................................................ 4 6 prof............................................................................ Tadeusz Isakowicz .....1941 ..................... 60 116 144 150 174 183 dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła”.. Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922 ..... Straty ludności polskiej na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich ............. Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale ........................................ 192 210 214 217 Autorzy Tomu ....... dr hab............ ........................................................................................... dr Lucyna Kulińska Preludium Zbrodni........... dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30.............................................................................ukraińskie od około 1914 do 1947 roku rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego .....1943r) .....................................ukraińskich na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w czasie II wojny światowej . prof...................... 220 .. Czesław Partacz Recenzja ..............................................................................

978-83-63999-01-8 .ISBN .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful