Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich

4

Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich
Dawne Kresy Południowo Wschodnie W Optyce Historycznej i Współczesnej

Seria Pod redakcją Witolda Listowskiego

Kędzierzyn-Koźle 2012

1

Seria poświęcona ludobójstwu Polaków dokonanych przez OUN-UPA na Kresach Południowo wschodnich

IX Dzień Kultury Kresowej - IX Konferencja Popularno-Naukowa Kędzierzyn-Koźle 2 czerwiec 2012r
Redaktor tomu: Witold Listowski

Podziękowanie
Serdecznie dziękuję wszystkim osobom, które przyczyniły się do wydania tej książki. Wszystkim autorom za napisanie tekstów: dr Lucynie Kulińskiej, prof. dr hab. Leszkowi Jankiewiczowi, dr Zdzisławowi Koniecznemu, dr Leonowi Popkowi, ks. Tadeuszowi Isakowiczowi - Zaleskiemu, mgr Magdalenie Kazik oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji, Krystynie Patrzykąt za napisanie wstępu, Poseł Brygidzie KolendzieŁabuś, Senatorowi Aleksandrowi Świeykowskiemu, Staroście Powiatu Arturowi Widłakowi, Przewodniczącej Rady Miasta Elżbiecie Czeczot, Prezydentowi Miasta Tomaszowi Wantule, Zastępcy Prezydenta Miasta Pawłowi Ramsowi, Wiesławowi Tokarczukowi, Mieczysławowi Habudzie, Janowi Dubianikowi, Beacie Kaczyńskiej-Pogwizd, Marioli Motyl, Henrykowi Wierny, prof. dr hab. Bogusławowi Paziowi oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji oraz członkom Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu i wszystkim osobom, które wzięły udział w uroczystościach IX Wojewódzkiego Dnia Kultury Kresowej 2 czerwca 2012r oraz Dnia Pamięci Ofiar Ludobójstwa Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej 11 lipca 2012 roku w Kędzierzynie-Koźlu. Witold Listowski Prezes Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu.

© COPYRIgHT BY:
Stowarzyszenie Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu Strona internetowa: www.kresykedzierzynkozle.home.pl

ISBN - 978-83-63999-01-8 Wydawca:
ARSGRAF ul. Jaktorowska 40 96-300 Żyrardów
Projekt zrealizowany dzięki wsparciu finansowemu Gminy Kędzierzyn-Koźle

Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu

Posła Brygidy Kolendy-Łabuś Senatora Aleksandra Świeykowskiego

2

3

„Kłamstwo .„Naród. Dziękujemy Im.. kiedy pierwszy prezydent Ukrainy Leonid Krawczuk przyznał cyt. przypominamy i będziemy przypominać. dlaczego. Był czas. Nawet trudno się domyślać. Kresowianie. marginalizowany i pomijany.hańba i potępienie. Niestety prawda o potwornym ludobójstwie dokonanym na Polakach w czasie drugiej wojny światowej jest ciągle niewygodna naszym władzom rządowym i parlamentarnym. nawet w którymś pokoleniu. „szowiniści ukraińscy zamordowali blisko pół miliona Polaków„ i prosił Polaków o przebaczenie.odbyły się pod bardzo wymownymi hasłami: „Żeby prawda była prawdą – Ofiarom pamięć i cześć. a nasze kolejno rządy nie reagowały. aż władze Polski i Ukrainy uznają i potępią to ludobójstwo. Nie obchodzą ich losy kilkuset tysięcy bestialsko wymordowanych Polaków na Kresach II RP. które jakby nie zauważały odradzania się silnego nacjonalizmu ukraińskiego. pamiętamy. „Nie o zemstę. zamienia się w sforę” Ks. Temat ten był i jest od dziesiątek lat zakłamywany. w 2012r. „Polsce i Ukrainie przyjaźń i zgoda –OUN. że działają w myśl zasady. o co od dziesiątek lat zabiegają Kresowianie. Niestety jego następcy przyzwalają na szerzenie się nacjonalizmu na Ukrainie. ani ból ich i bliskich pozostałych przy życiu i noszących w sobie piętno tamtych strasznych skrytobójczych rzezi bezbronnej społeczności Polskiej. tysiącom Kresowych Społeczników którzy zajmują się tematem ludobójstwa Kresowego. który traci pamięć. Będziemy przypominać o OUN i UPA. o tych zbrodniczych organizacjach ukraińskich nacjonalistów do czasu.prawdą zwyciężaj!” 4 5 . wbrew ślepocie i znieczulicy naszych władz centralnych.” Hasła te mówią wszystko to. jeśli sami nie dbamy o naszą godność! Tym większa chwała Wspaniałym Naukowcom – Historykom. Dyplomacja nie zauważa szerzącego się kłamstwa i zniewag dotyczących prawdy o Golgocie Wschodnich ziem Rzeczypospolitej.”. trwamy. UPA i SS Galizien.Koźlu. Przecież nikt nie będzie nas szanował. Tarnowski My. by w końcu prawda weszła do szkolnych klas. W programach szkolnych temat Kresy pomijany i przemilczany dla politycznej poprawności. ale o pamięć wołają ofiary” Krystyna Patrzykąt Wstęp Dni Kultury Kresowej w Kędzierzynie. jak zwykle pięknie zorganizowane .

. Wasyl Bej ps. W 1944 . Stiach. Aresztowany przez NKWD trafił do armii Andersa. Polaków i 7. Jana i Konrada Sura. dotyczącej ukraińskiego życia polityczno – społeczno . ps.1 tys. W legalnych organizacjach ukraińskich. że badaczy czeka jeszcze w przyszłości wiele niespodzianek. brak jest dziś możliwości dokonania szczegółowej analizy antypolskiej i terrorystycznej działalności ukraińskich nacjonalistów w poszczególnych powiatach kresowych międzywojennej Polski. Niewątpliwie przykład dziejów jednego powiatu może być pouczający i rzucić pewne światło na położenie ludności polskiej w pozostałych powiatach kresowych tuż przed wybuchem wojny i na jej początku.3 tys. Przewodził Północnej Grupie Pochodnej OUN na Ukrainę. Nieliczne przekazane dzięki staraniom historyków z WiH i CAW oraz CA MSWiA zachowane w rosyjskich archiwach dokumenty dowodzą. Już pobieżna analiza owych źródeł pozwala stwierdzić. dowódca taktycznego odcinka UPA. a przede wszystkim z powodu upływu czasu. W UPA był sotnikiem . Od końca 1945 r.].9 wiejskich (z 75 wsiami sołeckimi) i 2 miejskie – Brzeżany i Kozowa. prowidnyk junaków OUN powiatu. „Brzeżański bastion nacjonalizmu. Ukraińców. Ideolog OUN . Członek OUN od 1929 r. Byłyby one szczególnie istotne dla badań dotyczących przestępstw popełnianych przez obywateli narodowości ukraińskiej wobec ludności polskiej. Udostępniony autorce przez p. Posługując się źródłami. Stojan. Dmytro Myron z miejscowości Raj.politwychownik. Bulba. Osyp Diaki z Olesina . W roku 1931 ilość mieszkańców wzrosła do 103. Natomiast w miejscach gdzie pisownia budzi wątpliwości pojawiają okupacji niemieckiej zeznaniach naocznych świadków. się znaki zapytania (?). opracowaniem pochodzącym z czasów okupacji pt. stron 30. Pochodzi z roku 1943.organizator Junaków OUN. policji. choć fragmentami powstał prawdopodobnie wcześniej.573 Rusinów (Ukraińców). ogłosił pracę „Idea i czyn Ukrainy”. można prześledzić jak wyglądał w okresie poprzedzającym wybuch wojny i w pierwszych jej latach.liceum ukraińskiego w Brzeżanach: Jarosław Staruch ur. jak i ludzi sprawujących różne funkcje państwowe (służba leśna. Dostęp do takich dokumentów jest jednak bardzo utrudniony. 3 Przede wszystkim „Głos Brzeżański”. policjanci. od 1935 r. hojnie dofinansowywanych przez państwo polskie. sądów i wojska. stan bezpieczeństwa ludności polskiej w tym powiecie. zły stan zachowania i braki w tekście. dwutygodnik wydawany przed wojną w Brzeżanach. Halina Dydyk – ze wsi Szybalin. Materiały zbiorcze zostały bądź zniszczone w czasie wojny. Zastępca prowidnyka na Wołyń. Niestety. „Na Rubieży” nr 2 (16). Ze względu na bardzo zły stan dokumentu. Dotykały one zarówno zwykłych rolników. Od jesieni 1939 r. Szlify zdobywał w latach 1938-39 na Siczy Karpackiej. że na mieszanym etnicznie terenie Brzeżańszczyzny dochodziło do licznych aktów przemocy i przestępstw wobec ludności polskiej. materiał polskiego podziemia. prowadził tajną drukarnię OUN w Mużyłowie.szef propagandy na Podole i prowidnyk na tym terenie do 1949 roku. Polska nie była państwem totalitarnym. Nie ulega wątpliwości. gdzie także po angielsku wydawał „Ideę i Czyn”. prowidnyk OUN na Zakerzonii.8 tys. Żydów). Okolice Brzeżan w okresie międzywojennym przodowały w aktywności. 1-9. Już w roku 1930 członek Krajowego Prowidu OUN. potem okręgowy prowidnyk w Przemyślu i z-ca prowidnyka Zakerzońskiego Kraju (w czasie operacji „Wisła”). Bej. bądź przejęte przez ZSRR i w części przekazane Ukrainie (Kijów). Autorka w miarę posiadanych źródeł uzupełniła dane zawarte w tym unikalnym materiale relacjami pochodzącymi z innych źródeł. Centrum terroru”. Pseudonimy: Jarłan. Działała do 1939 r. działające tam organizacje ukraińskie przodowały też w prowadzeniu antypolskiej działalności podziemnej. 6 7 . Wasyl Mizerny ps. 4 Oto kilku z nich wychowanych na terenie Brzeżańszczyzny i sąsiedniego powiatu Podhajce (większość to absolwenci słynnego bastionu ukrainizmu . której sprawcami byli nacjonaliści ukraińscy. p. z zachowaniem najcenniejszych w „osobnych” archiwach sowieckich. osób (72. jak usilnie imputują Polakom szowiniści ukraińscy ich życie polityczne i społeczne było dramatycznie tłumione represjami nie udałoby Ukraińcom na tym terenie wykształcić takiej ilości nacjonalistycznych przywódców4. Pracował z Hawrylukiem w podziemnej drukarni w Mużyłowie. Uciekł po wojnie do USA.. jednak.dowódca sotni UPA. Od 1943 w SS-Galizien. Od początku 1945 r.gospodarczego. Organizatorka służby medycznej UPA. żołnierze. Jan Salwa poświęcił ciekawy artykuł pt. Druki z niej ekspediowano do Lwowa i dalej. Stepan Hawryluk ze wsi Potok. Hryhorij Goliasz z Byszek (wsi gdzie we wrześniu 1939 r. działacze społeczni). W tych miejscach występują wykropkowania [.członków lwowskiego AK w czasie okupacji. zarówno ofiar jak i ich oprawców. W 1939 r. Autor broszur i artykułów. Problemowi skutków działania skrajnego nacjonalizmu na tym terenie. znajdują się dziś poza granicami Rzeczpospolitej. Lucyna Kulińska Preludium zbrodni.. Danych zbiorczych brak i z tego powodu.dr. że gdyby. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”2 opartym na licznych zebranych jeszcze w czasie 1 Brzeżańszczyzna stanowiła przed II wojną światową matecznik ukraińskiego nacjonalizmu. propagandzista.925 osób w tym 54.6 tys. 29 775 Polaków. Adnotacje ręczne. miały wyśmienite zaplecze ludzkie i materialne. 7548 Żydów. 1996 s. Na służbie niemieckiej komendant policji w Sanoku. niepodpisany i niedatowany. że prawie całe archiwa z dokumentami dotyczącymi polskich miast kresowych i polskiej administracji. redaktor Biuletynu OUN. Szczególnie czynny na Zakerzonii jako dowódca kurenia łemkowskiego. a w 1939 do 113 tys. redaktor Wisti i Junaka. Wchodził w skład prowidu OUN na okręg Brzeżany i prowidu krajowego. 2 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Łemko. m.1 Przy dzisiejszym stanie wiedzy i niedostatku źródeł. 33. Akcje terrorystyczne kierowane były też przeciw tym wszystkim Rusinom . a co za tym idzie śmierci większości świadków wydarzeń. Powiat miał 11 gmin . Ułas z Litwinowa. Orłan z Białokiernicy. Wasyl Hałasa ps. Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. W 1941 r.Ukraińcom. w Złotej Słobodzie. 29 Niemców i innych narodowości. podstępnie i masowo mordowano polskich żołnierzy). potem okręgu tarnopolskiego. Według spisu powszechnego z 30 IX 1921 roku na terenie tego powiatu mieszkało 91. uczestniczył w II Kongresie OUN. którzy w kontaktach i współpracy obu nacji w ramach wspólnego państwa nie widzieli nic zdrożnego. autorka nie była w stanie odczytać wszystkich nazwisk. Ren z Wierzbowa. w Krakowie. informacjami zawartymi w przedwojennej prasie lokalnej3 i relacjami świadków. Niektóre dane dotyczą mordów dokonanych po wejściu na te tereny Niemców w roku 1941.in.

mordując. bo sąd miał do czynienia z podziemną organizacją ukraińską doskonale zakonspirowaną i szkoloną jak zeznawać i utrudniać śledztwa na wypadek aresztowania. „Podniosłe próby towarzyskiego kontaktu sfer polsko . szkoły. nacjonalistyczną ideologię Doncowowskiego panukrainizmu5. Jej członkowie prowadzili w całym okresie międzywojennym działalność stricte terrorystyczną.. 8 9 . kościół narodowy i to sponsorowany z kasy naszego państwa. osady. stanowiąc jej dość niezależne „zbrojne ramię”. dokonano nieudanego zamachu na Naczelnika Państwa (25 XI 1921). strona polska ponawiała próby nawiązania przyjaznych stosunków ze społecznością ukraińską. Patrz artykuł wstępny z 1 IX 1935 r.in. Procesy te były trudne. 6 Tajna bojowa. że polskie władze nie hamowały rozwoju ukrainizmu to niemal do końca. często związane z zabójstwami. Czortków i Borszczów. Do przejściowego zahamowania akcji sabotażowych doszło dzięki „akcji pacyfikacyjnej” roku 1930 w reakcji na masowe palenie mienia i napady na Polaków. 50 osób. W roku 1935 na wniosek BBWR zawarto porozumienie z przedstawicielami ukraińskimi („o zasadach współpracy i wspólnych dążeniach”)10. ale wymienia się działania faszystowskich i nacjonalistycznych organizacji przeciw „postępowym” lub związanym z komunizmem Ukraińcom jak np. m.2). że informacje na ten temat znaleźć można w wydanej w 1973 roku w Kijowie przez Ukraińską Akademię Nauk „Istorija mist i sił Ukrajiny”. Szczególną aktywność wykazała UWO przed wyborami do sejmu roku 1922.wszelkie próby budowania ruchów nacjonalistycznych skazane były na klęskę. Państwo zmuszone było użyć sił policyjnych i wojskowych. jakże wrogi polskości. Po krótkiej przerwie ukraińscy nacjonaliści wrócili do swych akcji mających na celu antagonizowanie społeczności lokalnej. ich napad na „biedniaków”. że w czasie okupacji ludobójstwa na Polakach dokonali ciemni. Siekierka Sz. w „Głosie Brzeżańskim”. Jednak im bliżej wybuchu wojny. W państwie totalitarnym – Rosji Sowieckiej . Działały ukraińskie organizacje społeczne. To obala twierdzenie. Coraz bardziej brutalne metody terrorystyczne stały się z czasem powszechne w rozwiązywaniu „problemu polskiego” na Kresach. nieświadomi politycznie chłopi ukraińscy. Jedną z jej wypróbowanych metod walki z polskością było podpalanie majątków ziemskich. Konowalec. W Małopolsce Wschodniej. W połowie 1934 roku miejscowa bojówka OUN podpaliła budynek Kółka Rolniczego należący do Polaków.rodzinę Iwana Basary dokonany 20 I 1938 roku. skrajnie nacjonalistyczna organizacja ukraińska. Fakty są inne. Od roku 1929 personalnie powiązana z OUN. Od początku związana z wywiadem niemieckim. tym bardziej mnożyły się zamachy.. były ukraińskiego banki i ubezpieczalnie. 7 Zginął w zamachu Sydor Twerdochlib (16 X 1922). Ukraińska ludność wiejska była więc latami indoktrynowana przez swych nacjonalistycznych przywódców politycznych i społecznych (legalnych i podziemnych) i dużą część nacjonalistycznego kleru greckokatolickiego. dokonano wielu sabotaży na liniach kolejowych i telegraficznych. Ukazywały się ukraińskie gazety. Akcje te historycy przypisują jednak UWO. Ściganie i karanie sprawców budziły niechęć Ukraińców. Chcąc doprowadzić do zakończenia fali przestępstw. zbiorowe protesty w lokalnej prasie. czy artykuł pt. choć jej połączenie z terrorystycznym UWO nie było ukończone. która zachowała jeszcze dawne struktury i sama w swej prasie nazwała je „drugim wystąpieniem UWO”. Każda niezbędna z punktu widzenia bezpieczeństwa reakcja władz polskich działała na ich korzyść. 5 O rozmiarach działalności OUN w powiecie brzeżańskim w okresie międzywojennym może świadczyć fakt. Brzeżany.. stodół. niemal faszystowskie państwo polskie. brzeżańskim ujawniła swą działalność Ukraińska Wojskowa Organizacja6. w którym wzięli udział najwybitniejsi przedstawiciele społeczeństwa polskiego z wojewodą tarnopolskim Giwont Dziewałtowskim na czele. Tak. Poza bojkotem doszło wówczas do wielu aktów terroru7. Druga taka grupa pojawiła się w okolicach Sokala. Niestety wkrótce terror powrócił na te tereny.1. do organizowania napadów.ukraińskie. a trzecia koło Zbaraża8. że w lecie 1930 istniała już OUN. Oczywiście znajdziemy tam pochwałę antypolskich działań terrorystycznych. W dniu 21 września 1935 roku w salach „Sokoła” w Brzeżanach odbyło się na ten temat specjalne zebranie polsko . których finałem były manifestacyjne pogrzeby polskich ofiar. Ludobójstwo…. Buczacz. Podhajce. Brak reakcji na przestępstwa i mordy . 9 Komański H. stert ze zbożem doszło również na ogromną skalę w lecie 1930. s. podpalono 2300 polskich budynków i stert ze zbożem). w Pradze.ukraińskich w powiecie brzeżańskim”. która paląc po drodze folwarki. powołana do życia 30 VIII 1920 r. gnębieni przez totalitarne.rozgoryczenie i poczucie zaniedbywania ich interesów przez miejscowych Polaków. W „Głosie Brzeżańskim” znajdziemy liczne świadectwa tego tragicznego stanu rzeczy. a czasem tworzenie fundacji na rzecz rodzin pomordowanych. w tym także w powiecie brzeżańskim niebo rozświetlały wówczas łuny pożarów. gospodarstw. Do masowego palenia folwarków. Rozwijał się. też z września 1935 r. 129. którym udało się w sądzie udowodnić zbrodnie. ale dlatego. spółdzielnie. 10 Zawartemu kompromisowi wiele miejsca poświęcił „Głos Brzeżański”. Akty przemocy spotykały się z kontrakcjami władz bezpieczeństwa: śledztwa i procesy nakręcały spiralę obustronnej wrogości. coraz bardziej zapatrzonego w zbrodniczą. 25 października (a więc przed samymi wyborami) pojawiła się w powiecie zborowskim grupa terrorystyczna licząca ok. podpalono magazyny wojskowe w Przemyślu. ciężko raniono jego żonę i starą matkę (s. I taki niestety był cel terrorystów. Pożar w porę ugaszono więc straty nie były wielkie9. „Brzezański Bastion Nacjonalizmu” „Na Rubieży” nr 2 1996 s. Sprawców. sianie wrogości do Polaków. Niewiele to jednak pomogło. Kto był inicjatorem i sprawcą tych zbrodniczych czynów? Wiemy. Głowę rodziny zamordowano. był to Piemont ukraiński. skazywano z reguły na niskie wyroki (za zabójstwo – do 12 lat więzienia). Już w roku 1920 w pow. Na jej czele stał do roku 1922 E. Owe zbrodnicze podpalenia pogłębiały tylko biedę i niedostatek w tej dręczonej skutkami światowego kryzysu krainie. rozbrajając posterunki policji. 8 Jan Salwa. przeszła przez powiaty: Przemyślany. a nawet mordów.

zorganizowali zasadzkę między miejscowościami Dereszkowice a Słobódką Bołszowiecką. szczególnie ukraińscy nauczyciele13. Policji udało się też ustalić. realizując plan „komendanta” Tutki. 18 Ibidem. gdy Maria Tutka usiłowała podejść do drzwi. w Olchowcu. subiektem kooperatywy „Pracia” w Niemczynie. które doprowadziły do wykrycia i zlikwidowania szajki parobków zamieszkałych w dwóch gminach: Niemczanie i Perłowicach liczącej 49 osób z przywódcą Matwijem Tutką. Powiatowy komendant w Bohatynie wdrożył dochodzenie przy współudziale policji w Bołszowicach. że w listopadzie 1935 r. do starosty w Rohatynie na policjanta śledczego w Rohatynie Józefa Pryszczewskiego. skazany na 1. 14 Np. Ukrainiec Andrzej Zasiedko powołany do wojska. opatrując go nagłówkiem: „Zlikwidowana groźna szajka morderców i rabusiów w pow. W zasadzie bez przeszkód ze strony władz polskich Ukraińcy obchodzili w powiecie brzeżańskim. W roku 1936 na odpust ten przybyło kilkudziesięciu handlarzy i kuglarzy narodowości polskiej i żydowskiej. W śledztwie udowodniono. włamania do sklepu Bychmana. w Byszkach pow.5 roku więzienia. Tak było w roku 1936. Herszka Pobika i Samuela Teichberga. donosił o tym wydarzeniu. których zaangażowanie w działalność antypolską było szczególnie dotkliwe i niosło największe spustoszenia moralne. Świadkiem zbrodni była córka zamordowanej 12 – letnia Anna. W dniu 7 lipca 1936 roku doszło na terenie Brzeżańszczyzny do poważnego zajścia nazwanego później „krwawym odpustem”22. Na terenie powiatu kolportowano zakazaną przez władze literaturę nacjonalistyczną UWO . że gdy siedziała z matką przy kolacji.do 2 lat więzienia. że w pierwszych dniach marca odbyła się w Sądzie Okręgowym rozprawa przeciw 9 byłym uczniom gimnazjum oskarżonym o przynależność do OUN od roku 1932 i prowadzenie działalności wywrotowej przeciw Polsce: 7 z nich skazano na kary od 3. 12 „Głos Brzeżański” nr 6 z 15 III 1935 r. Przemyślany. Obchody 10 rocznicy zamordowania Semena Petruli miały zgoła nieoczekiwany finał. gdzie zastrzelił Tutkową. Niestety i one były wykorzystywane przez nacjonalistów. Jeden z nich zawołał: „ręce do góry”. za nakłanianie nieletnich dzieci do zniszczenia portretu prezydenta i rysowanie trójzębów na tablicy szkolnej. Wywołało to wśród miejscowych Polaków skrajne oburzenie17. proboszcza z Potoku pow. Jednym z takich księży nich był znany lokalny nacjonalista ukraiński ks. że 31 sierpnia 1933 r. przeciw miejscowemu posterunkowemu. Dochodziło też do napaści na Polaków. a uciekając z miejsca przestępstwa krzyczeli „uciekajcie Mazury. Stan bezpieczeństwa powiatu był wysoce niezadowalający. Zawarte w nim oskarżenia okazały się niezgodne z prawdą21. Bemko i dr. Nie brakowało też prowokacyjnych zachowań ukraińskiego kleru. Sąd Grodzki w Brzeżanach pod przewodnictwem sędziego Wyskoczyla w dniu 23 IV 1934 r. Jeden z nich strzałem karabinowym w usta pozbawił ją życia15.okazało się fałszywe. Dnia 11 maja 1936 roku nacjonaliści ukraińscy zburzyli. inicjował mordy i napady rabunkowe na cele organizacji. udał się do Niemczyna. Tak więc w dniu 21 VIII 1936 r. Franciszka Roztworowicza. W lipcu 1935 banda dokonała zamachu na dyrektora folwarku w Demeszkowcach. 2 uniewinniono. w nocy napadu i rabunku w sklepie Iwana Zechmana. zdewastowali i rozkopali cmentarz poległych bohaterów (żołnierzy i policjantów) w Brzeżanach. za to. ale wskutek pomyłki oddano strzały (na szczęście niecelne) do polowego -Wasyla Pandury. Zachidny. po czym obaj z Piotrem Tutką zbiegli. kilku zaagitowanych przez nacjonalistów pastuchów podpaliło ogrodzenie domu osadnika Józefa Repskiego w Krzywem. 15 „Głos Brzeżański” Nr 17 z 15 IX 1936 r. 19 O skazaniu księdza z tej miejscowości na grzywnę 50 zł donosił „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 XI 1936 r. Buczkę na 3 miesiące aresztu. Tak więc 7 lipca 1936 roku proboszcz greckokatolicki z Płauczy Małej kazał umieścić trójząb na ołtarzu polowym w tej miejscowości jako symbol zjednoczenia ziem ruskich19. odbyła się przed Sądem Okręgowym w Brzeżanach rozprawa przeciw Wasylowi Kaczorowskiemu i Iwanowi Finie z Kostenowa pow. 21 Ponieważ poważne oskarżenie o „zwierzęce znęcanie się i torturowanie zatrzymanych”. Rohatyn. najbardziej podatna na zabarwione faszyzmem niemieckim hasła nacjonalistów. informował. dnia 16 IX 1935 r. Sobieskiego) odbywały się corocznie. W nocy z 22 na 23 września 1935 trzej członkowie opisywanej bandy Iwan Lubomiracki. przyniósł informację o skazaniu księdza greckokatolickiego Antoniego Buczki. opisywał to wydarzenie. za przechowywanie literatury OUN. swoje rocznice narodowe. rohatyńskim”. Wśród skazanych za antypolskie wystąpienia nie brakowało przedstawicieli kleru greckokatolickiego. Oskarżeni skazani zostali na karę 1.5 roku więzienia. ksiądz został przez Sąd Okręgowy skazany na 10 miesięcy więzienia. 13 Jedną z takich osób był Semko Fedeczko zam. do władz państwowych. Brzeżany. po czym weszli dwaj osobnicy z twarzami zasmarowanymi na czarno. Hryniewicz. Ona też ponosiła przede wszystkim konsekwencje swej działalności12. chcąc zmusić ucznia Michała Bozaniszyna obrządku rzymskokatolickiego do uczęszczania na lekcje religii greckokatickiej. skazał ks. 10 11 . 22 „Głos Brzeżański” z 15 II 1937 r. zwabionych nadzieją zarobku. W akcje antypolskie angażowali się też starsi. W działalność konspiracyjną i przestępczą OUN . a obaj zbrodniarze nic nie zrabowawszy uciekli. w nocy 22 kwietnia 1935 rabunku mienia Henryka Writza. W tej chwili zgasło światło. Dnia 2 listopada 1935 roku dwaj zamaskowani sprawcy dokonali w Niemczynie napadu rabunkowego na dom 47 – letniej Marii Tutki. Od członka bandy otrzymał karabin. ktoś zapukał do drzwi. Nie spodobało się to nacjonalistom ukraińskim. drugi osobnik strzelił do niej z karabinu. na powracających do Bołszowic handlarzy jaj. Andrzej Zasiedko. 20 Donos wysłany w dniu 5 VI 1936 r. Teodor Kurka. że w posiadaniu bandy było kilka karabinów i poza omawianym mordem dokonała ona szeregu wcześniejszych napadów i rabunków: w Perłowcach 7 kwietnia 1935 r. bo Ukraina idzie” 18. 25 kwietnia 11 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1935 r. Antoni Buczko11. postanowił drogą napadu zaopatrzyć się w pieniądze (porozumiał się z Piotrem Tutką z Perłowic w celu dokonania kolejnego rozboju).5. Teichberg został przez bandytów zastrzelony. Dochodzenie ujawniło. a wykonanie zawiesił na lat 3. W „Głosie Brzeżańskim” można znaleźć informację o fałszywym donosie20 złożonym przez księdza greckokatolickiego Denysa Teliszczuka. Dochodzenie wykazało związek tej zbrodni z działalnością miejscowej placówki OUN16. chwycił go za rękę i głowę i zagroził mu powieszeniem na haku na suficie w sali szkolnej. Odpusty w klasztorze greckokatolickim ojców Bazylianów w Krasnopuszczy (klasztor założony przez P. Oskarżonych bronili adw. dr. 17 „Głos Brzeżański” nr 11 z 15 VI 1936 r.UWO zamieszana była przede wszystkim młodzież. Dochodziło do zatrzymań i wyroków na organizatorów kolportażu14.OUN. 16 Anna zeznała. że Matwij Tutka zorganizował w Niemczynie i Perłowcach dwie „piątki” OUN i jako ich „komendant”.

Każdą wolną chwilę poświęcał pracy w Związku Strzeleckim i lokalnym wiejskim organizacjom.. „Na Rubieży” nr 44/2000.25. Siekierka Sz. Dnia 2 VIII 1937 został pobity w lesie kolejny członek Związku Strzeleckiego.. który w ten sposób chciał pozbyć się z Pukowa nauczycielki Polki i lojalnego wobec państwa polskiego nauczyciela . Czynu tego dokonał Ukrainiec. Półtora roku wcześniej nieznani sprawcy podpalili jego dom. 12 13 . W domu Rusina Dymytra Hałasy doszło do zajścia. napadli. Siekierka Sz. po udzieleniu pomocy pozostawiono domowej opiece. w 1938 zamordowali Pawła Sabinę. Z kolei 13 września 1938 roku między godziną 10 a 22 do kilkunastu domów w Krzywym pow. napady terrorystyczne na terenie Brzeżańszczyzny nie tylko nie ustały. pozostali napastnicy zbiegli23. Stryhańcach 26. przed sądem okręgowym w Brzeżanach. Prokurator okręgowy w Brzeżanach przygotował akt oskarżenia przeciw Michałowi Porobujowi. Potockiego. Iwan Hawryłow i Stefan Kedyński) z miejscowości Leśniki pow. działacza Kółka Rolniczego w Taurowie. s. Po tym fakcie napastnicy zbiegli. a Pawła Zagrobelnego na lat 5 więzienia. Pawła Zagrobelnego (za współudział) na lat 8. dozorca lasów Fundacji im.Polaka z Taurowa. m. Michała Zacharkowa i Michała Łenkiego) z Rohatyna. zaś Józefa Olszańskiego.Ciężko rannego Wiktora Żabińskiego odstawiono samolotem do szpitala wojskowego we Lwowie. Tarczuk Michał z Żornisk gm. OUN dopuszczała się też agresji wobec polskiej szkoły w ogóle.in Łapszynie. Leśniki. Z Brzeżan przybyło kilkunastu przedstawicieli polskich 30 Był to znany polski działacz społeczny na tym terenie. Ludobójstwo…. dotkliwie pobili w lesie członków Związku Strzeleckiego (Józefa Rzedkowskiego. Brzeżany wchodzili uzbrojeni w karabiny i rewolwery ludzie. naładowany prochem strzelniczym i zaopatrzony w tlący się lont. Zginął. Michałowi Zagrobelnemu i Pawłowi Zagrobelnemu. Oprócz tej akcji od roku 1937 nasilały się też napady i mordy dokonywane na Polakach. Na skutek zastraszenia w dniu 14 września do szkoły w Krzywym przybyło kilkadziesiąt dzieci mniej niż zwykle. Adolf Czuba30. Dnia 11 VIII 1937 r. Czynu tego dokonali Andrzej Kramarczuk i Jarosław Kramarczuk z Podhajec32. 32 Do pobicia doszło gdy ułani zgłosili się do nich w celu przygotowania kwater dla zakwaterowania żołnierzy. 27 Patrz „Głos Brzeżański” nr 20 z 13 X 1938 art. W połowie 1937 roku bojówki OUN zabiły Jan Papugę. 29 Broniący w tym procesie oskarżonych adwokat ukraiński dr Franc Babiak. pow. 5 maja 1937 roku członkowie OUN (Michał Pańkow. Brzeżany.. ale nawet się wzmogły. Manifestacyjny pogrzeb odbył się na cmentarzu w Litiatynie. Przy zasądzeniu tak niskich wyroków za morderstwo. Przeprowadzone dochodzenie ujawniło. Wierzbowie. na karę bezwarunkowego więzienia 2 miesięcy 24 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1937 r.630-631. zamieszkałym w Taurowie.5 roku więzienia. pozdzierali im i zabrali polskie orzełki z czapek28. znany działacz OUN został na poczatku okupacji niemieckiej starostą w Brzeżanach prowadził w czasie okupacji nadal silną antypolską działalność. Ludobójstwo…. za bezprawne posiadanie i przechowywanie broni palnej typu wojskowego. Rodzice obawiali się bowiem spełnienia pogróżek terrorystów27. Na mocy wyroku Michała Borobija (za własnoręczne zabicie ofiary skazał na 12 lat więzienia. nie zdążywszy nawet całkowicie odbudować zniszczonego gospodarstwa i zabezpieczyć bytu rodziny. a z początkiem 1939 roku spalili zabudowania gospodarcze Tomasza Kozakiewicza (cudem uratował się z rodziną) w tej samej miejscowości33. sołtysa . aby przemocą usunąć nieukraińskich handlarzy. 28 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 17 z 1 IX 1938. Sąd Okręgowy w Brzeżanach skazał Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca na kary więzienia po 10 miesięcy. „OUN nie śpi”. Jakuba hr.społecznik i pracownik ISL w Żołnówce – Józef Onuszczak.. zostali pobici przez ukraińskich nacjonalistów w Podhajcach ułani (Wiktor Żabiński i Józef Olszański). Wszyscy oskarżeni zostali skazani na 8 miesięcy więzienia29. 33 Komański H. W numerze tym na s. s. W nocy z 7 na 8 listopada 1936 roku nieznany sprawca rzucił w Pukowie przez okno do mieszkania nauczycielki Zofii Makojd i pod dom nauczyciela Izydora Kostyszyna ładunek wybuchowy.którzy rozpoczęli agitację wśród ludności ukraińskiej. że sprawcą był Iwan Połoch zamieszkały w gromadzie Puków. bijąc ich i niszcząc ich towar. Morderców złapano31. Rozprawa odbyła się w dniu 26 II 1938 r. 1938 roku. Brzeżany. 26 XII 37 w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia został zamordowany Polak . We wrześniu 1938 roku członkowie OUN usiłowali uniemożliwić dzieciom szkolnym wyznania greckokatolickiego pójście do szkoły państwowej w kilku wsiach. Iwan Przyjdun. Policji udało się ująć tylko dwóch sprawców Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca z Koniuch. którzy zakazywały rodzicom posyłania dzieci do szkoły polskiej w Krzywym. Rusin usiłował odebrać broń jednemu z napastników i został ranny.Rusina25. Młodzież ukraińska zaatakowała budki kramarzy. Bardzo niepokojące było narastające z biegiem lat zjawisko napadów i terroryzowania polskich nauczycieli przez nacjonalistów ukraińskich24.129. Informacje na temat tej zbrodni znajdują się też w: Komański H. s. od kuli zginął w Taurowie 36-letni dróżnik powiatowy i komendant miejscowego oddziału Związku Strzeleckiego. że ośmielił się wracać z Brzeżan do domu w mundurze strzeleckim. 26 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 18 z 15 IX. Wystarczającym powodem do napaści było to. Ładunki nie wybuchły dzięki przypadkowi i ugaszeniu ich w porę. pod groźbą śmierci. Zostawił żonę i pięcioro małych dzieci. zamieszanego w tę sprawę. 23 Aresztowani byli już znani wymiarowi sprawiedliwości. W nocy z 22 na 23 czerwca 1937 r. 26-27 znajduje się obszerna relacja Bronisława Lenartowicza opisująca wieś i panujące w niej stosunki mniejszościowe. 31 Pisano o tym w „Głosie Brzeżańskim” nr z 6 z 18 III 1938. 25 Sąd Okregowy w Brzeżanach skazał sprawcę zamachu Iwana Połocha na karę 1. Franciszek Rokosz z Żornisk – Leśniki. Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 III 1938 r. Sąd skazał też Hryńka Kozaka. zamieszkałego w Potutynie.129 i relacja Bronisława Lenartowicza s. sporządzony w łuski naboju artyleryjskiego.

która swoje dzieci bez względu na płeć wychowywała w duchu polskim.syn Ukraińca i Polki ten splamił się jeszcze mordem na rodzinach żydowskich stanął w obronie polskich mieszkańców Rohaczyna przed obca upowska bandą w marcu 1944 roku.111. Nastąpiła eksplozja zakopanej w „mogile” bomby. s. Takie „mogiły” sypano też po roku 1939 i urządzano symboliczne „pogrzeby Polski” z tańcami i zabawą. na zarządzenie władz robotnicy przystąpili do jej usunięcia. 37. Czasami energiczniejsze utrzymywały jednak w domu ducha swojej narodowości. „Hajdamacy znowu hulają. po południu. 35 „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1938 r. 30 kóp słomy i narzędzia gospodarcze wartości około 3000 zł. Dotyczyło to cichej walki jaką toczyli ukraińscy duchowni o chrzczenie polskich dzieci rodziców obrządku rzymskokatolickiego w cerkwiach. Kilku oprawców zadało mu tępym narzędziem kilka uderzeń w głowę. Kiedy leśniczy sięgnął po swoją broń napastnicy zaczęli do niego strzelać raniąc go ciężko kilkakrotnie.Wsi39. że jeden z prowidnyków UPA w czasie okupacji. Cztery osoby zostały ciężko ranne i odwieziono je do szpitala w Podhajcach. na skutek czego spłonęła stodoła.– kat.. prawdopodobnie benzyną.642 i 134. ze wsi Olesin. zastali budynek szkolny bez szyldu. Żona Tybija była Polką. Jan Wiekopolski z Koniuch i dozorca leśny. Społeczność polska wydała odezwę wzywającą do stworzenia funduszu na rzecz pomocy osieroconej rodzinie. brzeżańskim”. żądnych krwi towarzyszy z UPA nic już nie uchroniło to jednak ludności przed wymordowaniem przez bandytów w kwietniu 1945 roku. grupa wyrostków napadła i pobiła szofera Wydziału Powiatowego w Brzeżanach. Do takich „mogił” wkładano często polskie symbole. czyli wcześniej najprawdopodobniej znaczący członek OUN. Na porządku dziennym była też tzw. Taką samą mogiłę usypano tej samej nocy na Łysoni koło Brzeżan. Był to więc akt zemsty38. 42 Oto wykaz dzieci rodziców polskich obrządku rzymskokat. Przykładem była wieś Olesin. ze starostą Tadeuszem Jarostem na czele. Na wsi wobec przewagi elementu ukraińskiego i dramatycznego terroryzowania elementu polskiego. Mimo. O tym i kolejnych napadach i mordach donoszono w kolejnych jesiennych numerach „Głosu Brzeżańskiego”. W połowie 1938 roku został zamordowany na drodze między Koniuchami a Kuropatnikami miejscowy listonosz powracający z Brzeżan37.. Kazimierza Pączko. Ludobójstwo…. zastępcę wójta z Leśnik. 14 stycznia 1939 bm..organizacji społecznych. Proceder ten miał miejsce szczególnie często tam gdzie nie było kościoła. orzełki itp. Pierwszą z nich usypano na placu gromadzkim w środku wsi w Uwsin koło Brzeżan. 40 „Głos Brzeżański „ nr 2 z 15 I – Krwawe zajścia w powiecie Brzeżańskim 41 „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 II 1939 r. Kolejnymi akcjami OUN było sypanie „mogił Polski” w wigilię greckokatolickich Zielonych Świąt 1938 roku. Siekierka Sz. polskie godło państwowe zostało porąbane. Bohdan Narajewski z miejscowości Rohaczyn koło Brzeżan był zamieszany przed wojną w zamordowanie polskiej rodziny Rokoszów mieszkających przy drodze do Brzeżan i leśniczego Gawrona z Rohaczyna. jaką zamierzali urządzić Ukraińcy na mogile. mimo że o jej rękę starali się zamożni Ukraińcy. relacja Józefa Tomaszewskiego. Lawirował między obu stronami. W małżeństwach mieszanych córki były z reguły chrzczone w obrządku matki. zabijając jednego z napastników o nazwisku Kohuta. Także jesienią 1938 roku na drodze między Budyłowem. „Niebo i piekło mojej ziemi” Żołnowskiego autorka znalazła informacje o tym. że Narajewski. W odwecie tłum zaczął wybijać szyby w miejscowej polskiej szkole i zaatakował przybyłych na miejsce policjantów. starając się osłonić Polaków z Rohaczyna. Brzeżan dokonano napadu na Józefa Jędrzejewskiego. Gdy tuż przed manifestacją. Relacja Stanisława Osieckiego. którzy przyjechali do szkoły z odczytem. pt.. Kiedy został zamordowany przez swoich. Obiektem ataku stał się leśniczy. brzeżański. wieczorem w Urmaniu pow. 36 za: Komański H. „Nawet szkołom nie darują”. Gdy wchodzili do lasu zostali zaatakowani przez 2 uzbrojonych w rewolwery mężczyzn krzykiem „ręce do góry”. Ludobójstwo….flagi. i na s. W połowie stycznia 1939 doszło w powiecie brzeżańskim do krwawych zajść. W Leśnikach k. 37 Komański H. W książce pt. 39 „Niebo i piekło mojej ziemi” s. „kradzież polskich dusz”. Sytuacja taka miała miejsce w wielu 38 „Głos Brzeżański” nr 1 I 1939. „Bomba w mogile pod krzyżem”. Zjawisko to opisywali redaktorzy na łamach „Głosu Brzeżańskiego”. Szofer w obronie własnej wystrzelił z rewolweru. W Wymysłówce 4 stycznia 1939 roku referenci oświatowi. zidentyfikowało na kresach religię z narodowością. W stanie bardzo ciężkim został odwieziony do szpitala w Brzeżanach. Szyld zerwali wandale. a uciekła do lasu40. raniąc lekko kilka osób. ochrzczonych 14 15 . a Płotyczami skrytobójczo zamordowano 32-letniego komendanta Związku Strzeleckiego z Budyłowa. Zamordowany osierocił żonę i dzieci i pozostawił ich bez środków do życia. zagrodę Teodora Tybina... synowie ojca. Ciężko rannego leśniczego odstawiono do szpitala w Brzeżanach. 60 kop zboża. Ci ostatni zmuszeni byli do użycia broni.znowu polała się krew polska w pow. również z materiałami wybuchowymi w środku. gdzie 17 dzieci stanowiło ogromny ubytek dla polskości42. art.34. podobnie jak przypadki strzelania zza płotów pod osłoną nocy 41. Do kolejnego zamachu doszło 17 X 1938 r. Siekierka Sz..35 Na szczycie takich mogił wbijane były krzyże a na nich kartki w języku ukraińskim: „Śmierć temu kto mogiłę rozrzuci”. przeto dzieci chrzczone w cerkwi uznawano za przynależne do narodowości ukraińskiej. Tych którzy nie chcieli mordować polskiej ludności –mordowano bez litości. Mimo ran leśniczy ostrzeliwał się z browninga czym spłoszył sprawców napadu. Z kolei 25 listopada 1938 roku podpalono. a napis zamazany błotem. 34 „Głos Brzeżański” nr 1 ze stycznia 1938 r. Rusina z Dubszcza. Ponieważ duchowieństwo zwłaszcza gr. Można mówić o swoistym „polowaniu” nacjonalistów ukraińskich na czynnych społecznie Polaków. a córkę wydała za biednego Polaka na dodatek działacza polskiego. zaś w kościele narodowości polskiej. W czerwcu 1938 został zabity przez bojówkarzy OUN z Żukowa polski gajowy o nazwisku Borek36. asymilacja ta następowała zdecydowanie w kierunku ukraińskości. Jeszcze jeden to dowód na zbrodniczość formacji UWO-OUN. Czyny takie w większości pozostawały bezkarne.

Miejscowi ukraińscy mężczyźni odmówili udziału w pogrzebie. że na zjawisko to nakładały się inne czynniki jak: stały terror w stosunku do Polaków. Turkowski Roman zam. Ofensywa antypolska toczona była przez cerkiew na wielu polach. Wydarzenia te miały swój straszliwy epilog w styczniu 1944 r. których dotkliwie pobili. chłopcy usypali wcześniej mały kopiec wymachiwali prowizorycznie zrobionym z gałęzi krzyżem w kierunku idącego konduktu. Wprawdzie opisy dotyczą zrzutów skoczków na początku września 1939. matka Ukrainką. 2 stowarzyszenia gimnastyczno . 38 kółek „Ridnej Szkoły” oraz jej związek powiatowy. aresztowano 18 nacjonalistów ukraińskich i osadzono ich w Berezie Kartuskiej (Głos Brzeżański” nr 6 z 15 II 1939 r. z powodu prowadzenia antypolskiej działalności. Posunięcia te były jednak spóźnione. Józef Kuropatnicki 1920.ojciec był Polakiem. Brak danych uniemożliwia dokładne określenie celu owych sygnalizacji. Józia lat 11. ur. we wsi Poruczyn k. W dniu 20 stycznia 1938 roku odbywał się opisany przez „Głos Brzeżański” pogrzeb mieszkańca miejscowości Sarańczuki (pow. Leona lat l4.. Maria Kamińska 1929. Od początku roku 1939 można było zaobserwować na Brzeżańszczyźnie regularne przygotowania do antypolskiego powstania. W wyniku strzelaniny raniono cztery osoby. 16-letniego Piotra Latonia.sportowe „Sokił”. że w tym okresie na terenach wschodniej Polski zrzucano skoczków . art. W nocy z 31 I na 1 II patrol policyjny (dwie osoby). Sprawców pobicia aresztowano i oddano do sądu grodzkiego w Kozowej. odbyła się w Sądzie Okręgowym w Brzeżanach rozprawa karna przeciwko Iwanowi Woronie. syn od chwili ochrzczenia w cerkwi stawał się Ukraińcem o nazwisku polskim. Michał Kuropatnicki 1922. Nie tylko w życiu doczesnym. 30 uzbrojonych parobków ukraińskich. więc oprawcy ograbili gospodarstwo i spalili żywcem całą rodzinę: żonę Teklę. 16-letniego Edwarda Kawalca. W miesiącach bezpośrednio poprzedzających wybuch wojny dokonywano wprawdzie licznych aresztowań członków OUN za prowadzenie działalności wywrotowej. art. straty polskości były na tych terenach niewątpliwie ogromne. art. Wyrok w procesie OUN”). w wyniku której wymieniony został skazany na 3. a jedna zginęła. Stefana Melnyka z Dubszcza i Omaliana Łapuńka z Potutor. Leon Krzyżanowski 1928. 48 Lewandowska St. W toku dochodzenia organa PP przekazały władzom kilku parobków ukraińskich z Kozówki i Gaiku Szybalińskiego46. a swój punkt kulminacyjny osiągnął we wrześniu roku 1939.Michała Kinala.K. Wieś Sarańczuki była prawie cała ukraińska. Miron Kuropatnicki 1938. art.dywersyjną zaobserwowali świadkowie wiosną 1939 – było to przekazywanie między zgrupowaniami dywersantów sygnałów świetlnych w postaci rakiet lub balonów świetlnych. Oddano do niego kilka. a gdy kondukt przybył na cmentarz. Włodzimierz Martynowicz 1933. 7 placówek „Orłów” oraz szereg oddziałów „Ukraińskiej Akcji Katolickiej”. „Tajemnicze sygnały świetlne”. 59 czytelni „Poświty” wraz z filiami. Warszawa 2003.. 23. 43 Według opisu świadków (informacja zawarta w „Głosie Brzeżańskim”). 632 i na s. Ludobójstwo…. Jan Kuropatnicki 1932. z Brzeżan. Grzegorz Kuropatnicki 1938. Posterunkowi też użyli broni palnej. 97 par. Nadbużańskiego Podlasia okupacyjny dzień powszedni 1939-44. dominacja gospodarcza ukraińskich kooperatyw. 45 Aresztowano członków OUN: Osypa Barana inż. oskarżonemu o zbrodnię stanu z art. Brzeżany). napadło na idących z Bartoszówki do Kalnego na zabawę strzelecką Polaków: 17-letniego Wojciecha Katę. Jan Martynowski 1925. na szczęście niecelnych. Michał Martynowski 1929. Taka sytuacja panowała tam od kilkudziesięciu lat była by dla narodowości polskiej bardzo niekorzystna. W tym czasie w powiecie brzeżańskim. mordu dokonano już we wrześniu 1939 r. uzbrojonych w sztachety i drągi. aby zapobiec aktom przemocy. Anna Lasota 1935. przechodząc obok lasu Topieliska k. Helenkę lat 5. Według innej wersji. Jana Zawadzkiego. Zawieszono. Michał Misiurka 1930. Buszcza („Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Buszcze napadnięto na miejscowego sołtysa Polaka . 20-letniego Jana Woźniaka i 25. i same pogrzebały zmarłego. brzeżańskiego.letniego Tadeusza Jelitę. przytoczone w „Głosie Brzeżańskim”: Leon Martynowski. 28 kółek „Sojuzu Ukrainok” wraz z filią. Rannych odwieziono do szpitala w Brzeżanach. Kobiety przyniosły z domów sznury i łopaty. w Kaju . w cerkwi. że miały one miejsce i wcześniej. przy drodze Brzeżany – Leśniki – Kurzany . który na polecenie nieznanej osoby opuścił cmentarz. 46 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1939. W czasie gdy kondukt przechodził.. 16 17 . ale z wielu źródeł można się domyślać. odbywających nocne ćwiczenia. Tym razem nie było go. 30 kółek „Silskiego Hospodara” wraz z filiami. „Manewry ukraińskie w Szybalinie”. Teodora Łupynosa z Potoku. „Jeszcze im w głowie OUN. koło gospodarstwa jednego z Ukraińców. Wasyli Kuropatnicki 1932. popełnioną przez należenie do OUN. synowi Michała i Ahafji lat 27 zamieszkałemu w Dworcach pow. Stefan Kuropatnicki 1914.Podwysokie i w okolicach wzgórz za Leśnikami i za Rihaczynem47. 25). Ale jeśli zważymy. relacja Michała Lipińskiego s. ale niewykluczone. 47 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939. Macieja Lipińskiego z żoną (lat 60). Kinal bronił się i prawdopodobnie zranił napastnika44. strzałów.. 1923. Władze podejmowały też inne działania zmierzające do przywrócenia normalnych warunków życia.. tak że zwłoki niesione były przez kobiety. 44 Komański H. Gaiku Szybalińskiego. Siekierka Sz. Przy rannych znaleziono karabiny i rewolwery. Polaka. „Do Berezy z Brzeżan”. Bohdan Martynowski 1937. W niedzielę 11 I 1939 roku w godzinach wieczornych 4 młodych Ukraińców.dywersantów ukraińskich przeszkolonych przez Abwehrę w celu zorganizowania antypolskiej dywersji na wypadek wybuchu wojny48. Stąd też nazwiska czysto polskie stawały się własnością elementu ukraińskiego np. trzech chłopców przebranych w stroje błaznów naśmiewało się ze zmarłego43. 1 K. zasypali patrolujących posterunkowych gradem kul. Wtedy ponownie napadnięto na dom Michała Kinala. nie zastał tam grabarza. natknął się na grupę ok. Dnia 1 maja 1939 r. W maju 1939 roku w Poruczynie gm. Leon Kuropatnicki 1914. 9 oddziałów „Łuhu” wraz z zarządem.wioskach na tym terenie. liczne związki mieszane i nie do końca określona po latach niewoli świadomość narodowa.5 roku więzienia i pozbawienie praw obywatelskich na lat pięć („Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V 1939 r. Terror bynajmniej nie ustał. ale nie wpływało to znacząco na poprawę stanu bezpieczeństwa w powiecie45. którzy wezwani do zatrzymania się i porzucenia broni. Akcję szkoleniowo .

Brzeżany) pod komendą przewodnika Skóry zbliżył się do kryjówki 18 19 . Powtarzały się wypadki terroryzowania dzieci i młodzieży polskiej przez wyrostków i mołojców ukraińskich. u podejrzanych znajdowano coraz więcej broni. Siekierka Sz. 51 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939 r. Brzeżany napadło kilku nieznanych osób zadając mu z tyłu kilka uderzeń w głowę oraz kilka pchnięć nożami. art. 56 ibidem. Tak było w przypadku Teodora Harbuza. Ludobójstwo…. 55 ibidem. Spłonął słomiany dach. W trakcie rewizji. „Śmiertelne pobicie”. art. 131: 3 marca 1938 r. mieszkańca Olesina. 2.żółtą na budynku szkoły powszechnej w Wulce i zabili psa kierowniczki szkoły Marii Gołąbkowej54. „W Trościańcu podpalają”. Polaka zamieszkałego w Dryszczowie51. z Tarnopola60. Warto w tym miejscu uczynić pewną dygresję. W trakcie akcji zginął kolejny policjant. art. W przededniu wojny w szczególnie trudnym położeniu znalazła się ludność polska we wsiach większości ruskiej. nie mogła bezpiecznie wrócić w do domów. Preisner. Zmarły był rodem z ziemi radomskiej. gdzie zostali napadnięci i pobici przez wyrostków ukraińskich. jak by nie było kraju. we własnym.. Będąca w tym czasie w mieszkaniu żona Misiurki. „Zabudowania Polaków płoną”. tego samego dnia wieczorem podpalono stajnię Jana Wijatyka. 59 Przebieg zajścia był według opisu następujący: Przechodzący patrol policyjny spotkał na drodze koło Złoczówki powiat Brzeżany nieznanego osobnika. Tak było np. wiązania i częściowo belki.. Były to nowe akty terroru OUN. a gdy podbiegł bliżej ujrzał wybiegającego ze stodoły bez karabinu posterunkowego Karkosza. Pogrzeb zamordowanego posterunkowego śp. Przebieg zdarzeń był następujący: W chwili gdy patrol policyjny z Budyłowa (pow. Ich obecność i panowanie nad terenem było też coraz bardziej widoczne. 49 Komański H. art. a Polacy na Brzeżańszczyźnie byli terroryzowani i zastraszani. Dnia 18 maja 1939 r. kierownika sklepu Kółka Rolniczego w Wymysłówce. zabierając karabin zabitego posterunkowego. Justyna i dzieci poranione zostały kamieniami55. zatrzymanego 20 marca w Posuchowie. art. „Znowu kur OUN”. Dnia 8 marca wybito kamieniami 5 szyb w oknach Jana Misiurki. 53 „Głos Brzeżański” nr 10 z 15 V 1939 r. przygotowywała obchody państwowe czy przedstawienia. art. powracającego wieczór ze sklepu Kółka Rolniczego56. Wkrótce potem miejscowość Wymysłówka stała się widownią dramatycznej walki policji z mordercą. „Tryzub na szkole w polskiej wsi”. Polska młodzież i dzieci zbierająca się w szkole po południu gdzie pod okiem nauczycielki uczyła się mowy polskiej. 58 Ibidem. kierując swe kroki między zabudowania wiejskie. W chwilę po tym znajdujący się na podwórzu przodownik Zieliński usłyszał 2 strzały. Zabójcą okazał się Jarosław Bojko z Hinowic. Polaka. Śmiertelnie poraniony. podpalono równocześnie trzy sterty ze zbożem należące do właściciela majątku w Litiatynie . we wsi Rybniki. członka OUN.. art. Dnia 16 kwietnia o godz. Swoiste to pojmowanie nadużywanej propagandowo „krzywdy ukraińskiej”. śpiewu. Polaka. któremu z ust sączyła się krew. zamordowny przez bojówkarzy z OUN Kogaczewski Stanisław komendant posterunku PP w Urmaniu (Mordu dokonano w Dryszczowie w domu miejscowego sołtysa). art. gdy młodzieży polskiej w wielu wsiach mieszanych. kultywować swoją mowę i kulturę podczas. którzy nie chcieli służyć pomocą nacjonalistom53.. „W Olesinie napadają Polaków”. Nieznany osobnik korzystając z zamieszania zbiegł. Na Polaka Pawła Sabinę (lat 36) idącego przez wieś Turów pow. Policja znalazła u niego dwa karabiny austriackie „manlichery”. Ogień powstał w rogu domu. art. Nie sposób sobie wyobrazić jak w takich warunkach pracowali polscy nauczyciele. zmarł w godzinach porannych58. 60 „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 lipca 1939 r. Dnia 27 lutego 1939 roku wieczorem. 50 „Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V1939 r. 54 „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. W międzywojniu w Polsce w ludność ukraińska mogła bez przeszkód. Posterunkowy 57 „Głos Brzeżański” nr 12 z 15 czerwca 1939 r. „Napad na działacza polskiego w Wymysłówce”. 3 marca 1939 r. Romana Karkosza odbył się w Pauczy Małej. „10 godzinna walka z bandytą w Wymysłówce. szczególnie koło czytelni „Poświty”. którzy chcieli ocalić ludność polską tych terenów od wynarodowienia.Karola Woyciechowskiego52. Do stodoły wkroczył posterunkowy Karkosz. Policjant Preisner zginął bohaterską śmiercią”. zabraniano mówić po polsku. Posterunkowy Karkosz przebiegł jeszcze około 30 metrów i padł martwy na podwórzu. Nagminne było też wybijanie szyb i terroryzowanie tych Ukraińców. Od stycznia 1939 roku rozlała się po powiecie fala podpaleń polskich zabudowań. 16 stycznia nad ranem podpalono zabudowania Hilarego Procyka w Trościańcu. rzekomo prześladowanej. członka Związku Strzeleckiego. Danyłą Pykałą: pościg doprowadził do wytropienia bandyty w chacie niejakiego Nazarewicza w pobliżu Wymysłówki. W dniu 9 marca w Wymysłówce oddano strzały do Michała Fedorowskiego. „Zwyrodnialcy”. 5 VII 1939 koło Złoczówki został zamordowany posterunkowy Roman Karkosz lat 2559. „I w Wymysłówce czerwony kur”. Oto kilka następnych przykładów. Policjanci osaczyli go w stodole gospodarza Romana Sitki. W nocy z 8 na 9 marca nacjonaliści ukraińscy wywiesili ukraiński tryzub oraz chorągiew niebiesko . który na widok policjantów rzucił się do ucieczki. około 100 sztuk naboi. 10-letniemu synowi gospodarza Pohyłego połamano kijami nogę57. gdyż sypiały się na nią kamienie i przezwiska. 52 Spalone sterty znajdowały się w polu.20 nad ranem stanęła w płomieniach chata Pawła Fedorowskiego.. oddalone od siebie 200-300 kroków „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r.. s. 3 zamki karabinowe i inne części uzbrojenia. A więc to nie Ukraińcy. kilku polskich chłopców z Szybalina wybrało się do pobliskiego lasu. W chwili ujęcia miał przy sobie naładowany niemiecki automatyczny pistolet „Steyer”50.. Takie właśnie fakty znajdujemy na łamach polskiej prasy brzeżańskiej roku 1939. zamordowany został w sposób skrytobójczy przez członków OUN trzema strzałami z rewolweru komendant PP z Urmania Witalis Kogaczewski49.. Na miejsce wypadku przyjechała komisja śledcza. bez narażenia się na napaść ze strony tejże ludności ukraińskiej..

ale ich ideologia została już tak skutecznie zaszczepiona Ukraińcom. Wydarzenia takie mogły mieć miejsce. którego zwłoki znaleziono w dniu 7 lipca 1939 r. z magazynów wojskowych i na poligonach ćwiczebnych. Bandyta przedostał się wówczas do kuchni i tutaj dosięgła go kula komendanta Dugiełły. Tak zginął skrytobójczo zastrzelony początkiem czerwca 1939 roku w Wulce gajowy gromadzki Prefyn Wolański.Przeciwko Polakom występują ukraińscy i niemieccy koloniści. przenikała z państw ościennych. Oto kilka opisów charakteryzujących pierwsze miesiące wojny: „. Wprawdzie czasami udawało się władzom ująć członków OUN. a bywało że kradziono. nie było już sposobu na poskromienie Ukraińców. Ostatnią informacją przed wybuchem wojny jest doniesienie o skrytobójczym morderstwie dokonanym w Augustówce na Iwanie Kostiuku. które otoczyły dom. którzy 10 września wylądowali na spadochronach w lasach zachodniego Podlasia. zakopywano na polach. który w biały dzień został postrzelony w pierś przez nieznanego sprawcę i po kilku minutach zmarł. 62 Tak określili to sami autorzy członkowie AK.. którzy nie chcieli popierać nacjonalistów. Częśc z nich odnalazła autorka w opracowaniu pt.Ukraińcy. Pukała dobrze ukryty na strychu nie dał się jednak wypłoszyć i zasypał Preisnera gradem kul. grzebano w obejściach.) Już w połowie września 1939 roku w pow. gdyż często w sposób jawny wyrażał się o nich lekceważąco. Jak wynika z analizy „Głosu Brzeżańskiego”. Śmiertelny pocisk trafił Preisnera w skroń. wszedł do wnętrza chaty i rzucił granat z gazem łzawiącym. lat 2761. że starcie to przypominało walkę z cieniem. zaopatrzony w pancerz kuloochronny. więc muszą cierpieć we własnym państwie”. oskarżono o dostarczanie broni i amunicji dla członków OUN na teren powiatu brzeżańskiego. Zaalarmowane zostały oddziały policji z Brzeżan i Tarnopola. skupywano ją. Na prowincji ginęli też ci Rusini .) We wrześniu 1939 Ukraińcy dokonali pogromu ludności polskiej w Żukach i Połoskach. Ażeby wypłoszyć bandytę z jego kryjówki starszy posterunkowy Preisner. Wymordowano tam 30 osób. Popi i zakonnicy z monastyru św. Na powyższej notatce kończą się oficjalne doniesienia o terrorze ukraińskim stosowanym wobec Polaków w Brzeżańszczyźnie. kobietach i dzieciach nie są do dziś przebadanie i opisane przez badaczy. Wieczorem ukraiński nacjonalista napadł po raz kolejny w Rybnikach na przechodzące przez wieś polskie dzieci i pobił kilku chłopców. Onufrego w Jabłecznej odprawili w październiku 1939 nabożeństwo w trakcie którego urządzono „pogrzeb Polski”. w zbożu koło Wymysłówki. przeprowadzający przypadkowo inspekcję jednostek policyjnych w woj. Walce. ale jest ich za mała garstka. z których dwie były uzbrojone w rewolwery i przemocą uprowadzili jego zięcia. Pogrzeb odbył się Tarnopolu. 61 Morderca oddał do Wolańskiego w jego mieszkaniu cztery strzały rewolwerowe. 20 21 . główny generał Kordian Zamorski. Polacy tutejsi skomentowali to następująco: „gdyby ich było więcej wymierzyliby sobie sami sprawiedliwość. lat 22. Hryńka Stasyszyna (Rusina lat 23). która trwała ok.Preisner osierocił żonę i czworo dzieci. Broń przysyłano z Niemiec. a w późniejszym okresie zasilili niemiecka administrację (. ukryty na strychu. Został on skazany na 3 lata więzienia. Polska ludność czuła się bezradna. Bohater ten zawinął sobie głowę płachtą by go nie poznano. ten. Ubraną w biało . Wtedy komendant Dugiełło i starszy posterunkowy Kołodziej wdarli się do chaty i wrzucili do wnętrza zapalone snopy. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przez polskie podziemie..terrorystyczną działalność bojówki OUN . Tak OUN wymuszała posłuch. dobijali rannych. zaczął strzelać i ugodził w pierś starszego posterunkowego Pierzchałę (przeżył. Tego dochodzenia polska policja już nie ukończyła. W Ułanówce nacjonaliści z niewiadomych przyczyn zabili strzałami w głowę Stefana Dziduszkę. których wyraźnie drażniło używanie przez polską młodzież ojczystej mowy. gdzie jeszcze tego samego dnia zmarł. Tak też było w nocy z 4 na 5 lipca 1939 roku kiedy do mieszkania Stefana Knata Rusina (sprzyjającego Polakom) wtargnęło dziewięć nieznanych osób. tarnopolskim. Ciężko raniony w głowę. kładąc go trupem na miejscu. W miejsce jednego aresztowanego młodego terrorysty pojawiało się zachęconych jego brawurą kolejnych trzech.. „drogą wywiadu z wiarygodnych źródeł”62. A były to zbrodnie dokonywane na skale masową. OUN-owcy współpracowali aktywnie z dywizją von Schweppebburga i już 16 września.. policji. Takie było tło napadu z 8 maja 1939 r. Bandyta zeskoczył ze strychu i zabrał zabitemu rewolwer służbowy.terroryści ostrzeliwali tabory. gdy tylko Niemcy zajęli Włodawę. polskich uciekinierach. w sądzie okręgowym w Brzeżanach. Wiadomości o masowych mordach dokonanych we wrześniu 1939 roku na cofającym się wojsku polskim. bandyty. przeniesiony został do szpitala w Brzeżanach. bo sprawcy poprzednich nie zostali w ogóle ukarani. która odbyła się dnia 16 czerwca 1939 r.. Napady na młodzież polską nie ustawały. Dokument został autorce udostępniony przez jednego z ostatnich żyjących członków lwowskiej organizacji AK Jana Surę. mordowali pojedynczych żołnierzy. Dowiodła tego kolejna rozprawa karna. włodawskim rozpoczęły dywersyjno . członka OUN z Żukowa. zaczęli przeprowadzać aresztowania i rozstrzeliwać Polaków oraz Żydów w mieście. a ich ciała topiono w bagnach... 10 godzin przypatrywał się. został później udekorowany za bohaterstwo przez władze państwowe).) W akcjach przeciw Polakom posługiwano się ukraińską policją pomocniczą . Sygnał do rozpoczęcia akcji dywersyjnej dało przybycie grupy agentów Abwehry. Hryńka Dudzę. jest ostatnim numerem „Głosu Brzeżańskiego”.rekrutowaną spośród ukraińskich nacjonalistów (.. ponieważ w rękach nacjonalistów było coraz więcej broni.czerwone szmaty słomiana kukłę podpalono i ciśnięto do Bugu „na wiecznu zahubu” (. Zabity był znienawidzony przez nacjonalistów ukraińskich. Numer 16 z 15 sierpnia 1939 r. Ukraińcy prowadzili działalność szpiegowską i dywersję.

plecaków. wybuchła z całą siłą we wrześniu 1939 roku. jako komuniści. 66 Warszawa 2012. ruszyliśmy ku Włodzimierzowi. która pierzchła po wymianie strzałów. spotykając jeszcze raz wyżej wspomnianą grupkę Ukraińców.Włodzimierz zaroiła się od partyzanckich band ukraińskich. który jechał na koniu spienionym. Jeden z nich okazał się sołtysem tej wsi. (np.. 22 23 . Kowla.. 7874. Włodzimierza. prokuratorów. owsa itp. rabowały kasy państwowe poszczególnych instytucji itp. oprócz zatrzymanych przez nas trzech. w książce pt. Petrycki w Taurowie. a gdzie nie było ukraińskiej inteligencji. Jaworowa.. Sieniawy. ks. Ten sam proces wywożenia w głąb Rosji przerzucony zostaje na miasta w kwietniu tegoż roku. drugi półnagi z poderżniętym gardłem.. Następuje dalej rabowanie bez reszty całego polskiego dorobku spółdzielczego i masowe ujęcie całego handlu przez spółdzielczość ukraińską. Na wsi obejmuje władzę sowiet przeważnie czysto ukraiński oraz policja ukraińska. gdzie polska ludność błagała nas o zatrzymanie się i opiekę przed Ukraińcami. Poruszające opisy tych zdarzeń możemy odnaleźć w literaturze wspomnieniowej np. bezpośrednio przed wkroczeniem bolszewików. Zatrzymaliśmy się we wsi Orlichówce pod Włodzimierzem. I cóż się okazało: otóż zmagazynowana była tu broń i amunicja (180 kbk. powołane przy zarządach poszczególnych powiatów i starostw o lokalnym zasięgu działania. Dorzucę tu kilka wspomnień z własnego przeżycia. W ich rękach spoczęła akcja wywożenia polskich kolonistów i polskiej inteligencji (leśników) w lutym 1940 roku.„heroje” nastraszeni uciekli. stosy koców. na przestrzeni od Iłży do Rejowca. Biłgoraju. Franko /syn Iwana/. gdzie do najpospolitszych metod mordowania należało wiązanie drutem kilku mężczyzn i śmiertelne pławienie w wodzie64. Nowosada (sygn. Ofiarą jego padają setki tysięcy polskich robotników. wypędza się polską inteligencję ze wsi i miasteczek. na rękawach posiadali jedynie czerwone opaski. by przygotować grunt pod mającą powstać przy współpracy z Niemcami (w Krakowie OUN) „Zachodnią Ukrainą”. którzy grozili im wyrżnięciem. Opowiadano też o okrutnych mordach oficerów pod Dubnem. W dwu wypadkach widziałem w rowie jaworowskim polskich żołnierzy .pomordowanych: jeden pchnięty nożem. które rozbrajały pojedynczych żołnierzy jak i całe oddziały.. co polskie. W Turzysku napotkałem taką grupę złożoną z kilkunastu osób. „ściśle poufne”.. Hrubieszowa. p.. Do wyborów sowieckich deputatów stają z ramienia UNDA. adwokatów. t.. rzemieślników. Szereg przywódców ukraińskich zasiadła w okręgowych władzach sowieckich i realizowała ofensywny plan ukraiński.Oficjalnymi. uciekinierów i miejscowej ludności polskiej. sporządzony przez naocznych świadków.) Lwów został zalany sklepami „Narodnej Torhowli”. 64 Dokument niepodpisany. W obradach tych „sądów” przewodniczyła inteligencja ukraińska a więc: księża greckokatoliccy jak np. 439. „. sprawy) w: CA MSWiA. wszystkich powystrzelają itd. uznanymi przez okupanta ekspozyturami OUN były Ukraińskie Komitety Pomocy. będzie dokumentem grozą przejmującym. nauczycielstwo. W rezultacie bandyci .) dwory polskie padają pod rabunkiem ukraińskiego chłopa. rabowały uchodźców i furmanki naładowane najpotrzebniejszymi rzeczami uciekających. hamowana częściowo przez władze polskie. Krasnego Stawu. K. Ukraińcy pracowali więc gorliwie nad zniszczeniem polskości na Kresach. Sławenty. I-A-c/2. doktor Studyński i doktor. niedatowany. Horodła. Nienawiść nacjonalistów ukraińskich do Polaków. oficerów. zespół SN. ks. instytucja bynajmniej nie tylko do spraw opieki społecznej (. dziś w IPN. kierownicy ukraińskich szkół. 1 ckb bez zamka i 1 rkm). słabo zabezpieczeni. na szkole również powiewała bolszewicka flaga). które lada chwila mogą nadejść i że gdyby nam się cokolwiek stało. zebrany kiedyś w jedną całość. Przejawiła się ona w masowym mordowaniu wycofujących się oddziałów polskiego wojska i policji. Natychmiast zareagowaliśmy (4-ech) na napad krzykiem Zagłoby. Wystąpiło to w okolicach Kowla. pow.Kiedy wojska bolszewickie (we wrześniu 1939 roku) zalały dużą część naszego kraju (. kupców. „sprawiedliwość” wymierzali sami chłopi.) Prace tych Komitetów nadzorowało i inspirowało Gestapo”. 46-61. „Lwowska noc” autorstwa Wiesława Helaka 66 Rozkaz mordowania Polaków wydany został w miastach. Dotychczasowi przywódcy UWO i OUN z poszczególnych wsi objęli władzę lokalną. Nadbużańskiego Podlasia…. Podhajce. Zażądałem podwód. Wyroki te były najczęściej wykonywane natychmiast. Już 14 września dało się wyczuć pod Rejowcem wrogie nastawienie ukraińskiej ludności. wsie pójdą z dymem. z archiwum Z. ziemian wraz z całymi rodzinami przy równoczesnej likwidacji drogą sprzedaży ich majątków. Adnotacje ręczne: „z Tarnopola”. a realizowany w okolicznych wsiach. którą wyrwał z rąk ukraińskich i żydowskich zbirów we Włodzimierzu. (Broni nie wyjmowali.”65 Tak wyglądała sytuacja na większej części ziem kresowych. znaczków pocztowych. skąd nie uszło rzezi żadne polskie dziecko z kolonii. 63 „…Obraz tych tragicznych wypadków. Niektóre kolonie polskie padają wycięte w pień z kobietami i dziećmi przez okoliczne wsie ukraińskie. Janowa i Lwowa.... Zażądałem otwarcia tej szkoły. że jesteśmy tylko przednim patrolem wielkich wojsk polskich. Zorganizowali oni „sądy doraźne”. sędziów. obejmującej około 50 rodzin) (. Data 15 IX 1939 przestrzeń Kowel . Pańczyszyn. trzymając na ręku córeczkę. Chłopi uzbrojeni 65 Broszura z roku 1944 odnaleziona w „Tekach Zielińskiego” RKP sygn. W Horodle rozmawiałem z porucznikiem kawalerii. Dostarczono mi razem ze zrabowanymi końmi (6 par) i po sformowaniu oddziału z uciekinierów rezerwistów. 63 Lewandowska St. Ukraińcy i Żydzi stanowią główny korpus administracji sowieckiej. Syweńki w Sławetynie.. Trzech zbliżyło się do mej furmanki i zażądało poddania się. niszcząc wszystko. które wydawały wyroki śmierci na miejscowych Polaków.

Kohut Iwan. Morderstwa zaczęły się od 12 września i trwały do 22 września. Na szosie koło Potutor gromadzili się chłopi z Potutor. W roku 1940 w wyniku donosu miejscowych Ukraińców został aresztowany przez NKWD i zaginął bez wieści Stanisław Zamojski ur. Hodak Iwan (trafił potem do policji ukraińskiej w Chodorowie).Persok Buszcze. s. U księdza greckokat. Stryhaniec. Stanisławski (służył potem w SS). Na drodze w Leśnikach działali zaagitowani nacjonalistycznie chłopi z Raju.wsi. 24 25 . drugiego z policji mundurowej. Niebo i piekło mojej ziemi. Ustalone nazwiska: Ćwok Józef Kędziora Emil NN. W nocy z 18 na 19 września 1939 roku w pobliskim Wierzbowie zebrała się kilkudziesięcioosobowa grupa Ukraińców z zamiarem napadu na Buszcze. konie. i Ceniowa. największe nasilenie miały w nocy z 17 na 18 IX 1939 roku. Wóz. Augustówka gm. Ludobójstwo…. 73 Komański H. 74 Komański H. Dalsze egzekucje Żydów (w okresie do końca roku 1941) wykonywane przez policję ukraińską odbyły się w grudniu 1941 roku. 14 września wieczorem w 1939 roku nadawano sygnały świetlne z domu Macy w kierunku Łanów Mazurskich. Siekierka Sz.103. Tej nocy nie było śmiertelnych ofiar tylko pobicia. rozpoczęli krwawy terror. W opracowaniu czytamy: „Ks. Ciochoń Władysław. Koniuchy: W Augustówce miejscowych Polaków zostawiono w spokoju. 589 Ukraińców (125 rodzin) i 46 Żydów (10 rodzin). Napastnicy byli uzbrojeni w kosy. Była to swoista demonstracja siły i wrogości w stosunku do Polaków. łopaty. Tarnopolskiego.”. natomiast wymordowano uciekinierów. 617-618. Tak więc po kilka wsi gromadziło się na jednym odcinku. Wymazał Jan. Byli to uciekinierzy. Polaków na wozie zamordowano siekierami. Po opuszczeniu przez nich wsi wraz z policjantami z miejscowego posterunku. karabiny. niektórzy mieli też karabiny rozbiegli się po całej wsi plądrując budynki użyteczności publicznej. Olijnyki Pawła zatrzymali się uciekinierzy (około 15 osób). zamieszkał posterunkowy. 67 Patrz: „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. nr 2 (16) z 1996 r. Czy dotarli do celu swej podróży nie wiadomo68. siedziba gminy: We wrześniu członkowie OUN zamordowali czworo Polaków73. Na jego temat w opracowaniu dodatkowe objaśnienie: „Pracował jako kurier OUN przed wojną miał rower do własnej dyspozycji był w ciągłym kontakcie z sąsiednimi wsiami. siedziba gminy: w 1939 roku mieszkało tam 518 Polaków (125 rodzin). pod patronatem miejscowego OUN.. Paweł Olijnyka zna nazwiska i może bliższych szczegółów udzielić. 71 Komański H. Ludobójstwo…. w r. kosy. Punkty zborne zostały przez nich już wcześniej wyznaczone. Łosyk Piotr. Szpundar Iwan.. W niektórych wsiach gdzie przebiegały szosy. był nawet zatarg wśród morderców o ten koc). Opisy owych zbrodni zachowały się w relacjach świadków72. s. rzeczy jego zrabowali. W Potoku mordowali żołnierzy chłopi z Potoka. Zornisk. Na cmentarzu widziano później świeżą mogiłę. przekopywano doły lub robiono barykady dla zatrzymania pojazdów. Ludobójstwo dokonane na ludności polskiej woj. Wierzbowa. Byszek.. 5 tys. którzy przejeżdżali przez tę wieś.67 Brzeżany: 3-6 lipca 1941 roku nacjonaliści ukraińscy. 70 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „W domu Szczepanikowej Polki. 72 Opisy wyjątkowego okrucieństwa.” 69 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. jedną kobietę. Kotowa..Krężel NN. Ludobójstwo…. Olchowca. 68 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. (trafił potem do policji we Lwowie). Na uroczystość zjechało ok. ksiądz nie stanął w obronie Polaków. mieszkająca obok cmentarza (ta ostatnia zabrała nawet koc i prała go z krwi.. Członkowie OUN którzy w Augustówce. walizy zabrali: Tęcza Józef. s. znaleźć można min. Budyłów.. Siekierka Sz. s.. Przeszedł do historii pod nazwą „krwawej niedzieli”. akuszerka70. Ten dzień Niemcy ogłosili „dniem swobody” i pozwolono Ukraińcom bezkarnie rabować i mordować brzeżańskich Żydów71. Rybnik. widły. Tęcza Józef (Polak . Błotni. Część polskich mieszkańców ukryła się. 10-13. siekiery. w „Na Rubieży”. Gdy przyszli po nich Ukraińcy. Obok kapliczki w pobliżu cmentarza zamordowano dwóch policjantów polskich jadących wozem. Maca69 Świadkami zbrodni i grabieży byli Polacy: Konik Antoni. 191474. szpadle. rewolwery itd. którego Ukraińcy zamordowali w tydzień po wkroczeniu bolszewików. Ukraińcy z Wierzbowa i Potoczan wtargnęli do wsi z okrzykami „Smert Lacham”. Ukraińcy mordowali wszystkich pasażerów bez względu na wiek i płeć. obszerny opis tych wydarzeń w relacji Jana Ciska.jego matka była Ukrainką i wychował dwóch synów w duchu nacjonalizmu ukraińskiego). Moroz Naścia. ukoronowana masowym mordem na polskich mieszkańcach Buszcza i spaleniem ich domostw dokonanym przez bandy UPA w roku 1944... ukraińskiej młodzieży z okolicznych wiosek. Siekierka Sz.104. widły. Szczepanikowa. Od napadu uratowało wieś pojawienie się szwadronu polskiej kawalerii. Leśnik. noże. w tym zasypywania żywcem w mogiłach. dwóch chłopców (jeden z nich w wieku 12 lat) i woźnicę. urządzili manifestację na cześć wyzwolenia miasta przez hitlerowców. zdaniem świadków brali czynny udział w grabieniu i mordowaniu Polaków: Szpundar Iwan syn Hnata i Marii. Łysyk Piotr. Sarańczuk. 500 Żydów.. motyki. Tego dnia rękami nacjonalistów ukraińskich bestialsko zamordowano ok.w siekiery. jednego z wydziału śledczego. W napadzie na miasto Rajów – brali udział Ukraińcy z Narajowa .. Iwanoczko.

Suda Filip lat 35. s. córka Franciszka. syn Teodora. Rajter (Reiter) Piotr lat 40. Baran Michał lat 27. W parę dni po przyjściu Niemców Podłużny zebrał oddział w Drzyszczowie w liczbie 80 osób. Masny Iwan lat 32. Kinal Anna lat 6. 67. Szumlany. syn Anastazji. Podłużny rozkazał im maszerować do Rohatyna. Według relacji Ukraińców i Polaków. ani nie postawiono upamiętnienia. że Podłużny był dowódcą dywersyjnego batalionu. Leszczyszyn Roman lat 35. Żuków. Żak Piotr lat 58. w tym miejscu zamordowano i pochowano 250 żołnierzy i kilkanaście osób cywilnych . Rawski Antoni. który przed egzekucją przeprowadzał „dochodzenie”. Egzekucji członkowie OUN tylko sporadycznie dokonywali przez zastrzelenie. W roku 1941 po przyjściu Niemców okazało się. Dane te potwierdza Cz. Rekszyn. dziecko wyrwano z rąk matki Ukrainki i zabito. Wilgusz Mikoła lat 26. syn Mikołaja. Baran Wasyl lat 30. syn Grzegorza. został zamordowany 18 XIII 1939 roku przez Bojkę Włodzimierza z Hinowic.. Oddział z Dryszczowa powrócił z bronią (miał 9 rkm i karabiny). co sprawdzano każąc deklamować modlitwy po ukraińsku. 77 Z dokumentu wynika. Kinal Katarzyna lat 30. że jako działacz OUN był przez władze polskie aresztowany. żona Mikołaja. żona Józefa. syn Mikołaja. syn Grzegorza. W Dryszczowie we wrześniu 1939 r. 30 lat77. Jednym z przywódców terenowego OUN (jego władza rozciągała się na okoliczne wsie łącznie z Przyszczowem) był Paweł Podłużny. Buczkowska Apolonia (Prakseda?) lat 37. syn Michała. Żak Maria lat 27. syn Mikołaja. syn Ilka. Blachowski (Blacharski) Franciszek lat 36. Dryszczów gm. syn Jana. W ten sposób uniknęło śmierci kilku Polaków znających dobrze ukraiński. Mimo upływu tylu lat nie dokonano w tym miejscu ekshumacji. w którym mordowano powracających do domu.. często okrutnie torturując. Nakoneczny Władysław lat 30. syn Jana. Witkowski Michał lat 22. 80 Komański H. Sawczuk Michał lat 33.. Blicharski. Hasurek Aleksander lat 44. Nakoneczny Stefan lat 32.107. Rusiński „Tryptyk Brzeżański”. Blachowska (Blacharska) Maria lat 36. 250 polskich żołnierzy. Podłużny Jan lat 36. Potoczany. Blachowski (Blacharski) Władysław lat 14 . Blachowski (Blacharski) Stanisław lat 12. Charaba Mikołaj lat 53. Mazurek Stefan lat 2.uciekinierów z Polski centralnej. Kinal Mikołaj lat 38. Broń tę złożyli u rolnika Worony. Buczkowski Piotr lat 15. Żak Anna lat 3. W 3 dni później przyszedł niemiecki rozkaz oddania broni i rozejścia się do domów. które były ukryte na folwarku i wyruszył z oddziałem pod Wierzbów. Podobno w miejscu pochowania zwłok rośnie dziś dąb. Fedczyszyn Stanisław lat 3.. 26 27 .14-15. Sołtys (Rajter) Reiter Piotr. a przyjście Rosjan spowodowało uwolnienie go z więzienia. 76 Blicharski Cz. którzy osobiście wymordowali wymienionych Polaków z Dryszczowa. Rajter (Reiter) Piotr lat 38. 22 osób79. Dworce. Byli oni zatrzymywani przez bojówki OUN. W tej sprawie zeznawał autorom dokumentu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” naoczny świadek .in.. gdzie formował się 13-ty pułk Strzelców Ukraińskich. Koniuchy: Od 17-20 września 1939 w lesie znajdującym się w pobliżu cerkwi greckokatolickiej zostało przygotowane miejsce kaźni. córka Mikołaja. W połowie września został też zamordowany sołtys Piotr Rajter80. 15. s. żona Franciszka. Kowalczuk Mikołaj lat 35. syn Mikołaja. Podusowski Michał lat 30.jeden z członków wyprawy.. syn Dmytra. Po szczegółowym „przesłuchaniu” i potwierdzeniu znajomości języka ukraińskiego żołnierz był wypuszczany. wśród których był kapelan wojskowy76. s. Byli to: Mychaniów Wasyl lat 30. Siekierka Sz. 78 Wykaz zamordowanych we wrześniu 1939 roku ukazał się poprawiony przez świadków (m. Skałuba Franciszek.. syn Piotra.106. Zbigniew Danieluk (Danyluk) Stefan lat 16.46. Na polu między Byszkami a Potokiem bojówkarze OUN zamordowali 30 osobową grupę polskich żołnierzy z kapelanem75. liczący wówczas ok.syn Franciszka.. Buszcze: W Dryszczowie OUN miał swych wybitnych działaczy. Ukraińscy mordercy. Mimo to istnieją pewne niezgodności. żołnierzy polskich. syn Dmytra.uciekinierów z centralnej Polski. Wierzbów. syn Pawła. syn Mikołaja. Wijatek Jan lat 32. 79 Informacje na ten temat pochodzą też z relacji zmieszczonych w: „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. syn Jana. Ludobójstwo…. Rotiachacz Wasyl lat 26. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Potiachacz Wasyl i Bojko zamordowali w 1939 r. gdzie zebrał się batalion w liczbie 1000 ludzi. 17 września 1939 roku miejscowa bojówka OUN podstępnie rozbroiła grupę 20 polskich żołnierzy i rozstrzelała ich w pobliskim lesie. Baran Paraskewia lat 50. Urmań. żona Józefa (w ciąży). 15. Kowalczuk Wasyl lat 30. Siekierka Sz. Poruczyn. syn Franciszka. W ten sposób zamordowano ok. Blachowski (Blacharska) Anna lat 5. Zapisy nazwisk według nowej wersji (stara w nawiasie). Biłan Katarzyna lat 36. Sawczuk Grzegorz lat 30. Bycz Michał lat 23. Ludobójstwo…. noży i bagnetów. który mieszkał pod Dryszczowem. lat 5 syn Józefa. których po ograbieniu z mienia i kosztowności mordowali. Petruniu. komendanta polskiej policji w Urmaniu. rozbrajani i następnie stawiani przed ukraińskim „sądem”. Dowódcy nakazali oddziałom na własną rękę przedrzeć się przez lasy do domów i ukryć broń. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996 s. Pułk ten otrzymał broń rosyjską w celu „oczyszczania lasów z bolszewików”. syn Teodora. Żak Józef lat 32. większość zamordowano przy użyciu siekier. syn Józefa. Życie można było uratować jedynie deklarując narodowość ukraińską. Dupaj Mikołaj lat 23. s. Besz Wasyl lat 34. syn Piotra. Wrocław 1998 s. Dupaj Michał lat 32. Podłużny Paweł lat 30. syn Mikołaja.Byszki gm. syn Michała.38. Michała. „Na Rubieży” nr 45 /2000. Buszcze. córka Józefa. pojedynczo lub małymi grupkami. Biłan Jan lat 30. syn Mikołaja. wydał im 25 karabinów. syn Antoniego. Zostali zamordowani następujący miejscowi Polacy78: 75 Komański H. Żak Mikołaj. s. Strychańce. które wyjaśnić może dopiero zestawienie większej ilości danych. syn Mikołaja. Pisze o zamordowaniu (masakrowaniu) we wrześniu 1939 roku przez bojówki OUN zatrzymywanych pojedynczo lub w niewielkich grupach w pobliskim lesie ok. syn Stefana. W okresie od 17-20 września 1939 ci sami ludzie wsparci przez miejscowych nacjonalistów wyłapywali po drogach i pobliskich wsiach Polaków . pochodzili z tej samej miejscowości. ojciec na wojnie. który był zakonspirowany na terenie 12 wsi: Dryszczów. Hinowice. Fedczyszyn Stefan lat 4.

109. jego żona i jeden z synów (córka i czteroletni synek mimo.. s. Zamordował go Krych Mikołaj. trzej polscy żołnierze powracający z wojny: Piotr Bereziuk (kpt. Blicharski Cz. Petruniu.Bazyli N. s. Siekierka Sz. Nikt z tej grupy nie ocalał. s. zamordowany przez Kuzdę Michała i Smaczyłę Józefa z Olesina.67. Petruniu…. Mikołaja pochodzący z Olesina. Szczegóły dotyczące wydarzeń w Gaiku we wrześniu 1939 roku w obszernej relacji Janiny Giżyckiej i Jana Krasowskiego w: Komański H. Glinna (gm. dwie ciężko ranili i spalili polską zagrodę Kowalczyka. 16 jest informacja. Pertuniu. Persak Karol (lub Percak) zam..88. 2. 88 Komański H. 6. s. prawdopodobnie niezauważone przez oprawców. 108 i relacja Jana Krasowskiego s. W zestawieniu dokonanym przez Blicharskiego znajdujemy informację o rozbrojeniu i zamordowaniu 15 września 1939 roku przez bojówki OUN ok. Gaik gm. Dubszcze gm.642. zamordowany w Byszkach. zamordowany przez Kiernickiego Mikołaja i Kiernickiego Teodora. tuż przed wkroczeniem wojsk radzieckich. Łopot (gajowy). Siekierka Sz. 68. świadkiem był syn Tadeusz.. że zostali ciężko ranni wyrwali się oprawcom i ocaleli). Erazmus Andrzej .. Przed śmiercią zeznał o sprawcach swojej żonie. Płaucza Mała): 20 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Józef Camona. 87 Komański H. „Na Rubieży” 28 29 . Brzeżany: 17 września terroryści z OUN zamordowali 5 osób. Mykyły i Smaczyło Dymitr pochodzący z Olesina. Zamordowany przez Galara Wasyla i Karyszyna Michała z Olesina. Siekierka Sz. relacji świadków. s. syn sołtysa z Łapszyna i Wasyl Biłłaj z osady Bernardyny koło Gaiku. że młody chłopiec. Z rąk ukraińskich zginęli następujący Polacy89: 1. Krężel z dwoma synami87. Jana i Smoczyło Wasyl s. Hinowice gm.107.. Tomasz Wójcik..17. pochodził z Olesina. w Jakubowcach. Czynów tych dokonywali Ukraińcy ze wsi Olesin. s. 85 Wg.brak świadków. 8.. ograbiła i spaliła tam 57 gospodarstw i wymordowała 21 polskich kolonistów. Petruniu.47. zabili go Kuseń Michał s.625. zamieszkały w Jakubowcach. 83 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. s. Tego samego dnia po południu w lasach koło Łapszyna w zasadzkę zastawioną przez bojówki wpadło 150 polskich policjantów. którym przewodził Iwan Kozłowśkyj. 7. Ludobójstwo…. 84 W relacji zamieszczonej w „Na Rubieży” nr 16 1996 na s. Blicharski Cz. Krężel Ludwik.. zamordowani nocą. Zersak Władysław zamieszkały w Jakubowcach..N. że do zabójstwa doszło już po wkroczeniu Armii Czerwonej. Siekierka Sz.67.. W relacji Mariana Rzeszutki pojawiają się następujące ofiary: rodzina Ignacego Bartkiewicza (3 osoby).. 5. 9.109 i Relacja Józefa Bereziuka s.. „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 s. Stanisław Wilk z żoną85 .. Erazmus Grzegorz.. Ludobójstwo….. nieustalone trzy osoby (być może chodzi o to samo zabójstwo co przedstawione wyżej – gajowego z rodziną). 86 Komański H. nr 2 (16) 1996 s. Blicharski Cz. rodzina Stanisława Erazmusa (4 osoby). dawny urzędnik (do r. rodzina Władysława Percaka (3 osoby). Tego dnia zginęli: Kowalczyk lat 70 – rolnik 82. Jakubowce gm. 24-25. Ludobójstwo…. Garstka Jan zam. relacja Mariana Rzeszutki s. zabili go Kuzka Mikołaj i Kuzda Teodor obaj pochodzący z Olesina. 81 Komański H. Zamordowali go Kuseń Józef s. Część osób spalono żywcem. Ludobójstwo….. s. w Jakubowcach. wideł. 3. rodzina Leona Rogalskiego (4 osoby). s. zamordowana przez Horynia Wasyla i Świtenkę Marię z Olesina. W nocy z 18 na 19. Ludobójstwo…. 4. 89 Komański H. Mordu dokonano przy użyciu kos. Blicharski Cz. Koniuchy: 19 września zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN. w Jakubowcach. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996.17 i nr 45 /2000. Świadkiem tego mordu był syn Władysław Krężel. Organizatorami zasadzki i mordu byli: Dulęba. Ofiary pochowane były przy polnej drodze prowadzącej do Olesina.uciekinierki – matki trójki dzieci do lat 6-ciu. Siekierka Sz. bez powodu wystrzelił z pistoletu do tej kobiety .. s. Jeśli chodzi o uciekinierów zamordowali oni sześciu polskich posterunkowych z żonami i dziećmi. w Jakubowcach.. Kędziora Emil zam.. 1939) gminy Kozowa81. Ukrainiec. 10 lutego 1940 roku na wniosek terenowych władz ukraińskich zesłano na Sybir 25 polskich rodzin (49 osób)86. Ich małoletnie dziecko ocalało.... bojówka OUN wsparta przez okolicznych chłopów. w łóżku. aresztowany w młynie w Ceniowie.16. 67.Kozowa: W marcu 1940 roku został zamordowany przez bojówkarza z OUN Stefan Żukowski. sołtys z Hinowic. rezerwy) i jego kolega szkolny . rodzina Józefa Ćwieka (4 osoby). Lehun Paweł. Studnicka Balbina zamieszkała w Jakubowcach. gajowy i jego rodzina o nieustalonym nazwisku (żona i 2 synów)83. 10. 620-622 i 624-625 oraz w: „Na Rubieży” nr 4 (10) 1994 s. W gajówce Łopota została też postrzelona uciekinierka z Żywca o nazwisku Wolna i mocno pobita inna uciekinierka o nieustalonym nazwisku84. 20 żołnierzy i zamordowaniu sołtysa wsi o nazwisku Rajter. noży i siekier. a trzech cywilnych uciekinierów pochowano na cmentarzu. Blicharski informuje. Ludobójstwo.. 18 września 1939 roku zostali zamordowani przez ounowców: Franciszek Folta lat 25 z Krosna. Siekierka Sz.613... Ćwiek Józef zam. rodzina Jana Kryżka (3 osoby).. Budyłów: Wrzesień 1939 zapisał się krwawo w dziejach tej miejscowości. Zostali pochowani w zaroślach w starej nieczynnej sadzawce rybnej. 82 Otrzymał 5 ran postrzałowych i cios siekierą w głowę (odrąbano mu część czaszki). Po tym wydarzeniu wielu Ukraińców z Łapszyna i Gaiku chodziło w mundurach i butach pomordowanych. Obaj z Olesina..

38. 15.2. 13.7. s.2. 23. 45. zamordowany przez Dutkę Józefa z Jakubowiec.2. 7.- 2.200.800. Gromek Ludwika 2. sieczBal Paweł karnia. 194190. 31.500.300.2.. 67: znajduje się tu informacja potwierdzająca fakt zamordowania 21 miejscowych Polaków przez bojówkę OUN i miejscowych chłopów – nazwiska ofiar: Bartkiewicz Ignacy i rodziną (3 osoby).2. stajnia.2. 14.2. Dom. Dom. 44.200.900. Gałęźniak. 91 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.000. 46.2.200.3. 30 31 . Ćwiek Józef z rodziną (4 osoby).1. 18. zbiór zboża Zając Walenty ÷ Jagielski Józef ÷ Biernacki Piotr ÷ Szudnicki Teodor Stodoła.1. 13. 4.500.800.200. 8.2. 9. 16.800.000. młynek.2.000.2.1. 30.200..000. 29.500.2.500. 32.- 1.2. 17. --młockarnia ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ --------------------------------------- Trzoda chlewna 3.200. 37. Szczepan 26.÷ Krowy Trzoda chlewna ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ Trzoda chlewna ÷ 1. Percak Władysław z rodziną (3 osoby).3. 12.800. stodoła.300. 35.800. Krużek Jan z rodziną (3 osoby). zamordowany przez Smaczyłę Józefa. narzędzia rolnicze Suszek Andrzej ÷ Krężel Ludwik ÷ Magra Tomasz ÷ Wilk Katarzyna ÷ i sikawka Dom. zbiór zboża. Mista Adam 20. (z podaną wartością w cenach przedwojennych) LATp Imię i nazwisko poszkodowanych Inwentarz martwy Inwentarz żywy 19. stajnia.000. zbiór zboża Jędrusiak Kazimierz ÷ Trzoda chlewna 1. młynek.200. 42. 33.1. Kolarz Ana Siwek Szczepan Ryś Paweł Pęczko Kasper Michalczyszyn 25. 24.1. stajnia.2. Rogalski Leon z rodziną (4 osoby). sieczkarnia. 5. Gałęźniak Stanisław uchodźca z zachodu. brat Stanisława.200.600. 41. stodoła. 43. Spalone i ograbione gospodarstwa Polaków w Jakubowcach91 we wrześniu 1939 r.050. 34. młynek. sieczkarnia.2000. stajnia. 12. 11. zbiór zboża.000. zbiór zboża ÷ i młocarnia ÷ ÷ ÷ ÷ 1 koń 1 buhaj ------------- 7. 36.700.1. 40.1. zbiór zboża.200.2. sieczkarnia.- ÷ --Dom.----------2.2000. 6. stajnia.1. 39..500.2.000. młynek i tp.2. Kuszcz Ignacy 21. Krężek Paweł zamordowany w r.000.2.050.. Pierszykała Piotr narzędzia rolnicze Gontarski Franciszek ÷ Persak Władysław ÷ Puszek Telka ÷ Chorwanich Wilhelm ÷ Wilk Walenty ÷ Suszel Aniela Dom i zbiór zboża Dom.2. zestawienie z opracowania. 10. Hetman Władysław 28.200. Świadkiem tego morderstwa był Jędrusiek Jan. uchodźca z zachodu. stajnia.1. Glinowski Wawrzyniec Rogowski Walenty Sumasz Józef Rogalski Andrzej Nalepko Bogusław Cabała Rozalia Cabała Walenty Jędrusik Andrzej Jędrusik Jan Małaczyński Tomasz Stach Stanisław Stach Józef Stach Piotr Łyczak Stanisław Zelek Józef Zelek Wincenty Dołęga Józef Krawczyk Jan Erazmus Szymon Wartość Dom.3. sieczkarnia.400.- 90 Blicharski Cz. stodoła. Petruniu. cały zbiór zboża. Podwika Marcin 27.2.600. stodoła.2. Erazmus Stanisław z rodziną (4 osoby).800.200.200.200. Świadkiem był Jędrusiek Jan.500. 22.11.4. 3.4.000.2. młynek.1.000. młocarnia.

Sambora Agata ÷ Krzysztoforczyk 56. Informacje na ten temat też w: Komański H. Olejnik Tekla. Goraja. Siekierka Sz.. Polak zadenucjowany przez Ukraińców jako osoba. Warto wspomnieć.500. zaś dwoje ostatnich odstawili chłopi do Sarańczuk i tam ich zamknęli w budynku gminnym. Rogowski Leon ÷ 55. s. Baryłka Jan syn Stefana. 1996 s. że sprzątnęli go sprytnie. Bartkowicz Ignacy ÷ 54. inni. Rzucili granat między napastników. Więcej jak pewne. Gacha) i Zofii Szadajówny ze Lwowa. Schuala Polaka. Sprawcy: Misiurka Wojciech. Władysław Dworkiewicz. Sprawa tak ważna nie została zapomniana przez znajomych dr.3. Horyń Wasyl. Siekierka Sz. starali się ją przedstawić Niemcom i zainteresować nią. którzy przez adw. Maksymów Jan. s. Czornous Łukasz. że 19 września bojówki OUN zamordowały 12 Polaków96. Kulbaczyński Michał syn Teodora. Andrijów Józef. Smaczyło Wasyl syn Mikołaja.1. stajnia. Jacyk Anastazja. W pracy Blicharskiego z kolei znajduje się informacja o tym. Kuzda Mikołaj syn Tomasza. Ludobójstwo….000. Po przyjściu Niemców. ks. s.. Świteńka Maria. Kuryszyn Mikołaj syn Jana. Smaczyło Józef syn Jana. 92 Komański H.ok. stodoła. Szczurek Józef ÷ 51. Kotów siedziba gminy: 19 września 1939 roku został zabity przez bolszewików ks. Reszta sprawców nieznana.500. w wąwozie między Koniuchami i Byszkami zostali otoczeni przez miejscowych bojówkarzy z OUN.111. Suszel Aniela ÷ Dom. Petruniu…. w tym bojówka OUN. Siekierka Sz. W połowie września 1939 we wsi zatrzymała się na chwilowy postój grupa 48 uciekinierów z Jasła. zamordowaniu uciekinierów z Jasła i żydowskiej rodziny pisali w swych relacjach Stanisław Osiecki. biskup Wincenty Urban Droga krzyżowa archidiecezji lwowskiej. sieczkarnia. Franciszek Jarosz emerytowany komendant posterunku PP w Koniuchach i jego córka. kiedy wracał od znajomych kolonistów Wilkoszów w towarzystwie tamtejszego księdza Władysława Bilińskiego (następcy ks. Gach jako kontrrewolucjonista został „dzięki” miejscowym Ukraińcom niezwłocznie rozstrzelany pod kościołem. Inne źródło mówi. co spowodowało ich ucieczkę i pozwoliło żołnierzom wyrwać się z okrążenia – dalszy los oddziału nie jest znany93. Kuseń Józef syn Jana. młynek. Kulbaczyński Józef syn Grzegorza.4. Księdza po udanym przesłuchaniu zwolnili. Oczywiście natychmiastowa rewizja w kościele wykluczyła taką możliwość ale i tak ks. ci przystąpili do obrony.. Hładczuk Leon. Kędziora Aleksandra. 95 Zeznania świadka podpisanego „Wilk”: „W sierpniu 1941 zdarzył się w Kotowie następujący wypadek: W tym czasie był tam lekarzem w ośrodku zdrowia dr.47. 49. że wieś ta została wymieniona w odezwie do ludności wydanej 5 X 1939 roku przez Siemiona Tymoszenkę jako miejsce pogromów żydowskich. Rzeczy jego zrabowali i podzielili się nimi. ograbieni i wymordowani nad potokiem.638: O napadzie na posterunek. Dumanowski Wład. ÷ 53. 30 osób). – Lecz niestety wszystko bez skutku. zbiór zboża 50.. Kuseń Michał syn Mikołaja. Biernacki Piotr.4. w tym burmistrz tego miasta.67. że 19 września bojówka OUN zamordowała 12 mieszkańców tej wsi. która rzekomo strzelała z miejscowego kościoła z karabinu maszynowego do jadącego wojska sowieckiego. Gach.- 17 lub 18 września tłum ukraiński. przeciw nim świadczący. Męczyli ich głupim przesłuchaniem na wzór bolszewików – po namyśle wypuścili Szadajównę i lekarz został sam pod ich strażą. aby nie pozostał ślad jaki. 32 33 . 220 osób. że widzieli go uciekającego w stronę Potutor przez pola. bojówka OUN dokonała napadu na miejscowy posterunek Policji Państwowej. Ludobójstwo…. Naoczni świadkowie: Siwak Wojciech. Od tej pory słuch po nim zaginął. Jacyk Jan. Koniuchy siedziba gminy: 17 września 1939 r. paru chłopów wiejskich aresztowało go bezprawnie.500. Kornicki Mikołaj. Kędziora Aleksander ÷ 52. W tym samym czasie zamordowani zostali następujący polscy mieszkańcy Koniuch: Stefan Budzyński lat 30. Gdy opuszczali wieś udając się w kierunku Brzeżan. ÷ Józef --------------------- 1.000. Franciszek Goraj.000.700. Pączko Kacper. która przyjechała w gościnę do Wilkoszów. rodzina żydowska Kahane i jego trzy córki92. Wszyscy wymienieni pochodzili z Olesina.. Niemcy z zadowoleniem patrzą przez palce na sprawki Ukraińców jako swych sojuszników pomagającym im tępić Polaków”.500. Blicharski Cz. Baryłko Michał syn Józefa 17.000.4. Smaczyło Dymitr syn Stefana. 10 lutego 1940 roku na podstawie opracowanej przez miejscowy Ukraiński Komitet z kolonii Łany Mazurskie deportowano na Sybir 56 rodzin . Pirożyk Józef. Szczurek Władysław młockarnia. Szpyrtis Wojciech 48.111.7.3. Bronisław Światłowski i Konstanty Światłowski. Goraja były bez skutku – chłopi mieli tylko jedną odpowiedź „uciekł”.. Tam właśnie banda pod dowództwem Wasyla Proceka spaliła żywcem starego Żyda i 6-letnie dziecko94. 96 „Na Rubieży” nr 2 (16). otoczył przechodzący przez Koniuchy w kierunku granicy rumuńskiej pluton żołnierzy polskich (ok. Diaków Maria.800. s. Jedni twierdzili. Wszelkie poszukiwania dr. 93 Relacja za: Komański H. 94 Pismo „Wilna Ukraina” nr 10 Lwiw 1939. Kużda Maria. Ludobójstwo…. zbiór zboża Dom.3.. Świteńki Mikołaj syn Matwija. Nie jest to jedyny przykład podstępnych antypolskich działań ukraińskich w tej miejscowości95. że poznali go tam wśród paru strasznie zmasakrowanych przez chłopstwo trupów.3.19-20. Po zastrzeleniu przez bojówkarzy dwóch żołnierzy.

zabity w drodze między Kozową a Tarnopolem. Adam (Andrzej) Kimala.. oczy wyłupione. Po wkroczeniu bolszewików przyszedł do matki w Kuropatnikach. Blicharskiego99. 15. Świadek naoczny widział. albo... w roku 1941 po wkroczeniu Niemców. Kuciel Dmytro ze wsi Seńkow Kuropatniki. Krych Jan i Leon.68. Adwokat Bemko (Reichsdeutsch) wyciągnął go z więzienia – inni siedzieli po 6 tygodni we więzieniu. Kiernicki ze wsi Krzywe.. ści wyzwolenia Ukrainy przez Niemców. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” podaje następujące osoby narodowości polskiej zamordowane we wrześniu 1939: Barta Antoni (porąbany siekierą na drodze między Józefówką a Kalnem).. Na drugi dzień znalazła je matka Adamowa niedaleko miejsca zamordowania w kartoflach. 97 „Na Rubieży” nr 2 (16). Tomczak będąc przez rok w Kuropatnikach na probostwie. zagrzebanego. 19. jak twierdzą inni.. były urzędnik gminy. ale w czerwcu 1941. Wymienione osoby zostały uprowadzone i zamordowane siekierami na terenie kolonii Trychubowa (sołectwo Kalne). Grania Leon.20 (obu braci zabił siekierą Babij ze wsi Kalne). kapelana szkoły podchorążych w Komorowie. za okupacji niemieckiej) pochodził z Krzywego.. męczony długo. 105 Wychowanek ks. Hasłem do rzezi było zapalenie pustego domu między dwoma polskimi domami. jak prowadziło go czterech Ukraińców i przy gościńcu do Brzeżan zabito go strzałem w głowę. Petruniu. Iwana (słuchacz kursu oficerskiego w Pomorzanach). zamordowani zostali przez nacjonalistów ukraińskich następujący Polacy: Bajor Marcin102. Wieczorem znikły. Zwłoki leżały odarte z ubrania do wieczora... s. Blicharski Cz. Czyżewski Piotr (sołtys z Kalnego. Czyżewski Michał (radny gminy z Kalnego. aby przypatrzyć się uroczysto- Mordów dokonała policja ukraińska. 18. 1996 s. 17. Członkowie OUN i OUW którzy występowali przeciwko Polakom na terenie Kozówki: Buczyński Iwan (dowódca).. po wkroczeniu armii niemieckiej wyświęcił się na księdza greckokatolickiego i wyjechał.. Jan i Mieczysław Pytlów . uciekinier z Polski centralnej. w rejonie Kozowej miały miejsce napady bojówek OUN na pojedyncze osoby oraz małe grupki żołnierzy polskich powracających z wojny lub idących w kierunku granicy rumuńskiej. którego żona Polka była nauczycielką w Jabłonkach koło Kołomyi. 103 Kominiarz zabrany został z domu przez policję ukraińską. Zamordowali go chłopi z Kozówki. Horochiwakyj Wasyl. której komendantem w tym czasie byli Baran i Fedorczak Paweł. 100 Blicharski Cz. Z uroczystości tej nie powrócił. 19. Jan Kuczmajewski – kominiarz. Moroz Jarosław. W rejonie tym zginęło ponad 30 żołnierzy97. W kursie uczestniczyli z Kozówki: Horochiwskij Iwan syn Leona. Łysnyj Iwan. W sierpniu 1941 r: Marian Bajor były urzędnik sądu100. Wszyscy którzy wybierali boczne. że po wkroczeniu Niemców wybitniejsi działacze OUN z Kozówki współdziałali w organizowaniu oficerskiego kursu wojennego w Pomorzanach. 19 września 1939 zostali według tego źródła zamordowani następujący mieszkańcy Kozowej: Januszkiewicz Tadeusz. odzierani po śmierci z obuwia i mundurów..68. w mordach brali udział członkowie OUN z Kozowej: Melnyk (zamieszkały koło cerkwi). Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Spyrka Józef98. Piotr Adamów spalony żywcem w szopie na terenie kolonii Józefówka (sołectwo Kalne).Kozowa siedziba gminy: Między 17-20 września 1939 r. Sitarskyj Fedio. Steć Mikołaj.. mający 6 kl. 102 Zabrany przez policję ukraińską. gimnazjum... Ks. Petruniu. Instruktorem .bracia. 69: jest informacja o jego zamordowaniu. Steć Hilko s. 106 Komański H. 112-113. 20. sołtys). Kierownik Dorosz został aresztowany. Kurs trwał tylko jeden tydzień107. Petruniu. Wołoszczuk Stefan (wójt gminy zbiorowej. Tomczaka. 67.. Kierownikiem tego kursu był Dorosz ze wsi Uwsie. 16. Kuczmajewski103.113.wykładowcą był Wołoszczuk Fedio. Buczyński Emil (potem policjant ukr. 107 Wykryty został przez gestapo i rozwiązany. Drugi mieszkał w Kozowej. Oprócz wymienionych. Pertuniu. Siekierka Sz.. Mordu dokonano w kilka dni po wkroczeniu Niemców.. Wymienieni Ukraińcy zebrali się w nocy z 17 na 18 września 1939 roku w sadzie Iwana Horochowskiego. 98 „Na Rubieży” nr 2 (16). W marcu 1940 roku został zamordowany Stefan Żukowski.20.. Steć Hilko. Kobel Leon. 99 Blicharski Cz.. 101 Komański H. Po wkroczeniu Niemców wybrał się do Kozowej. Znaleziono go w polu. Kozowa: 19 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Anna Jakubów i Stefan Perlak106. powołując się na protokoły sporządzone według zeznań świadków podaje.” s. 104 Zabrany przez policję ukraińską do więzienia. Siekierka Sz. Rozpiatowski ze wsi Krzywe. 1920) narodowości żydowskiej101. w więzieniu okrutnie skatowany. Dane te potwierdza wykaz zawarty w pracy Cz. s. Kramarczuk Tadeusz104. Według tego źródła. Kozówka gm. brat Iwana). Tam go umieścił w orkiestrze. Horochiwakyj Iwan syn Leona. Dalsi zabici 19 września: Jan Ślusarczyk z rodziną (5 osób) zamordowani na terenie kolonii Krzywieckiej (sołectwo Krzywe). Ludobójstwo…. Jan Zając. Ludobójstwo…. wywieziony z Kozowej do Tarnopola. Józef Adamów miał 26 lat. syn Iwana. zamordowany w okrutny sposób). Szanajda ze wsi Krzywa. Łupnyj Iwan – 7 kl. jego żona znała sprawców). Graniak Józef. pracował w Kozowej. s. gimn. Pierwszy z nich był nauczycielem w czasie okupacji bolszewickiej. szkoły podst. s. Adamów Józef z Kuropatnik105. 34 35 . „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Józef Bartman.. Karol Funks student (ur. Flone Jan (ojciec Polak. zwłoki znaleziono zakopane za Kozowa w bieliźnie. uduszony z postronkiem na szyi. s. Horochiwakyj Jan.. Regaz z Dubszcza 8 kl. leśne drogi byli rozbrajani i mordowani. Pytel (dwóch braci). Edward Paterek. zaopiekował się 14–letnim chłopcem i wziął go ze sobą do szkoły podchorążych. Steć Wasyl. Blicharski Cz. Wołoszcuk Fedio (instruktor kursu oficerskiego). Tadeusz Kramarczuk. 1996 s. Do pomocy przyjechało parę fur chłopów z Potoka i Byszek. Horochiwakyj Hilko. z rękoma skrępowanymi w tyle drutem kolczastym. w Tarnopolu w więzieniu. Adamów otrzymał fachowe wykształcenie wojskowe i pracował do września 1939 w marynarce rzecznej w Pińsku.

. Oddział powiatowej Komendy PP.. Wraz z całą wsią (ukraińscy mężczyźni 16-60 lat) wzięli udział w morderstwie na moście w środku wsi. Pierwszej chwili wszyscy potracili głowy. w kilkunastu chatach stacjonowała policja z Katowic w liczbie 40-50 ludzi. Strzelcy mieli ze sobą rewolwery i trochę naboi. 18 IX przeprowadzono w Kozówce ścisłą rewizję u Polaków. że „mili” goście wtargnęli do budynku szkolnego. Zamordowano go razem z majorem. Odpowiedziały nasze strzały. Droga została zastawiona belkami. Lecz na szczęście policja udaremniła ich zamiary. tym czterech oficerów. o godz. akta szkolne i pomoce naukowe podarte. bo zostawił w domu pięcioro dzieci. Przy zabitych były dokumenty. Józef Adamów syn Franciszka i Marii Wilk. że oddział ten w ogóle z Leśnik nie wyruszył. Po spisaniu przez policję przebiegu zajścia odjechaliśmy natychmiast do miasta nie było czasu na pakowanie. Leśniki gm. Odpowiedzialny za zbrodnię jest komendant OUN Dmytro Semczyszyn z Wierzbowa. Leon. W końcu i tych zabrakło. Służąca Rybickiej. prosił o darowanie mu życia. zabrały rannego Podelczuka. Okazało się. w liczbie 6-ciu osób.Rohatyn. Petryna Mikołaj zabił widłami policjanta przed mleczarnią. Gdyśmy oprzytomnieli zdumiała nas ogromna cisza w wśród niej wesoły głos wołał „wyjdźcie już z mieszkania”. Gdy z dole zaczęto strzelać. Były trzy kobiety i dwoje małych dzieci. 3 rano obudził nas dziwny ruch pod szkołą. ur. wymieniony już wśród ofiar w Kozowej109. Prawdopodobnie śpiących i kwaterujących w poszczególnych chatach.. Dopiero po zupełnym otrzeźwieniu poznaliśmy głos znajomy nauczyciela który namawiał ciągle „wyjdźcie”. syn Romana i Paraskewii ur. 9 IV 1917 zginął 18 IX 1939 r... Jedna z kobiet przyskoczyła do okna i zaczęła wołać głosem pełnym trwogi „ratunku” a krzyk jej przerwała kula która ze świstem wpadła do pokoju. Stwierdzono. w Kuropatnikach: Józef Różański. Ludobójstwo…. U Jaremy na podwórzu. Stawały przed bramą polskiego domu i to było znakiem. Zapanowała panika. Kuropatniki gm. wszędzie leżały sterty słomy. gdzie je zakopano. prawdopodobnie z województwa poznańskiego. W tym czasie koło cerkwi w Leśnikach. ze strychu strzelił z karabinu i ranił Podelczuka z Seńkowa Kuropatnickiego. 109 Komański H. gdy zeszliśmy na dół. Jego syn. inspektor szkolny ze Stryja i nieznany inżynier uciekinier prowadzili akcję obroną. a Ukrainiec Łypny Dmytro. Michał Ogrodnik syn Tomasza i Tacjanny Orzechowskiej ur. Żona Jakubowego zaalarmowała sołtysa Józefa Adamowego. Słomę jaka była na korytarzy przenieśli na klatkę schodową i chcieli nas podpalić.. które stały w kancelarii szkolnej. Drogowskazem do mordowania Polaków były dziewczęta . na szosie Brzeżany .. że autami jechała policja na pomoc posterunkowi w Potoku i Koniuchach i ta właśnie przyszła nam z pomocą. do dziś dnia nie wiadomo. W lipcu 1941 powrócił do Kuropatnik pod wsią Kozówka zatrzymany i bestialsko zamordowany przez bojówkarzy OUN. odbierano im rowery i szukano broni. Zobaczyliśmy jakie szatańskie zamiary mieli ci ludzie. Oczom naszym przedstawił się straszny widok. Kmieć Michał lat 26. Za chwilę w całej szkole zrobił się ogromny ruch. zastrzelono dwóch oficerów – majora i kapitana. s. Jednak nie rozpaczamy – zdani na łaskę Boga. które występowały w roli sanitariuszek. Ocalałe akta oddano do sołtysa. nauczyciel. Wskutek wymiany strzałów i nieprzewidzianego alarmu dzwonem cerkiewnym powstała panika i banda wycofała się w pole. Szofer który woził majora Wojska Polskiego. której jednak nie znaleziono. Wtem straszny krzyk dał się słyszeć z dołu – wołanie o pomoc i strzelanina. W stodole Michała Grześkowa nocowała rodzina uciekinierów. który cudem uciekł. obok posiadłości pana Kolbeka. Ukraińcy wymordowali. a pasażerowie. zrabowali wszystko.”.. Wyleczony został w Kozówce. z wyjątkiem komisarza. Razem z Michałem Diakowiczem zorganizowali oni bandę. Córka Grześkowa nosiła złoty zegarek i biżuterię zrabowaną pomordowanym uciekinierom. Na nic się to zdało. Kobiety wraz ze strzelcami siedziały w mieszkaniu mężczyźni starsi i Sawczyk Władysław. Biała chustka była umówionym hasłem. Ofiary zbrodni ukraińskich w 1939 i 1941 r. Był on porucznikiem „Siczowych Strilciw” w 1914 roku. Koniuchy: 18 września doszło do próby wymordowania miejscowych Polaków przez Ukraińców108. Równocześnie część bandy wkroczyła do domu Stefana Polaka. które od Jędrzejewskiego odebrał obecny w Leśnikach Iwan Jacyszyn syn Mikołaja. Wszystkie drzwi były porąbane. ranny. Policja polska cofająca się przez Kozówkę nawiązała walkę z bandą – zabitych zostało dwóch posterunkowych. ale opanowanie nastąpiło bardzo prędko. z pomocą zamieszkałej w Leśnikach Kseńki Bryk. Każdy przejeżdżający pojazd był zatrzymywany. kupca sklepu Kółka Rolniczego i zastrzeliła go w łóżku serią strzałów rewolwerowych. Wiktoria Leszczar wyszła na balkon by zobaczyć co się dzieje wróciła z płaczem mówiąc o jakimś licznym zebraniu chłopów z kosami i siekierami. Trupy odwożono do lasu.. składający się z Komisarza Tadeusza Pławińskiego i pięciu policjantów wymordowano obok mleczarni.Ukrainki w białych chustkach na głowach. 108 „18 września 1939 r. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. 9 V 1915 zginął 20 VII 1941 r. Siekierka Sz. Dziewczęta Ukrainki. 1914-1918 Józef Jędrzejewski. Na górę do mieszkania pani Rybickiej wpadli strzelcy niosąc straszną wieść: „Ukraińcy chcą nas wymordować”. z Tomaszowa Lubelskiego. 47. nawet dwie walizki z rzeczami. Mieszkańcy Kuropatnik potrafią powiedzieć kto był wodzem i uczestnikiem tej wyprawy. Co się działo w tej chwili nikt z nas pojąć nie mógł. Czekamy na śmierć mając zaledwie parę naboi. Hałas podnosił się coraz silniejszy. Brzeżany: W nocy z 17 na 18 IX 1939 roku dowództwo nad Ukraińcami w Leśnikach objął Mikołaj Senyszyn syn Piotra. Nie zdawaliśmy sobie sprawy z tego kto mówi i o otworzeniu drzwi nie myśleliśmy wcale. 36 37 . w obronie własnej. szkołę zamknięto i pod eskortą 2 policjantów i 4 strzelców z bronią przyjechaliśmy do Brzeżan. bez względu na wiek i płeć mordowani. a trupy wywieźli do lasu. Na jej widok odważna banda pierzchłą w stronę Seńkowa i lasów. „Na Rubieży” nr 45/2000 s. Wywiązała się walka między sołtysem a bandą. że kula przeszyła jego pokój. W pewnym momencie słyszymy jakby jakiś turkot i warkot maszyn. po wkroczeniu bolszewików pogrzebał za wsią na cmentarzu wojskowym z r. by w danym domu wymordować wszystkich Polaków. brat Iwana. Pozostałe na drodze 18 trupów w. 113. Śpiących wymordował Grześków z pomocą własnej rodziny. Po chwili przybiegła pani Sawczak z nowiną. Okazało się. 14 II 1902 zginął 22 IX 1939 r.

podaje dwa nazwiska zabitych kobiet . Seńków Mikołaj. Mirecki Wincenty był sołtysem do września 1939 r. Szaczko Taras – zastępca komendanta policji sowieckiej – rozbrajanie polskiego wojska. Głównym „sędzią” ferującym wyroki był Ukrainiec Iwan Bozykowski.. wraz z sąsiadami wożącego trupy do lasu przez cały tydzień. a potem razem z nimi zamordowany został przez cofających się bolszewików. Blicharski Cz. Medyński Stefan. powracających z wojny. s.w. Petruniu…. rozbrajał wojsko polskie – potem policjant bolszewicki. Iwana – bił Polaków w 1943 roku na 3-go maja. W Łapszynie we wrześniu 1939 roku zamordowano też nieustaloną liczbę polskich oficerów. który uzyskał wiedzę od zaprzyjaźnionego Ukraińca. Żołnierzy torturowano.Majkę na Czternastówce i Mojsewicza111. Szepata Andrzej.Boryszko i Trudzik.. zamordowaną 20 XI 1939 r. i 1 VII 1941 r. Majątek Mireckich wzięli w posiadanie Ukraińcy. potem karabinem na Polaka . rozbrajał wojsko polskie – policjant. Zaharków Michał syn Dmytra. który schwytany przez policję niemiecką.21. a leżącego w rowie w Leśnikach. wymierzał większe kontyngenty zbożowe dla Polaków niż dla Ukraińców. a potem zabijano. Chudoba Michał syn Fedka – rozbrajanie wojsk polskich w roku 1939. Chudoba Michał s. Pańków Piotr syn Stefana – j.. Główni przywódcy morderstw i rabunków Leśnikach: Senyszyn Mikołaj syn Piotra. leżących obok Leśnik. – j. Jacyszyn Dmytro syn Mikołaja. Ludobójstwo…. koło jego chaty znaleziono trupa zabitego Polaka. Doły później wyrównano... Polowy Michał syn Mikołaja. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s.. s. Grudzikową Marię lat 47 zamordowaną 20 XI 1939 r. Pańków Semen syn Stacha. Szaczko Wasyl. Sąd odbywał się w zabudowaniach gospodarczych miejscowego bogacza o nazwisku Duleba. Michajluk Ilko – bił Polaków w dniu 3 maja 1943r. rozbrajanie polskiego wojska. 68. do przygotowanych dołów i tam je zakopywano. 112 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Diakowicz Michał. rozbrajał wojsko polskie.. i trzech kobiet113. bicia. Medyński Stefan. figuruje w wykazie zamordowanych w czerwcu 1941 r. Chudoba Dmytro.55. w Leśnikach. 38 39 .. uczestniczył w pogromach 1939 i 1941 roku. siedziba gminy:114 We wrześniu 1939 miejscowi Ukraińcy zaatakowali dwór. Wymienieni niżej winni zbrodni rabunku. Szczur Włodzimierz. przyznał się do zastrzelenia oficera polskiego nieznanego nazwiska.w. 116 „Na Rubieży” 45/2000. W czasie okupacji niemieckiej napadł z rewolwerem. Jarema Piotr – bił Polaków.Duryświt Jan i bracia. Buszcze: We wrześniu 1939 roku we wsi Łapszyn. Petruniu. 68.. Znaleziono przy nim karabin i rewolwer zdjęto z niego mundur strażnika więziennego. we wrześniu 1939 roku następujących osób z centralnej Polski: nieznanego z nazwiska majora WP z córką (zakłuci widłami). Pańków Piotr syn Wasyla – organizator. Kliaszów Stach. Najbardziej „oznaczyli” się: Szaczko Iwan. Potwierdził ten fakt Józef Tomaszewski. Ludobójstwo…. który w czasie mordowania przebywał w Brzeżanach. 110 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Zamordowany został z żoną i matką – ślad po nich zaginął – ocalał tylko syn Jan. miejscowi i z okolic. Pryjdun Mikołaj. s. rabunek uchodźców polskich w r. brał udział w mordach Wasyl Szydło. Przyjęty został przez rodzinę Wierzbickich na utrzymanie.48 i 49 (obszerna relacja Tadeusza Nowaka). Aktualnie rosną tam ponad drzewa116.w. Łesków Iwan. ograbili go.. zniszczyli portrety i godło w Domu Ludowym i szkole. Z Zornisk. 1939. Senyszyn Wasyl. który zniszczył dwór i zajął Dom Ludowy i Panko Michał – Bobko. 114 Często występuje mylnie jako Liliatyn.. rekwizycji i innych nadużyć wobec Polaków: Borszczowski Stefan znęcał się nad Polakami. Semczyszyn Dmytro. Ma on na sumieniu więcej morderstw Polaków dokonanych 1939 r. W sumie Leśnikach zamordowano około 200 osób głównie narodowości polskiej110. Pryjdun Iwan syn Fedka i Szopiak Kazimierz. Zamordowali tych ludzi: Senyszyn Roman. Siekierka Sz. mianowany „komendantem policji bolszewickiej”. Łapszyn gm. Diakowski Michał. Pryjdun Iwan syn Fedka. s. Zwłoki pomordowanych drabiniastymi wozami wywożono nocą do lasu. rabunek polskich żołnierzy. były nauczyciel fizyki ze szkoły podstawowej w Brzeżanach. Łeheta Iwan. Turczyn Stefan – j. prawdopodobne okoliczności zdradzieckiego wyprowadzenia księdza za wieś przez terrorystę z OUN.. 111 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. znęcał się nad Polakami w 1939 roku. Blicharski Cz. Z miejscowych Polaków zamordowano w Leśnikach: Boryszkową Weronikę lat 60.. o zaginięciu w nieustalonych okolicznością (prawdopodobnie zginał z rąk bojówki OUN) księdza wikariusza Józefa Szady (lat 27) z parafii Litiatyn115. Łaczyszyn Iwan syn Mikołaja.Tańczuk l. który wydawał wyroki śmierci na polskich żołnierzy. 18. Łeśków Mikołaj syn Iwana – j.115. 115 Komański H. rabunek uchodźców Polaków w roku 1939. rabunek poczty w 1939 roku.19. Szachaj Teodor syn Stanisława (później przyczynił się walnie do wywożenia Polaków na Sybir).. utworzyli „sąd”. Litiatyn. nacjonaliści ukraińscy. Chudoba Hryńko – potem wójt pod okupacją niemiecką. wszystkie opisane wydarzenia na podstawie relacji naocznych świadków. Senyszyn Roman syn Piotra. Schwytanych rozbrajano i dostarczano do wsi. Warczak Eliasz. Mireckiego Wincentego sołtysa polskiego. Informacje te uzupełniają relacje z 26 VI 1941 r. Wolańską Annę matkę Mireckiej. Siekierka Sz. Jacyszyn Iwan. Szopak Włodzimierz. Zacharko Dmytro. Specjalnie utworzone bojówki zajmowały się łapaniem żołnierzy na szosie ze Lwowa do Brzeżan. W innych relacjach zawartych w pracy112 jest informacja o ograbieniu zamordowaniu przez miejscową bojówkę OUN (lub miejscowych ukraińskich chłopów) w Leśnikach. Chudoba Michał syn Iwana. 113 Komański H.w. Bodnar Iwan. Mirecką Paulinę. by nie pozostał ślad po zbrodni.

podczas snu przeciął mu krtań żyletką i zabrał teczkę. Uzbrojeni Ukraińcy napadali na cofających się cywilnych i wojskowych Polaków. Tłum na ten widok znikł121. napadały na miasto. Z ran zmarło później dwóch kolejnych. Zapustu. Kurzany: 10 II 1940 r. Wierzbowa i Błotni. strzelając z początku dla postrachu. s. Ćwierci. Spaliła się część budynków gospodarczych... świadczący o przygotowywaniu rewolty na długo przed wybuchem wojny: „Ciekawy incydent miał miejsce na drodze powrotnej adwokata Bemki z Narajowa do Brzeżan. Ukrainiec (potem Reichsdeutsch. skąd po dwóch godzinach przyjechały dwa auta cofającej się ze Lwowa policji. Siekierka Sz. s. i zdążały na rynek w Narajowie (każdy z workiem na łupy pod pachą). W tym czasie Polacy poukrywali się po domach i w polach.117. Załoga posterunku składała się z 5–ciu posterunkowych i kilku strzelców. W dniu 18 IX 1939 r. Odpowiedzieli mu „to ty sam kazałeś nam rizaty Lachiw przez 20 lat. który dostał się do niewoli niemieckiej. 120 Człowiek ten wrócił do Narajowa. a jeden zabity (pochodzący z Błotni). Kiedy starał się o zwolnienie z obozu umotywował prośbę tym. Ludobójstwo…. padła salwa do najbardziej zbliżających się do budynku.Mieczyszczów gm. a przede wszystkim na miejscowy posterunek policji. którzy w krytycznym momencie przybyli z Narajowa. niebezpieczna. Narajów gm. Część lepiej uzbrojonych obstawiła wszystkie drogi. Na szosie Narajów . iż może starać się o zwolnienie z obozu jeńców120. Na szczęście Ukraińcy zapomnieli o przecięciu bocznej linii telefonicznej. Zmarł na początku listopada117. Bemko uciekł i ukrywał się u kolonisty Wójcika. by już nikt nie mógł się wymknąć. narzędzia rolnicze i 1300 kóp zboża. Ukraińcy zniszczyli połączenia telefoniczne pomiędzy Narajowem a Brzeżanami i pomiędzy Narajowem a Przemyślanami. bo Ukraińcy wystawili ruchome warty. Tak było przez całą dobę. Punktualnie o godz. Ludobójstwo…. od samego rana zbierały się grupy Ukraińców z Narajowa.starszy wiekiem posterunkowy Gaj (przepadł bez wieści) 123.. w towarzystwie polskiego komendanta posterunku i wszędzie osobiście starał się uspokoić zrewoltowane chłopstwo122. siekiery itp. którą po przejściu na stronę niemiecką oddał hitlerowskiemu oficerowi. grupa miejscowych Ukraińców uzbrojonych w kosy. w tym na posterunek policji w Narajowie nastąpił w nocy z 17 na 18 września 1939 r. strzelcy i część miejscowych Polaków w tej sytuacji zabrawszy broń udało się w kierunku Brzeżan.117. uderzył go kilkakrotnie w plecy obuchem siekiery. że zasłużył na to w czasie wojny polsko . autorka znalazła różniący się w szczegółach opis tego napadu: „18 IX 1939 w samo południe ok. Miejscowy Ukrainiec. a dla bezpieczeństwa ustanowił na miejscu tymczasową policję.. Dzięki temu zaalarmowano posterunek w Przemyślanach. Wasyla Umrysza zamieszkałego w Narajowie. większość mieszkańców Kolonii Dąbrowa na podstawie listy sporządzonej przez miejscowych Ukraińców została deportowana przez NKWD w głąb ZSSR. Mianowicie koło Wysokiej Góry około 30 Ukraińców zatrzymało auto na którym jechał adw. Adwokat Bemko objeżdżał cały powiat autem. widły. Policja. Petruniu. Bemko zwrócił się do nich z żądaniem aby przestać mordować Polaków. 21-22.. Pierwszy napad na Narajów. Bezpośrednio potem nadjechał z Brzeżan adwokat Bemko. Ludobójstwo…. 123 W relacjach zawartych w pracy: Komański H. skąd ten odwiózł go własnymi końmi do Brzeżan”. W wyniku walki kilku Ukraińców zostało rannych. W nocy widać było łuny z płonących domów w Sławentynie. lat 70). że Ukraińcy zranili dwóch polskich rozbrojonych wcześniej przez nich żołnierzy. 122 W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przytoczono następujący fakt. a potem wciągano w las i mordowano. grupy uzbrojone w karabiny. posterunek policji i inne. s. Nadorożniów gm. s. Splądrowała i ograbiła miejscowe budynki publiczne jak pocztę. 119 Komański H. s.Brzeżany zniszczyli most i zabarykadowali drogę 117 Komański H. później. Siekierka Sz. Przytoczył przypadek Ukraińca.niemieckiej w roku 1939. Potutory: 18 września 1939 r. siekiery i karabiny dokonała demonstracyjnego przemarszu przez wieś.. Około południa cały rynek roił się już od amatorów mordu i rabunku. przebito mu rękę widłami i Ciecierski Wincenty. a następnie założył sklep w Narajowie i do końca okupacji niemieckiej go prowadził. Mohyła. a schwytanych najpierw ograbiano. Nocą owa podróż była b. W jednej z relacji jest mowa o zbiciu miejscowej nauczycielki . a teraz każesz nam przestać” rzucili się na niego. wokół były zastawione przez Ukraińców zasadzki. Równocześnie z wybuchem pożaru. ściętymi drzewami. Ostrzeliwano policję ze wszystkich stron i wzywano do poddania się. rewolwery. Do Brzeżan nie dotarła jednak tylko jedna osoba. zamieszkały we Lwowie) i zabronił wszelkich ekscesów. Siekierka Sz. grupa OUN 40 41 . syna weterana z 1863 roku. Blicharski Cz. Pobito i poraniono dwie osoby: Pater (okradziony. Załoga stawiła opór atakującym. w kierunku Dunajowa.118. ograbieniu ich domostw i spaleniu 5 zagród118.00 podpalono zabudowania i sterty zboża pana Antoniego Nartowskiego. gdy tłum zaczął silnie atakować i ostrzeliwać posterunek. 68. gdzie był przez 8 miesięcy policjantem ukraińskim. W innej znajdujemy informację o zamordowaniu przez bojówkarzy OUN we wrześniu 1939 roku 10 polskich gospodarzy. każdego napotkanego na zewnątrz Polaka czekało pobicie lub śmierć.21. W uznaniu tych „zasług” otrzymał zaświadczenie. 100 os. w skład której weszło nawet dwóch Polaków i Żydów. którzy w porę przeszli ze swej wartowni z bronią na posterunek policji.. Pozostały tylko 4 polskie rodziny119. Tymczasem w Narajowie po napadzie okazało się. 118 „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 r. 13. Bemko. Narajów Miasto: Bezimienny świadek zeznał. gdyż będąc ordynansem przy dowódcy pułku. 121 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. że w czasie swego pobytu w niewoli niemieckiej był tłumaczem i miał możność poznania wielu podejrzanych osób...Polki.

. Nartowski Antoni. (. Łuźny brał udział w dywersjach.. (. że w dniach 16-20 września 1939 roku w rejonie Narajowa Miasta i Narajowa .. Iwaniw Wasyl syn Iwana zwany Iwachow – sekretarz UWO w Olchowcu. zwany Juszczyszyn....) syn Krągłego... 124 W świetle relacji.).liczba nie ustalona. Na liście znajdowali się między innymi: p... Po tym trzy tygodnie trzymano go Brzeżanach. (. Potutory: OUN w Olchowcu liczyła około 100 osób. We wrześniu 1939 r. Garnicki Jan. Narajów Wieś..). Czerny (?) Stefan (potem policjant ukr... udało się przeżyć. Według relacji świadków zamordowano w tym rejonie co najmniej 50 żołnierzy..) tej samej nocy wymordowali 3 rodziny żydowskie. Zory (?) i G(. które były wykonywane. Nazwisko zamordowanego Wacław Rewucki (Rewucko)(?).. Hinowic i Leśnik..Narajów ..... Nykołajski Wasyl syn Iwana...... Łużny Wasyl syn Iwana... Na posterunku znajdowało się 30 uzbrojonych policjantów... aresztowali miejscowego strzelca – Polaka . W opracowaniu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” zachowała się też pewna ilość nazwisk... Hanczar i Sypryszlaków(?) ze Strychowiec napadli na Polaka Jarnego mieszkającego na odludziu na krańcach Narajowa pod Strychowicami.. Jej dalszy los nie jest znany. W pracy: Komański H... występował przeciwko wojsku polskiemu w 1939 r. zamordowali i rzucili do Narajówki kaprala wojska polskiego125. Pawłow Wasyl zwany Szkrab. przyjeżdżał często z Komarówki i prowadził ciągłe szkolenia w Olchowcu. strzelców ze Związku Strzeleckiego i kilku powracających żołnierzy WP.sekretarz gminy. W sporządzaniu tej listy brali udział między innymi Risnyk(?) Jakub.Narajów Wieś... Miano go rzekomo odwieźć do Tarnopola. Rozbrajały ich i mordowały.. Laskowski Wasyl syn Stefana127. Petruniu.. Przysalak (?) Sewko..... (..) Andrzej Jan... obrabowali. Charyszyn Sławko zwany Kościuki... Jacyk Wasyl z Narajowa. potem policjant ukraiński.. Stachów Michał... na zebraniu w Narajowie Ukraińcy ułożyli listę kilkunastu Polaków i kilku Żydów. szkolił w dywersji swój oddział. Najbardziej aktywni członkowie UWO w Olchowcu: Łuźny Hryńko syn Emila – wójt – razem z komendantem UWO Łuźnym Michałem wydawali wyroki na Polaków...Wsi na drogach prowadzących przez las grasowały dywersyjne bojówki OUN i organizowały zasadzki na żołnierzy polskich. Olchowiec gm.).118 znajduje się informacja o tym. brał udział w morderstwie Uchmana i w dywersjach w terenach innych wsiach.Narajów Miasto. Najwięcej wojskowych polskich zamordowali nacjonaliści ukraińscy koło Wysokiej Góry . Janczyński (Janczycki) (?) (. których miano aresztować i rozstrzelać (. Proskuteńko Mikołaj i jego siostra Katarzyna (..).) z powiatu lwowskiego.. Zamordowany pochowany został na cmentarzu w Narajowie. 125 Według zawartych w dokumencie danych.... brał udział w morderstwie Uchmana i dywersjach w innych wsiach.. nacjonaliści ukraińscy w Rohaczynie wsi.. syn Michała.. instruktor.. Pawlik (. brał udział w napadach na wojsko polskie w Potutorach 1939..) (zamordował pułkownika polskiego).).” Blicharski Cz. w Narajowie).). Kordiak Diśko128. Po wycofaniu się bolszewików w roku 1941 Ukraińcy w Strykańcach zamordowali w nocy (.. W pierwszych dniach lipca 1941 r. zastępca komendanta UWO brał udział w mordach i dywersji w Potutorach i Leśnikach..) Jan z Narajowa... rozpoznany przez Maczubę zranionego przez UWO. 126 Mieli to być: 1. obrabowali połamali i poranili rękę....). Fortel jednak się nie udał..) Wasyl (. żona z Olchowca. Narajów Wieś.). czynów tych dopuścili się: Uhryń (?) J... 128 Pochodził z Rybnik. Łuźny Iwan syn Wasyla..) Wasyl...) Zaleski... syna majora Wojska Polskiego.) Beluchowska Janina. Kołodziej Jan.. Maczuba wyskakiwał przez okno. (..) Jan.s. Łużny Michał syn Hryńka.. Niestety ze względu na bardzo zły stan zachowania dokumentu nie wszystkie udało się autorce odczytać: 18 IX 1939 r. i Karajewski Bohdan z Rohaczyna..) miejscowego przedwojennego kowala (... Birnyk(?) Kuba. (. (. gdy Ukraińcy przyszli po niego i natknął się na Łuźnego pod oknem. w Potutorach. Ludobójstwo….Narajów Miasto. zarówno ofiar jak i sprawców. (.) i (. Należały do niej kobiety i mężczyźni.Władysława Naruszczaka (?)...).. (.. Miał tylko 7 klas szkoły powszechnej.... który zaginął bez wieści124. Tylko pojedynczym osobom znającym doskonale ukraiński i umiejącym się modlić w tym języku.... narajowscy policjanci na rozkaz ówczesnego komendanta policji Baja (?) (.....) Eugeniusz i jego siostra Stefka.... Desbyk (?) Michał ze swym synem z Narajowa.)Władysław.68. W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”... który wówczas był w wojsku. UWO w Olchowcu liczyła 34-35 członków. Polskich żołnierzy mordował też Sabał (?) Wasyl z Rohaczyna. Przewodził UWO w Olchowcu od 11 lat.. policjant ukraiński – brał udział w dywersjach.. 4 godzin.. Łużny Michał syn Fedia.. Dnia 17 IX 1939 r. Jarkowski Kazimierz. Grupa obrońców wyszła bez strat i ostrzeliwując się wycofała się w rejon powiatu Rohatyn. którzy brali udział w napadach na cywilnych i wojskowych uchodźców i miejscowych Polaków.. Siekierka Sz... Wysyłał on członków UWO na wypady dywersyjne do Potutor. 127 Za okupacji niemieckiej nauczyciel w Komarówce (ukończone gimnazjum). zachował się spis najaktywniejszych Ukraińców... Worenacz (?) Michał (. Słaboduch Włodzimierz. (.. brał udział w napadach na cofające się wojsko polskie w 1939 r..Narajów Wieś.. zwany Jantoni.. s.. Narajów Wieś.Narajów. Raj Mikołaj.... (. Raj Michał. (. Atak został odparty. Napadnięci odmówili oddania broni zaczęli się bronić. W tym samym czasie w Wierzbowie Starym Ukraińcy wymordowali rodzinę dozorcy leśnego. Zbili go.. Nebor Michał.. 42 43 . Ukrainiec Jarosław Pawił zastrzelił koło leśniczówki w Narajowie 16 letniego ucznia gimnazjalnego... trzymali go kilka dni w Narajowie i bili w okropny sposób.. Żak Jan posterunkowy.Narajów Wieś.. (. Pawlik Stefan Wasyl i Mikołaj. zaatakowała posterunek policji żądając złożenia broni.. Walka trwała ok. Stupiński Michał syn Nykoły... 19 IX 1939 Ukraińcy: Soroka(?). (.. Napastnicy podpalili dwie znajdujące się obok zagrody polskie usiłując w ten sposób przenieść pożar na budynek posterunku. komendantem był Łuźny Michał syn Iwana. Drabyk Paweł. za okupacji niemieckiej nauczyciel w Olchowcu – pracował w UWO. w Potutorach.). prawdopodobnie ze znacznymi stratami napastników.. a także w napadzie na Narajów126. niestety w tym fragmencie bardzo nieczytelnym.

Kaczmaryk Jan z ojcem Michałem zabili żołnierza polskiego u siebie w stodole w Podwysokim – sami przyznali się do morderstwa. już po wkroczeniu Niemców. W Olesinie na podwórku u Kusina Jana zamordowano trzech polskich oficerów. Sprawcami tych morderstw byli: Jacyk Jan. bojówkarze OUN zamordowali trzech kolejnych Polaków: Michała Burzyńskiego. Dobrowolski Julian. Kaczmaryk Michał. Kaczmaryk Hryńko z Podwysokiego zwabił żołnierza polskiego propozycją napicia się wody i zabił go. Jan i Władysław Muszyńscy129. W czasie tej masakry zamordowano rodzinę Czesława Blicharskiego. 68. Petruniu. 130 Komański H. Jan Muszyński (zmarł od zadanych ran) 8. Poruczyn gm.. Radaczyńskiej w: Komański H.627. Zygmunt Czosnowicz – sołtys 2. Informację o zabiciu przez bojówkarzy OUN w czerwcu 1941 5 Polaków.. NN. Osobiście zabił ich Siwka z Kurzan. 8. przed wkroczeniem Niemców. Obaj zostali pochowani w lesie. 2. w jarze. 131 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Podwysokie gm.. Płaucza Wielka gm. Kuryuszyn Mikołaj wszyscy z Olesina. 44 45 . s. wśród nich: NN. Brywnak Michał. Kurzany: Zasłużeni członkowie OUN uczestniczący w mordowaniu Polaków: 1. Kaczmaryk Jan. Także w czerwcu. Ludobójstwo…. jechał drogą z Budyłowa do Kozowej oddział wojsk polskich samochodem i na furmankach. Jeger N. Kolasa Kornelat.Olesin: W nocy z 18 na 19 IX 1939 r. 100 osób. 146. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996.. Siekierka Sz. Wiele osób spalono żywcem w budynkach. że we wrześniu 1939 miejscowa bojówka OUN zamordowała 20 osób narodowości polskiej i żydowskiej. W Posuchowie zamordowano w roku 1941 skrytobójczo następujących miejscowych Polaków: 132 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Abraham Jeger... Żyd zmarł od ran 5. Michał Dobrowolski 6. Został zatrzymany nad rowem.. patrz przypis 53. Blicharski Cz. 6. Ludobójstwo….68. Łesyk Władysław. 68 znajdziemy potwierdzenie faktu. który został specjalnie przekopany w poprzek drogi wiodącej Olesina. s. 69.. Zamordowano w Demni dwóch podchorążych piechoty rezerwowych (jeden z nich nosił nazwisko Gołębski). Lisdwan Stanisław. 22. Jana Małaczyńskiego i Stanisława Małaczyńskiego131. s. (Żyd). znajdujemy też: Blicharski Cz. Oddział ten w liczbie 30 ludzi został wymordowany przez bandę z Olesina i zagrzebany w dołach pod Olesinem. a wśród nich Jana i Stanisława Małaczyńskich i Michała Burzyńskiego w Płauczy Małej znajdziemy też w: Blicharski Cz. Kulińska L. 3. a po ograbieniu spalono zabudowania ze zwłokami żony Kinala i dwóch małoletnich synów133.. Dobrowolski Michał. Emil Dobrowolski 47 lat 3. Czosnowicz Zygmunt. badającego zbrodnie nacjonalistów ukraińskich popełnione na ludności polskiej Tarnopolszczyzny. 25. Ich dokumenty osobiste były w czasie okupacji w Demni.Kaczmaryk Hryńko..Płaucza Mała We wrześniu 1939 roku terroryści z OUN zamordowali dwóch Polaków: 129 Relacja Janiny Krzykały z d. Rychlewicze z Brzeżanki zamordowali dwóch żołnierzy polskich. s. Józef Nebelski 55 lat (zmarł od ran po kilku miesiącach) 9. 4. s. Płaucza Mała siedziba gminy: 18 września 1939 bojówkarze OUN uzbrojeni w karabiny. Kraków 2006. Trzem osobom udało się zbiec. Petruniu. 5. Informację o zamordowaniu wymienionych dwóch Polaków przez bojówki OUN we wrześniu 1939 r..Żyd. noży i wideł. 20 lat (zmarł od ran) 7. widły i kosy utworzyli samozwańczy „sąd” skazali na śmierć 17 Polaków i 3 Żydów z tej miejscowości. Petruniu. s. 7. s. Reszta została poddana torturom i zamordowana: 1. Edward Hauptman 50 lat 4. Posuchów gm. W czerwcu roku 1941. Buszcze Według jednej z relacji w tej miejscowości we wrześniu 1939 roku bojówki banderowskie zamordowały rodzinę sołtysa Michała Kinala przy użyciu siekier. Piotra Kozaka (lat 35) i Jana Seńkowskiego (37 lat)132. Lisdwan Michał.. 625627. Polska ludność Płauczy Wielkiej została w roku 1944 w wyjątkowo okrutny sposób wymordowana (ok. Haupt Edward.N. 22.Abraham -Żyd Przeżyli jedynie ciężko poranieni synowie Jana.Potutory: Wieś prawie cała ukraińska i wybitnie wrogo nastawiona do Polaków. 133 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. i straców) przez bandy UPA przy użyciu siekier.. Demnia W Demni mordów na Polakach dopuścili się: Łesyk Jan syn Andrzeja. s. Michał Lisowski..Abraham. Siekierka Sz.. Członkowie UWO brali udział w morderstwach na drodze potutorskiej. Petruniu. Hryńko Daniel. gdzie wydobywa się piasek... Jan Muszyński. Posnuk Michał. 22. Tekla Małaczyńska została przez bojówkę OUN zabita w roku 1942. Baryłko Jan... Blicharski Cz. Dzieci Kresów II... głównie kobiet z dziećmi i niemowlętami. zorganizowano w tej wsi bramy powitalne i wielki wiec na cześć „wyzwolicieli”130.

To dzicz ukraińska paliła domy i wsie polskie. W nocy z 17 na 18 września 1939 r.. „Niny” oficer z Poznania. Stebelski Dymitr. uprowadzono go w nocy z domu i zamordowano – znikł bez śladu. był ranny w głowę. U tegoż Matusa była przechowywana broń. Szpak Marian osadnik z Nowej Grobli lat 20 zamordowany między 29 VI a 7 VIII 1941 r. Stabelska Anna. „Nina” odwiedziła tych oficerów w szpitalu. Ukrainka. Hudzik137 rzeć. ażeby pamiętały. Gdy wszystko ucichło pełzał na kolanach i brzuchu w kierunku światełka. Grabarz. potem konfident okupantów). Leżeli wszyscy pod nr 5. Demnia i Podwysokie. ponieważ ręce mieli rozłożone jak na krzyżu” (u ciał zwęglonych nie można było rąk po śmierci złożyć). które zobaczył. Siekierka Sz. Członkowie OUN z Raju udali się w dniu 17 IX 1939 r. Ludobójstwo…. Opowiadający musiał przez niego przeskoczyć. pieniądze. Potutory siedziba gminy: W Potutorach w dole obok cmentarza przechodzi droga. Semegen Wójt. że to Polacy. kutą w listki mirtu i to mu chcieli zabrać. a później zorientowali się. Stracił przytomność i usnął. często wspominał córkę i choć rana zagoiła się . postanowili bronić się.. Gdy go zobaczyli – wzięli jego również do tej grupy. Jeden z dwóch wyżej wymienionych poruczników. tylko części ubrania. s.liczba dokładna jest nieustalona. zeznawał. zasłonił ją ręką mówiąc „to mi zostawcie”. został trafiony w rękę i słyszał jeszcze jak tamten konającym głosem zawołał „Jezu”. Ukraińcy strzelali do nich z karabinu maszynowego – porucznik Zwolański dostał szereg kul w uda. Gdy rano obudził się prosił ażeby dano znać do szpitala i zabrano go stamtąd. cały był czarny. że zabraną w czasie nocnej rewizji na drodze metrykę przez Ukraińców oddała przed wyjazdem do szpitala dziewczyna. Łosyk Michał ps. oficer rezerwy – z zawodu nauczyciel około 40 lat. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Najwięcej utkwił w pamięci p. Tam opiekował się nim wojskowy lekarz i zabrał go do szpitala powszechnego w Brzeżanach. 2. zaopatrzyły rany i położyły do łóżka. s. Jeden z oficerów ciężko ranny leżał w ogrodzie w kwiatach na leżaku – nie chciał dać się zabrać do mieszkania. Juśków Władysław. że są w polskim domu. Miśkiw Stanisław (potem członek policji ukraińskiej) w Kozowej. Prowadzili całą grupę kawałek około 2 km. Dżumak Czopek. Tańczuk Anastazja. Jarema Jakin. Tam przyjęła go dziewczyna i kobieta. który opowiadał. Informację tę potwierdzają inne relacje136. Ludobójstwo…. Jeden z nich. Nagle na tej sławnej drodze potutorskiej strzelają do nich. wziął rower męża p. Po pewnym czasie przytomniejąc usłyszał kroki i mowę polską na gościńcu. Iwankiewicz Roman (osobiście zabił oficera polskiego. Ludwika Zwolańskiego z drogi potutorskiej. Stracił do wszystkich zaufanie. Kułyk Stefan.” 136 Komański H. „Tabaka”. prosząc o ratunek i schronienie. 126. Tamtych sześciu oficerów padło. Na drodze Brzeżany . Zabitych zostało 30-kilka osób .1. Z początku bali się zdrady. dały mu gorącego mleka. 4. Otoczeni zostali przez Ukraińców. W tę samą noc przybyli i nocowali u p. na której Ukraińcy strzelając z cmentarza wymordowali wielu polskich oficerów. a to byli Ukraińcy. 134 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”. „Niny” trzej oficerowie . gdzie był owinięty różaniec pozostało białe. Zbliżył się do nich. P. że jadąc autem w nocy z kolegami widział wokoło łuny. Zapukał do chaty nad rzeką. Iwankiewicz Łewko. Dunajewski Michał. Tańczuk Józef. Specjalne badania powinny wskazać szczegóły tej zbrodni134. zegarek. Kobiety biorące udział w akcji: Łecheta Janina.Rohatyn brali udział w likwidowaniu Polaków Ukraińcy ze wsi Kurzany. Iwankiewicz Jan.. Hajdamacy ściągnęli z zabitych obuwie i z niego również zdjęli. że jak umrze. W tę samą noc na podwórzu p. w Posuchowie. Jeden z oficerów był trafiony kulą przy kierownicy auta i w tej pozycji został spalony. Zaciął zęby i nawet nie drgnął.. Na terenie Potoka zamordowano ich 500-700. Był pewny. nie wiedzieli do kogo przyszli. Komarzańska Genowefa. Równocześnie kilkanaście rąk chwyciło za lufy ich karabinów i zaczęło się szamotanie. Komendantem OUN w Potutorach był Korbyło. Sahajdaczny Józef. metrykę itp. Glomba Józef – osadnik z Nowej Grobli lat 48 zamordowany między 29 IV a 7 VIII 1941 r. 135 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”: „W sprawie mordów w Potutorach zeznawała pani „Nina” (pseudonim).chwilami mówił od rzeczy. tam jest wspólna ich mogiła. Zmarł w szpitalu pochowany został na cmentarzu brzeżańskim. 3. on był ostatni. Było kilku rannych. do Leśnik i tam wzięli udział w mordowaniu i rabowaniu Polaków. Rannego przeniesiono do sąsiadki p. 27. Kapitan płakał. którego ojciec był apolitycznym i zupełnie lojalnym wobec Polaków obywatelem. Blicharski 46 47 . Raj: Zebrania organizacyjne OUN odbywały się przed wojną u Ilka Matusa. Leżał w rowie .dwaj porucznicy i kapitan – starszy pan. Hawryluk Włodzimierz. nawet nie chciał przyjąć lampki wina. Siekierka Sz. trafiony został w obojczyk. zwłok nie odnaleziono. Łycyk Włodzimierz (potem w policji ukraińskiej w Brzeżanach). Biłyk Stefan. Kizyma Mikołaj. Najaktywszymi członkami OUN w tej antypolskiej akcji byli: ze wsi Kurzany: Komarzański Stefan. że Ukraińcy napadli na nich. u której był gościnnie przyjęty. Zobaczyli u niego oryginalną obrączkę. strzelali z karabinów ręcznych i maszynowych. Ponieważ noc była wybitnie ciemna – nikt nie mógł go doj- Rybniki gm. że musiał „specjalnie duże jamy kopać. Niny i rano przed 6-tą godziną pojechał na tragiczne miejsce w Potutorach by zbadać co robią tam dalej Ukraińcy. kula wyszła mu nad czołem. Okryła ich wspólna mogiła. wybitnie przystojny. W aucie było ich kilku oficerów mieli dwa karabiny. ciągnęli go po ziemi. tylko miejsce na przegubie ręki. której wierzchnia warstwa wskutek deszczy jesiennych osiadła i rozmiary tej mogiły były widoczne. Maślaj Józef ur. 1898 – zamordowany 2 VI 1941. Wszyscy ranni oficerowie zostali zabrani do szpitala. a którzy zostali pomordowani w bestialski sposób. który ich chował zeznawał później. Rękę zabandażowali mu. „Niny” było trzech rannych – dwóch oficerów i jeden żołnierz o nieznanych nazwiskach. przyniesiono do p. W dzień zabrano ich na furę do szpitala. Prosił o ołówek i papier. Kusznier Maria. potem stać i znów 2 km prowadzili. Diakow Ilko. Ukraińcy w łupem odeszli. Było ich tam razem 11 ciężko rannych. Zemmer Edward lat 21. Pochowani są w dole naprzeciw cmentarza135. gdzie został pochowany – rodzina go zabierze i sowicie wynagrodzi. Klecor Włodzimierz. Później ustawili ich w szereg i po kolei strzelali z rewolweru. zrobili przy nim rewizje osobistą.124: 18 września 1939 roku w rejonie tej wsi bojówka dywersyjna OUN ostrzelała z broni maszynowej przechodzący drogą pododdział WP. sam skoczył w rów gdzie położył się i tym sposobem uratował się. podał adres i prosił. że nie żyje. zwłoki znaleziono w Baranówce. zdawało mu się że umierał.bomby zapalające na auta i dużo oficerów spaliło się żywcem w tych autach. Myśków Katarzyna. „Niny” na prowizorycznych noszach oficera polskiego por. zamordowany 28 VI 1941 r. Miał żonę i córkę. Matus Ilko. którzy prowadzili 6 oficerów Polskich. Potutory: We wrześniu został zabity przez bojówkarzy z OUN miejscowy sołtys NN. Upadł i udawał. Potok: Potok i dwie inne wsie razem brały udział w zabijaniu polskich żołnierzy. Jeden z kolegów wyskoczył z auta i od razu został trafiony kulą i padł. przez który przeszła kula. rzucali ręczne granaty .słabł z upływu krwi i słyszał jak wszystko ucichło. Kazali im kłaść się na ziemi. Nim jednak zdjęli te buty. Siwka. zabrali mu wszystko. Porucznik Zwolański (lat 23) jechał samochodem z innymi oficerami. „Niny”. Z Raju przybyli: Jarema Mykoła. Otóż widział jak dzicz ukraińska rabowała zniszczone auta i wozy na których jechali uciekinierzy. auto stanęło im. Największe zdarzenie dla niego było. Do pomocy przyszli ze wsi Brzeżanki dwaj Rychlewicze. Rzeczywiście zajechała fura i zawiozła go do szpitala. 137 Komański H.

Petrycki wspólnie z zięciem zwołali przedstawicieli OUN i zorganizowali „sąd doraźny”. bojówkarze z OUN zamordowali czterech Ukraińców pracowników „Selrady”. kapral WP. po wkroczeniu Niemców. że jej ojciec „zarizał” sześciu Polaków. a jej wujek zamordował polską nauczycielkę. 143 Według zeznań. Petruniu. s.Janowa). kapral WP. Siekierka Sz. do wsi Taurów przyjechał 20 osobowy oddział żołnierzy polskich. Semeć Mikołaj. przyjechał do Taurowa ks. spisała protokół. Jedynie dwóch Polaków nie usłuchało wezwania. Jaworskiego138. z 12 wozami taborowymi. s.68. Ciesielski Wasyl. który przekazał tę informację Bronisławowi Lenartowiczowi. Został uwolniony przez bolszewików i przebywał w powiecie podhajeckim w Sosnowie.) Między straconymi był nawet dawny sługa cerkiewny ks. Antoni Żerebecki. Rozbroili kompletnie zaskoczonych żołnierzy i wymordowali.Kozak Mikołaj „sędzia” 139 Komański H. Franciszek Soczyński. 26 lat. Bobko Grzegorz. Szybalin siedziba gminy W kwietniu 1941 r. Dziewczynka Irka Szynklarska. Zostawił żonę i czworo dzieci. Przed Sarańczukami podporucznik rezerwy I plutonu nieznanego nazwiska wyznaczył kapr. 138 Kazimierz Jaworski. który skazał 12 Polaków na karę śmierci. Karaś Piotr. Biłyk Wasyl. Marian Nawaryński. Petrycki Bohdan proboszcz greckokatolicki 2. Cz.. Korczyński Mikołaj. W domach zjawiał się przedstawiciel gminy i wzywał do natychmiastowego stawienia się w urzędzie gminnym. Łoptuch Wasyl. Ofiary zwabiano podstępem. Patrol został otoczony przez bandy ukraińskie. który zaprowadził zmęczonych żołnierzy za wieś do wąwozu.. powiedziała chorym.. ale gdy wychodziła zawrócił ją i podał jej rzeczy jej męża tj. 45 lat. Karaś Andrzej. 142 Nazwisko to występuje w: „Ukraińcach na Brzeżańszczyźnie”. s. chusteczkę do nosa i pugilares mówiąc: „to wasz człowiek tu łyszył”. utalentowany polityk wiejski i działacz społeczny. którzy w 1939 i 1941 występowali przeciwko Polakom w Sarańczukach lub Potutorach: Kozłowski Roman. 1939 wcielony został jako podoficer rezerwy do brzeżańskiego batalionu Obrony Narodowej (dowódcą był kapitan Wasilkowski)... Łyczko Stefan. Taurów gm. Znaleziono ślady krwi. Dubczyk Teodor. Tam zamykano ofiary do piwnicy i w nocy zamęczano. W zeznaniach dotyczących wydarzeń z Sarańczuk ujawniono też inne wstrząsające fakty. „Na Rubieży” nr 44/2000. Kowaliński Marian kapral WP142.129. Redka Iwan. kapral WP. Stanisław Gużda 18 lat. Ludobójstwo…. Karpluk Ilko. Petryckiego143.). Inni pomordowani pracowali w Strzelcu i wojsku polskim. Ciesielski Grzegorz. zbiegli i w ten sposób uratowali życie. że zamordowani byli zmasakrowani. W lipcu 1941 roku.. Pod koniec września został zabity przez bojówkarzy OUN 19 letni muzyk orkiestry wojskowej. „Sąd” składał się z następujących Ukraińców: 1. że nic nie wie. siedział więzieniu w Drohobyczu140. „Na Rubieży” nr 44/ 2000. Dwie osoby z patrolu wycofały się. Ludobójstwo…. Lenartowicz Jan. żołądki powypruwane. a oczy powybijane. Mandzij Wasyl. Czerwiński. Karaś Miron. Redka Stach.Ks. leżała w szpitalu w sali nr 9 (świadek . kapral WP. Kowalczuk Wasyl.. Jan Perec 35 lat. Na rozkaz dowódcy batalionu Obrona Narodowa zawróciła w kierunku Brzeżan przez Sarańczuki . 24 lata. Siekierka Sz. przez które miał przemaszerować batalion. która w maju 1941 r. Bronisław Budzan139. Samaryj. 25 lat. Dyduk Stefan. Bolesław Kozakiewicz. Zapotoczny Jan (syn Mikołaja zamordowany w maju 1942 r. greckokat. a sztylety (szkielety?) zakopał koło studni. Zwłoki zakopano w miejscu mordu. strzelca Stanisława Tymkę na patrol do Sarańczuk. 25. Petrycki. Jan Kłak 25 lat. 140 Za lżenie narodu polskiego. którzy zginęli w nieludzkich męczarniach w lasku „Netreba”. podczas wycofywania się oddziałów Wojska Polskiego w kierunku granicy rumuńskiej. który z nim razem był w Obronie Narodowej.Sarańczuki: Według zeznań świadków 17 września 1939 roku polska Obrona Narodowa z Leśnik wymaszerowała przez Brzeżany na Monasterzyska i dalej miała przedostać się do Rumunii. Oto nazwiska ofiar141: Michał Gużda. zaś Kazimierz Jaworski został zamordowany. Błądzącym żołnierzom zaofiarował pomoc miejscowy Ukrainiec o nazwisku Semko Mowczka „Szalej”. na probostwie. 25. Pabas Wasyl. Jan Zapotoczny. W Taurowie pracował jego zięć (proboszcz parafii greckokat. Policja bolszewicka robiła dochodzenia na podstawie tego zeznania. Petrycki powiedział. Karaś Leon. wachmistrz WP. ręce mieli skrępowane drutem kolczastym. 18 września w lasach podhajeckich została ostrzelana przez bolszewików i Ukraińców. który do 1939 r. Korczyński Miron. Piotr Zapotoczny. W szczególnie nieludzkich męczarniach zginął Soczyński. Budyłów: 17 września 1939 r. po wykonaniu wyroku jego żona przybiegła na plebanię i błagała Petryckiego o wiadomość o swoim mężu. Ukrainka z Sarańczuk. 30 lat. Naocznym świadkiem był mieszkaniec Taurowa. jego buty i rower w chacie jednego z ukraińskich chłopów.129. 141 Komański H. 25 lat. s. Poucinano im głowy i ponabijano na żerdzie płotu na którym napisano po ukraińsku „hołowa selrady trzeba ją uciąć”. Po odkopaniu kilku grobów okazało się. kapr. Czajkę. Buhaj Grzegorz. 48 49 . 6 lipca wykonano „wyrok” na dziesięciu skazanych. kapral WP. Emil Zapotoczny. Kurka Iwan. Ks. Karaś Wasyl. tabor z końmi i sprzętem zagrabiono. gdzie już czekali uzbrojeni bojówkarze OUN. Bliższych szczegółów udzielił brat Jaworskiego. opór władzy i wybitnie wrogie nastawienie wobec Państwa Polskiego. Przewozili oni sprzęt wojskowy.Kotów. kapral rezerwy WP i kierownik strzelnicy 51 PP w r.. Ukraińcy z Sarańczuk. s.

Natalia po godzinnej męczarni umarła. Lubiński Emil.. syn Hilka „prokurator” 4. że była Polką. Bidny Mikołaj i Wasyl.. Chomiszyn Iwan lat 25. bo strzelano do niej i synka kilkakrotnie z karabinu. meble. mężczyzn – gospodarzy i NN. Po wejściu Rosjan utworzono „komitet rewolucyjny”. NN. a kierował nią ukraiński ksiądz (wikary) zamieszkały w Trościańcu. (. Wyciągnięto zwłoki z trumien. Gdy śp. Jana Smolińskiego kłuli nożami. Lisiewicz Piotr. Jana Smolińskiego. doszło do bójek o podział łupów. 145 Komański H. Wawryw Iwan. Nocą mordowano polskie rodziny i rabowano ich mienie. szaty liturgiczne i wyposażenie. Buszcze: Z zachowanych zeznań naocznych świadków... sporządzono protokół dotyczący zamordowania Polaka Jana Smolińskiego . Zapanował straszliwy terror.68. który miał sądzić „kapitalistów”. Chrynowski Piotr. gdy dobrowolnie odda tą broń i rzeczywiście broń im oddał.. Podhajce.. Dwóch napastników mordowało ją i synka w mieszkaniu. w tym komunikanty i kielichy. 27. Ale chcąc ratować żonę i syna i myśląc że tym ułagodzi napastników. grupa miejscowych nacjonalistów ukraińskich napadła na dom powybijała szyby i dotkliwie pobiła świętujących149 148 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. 149 Komański H. Jedni mordowali druga partia rabowała mienie. „Wyrok” wykonywali następujący Ukraińcy: Humeny (Homenny?) Piotr. Syn jej męczył się 13 godzin. Akcja mordu zorganizowana była „na sposób wojskowy”. Szumlany koło Trościańca gm. Woroniw Iwan. Jego nie zabili od razu. wyniesiono obrazy. Polak. jego żonę Natalię i synka Leona i zaczęli się nad nimi pastwić.. Równocześnie z tym mordem podpalono dozorcówkę leśną. Roliński A. Oślepieni nienawiścią do Polaków pochwycili śp.. właściciel majątku Grabowski. to jest pasiekę.”.. 146 Kulińska L. Ubiory trupów i zrabowane z kaplicy szaty liturgiczne z wizerunkami Chystusa i „chustką Weroniki” itp.) tak. Na wiadomość o wkroczeniu Sowietów na terytorium Polski. Blicharski Cz.. Ludobójstwo….. Ludobójstwo…. komisarz zastrzelił go z pistoletu osobiście. znęcając się nad nią od zmroku do świtu tylko za to. w której pracował i mieszkał Władysław Nadachowski.131. Matusiewicz Michał zięć ks. Nadachowscy ograbieni. Antypolska akcja nacjonalistów. Pod koniec lipca zostali zamordowani za współpracę z władzami sowieckimi Ukraińcy: Michał Humenny 23 lata. Dola Leon i Mikołaj. Petryckiego144. 147 Pow.. Napastnicy nie znalazłszy Smolińskiego w leśniczówce podpalili leśniczówkę i zabudowania gospodarskie i zaczaili się w ukryciu. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie miejscową nauczycielkę Zdebową z domu Małaczyńską. s.Choma Mikołaj. Siekierka Sz.Horobij Antoni (lat 65) „sekretarz” 5. Mroczko Dmytro.leśniczego z rodziną (wrzesień 1939?)148. Choma Mikołaj.. a w Trościańcu wszystkie rodziny polskie. żeby uratować choć część swego dobytku względnie żeby wypuścić ze stajni bydło. 144 Mord ten i jego okoliczności mogli potwierdzić liczni świadkowie. 50 51 . Potutory (dwór Grabowskich)146 Na początku września 1939 r. brak daty relacji: „Jan Smoliński i żona Natalia z Łukaszewskich Smolińska wraz z 8 letnim synem Leonem mieszkali na leśniczówce.. Sam mord w Szumlanach rozpoczął się od sprofanowania kościoła rzymskokatolickiego. Siekierka Sz. Pochowano ją na cmentarzu w Brzeżanach. bo czuł się niewinny... Przed sądem stanął. Pośredni udział w mordzie brał też ks. 30 lat. Ponieważ nie zgodził się dobrowolnie na wywózkę na Syberię..130. Jan Smoliński z okoliczną ludnością żył bez żadnych zatargów i wraz z całą swą rodziną ofiarą band ukraińskich gdyż inaczej byłby wyjechał do Brzeżan. Nadachowski był w tym czasie w Brzeżanach i dzięki temu uszedł cało. dozorca leśny z rodziną. Rozbito drzwi. odarto z ubrań i obuwia.. s. a szkielety porozrzucano i tak zostawiono. W czasie gdy mordowano polskie rodziny w Trościańcu.. „kulawy”). że na tym skończyła się ich zemsta. Ukraińcy spalili cały jego majątek – żona z pięciomiesięcznym dzieckiem uciekła. miejscowy nauczyciel145. Petruniu. Choma Roman lat 20. oddano krawcom i szewcom do przeróbki i chodziła w nich ukraińska młodzież. Michasków Tadeusz (matka Ukrainka ojciec Polak). Chrynowski Iwan (ps. jednak wskutek szoku została połowicznie sparaliżowana. Urmań gm. Profanacja trwała trzy dni. przyszli „tylko z kijem w ręce” do Brzeżan.3. Głównym mordercą rodziny Smolińskiego był Michał Kozak z Urmania Wielkiego. Libiński Włodzimierz. Świadkami dokonanego morderstwa były sąsiadki bliższe i grabarz z Urmania Wielkiego.Humenny (Homenny?) Piotr. Natalia i Leon byli bez życia druga połowa bandy kończyła na podwórzu znęcanie się nad Janem Smolińskim. mógłby siebie obronić.. 7-8: Relacja Jana Serafina z 17 XII 1941 r. Pociętą nożem zawleczono z synkiem do mieszkania.. Przez dwa dni trzymali go pod strażą ciesząc się jego męką. sprofanowano też miejscową polską kaplicę i zbezczeszczono groby.. Zrabowali cały majątek ruchomy. s. Zbiórki urządzano tam nocami i odbierano przysięgi od nowo zwerbowanych. Smolińskiego.) przeciągały mękę Natalii i Leona. 24 grudnia 1939 roku podczas kolacji wigilijnej.. Potutory W nocy z 18 na 19 września 1939 roku zostało zamordowanych 17 mieszkańców wsi a ich domy ograbiono: 16 NN. Kosak Mikołaj lat 28. Mroczko Kyryło (komendant policji). a gdy żona Natalia płakała i chciała wyrwać go z ich rąk pocięli jej (.. s. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie147 28 polskich rodzin. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s.. ukryty wcześniej przed służbę folwarczną. który mając broń. Strzał w lewy policzek wyrwał mu język i lewe oko. Mordowała młodzież. Niszczono świętości. bydło. Wawriw Nikodem.. Chomiszyn Leon. Po tym uformował się pochód mołojców ubranych w szaty liturgiczne i ruszył konno na wieś wśród szyderstw i dzikiej wesołości. Lisiewicz Emil.. chorągwie. Smolińscy myśląc.. a ponieważ była Ukrainką ocalała. Młodzież męska i żeńska z pocięła cześć przedmiotów na chustki czy spódnice. wrócili.. aby odrzucić ją jako przeszkodę w wymyślnym mordowaniu jej męża. Trościaniec gm. Na to czekali Ukraińcy chwycili z miejsca śp.

Choriw Wasyl syn Iwana. 17 września 1939 r. rower.Brzeżany) liczna banda ukraińska pod przewodem OUN dokonała napadu na transport Wojska Polskiego. Zapust Lwowski gm. oraz cywilnych uciekinierów z centralnej Polski155. byli podstępnie mordowani. Korbyło Jurko syn Tarki. Uwsie gm. syn Łukasza.. Petruniu. Widziano jak prowadzili ich przez wieś do Błotniańskiego Lasku153. 68. Ludobójstwo…. 153 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. składający się z gospodarzy i gospodyń wsi. Iwanuch Julia. Siekierka Sz. Wierzbów gm. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. żona i jedno lub dwoje dzieci)154. Wyrok wykonali tzn. Narajów: 18 września 1939 r. Maszynista zauważył dywersję i doszło do walki. Andruch Korolna. s.. Według świadków. konia. rozbroił jego załogę i uwięził w piwnicy. 150 Komański H. zginęło tam ok. Duch Józef . a dowiedziawszy się o więźniach uwolnili ich. „Sąd” ten rozpatrywał wykroczenia Polaków przeciw Ukraińcom i skazywał na męczeńską śmierć. W nocy zamordowano następujących Polaków: Piotra Leszczora syna Jacentego. 1000 żołnierzy. miejscowy kowal. Była to lokomotywa z wagonem pulmanowskim wypełnionym żołnierzami. 52 53 . Ukrainiec. Mikołaj i Tymko Kamińscy. Siekierka Sz. W Urytwie zanotowano więcej wypadków rabunkowych. NN.. ten zabrał mu go i pas z amunicją i zamordował w pobliskim lesie..Urytwa gm. 642-643. Wszyscy mieli być rozstrzelani. Blicharski Cz. młocarnię. Ocalił ich oddział kilkudziesięciu żołnierzy polskich. Żołnówka: W r. relacja Józefa Tomaszewskiego. Ludobójstwo…. Sobojkiewicz. Ludobójstwo…. Michała Walkiewicza syna Pawła. Żuków gm..s. 155 Komański H. kierat z młocarnią wartości 1000 zł zrabowany przez Grzegorza Bory.. Większość ofiar zakopywano w pobliskim wyrobisku po żukowskich kamieniołomach. Rabowali: Michał Pierożyk... Blicharski Cz. Grubiak (Grubek?). 154 Komański H. W czasie okupacji bolszewickiej za jego przyczyną wywieźli bolszewicy 18 rodzin polskich kolonistów z Trybuchowej na Syberię151. W skład weszli: Syrowiec Anna. który aby mu usłużyć odstawił karabin. Kromego Jana syna Demki. Czwartacki Jan syn Michała. Kozowa: 19 września 1939 roku zostali według relacji zamordowani przez bojówkarzy z OUN: NN. ojciec i syn Władysław150. poprosił stojącego przy płocie żołnierza WP o ogień. Kozowa: W Urytwie ograbiono wybranych Polaków. Siekierka Sz. wstąpili do Wierzbowa. którzy uchodząc polami. Filus – 3-osobowa rodzina (ocalał tylko syn Bronisław). Sekretarzem gminnym i konfidentem NKWD był Ukrainiec z tej wsi Jewko Wołoszczuk(?). Korolus Michał syn Andrucha i inni. Straty i ich wartość w cenach przedwojennych: Baran Paweł – koń z uprzężą wartości 500 zł. a żołnierze po naprawieniu torów ruszyli w dalszą drogę do Brzeżan. i kilku nieznanych osobników. 1941 po wkroczeniu wojsk niemieckich we wsi Żołnówka został utworzony „sąd doraźny” hajdamacki. w godzinach popołudniowych bojówkarze z OUN zamordowali ośmiu śpiących w chłopskiej stodole polskich żołnierzy..134-135.. wóz wartości 350 zł zrabowany przez Mikołaja Kotyka Trybus Franciszek – zrabowano mu: kierat. według świadków. młynek do zboża Grzegorz Bożyk. Zabrany przez Jana i Piotra Bosaków. wymordowali w/w Polaków następujący Ukraińcy: Zwierzowaki Danyło syn Wasyla. Dywersanci rozkręcili tory. Banda została zmuszona do odwrotu. s.. Buszcze: W nocy z 15 na 16 września 1939 r. 16 września 1939 r. Anna Panki. 28. jako przewodniczący. lub udający się w stronę granicy rumuńskiej.68. ale nie zostały zinwentaryzowane. bo poszkodowani zostali wywiezieni na Sybir. 131..pług zabrał mu Władysław Szwec.. miejscowi bojówkarze z OUN spalili zagrodę i zamordowali polską rodzinę o nazwisku Chamar (mąż.. 151 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” 152 W różnych relacjach występują takie wersje. s. Do wyprowadzenia z domów powyższych ofiar był wyznaczony Hrynko Korbyło syń Hryńka z Potutor. Jan Sokolski. Chorowa Pawła. przy trasie kolejowej koło Żukowa (na odcinku Hinowice . dwaj miejscowi Ukraińcy: Sławomir Sawczuk (lub Sawiak)152 i Władysław Żeńczuk zamordowali 6 polskich żołnierzy powracających bez broni do domu. Petruniu. s. maszynę do szycia Stefan Fajfurka. przechodzący pojedynczo lub grupkami polscy żołnierze powracający bez broni z wojny. Buszcze: Napad na posterunek policji w Wierzbowie: 18 IX 1939 uzbrojony tłum napadł na posterunek policji w Wierzbowie. 18 września 1939 r. W okresie tym 16-20 września w rejonie Żukowa.

Jakkolwiek jest to Polak i był członkiem polskiej czytelni jednak po wypadkach w r. Powiat Brzeżany 1) Żuków. matka. gdzie czekający hajdamacy mordowali ich. Łeszczuk Hryńko. 17–letnia siostra drugiego Chamara zostali zamordowani w bestialski sposób przez „grupę dryszczowską”. Wykopano w tym czasie i rozdano między Ukraińców. Syn skrył się w sianie i w ten sposób ocalał. piece. 4) Łeśków Wasyl 5) Mikuliszyn Paweł 6) Stepowany Michał. 3) Urmań. Duda Semko lat 28. Ten sam Leszczuk Wasyl został w czasie okupacji bolszewickiej wójtem i cały majątek Widajewiczów rozdał między zasłużonych z OUN. gdyż nikt z Ukraińców nie chciał im dać koni ani zrobić trumny. B. żona Aleksa. (oprac). Broń w Żukowie zakopana była na cmentarzu i w lesie do 17 IX. pod lasem wraz ze swym ojcem Wasylem. gdyż w przeciwnym razie zawiezie ją wraz z dziećmi i tam na miejscu. Ojciec kaleka bez nogi. Ossolińskich autorka odnalazła odręczną notatkę przekazaną PolKO w Brzeżanach 24 IV 1944 r. s. a następnie donieśli do NKWD w Brzeżanach. Na wspólnej mogile na podwórzu. dotyczącą sprawców mordów dokonywanych na ludności polskiej we wrześniu 1939 roku157: 156 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „Dnia 17. Zabił w ten sposób 5 żołnierzy. zapraszał na odpoczynek cofających się żołnierzy do swej stodoły. Petrów Michał lat 19. Dydyk Mikołaj lat 23. 157 Kulińska L. drzwi zniszczone.. nie chciał przyjąć zwłok na cmentarz. a dwuletnie dziecko Bazylego Chamara w zamiarze zabicia ciężko poraniła kolbą karabinu. obok karabinów wszystkich powystrzela. B.N. Stefania Stefanów.09. sygn. książki. którą zabrała. s. ani ksiądz obrządku greko-katolickiego. który nie wychodził prawie nigdy z domu i nie brał żadnego udziału w życiu społecznym polskim. przeto wszyscy mieszkańcy ratowali się ucieczką do pobliskich Brzeżan. Ossol. a następnie aresztowało właścicielkę żądając by się przyznała. opracowane przez PolKO w Brzeżanach 30 X 1943.Chamar Aleksander lat 60. mordującej we wrześniu 1939 r. Antypolska akcja nacjonalistów…. Równolegle do tych wypadków działa druga banda. w Żukowie. odnajdziemy kolejne informacje dotyczące roku 1939158. Syn. W tym czasie mordowali rodziców Chamara Michała. 16722/2. które rozbrajano. uciekliśmy do Brzeżan z ostatnią partią taborów wojska polskiego. Hawrylak Michał lat 32. „I. kolejna faza eksterminacji polskiej ludności przez ukraińskich nacjonalistów. Sprawę tę wyjaśnię po wojnie. 2) Wydyk Mikołaj.5. nawet dziewczęta współpracowały: jak Stefania Łachaj.7. Wojsko rozsypało się z pociągu. 2) Dryszczów. Wieczorem tegoż dnia Mołojcy z OUN w liczbie około 100 osób z krzykiem „ura”. W dziale rękopisów zbiorów Zakładu im. w którym przebywała jego żona z dwojgiem nieletnich dzieci i siostrami. zakopali opodal domu stare karabiny. Mekoliszyn Wasyl. Dopiero okazanie pokwitowania uratowało od śmierci niewinnych ludzi. Zeznanie podpisane pseudonimem „Wicher”. ratując w ten sposób życie.U. 1939 mam pewne zastrzeżenie. a w domu pozostała staruszka matka i siostra. Łeśków Wasyl lat 21. Leszczuk Hryńko lat 34.. „Do bojówki terrorystycznej.6. Roliński A. Żołnierze dowiedziawszy się kto strzelał. tuż pod lasem. która wybitnie tam się „oznaczyła”156. 31-32. Stepowany Michał lat 18. przed chatą jest postawiony krzyż. Ossol. gwizdami rozpoczęli demolowanie naszego domu. zwabiał żołnierzy do swojej stodoły. Mikoliszyn Piotr lat 18.” W innym dokumencie (zbiorczym. rodziców Bazylego Chamara oraz inną rodzinę Chamarów. który został zmobilizowany. s. powiat Brzeżany. Zamordowano kilka osób spośród tamtejszych Polaków. s. zaś cała młodzież żukowska brała udział w wyprawie. udzielał gościny znużonym żołnierzom. Chodziły one po wsi z karabinami i wskazały polskim rozbitkom mylne drogi do lasu. zostawiając wszystko we wsi. Kolbeka oraz kilka innych osób spośród wycofujących się w kierunku na granicę węgierską oddziałów wojska polskiego. Trzecia grupa działała w drugim końcu wsi (od Szumlan). jednak zdążył ukryć się i zaraz po przyjściu Niemców został policjantem ukraińskim i do tej pory pracuje. spalili w Żukowie około 30 budynków. przeważnie dzieci w wieku szkolnym i młodsze oraz Piotra Żaka. Polaków należeli: 1) Nikuliszyn Wasyl. (oprac). Dokument ten i zawarte w nim dane potwierdzają w dużej mierze podane wcześniej informacje. Pietruszewski Piotr lat 32. którzy dokonywali mordów na Polakach: Mikoliszyn Wasyl lat 20. 4..W grabieży i mordach na Polakach uczestniczyła „grupa dryszczowska”. Hawrysz Stefan lat 18. a nawet w komin włazili. wójt za bolszewików. NKWD stwierdziło zakopanie broni. (oprac). A więc okna. i portrety cięli nożem. Obie bezbronne kobiety zdołały uciec do ogrodu. wyciągali następnie przez rów do lasu i tam ich grzebali. 3) Sawczuk Jarosław. Zamordowano również matkę staruszkę. (oprac). Potem przyszedł rabunek i kradzież.”. Trzaskowski Mikołaj lat 29. byłego sołtysa. Gdy Ukraińcom nie udało się ich zabić. Pewien chłop ukraiński Leszczuk. Po ukończeniu całej roboty we wsi zniszczyli tor kolejowy na przestrzeni kilkudziesięciu metrów.3. gdy wróciły do domu drugiego dnia zastały tylko ruiny. Bandzie przewodził Wasyl Mikuliszyn z Żukowa.. którzy czmychnęli do wsi i lasu. Zamordowano liczącą ponad 70 lat teściową kpt. osobiście zamordował 8 żołnierzy polskich. Syn jego Hryńko był przez bolszewików poszukiwany jako główny morderca. sygn. Chamar Anastazja lat 60. Uzbrojona bojówka zażądała wydania broni. którą obowiązana była wydać władzom bolszewickim. jako komendant. 158 Kulińska L. podczas snu mordował i zakopywał w lesie. Dońka Biłyk. Roliński A.. kiedy trwała już na tym terenie. W drugim zeznaniu znajduje się wykaz pomordowanych w Żukowie Polaków: 1. 113-114. 54 55 . Przewodnikami tych hord ukraińskich Leszczuk Hryńko obecny policjant w Podhajcach. 149. Widajewiczowa wyjechała 17 IX do Brzeżan. których w nocy. 5) Żuków. 4) Leśniki. Ukraińcy. Tego samego wieczora bojówka ta zamordowała w Żukowie Pietruszowskiego. podhajeckim i buczackim. P. obejmującym też sąsiednie powiaty) powstałym w roku 1943. Dnia 17 września 1939 roku miejscowi Ukraińcy zamordowali 32 Polaków. W czasie snu mordowali obaj tych żołnierzy. Napad na dom i gospodarstwo Jerzego Widajewicza. Za nami szukali na strychu. dwoje staruszków. Mikoliszyn Paweł lat 18. że właścicielka ukryła broń. Dnia 18 IX pociąg pełny wojska jadący ze Lwowa wykoleił się. lustra. Zniszczono również zabudowania gospodarskie razem z domem mieszkalnym w majątku sędziego Widajewicza. Chmar Anna lat 48 żona Mikołaja. mieszka przy gościńcu złoczowskim. mieszkający przy szosie do Brzeżan.. Kiernicki Wasyl. 11-14. Sawczuk Jarosław lat 18. Ten sam los spotkał dom kolejnego . ruszyło na Hajdamaków. pobiera broń. złożoną z 3 osób. Ponieważ bojówka odgrażała się zabiciem. „Grupa dryszczowska” mordowała w środku wsi. który skrył się pogrzebał ich pod domem. Chmar Eudokia lat 20 córka Mikołaja. a na żądanie właścicielki wystawiła potwierdzenie. piskiem. Antypolska akcja nacjonalistów…. 2. Zaczęli wtedy Ukraińcy ostrzeliwać go – sami ukryci na sąsiednim wzgórzu. Chmar Mikołaj lat 55.Michała Leśnego. Zestawienie niektórych zbrodni dokonanych wobec ludności polskiej w II połowie września 1939 roku w powiatach brzeżańskim. Ten sam los spotkał dom pana Tarnawskiego. 16722/1. Natomiast dom kolejarza Gradowskiego Jana zachowany został i owładnięty przez Ukraińców. iż O.

Podobną akcję prowadzili Ukraińcy na terenie wszystkich niemal innych powiatów. 5) Krasucko. Według wywiadu polskiego podziemia. że są to dane dalece niepełne. 1) Mużyłów. a przede wszystkim nie orientujących się żołnierzy. których mordowano w nieludzki sposób. W ten sposób zginęło w powiecie Brzeżany około 200 osób.jak ad 7). 10) Koniuchy. Hrihoryj Steciuk. kolejarzy i innych osób cywilnych”. 6) Hołhocze. gospodarczy. po 3 osoby. . XXXXX W książce Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich…160 zamieszczono „Wykaz zamordowanych żołnierzy wojska polskiego i uciekinierów z centralnej Polski w dniach 15-20 września 1939. mordowano ich w bestialski sposób. dziecko i 70-letnią matkę kierownika szkoły Gutkowskiego. Taras Wydojny i Wasyl Dułeba162 Kiedy. Mykoła Senyszyn. Dnia 18 września zamordowano 40 osób narodowości polskiej. Bandzie przewodził ukraiński ksiądz z Trościańca. Hryhory Pryszak. nad którą się bestialsko znęcano159. 3) Horożanka. Ludobójstwo…. Straty udokumentowane zachowanymi relacjami z 58 miejscowości mówią już o co najmniej 2142 osobach (żołnierzach i uciekinierach). wchodziły w jej skład różne działy (powiatowy. w powiecie Buczacz około 120 osób. w czasie którego został zabity podoficer Obrony Narodowej. a przynajmniej autonomicznej Ukrainy. Podane zestawienia liczbowe dotyczące powiatów są niewątpliwie znacznie zaniżone. 1) Wyczółki. Powiat Podhajce. s. 8) Józefówka.. II. zorganizowane były bojówki. W celu szybkiego wyszko160 Komański H. rodzinę kierownika szkoły Engla (4 osoby) oraz około 20 innych rodzin polskich. w powiecie Turka. szczególnie z województw centralnych lub zachodnich. oraz około 50 innych rodzin polskich.. że potencjalni świadkowie w dużej części zostali wymordowani w późniejszej akcji ludobójczej OUN-UPA roku 1943. Całą wieś spalono niemal doszczętnie i zamordowano kilka rodzin polskich. 162 Kwestia Ukraińska i eksterminacja. a przede wszystkim 1944.. że w roku 1943 z powodu wywózek (z reguły element świadomy społecznie i narodowo) i coraz bardziej masowych mordów nie było już wielu żywych świadków. w powiecie Złoczów. wyszły na jaw tarcia i niesnaski. między innymi dlatego. a reszta bała się podawać jakichkolwiek informacji z lęku o własne życie. Zamordowano kilkadziesiąt osób narodowości polskiej 2) Krościatyn. Napadano na poszczególnego żołnierzy polskich. powiat Brzeżany. Ludobójstwo…. metropolita Szeptycki w otwartym liście do pułkownika Andrzeja Melnyka163. których zabijano. 163 List ten przedrukowano w „Brzeżańskich Wistiach” z 14 VIII 1941 r. On sam zdołał zbiec.250. że zamordowano co najmniej 735 osób. najaktywniejszymi nacjonalistami proweniencji OUN (czyli inspiratorami mordów) byli na tym terenie: dr. lub publiczną krytykę barbarzyńskich metod OUN.117. między dwoma przywódcami OUN: Melnykiem i Banderą.. z których autorzy uzyskali jakiekolwiek informacje na ten temat.137.. w powiecie Podhajce około 150 osób. wśród których jest ok. 7) Jakubowa (Jakóbowa) Kolonia polska. z chwilą wkroczenia Niemców 1941 na teren Małopolski Wschodniej.. 80 Ukraińców161. w powiecie Rohatyn itd. Z tych niepełnych i szacunkowych danych. w Łapszynie. choć z miernym skutkiem. powiat Podhajce.jak ad 7) 11) Seńków Kuropatnicki – jak ad 7) 12) Mieczyszczów.6) Kuropatniki. Zamordowano żonę. zamordowanym 18 VIII 39 . Wiśniowczyk. Jarosław Staruch. Ukraińcy dekonspirowali się. Siekierka Sz. 9) Mazurskie Łany . powstała z parcelacji majątku polskiego. Do zgody skłaniał ich. 161 Ginęli najczęściej za pomoc udzielaną Polakom. pochodzących jedynie z 18 miejscowości wynika.s. Zbrojny napad Ukraińców na cofające się kolumny Obrony Narodowej. Siekierka Sz. Roman Staruch. Zamordowany rodziny właścicieli folwarków Gilewskiego i Gołębskiego. Napadano na poszczególnych żołnierzy polskich. OUN stała się instytucją centralną. Zamordowano kierownika szkoły Jana Groszka. III. IV) We wielu innych wioskach we wszystkich trzech powiatach jak np. 159 Potwierdza to (choć pisze o nauczycielu Zdeb.prawdopodobnie chodzi jednak o wrzesień) relacja z: Komański H. wojskowy i inne). z uwagi na brak dokumentów i relacji. Wiadomo. jego żonę i kilkumiesięczne dziecko. Zamordowano nauczycielkę Zdebową. na skutek czego poniosło śmierć bardzo wielu żołnierzy. powiat Brzeżany. została zupełnie zniszczona i spalona. wierząc w otrzymanie od swoich dotychczasowych sprzymierzeńców niepodległej. jakie miały miejsce i wcześniej. (tygodniku wychodzącym za okupacji niemieckiej w Brzeżanach). Brak ten wynika miedzy innymi z tego.. Obejmuje on tylko miejscowości. które wyłapywały przechodzących przez wsie Polaków. a ludność w znacznej części wybita. jak np. Mimo tego działalność OUN rozwijała się prężnie. 2) Szumlany. administracyjny. 4) Sławentyn. s. 56 57 . Powiat Buczacz. – jak ad 7).

Członków UWO charakteryzowało zdecydowanie i zdolność do dokonywania czynów zbrodniczych. Broń była przechowywana i konserwowana. W czasie wojny UWO wzbogaciło swój arsenał. Broń ta była po wsiach zakopywana na cmentarzu. w roku 1941. kursy w Krynicy i Zakopanem. nożem i arkanem. Wszyscy pracujący w organizacji mieli pseudonimy. Olechowiec dał 150 m. czasem bardzo specyficznych kursów wojskowych. Członkowie UWO-OUN przechodzili tam tajne szkolenia wojskowe (np. 167 Do zasadzek na polskie wsie stosowano później tez inne „maskarady”. ale znamienne szkolne „tabla” z fotografiami uczestników i szkolących ich niemieckich i ukraińskich oficerów164. przy milczącym przyzwoleniu kolejnych polskich posierpniowych „elit”. UWO urządzało koncentracje oddziałów w lasach. 165 Polskie Państwo Podziemne dysponowało zeznaniami na ten temat. Ukraina miała być „czysta jak szklanka wody”. konwojowanych przez uzbrojoną straż do Łapczyna w pow. Ale to już inny temat. Do takiego rozwiązania dojrzewali i dążyli ukraińscy nacjonaliści od co najmniej kilkudziesięciu lat. w tym na ludności Brzeżańszczyzny. Wszystkie wsie złożyły płótno (np. zdartymi z pomordowanych żołnierzy. Przed wojną broń dostarczali Niemcy konspiracyjnymi drogami podziemnymi lub kradli ją żołnierze Ukraińcy (jak np. Tak przygotowani członkowie UWO-OUN. zdobywając broń na cofającym się wojsku polskim i policji. a następnie. Zarówno do UWO jak i do OUN należeli mężczyźni i kobiety.lenia niezbędnych fachowców. kroił je Żyd Sztern. lub przechowywana w cerkwiach (w Litiatynie pow. brzeżańskim). np. Szwartacki zamieszkały w Leśnikach) z koszar lub będąc na ćwiczeniach165. kurs oficerski w Pomorzanach koło Dunajowa. nic niezaplanowanego. których wyroki musiały być bezapelacyjnie wykonane. Nowy członek wstępujący do organizacji składał przysięgę. gdzie uczono zabijać na tysięczne sposoby. Do oszukania obrońców członkowie OUN. na polu. Nie było w ich działaniu nic spontanicznego. potem UPA przebierała się w mundury sowieckie czy węgierskie… wojska ukraińskiego. Były to szkolenia porównywalne z rosyjskimi szkoleniami „specnazu”. Od okupantów bez trudu dostawali pozwolenia na tworzenie szkół średnich z ukraińskim językiem wykładowym. 166 W dokumencie podany jest przykład „ostrego strzelania” koło Helenkowa. Organizacja dysponowała polskimi mundurami wojskowymi i policyjnymi oraz niemieckimi. Dopiero w ciągu lipca i sierpnia 1943 r. której złamanie nawet w drobnych sprawach było bezwzględnie karane śmiercią. 58 59 . co ułatwiało prowokacje i podstępy167. Do takich należały niewątpliwie: kurs dla ukraińskiej „Służby Bespeky” w Przemyślu. brzeżański z początkiem sierpnia 1943 zabrano w nocy broń z cerkwi i wywieziono do Krzywego. w tym celu przechowywany w Olechowcu przez Ukraińców. Oficjalna policja ukraińska do połowy roku 1943 nosiła roku mundury polskie. zarządzono w powiecie brzeżańskim zbiórkę płótna domowego na mundury dla 164 Zespoły OUN (sygn. W skład UWO wchodziły sądy wojskowe. w tym siekierą. Działali tak jak przed wojną. OUN 146-149). od ustępujących bolszewików. na którym byli w r. Wiele. Opisywane wcześniej fakty były tylko preludium do tych strasznych wydarzeń. Ludzi. Najważniejszy i najaktywniejszy w OUN był dział wojskowy. w sierpniu 1943 koło Koniuch166. płótna). 1941 Ukraińcy z Kozówki). W IPN zachowały się nieliczne. zaś z Malinisk Narajowskich przewieziono broń na dwóch furach. w systemie piątkowym. organizowali im Niemcy. którzy dokonali tych zbrodni uważa się dzisiaj na Ukrainie za bohaterów i zbawców ojczyzny. prowadzono różne jawne i tajne kursy i „doszkalania”. w lesie. Zbrodni dopuszczały się nawet dzieci. ale też ich logicznym następstwem. a potem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) – dokonali w latach 1943-1945 wyjątkowo brutalnego ludobójstwa (genocid atrox) ludności polskiej na kresach południowo-wschodnich. Tak nakazywała im działać ich zbrodnicza szowinistyczna ideologia. Na trzech maszynach szyto w Olechowcu mundury. Mundury z Olechowca dostarczono partyzantom Ukraińskim w lasach.

która była częścią ówczesnej Litwy znalazła się w granicach tego ogromnego państwa. Niedługo potem Bolesław Chrobry odebrał Rusinom te tereny. że ludność Wołynia w r. część terenów zamieszkałych przez ludność mieszaną ruską. Ważne były też sprawy religii. natomiast strony z dodatkiem na początku St odnoszą się do książki Siekierki i in. mimo prześladowań komunistycznych w niedawnym czasie. Były na tym terenie trzy województwa Drugiej Rzeczypo- 60 61 . bardzo gruntowne opracowanie Siemaszki i Siemaszki 42 dotyczące Wołynia i trzy podobne tomy dotyczące ludobójstwa w województwach Małopolski Wschodniej: lwowskiego. Nazewnictwo W Cesarstwie Austro-Węgierskim teren między Sanem a Zbruczem nazywano Galicją Wschodnią. W latach 1340-1349 Kazimierz Wielki korzystając z prawa rodzinnego dziedziczenia przejął Ruś Halicką i odnowił zamek we Lwowie.39. aż po rzekę Zbrucz zagarnęła Austria. że w r. Jankiewicz Stosunki polsko-ukraińskie od około 1914 do 1947 r. W czasie rozbiorów Polski w końcu XVIII w. Z powodu wyzysku jaki spolonizowani możnowładcy stosowali wobec ruskich chłopów oraz na skutek odejścia przez króla Zygmunta III Wazy od polityki pełnej tolerancji religijnej wobec prawosławia rozpętało się w połowie XVII w. czasem tylko sięgając do innych województw. celem tego artykułu jest m. 1. Poliszczuk23. Cytaty i odniesienia do książek innych autorów podajemy z pełnymi nazwiskami lub odpowiednimi numerami. które wchodziły w skład Unii Polsko-Litewskiej powstał i rozpowszechnił się po Unii Brzeskiej (1595) obrządek greckokatolicki. 1. tak. 981 książę ruski Włodzimierz Wielki zabrał Lachom. Inną część – Ukrainę Zadnieprzańską wraz z Kijowem zajęła Rosja.Uwagi ogólne.3. tarnopolskiego i stanisławowskiego opublikowane przez Komańskiego i Siekierkę11 i Siekierkę i in. Rys historyczny Stosunki polsko-ukraińskie. Car rosyjski na ziemiach zaboru rosyjskiego tępił ten obrządek i zmuszał swoich poddanych do powrotu do prawosławia. polską i żydowską wokół miasta Lwowa. Szczególnie zwracają uwagę cztery podstawowe dzieła: dwutomowe. Za czasów Kazimierza Odnowiciela dwory książęce Polski i Ruski (w Kijowie) żyły w przyjaźni i wspierały się wzajemnie. 1385 cała Ukraina. rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego Wstęp 1. choć wstępne dane można znaleźć w książkach Jastrzębskiego9 i Koniecznego13. czerpaliśmy przykłady przeważnie z województwa tarnopolskiego. ormiańskiej i innych narodowości istnieje już bogata literatura. W odrodzonej Polsce w okresie międzywojennym nazywano go Małopolską Wschodnią a od 17 września 1939 r. Na temat stosunków polsko-ukraińskich głównie w czasie II wojny światowej i po niej i na temat dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich ludobójstwa ludności polskiej. wokół którego zaczęło powstawać miasto. Dla książki Siekierki i in39. Na ziemiach ruskich. Ludność Małopolski Wschodniej pod zaborem austriackim zachowała obrządek greckokatolicki i trwa w nim do dzisiaj. dawnej stolicy tego regionu i nazwę tą będziemy dość często stosować. Jako że we wszystkich wymienionych czterech województwach działy się podobne zdarzenia.2. przybliżenie ich treści szerszemu gronu czytelników. Gdy Tatarzy zagarnęli Ruś niepodległość zachowały tylko księstwa przyległe do granic Polski. w którym liturgia była bardzo podobna do prawosławnej i także księża mogli się żenić ale Kościół Greckokatolicki podlegał papieżowi. Ukraina stała się terenem częstych walk z Tatarami częściowo podległymi władzy tureckiej. W czasie rozbicia dzielnicowego książęta polscy i ruscy często żenili się miedzy sobą i byli powiązani licznymi więzami rodzinnymi. Ponieważ prace te są bardzo obszerne i rzadko dostępne w bibliotekach. Pewnie już w tamtych czasach rodziło się wielkie podobieństwo języków polskiego i ruskiego-ukraińskiego.40.1. czyli Polakom Przemyśl i Grody Czerwieńskie czyli teren między Wieprzem a Bugiem i nieco na wschód od Przemyśla i Sanoka aż do górnego Dniestru. dr hab. wielkie powstanie chłopskie pod przywództwem Chmielnickiego. dotyczącej województwa lwowskiego dajemy skrót (Lw). układały się bardzo różnie na przestrzeni wieków. 1918 była już prawosławna.40 dotyczącej ludobójstwa w województwie stanisławowskim a dla odniesień do książki Siemaszko i Siemaszko42 stosujemy skrót (Woł). Na opracowanie ludobójstwa w województwie lubelskim jeszcze czekamy. Dzięki unii Polski z Litwą w r. Strony podawane w nawiasach bez innej specyfikacji odnoszą się do pracy Komańskiego i Siekierki11 dotyczącej województwa tarnopolskiego. po inwazji sowieckiej i przyłączeniu go do ZSRR a następnie do Niepodległej Ukrainy nosi nazwę „Zachodnia Ukraina”. in. Leszek S. 29 proponuje nazwę czysto geograficzną Halicja od miasta Halicza. czy polsko-ruskie. jak się dawniej mówiło. z którego skorzystali Turcy i zagarnęli znaczną część Ukrainy na kilkadziesiąt lat aż do zwycięstw Sobieskiego. żydowskiej. zaś tereny na wschód od Zbrucza oraz Wołyń zabrała Rosja.Prof. Pierwsza wiadomość na ich temat pojawia się u kronikarza ruskiego Nestora z XII wieku i przekazuje.

Nie będzie błędem jeśli poglądy Doncowa zakwalifikuje się jako zbliżone do faszyzmu30. Piłsudski sprzymierzył się z Ukraińcami Wschodnimi. w byłym województwie tarnopolskim 49.rządzi elita. Prawdopodobnie obawiano się. Od północy przylegało do nich województwo wołyńskie. W myśl idei Doncowa wszyscy sąsiedzi Ukraińców uznawani są za wrogów. 16. Każdy poważny ruch polityczny stara się o podbudowę filozoficzną.4. W książce Nacjonalizm Doncowa spotykamy takie zdania: Moralność. Ukraińcy zamieszkiwali także jako poważna przymieszka wśród ludności polskiej w kilku południowo-wschodnich powiatach Lubelszczyzny i w kilku południowych powiatach dawnego województwa poleskiego (tutaj zmieszani byli z Białorusinami i Polakami). obok szkół polskich były ukraińskie. W polityce obok ukraińskich ugrupowań ugodowych jak UNDO działała też skrajnie nacjonalistyczna tajna Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. w lwowskim 57.Te moralne idee są dobre. że ziemie te powinny należeć do Polski. lecz w zdobywaniu. Jego poglądy wyłożone w książce Nacjonalizm są bardzo skrajne i można je streścić w haśle Ukraina ponad wszystko (patrz Poliszczuk24. Doncowa jako podstawa ukraińskich ruchów skrajnie nacjonalistycznych. Jego cechami były: totalitaryzm – cała władza zwierzchnia w ręku wodza i niewielkiej grupy go otaczającej (demokracja jest wyśmiewana). W czasie rozpadu monarchii austro-węgierskiej w listopadzie 1918 r. gwałt. które do niego należały nie uznawał narodowości ruskiej-ukraińskiej a mieszkańców Ukrainy nazywał Małorusami (Małorusinami) w odróżnieniu od rdzennych Rosjan „Wielkorusów” a język ukraiński uznawał za lokalną odmianę rosyjskiego. 1. było wiele organizacji. W trakcie tej wojny miała miejsce sławna Obrona Lwowa. a więc prawie równolegle z Mein Kampf. elitaryzm .5%. która życie ceniła ponad wszystko. Ruch ten nie opierał się na zasadach chrześcijańskich (w przeciwieństwie do tego ruchy narodowe w Polsce opierały się właśnie na zasadach wiary chrześcijańskiej –patrz Grott4).. I dalej w jego książce: Nie w zdobyciu polega szczęście. Ludność żydowska we wszystkich tych trzech województwach stanowiła około 10% lub mniej ogółu ludności35. małe i słabe ze względu na swoje szczupłe terytorium. w której Hitler wyłożył swoje bardzo podobne tezy. Dla skrajnych nacjonalistów ukraińskich takim oparciem teoretycznym były pisma Dmytra Doncowa mieszkającego w okresie międzywojennym we Lwowie. Opisuje je Partacz21. Żydzi 31. przegraną Zachodnich Ukraińców. 53. Zdobyć jeszcze więcej. Galicyjscy Ukraińcy chcieli mieć na tym terytorium wolne państwo..1939 r. Całej walce o istnienie obce jest moralne pojęcie sprawiedliwości.-kat. prawdopodobnie natychmiast zająłby je Związek Radziecki. spory się zaogniły i przerodziły się w wojnę polsko-zachodnioukraińską o Lwów i Galicję (Małopolskę) Wschodnią.8%. Świetnie rozwijała się prasa ukraińska. Ukraińcy 13.spolitej Polskiej: lwowskie. która zabraniała szkodzić innym.6%). Jaki procent ludności stanowili Polacy w Halicji? Według spisu ludności w 1931 r. gdzie Ukraińców było stosunkowo nie wielu. We Lwowie ludność polska stanowiła dnia 01. reszta narodu często nazywana jest „nieokiełznanym bydłem”. zwłaszcza Lwów. W Sejmie była spora grupa ukraińskich posłów i senatorów.2 %39. że gdyby uczyniono z niej niezależne państewko. a Polacy uważali. inne nie liczą się a nawet mogą być tępione na ziemiach uznanych przez Ukraińców jako swoje etnograficzne terytoria.  Pisma D.7%). Carat na ziemiach Wielkiej Ukrainy. o której tutaj mówię odrzucała tę moralność.1926. Przed pierwszą wojną światową (1914-1918 r.) antagonizmy rusko-polskie w dużych miastach Galicji (Małopolski) Wschodniej były dość silne i na terenie parlamentu lokalnego galicyjskiego i ogólnego austro-węgierskiego odbywały się liczne spory.5.. zabójstwo. Książka Doncowa była wydana w r. zamieszkałe przeważnie przez Ukraińców (Polacy stanowili tam 16. którzy musieli wycofać się za rzekę Zbrucz.3% (rzymsko-katolików 36.5. Świetnie rozwijała się ukraińska spółdzielczość. tarnopolskie i stanisławowskie. które idą na korzyść w konkurencyjnej walce o istnienie. Żydzi 10% ludności). W okresie międzywojennym Ukraińcy mieli w Polsce dużo swobody.... Poza Polakami i Żydami oraz nieznacznym procentem innych narodowości resztę ludności stanowili Ukraińcy-Rusini. 62 63 . Tylko filistrowie mogą odrzucać i moralnie potępiać wojnę.). Rusini zaczęli się nazywać Ukraińcami.9% i Niemcy 1. inteligencja ruska (głównie księża) mówiła przeważnie po polsku.4% (rzym. 1..  Skąd się wziął ruch nacjonalistyczny wśród Rusinów w Galicji Wschodniej? Do 1848 r.7% (ale powiaty zachodnie tego województwa były czysto polskie i dzisiaj stanowią część naszego województwa podkarpackiego). np. o charakterze terrorystycznym15.01. 1. Po tym okresie podobnie jak w wielu innych krajach zaczęło się budzić poczucie odrębności narodowej. a więc. rasizm – tylko naród ukraiński jest godzien szacunku.27 i Himka6. a tam gdzie ludność była bardzo wymieszana i mniej liczna było dużo szkół gdzie wykładano w obu językach i polskie dzieci uczyły się także pewnych przedmiotów po ukraińsku. W czasie rokowań pokojowych po I wojnie światowej przyznano Galicję (Małopolskę) Wschodnią Polsce. w stanisławowskim 22. jest to do skrajności doprowadzony egoizm narodowy. W czasie wojny z bolszewikami w końcu 1919 i w 1920 r.. która nienawidziła drapieżne instynkty. Wojna ta zakończyła się w połowie 1919 r.1%. mleczarska.

już pod koniec lat trzydziestych XX w. 7. Co do kwestii jak działać. 980. że od początku lat 30-tych OUN coraz silniej oddziaływała na ludność wiejską. Świadczy to. 714)11. Pamiętaj o wielkich dniach naszych Walk Wyzwoleńczych. 1934 (nota bene dążył on do ugody między Ukraińcami a Polakami). Będziesz dążyć do poszerzenia siły. przeważnie mówi się że od chwili wkroczenia na te ziemie Armii Radzieckiej albo dopiero po wkroczeniu Niemców w czerwcu/lipcu 1941 r. 4. Nie pozwolisz nikomu plamić chwały ani czci Twojego Narodu. 750. O sprawie nie mów z tym z kim można. Musiał je znać na pamięć każdy nacjonalista ukraiński. Wypowiedzi tego rodzaju jest w omawianej książce11 wiele. Udzielali sobie wzajemnej pomocy przy różnych pracach. bogactwa i przestrzeni Państwa Ukraińskiego23. 820. Czynnikiem aktywnym jest inicjatywna mniejszość.  Bądź dumny z tego. Taurów) pochodzi informacja. 856. czego pokłosiem było zamordowanie kilku działaczy polskich: w r. bowiem żądza potęgi jest właśnie żądzą życia.. Jest to grupa. (np. lecz z tym z kim trzeba. we wsi znajdował się kościół rzymskokatolicki. która formułuje niejasną dla nieuświadomionej masy ideę. obok była otoczona wysokim murem cerkiew i synagoga żydowska (333).37. albo aż do inwazji sowieckiej (1939 r. że jesteś spadkobiercą walk o chwałę Włodzimierzowego Tryzuba. Brzeżany został zamordowany w 1938 r. w relacjach respondentów W okresie międzywojennym stosunki te były na ogół dobre. 808. jego istotą jest walka o przewagę. że mimo wszelkich politycznych burz rozpętywanych w dużych miastach między Polakami i Rusinami (Ukraińcami) przed pierwszą wojną światową. 694. I inna wypowiedź „W naszej wsi około połowy mieszkańców stanowili Polacy i tyleż samo Ukraińcy Do 1939 r. Zasady te OUN zaraz zaczęła wcielać w życie. 921. 631. albo zginiesz w walce o nie.)... Polacy i Żydzi żyli ze sobą w zgodzie. a nawet na listonoszy. stosunki układały się poprawnie i nie było żadnych konfliktów. 714).) czy póżniejszej niemieckiej (1941 r..Atakujcie i bądźcie zdobywcami.. mimo wojny polsko-ukraińskiej w czasie od listopada 1918 do połowy 1919 r. Jeśli chodzi o opinię. ani tortury.  Nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa. Nie mniej. rozpoczęły się ataki terrorystyczne (z ofiarami śmiertelnymi) na banki. na str. listonosz (638) a w Żukowie (pow.. Trzy narodowości.. o rozrost i poszerzenie. pod koniec lat 30-tych propaganda nacjonalizmu ukraińskiego w niektórych rejonach. Doncow mówi: Kto wprowadza w świat i urzeczywistnia jakąś ideę?. 662.. I jeszcze inne stwierdzenie: Obie narodowości łączyły liczne powiązania rodzinne (625). W warunkach polityki ugodowej tracili rację swojego istnienia. Na podstawie tez Doncowa ułożono 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty23.. Stamtąd (631.31.  Obraz stosunków polsko-ukraińskich w okresie międzywojennym na wsi i w małych miastach. było wiele rodzin mieszanych polsko-ukraińskich. 3. 2.. ale uwolniony w czasie wojny we wrześniu 1939 r. 1937 zginął sołtys. albo czasami (bardzo rzadko) wspomina się. Płonęły stogi zboża w polskich gospodarstwach. 5. Sensem życia jest posiadanie i panowanie. 921. 527. ani śmierć nie przymuszą ciebie do wyjawienia tajemnicy 10. Armii Sowieckiej (606g). nacjonalizm ukraiński nie miał do ludności wiejskiej łatwego dostępu. 874. 860. 769. o potęgę (w oryginale potężność). wspólnie obchodzono święta rzymskokatolickie i greckokatolickie (533. Pomścisz śmierć Wielkich Rycerzy. który uratował ciebie przed tatarskim potopem i postawił na granicy dwóch światów aby tworzyć nowe życie: 1. wieś żyła swoim życiem i na ogół. Antychrześcijański charakter tych „przykazań” jest oczywisty. w okolicach Brzeżan zataczała coraz szersze kręgi i sposobiono się do wywołania powstania przeciwko Polsce. trzy języki i trzy religie żyły zgodnie obok siebie (533). Według słów Poliszczuka23 na literaturze tej rosły jak na zatrutych drożdżach zastępy przyszłych morderców. jest czynnikiem biernym.. Żadne porozumienie z OUN nie było możliwe – im zależało jedynie na zaognianiu stosunków. aż do lat tuż przed wojną. 1929 Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Jednym z organizatorów zamachu był Stepan Bandera15. ani groźby. Ja – Duch odwiecznego żywiołu. mimo zajadłej antypolskiej propagandy ze strony OUN w okresie międzywojennym. W Koniuchach pow. Radykalna zmiana zaczęła następować po wkroczeniu 17. demokraci i inni miłujący ludzi odpowiedzieliby – zawsze naród! My zaś odpowiadamy nigdy naród! Naród dla wszelkich idei. że wcześniej. chwały. Książkę Nacjonalizm Doncowa i 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty przyjęła jako ideologiczną podstawę utworzona w r. potem działacz kółka rolniczego i działacz Związku Strzeleckiego.. 976. jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy 8.. 6... Ukoronowaniem terroru było zabicie ministra Bronisława Pierackiego w r. czyni ją przystępną dla tej masy i wreszcie mobilizuje naród do walki o tę ideę. 916. kiedy te dobre stosunki się skończyły.09. 661. Dominują stwierdzenia takie: „Do czasu wybuchu drugiej wojny światowej mieszkający we wsi Ukraińcy. 987).. np.1939 r. zanim staniecie się włodarzami i posiadaczami. 572. 614. Zdobędziesz Państwo Ukraińskie. Nienawiścią i podstępem będziesz przyjmował wroga Twojej Nacji 9.  Ani prośby. (strony 519. 64 65 . późniejszy przywódca (prowidnyk) OUN skazany na dożywocie przez polskie sądy.. 527. 2.

Inni autorzy oceniają liczbę wywiezionych Polaków na północne i wschodnie tereny ZSRR na pół miliona do półtora miliona osób. w Ubinie pow. a w czasie drugiej okupacji sowieckiej. Wstępowali też do czerwonej milicji i wskazywali funkcjonariuszom NKWD ukrywających się oficerów Wojska Polskiego.2. i pierwsza okupacja sowiecka 17. Potwierdza się fakt. których rozbrajali a czy mordowali (-) nie wiadomo11 (w wielu jednak miejscach w okolicy Brzeżan uciekinierów członkowie OUN mordowali – patrz punkt 3). do których zaliczono policjantów. Ihrowica pow. po usunięciu Polaków z ziem zabużańskich w latach 1944-1946. który znamy z innych źródeł. że traciły zdrowie i często wkrótce potem umierały (625. wywieziono na zesłanie około 300 tys. 897). ale przeszkodziło temu wejście Sowietów na wschodnie tereny II Rzeczypospolitej. Dla sprawiedliwości trzeba jednak dodać. i kilka innych zbiorowych mordów w tych okolicach (631. np. np. potajemnie się szkolili. Buczacz) (662). Wojna 1939 r. Brzeżany. w Polskim Wojsku i walczyło z Niemcami a niektórzy jak późniejszy generał Szandruk mieli w walkach duże zasługi i zostali przez generała Andersa odznaczeni krzyżem Virtuti Militari18a. W nich z Niemiec przychodziła broń. 643/644). Tak zwane Wiejskie Rady Ludowe (Silrady) złożone z Ukraińców i Żydów typowały rodziny polskie do wywózki na Syberię i do Kazachstanu.1941. Donosy W wielu miejscowościach. Na początku okupacji sowieckiej. Mordy żołnierzy polskich. Nie mniej. Tego typu donosy sporządzała nie tylko czerwona milicja ale także dość powszechnie nacjonaliści ukraińscy (977). str. Brody (571) komuniści ukraińscy i żydowscy zajęli różne stanowiska w tzw. razem 199. naprzód kazano im się rozbierać a potem ofiary były okrutnie mordowane. Podobna rzeź była planowana w Rudce (pow. w wielu miejscowościach Tarnopolszczyzny bojówki OUN wspomagane często przez miejscową ludność dokonywały napadów na żołnierzy Wojska Polskiego. czerwonej milicji i w administracji. policjantów i czasem także na urzędników państwowych oraz na cywilnych uciekinierów z Polski Centralnej i Zachodniej.1. lub więcej22. Zarówno jak w przypadku Polaków. którą polska policja wykryła w jednej miejscowości przed wybuchem wojny. które wspomogłoby ofensywę niemiecką (była to jawna zdrada państwa.830. gajowy. którego byli obywatelami). Po tym Ukraińcy rozebrali domy osadników i zostawili gołą ziemię. wyższych urzędników państwowych i działaczy społecznych (np. Dlaczego mówimy. W Skorodyńcach pow. że na szczęście Polacy zdołali się ukryć i nie było ofiar śmiertelnych. 3. księży. w Gołogórach (976/977) i w Czyżowie (987). w pow. 865).1939 – 22. działaczy Związku Strzeleckiego. np. albo też bite tak. Proces wspomagania NKWD w typowaniu ludzi do wywiezienia był bardzo powszechny. który był świadkiem jak ukraińscy chłopi pytali sowieckiego oficera wkraczającego do Polski „czy można już rżnąć Polaków i palić ich gospodarstwa?” – oficer zaprzeczył (895). posiadaczy ziemskich. Stamtąd wracały „puste” opakowania po tych produktach. Jest relacja i na ten temat (976): W okresie międzywojennym ukraińskie spółdzielnie mleczarskie wysyłały do Niemiec sporo produktów mleczarskich. wliczając w to ok. zanim Sowieci weszli.06. podobnie wymordowanie grupy żołnierzy koło Dryszczowa w pow. (976). Ukraińcy (domyślne z OUN) wymordowali polską ludność w kolonii Kołodne (pow. Polaków. itd. Kamionka Strumiłowa (725). policjantów. byłych wojskowych. Takie zdarzenia miały miejsce i w innych powiatach. Powstanie. Wiele z tych napadów miało od początku charakter ludobójczy.Złoczów. Według notatki dokonanej w „Kronice Życia” w przeddzień wkroczenia Sowietów. Np. policjantów i uciekinierów z Centralnej i Zachodniej Polski dążących ku granicy z Rumunią i Węgrami.181 a w latach 1948-52 jeszcze 87.09. na małą skalę może by tu i ówdzie wybuchło. Jednym z pierwszych dokonań nowej administracji było sporządzenie listy „wrogów ludu”. jest sporo. Tarnopol (847).  Preludium ludobójstwa. koło wsi Gaik (109) blisko Brzeżan kolumna 150 policjantów wpadła w zasadzkę i została w całości wymordowana. zakatowanie na śmierć żony gajowego i jej dzieci oraz uciekinierów z Polski Zachodniej (622). Do tego potrzebna była im broń. relacji o takich mordach popełnionych we wrześniu 1939 r. Pod koniec pierwszej okupacji sowieckiej również i nacjonaliści ukraińscy zaczęli być aresztowani i wywożeni przez Sowietów. Rzadko kiedy typowały na taki wyjazd swoich pobratymców (527. 66 67 . Trembowla) (865) z tym. Ukraińcy witali wkraczające wojska sowieckie jako wyzwolicieli (patrz. 977). wielu z nich potem aresztowano lub zesłano ich i ich rodziny na Syberię i do Kazachstanu. a mordowano z premedytacją. 3. Czortków (694/695) Ukraińcy gromadzili broń.Brzeżany) w 1938 r. w oparciu na dane radzieckie. Majątek wywożonych Polaków był prawie natychmiast rozgrabiany przez sąsiadów Ukraińców. przygotowali ukryte podziemne przejście ze wsi do lasu i także napadali na powracających z wojny żołnierzy polskich. jeżeli nie powszechnie. urzędników państwowych. że współpracujący z Niemcami nacjonaliści ukraińscy przygotowywali się do wywołania na tyłach armii polskiej powstania. 695). że to było preludium ludobójstwa? Ponieważ ofiarami często byli bezbronni cywile albo pozbawieni broni żołnierze wracający do domu. wywożenie Ukraińców na inne tereny Związku Radzieckiego przybrało rozmiary masowe7 W roku 1947 wywieziono ich 76. wymordowanie grupy 48 uciekinierów z Jasła blisko wsi Koniuchy koło Brzeżan. Niestety. Według Hryciuka i in7. Ciekawe jest zeznanie chłopca. że około 200 tysięcy Ukraińców służyło w 1939 r.364 osoby. śmiertelność Ukraińców w miejscach zesłania była bardzo duża. 3. 50 tysięcy poborowych wziętych do Armii Czerwonej. jak pisze Zbigniew Iłowski z Podkarmienia pow.

Brzeżany nacjonaliści ukraińscy uprowadzili z domów 10 Polaków i po przesłuchaniu na plebanii u popa wywieźli ich do lasu i tam po okrutnych torturach zamordowali (631). Nie mniej przed tym i po ponownym skompletowaniu dywizja brała udział w masakrach cywilnej ludności polskiej m. Aby zapobiec takim incydentom polskie władze podziemne zarządziły odwet i jednego dnia zastrzelono o określonej godzinie co najmniej 11 policjantów ukraińskich – mordy na ulicy ustały (Lw.rozstrzelali lub wytruli więźniów. aby pośród tłumu z ulicy byli Polacy za wyjątkiem może jakichś kompletnych mętów. w którym obok wojaków z Nachtigall wzięła udział także improwizowana policja ukraińska i ludzie z ulicy.3000 Żydów i Polaków14a (Lw str 534-543). jak się ocenia. Dywizja ta została kompletnie rozbita w bitwie pod Brodami w lipcu 1943 r. pow.3. Wymordowano wtedy około 2000 . potem tę nazwę kilkakrotnie modyfikowano].(około 7. tak że we lwowskich więzieniach mieli. Ukraińskie formacje policyjne brały także udział w walkach z partyzantką polską i w pacyfikacjach wsi na terenach Polski w t.000 zabitych i zaginionych). którym roztrzaskiwano główki o futryny (148). Czasem też samodzielnie mordowała Polaków i Żydów (patrz Himka6). bo Polacy bali się o siebie i też byli prześladowani. Tarnopol i inne miasta galicyjskie pod koniec okupacji sowieckiej i na początku niemieckiej (koniec czerwca/lipiec 1941 r..3).25.16a. Każdy policjant ukraiński otrzymał polecenie zabicia 30 Polaków i dostarczenia ich dowodów tożsamości. Po wkroczeniu do Lwowa Niemców i ukraińskiego batalionu Nachtigall łatwo było skierować ten gniew na Żydów. Prócz tego w okresie przed wybuchem II wojny światowej OUN oddawała na dużą skalę usługi szpiegowskie Niemcom i otrzymywała za to fundusze i broń23.41) Niemcy utworzyli dwie formacje wojskowe ukraińskie.  Lwów. Bataliony te po krótkiej działalności w czasie wkraczania Niemców na tereny zajęte przez ZSRR zostały rozformowane a ich członkowie wcieleni do oddziałów policyjnych. Również w Skorodyńcach zamordowano kilku Polaków i tylko przez przypadek nie doszło do zamordowania większej ich liczby (695). Zapędy ludobójcze ze strony ukraińskich nacjonalistów dają o sobie znać już na początku okupacji niemieckiej. Chodaczkowie i w wielu innych miejscowościach. na początku lipca 1941 r.2. Generalnym Gubernatorstwie. Szybki postęp wojsk niemieckich po napadzie w dniu 22 czerwca. zwłaszcza na Lubelszczyźnie24. w Taurowie. ukraińscy nacjonaliści zamordowali 8 Polaków i 16 Żydów. Istnieje także mocne podejrzenie. Mordy młodych Polaków we Lwowie trwały dalej. Krótka informacja o ukraińskich formacjach wojskowych i policyjnych tworzonych przez Niemców (patrz Poliszczuk24. Dywizja Grenadierów SS (1. w Hucie Pieniackiej. Tarnopolu i w innych miastach Halicji w pierwszych dniach okupacji niemieckiej. Zabito w ten sposób kilkadziesiąt osób i kilku ciężko zraniono.24 4. Zaraz po wkroczeniu Niemców na teren Wołynia i Halicji Niemcy utworzyli na tych terenach Ukraińską Policję (Ukrainische Hilfspolizei). 4. kilkanaście tysięcy ludzi. lub Wolnego Miasta Gdańska (zwykle jeszcze przed wojną) oficerowie narodowości ukraińskiej. Niemcy ogłosili ochotniczy pobór do ukraińskiej dywizji SS-Galizien [pełna nazwa brzmi: 14. że członkowie OUN dostarczyli Niemcom adresy tych profesorów i adresy aresztowanej i zgładzonej młodzieży akademickiej. Zgłosiło się do niej 82 tysiące ochotników ale do komisji werbunkowych przyszło 30  tysięcy. np. (rozdział 4. które zwalczały partyzantkę sowiecka na terenie Białorusi i tam bardzo złą sławą okryły się wśród ludności. Do wstępowania do tej dywizji nawoływali księża greckokatoliccy. Obok gestapowców w plutonie egzekucyjnym według świadectwa Niemców i polskich świadków brali udział policjanci ukraińscy i prawdopodobnie członkowie batalionu Nachtigall. Podobna sytuacja była zresztą w więzieniach w innych większych miastach Wołynia i Halicji. 25).06. szczególnie od stycznia do marca 1944 r. 4. że w sowieckim NKWD było ich bardzo wielu. Przed inwazją na Związek Radziecki (22. przeważnie Polaków. Po przeszkoleniu dywizję skierowano na front. uczynił niemożliwym ewakuację takiej liczby ludzi. Hańbiące czyny na dużą skalę z udziałem nacjonalistów ukraińskich dokonane zostały we Lwowie. W Czechowie. gdyż klęska Niemców w tym czasie zarysowywała się coraz wyraźniej. Pod koniec czerwca Sowieci nasilili akcję aresztowań. w której nacjonaliści ukraińscy brali udział było wymordowanie 26 polskich profesorów i wybitnych intelektualistów z uczelni akademickich Lwowa i członków ich rodzin lub przypadkowych gości – razem 46 osób. in. w których oficerami byli obok Niemców także przeszkoleni uprzednio na terenie Niemiec. aresztowano według listy ponad 100 osób spośród młodzieży akademickiej i ślad po nich zaginął14a. Nastąpił pogrom Żydów. Sowieci rozwiązali tę sytuacje z właściwą im pomysłowością . która odegrała haniebną rolę współdziałając w eksterminacji Żydów i w szkalowaniu Polaków i donoszeniu na nich do gestapo. Buczacz zamordowano 23 osoby w tym 14 Polaków i 9 Ukraińców. W Połowcach 6 lipca 1941 r. ponieważ wiadomo było. 540-541) 68 69 .1. Np. Okupacja niemiecka po inwazji 22 czerwca 1941 r. Wątpliwe. zw.. pow. w Podkamieniu.16a). choć byli też i Ukraińcy i raczej wyjątkowo Żydzi. także w czasie powstania warszawskiego6. W kwietniu 1943 r. Rozpacz i gniew rodzin był ogromny. Polacy byli zatrzymywani wieczorem na ulicy i po sprawdzeniu i zatrzymaniu dokumentów kazano im iść do przodu – wtedy padał z tyłu strzał. Były to: batalion Nachtigall (Słowik) i batalion Roland (ten drugi o mniejszym dla nas znaczeniu).14a. Galicyjska). Należy podziwiać nierozsądek tych ludzi. Wielką zbrodnią dokonaną przez Niemców. Wśród nich były też małe dzieci. Początek okupacji niemieckiej. o której wspomniano14a.39. 4.

Również Marian Fedorowicz ze wsi Zubrzec (658) donosi.  Prześladowanie Żydów na przykładzie miasteczka Borszczów (520) i innych miast Już od początku niemieckiej okupacji zaczęło się prześladowanie Żydów przez policję ukraińską: policjanci bili Żydów i zmuszali do darmowej pracy. przez zakopanie żywcem. Jeden gestapowiec strzelał w tył głowy a drugi podawał mu magazynki z nabojami. W czasie gdy Niemcy odnosili największe zwycięstwa na froncie wschodnim i wydawało się. dokonali na ziemiach polskich i w innych krajach Europy strasznego ludobójstwa Żydów. Ludobójstwo Żydów rozpoczęło się ich masowym mordem z torturami we Lwowie i w innych większych miastach Małopolski Wschodniej zaraz po wkroczeniu Niemców na te tereny to jest po 22 czerwca 1941 r. Część z nich odtransportowano do getta w Brodach. U Ukrainki Olgi 70 71 . można przypuszczać że na skutek ludobójstwa dokonanego przez Niemców i ukraińskich nacjonalistów zginęło. Ludobójstwo to miało różne formy podobnie jak udział w nim Ukraińców. gdy jeden z zastępców komendanta policji odmówił podporządkowania się dowództwu UPA został zastrzelony. ludobójstwo Żydów miało swoje największe nasilenie w r. Buczacz (654/55). Wkrótce potem. panował tam tłok i głód. tarnopolskie i wołyńskie) żyło według spisu z 1931 r. np. znacznie ponad 750  000 Żydów. kazali im śpiewać piosenkę po ukraińsku. bo Niemców w tym czasie we wsi nie było. a tylko nieduża ich liczba zdołała się uratować uciekając w głąb ZSRR lub kryjąc się u rodzin polskich. Jednak kilkuset Żydów zdołało się ukryć u wielu polskich rodzin w piwnicach i innych kryjówkach w mieście i poza miastem. W Germakówce. Konwojowali policjanci ukraińscy i wielu Żydów podczas transportu zabili. Była to manifestacja na rzecz wolności Ukrainy. W kwietniu 1942 r. Straconych zostało ponad dwa tysiące Żydów. Podczas tej krwawej niedzieli zginęło ich około 500 (dane z Judenratu czyli legalnego „samorządu” żydowskiego). na przykład. do którego spędzono wszystkich Żydów z okolicy. w jedną noc zastrzelono wielu Żydów – był to pierwszy masowy mord Żydów dokonany przez Niemców i ukraińską policję. Skala jego była ogromna. Prowadzeni musieli trzymać ręce na karku . lub bardzo rzadko ukraińskich. stanisławowskie. albo też kryjąc się wprost w lesie (z tym. W drugiej połowie czerwca Borszczów ogłoszono miastem wolnym od Żydów. głównie młodzieży. W połowie września rozstrzelano grupę 400 mężczyzn Żydów i potem regularnie co jakiś czas szły do lasu grupy po około 100 Żydów eskortowane przez gestapowców i policję ukraińską za miasto. że zgadza się całkowicie na hitlerowskie metody eksterminacji Żydów6. a więc kilka razy więcej niż Polaków z rąk nacjonalistów Ukraińskich. że wkrótce dojdą do Uralu. Ludobójstwo Żydów. Gdy nacjonaliści ukraińscy proklamowali samowolnie we Lwowie w pierwszych dniach lipca rząd niepodległej Ukrainy (który trwał tylko kilka dni – bo to się nie spodobało Niemcom jako ukraińska samowola).ten rozkaz miał prawdopodobnie zapobiegać niszczeniu i wyrzucaniu po drodze ukrytych w ubraniach pieniędzy i kosztowności. zjechało do miasta 5 tysięcy Ukraińców. 1943.1941 – do około maja 1943 r. Niemcy z pomocą Policji Ukraińskiej przystąpili do likwidacji mieszkańców getta. Po przybyciu na cmentarz musieli się rozbierać i ustawiać rzędem nad wykopanym dołem. Znane są nazwiska gestapowców likwidatorów getta. wielu Żydów zmarło z niedożywienia i chorób. Brody (571) na początku 1942 r. W Podkamieniu. około 100 osób.) 5. 824 000 Żydów (Prus 35). że ktoś im musiał donosić żywność). Borszczów (540) na polecenie Niemców ukraińscy policjanci urządzili małe getto. w Borszczowie utworzono getto i Żydzi nie mogli już swobodnie wychodzić na wieś. Mordowano w okrutny sposób. urządzono getto dla ponad 1000 Żydów.2. Rozstrzelano około 11 tysięcy Żydów. np.1. my już nie wrócim na ten świat”. że w wynajdywaniu ukrywających się Żydów celowali policjanci ukraińscy. Na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Żołnierze węgierscy stacjonujący na tych terenach byli przeciwni tym poczynaniom i nie brali udziału w prześladowaniach. W lipcu 1942 r. Zrobiła to z pewnością ukraińska policja. pow. pewnej nocy zabito wszystkich Żydów w getcie. Niemcy ogłosili tę niedzielę dniem swobody i pozwolili Ukraińcom bezkarnie mordować i rabować Żydów. obok cmentarza żydowskiego. pow. co kilka dni pędzono po kilkuset Żydów za miasto. o słowach „czerwona róża. Nieoficjalnie policja podlegała OUN-UPA. co najmniej 10 osób za przechowywanie ich i żywienie. W maju 1942 roku. Policja Ukraińska uczestniczyła w mordach jako ochrona konwojów prowadzonych na rozstrzelanie a szczególnie „zasłużyła” się w wyszukiwaniu ukrywających się Żydów.5. Pewną liczbę Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. Dokonane zostało przez oddziały ukraińskie Nachtigall na żołdzie niemieckim. aby wymieniać towary na żywność – w getcie nastał głód. 1942 i w pierwszej połowie r. przy współudziale OUN. szerzyły się różne choroby. 5. Do getta wciąż spędzano coraz więcej ludzi z okolicznych miejscowości. Makabryczny opis pędzenia na śmierć kolumny Żydów pozostał ze wsi Petlikowce Stare pow. Pewna liczba Żydów ukryła się u niektórych Polaków i Ukraińców oraz w lasach. Pierwsze 2 lata okupacji niemieckiej (VI. jego przewodniczący Jarosław Stećko ogłosił. W ich wykrywaniu pomagali ukraińscy policjanci. tam musieli kopać doły i tam ich rozstrzeliwano. W maju i czerwcu 1943 roku. tak że do końca listopada tego roku wyłapano i zamordowano prawie wszystkich Żydów a także zabito. Wyłapywała ich potem ukraińska policja i często także miejscowi Ukraińcy. Pomagali im w tym policjanci ukraińscy i OUN-UPA6. Ponieważ na tych terenach (województwa: lwowskie. W powiatowym mieście Brzeżany (617) na niedzielę 3 lipca 1941 r. Zimą 1942/43 r. żółty kwiat.

Biedniejszych Żydów wymordowano wczesną wiosną 1943 r. jak wysoki.matkę z dzieckiem: oboje zastrzelił a Ukrainkę mocno pobił. Żydówka. aby wpadali do dołu. Pisze: Pozytywne zachowanie się Ukraińców wobec Żydów było rzadkością. Jan Szojer pisze. Jeden z nich zdołał uciec. Dubno na Wołyniu Żydzi brali udział wraz z polską samoobroną w odpieraniu napadu banderowców. Chłopcom kazano zakopywać żywych jeszcze. W marcu 1944 r. Zabijali gestapowcy i policjanci ukraińscy a policjanci żydowscy układali trupy i poszukiwali w ubraniach złota i drogocenności. W innym domu policjanci znaleźli pięciu Żydów. u jednej z polskich rodzin żandarmi niemieccy wykryli dwoje Żydów zabrali ich i dwoje Polaków ich gospodarzy. Getto nadal istniało i Żydzi nadal byli rozstrzeliwani. pozostałych zastrzelono. aby nikt z kolumny nie uciekł (wielkie podobieństwo do sytuacji w Jedwabnem). którzy nie mogli udźwignąć swoich tobołków. (Woł. Zimą mieszkali w bunkrach a latem w szałasach. Zginęło wtedy wielu Żydów. Po egzekucji Niemcy urządzili sobie pijacką ucztę.. czasami romantycznych powodów. relacja Józefa Adamiuka: Jako 16-letniego chłopca wzięto go do wykopania dołu – grobu dla Żydów. o których wiemy z innych źródeł (287). tak samo Polaków ukrywających Żydów czeka kara śmierci. którzy przechowywali się w tej wsi. Po jakimś czasie kolumna dotarła do Kamionki Strumiłowej i wyprowadzono ich nad niewykończony bunkier sowiecki w kształ- cie głębokiego dołu z kładką na wierzchu. a gdy będą spotkani poza gettem. Inny przykład z Radziechowy (815). konnica niemiecka wykonała szarżę na pracujących obok Żydów zapędzając ich do dołu i jednocześnie rąbiąc szablami. Młodzi Polacy wzięci do pilnowania kolumny też uciekli. Ukraińców nie zabijano. Po wykonaniu tej czynności policjanci żydowscy również zostali rozstrzelani. A oto opis zagłady Żydów z miasta powiatowego Radziechów (813/14). Państwo Izrael po wojnie przyznało tym wsiom i ich mieszkańcom najwyższe odznaczenie „Zasłużonych Narodowi”. Getto utworzono wiosną 1942 r. Zdobyli nieco broni i stworzyli zaczątek żydowskiej partyzantki. miejscami poplamioną krwią. Podczas gdy chłopcy kończyli dół. Pisze że getto nie było specjalnie pilnowane. który też brał udział w zasypywaniu tych półżywych ludzi dostał po tym szoku nerwowego i kilka dni później udaru mózgu. Na mieście rozlepiono afisze. Wzniósł on ręce do góry w modlitewnym uniesieniu. Niebezpieczeństwo czyhało poza gettem. że sami również mogą być rozstrzelani. Samoobrona utrzymała się do przyjścia Armii Czerwonej. że wynikało z osobistych. Niemcy. chyba najstarszy z będących tam Żydów miał na sobie bielutką koszulę. ze srebrną brodą. Zastrzelono wszystkich czworo za miastem. Gdy kolonia stanęła w ogniu ewakuowano się do Kurdybania Warkowickiego W miejscowości tej w samoobronie służyło 25 Żydów spośród 60. Na końcu kolumny szło 4 żandarmów niemieckich a po bokach po dwóch policjantów ukraińskich. 72 73 . Całą czwórkę prowadzili nago przez miasto z tablicami na piersi Polakowi napisano: „idę na śmierć za ukrywanie Żydówki”. używając wytresowanych psów wyłapywali ich i zabijali. W pobliskim Chołojowie. w tym 15 Żydów. że po tym ogłoszeniu. a ludzie wzięci do zasypywania dołu pouciekali bojąc się. że Żydzi mogą mieszkać tylko w getcie. Uratowała się wyjeżdżając na roboty do Niemiec (podała się za Polkę lub Ukrainkę). Sąsiad Adamiuka. albo wywożeni do obozów zagłady. Gdy weszli do lasu (była noc) kilku Żydów uciekło – strzelano za nimi. Podobnie duże straty zaistniały w czasie napadu band UPA na Hanaczów (w nocy z 2 na 3 lutego 1944 r.. lat 45.). Po dojściu do Chołojowa żandarmi niemieccy zatrzymali około 20 młodych ludzi z tej miejscowości i kazali wziąć im do ręki kije i pilnować. Gdy byli na kładce strzelano do nich tak. kazano złożyć je na nasze cztery furmanki. Każdy Żyd napotkany poza gettem natychmiast był oddawany na gestapo. Ludzie ukrywali się u znajomych i przyjaciół i potem wracali z różnych powodów do getta. Kazali Żydom rozebrać się do naga i wchodzić na tę kładkę. Podczas tej drugiej egzekucji część Żydów rozbiegła się w różne strony po wsi. Skałat (816). Niemcy wraz z policją ukraińską zorganizowali wielką obławę na przebywających w lesie ludzi. Trwało to przez chwilę. W powiatowym mieście Trembowla (875) mieszkało około 2500 Żydów. 107 i 109). Tym. relacja Jana Szojera. Do nich dołączyli pracownicy firmy HKP pracujący koło stacji i trochę młodzieży ze Lwowa i z innych rejonów. ale wywarło na mnie niezapomniane wrażenie. kazano rozebrać się i rozstrzelano. około 800 osób w czerwcu 1943 r. a Polce: „idę na śmierć za ukrywanie Żyda”.Biły policjant ukraiński wykrył Żydówkę . Wieś Kamionki pow. Grupa młodzieży żydowskiej uciekła do lasu w czasie likwidacji getta. Część była tylko lekko ranna i w czasie zasypywania dołu udało im się uciec. która ukrywała się u jego dziadków opuściła swoją kryjówkę i poszła do getta nie chcąc ich narażać na śmierć . Zaprowadzono ich w stronę dawnych kamieniołomów. czeka ich rozstrzelanie. Gdy któryś Żyd starał się podnieść dostawał szablą po głowie. Kilkanaście osób uratowało się w schowkach w lesie i u przyjaciół. Kazali mu stawić się z furmanką w oznaczone miejsce – tam zastał kolumnę Żydów. W kolonii Winiówka gmina Warkowicze pow. Zginęło wtedy 112 osób. a bogatszych Żydów. Wymordowanie ich nastąpiło w kilku etapach. około 1000 osób. Mieszkańcy wsi Hanaczów i Hanaczówka bardzo się przyczynili do uratowania Żydów. Niekiedy Ukraińcy przyjmowali Żydów na przechowanie i potem rabowali ich i zabijali lub oddawali na policję. Adamiuk pisze Pamiętam. Brali też udział w walkach samoobrony Hanaczowa.wielce szlachetny postępek. Ciekawa jest obszerna relacja Żydówki Lusi Raubvogel (789-791) z miasta powiatowego Przemyślan. chyba. żywność i broń zdobywali napadając na Niemców i kolaborantów ukraińskich. tak jakby rozmawiał z Bogiem. głównie jako zwiadowcy.

po prostu nie miała zielonego pojęcia. jednak Niemcy dokonali licznych aresztowań wśród członków OUN-B oburzeni próbą utworzenia przez nich samozwańczego rządu Ukrainy bez uprzedniej konsultacji z Berlinem. Takich przykładów było znacznie więcej... wybili straż. jak dzieci rozdzierali na kawałki. Nawet spolonizowani Austriacy ze wsi Maleniska pow.... że aż głowa bolała.. nie dały rezultatu. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) powstała w r. Jak wyglądał ich los opowiada jeden z nich w rozmowie z E. Od tych ostatnich po ich podporządkowaniu sobie siłą. drobnoustroje. sami też czuliśmy się jak psy. E. np. że żyję i przeżyłem zawdzięczam tylko Bogu. gwałcili. bo w każdej chwili mógł paść strzał. o Żydach . Po wojnie syn starego Raabego Moszko już w randze sowieckiego kapitana odszukał moją matkę w Namysłowie i podziękował za okazaną pomoc”.Stepana Banderę. zabłoconych butach i tak stali nad uchem patrząc na ręce. Moja matka mu otwierała i podawała zawiniątko z jedzeniem. Jestem doktorem nauk medycznych.) żyję i mogę dać świadectwo prawdzie o ludobójczym. Jej istnienie uratowało życie setkom Polaków oraz 30 Żydom. tak zwanym istriebkom (były to już bowiem czasy podsowieckie –przyp. Jako termin zapoczątkowania tworzenia oddziałów UPA strona ukraińska przyjmuje 14 października 1942 r.. Również oddziały OUN-M zostały wcielone siłą. Ta dzicz. akcji..) OUN-B początkowo pragnęła utworzyć ukraińskie siły zbrojne przy boku Niemiec. Uwolnili nas obu polscy chłopcy. Zagranica wie również bardzo mało o ludobójstwie popełnionym przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach. antyżydowskim charakterze UPA. nastrojonego bardziej radykalnie . co bardzo utrudniało wykonywanie zabiegu. We wspomnianej już wsi Germakówka (541) ojciec Stanisława Leszczyńskiego pomagał Żydom Raabom budować schron w lesie ”Często zimą w nocy Raabe stukał cichutko w nasze okno. które mało mają wspólnego z prawdą. Również utrzymała się samoobrona w Pańskiej Dolinie w gminie Młynów pow. Była to organizacja tajna. dyszeli samogonem i czosnkiem. kierowaną przez młodego uzurpatora. Członkowie OUN-B często nazywali siebie banderowcami i tak byli nazywani przez innych ludzi. W trakcie zabiegu (chirurgicznego) zawsze stał SB-owiec z odbezpieczonym rewolwerem. kierowaną przez dawnego przewodniczącego Andrija Melnyka i 2. Stąd UPA „proponowała” (z rewolwerem przystawionym do skroni) takim ludziom ze społeczeństwa żydowskiego pracę w UPA za cenę ochrony i bezpieczeństwa ich rodzin (czego z reguły nie dotrzymywano).dobrowolnych członkach UPA. Liczne polskie rodziny przechowywały Żydów. cadyka i kilku jego krewnych o nazwisku Spodek. J.208-209): „Nazywam się Samuel Schor (Szor). Co widziałem – tego nie jest w stanie opisać żadne pióro...1. nawet przypadkowy. Jego kolega Bushbaun pisze:.  Koniec roku 1942 i czas do końca okupacji niemieckiej w 1944 r. Frakcja OUN-M także zapoczątkowała tworzenie swoich oddziałów leśnych a jeszcze wcześniej powstały na Polesiu i Wołyniu niezależne oddziały Tarasa Bulby.E. W roku 1940 nastąpił rozłam w OUN na dwie frakcje: 1. 6.. Trzymano nas z Bushbaunem (też lekarzem) w jednej ziemiance. 6.Żeby była jasność pełna to porwali mnie z domu upowcy noszący pseudonimy >Żyroriz < i >Żydohrij< lub inni. Wilczur45 porusza jeszcze jedna sprawę: Na temat ludobójstwa Żydów na Wołyniu i w Halicji i na temat roli nacjonalistów ukraińskich w jego realizacji istnieje dziwne milczenie i to zarówno u nas w kraju jak i za granicą. Prusem35 (str.. tak dalece. dlatego cenne są książki takie jak wydana na Zachodzie książka Littmana16a.P. obaj byliśmy skuci łańcuchami... amunicję i bezcenny karabin maszynowy. ale tak się nam oni wówczas przedstawili. że trudno nam było się poruszać. a przede wszystkim usunięcia ochrony z sali operacyjnej. farmaceutów i niektórych rzemieślników. mordowali. Dubno mimo licznych ataków ze strony OUN-UPA.. którzy znienacka zaatakowali szpital. a nas uwolnili. Frakcja ta zdecydowała się więc stworzyć swoje niezależne oddziały wojskowe w lesie. lub czasem dobrowolnie 74 75 . że w UPA był ogromny brak lekarzy. SB-owcy przychodzili w brudnych kożuchach. Frakcje te nazywane są odtąd OUN-M i OUN-B. co to są mikroby. Rys historyczny powstania i działalności UPA24. o charakterze terrorystycznym stawiająca sobie jako cel wywalczenie niezależnej Ukrainy. Wszelkie próby złagodzenia nam reżimu. Mogę tylko powiedzieć bardzo krótko: byłem na samym dnie piekła i codziennie oglądałem upiorny taniec diabłów. 1929 na zjeździe we Wiedniu i została stworzona głównie przez wojskowych Zachodnio-ukraińskiej Armii rozgoryczonych przegraną wojną w 1919 r. Żołnierze niemieccy z rodzin. Po krótkim czasie OUN-B przeważyła. oddziały OUN-B przejęły nazwę Ukraińska Powstańcza Armia. 94). Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej (czerwiec 1941 r. wirusy itp. osmoleni i okrwawieni jak rzeźnicy i chwalili się swoimi wyczynami: jak rżnęli. To. rusznikarzy.. Brody (567) przechowywali u siebie do przyjścia wojsk sowieckich rodzinę żydowską Józefa Morgulesa. Powracali z tzw.. podobnie jak to miało miejsce w przypadku batalionów Nachtigall i Roland. Faktem jest. Dzięki tym chłopcom. które podpisały volkslistę dostarczyli samoobronie Malenisk broń. Gdy wychodziliśmy (nocą) za potrzebą to strażnik-upowiec trzymał koniec łańcucha niby psią smycz.. ludobójstwo dokonane na Polakach i członkach innych narodowości. którzy schronili się tam po likwidacji getta w Młynowie (Woł. Inną przyczyną tej decyzji było masowe wywożenie ludności Wołynia na roboty do Niemiec oraz rozrost partyzantki radzieckiej w obszarach leśnych Wołynia i Polesia. Łańcuchy były przymocowane do pryczy. W prasie zachodniej ukazują się czasem opowieści.

co zwykle również kończyło się śmiercią. Druga grupa wchodziła do wsi. 09. Często. ludzi a w Rybczy około 3000 ludzi (patrz także rozdz. 39. Poza tym. samoobrony – warowne obozy złożone z jednej lub kilku wsi. bojówki UPA przeniosły się w roku 1944 do Halicji i postępowały tam równie okrutnie11. I teraz sprawcy tej zbrodni starają się o uznanie ich za żołnierzy walczących o wolność Ukrainy.11). aż do przyjścia Armii Radzieckiej. Podstawowymi publikacjami w tej dziedzinie są prace 9. nastąpiła w niedzielę 11 lipca 1943 r. Obecność UPA w lasach była dla Niemców korzystna.2. były bardzo małe: 17 zabitych i 11 rannych. śpiewano pieśni z refrenami w rodzaju „Śmierć Lachom i żydowsko-moskiewskiej komunie” itp.3. W Przebrażu uratowało się około 10 tys. Liczba ofiar ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. O tym zbliżeniu donosił także wywiad ZWZ-AK. niedostatek polskiej inteligencji. W czasie napadów stosowano wypróbowaną taktykę. dostarczali im broni i amunicji 24. Ukraińcy nie byli karani przez Niemców za posiadanie broni a Polakom groziła za to kara śmierci lub obóz koncentracyjny. Pod grozą tych strasznych faktów ludność polska Wołynia. że to Polacy pierwsi zaczęli mordować Ukraińców na Chełmszczyźnie Mordy na Wołyniu były według nich tylko odwetem. wyzbyli się szacunku dla piątego przykazania. Po spustoszeniu polskich osiedli na Wołyniu. Niektóre z nich zdołały przetrwać mimo ataków.. Trzecia grupa to często kobiety i młodzież – ich rolą był rabunek i ładowanie zrabowanych rzeczy na przygotowane podwody oraz na końcu podpalanie zabudowań. 40. Inną przyczyną był brak orientacji dowództwa AK w zbrodniczych zamiarach OUN-UPA. np.  OUN-UPA chcąc wytłumaczyć przed swoim narodem ludobójstwo na Wołyniu puściła w obieg oskarżenie. W ciągu jednego dnia zaatakowano ponad 160 wsi. 6. UPA z kolei nie wdawała się w walki z Niemcami bo mieli przecież wspólnego wroga Sowietów. że „jeżeli ja nikomu z Ukraińców nic złego nie zrobiłem to i oni dla mnie są niegroźni”. można już się pokusić o ocenę ogólnej wielkości strat narodu polskiego na skutek ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. Napastnicy byli podzieleni na trzy grupy. 6. Powodem tego był m. Oczywiście. Na ich podstawie. Z dziennika Hansa Franka generalnego gubernatora dla ziem polskich (GG) wynika. ginęły dzieci przystępujące w tym dniu do pierwszej komunii świętej. policja ukraińska dostała prawdopodobnie rozkaz od OUN-B udania się z bronią do lasu i około 4-5 tysięcy uzbrojonych policjantów wzmocniło siły UPA. Dowódcą UPA został na Wołyniu Dmytro Klaczkiwśkyj (Kłym-Sawur). po przeliczeniu jeszcze raz wszystkich liczb i oddzieleniu ofiar polskich od ofiar innych narodowości oraz strat Ludowego Wojska Polskiego otrzymano następujące liczby: 76 77 . Przebraże2. gdy powstało Państwo Polskie sotnie upowskie z Wołynia i Halicji przeniosły się na południowy kraniec Lubelszczyzny9. Historia chrześcijańskiej Europy nie zna drugiego takiego przypadku. akcja ludobójcza OUN-UPA na ogromną skalę. którą Sowieci wywieźli na Sybir lub wymordowali w Katyniu i w więzieniach.in. czyli dotkliwe braki wywiadu AK wśród Ukraińców. a ich następcy usiali Ukrainę pomnikami Kłyma-Sawura. Dołożyły się do tego ounowskie intensywne szkolenia militarne i ideologiczne oparte na doktrynie Doncowa. W tym czasie Armia Krajowa (AK) czyli polskie siły zbrojne praktycznie nie miały na Wołyniu żadnych oddziałów zdolnych do walki. dzięki poprzedniemu wywiadowi wiedzieli dokładnie ilu mieszkańców jest „do zabicia” w każdym domu. 42. że w walkach z partyzantami i zwykłymi bandytami straty policji ukraińskiej w całym Generalnym Gubernatorstwie w 1942 r.13. Niestety srogo się na tym przeświadczeniu zawiedli. Ponieważ istnieje już bogata literatura na ten temat ze szczegółowym wykazem liczby ofiar w blisko 5000 miejscowościach. które skoncentrowały się na Wołyniu (są i inne hipotezy tłumaczące tę masową dezercję). Sarny na północno-wschodnim Wołyniu (Woł 1213-1220).do UPA. Rola pierwszej polegała na otoczeniu wsi możliwie szczelnym kordonem i wybijaniu uciekających ze wsi. tam gdzie jeszcze starczyło na to czasu. Po pierwszych masowych mordach np. ginęli księża przy ołtarzu. Frank był zaniepokojony zbliżeniem jakie obserwowano w tym czasie między Polakami a Ukraińcami18. 7. w kolonii Parośla I. Wreszcie. a może lekceważenie ostrzeżeń.18a).02. aby pożar nie objął gospodarstw ukraińskich. bacząc. że na Chełmszczyźnie było kilka wyroków śmierci na Ukraińcach konfidentach gestapo. Rybcza42 i inne. Współdziałając z Niemcami w tym ludobójstwie młodzi Ukraińcy. Ludobójstwo na taką skalę wymagało szczegółowych przygotowań. ale tak samo byli traktowani i konfidenci Polacy. 38 i na zachód od rzeki San1. co trwało cały rok 1943. organizowała się w t.1943 r. Że to było kłamstwo wykazał Motyka18. 39. członkowie jej szli od domu do domu i wybijali mieszkańców. W kwietniu 1943 r. 42. W wielu miejscowościach zaatakowano i wyrżnięto ludzi zgromadzonych w kościele na mszy. Niewątpliwie najskuteczniejszym przygotowaniem był udział policji ukraińskiej w ludobójstwie Żydów. bo ograniczała aktywność partyzantki sowieckiej. 40. zw. 11. Gdy front sowiecki zbliżał się do byłych granic Polski Niemcy prowadzili rozmowy z UPA i mieli z nimi umowy o współpracy. w pow. sprawnej komendy i dobrej koordynacji. Natomiast wśród zwykłych ludzi częste było błędne przeświadczenie.  Ludność ukraińska Wołynia i Halicji była stopniowo przygotowywana do mordowania Polaków. Pańska Dolina42. Bandery i innych dowódców „bohaterskiej” UPA.

Tabela 1. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8)
Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643
udokumentowane

Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi- Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41,41a cza8 ska 3.928 15.000** 7.276 32.960 4.240 15.088 10.415 32.755 22.113 60.000 3.000 47.932 158.803 15.000 40.000 22.121 45.000 60.000 3.000 185.121 3.000 24.800 18.400 27.600 60.000 – 133.800

10.274 17.202 12.121 22.522 38.600

3236 100.719

a - liczba miejscowości, w których dokonano mordów; b – liczba miejscowości, z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy. *Dane dla Polesia przyjęto wg. Siekierki i in.40 (str.5); ** dane szacunkowe wg. Jastrzębskiego9. Dla województwa stanisławowskiego liczbę 430 miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in.40 str.5) zmniejszono o połowę, gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22.4 %) i było sporo miejscowości, gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. Skorygowano też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publikacją Jankiewicza8. Dla województwa lwowskiego Siekierka i in.40 podają znacznie wyższą niż w książce z 2006 r.39 liczbę ofiar udokumentowanych: 23.879, poprzednio 20.299 (bez wykluczenia ofiar ukraińskich i żydowskich). Trzymałem się jednak danych wyliczonych na podstawie Siekierki i in39.

W sumie, według naszych obliczeń, ludobójstwo dokonane przez ukraińskich nacjonalistów w południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej pochłonęło blisko 160 000 ofiar. Nie da się ocenić liczby ofiar spowodowanych nocowaniem na dworze w ukryciu w chłodnej porze roku i związanych z tym chorób jak zapalenia płuc itp. Nie da się też określić strat spowodowanych celową izolacją miast i wywołanym przez to ich zagłodzeniem. Miasta były przepełnione uciekinierami a UPA blokowała dowóz żywności. Wskutek tego szerzył się tam głód i choroby jak dur brzuszny i plamisty, czerwonka itp., a osłabieni głodem ludzie nie byli odporni. Do tego trzeba jeszcze dodać wielką liczbę kalek i osieroconych dzieci. W sumie bilans jest straszny. Straszny też jest bilans strat materialnych, bo banderowcy przeważnie palili polskie gospodarstwa burzyli kościoły, itd. Dla trzech województw Małopolski Wschodniej liczba spalonych lub opuszczonych zagród wynosi w sumie 178 366 a liczba wysiedlonej czy wygnanej ludności 957 714 osób11, 39, 40. Jak oceniają liczbę strat ludzkich spowodowanych przez ukraińskich nacjonalistów inni badacze? Masłowśkyj17 autor ukraiński nienacjonalista ocenia liczbę ofiar ludobójstwa na Wołyniu na 60-70  tysięcy Polaków i w Halicji na

149-150 tysięcy, w sumie 209- 220 tysięcy. Poliszczuk29 oblicza ogólne straty Polaków na 120 tysięcy. Badacze ukraińscy o skłonnościach nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana14). Jeszcze niżej oceniają liczbę polskich ofiar spowodowanych przez UPA niektórzy polscy autorzy: Hryciuk i inni7 (na str. 69) podają 35-60 tysięcy, ale nie podają żadnych dowodów, na których opierają tę kalkulację. Kęsik10 przyjmuje za Siemaszko i Siemaszko42 liczbę 50-60 tysięcy dla Wołynia, natomiast dla pozostałych województw przyjmuje bardzo zaniżoną liczbę: 20 – 25 tysięcy ofiar, jednak, gdy on to pisał nie było jeszcze opracowań ośrodka wrocławskiego11, 39, 40 i pracy Jastrzębskiego9. Motyka18a w swej ostatniej pracy ocenia straty ludności polskiej bardzo nisko, na 40-60 tysięcy na Wołyniu i 3040 tysięcy w Galicji Wschodniej plus 6-8 tysięcy na ziemiach obecnej Polski. W sumie daje to 76-108 tysięcy. Według nowszych obliczeń Siemaszko41a (Tab. 1) liczba udokumentowanych ofiar dla Wołynia wynosi 38 600, a przecież z wielu miejscowości, gdzie mieszkali Polacy brak jest wiadomości. Liczba szacunkowa ofiar 60 tysięcy podana przez tą autorkę nie wydaje się więc przesadzona. Jeśli chodzi o trzy województwa byłej Małopolski Wschodniej moje obliczenia8 wykazują liczbę ofiar udokumentowanych 51 845, liczbę ofiar znanych z nazwiska 21 931 tak, że liczba szacunkowa ofiar 80 803 wydaje się prawdopodobna. 8.  Straty spowodowane przez OUN-UPA wśród duchowieństwa, rola duchowieństwa w czasie mordów 8.1. Duchowieństwo rzymskokatolickie. Duchowieństwo rzymskokatolickie było zawsze solą w oku banderowców, stąd liczne zamachy na księży udane i nieudane, także donosy na księży do gestapo i do NKWD prowadzące do aresztowania i zwykle do zesłania do obozu koncentracyjnego przez Niemców lub na Syberię przez Sowietów. Sprawy te omawiają Komański i Siekierka12, Woczeja46 i Jankiewicz8a. Według tego ostatniego, zginęło z rąk OUN-UPA 146 księży rzymskokatolickich a ok. 57 zginęło we współdziałaniu nacjonalistów ukraińskich z Niemcami. Prawie nie było księży rzymskokatolickich, którzy nie byliby zagrożeni. W chwili obecnej toczy się proces beatyfikacyjny świętobliwego kapłana z pow. sarneńskiego Ludwika Wrodarczyka pochodzącego ze Śląska bardzo zasłużonego zarówno dla Polaków jak i dla Ukraińców. Mimo, że służył Ukraińcom został zamęczony przez nacjonalistów ukraińskich. Wielu kapłanów po bohatersku trwało przy swoich wiernych dopóki oni byli w parafii i płaciło za to życiem. Niektórzy umierali przy ołtarzu w czasie sprawowania mszy świętej, np. ksiądz Szawłowski w Porycku (Woł. 897). Jest dokładny opis tego mordu: ksiądz został uprzedzony o mającym nastąpić 11 lipca o godz. 11 napadzie na kościół przez Ukraińca Wołodymyra Kułaja. Ministranci chodzili po wsi i ostrzegali. Mimo to ludzie nie dowierzali

78

79

i przyszli na mszę. W pewnej chwili do kościoła wbiegła dziewczynka Adamina Czaban i oznajmiła, że kościół jest otoczony przez Ukraińców. Po chwili od drzwi i okien otworzono ogień z karabinów maszynowych do wiernych. Ksiądz Szawłowski przemówił do wiernych, ale został postrzelony przez Ukraińca, który wyszedł z zakrystii. Mimo to ksiądz modlił się i udzielał rozgrzeszenia wiernym, aż został postrzelony drugi raz. Do siedzących w ławkach strzelało dwóch Ukraińców, którzy szli wzdłuż ławek i celowali dokładnie do każdej osoby. Następnie chodzili po kościele i dobijali rannych. Niektórzy ludzie uratowali się udając martwych. Około 30 osób uratowało się w podziemiach kościoła, 10 osób pozostało niezauważonych na rusztowaniach remontowanej wieży. Kilku upowców splądrowało zakrystię zabierając kielichy i monstrancję. Towarzyszyło temu wypicie wina mszalnego, śmiechy i opowiadanie wrażeń z przeprowadzonej „akcji”. Słyszał to ukryty w jednej z szaf pod ornatami Czesław Wojewódka. 8.2.  Duchowieństwo greckokatolickie i prawosławne – budzenie nienawiści do Polaków Udział duchowieństwa greckokatolickiego w budzeniu nienawiści do Polaków jest przykrym ale ważnym elementem, który trzeba brać pod uwagę przy analizie przyczyn ludobójstwa. Nawet trudno sobie wyobrazić jak ksiądz katolicki może się dopuścić rzeczy tak sprzecznej z duchem chrześcijaństwa jak sianie nienawiści. Niestety takich przypadków było wcale nie mało. Danuta Kossowska z domu Konopska ze wsi Germakówka pow. Borszczów (533) pisze „ Z cerkiewnych ambon popi prawosławni i księża greckokatoliccy podsycali nienawiść do Polaków cytując wersety z biblii o potrzebie wyplenienia kąkolu z pszenicy, a tym kąkolem według nich byli Polacy.” Również Stanisław Leszczyński ze wsi Germakówka, pow. Borszczow (541) pisze, że w jedną z niedziel była odprawiana w cerkwi uroczysta msza św., na której pop poświęcił przyniesioną broń, a znaleziono jej dużo w niedalekich sowieckich bunkrach. Wkrótce potem młodzi Ukraińcy wykrzykiwali po ukraińsku: „bierzemy poświeconą broń i noże i idźmy na Lachów!”. Mieszkańcy wsi Litowisko, pow. Brody - Cz. A. Świętojański i A. Wiśniewski (601) piszą, że miejscowy ksiądz greckokatolicki Pasiecznik znany ze swych antypolskich poglądów oraz ze ścisłej współpracy z OUN-UPA otwarcie nawoływał w swoich kazaniach w cerkwi w Litowisku do mordowania Polaków i wykorzystywał do podjudzania uczucia religijne wiernych. Ksiądz biskup Antoni Adamiuk z Buska, pow. Kamionka Strumiłowa (723) pisze, że wiele razy słyszał jak Ukraińcy narzekali i nawet przeklinali swoich księży za to, że zamiast pilnować spraw bożych trudnili się polityką, a gdy zbliżał się front pouciekali. Dalej ksiądz biskup pisze: to oni byli głównymi szerzycielami nienawiści do Polaków. Księdzu biskupowi zdarzył się przypadek,

że miejscowy prowodyr UPA poprosił go do swojej umierającej matki i potem na jego prośbę był na jej pogrzebie, bo księdza greckokatolickiego nie było. Cała wieś była na odprawianej przez niego mszy św. w cerkwi. Po jakimś czasie wrócił ksiądz greckokatolicki ale parafianie go przegnali, zapałał więc nienawiścią do ks. biskupa Adamiuka. Wkrótce potem odwiedziło księdza kilku poważnych przedstawicieli ukraińskiej społeczności z Buska z ostrzeżeniem, że na niego szykowany jest zamach. Ksiądz biskup posłuchał rady i wyjechał z Buska. Janina Mazur ze wsi Sławetyn, pow. Podhajce (760) pisze, że z opowiadań mieszkańców wie, iż napad rozpoczęto od uroczystej mszy św., podczas której ksiądz greckokatolicki poświęcił siekiery i inne narzędzia służące do mordowania z życzeniem „aby żniwa były obfite”. Okropną rolę w sianiu nienawiści odegrał ksiądz greckokatolicki z Chlebowic Świrskich (relacja Kazimierza Górskiego, wieś Tuczna, pow. Przemyślany) (784). Wykrzykiwał z ambony: „Ukraińcy nie mogą przyjść na święcone jeśli nie zlikwidują Lachów” albo „Bierzcie się do dzieła, bo pieczone gołąbki nie polecą same do gąbki”. We wsi Pawłów (pow. Radziechów) (807) ksiądz greckokatolicki Wasyl Dawidowicz włączył się aktywnie w akcję propagowania nienawiści do Polaków. Głosił hasła „Ukraina bez Polaków”. Z Pawłowa pochodził też ksiądz teolog Iwan Hrynioch, który był członkiem najwyższych władz OUN-UPA, a więc ciąży na nim odpowiedzialność za kierowanie mordami. Straszne to brzemię dla księdza. Michał Gerc ze wsi Białogłowy, pow. Zborów (943) pisze: „Greckokatoliccy księża zachęcali do zbrodni i z góry rozgrzeszali z niej wszystkich oprawców”. Mówili „Nazywają nas rizunami, ale my jesteśmy świętymi rizunami” Takim zestawem słów nawet sam diabeł by się szczycił. Inne przykłady siania nienawiści przez księży greckokatolickich – patrz str. 890, 899 i praca Niedzielki19.. Marian Wiązek ze wsi Szwejków, pow. Podhajce pisze, że wyroki śmierci na dużą grupę polskiej młodzieży wydawane przez OUN-UPA zatwierdzał miejscowy ksiądz greckokatolicki Onufrenko (770). Synowie księży greckokatolickich bardzo często byli prowodyrami w bandach OUN-UPA, tak, na przykład, w Kluwińcach pow. Kopczyńce (747/748) prowodyrem był Stepan Proskurnicki. (relacja Zbigniewa Fleszara). Poza tym synem księdza greckokatolickiego był Stepan Bandera najwyższy w hierarchii członek OUN, a wnukiem księdza był Taras Czuprynka. Czasami sami księża byli prowodyrami band. Tak było we wsi Kokoszyńce (821), gdzie komendantem bandy był ksiądz greckokatolicki Procyszyn pochodzący ze wsi Czerniszowiec koło Tarnopola. Niekiedy nienawiść do wszystkiego co polskie doprowadzała do zupełnie irracjonalnych działań: We wsi Panasówka pow. Zborów (950), jak pisze Tadeusz Mazarz,

80

81

banderowcy po spaleniu żywcem pojmanego, rannego dowódcy samoobrony włamali się do kaplicy, wywlekli ubogi dobytek: ornaty, komże, kielichy. Część z nich rozdano wiejskim dziewczętom. Następnie podeptano obraz „polskiej” Matki Boskiej a złoconą ramę wykorzystano w cerkwi do obrazu „ukraińskiej” matki Boskiej. Lekceważenie dla religii chrześcijańskiej wykazywano jeszcze w ten sposób, że napadów dokonywano często w czasie świąt rzymskokatolickich np. w czasie wigilii Bożego Narodzenia (Kotłów, pow. Złoczów, Ihrowica pow. Tarnopol)), w Nowy Rok (Uhryńkowce (pow. Zaleszczyki) i w inne święta. W kilku przypadkach spalono ludzi modlących się w kościele, np. w Stańkowej (pow. Kałusz) spalono w kościele 200 osób, w Szeszorach (pow. Kosów Huculski) 36 osób, w Dmytrowie (pow. Radziechów120 osob). 8.3. Duchowieństwo greckokatolickie przeciwne mordom Polaków. Na szczęście, nie wszyscy księża greckokatoliccy poddawali się atmosferze nienawiści do innych narodowości. Na przykład, we wsi Skorodyńce, pow. Czortków (697, 701) miejscowy duchowny greckokatolicki Przewołodzki wzywał do zaprzestania mordów i nauczał, że jeżeli Ukraińcy chcą mieć niepodległą Ukrainę to trzeba ją budować z Bogiem. Wkrótce potem „wybito mu wszystkie okna i zdewastowano pasiekę” Pod groźbą śmierci musiał uciekać ze wsi. We wsi Romaszówka, pow. Czortków (705), w której mieszkało ponad 670 Polaków, było tylko 5 zabitych (w 1946 r.) a to dzięki postawie popa ukraińskiego, który na kazaniach w cerkwi mówił: „Jeżeli chcecie mordować Polaków, to najpierw musicie zamordować moją matkę, która jest Polką i również mnie, który jestem jej synem”. Ksiądz biskup rzymskokatolicki Antoni Adamiuk z Buska (723) wymienia jako dobrych kapłanów greckokatolickich ks. Wanio, proboszcza z Usieszkowa i ks. Kałyniewicza z Buska. We wsi Latacz, pow. Zaleszczyki (901/902) cała rodzina Celestyny Litwińczuk ocalała dzięki temu, że ukrywali się wraz z kilkunastoma innymi Polakami w piwnicy księdza greckokatolickiego, za jego wiedzą. Po jakimś czasie ksiądz przyszedł do nich i powiedział, że jego służba już zameldowała banderowcom, że on ukrywa Polaków i radził jak najszybciej uciekać. Załatwił jeszcze ukraińskie furmanki dla odwiezienia ich do miasta - Tłuste. We wsi Stary Zbaraż (pow. Zbaraż) (921), w pierwszych dniach po wkroczeniu Niemców w 1941 r. policja ukraińska zamierzała rozstrzelać 60 Polaków. Kazano im iść do lasu rzekomo dla wykonania jakichś robót. Do tej zbrodni jednak nie doszło dzięki wstawiennictwu księdza greckokatolickiego Bohatiuka i organisty Diducha. Ten organista uratował również życie siostrze składającego relację Jana Konysza. Ukraińcy spili niemieckiego podoficera i powiedzieli mu, że siostra Konysza jest Żydówką. Ten do niej wymierzył pistolet. Diduch go podbił i kula przeszła mimo. Gdy podoficer wytrzeźwiał wytłumaczono mu, że dziewczyna nie była Żydówką.

8.4. Duchowieństwo prawosławne Tak jak w Małopolsce Wschodniej przeważała wśród Ukraińców religia greckokatolicka, tak na Wołyniu dominowało prawosławie (z powodu przymusu stosowanego przez carat). Ogólnie stanowisko obu tych kościołów w stosunku do OUN-UPA nie wiele się różniło, np. w Sarnach (Woł. 808) pop Wołkow był aktywnym działaczem nacjonalistycznym, błogosławił bojowników UPA i święcił im broń. Jednak trzeba zaznaczyć że dwaj wyżsi duchowni prawosławni ponieśli śmierć ponieważ publicznie potępiali mordy popełniane na Polakach. Jednym z nich był arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej, z parafii Krzemieniec. Został zamordowany razem ze swoim sekretarzem (Fiodorem Jurkewyczem). Drugi to biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj) z Włodzimierza zamordowany przez Służbę Bezpeky OUN rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD, a w istocie, jak świadczą działacze OUN-M, za odmowę współpracy z OUN-UPA. Nota bene cała OUN-UPA kolaborowała z Niemcami raz silniej raz słabiej, aż do końca wojny i później23. W raporcie Komendy Armii Krajowej Lwów Rzezie wołyńskie, z końca lipca lub początku sierpnia 1943 r. istnieje zapis (Woł. 1260-61): Uchodźcy zgodnie stwierdzają, że znaczna większość popów prawosławnych zachęca do rzezi. I dalej: Inteligencja ukraińska na Wołyniu nie rozwinęła żadnej akcji celem zahamowania mordów, przeciwnie znaczna jaj część (kler, nauczyciele etc.) współdziałała z bandami. Martyrologię księży spowodowaną przez nacjonalistów ukraińskich i okupantów niemieckich i sowieckich omawiają także Komański i Siekierka12 Dębowska i Popek3, także Woczeja36 oraz ks. Wołczański47. Tabela 8.1. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna), (według Jankiewicza8a)
Duchowni ogółem rzym.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. zakonne gr-katol. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2?

W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba - zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami poprzez donos lub wspólne działanie: dla przykładu. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD, w rękach których ginął. Przypadki wątpliwe ze znakiem zapytania to np. ksiądz uciekając przed rzezią dostał ataku serca i zmarł.

82

83

Aleksander Korman14 podaje spis (niepełny) 362 rodzajów tortur stosowanych przez UPA. prawie w każdym przypadku. Położyli go na drzwiach nabitych gwoździami i deptali jego ciało.katolików należy uznać mordowanie ludzi w czasie mszy św. 915. Szereg takich 84 85 . kto w zaślepieniu i nienawiści przelewa czyjąś krew. pow. ale nie zrobił tego. Kopczyńce): zatrzymano ją i Marysię Dżumyk. 544. Wieś Krosienko. gdy pozwalał na to czas. 693. W 1943 r.  Metropolita greckokatolicki Andrzej Szeptycki i błogosławiony ksiądz biskup Grzegorz Chomyszyn Ksiądz Biskup stanisławowski Chomyszyn dążył do latynizacji obrządku greckokatolickiego i był zwolennikiem celibatu księży tego obrządku. 779. który wzięty przez Sowietów do wojska stracił na wojnie obie nogi. że orędzie to było przyjęte przez wiernych i niektórych księży greckokatolickich ze zdziwieniem i oburzeniem. Inne przykłady mordowania kobiet w ciąży i dzieci są na stronach 692. 914. 1900 do swojej śmierci 01. 9. że zapewne Bóg go ukarał za to. biorąc pod uwagę. 9. Majowskich ze wsi Dołhe. W klasztorze bazylianów podległym arcybiskupowi Szeptyckiemu została wydrukowana antychrześcijańska książka Nacjonalizm Doncowa – ideologiczna podstawa popełnionego potem ludobójstwa! Nie jest możliwe. Tego dnia zamordowano pięcioosobową rodzinę: rodziców powieszono nogami do góry wbijając kołki do ust. Banderowcy z zasady dobijali rannych – np. co było w tej sytuacji kompletnym nonsensem. pow.1944 r. i P. pow. Podhajce (764/65). Zrozpaczony. banderowcy schwytali Karola Grubiznę. 803. Biskup Chomyszyn zmarł w więzieniu NKWD w Kijowie w 1945 r. Wieś Tołstobaby pow. Departament Spraw Wewnętrznych Delegatury Rządu na Kraj stwierdził jednak.8. a następnie „będącą w agonii dziewczynę zaciągnęli za włosy do głębokiego rowu i tam dobili”. Wynikało ono przede wszystkim z faszystowskich teorii Doncowa. Krawcowa Tekla Siekierka inwalidka. gdy mordy banderowskie na Wołyniu i w Halicji przybrały katastrofalne rozmiary biskup rzymskokatolicki Lwowa Twardowski prosił metropolitę Szeptyckiego o potępienie ich. Inne rodzaje tortur: Maria Czarnecka opowiada o losie Marysi Pełechatej (745) (relacja Józefa Ciemnego z Majdanu.34.11. w kościołach. W okresie międzywojennym nie zareagował na odradzanie się nacjonalizmu typu faszystowskiego wśród swoich wiernych (w przeciwieństwie do biskupa Chomyszyna który w swoich pismach przestrzegał przed tym ruchem i ostro go krytykował. wydał na prośbę biskupa rzymskokatolickiego Twardowskiego orędzie do podległych mu kapłanów i wiernych. Przemyślany (779). 954.). np. Kilku pijanych banderowców naprzód ją zgwałciło a następnie ją torturowali: ucięli jej język. ranna w czasie napadu bardzo cierpiała i prosiła. Arcybiskup metropolita lwowski i halicki Andrzej Szeptycki (patrz. 745. Nie będziemy opisywać więcej przypadków tortur. relacja J. gdyż były stosowane nagminnie. Arcybiskup Szeptycki miał pełną możliwość i obowiązek sprawdzenia wiadomości podawanych mu przez biskupa Twardowskiego (w kilku listach) i przez przedstawicieli polskiego podziemia. synka Ukraińca i Polki nabito na sztachetę w parkanie. Wniosek o uznanie arcybiskupa Szeptyckiego błogosławionym już dwa razy został odrzucony przez Watykan i według środowisk kresowych uznanie go za błogosławionego byłoby wielkim bluźnierstwem. obie piersi. Musiała na to patrzeć jego matka. raz wykrzyczał. 553. 924/25. 707. Trembowla. 43a) zajmował to stanowisko od r. 200143a. aby ją dobito. relacja Józefa Siekierki. 545. Okrucieństwo OUN-UPA. że asystował przy śmierci księdza ”piłą go rżnęliśmy. żeby arcybiskup Szeptycki o tym nie wiedział. 763. W czasie. Złoczów (982) małego Zenka Denysa. Nie bez wpływu były też tradycje buntu chłopskiego inspirowanego przez carat. Ksiądz Karol Procyk z Baworowa pow. że biskup Twardowski powinien interweniować. Relacja Wiktora Błaszków. gdy szły do Czortkowa. na to metropolita Szeptycki odpowiedział. pow. zdemobilizowanego żołnierza Wojska Polskiego. Za bestialstwo. czternastoletniego syna zamęczono łamiąc żywcem nogi i ręce a dwie małe córeczki Jolę i Stasię powieszono za wnętrzności na płocie. Boże zmiłuj się nade mną”. po drugie z przykładu dawanego na ogromną skalę przez Niemców w czasie ludobójstwa Żydów i po trzecie na skutek braku skutecznych hamulców ze strony kleru greckokatolickiego i prawosławnego. w którym nakładał klątwę na każdego. 808. znanego u nas jako hajdamacczyzna albo rzeź humańska opisanego przez Szewczenkę43. „Litościwy” banderowiec oblał ją płynem łatwopalnym i podpalił. Buczacz.1. Został ogłoszony błogosławionym przez Jana Pawła II w r. Opisy wymyślnych tortur spotykamy jeszcze na wielu innych stronach. (875).  Działania nacjonalistów ukraińskich odznaczały się wielkim okrucieństwem. Gdy skonał zabili i ją. 923. 760. Pomysłowość banderowców pod tym względem była naprawdę zadziwiająca. Nie byłoby nic wiadomo o jego losie gdyby nie spowiedź pewnego banderowca. zaś Marysię Pełechatą zaprowadzono do mieszkania Marii Czarneckiej. Marysię Dżumyk wypuszczono jako Ukrainkę. że upowcy uważali się za chrześcijan.5. a skutki tego zaniechania były straszne. W czasie wojny polsko-zachodnioukraińskiej w latach 1918-1919 wydał wspólnie z biskupem rzymskokatolickim Lwowa Bilczewskim odezwę do walczących stron o humanitarne prowadzenie walk i o wymianę jeńców. Tarnopol (825) wpadł w ręce banderowców i ślad po nim zaginął. Oto kilka przykładów z relacji wziętych z województwa tarnopolskiego11 We wsi Maruszka pow. aby Polacy przestali mordować Ukraińców. W Petlikowcach Starych (655).

Bestialstwa te nie były potępiane przez władze OUN-UPA. że Ukraina ma być czysta „jak szklanka źródlanej wody”. Ukrainiec otrzymał rozkaz z UPA zabicia swojej żony Polki i córki. Tarnopol (383) Danyło Chemij otrzymał z UPA polecenie zabicia żony Polki i dwóch córek. Kilarski Józef Polak.we wsi Tarczyn w pow. gdy był siłą wciągnięty do UPA był jeszcze niewinnym chłopcem ale wkrótce pod wpływem zbrodniczej propagandy i przykładów bezkarnego bestialstwa stawał się nieczułym na cierpienie ludzkie bezwzględnym zabójcą. Wieś Stechnikowce. synowie dziedziczyli religię i narodowość po ojcu a córki po matce i przez wiele lat ten zwyczaj funkcjonował bez większych zgrzytów. W sumie. że w małżeństwach mieszanych trzeba wymordować polską część rodziny i najlepiej niech to zrobią członkowie tej właśnie rodziny. (598g): „zwłoki 367 Polaków i Ukraińców z rodzin mieszanych po przeprowadzeniu identyfikacji zostały pogrzebane na dwu cmentarzach: Polacy na cmentarzu rzymskokatolickim a Ukraińcy z rodzin mieszanych na cmentarzu greckokatolickim. gm. to mógłby to być wstęp do utworzenia w Halicji (Małopolsce Wschodniej) małej Republiki obojga narodów na wzór Szwajcarii. który już wyjechał) nacjonaliści ukraińscy zaryglowali z zewnątrz drzwi kościoła. prawnik zajmujący się sprawami ludobójstwa wydzielił nawet specjalna kategorię „ludobójstwo okrutne” (genocidum atrox) dla ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA. Czasem dochodziło do bardzo tragicznych wydarzeń.2. 408. w rodzinach mieszanych. Ale ta szansa została już bezpowrotnie stracona. aby zabijali swoje matki Polki i siostry. polali go benzyną i podpalili – wszyscy zgromadzeni zginęli (relacja nie publikowana) We wsi Majdan. Jeśli mąż Ukrainiec nie chciał zabić żony Polki i jej córek. Siemaszko42 z Wołynia. Złoczów. Nie dziwmy się więc. Został wraz z żoną zabity. Czy rzezie na Wołyniu i w Halicji były ludobójstwem. Niekiedy banderowcy mordowali tylko polską część rodziny ale często mordowali wszystkich. Rodziny mieszane Chyba najciemniejszą stroną zbrodniczej działalności OUN-UPA był ich stosunek do rodzin mieszanych. Relacja z Palikrowów (pow. Zginął tam ks. Inny przypadek też z Wołynia . a nawet gdyby gdzieś się znalazł jakiś rozkaz potępiający je. 473. w oczach banderowców stały się wyrazami bohaterstwa i wierności idei Wielkiej Ukrainy. Relacja Cz. to nie był wykonywany w praktyce. kościelny Paweł Ciemny z żoną i wielu innych ludzi. Łozowa. ginął również sam. w nocy dwóch napastników wyłamało drzwi . o czym świadczy powszechność tego zjawiska. Bukowski Włodzimierz. Wieś Poczapy. pow. Tak więc uważali. 9. Nie wykonał tego. Miało to straszny. na stronach 123. A. która za akt genocydu 86 87 . która schroniła się w mieście (506). Według starego zwyczaju. członków OUN-UPA. Profesor Szawłowski44. Podobnie za odmowę wysłania synów do UPA została zamordowana Apolonia Żarkowska z rodziny mieszanej.45 banderowcy granatami rozbili drzwi do kościoła i wymordowali siekierami zgromadzonych tam ludzi. łuckim w czasie pasterki (odprawianej bez księdza. gm. że jeżeli on sam tego nie zrobi to uczyni to ktoś inny. 240. 301. destrukcyjny wpływ na psychikę zwłaszcza młodych bojówkarzy OUN-UPA. Inne tragiczne zdarzenia w rodzinach mieszanych są opisane np. którzy odmawiali mordowania członków swoich rodzin uważających się za Polaków lub też Ukraińców potępiających mordy. a pół roku później zabito również jego córkę. 130. Józef Juzwa donosi ze wsi Czerwonogród pow. Między innymi zamordowano cztery osoby z czysto ukraińskiej rodziny Pańczyszynów za odmowę wysłania synów do UPA. Brody (601/602): w bunkrze w lesie mordowano Polaków oraz Ukraińców z rodzin mieszanych. pow. w liście zaznaczono.Danyło uderzył w nich siekierą. Skwarzyna pow. Rodzin takich było na Podolu dużo. Oni głosili tezę. Gdyby takie pytanie zadać któremukolwiek Kresowianinowi odpowiedź brzmiałaby zapewne: jeśli to nie było klasyczne ludobójstwo to co nim miałoby być? Motyka18a kończy swoje rozważania na ten temat następująco: Do uznania akcji antypolskiej za spełniającą kryteria Konwencji ONZ w sprawie ludobójstwa skłaniać powinna praktyka wyroków trybunałów karnych. aby zabijali swoich współmałżonków i swoje dzieci polskiej narodowości. Okazało się. żeby zobaczyć kto go napadał. Brody). Tak więc. były legionista został zamordowany na rozkaz UPA przez swego syna Włodzimierza. Kopczyńce (751) w czasie napadu 26. Nie zważając na jej błaganie „Petruniu ne ubywaj mene” (Piotrusiu nie zabijaj mnie) zastrzelił ją serią z automatu. Zaleszczyki (898): W domu Winiarskich banderowiec Wytrykusz z Nyrkowa (jego matka była Polką) wpadł do domu i zastał tam swoją siostrę. itp. we wsi zginęło w czasie tego drugiego już napadu 90 ludzi. te najstraszniejsze kategorie zbrodni w prawodawstwie wszystkich narodów. upowca wychowanego przez matkę nacjonalistkę ukraińską i ochrzczonego w cerkwi (506). gdzie kwestia języka i religii nie odgrywałaby żadnej istotnej roli.3. Klaczkiwśkiego (Kłyma-Sawura) jako bohaterów narodowych i stawiają im pomniki oraz nazywają ich imieniem ulice. Gdyby dawniej zarówno Polacy jak i Ukraińcy mieli więcej rozsądku. że zabił swojego ojca i brata. do mężów i żon wydawano rozkazy. proboszcz Wojciech Rogowski.przykładów podają W.01. 9. Jednak to się nie podobało ukraińskim nacjonalistom. Nie zamierzał tego zrobić i przygotował się do obrony. Wiśniewskiego ze wsi Litowisko pow. że ich pogrobowcy także dzisiaj czczą jednych z największych zbrodniarzy świata Banderę. Szuchewycza (Czuprynkę). Jakiś czas potem. 396. Stąd rozkazy do synów. W tej samej wsi Poczapy. i E. Niejeden z nich. Zapalił lampę. Świętojańskiego i A.

. 969 Bardzo częstą formą pomocy było przechowywanie u siebie zagrożonych Polaków przez sąsiadów Ukraińców. że 11 listopada 1941 r. pow. relacja Władysławy Lewczuk z domu Robak. że nie chce mieć nic wspólnego z mordami banderowców. region. Na szczęście w izbie panował półmrok i Marynka zaraz zagadała do niej. ciociom. wstąpiłam do niej i serdecznie jej podziękowałam. pow. kuzynom. pow. Obronę wsi ułatwiał fakt. Schronienia i pomocy udzielili jej trzej ukraińscy koledzy. 931. zrobiłam to również wobec innych Ukraińców. Właściwie ogromna większość uratowanych miała coś do zawdzięczenia Ukraińcom – członkom rodziny.nie udało się zmobilizować miejscowych Ukraińców do udziału w mordach. Wieś Stryjówka. gdyż OUN-UPA karała śmiercią za pomoc okazaną Polakom a nawet za krytykę mordów. Gdy była jakaś możliwość sąsiedzi przewozili potajemnie rannych Polaków do szpitala. na stronach: 536g. że szykują atak na wielką skalę. w swojej naiwności często lekceważyli ostrzeżenia twierdząc. Podczas tej segregacji kilku Polakom udało się dołączyć do ukraińskiej grupy. bez względu na narodowość i wyznanie układało się poprawnie. Pomoc Ukraińców świadczona Polakom Po tych strasznych rozdziałach wreszcie punkt jaśniejszy. wszyscy lżej lub ciężej ranni. Niestety. Ounowcy intensywnie się ćwiczyli raz nawet wykonali próbny atak niewielką grupą na wieś. pościeliła koło pieca i położyła do snu. że ona sama się boi. Przez trzy tygodnie po napadzie chodziły z mamą spać do przyjaciół Ukraińców.. Oto przykłady: Wieś Babińce koło Dźwinogrodu (537/38). Wybuchnęłam płaczem. 640. Współżycie mieszkańców wsi. którzy udzielali mi schronienia. czy też szykując samoobronę lub po prostu uciekając zawczasu do lasu czy na pola. Zagrożenie istniało jednak z zewnątrz. pow. bo za ukrywanie Polaków banderowcy bili (zabijali) swoich pobratymców.. Oto jej słowa: Wreszcie.44 w sposób tak podstępny.03. spali na słomie rozścielonej na podłodze. Przestrzegł też o tym obrońców jeden Ukrainiec. Potem oddzielonych Polaków wzięto na bok i rozstrzelano. 904. więc dlaczego by się mieli czegoś złego od nich spodziewać. Ze wsi Płaucza Mała. Ukraińca Michała Kuszlaka swego kolegę szkolnego i obaj ukryli się u innego sąsiada Jana Sowy. Tak więc często Polacy otrzymywali informację o planowanym napadzie i dzięki temu mogli się lepiej przygotować na jego nadejście. Przykładów ostrzeżeń jest wiele: Wieś Głęboczek.. Ale i tam było niebezpiecznie. gdy dotarłam do jej domu i stanęłam na progu jej mieszkania nie mogłam wyksztusić ani słowa. czy sprawcom chodziło o cały kraj. Do domu nie mogła wracać. na stronach: 627d. Po trzech dniach syn. W ten sposób uratowała ją. który należał do UPA powiedział ojcu. Była to swoista symbioza dwóch narodowości i dwóch religii.. kto ma być zabity. kolegom ze szkoły. 629.Relacja Marii Krzyżewskiej-Krupnik. Kobieta ta ulitowała się nade mną. 1964 pojechałam odwiedzić rodzinną wieś.. Nawet szowinistycznie nastrojonemu popowi. bo w domu byli uzbrojeni banderowcy. lub udzielali pierwszej pomocy na miejscu. ale tylko Kuszlak zdecydował się na pomoc.. Dała mi gorącego mleka. 630. że jeden z Ukraińców mający duże zaufanie wśród swoich pobratymców informował obrońców o planach banderowców i kogo zamierzają zamordować. żeby iść do wdowy. Wieczorem z pod zwału trupów wydostało się około 20 osób. Brody (567śr/d) Relacja Stanisława Grossa i in. przy czym rzeczą drugorzędna jest. Inne przypadki ostrzeżeń są. przyszło jej na myśl. relacja Janiny Krzykały z domu Radaczyńskiej: Pisze ona. np. Brody (596/97). etnicznej lub religijnej na danym terytorium. że samoobrona nie zdołała się zebrać. Wielu Ukraińców pomagało Polakom. a czasem zupełnie obcym. Nieco później ojciec zaprowadził Janinę i resztę rodziny do znajomego Ukraińca z mieszanej rodziny w ukraińskiej części wsi tam było już wielu Polaków spokrewnionych z żoną gospodarza. Wieś Maleniska. Zdecydowana większość Ukraińców z naszej wsi deklarowała. gdzie intencją sprawców było doprowadzenie do nieistnienia wybranej grupy narodowej. ale po krótkiej wymianie strzałów odeszli. czy to kryjąc się w schronach.. że często spała u znajomej Ukrainki Marynki ale tym razem wchodząc zamarla z przerażenia. u której już raz nocowała.. Miejscowi ich nie wydali. Widać było. 601śr. Relacja Stanisławy Piotrowskiej. Na pewno więcej Ukraińców wiedziało o tym.. Pisze.(= ludobójstwa – przypisek autora) – czyli polityki polegającej na fizycznym unicestwieniu grupy etnicznej – uznaje wszelkie zbrodnie. bardzo dużo było rodzin mieszanych.. 10. Uciekły więc do pobliskiego miasta gdzie był sowiecki garnizon wojskowy. Wieś miała 500 zagród przeważały rodziny polskie. że żadnemu Ukraińcowi nic złego nie zrobili. Wieś Palikrowy pow. Borszczów (527/28). Szereg innych przypadków udzielania schronienia przez życzliwych Ukraińców można znaleźć np. 807.. wujkom. przyszli po jej ojca i świecili latarkami szukając go. sąsiadom. Oto przykład: Wieś Mieczyszczów. że nas dłużej u siebie trzymać nie mogą. Świadczona pomoc objawiała się w rozmaity sposób i zawsze wiązała się z ryzykiem utraty życia dla świadczącego ją. W rozmowach towarzyskich posługiwano się obu językami.. Kuszlak nie powiedział dlaczego wyprowadza ojca pani Władysławy ale na pewno wiedział. czy jedynie konkretną miejscowość.Kiedy w r. Ale on dwie godziny wcześniej został zabrany prawie siłą przez sąsiada.. Wśród nich była i autorka relacji. Napad nastąpił 12. Czułam.. że jej młodszej siostry nie ma w domu. Brzeżany (628g). 88 89 . dobijając jeszcze tych co się ruszali. Napastnicy zebrali ludność i zaczęli ją segregować na Polaków i Ukraińców. Zbaraż (926).

864. Staruszka była głucha na pokusy. Tym większa. Po wywiezieniu do Polski otrzymała opiekę w Domu Dziecka prowadzonym przez siostry zakonne w Opolu.. W czasie napadu.. 715d.. 826śr. 759śr. W Tarnopolu dyrektorem szpitala był rdzenny Ukrainiec Bohdan Świstun. 987/88. Czasem zdarzały się „nawrócenia”.. 893. Władysław Żołnowski z RohaczynaMiasta (648-649) opisuje przypadek Bohdana Sarajewskiego. Bardzo rzadko zdarzały się przypadki jak ten opisany przez Franciszka Markowskiego ze wsi Zalesie pow. Zauważył to mieszkający obok Ukrainiec. Wieś Berezowica Mała pow. po chłoście spalenie żywcem” (wyrok wykonano) a na Markowskiego „jedna godzina chłosty. Buczacz (669).in. Idziemy do domu” Katarzyna zaprowadziła go do swego domu i ukryła za piecem. We wsi Skorodyńce w czasie napadu (693) weszło do mieszkania Bandurów trzech banderowców ze słowami – kto tu jest obcy niech wyjdzie. gdyż za pomoc udzielaną Polakom groziła okrutna śmierć. 846. że u niej go nie ma. i rozstrzelanie”. 884. 90 91 . 811. Leżała zalana krwią do rana. Inne są opisane na stronach: 692. Banderowcy myśleli. Na zapytanie o „Lacha” ona stwierdziła. że wszystko jej da jak pokaże gdzie się schował. że nie sposób wszystkich wyliczać. które chroniły przed wywózką na roboty do Niemiec. Straciła przytomność. którego banderowcy postrzelili w brzuch. 844 śr/g. Na szczęście w szpitalu uratowano go. że postępowali zgodnie ze wskazaniami Chrystusa i własnego nieskażonego sumienia. w nocy 23.. Opisani w tym podrozdziale Ukraińcy . Jej mama jeszcze żyła lekarz wojskowy węgierski opatrzył jej rany. 963g. ale na drugi dzień odnaleźli ją banderowcy i znowu dostała trzy postrzały z rewolweru i cios bagnetem. ale po jakimś czasie zmienił się radykalnie: to w jego mieszkaniu i w domu jego ojca przechowała się rodzina autora tej relacji. 717d. We wsi Sorocko pow. Przemyślany (792) banderowcy zastrzelili Czaka i Rosieckiego. jednak bali się bardzo o własne rodziny. Jadwiga Kroczyńska w czasie napadu.pow. na to banderowiec wyjął plik pieniędzy twierdząc. który ukrył go i na drugi dzień odwiózł przykrytego słomą do polskiej wsi Puźniki. Na podwórku Ukrainki Ireny Chruścielowej zamierzali zabić Stanisławę.. Węgrzy wzięli ja do swojego szpitala i podleczyli na tyle.to są Ci ludzie. relacja Jana Nowaka. 712. gdyż było ich tak wiele. Wtenczas znajoma Ukrainka przykryła mnie połą swojego kożucha i powiedziała po polsku” chodź ze mną bo tutaj ciebie zabiją” Ukrywała Jadwigę do ruskiej Wielkanocy i potem skrycie zaprowadziła na plebanię w Złotym Potoku. Trembowla (871) Zygmunt Harc po uszkodzeniu karabinu został postrzelony i mocno krwawiąc schował się w stodole.02.. kiedy zabito jej rodzinę uchowała się siedząc pod łóżkiem z koźlęciem. 849. Wielka chwała im za ich zasługi. 792śr/d. 844śr/d. 865. 902. Buczacz (665) w czasie napadu Joanna Jezierska otrzymała dwa postrzały kulami rozrywającymi. Przytaczamy tylko kilka przykładów pomocy. która została w mieszkaniu znalazł Tomasz rano martwych. 867 we wsi Tiutków. Zbaraż. który na jednego z nich wydał wyrok: „za chodzenie po ukraińskiej ziemi jedna godzina chłosty. Sama zaś siadła na skraju tak że zasłaniała go swoim ciałem. Oprzytomniała jednak i doczołgała się do sąsiada Ukraińca. Szereg innych przykładów pomocy Ukraińców dla Polaków z województwa tarnopolskiego i innych województw można znaleźć w książce Niedzielki19.W czasie pogrzebu na cmentarzu wywiązała się strzelanina.. 760g. Tam znalazła schronienie. pow. dzięki którym zgoda między narodami polskim i ukraińskim jest nadal możliwa. Siostrę swoją z małym dzieckiem. a mam na imię Tomasz) ubieraj się. który był prowidnykiem UPA w jego wsi i początkowo brał udział w mordowaniu Żydów i Polaków. 696g. że często mieli kapłanów szerzących ludobójcze idee. Zauważyli koźlę a jej na szczęście nie. (912). We wsi Soroki. Gdy banderowcy szli mordować do Rohaczyna-Miasta stanął na moście i powiedział pójdziecie ale po moim trupie. Przeniesiono ją do domu sąsiada Ukraińca Marcenycha..”. Pomagał Polakom m.. Kiedy Chruścielowa wzięła Stanisławę w ramiona i krzyczała „Ne dam. Brzeżany (637). 788śr. Herc ukrył się na strychu za kominem. uciekaj!” Oddal trzy strzały w górę i odszedł. gdzie została wyleczona. który zabrał go do mieszkania i opatrzył. Mieszkanie należało do starej Ukrainki. Relacja Wandy Berezowskiej z domu Wiśniowskiej: Niektórzy miejscowi Ukraińcy okazywali nam życzliwość i starali się pomóc. 850. Który zaopiekował się ranną i z narażeniem życia odwiózł ją do szpitala w Brzeżanach. 857d. Podobny przypadek opisano na str. Markowski półprzytomny po chłoście dowlókł się do znajomego Ukraińca. Buczacz (671): On i jego kolega zostali schwytani przez banderowców i postawieni przed ‘Trybunałem”. Banderowcy wstrzymali się w tym dniu od mordów. 910. Tam przyszedł banderowiec Guzowskij i ją zamordował. wydając świadectwa o niezdolności do pracy. masz małe dzieci. Ne dam” obie zostały zabite11. Rano przyszedł sąsiad Ukrainiec. że nie żyje. Był bardzo szanowanym i dobrym człowiekiem. W obronie ich stanął Ukrainiec Paweł Petry. We wsi Ciemierzyńce pow.44 Rozalia Drzewiecka otrzymała cios bagnetem w okolice serca i udała martwą. Powiadomiono oddział węgierski o napadzie. W drugim pokoju w tym czasie banderowcy urządzili pijacką ucztę. 949g. Jedna z nocujących u nas Ukrainek podeszła do mnie i powiedziała „Iwasiu! (zdrobnienie od Iwan. córkę kowala (Polaka). 903. Wyprowadzający na rozstrzelanie banderowiec powiedział do niego po cichu: ”Ratuj się jak możesz. Po śladach krwi szli banderowcy. We wsi Skomorochy pow. ale jakiś czas potem zamordowali i jego (648/49). mimo. że mogła udać się do domu swojego ojca.

Kiedy powstały pierwsze samoobrony? Na Wołyniu na ogół dopiero w drugiej połowie roku 1943 a więc już po krwawej niedzieli 11 lipca gdy zostało jednocześnie zaatakowanych ponad 160 polskich jednostek administracyjnych [w sumie w lipcu 1943 r. Ponieważ w czasie pierwszej okupacji sowieckiej konspiracja była niezwykle utrudniona. prasy podziemnej i za jakikolwiek przejaw konspiracji. na ogół nie groziły żadne konsekwencje. natomiast Ukraińcy skrzętnie wykorzystali te dwie okazje. których UPA mordowała wraz z rodzinami. Doczekano przyjścia Armii Czerwonej. Trzeba jednak pamiętać. Wołyń padł jako pierwszy ofiarą ludobójstwa banderowskiego. weterynarzy. Następny napad również został odparty ale grupa 14 osób pracująca przy drodze została wymordowana. pow. surowe kary. Krzemieniec. Gdy nastąpił trzeci napad. ale dane te nie uwzględniają morderstw popełnionych przez OUN-UPA na „nieposłusznych” Ukraińcach podczas okupacji niemieckiej. jednak.527 ludzi (Woł. Zostało tylko 16 dorosłych mężczyzn. Niemcy zapewne cieszyli się. Dubno i inne). Wsi nie zdobyli. Po pierwszym szoku zaskoczenia dla większości stało się jasne. Ukraińcy. organizowanie się narodu polskiego zaczęło się na dobre dopiero po wkroczeniu Niemców do Halicji czyli po 22 czerwca 1941 r. Zadziwia brak rozeznania dowództwa AK w zamiarach jakie miało dowództwo UPA w stosunku do Polaków. Przykładem. Motyka18a na podstawie danych sowieckich podaje liczbę 30 678 zbitych. Ukraińcy mieli być powołani do Armii Czerwonej. W tej liczbie mieszczą się również ofiary spośród przysyłanych przez reżim sowiecki za drugiej okupacji sowieckiej nauczycieli. Było to. Te głosy powinny być ostrzeżeniem. na którym AK walczyło z upowcami i obie strony wystawiły do walki tysiące ludzi. natomiast wieś i mniejsze miasta były pod tym względem znacznie zapóźnione. już nie miał 92 93 . a jak skończymy z nimi weźmiemy się za was Polaków. Do obrony przed zmasowanym atakiem potrzebne już były poważne siły jak w Przebrażu. Pańska Dolina pow. to jest jesienią 1939 r. W Małopolsce Wschodniej ludzie byli już lepiej przygotowani na przyjście ludobójców a na południowej Lubelszczyźnie utworzył się nawet stukilometrowy front.. w czasie oczyszczuwalnoji akcji wid rasowych worohiw (akcji oczyszczającej od wrogów rasowych) zginęło w 520 jednostkach administracyjnych co najmniej 10. Ukraińska policja współpracowała z Niemcami w eksterminacji Żydów. Inną przeszkodą w organizowaniu się było rozproszenie ludności polskiej wśród Ukraińców. którzy zostali skierowani do prac przy drogach.. głównie ze względu na brak inteligencji wiejskiej wywiezionej przez sowieckiego okupanta do północnej Rosji. może być Głęboczek pow. lipcu 1941 r. Na Wołyniu powstało mało samoobron. za odmowę wstąpienia do UPA i inne czyny uznawane przez nich za „przewinienia”. Nastąpił pobór do Wojska Polskiego mężczyzn w wieku od 18 do 55 lat oraz dziewcząt od 18-23 lat. na ogół nie gromadzili broni wtedy. jak mimo istnienia samoobrony dochodziło do zagłady wsi. i w czerwcu. Gdy banderowcy zaczęli atakować wsie w Małopolsce Wschodniej samoobrony były już lepiej przygotowane.000 swoich rodaków za pomoc okazywaną Polakom. Pierwszy atak został odparty dzięki dostatkowi broni (częściowo odkupionej od oddziałów węgierskich) i dzięki inteligentnemu dowodzeniu. że Ukraińcom za posiadanie broni. Chłopcy natomiast w wieku 15-17 lat zostali wcieleni do istriebitielnego batalionu. ale zamiast tego zasilili oddziały banderowskie. Wieś została prawie bezbronna. gdyż banderowcy przywdziali sowieckie mundury co zmyliło pracujących. z rozstrzelaniem i obozem koncentracyjnym włącznie. Ludzie na wsi w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu. Polskie Samoobrony 11. Obaj okupanci karali śmiercią lub więzieniem za posiadanie broni. W związku z tym istniało stałe narażenie ze strony niektórych z nich na donosy do okupantów. do UPA biorąc ze sobą broń i amunicję. Zbrojni byli w widły. Łuck. do Kazachstanu lub na Syberię. Trościaniec. nawet bardzo słabe. a w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu lata eksterminacji ludności żydowskiej. Oczywiście miało to miejsce przede wszystkim w dużych miastach. Straty własne były znikome a napastników na pewno pokaźne. siekiery itp. 1048)]. Na niespodziewających się niczego polskich wieśniaków ruszyły watahy nieźle uzbrojonych upowców wspomagane przez tłumy żądnych rabunku ruskich chłopów. niektóre doczekały się nadejścia Czerwonej Armii (Przebraże gm. Katerburg. Borszczów (528-29). zabezpieczały w jakimś stopniu przynajmniej przed indywidualnymi mordami. narzędzia gospodarskie. często ich bliskich sąsiadów. Samoobrony. zaś Polakom groziły za posiadanie broni. który jednak stacjonował nie w Głęboczku a w powiatowym mieście Borszczowie. tak że w połowie roku 1943 zostały ich tylko niedobitki. Jeszcze nie było wyraźnie widać kto wojnę wygra. W kwietniu 1943 r.1. Kiedy powstały i ich losy. że trzeba organizować samoobronę. geometrów i osadników ze wschodniej Ukrainy. w tym 15 tysięcy cywilów. które oparło się z pomocą partyzantów polskich i radzieckich atakowi kilku tysięcy upowców. Rybcza gm. gdy była po temu okazja. pow. stąd i liczba ofiar była mniejsza. w obronie brały duży udział kobiety. 11. dzięki swej kolaboracji z Niemcami mieli zapewnioną swobodę organizowania się. jak się później okazało. jak wspomniano. że Słowianie wzajemnie się wybijają i tylko od czasu do czasu dołączali się do strony ukraińskiej wraz z podległymi im oddziałami SS-Galizien. bardzo kosztowne. a policja ukraińska otrzymywała ją od Niemców legalnie. Ukraińscy nacjonaliści czasami wypowiadali się szczerze: teraz oczyszczamy kraj z Żydów. policja ukraińska gremialnie przeszła do lasu. Według obliczeń Poliszczuka28 OUN-UPA zamordowała 80. Lata 1941-1942 to lata ogromnej ekspansji armii niemieckiej.

że schrony budowali pod drewnianymi domami lub pod drewnianymi zabudowaniami gospodarczymi. Najsłynniejsze Przebraże mieściło maksymalnie około 10 tysięcy osób. w której dowodził młody partyzant Jan Niewiński uratowało się około 3000 ludzi42. Napastników udało się odeprzeć i ponieśli znaczne straty. które zdołały się ukryć w krzakach i zbożach zabrano do Przebraża. gdyż miejscowi Ukraińcy z Dobrowód odradzali walkę ze względu na dobre uzbrojenie Polaków. Zaleszczyki życie zachowało około 1500 ludzi11. Przebraże było dużą kolonią polską. Obrońców zorganizowano w cztery kompanie. jak np. utworzono kaplicę w Przebrażu. którzy nie chcieli się ewakuować. Zacięta walka trwała kilka godzin. że służyli nawet tak młodzi chłopcy. przychodnię zdrowia i wydział aprowizacji. W Istriebiltielnych Batalionach zdarzało się. dzięki którym unikano zaskoczenia. którzy uważali się za patriotów ukraińskich ale UPA uważali za hańbę Ukrainy.. Samoobrona liczyła 500 uzbrojonych ludzi. Stosunkowo wcześnie. Zborów pozostawił Edward Prus36. W lipcu dotarli do Przebraża uchodźcy z rozgromionej wsi Huta Stepańska. 200 zagród i 1150 mieszkańców. 42. jednak na skutek napływu uciekinierów z okolic liczba mieszkańców wzrosła do 10. aby uniknąć wychodzenia poza teren broniony. Istnieje też na ten temat książka komendanta tejże samoobrony2. W Rybczy koło Krzemieńca. choć był on przygotowywany. pow. W czerwcu 1943 r. w których była silna samoobrona. Podhajce. w marcu 1943 r. każda osobno skoszarowana. Zorganizowano szpital. Atak był starannie przygotowany. Ustanowiono nocne warty liczące po kilkadziesiąt osób uzbrojone w kosy i piki. Stworzono też zakład rusznikarski. 650-654 i 629/30). Upowcy nie lubili się narażać i omijali wsie. bezpieczniejsze pozycje. Były też wypady obrońców do ukraińskich wsi celem rozbicia stacjonujących tam oddziałów UPA zagrażających Przebrażu. z tej liczby 2500 było uzbrojonych w broń palną i maszynową. ludzie pochowali się po schronach. Jeśli chodzi o AK zastanawia słaba łączność z terenami wiejskimi i nie wyciąganie wniosków z zaistniałych zdarzeń. Wystarczyło ostrzec ludzi by budowali schrony zabezpieczone przed pożarem. Mieszkali także w szałasach zanim nie pobudowano prowizorycznych baraków. ewakuowano ludność polską z okolicznych wsi. który został zamknięty od zewnątrz. gdzie był kościół. Spanikowana ludność nie biorąca udziału w walce została cofnięta na uprzednio wybrane. 31 sierpnia 1943 r. czujki i patrole konne i piesze. ostrzeżenia o planowanych napadach przynosili trzej Ukraińcy z okolicznych wiosek. np. jednak nie wszyscy chcieli opuścić swoje gospodarstwa.2 Obrona Przebraża. 31 lipca 3500 upowców przypuściło generalny atak na Przebraże. Dzięki samoobronom uratowało się wiele tysięcy ludzi. Ukraińcy. Otrzymano 15 starych karabinów i odpowiednie zaświadczenie. co wywołało panikę i brak wiary w przetrwanie u zgromadzonej ludności. Zapas broni uzupełniano zakupami od Niemców i Węgrów. Bezpośredniego napadu na tą wieś nie było. ponownie znaczne siły upowskie zaatakowały Przebraże. Pod koniec grudnia 1943 r. Obrońców wspomagały: oddział partyzancki 94 95 . W lipcu 1943 r. ze podczas pożaru dusili się dymem lub ginęli od gorąca. Nie mogąc wedrzeć się w system obronny Przebraża upowcy wycofali się. gdyż wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 18 lat powołano do Wojska Polskiego. 11. Z porzuconych czołgów sowieckich wymontowano 2 działka przeciwpancerne. Grupa młodzieży odkopała ukrytą po lasach broń pozostałą po walkach niemiecko-rosyjskich w 1941 r. Oprócz tego.. Wielu ludzi ginęło w ten sposób. Ukraińcy z tej wsi dobrze żyli z Polakami i wiadomości o ich uzbrojeniu były przez nich celowo wyolbrzymione. co zmyliło napastników. Ciężkie walki trwały cały dzień. W skład systemu samoobrony włączono okoliczne wsie. bardzo potem przydatne. z których większość to byli uciekinierzy z okolicznych wsi2. mieli także 2 działka. ale i dla obrońców nie był zaskoczeniem bo poinformowały o nim czujki. Dowództwo Przebraża musiało opanować te nastroje. Oprócz oddziałów bojowych istniały stałe warty. Zmasowany atak UPA nastąpił 5 lipca. w pobliże tej wsi przyjechało 150 sań z banderowcami jednak do napadu nie doszło. liczącą w 1938 r.5 tys. przeważnie zadając im wymyślne tortury. Aby ją „zalegalizować” wysłano do Kreislandwirta w Kiwercach prośbę o przydział legalnej broni dla obrony przed bandami. którzy sprzyjali Polakom – również zostali wymordowani. Dla ilustracji przytoczymy krótkie streszczenie opisu obrony Przebraża (Woł. pod wpływem wieści o mordach Polaków zapoczątkowano organizację samoobrony. poza domem połączone z nim tunelem. Była to jedyna możliwość obronienia się przed UPA. i w każdej zagrodzie mieszkało po kilka rodzin. aby zabezpieczyć żywność zorganizowano żniwa „z karabinem na plecach” na opuszczonych polach. w Dobrowodach pow.kto bronić wsi. Mimo poprawnych stosunków z ukraińską ludnością wsi Jezioro. Dookoła terenu bronionego utworzono system zasieków z drutu kolczastego. Patrole wysłane następnego dnia naliczyły około 550 zabitych Polaków. Kilkadziesiąt osób. skutek był taki. tych. Razem z okolicznymi wsiami objętych było systemem samoobronnym 330 zagród z 2000 stałych mieszkańców. sporo uratowało się w kościele. Chwała ich obrońcom. co miało wkrótce tragiczne konsekwencje. w Czerwonogrodzie pow. Z chwilą zajęcia omawianych terenów przez Armię Czerwoną najmłodsi członkowie samoobron wstąpili do nadzorowanych przez NKWD Istriebitielnych Batalionów. który brał udział w tej samoobronie jako 10-letni chłopiec. Piękny opis walk samoobrony w miasteczku Załoźce. Banderowcy zamordowali w tym dniu 80 osób. bunkrów i rowów strzeleckich.

We wsi Busk. 11. 687. żeby na zapleczu frontu panował spokój i spływały regularnie kontyngenty zboża i mięsa. Buczacz (687). 870. (które spełniało wówczas rolę jednostki terytorialnej polskiej pod okupacją niemiecką). Z jednej strony woleliby. w tym 7 lekarzy. a Stanisławów nie był dużym miastem miał wprawdzie 68 tys. Przykładem ludobójstwa dokonywanego przez Niemców na Polakach w Małopolsce Wschodniej było tępienie inteligencji polskiej w sąsiednim województwie stanisławowskim przez gestapowskiego kata Hansa Krűgera. Jakie były straty Ukraińców w walce z Polakami? Motyka18a ocenia te straty następująco: Na Wołyniu z ręki polskiej zginęło od 2-3 tysięcy Ukraińców (nie licząc zabitych przez policję pomocniczą). Tymczasem Polakom groziła kara śmierci za posiadanie broni. 918. Zbrodniarz ten nakazał aresztowanie i rozstrzelanie co najmniej 300 osób spośród inteligencji i uczącej się młodzieży miasta Stanisławowa i okolic. 898. wielu młodych ludzi powołano do I Armii Wojska Polskiego. 647. We wsi Kosów. Ukraińcy zastrzelili go. 833.  Stosunek Niemców do upowskiego ludobójstwa był najczęściej obojętny. 834. 26 przedstawicieli inteligencji. 498-502). Wkrótce ogłoszono. Czortków (719/720) podoficer Wehrmachtu stanął w obronie Polaków i wspólnie z nimi zaatakował banderowców. poza tym 10 tysięcy Ukraińców a reszta mieszkańców to byli Żydzi i nieliczni Niemcy i inni. porobili zdjęcia i na tym dochodzenie się skończyło. 529.667. 930. Samoobronę rozbrojono. Borszczów (527) Ukraińcy zastrzelili chłopca Mateusza Kwiczaka.  Stosunek Niemców do Polaków i do ludobójstwa ukraińskiego dokonywanego na Polakach Inaczej niż w pozostałych częściach Generalnego Gubernatorstwa (GG). a z drugiej strony ich nazistowskie nastawienie podpowiadało: „a niechże ci Słowianie wzajemnie się mordują. We wsi Germakówka. 907. niektórych członków skazano na więzienie. dokonano bestialskiego mordu na 5 Polakach. 967. Wiadomo było kto dokonał mordu. gdy ich działania zagrażałyby bezpośrednio interesom niemieckim.979. 932/3. 699.1. Pewnej nocy strażujący Polak został zabity. w Halicji stosunek Niemców do Polaków był bardzo złożony. 771.2. 944/5. 54 nauczycieli szkół średnich. Borszczów (540) Niemcy nakazali pilnować mostu nad szosą. 866. 11. że Polacy mają wyjeżdżać do Polski. Niemcy nie starali się jednak wykryć sprawców zbrodni. ale nie na prowincji. 937. 940-2. Zawiadomiono władze niemieckie. O perfidii kryjącej się za tymi faktami nie trzeba nikogo przekonywać. Nie wspomina. Jeśli chodzi o ziemie dzisiejszej Polski. 645. Losy samoobron i obrony pojedynczych gospodarstw w Tarnopolszczyźnie są opisane na stronach: 528. to nas wzmacnia”. siedziby oddziału upowców. za posiadanie broni czy prasy podziemnej groziła kara obozu koncentracyjnego lub rozstrzelanie (a mimo to prawie w każdym domu inteligenckim w GG czytało się regularnie prasę podziemną)..3. a ponadto około 125 absolwentów i uczniów szkół średnich. 12 nauczycieli z powiatu. 767. Niemcy nie starali się odszukać winnych mordu. przede wszystkim zwalczali brutalnie wszelkie działania konspiracyjne. gdzie znaleziono zwłoki. Straty w Galicji Wschodniej oblicza on na 1-2 tysięcy. We wsi Barysz w pow. 688. Wojska radzieckie zajęły Przebraże 2 lutego 1944 r. Morderstwo zgłoszono żandarmerii niemieckiej i wskazano podejrzanych. nie jako ofiary. ale w tym tylko około 17 tysięcy Polaków. 843/4. Ogółem czyni to 10-15 tysięcy zabitych. 671. 899. Np. że wojsko niemieckie ma rozkaz pozostawienia w spokoju banderowców i zakaz odbierania im broni z wyjątkiem sytuacji. 960/1. pow. 900. Kamionka Strumiłowa (728/729) kwaterujący w polskim domu Niemiec wyznał. gdzie było przetrzymywane bydło zrabowane Polakom. prawdopodobnie ten podoficer przekroczył swoje uprawnienia – nie powinien był występować w obronie Polaków. 12. a z drugiej strony Niemcy dążyli do zduszenia wszelkich objawów jakiejś większej samodzielności Polaków zwłaszcza w dziedzinie kulturalnej i ekonomicznej. Przyjechało kilkunastu Niemców. we wsi Głęboczek. pow. 96 97 . Gestapo nie wyciągnęło konsekwencji wobec morderców. W pozostałych częściach GG Polacy mieli jednego wroga i cały wysiłek polskiego państwa podziemnego był skierowany na zwalczanie Niemców. Tępienie przez Niemców inteligencji polskiej w Stanisławowie. Jana Rerutki „Drzazgi” i oddział sowieckiej partyzantki Nikołaja Prokopiuka. Były to resztki inteligencji już po rozstrzeliwaniach i wywózkach na Syberię dokonanych przez Sowietów. mieszkańców. mimo że ten człowiek pracował przecież dla nich. Np. 909. Na liście pomordowanych jest 66 nauczycieli szkół podstawowych. bydło i zboże odebrano. 887. Zasługują na osobne opracowanie. w ogromnej większości zostali oni zabici występując jako napastnicy. Terror niemiecki był o wiele silniejszy na początku okupacji niż pod koniec. pow. 652. Już ta różnica w traktowaniu narażała Polaków na bezkarną eksterminację przez Ukraińców. zginęło według Motyki w latach 19431947 około 8-10 tysięcy Ukraińców. 663. ślady prowadziły do ukraińskiej wsi. Silno. W związku z dramatycznym brakiem żywności 25 listopada (11 stycznia?) oddział samoobrony z Przebraża dokonał wypadu do wsi Żurawice. 931. 854. gm. 12. pow. sabotażowe i militarne. Walka zakończyła się klęską upowców. że w obu przypadkach. Oddział upowców rozbito. (St. 778. 632. 762/3. Jest wiele relacji potwierdzających takie stanowisko. W kompletowaniu list aresztowanych i w samych aresztowaniach pomagała Krűgerowi policja ukraińska. Podobnie było w większych miastach Małopolski Wschodniej. 905.ppor. 728.

Morawin. Eskortowali ich do Chmielna. Na odsiecz jechały trzy samobieżne działa pancerne z niemieckimi żołnierzami i chłopcami ze wsi. (wigilia) (964) nacjonaliści ukraińscy zamordowali lub ranili 19 osób. Złoczów (981/982). Brzeżany (620d). że atakują Niemcy. Gdy samoobrona polska zorientowała się. uciekli w popłochu zostawiając zabitych. ale zdarzały się.ze wsi Pawłów pow. wszystkich zwolniono a nawet obdarowano pewną liczbą karabinów. We wsi Kruhów dnia 24. że w wyniku fałszywych donosów do władz niemieckich policja ukraińska aresztowała i przekazała do gestapo wielu Polaków. Inna relacja . 613/614. Żandarmeria niemiecka zorganizowała pościg za zabójcą. Brzeżany (614). 635). Brody (558/559) opisuje zbrojną interwencję jaką podoficer oddziału pancerno-motorowego Wehrmachtu przedsięwziął dla odstraszenia banderowców. Ta uwaga odnosi się do całego omawianego terytorium. i obecnie jest mężatką. straciła wzrok w jednym oku a na drugie zaczęła widzieć po pół roku leczenia. Radziechów (807): na strychu obok martwych rodziców i 16-letniego syna leżała półroczna córeczka z przestrzeloną ręką i nogą oraz z uszkodzonym nosem. który fachowo opatrzył rany u sześciu rannych. Przykładów czynnej obrony Polaków przed nacjonalistami ukraińskimi nie było wiele. Często stosowanym podstępem Ukraińców był donos. Pomoc okazywana Polakom przez Niemców Często zdarzało się jednak. pow. Złoczów (980): ”Nie było wypadku. Gdy ich ostrzelano z dział. pow. Ukraińscy nacjonaliści poinformowali Niemców. Pewnego dnia o świcie Niemcy rozpoczęli pacyfikację. Obraz ten jest teraz w Racławicach Śląskich i jest otaczany wielką czcią. czyby nie mógł grać na organach w kościele. Szaraniewicz. Niemcy patrzyli obojętnie na tę dokonującą się rzeź Polaków. Skałat) (819). Radziechów (805) kilka godzin po napadzie przyjechało na wezwanie kilku żołnierzy niemieckich z lekarzem. na którym omówiono to zdarzenie ale nie wyciągnięto wobec winnych żadnych konsekwencji. był on także prezesem Polskiego Komitetu Opiekuńczego. Podobno Ukraińcom też pozostawiono trochę broni.12. Mąż zawiózł ją do szpitala w Zbarażu. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć.44 został on wysłany samochodem niemieckim eskortowanym przez 14 żołnierzy niemieckich po jedenastu ludzi zranionych w czasie napadu banderowskiego w Buszczu. Starosta niemiecki dr Wendt. W Brzeżanach bardzo szanowanym lekarzem zarówno przez Polaków jak i Ukraińców a także przez władze niemieckie był dr Stefan Biliński (102. 12.Katarzyny Horwat z Magdałówki (pow. bo ukraińscy nacjonaliści nie śmieli atakować takich miejsc. Na skutek upadku podczas napadu pękła jej czaszka. Nie mniej kilku Polakom udało się uniknąć śmierci dzięki łapówkom danym niemieckim oficerom oraz dzięki wstawiennictwu niemieckiego oficera pochodzącego z Górnego Śląska. Ciekawy przypadek przytacza Jan Bereziak z Buszcza. kilku z nich zostało rozstrzelanych. Mieczysław Biniewicz z Ponikwy. Tam zaopiekowali się nimi inni Niemcy i zawieźli do szpitala w Radziechowie a stamtąd.3. Oficer niemiecki prawdopodobnie czeskiego pochodzenia Jiři František Morawin prosił proboszcza. Przykładem może być wieś Maruszka w pow. że w danej wsi jest partyzantka polska lub sowiecka – Niemcy urządzali wówczas pacyfikację. że przed przyjściem Sowietów OUN-UPA dążyła do wymordowania jak największej liczby Polaków. nie użyli broni palnej. bo w cywilu jest profesorem muzyki. pow. 98 99 . Mimo upływu krwi. do Lwowa. Tam lekarz wojskowy Niemiec wykonał opatrunek i jak ona pisze – uratował jej życie. Zamordował go bojówkarz OUN. Jeszcze inna relacja . Czortków (695) donosi. Wiktor Chmieluk ze wsi Skorodyńce. Po kilku godzinach udzielił jej pomocy niemiecki lekarz wojskowy. W polskim szpitalu brak było środków opatrunkowych i rentgena. pow. A oto opinia Tadeusza Urbańskiego ze wsi Gołogóry. w końcu. pow. Po napadzie cała twarz jej była jedną raną. W Potoku Złotym. Józef Bereziak pracownik szpitala w Brzeżanach (613) wspomina. Napastnicy porzucili wozy ze zrabowanym dobytkiem. aby za zamordowanie Polaka osadzono w więzieniu Ukraińca. Oto relacja Genowefy Gawron ze wsi Buszcze pow. Tam. że 23. że w Maruszcze jest polska partyzantka. W odwrotnej sytuacji Polak otrzymywał najwyższą karę. gdzie stacjonowali żołnierze niemieccy ludność czuła się bezpieczniej i uciekała do takich miejscowości. Drugą jasną stroną obecności Niemców była opieka lekarska nad rannymi. I ten sam autor opisuje. Buczacz (677) powiadomiona o napadzie kilkuosobowa grupa żołnierzy niemieckich zrobiła zasadzkę na powracających z mordów i rabunku Ukraińców i ich ostrzelała. pow. Z wdzięczności za to dał eskortę niemiecką księdzu z Buszcza. ale w wojskowym szpitalu leżeć nie mogła noszono ją tam na opatrunki. Według relacji Adama Drozdowskiego z gminy Łopaty. na skutek wyjaśnień. syn księdza greckokatolickiego. że tam. Wśród napastników rozpoznano kilku miejscowych Ukraińców. wychłodzenia organizmu i ciężkich ran dziewczynka została wyleczona. Na odpust w tym kościele przyjeżdża z Niemiec pan Jiři F. szef Gestapo i kierownik policji kryminalnej „Kripo” zwołali zebranie.01.43 r. Niemcy wszystkich mężczyzn aresztowali i popędzili do innej miejscowości. by ten mógł zabrać bezpiecznie cudowny obraz Matki Boskiej z kościoła w Buszczu oraz dokumenty parafialne. Banderowcy akuratnie podchodzili do wsi Hucisko Brodzkie. Lekarz wojskowy Niemiec zgodził się prześwietlić głowę dziewczynki i zrobić drugą operację. że uczucia ludzkie brały górę nad nakazami wynikającymi z ideologii nazistowskiej. Zginęło 2 żandarmów i trzech banderowców wśród nich także zabójca.

Szybka pomoc żołnierzy węgierskich uniemożliwiła rzeź pozostałych mieszkańców. gmina Kniahinin. pow. Tej samej nocy na wsi banderowcy zabili 20 Polaków. Następnie zabrano kobiety i dzieci do 16 lat (około 45 osób) i trzymano je przez noc na jednym podwórku (wielu było boso i w bieliźnie a na dworze były właśnie roztopy). Wtedy z krzaków po drugiej stronie rzeki wychyliło się kilku żołnierzy węgierskich. Podobnie w majątku Bokujma. I tak w Radziwiłłowie-Mieście. We wsi Krościenko. Józef Smaczniak został z inspiracji policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo pod zarzutem szpiegostwa i zamordowany w więzieniu w lipcu tegoż roku. gdyż ich oddziały głównie tam przebywały40. Dotyczy to sprzedawania przez Węgrów broni i amunicji Polakom – w tamtych warunkach była to sprawa ogromnej wagi. które przyjechało następnego dnia nie wyciągnęło żadnych konsekwencji za śmierć swojego żołnierza. Żołnierze węgierscy brali pod obronę Polaków w razie. że cały czas mieli 100 101 . Czortków (719/720) wywiad AK doniósł o gromadzeniu się znacznych sił banderowskich w grupie ukraińskich domów. W czasie napadu 8 września 43 r. We wsi Siemiginów. Napad groził lada chwila. Po napadzie Polacy i Niemcy przenieśli się do Młynowa.to powiedzenie pasuje jak najbardziej do Węgrów.patrz 821/22. Mimo. pow. Jest bardzo dużo relacji z województwa stanisławowskiego dotyczących pomocy jakiej ludność polska otrzymywała od Węgrów. Ksiądz odrzekł: Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości. Dolina (St. że OUN wykonało na nim wyrok. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę. łapankę i wszystkich złapanych wywieźli na roboty do Niemiec. a to jest dla polskiej ludności bardzo groźne (Woł. Węgrzy sprawowali w mieście władzę. przepłoszyli napastników i zastrzelili ich herszta Kurnyćkiego (793/794). gdy groził napad. Widocznie przekroczył on swoje kompetencje występując w obronie Polaków. 74). jak już wspomniano. Inne przykłady pomocy ze strony Niemców . załoga niemiecka uciekła zostawiając broń Polakom. pow. węgierscy często brali w obronę Polaków i nie dopuszczali do samowoli policji ukraińskiej. nie brali udziału w eksterminacji Żydów i byli temu przeciwni (521). Stryj (St. ale zawsze nam sprzyjali i zawsze można było na nich liczyć.07. 70) mała niemiecka obsada dla wzmocnienia swoich sil przydzieliła polskiej samoobronie 15 karabinów i razem się bronili przed napadami. Dubno (Woł. 592-93). musieli rozebrać się do naga. Ukraińcy podnosili również ręką na Niemców których uważali za obrońców Polaków i tak – w miasteczku Pomorzany kierował folwarkiem Niemiec sudecki Jaschke mówiący czesko-niemiecką polszczyzną. że policjanci ukraińscy uciekli do lasu. pow.1944 (St 150) UPA dokonała napadu na polskie zagrody na przedmieściu Wysoczanka i zamordowali tam 5 mieszkańców. natomiast. Nieco później został przez bojówkarzy UPA zamordowany szef policji niemieckiej Długosz – Ślązak uważany przez banderowców również za obrońcę Polaków. Rożniatów. Ci starali się pomagać naszym Kresowianom gdzie mogli. W mieście powiatowym Kałusz w nocy z 4/5. Po niedługiej walce banderowcy zabrali rannych i zabitych i wycofali się. Następnie kazano im iść w kierunku rzeki. pow. Powiadomiony o tym podoficer Wehrmachtu natychmiast wyznaczył żołnierza z karabinem maszynowym i dał dwóch Polaków z samoobrony do obsługi. Zbliżył się do domu gdzie dowództwo upowskie oddawało się pijaństwu. banderowcy chwilę postali i kazali im czekać a sami poszli z powrotem do wsi. Dzień przed aresztowaniem oficer wojska węgierskiego ostrzegał księdza przed możliwością aresztowania. Eskortowało ich dwu banderowców z automatami Gdy doszli. Pomorzan i Wielkopolan często wziętych do służby przymusowo. pow. w okolicy Świąt Wielkanocnych 1944 r. W futorze Poczajów. Przemyślany na wiadomość o napadzie banderowców przyjechali żandarmi. potem ich skrępowali i rozstrzelali. Pomoc ze strony Węgrów „Przyjaciół poznaje się w biedzie” . Oto przykłady kilku relacji: W Perehińsku. Dubno na Wołyniu (Woł. Niemcy zorganizowali tam w lipcu 1943 r. Oficerowie. We wsi Kosów. 26) w czasie napadu banderowców 25 Polaków schroniło się w budynku poczty chronionym przez 10 żołnierzy węgierskich. W mieście powiatowym Nadwórna (St 342) w czerwcu 1942 r. upowcy weszli do wsi wieczorem i wyłapali wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 16 lat. W Armii Niemieckiej służyło wielu Ślązaków. 969/970. dzięki temu ocaleli. Gestapo. Poznawszy bliżej Ukraińców i ich nienawiść do Polaków stał się w pewnym sensie obrońcą Polaków. pow. Podoficer kopnął drzwi wywołując popłoch ale któryś upowiec strzelił zabijając go na miejscu. Ufni w swoją bezkarność i siłę upowcy nie wystawili nawet straży. ks. około lipca 1941 r. Dubno służący w wojsku niemieckim Ślązak ostrzegł poufnie Polaków. W wojewódzkim mieście Stanisławowie (St 498) przez ponad miesiąc. Dawał mu nawet samochód i radził wyjazd do Budapesztu. 943. gm. Stosunki z Węgrami opiszę głównie na podstawie relacji z byłego województwa stanisławowskiego. że oficjalnie byli sprzymierzeńcami Niemców. Okazuje się. 13. 98) uciekinierom z okolicznych wsi pomagali oprócz proboszcza Mikołaja Brodeckiego służący w wojsku niemieckim Ślązacy i stacjonujący tam Węgrzy. gmina Krupiec. To spowodowało. Członkowie samoobrony wrzucili przez okna granaty i cofnęli się do karabinu maszynowego.

którzy kupili ziemię w okresie międzywojennym z parcelacji wielkich majątków). Wywózki te szalenie osłabiły żywioł polski na zajętych przez Sowietów terenach Wołynia i Halicji. wywieziono. Do domu mojej znajomej przyszła w 1940 r. Widocznie banderowcy ich spostrzegli i woleli się oddalić. wielu księży. wyższych stopniem urzędników i oczywiście wszystkich zamieszanych w konspirację. We wsi Wołczkowce. To czego Ukraińcy nie zrobili za okupacji niemieckiej nadrabiali z nawiązką za okupacji sowieckiej. Po zawarciu układu „Sikorski-Majski” z 30. którzy znali się na wojskowości i mogli organizować w późniejszym czasie obronę przed OUN-UPA. Bardzo dużo inteligencji przeważnie polskiej Sowieci wytruli lub wystrzelali w więzieniach w czasie gdy musieli uciekać przed Niemcami w końcu czerwca i na początku lipca 1941 r. Terror i zagrożenie zawsze były skuteczne. Przede wszystkim pozbawiły wieś (i także w dużym stopniu miasta) inteligencji. Śniatyń (St. Polacy zaczęli traktować rosyjską partyzantkę jako sprzymierzeńców i początkowo z ich strony również była wola współdziałania przeciwko Niemcom i OUN-UPA. Następnie w szale oczyszczania sowieckiego kraju z „wrogów ludu” wywożono na Syberię i do Kazachstanu lub w okolice Morza Białego rodziny aresztowanych a także osadników wojskowych z rodzinami (czyli wojskowych.. Za drugiej okupacji sowieckiej (od wiosny 1944 r.. 957) 14.1939-VI. zaczęło się prześladowanie akowców. Przykładem jest proces w Moskwie 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego i uwięzienie ich. 111.) według wypowiedzi Adolfa Głowackiego z Milna-Bukowiny pow. 705. w większości Polaków a morderstw takich dokonano wiele także w innych miastach na całych Kresach Wschodnich (czy to ludobójstwo zostało dokładnie zbadane przez naszych historyków?). Na szczęście były amnestie i większość z nich po paru (czasem dopiero po 10) latach wróciło do Kraju. 648) w pierwszych dniach lipca nacjonaliści ukraińscy zamordowali 8 osób. o kupowaniu broni od nich (St. Oficerów albo zabijano na miejscu. albo wywożono do łagrów i co dalej z nimi się stało dzisiaj dobrze wiemy – wszystkich poza niewielką.03. którą ojciec 102 103 . Plany usunięcia z tych terenów Polaków. którzy dostali przydział ziemi za zasługi wojenne). zginął wtedy w więzieniu sowieckim generał Leopold Okulicki. od 2.45 r. o przepłoszeniu banderowców w czasie napadów (St 262. Podobnie postąpiono ze służbami granicznymi i policjantami. kolumny wozów konnych wyruszyły na stację kolejową do Zborowa. wydał on rozkaz o rozwiązaniu AK. stosunek Sowietów do AK zmienił się diametralnie.. Należało więc wywrzeć nacisk. ale stopniowo dobrali się i do nich „obdarowując” ich wyrokami po 15-20 lat zsyłki do łagrów. Z drugiej strony zwykli ludzie Rosjanie często okazywali współczucie i pomoc wywożonym Polakom. że Polacy nie zechcą dobrowolnie wyjechać.1941) był ogólnie biorąc wrogi ale postępowanie ich było bardzo przebiegłe. Wrogie akcje rządów stalinowskich w stosunku do członków AK i delegatów Rządu Polskiego na emigracji po odkryciu cmentarzyska ofiar Katynia są dobrze znane i nie musi się ich omawiać. 665. W połowie stycznia 1945 r. Grupa kobiet i dzieci została przewieziona pontonami na drugi brzeg. tutaj była bezradna. Bardzo mało pozostało też ludzi. Zabłotów. z Tarnopolszczyzny (528. Są jeszcze inne relacje o przyjaznym stosunku Węgrów do Polaków w województwie stanisławowskim . 524. jak już wspomniano od 250 tysięcy do pół miliona ludzi lub więcej. Oficerowie węgierscy zareagowali na tę zbrodnię aresztując podejrzanych. aresztowany został 27. którzy znali się na wojskowości. Po krótkim śledztwie kazali ich rozstrzelać. Wywożono także osadników cywilnych wraz z rodzinami (czyli polskich chłopów. Sowieci – ich stosunek do Polaków i do Ukraińców Stosunek władz sowieckich do Polaków w czasie pierwszej okupacji (IX. pow.705). Zborów (943-46): Swoboda działania band była początkowo dla nas niezrozumiała. i podobne. „trójka” celem wysiedlenia (jak się okazało do Kazachstanu): żołnierz rosyjski. jak tylko zaczęliby te kobiety mordować.W styczniu pod odpowiednimi urzędami stały już długie kolejki po karty ewakuacyjne i przydział do transportu..07. Perfidia strategii sowieckiej nie dała się długo ukryć. 486.banderowców na muszce i natychmiast by ich „sprzątnęli”.45 r. 887. 486). Na Syberii wiele razy Polacy słyszeli od władz sowieckich rozbrajające swą szczerością powiedzenie „was tut priwiezli cztoby wy padochli” (was tutaj przywieziono abyście zdechli). Wiadomo było. że w samym Lwowie NKWD zamordowało 11-12 tysięcy więźniów.12. W każdym razie. Aresztowano i wywożono także posiadaczy ziemskich... Ta z kolei wydawałoby się silna. 513. komunista Ukrainiec i Żyd. a więc wyszukiwano wszystkich. także liczne z innych województw np.. Ukraińcy realizowali tym razem nie swoje a sowieckie plany. 252. (na przykład oblicza się.1944 r.01.. Efekty tej strategii przeszły chyba nawet sowieckie oczekiwania. Miednoje. Gdy przeszedł front i Niemcy cofnęli się za Bug i cofali się nadal. gdzie Węgrzy mieli koszary i zaopiekowano się nimi. Początkowo tolerowano tych. a powróciło do Polski lub też dostało się do transportów rodzin towarzyszących wojskom Andersa na Zachód tylko 50 – 60 % z nich. Chodziło im przede wszystkim o to. – to też było straszne ludobójstwo. Żyd pochodził z bardzo biednej rodziny. gm. Kuropatach i w innych miejscach kaźni. dowódca AK (19. którzy byli w Istriebitielnych Batalionach utworzonych przez NKWD dla ochrony ludności cywilnej przed OUN-UPA.41 r. aby naród nie mógł się bronić. Tam ludzi i ich skromny dobytek wtłoczono do nie ogrzewanych wagonów i 20 stycznia ruszył pierwszy transport do Przemyśla.). bogatych kupców i fabrykantów. Nie wiem czy da się określić liczbowo wielkość tej wywózki. wyselekcjonowaną grupą zgładzono w Katyniu. Szeregowych na ogół puszczano wolno.na stronach St 46.

D.D.2. Komandyr grupy Borysten (dziś wiadomo. Włodzimierzec). Oddziały komandyra Kory i Worona. inni zaś gotowi są uzyskane o naszym życiu wiadomości sprzedać naszym wrogom dla doraźnych korzyści. Stepańgród. Włodzimierzec) Po skończeniu wymienionej akcji oddział komandyra Kory odchodzi do samodzielnych akcji. wielu jest na usługach Gestapo. 1944 r. Ukraińcy znają dobrze język polski i mają w ten sposób ułatwione dostanie się do środowisk polskich. W tym samym czerwcu 1943 r.  Fragment sprawozdania sytuacyjnego z Ziem Wschodnich z maja 1944 r. pow. Sarny) i wieś Stepańgród (gm.  Rozkaz likwidacji osiedli polskich w powiecie sarneńskim dla oddziałów pierwszej grupy UPA wydany przez komandyra Borystena z 2 września 1943 r. Za przeprowadzoną wspólnie wyprawę i współpracę składam komandyrowi Korze jak również strzelcom szczere podziękowanie a równocześnie życzę jak najlepszych sukcesów w ofiarnej służbie Ojczyźnie. (futor) Ostry Róg.  Wyjątki z zeznań Jurija Stelmaszczuka – protokół posiedzenia sądowego Trybunału Wojskowego Wojsk NKWD Kijowskiego Obwodu (wyrok wydany 06. Hutę (gm. (Woł. P. w czym będziecie się myli.O. Tłumaczenie polskie W.D.K.D. Punkt 10.43 Komandyra Borystena Rozkaz nr 24 Do wiadomości oddziałów Rozkazuję w celu likwidacji ostatnich w tym rejonie polskich osiedli. 15. Za ten kilim dostaniecie żywność i walonki (ciepłe filcowe buty na śnieg). Powiatowych Komendantów Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa i Komendantów Baz Oporu w sprawie bezpieczeństwa na terenie Baz Oporu z 28 stycznia 1944 r. (futor) Zgoszcz (lub Zhoszcz). Dubowe. Inspektor Podokręgu II W.K. szczególnie z Małopolski Wschodniej. że to Dmytro Koryneć) 15. wyprawę oddziałów Jarka i Topoli pod dowództwem komandyra Łajdaki ze wsi Łuka na futor Łuka (gm. 1293) (tłumaczenie z Latopisu UPA. Włodzimierzec.4.znajomej często wspomagał żywnością. Prosimy o jak najszersze rozpowszechnienie tego ostrzeżenia 15.IX.O. Włodzimierzec). Zarządzenie niniejsze podać do wiadomości wszystkich żołnierzy P. zostałem mianowany dowódcą oddziału liczącego 450 ludzi.B. – Wołyńska Okręgowa Delegatura Rządu 15. 1278).B.R. choć były także przypadki bardzo brutalnego postępowania. spotkałem się w lesie kołkowskim z Kłymem-Sawurem zastępcą przedstawiciela sztabu głównego dowództwa Andruszenko.). Żołnierz rosyjski natomiast doradzał co wziąć a czego nie. Sawur dał mi rozkaz wymordowania wszystkich Polaków w okręgu 104 105 . tym też są niebezpieczniejsi.1945 r. a przez to także odchodzi z naszej grupy. Hutę. Jedynie w czasie obronnej walki napadających bandytów ukraińskich – niszczyć przez zastrzelenie. t. Mateusz (dziś wiadomo: Bolesław Haber) Objaśnienia: P. Żyd i Ukrainiec zajęli się „rewizją” polegającą na przywłaszczaniu sobie co cenniejszych przedmiotów.3.R-ów do dnia 15. zaopatrzyło się w dowody osobiste dla Polaków i często zmieniało nazwiska na nazwiska o brzmieniu polskim. Poliszczuka25 W czerwcu 1943 r. wszystkie w gm.1. Oddział Komandyra Worona ma zlikwidować polskie osiedla: (kolonia) Górne. które zawsze są drogowskazem dla ich poczynań. Punkt 6.R.08. Weźcie tę miednicę.II. O wielu takich przypadkach doradzania i cierpliwości słyszało się. Wielu Ukraińców dla ułatwienia sobie warunków życia wśród Polaków. oryginał: Państwowe Archiwum Rówieńskiej Obłasti) Bojowa grupa UPA Postój dnia 2.  Instrukcja Inspektora Podokręgu Łuck Wołyńskiej Okręgowej Delegatury Rządu dla Powiatowych Delegatów Rządu. Wołyń i Polissja. Nowa seria. Inne sposoby walki (sposoby ukraińskie) nie licują z godnością narodu polskiego i stosowane być nie mogą.2.R. z których wielu niewątpliwie bezpośrednio lub pośrednio jest winnych śmierci naszych braci mordowanych przez bandy ukraińskie. Przykłady rozkazów i dokumentów: 15. napłynęło do województw centralnych dziesiątki tysięcy Ukraińców uciekających przed bolszewikami. (Departament Informacji i Prasy Delegatury Rządu RP na Kraj) (Woł 1282) Ostrzeżenie Z Ziem Wschodnich. (Woł. W żadnym wypadku nie wolno dokonywać napadów na wsie ukraińskie oraz mordować i grabić bezbronną ludność. Włodzimierzec). W. UPA ta zapillja. Ostrzegamy przed tymi przybyszami. łukiem okrążyć las i zlikwidować napotkanego wroga. – Państwowy Korpus Bezpieczeństwa – odpowiednik Państwowej Policji. a z nimi tabory wszystkich oddziałów pod ochroną komandyra Szauły na Dobrzyń (gm. Przybysze ci nie mogą oczekiwać od nikogo z nas przychylnego przyjęcia. Powiatowi Komendanci sporządzą odpisy i wręczą wszystkim swoim podkomendnym oraz złożą mi szczegółowe sprawozdanie za pośrednictwem P. kto Wam tam da miednicę. – Powiatowy Delegat Rządu.

i operacja „Wisła” 16. W kwietniu 1947 roku zarządzono więc wysiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie odzyskane i znaczne nasilenie działań wojska – nazwano to akcją (operacją) „Wisła”. Polska ludność była wyrzynana a ukraińska i łemkowska z własnej woli albo pod przymusem lub ze strachu dostarczała im rekrutów i zaopatrzenie oraz służyła noclegami i jako siatka wywiadowcza.2. Upowcy mordowali Polaków za samą przynależność narodową. Nikt nie mordował niewinnych cywilów. Dla ludności wysiedlanej fakt opuszczenia gospodarstw był bolesny. niszczyli infrastrukturę i dążyli do oderwania części terytorium od Państwa. korzystając z różnych amnestii. czyli jak mówi Edward Prus33. Wielu senatorów miało złudną nadzieję. Wysiedlanie wsi odbywało się początkowo dobrowolnie w ramach wymiany z polską ludnością z Wołynia i Halicji.1. czasem. gdy już było wolno wracać. aby przez wiele jeszcze lat po wojnie na jego południowo-wschodnich krańcach byli mordowani jego obywatele i ginęli żołnierze.. ale mogli oni wziąć dużą część majątku ruchomego i inwentarz. Potępienie operacji „Wisła” przez Senat było zdaniem Kresowian wielkim błędem5 i zostało przez nacjonalistów ukraińskich szeroko wykorzystane na gruncie międzynarodowym do szkalowania dobrego imienia Polski. nie były zbyt częste. Partyzanci polscy również mieli nadzieję. Walki te były bardzo trudne. ze śre- dniowiecza przenosili się w wiek XX. którzy po raz pierwszy wstępowali do boju. tylko w nocnej koszuli boso po śniegu zostawiając cały dorobek pokoleń na łasce losu i potem czekali tygodniami często w chłodnej porze roku na stacji i jechali do Polski też tygodniami w odkrytych wagonach przymierając z głodu. że rozpęta się trzecia wojna światowa. na południowo-wschodnie powiaty Lubelszczyzny i wschodnie Rzeszowszczyzny przeniosły się pod presją wojsk NKWD niektóre kurenie (bataliony) upowskie z Wołynia i Halicji. Dla wielu była to nie krzywda a znaczny awans. ale Sawur zagroził mi sądem polowym.5. Jedno jest pewne – państwo polskie nie mogło sobie pozwolić na to. Całe kierownictwo Kowelskiego w tej liczbie również ja wystąpiło przeciwko takiej propozycji. ani nie myślał o oderwaniu części Rzeczypospolitej od Macierzy. w ramach dobrowolnej wymiany ludności w 1945 r.. gdyż poakowska i nacjonalistyczna polska partyzantka została zwalczona przez władzę ludową bez wysiedleń. ale wysiedleńcy mogli brać prawie cały swój ruchomy majątek i opuszczając swoje ubogie chaty przenosili się do północnych lub zachodnich części Polski. 16. zapominając. Działania te rzeczywiście były skuteczne. przesiedlono na 106 107 . 16.Operacja „Wisła” Jedynym sposobem szybkiego zwalczenia band było odcięcie ich od baz zaopatrzenia i informacji33. Moim zdaniem porównanie to jest niesłuszne. Gdy te nadzieje prysły starano ukryć się i zatrzeć za sobą ślady lub ujawnić.kowelskim. Działalność OUN-UPA w Polsce po 1945 r. po drodze byli otoczeni opieką i żywieni. na nowym miejscu otrzymali zapomogę na zagospodarowanie. że wysiedleń Ukraińców i Łemków można było uniknąć.. Naturalnie nie są to dane dokładne. cyt. Stąd też powroty. że jedynym powodem przesiedleń była ludobójcza działalność OUN-UPA. bowiem nie pozwalano nam prowadzić sprawozdań statystycznych. Nie miałem prawa nie wykonać rozkazu. Musieli zdecydować się na ucieczkę (w przypadku tej grupy udaną) przez Czechosłowację do Niemiec Zachodnich i dalej (Boreć1 osiadł aż w Australii). Wysiedlenie ludności było najbardziej humanitarna metodą5. Spośród ludności ukraińskiej mieszkającej w Polsce w jej granicach z 1945 r. Po ustaleniu granic PRL w latach 1945-1946 r. Nacjonaliści ukraińscy oskarżają władze polskie o spowodowanie tym wysiedleniem wielkiej krzywdy ludności ukraińskiej. Gdyby walki trwały dłużej zginęłoby także nieuniknienie wielu cywilnych Ukraińców.W moim okręgu wymordowano około 3000 Polaków. Potem dopiero pod przymusem. a zdobycie paru kartofli na osobę było wielkim osiągnięciem. prócz tego 1500 – 2000 wymordowało SB. że Ukraińcy idąc za tym przykładem potępią mordy Polaków na Wołyniu i w Halicji. nie niszczył infrastruktury kraju. na dobrze zagospodarowane poniemieckie gospodarstwa z murowanymi domami. w ten sposób w Kowelskiem wymordowano około 5000 Polaków. Historyk Grzegorz Motyka18a twierdzi. [Uwagi: Jurij Stelmaszczuk został skazany przez władze sowieckie na śmierć – wyrok wykonano]. wysadzane mosty i budynki stacyjne oraz by było całkowicie zdezorganizowane życie gospodarcze.. aby wspomóc działające tam siły upowskie. . Sytuacja była skomplikowana.. UPA w PRL po zakończeniu wojny. Ich metody postępowania na tym terenie nie wiele się różniły od stosowanych na Wołyniu i w Halicji. Jak to porównać do ekspatriacji Polaków z Kresów. zaś na wykonanie rozkazu nie pozwalały mi osobiste przekonania. Bez operacji „Wisła” jak przyznają sami Ukraińcy walki na tym terenie trwałyby jeszcze 10 lat (Litopys UPA tom 16. To było coś zupełnie innego niż polska partyzantka i inne musiały być środki zwalczania. którzy zwykle musieli uciekać spod upowskiej siekiery tylko w tym co mieli na sobie. za Prusem33). zwykle skanalizowane i zelektryfikowane. Nic podobnego nie nastąpiło. Upowcy mieli nadzieję oderwania tych ziem od Polski po spodziewanym przez nich rychłym wybuchu III wojny światowej. Senat Rzeczypospolitej podjął nawet uchwałę potępiającą operację „Wisła”. Na szczęście Sejm Rzeczypospolitej nie popełnił tego błędu i nie potępił operacji „Wisła”. Walki trwały aż do sierpnia 1947 roku. W pamiętnikach upowca Borecia1 z oddziału Hromenki jest opis jak im z głodu puchły nogi. Po stronie upowskiej byli to bardzo doświadczeni i dobrze uzbrojeni wojacy a po polskiej przeważnie słabo przećwiczeni młodzi żołnierze. były palone zagrody.

swego przeciwnika.Rosenberga i J. Fleminga: a. Prócz tego około 355.. Ilu Polaków w sumie na Kresach padło ofiarą ludobójstwa trzech agresorów . Sowietów i nacjonalistów ukraińskich trudno ocenić.” - Przesiedleńcy tymczasem przeżywali oszołomienie.33.. że w przypadku „stanu wyższej konieczności” prawo międzynarodowe i polskie dopuszczało zastosowanie szybkich i skutecznych środków zaradczych. co było praktyką powszechną. odmawiające współpracy z ukraińskimi nacjonalistami. co stanowi podstęp zabroniony przez prawo międzynarodowe”.000 żołnierzy. ten sam. (a to) świadczyło o. „UPA zabijała osoby cywilne narodowości polskiej a także niekiedy osoby narodowości ukraińskiej.. niszczyła mienie cywilne w sytuacjach niezwiązanych z prowadzeniem działań zbrojnych. c. Pani profesor Maria Pawłowiczowa22 określa tę liczbę na około 2 miliony osób.3. 1947. że taka kwalifikacja upoważnia do nazywania formacji UPA bandami.. Partia powstała w r. 16. 115. która w latach 1945-1946 mieszkała w Przemyślu i prawie codziennie obserwowała łuny pożarów co raz to na innej stronie nieba.Niemców. Szawłowski14a dodaje do tych wniosków Fleminga. ale największe znaczenie zyskała partia „Swoboda”. nosili glinę. Na stronie internetowej SNPU można było znaleźć tłumaczenia pism notabli hitlerowskich A. że przesiedleni są obywatelami polskimi i muszą być należycie traktowani i muszą mieć możność zabrania ze sobą wszystkiego. jej obecnym przywódcą jest Olech Tiahnybok. „ Prus33 cytuje wypowiedź jednego z przesiedleńców: Trudno dziś uwierzyć..V. Potem. mimo że w wielu okolicach działała antykomunistyczna polska partyzantka. a kursem strategicznym . 17.. Goebbelsa a jako symbol Swobody wilczy hak (Wolfsangel). 1991 początkowo jako Socjal-Nacjonalna Partia Ukrainy (SNPU).. o których mowa. aby ktoś to określił bardziej szczegółowo. podoficerów i szeregowców.. ale byli pośród nas tacy co niszczyli elektryczność i zapalali przywiezione z sobą naftowe lampy. pospiesznym wysiedlaniem (bez wyboru i uzasadnienia – aby prędzej i jak najszybciej wysiedlić) – w razie powtórzenia się takich faktów wyciągnę konsekwencje. Natomiast Polaków z Wołynia i Halicji przesiedlono 1.760.. zostały w międzynarodowym prawie karnym uznane za zbrodnie wojenne”. Stwierdza również. w ramach operacji „Wisła” przesiedlono jeszcze 140 574 Ukraińców i Łemków na północne i zachodnie tereny Polski. mieszali ją z plewami lub sieczką i ubijali klepisko.. dowódcy GO „Wisła”33: „Jeszcze raz pouczyć wszystkich podwładnych oficerów. Tu przypomina mi się relacja mojej dobrej znajomej.. Kanady. Ugrupowań takich jest wiele. R. Dzisiaj obserwujemy w Zachodniej Ukrainie gwałtowne odradzanie się nacjonalistycznych ugrupowań i partii politycznych nawiązujących do tradycji banderowskich. (.. Czy to nie była sytuacja nadzwyczajna? Nigdzie w Polsce czegoś takiego nie było. Gdy powstało państwo ukraińskie spora ich grupa przyjechała do Halicji i zasiliła powstające na nowo ukraińskie ugrupowania skrajnie nacjonalistyczne... wielu z nich zostało zatrudnionych w służbach wywiadowczych szukających ludzi znających języki wschodniosłowiańskie i stosunki w Związku Radzickim. ściślej Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Swoboda (Wseukrajinśke objednannja Swoboda). przyzwoleniu na taką praktykę przez polityczne kierownictwo”.) – Naruszenia. że „akcja <Wisła> od strony prawa międzynarodowego nie mogła budzić żadnych wątpliwości” a także „nie budzi zasadniczych zastrzeżeń z punktu widzenia ówczesnego (polskiego) prawa wewnętrznego”. kolumna bez żywności i furażu odejść nie może.in. Celem partii jest budowa potężnego Państwa Ukraińskiego.. Niektórzy znów zrywali podłogi w domach.000 Polaków uciekło z Kresów wcześniej. Australii itd.. Banderze i Łebiediowi). 2009 mówi. „UPA zabijała żołnierzy Wojska Polskiego.263 osoby. Wielu z nich się wzbogaciło i wielu nadal hołdowało ideologii Doncowa i rozwijało skrajny ukraiński nacjonalizm. Przytacza on ocenę prawno-międzynarodową UPA wg M. Po raz ostatni ostrzegam dowódców pułków i oficerów polityczno-wychowawczych przed bezmyślnym. „jej oddziały występowały w czasie walk i bezpośrednio przed nią w mundurach Wojska polskiego. Prof. Szawłowski44a. Zaznacza też.742 osób ewakuowało się z armią Andersa do Iranu. Podłoga wydawała im się nazbyt pańska. To im zapewniło bezkarność (m. Na całych Kresach pozostało około 2 miliony osób7. Kulińskiej16) W latach 1944-47 członkowie UPA i innych ukraińskich nacjonalistycznych organizacji uciekając przed wojskami sowieckimi lub przed karzącą ręką sądów znaleźli się w wielkiej liczbie w Niemczech Zachodnich skąd potem część z nich dalej emigrowała do Stanów Zjednoczonych A. co im jest potrzebne..P. na własna rękę. Oficjalny program Swobody z r. Banderyzm na Ukrainie dzisiaj (rozdział opracowany głównie na podstawie pracy L.” d. Tam. traktowanie musi być jak najbardziej ludzkie i życzliwe. ma się wzmocnić militarnie przez wejście do NATO (brak wzmianki o wstąpieniu do Unii Europejskiej) i uzyskać dostęp do taktycznej broni jądrowej. b. a z I. który 108 109 . Warto by było. Armią Wojska Polskiego pod dowództwem gen Berlinga wyruszyło do kraju około 100... Wyjątek z rozkazu nr 007 z 11. Elektryczność ich przerażała.Ukrainę 482 tysiące Ukraińców i Łemków.mocarstwowy „europejski ukrainocentryzm”: Ukraina ma się stać geopolitycznym centrum Europy. Podstawy prawne dla przeprowadzenia operacji „Wisła” analizował prof..” Awans materialny pociągnął za sobą także awans edukacyjny – bardzo wielu potomków przesiedlonych Ukraińców i Łemków ukończyło szkoły średnie i wyższe i otrzymało dobre posady. że „prawa narodu” mają pierwszeństwo przed prawami człowieka i obywatela.

to jest stanowisko partii. Głoszone są hasła antypolskie.. kto jest ofiarą a kto katem i kto powinien mieć poczucie winy. mówi że książka Hitlera Mein Kampf jest od 16 lat jego „przewodniczką”. „Teki” przedstawiają w wielu punktach banderowski punkt widzenia na to co się działo na Wołyniu i w Galicji (Małopolsce) Wschodniej oraz na akcję „Wisła”. Wysockiego dotycząca „Tek” ma 35 stron mogę więc zacytować tylko kilka przykładów jego zarzutów: np. Grotta i innych. 18. Tezy są tak napisane.. Poliszczuka. przytoczony jest pełen emocji opis morderstwa popełnionego na Ukraińcach z Terki przez polskiego żołnierza (wbrew ogólnie obowiązującym rozkazom). żeby Sejm RP nie uznał UPA za formację zbrodniczą. 2012. Wynikałoby z tego. aktywista partii Swoboda): My uznajemy kult siły w służbie idei. Czasem wypowiedzi są zupełnie absurdalne: Andrij Ilenko – członek rady politycznej partii Swoboda: Polaków trzeba tak samo nienawidzieć jak Moskali. Wysockiego. rasistowskie. jest to sprawa ważna bo zostały rozesłane powszechnie do szkół i mogą spowodować. w których biorą udział tysiące ludzi. z tym. bo przed II wojną światową swoimi akcjami ludobójczymi chcieli zniszczyć Ukraińców. To wszystko zakrawa już na szaleństwo. Szczytem bezczelności można nazwać apel Radnego Olega Pankiewicza ze Swobody. pomija się także wielu ważnych autorów jak W. Nacjonaliści ukraińscy urządzają marsze i manifestacje w miastach Galicji Wschodniej. Rośnie pokolenie młodych historyków pracujących nad „wybielaniem” UPA.. Recenzja prof. że polska młodzież będzie miała skrzywiony pogląd na historię własnego narodu. w Dekalogu ukraińskiego nacjonalisty punkt 7 został sfałszowany bo zamiast prawdziwego brzmienia: nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy. aby uczniowie. Idea ukraińskiej nacji przewiduje priorytet Ukraińca przed innymi nacjami – życie i zdrowie Ukraińca ponad wszystkie inne względy. Ministerstwo Edukacji Narodowej powiadomiło prof. ale czy zdołają zahamować ich imperialistyczne dążenia zagrażające wojną wszystkim sąsiadom? Opanowanie Wschodniej i Południowej Ukrainy przez ruchy nacjonalistyczne o podłożu faszystowskim byłoby zarówno dla Polski jak i dla samej Ukrainy nadzwyczaj niebezpieczne5.  Teki Edukacyjne Instytutu Pamięci Narodowej „Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945”7a Mimo wszystko muszę kilka słów powiedzieć o Tekach edukacyjnych IPN. zwłaszcza młodzieży. B.. Takimi absurdami karmi się ukraińską młodzież. bez czego nie można zrozumieć genezy UPA i postępowania jej członków. zwłaszcza we wschodniej Ukrainie znajdują się ludzie rozsądni.. natomiast uważa za zbrodnie wszelkie antyukraińskie działania przedstawicieli innych narodowości. w którym apeluje do polskich i ukraińskich elit i naukowców. Na szczęście. że pomniki wolno wznosić tylko mordercom ale nigdy ofiarom. Uczeń jednak nie wie. aby Ukraińcy uczyli się od HAMAS-u terroryzmu i nienawiści do Izraela. „Teki” te zostały gruntownie skrytykowane przez profesora Józefa Wysockiego48 jeszcze w 2008 r. Apelował także. Partia ta usprawiedliwia wszystkie krzywdy. Gdyby to wiedział. W tym ostatnim mieście ma nawet własnego mera. Według prof. którzy przeciwstawiają się dążeniom swobodowców i wchodzą z nimi w polemikę. ani recenzowane i nikt nie powiadomił Ministerstwa o ich treści. W czasie wyborów komunalnych w r.. oczywiście takie działanie musi być zrealizowane. Nie ukrywa swojej sympatii do neonazizmu. czy Łemków. 2010 zagłosowało na Swobodę w Galicji Wschodniej 25. Wśród postulatów gospodarczych znajdujemy taki. Iwanofrankiwsku (dawniej Stanisławów) i Tarnopolu. aby zdemontować pomnik ofiar UPA we Wrocławiu. że ziemia rolna ma się stać własnością państwa i ma być przekazywana rolnikom w dziedziczne użytkowanie.był używany przez Hitlerjugend i hitlerowską partię NSDAP. że „Teki” nie były przez Ministerstwo zamawiane. ale dzięki Banderze Polacy nie potrafili wymordować wszystkich Ukraińców w II Rzeczypospolitej. W innej wypowiedzi wzywa. jako Polacy mieli wielkie poczucie winy wobec Ukraińców. To jest moje stanowisko. Wznoszone są okrzyki w rodzaju przyjdzie Bandera – zrobi porządek.. że mordowano stosując wymyślne tortury i to z aprobatą swojego dowództwa.miasto Kraków jest określone jako staroukraiński gród a poeta Juliusz Słowacki i królowie polscy Zygmunt August i Stanisław August Poniatowski są uznani za Ukraińców. że opisy mordów popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich na Wołyniu zapełniają ponad 1000 stronnicowe dzieło. my jedynie staramy się ją uwspółcześnić Jurij Michalczyszyn (Radny Rady Miejskiej Lwowa. których doznali od Ukraińców Polacy i przedstawiciele innych narodów.7 % wyborców i obecnie partia ta dysponuje samodzielną większością we Lwowie. W Tekach są opisy wysiedleń Ukraińców. lepiej zdawałby sobie sprawę z tego. Na przykład. W Tekach pomija się wpływ ideologii faszystowskiej Dmytro Doncowa. ale brak jest opisów ucieczek Polaków 110 111 . Ma szanse do wejścia do parlamentu w czasie wyborów w r. W przewodniku wydanym w 2010 r. Charakterystyczne wypowiedzi przedstawicieli partii Swoboda: Ołeh Tiahnybok: Nasza ideologia jest oparta na pracach Dmytra Doncowa. Gdy przy zagrożeniu dla tych wartości konieczne jest działanie związane z pozbawieniem życia wrogo nastawionego do Ukraińca osobnika. a dzisiaj są już trzy takie książki dotyczące Małopolski Wschodniej. Wysockiego. przez fundację Ukraina-Ruś . Wypowiedź Iryny Farion (jest radną Lwowskiej Rady Obwodowej): Idee Bandery i Szuchewycza – to najpewniejsza broń w naszych rękach. ich metody walki – najlepsze podręczniki budowania państwa. napisano w Tekach: nie zawahasz się wykonać najniebezpieczniejszego czynu kiedy tego wymaga dobro Sprawy.

Tom 9. Wyd. Witold Listowski. 2006. Kędzierzyn-Koźle. Koło Lwowian. Siekierka S. Polihymnia Lublin. 19. Atlas ziem Polski.ze swoich gospodarstw. Wysiedlenia. Być może wpłynęła na to także ostra krytyka jego książki „Ukraińska partyzantka 1942-1960” (Warszawa 2006) dokonana przez Poliszczuka32. antypolskich akcji – masowych mordów o charakterze czystki etnicznej i znamionach ludobójczych. 2004. Himka J-P. Bellona... Instytut Pamięci Narodowej. Spohady uczasnyka powstanśkoji borot’by (19411948). Jest to zadanie dla wszystkich władz publicznych w imię lepszej przyszłości i porozumienia narodów naszej części Europy. 15. 3. 1939-1946. Nortom. 10.S. 13. Makarczuk S.06. Cybulski H. 2012. W: Listowski W. Londyn. UPA u wiri borot’by. Dążenie do zrównania Kaina z Ablem charakterystyczne dla dzisiejszych sympatyków banderyzmu20 prowadzi jedynie do odrodzenia się tego ruchu. W: Ajnenkiel A. Littman S. Jastrzębski S. 2011. 2011.. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Kraków. Konieczny Z. Żbikowski A. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. Demart S. 2003.Komański H. Filar W. Jankiewicz L. 11. 7. Chwała profesorowi dr Wiktorowi Poliszczukowi wołyńskiemu Ukraińcowi. 2010. 7a.. 2007. 2004. Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939. Tokarczuk Internet. W swojej ostatniej książce18a prof. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. Wrocław. Nortom. Waga faktów po jednej i drugiej stronie jest w Tezach edukacyjnych IPN całkowicie zwichnięta.A. (red.. 8a Jankiewicz L. 1990. 2002. Motyka wyprostował niektóre treści w stosunku do tego co napisał w „Tekach” i chwała mu za to. 2008. Wyd. Księgarnia Akademicka. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska (czasopismo) 17-24. Warszawa. Nacjonalizm chrześcijański. Wrocław. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. Referat przygotowany na Seventh Annual Danyliv Research Seminar on contemporary Ukraine 20-22. 2009. ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. Black Rose Books. Isajewicz J. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. UCHWAŁA Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 lipca 2009 r. Samoobrony Kresowej i Batalionów Chłopskich. Wyd.. Borec Homes Pty Ltd. Czerwone noce. Warszawa. Dębowska M. pokazując zbrodnię ludobójstwa popełnioną przez OUN-UPA w pełnych barwach. Siekierka S. Księgarnia Akademicka. Tragedia Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej winna być przywrócona pamięci historycznej współczesnych pokoleń.): Polityczne. Hryciuk G. Wyd. Z krwawych dni Lwowa 1941 r. 2002.. 16a. Australia i Studia Oleś. The Organization of Ukrainian Nacionalists. którzy podjęli dramatyczna walkę w obronie polskiej ludności cywilnej i przywołuje bolesną pamięć o ukraińskich cywilnych ofiarach. Krwawy błękitno-żółty tydzień ukraińskiej irredenty. Komański H. 16. 2. 6. MARSZAŁEK SEJMU /-/ Bronisław Komorowski Literatura 1. Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale (w druku w tym numerze).2012. Pure soldiers or sinister Legion.S. 16-17. Sienkiewicz W. który poszedł inną drogą. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. 9.) Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich.2011. Szaynok A. Wyd...05. Tłum. Kraków. 2006. Wrocław 14. Duchowieństwo diecezji łuckiej. Co o operacji „Wisła” powinniśmy wiedzieć. Polska-Ukraina: trudne pytania. Nortom. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej składa hołd pomordowanym Rodakom i obywatelom polskim innych narodowości oraz członkom Armii Krajowej.10. 2002. Montreal. Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945. 4. Juchniewicz M. Dom Wydawniczy „Ostoja” Krzeszowice. co naocznie dzisiaj widzimy na Zachodniej Ukrainie. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wyraża szczególne uznanie i wdzięczność tym Ukraińcom którzy często z narażeniem własnego życia pomagali i ratowali swoich polskich sąsiadów. Ukrajina. Warszawa. the Ukrainian Police and the holocaust. Wyd. odnośnie akcji „Wisła” i działalności Istriebitielnych batalionów. rocznica rozpoczęcia przez Organizacje Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińską Powstańczą Armię na Kresach II Rzeczypospolitej tzw. W. w tym szczególnie Polaków i Ukraińców. Kuczerpa M. Wyd: Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej.Korman A. wypędzenia i ucieczki 1939-1959.. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymskokatolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947. Wyd.. (ed. Kęsik J. Wrocław. Klimecki M. Tylko na drodze obnażenia całej prawdy może nastąpić zbliżenie tych dwóch narodów tak bardzo obu im potrzebne. Kulińska L. np.. Wrocław. 2008. Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Serhijczuk W. 5.. 2009. Popek L. Grott B. w sprawie tragicznego losu Polaków na Kresach Wschodnich W lipcu 2009 roku mija kolejna 66. Warszawa. 5 zmienione. około 1989/1990. 01. Stow. Dokąd zmierzasz Ukraino? Odradzanie się skrajnego nacjonalizmu na Ukrainie. 2012. Grott B. tendencję do wybielania banderyzmu i przyczerniania działań polskich również i w tej ostatniej książce Motyki18a odczuwa się wyraźnie. nie mniej. wymuszonych grozą śmierci. Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. ATLA 2. W: Grott B. 8. Wyd. 112 113 . Wyd. Kulińska L. Boreć J. Teki Edukacyjne. 14a Korman A. str. 12.

Nortom. analiza. Nr. Kędzierzyn-Koźle. 76-112.. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach Południowo-Wschodnich. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła rzymskokatolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce wschodniej w latach 1939-1945. Motyka G. Warszawa. Motyka G. Bilans zbrodni. Prus E. Ludobójstwo i wygnania na Kresach. Szawłowski R. Michała Gałkowskiego. 34. Działalność nacjonalistów ukraińskich na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. dostęp marzec 2012 r. Nortom. 37. Wyd. 2006. 39. Powiat Kraśnik. W: Grott B. Dofinansowane przez Radę Ochrony pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. Siekierka S. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. 1996. 40.). 2008. Patriarcha galicyjski. Źródła zbrodni OUN i UPA. tekst. Poliszczuk W. Komański H. Legenda Kresów. Toronto 29. Wrocław. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Recenzja. 31. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. W: Listowski W.. 114 115 . Volumen.A. Siekierka S. Wyd. 2006.63.. Niewiński J. W: Grott B. 1861. Poliszczuk W. 2010. Siemaszko E. Komański H. Glos Kresowian. Instytut Pamięci Narodowej. 30. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery. Wrocław. pod redakcją R. 27. 41. 2003c. Adam Marszałek. W. Poliszczuk. Wyd.Kijów. Operacja „Wisła”. Kraków.pl/ piojar/polemiki/rubiez/wyniszcz/wyniszcz. Wyd. Sutanna umaczana we krwi. 42. Toronto. 46. 1999. Poliszczuk W. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. autora. Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej Nr. autora. Warszawa 44a. Doktryna Dmytra Doncowa. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego Warszawa. Siemaszko E. Poliszczuk W. Nortom. 2007/2008. 36. 2005. (red. Toruń. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańczą Armię. Pawłowiczowa M. Metropolita Andrzej Szeptycki i biskup Grzegorz Chomyszyn wobec państwa polskiego. 2012. 2001. W. 1939-1945. Wrocław. Nr 88: 57. Od Badeniego do Potockiego. Toronto. 2001. Grzegorz Motyka – Ukraińska partyzantka 1942-1960 (2006). Nortom. 2004. Materiały pomocnicze Instytutu Pamięci Narodowej Nr 10. Str. Personalia głównych inspiratorów OUN Bandery. Masłowśkyj W. 1999. Toronto. 45. 23. 22. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach (część 3) Dokumenty z zakresu działań struktur nacjonalizmu ukraińskiego w okresie od grudnia 1943 do 1950 r. 1999. Wyd. Niedzielko R. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. Strutyński M. Lwowskiej Obrzdku Łacińskiego. 20. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. Siekierka S. 2011. rok wyd.Szawłowski R. Nacjonalizm ukraiński. Prus E.386) 21. Katowice-Oświęcim. Nakł. Na rubieży. Stosunki polsko-ukraińskie w Galicji w latach 1888-1908. Poliszczuk 2002. 2000. Wydawnictwo Literackie. Ludobójstwo na Kresach Południowo-Wschodniej Polski w latach 1939-1946. Wrocław.kki. Bł. 2. Wyd. Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. 18. Bulzacki K. Listowski. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. (spowiedź Ukraińca) Nakładem autora. Wrocław. Ludobójstwo. tom I i II. Księgarnia Akademicka. 1939-1946.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach cz. 2010. Nakł. Wilno. 2005. Wyd. Nortom. Poliszczuk W. Poliszczuk. Nakładem autora. Nakł. Holokaust po banderowsku – Czy Żydzi byli w UPA? Wyd. Tom I. Uwagi do „Teki Edukacyjne IPN.I.. 2011. Gorzka Prawda Zbrodniczość OUN-UPA. 32. Woczeja S. 2004. Na Rubieży 120:43-58. 2007. Jakuba Strzemię Archidiec. 2006. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłumaczenie z ukraińskiego.7-8 (116-117). 33. Toronto. 2003b. Warszawa. tom II. Rękopis rozesłany do wielu ludzi. Kury. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim.. Uniwersytetu Wrocławskiego. 35. Różański E.html. Rzecz o arcybiskupie Andrzeju Szeptyckim metropolicie greckokatolickim (1865-1944). Warszawa 43. 2003a. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. Przegląd stanowisk badawczych. str. Głos Kresowian Biuletyn Informacyjny Kresowego Ruchu Patriotycznego. 2008. 2003. 25. 47. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Poliszczuk W. 24. W: Paź B. Wyd. Warszawa. 38. Sowiński L. Wyd. Stepan Bandera (1909-1959) Symbol zbrodni i okrucieństwa. 43a. I. 1939-1947. Wołczański J. Wyd. 44. Taras Szewczenko studium przez Leonarda Sowińskiego z dołączeniem przekładu Hajdamaków. Nakładem autora. Operacja „Wisła” w świetle prawa. Nortom. 1996. Warszawa. 25-26. Etapy wyniszczenia Polaków i ich kultury na Kresach po roku 1939. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. 2. Prus E.) Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. 26.Wilczur J. Materiały źródłowe Cz. 18a. Kraków. 19.. Wyd. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. W.II. Wrocław. Nr 23-25. Tak było w Bieszczadach. 2009.17. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. Wyd. autora. Gorzka prawda . Wyd. Oryginał wydany w Moskwie w 1999 r. Nakł. Siemaszko E. (Patrz str. Toronto – Warszawa . Dowody zbrodni OUN i UPA. 41a. Prus E. Stosunki Polsko-Ukraińskie 1939-1945”. http://www. Wyd. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. Wrocław. von borowiecky. 2000. Partacz Cz.Konflikt polsko-ukraiński 1943-1947. Prus E. Wrocław 2011.) Polityczne. Działalność ukraińskich struktur nacjonalistycznych w latach 1920-1999. Wyd. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. Wyd. Siemaszko W. Cz. Wrocław. 48. Ukraińska powstańcza Armia. Wysocki J.Poliszczuk W. Zbrodnie przeszłości Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. 2006. 207-228. O holokauście Żydów w wykonaniu ukraińskich nacjonalistów w duchu programu NSDAP i SS. 2006. (ed. 2006. Toronto. 1995. Komański H. Poliszczuk W. 2012. Poliszczuk W. Wrocław. Warszawa. Kraków. Toronto 28.

Mówiąc o „współudziale w zbrodniach” mam na myśli zbrodnie popełniane przez jednostki ukraińskie współdziałające z okupantem. Na tych terenach ludność polska i ukraińska była przemieszana i prawie w każdej wsi mieszkali przedstawiciele obu tych narodowości. Teren. a liczne dokumenty źródłowe w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008). 2007) dla województwa stanisławowskiego.1939 razem z ks. 3. . Leszek S.. Z Sowietami współdziałała w czasie pierwszej sowieckiej okupacji Czerwona Milicja złożona w dużej części z Ukraińców. byli aresztowani dzięki donosom nacjonalistów ukraińskich. Podlegały OUN-UPA także Samoobronni Kuszczewi Widdiły (SKW) i inne ukraińskie jednostki nacjonalistyczne. ojcowie. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego „IZ”. Stosowane skróty: gm. . choć niejednokrotnie miała z nimi umowy o wzajemnym nie atakowaniu się i o dostarczanie broni i bojowego zaopatrzenia. W przedstawionej liście. (ok. 2. pow.*  (KS) B. oo. policja ukraińska (Ukrainische Hilfspolizei) bardzo „zasłużona” w likwidacji gett żydowskich. którzy mieli odwagę jawnie potępiać zbrodnię ludobójstwa. Stefan Babiński salezjanin ur. a z drugiej strony są to stronice przynoszące wielką chwałę duchownym rzymskokatolickim tych ziem oraz tym księżom greckokatolickim. itp. o którym mówimy to ziemie południowo-wschodnie II Rzeczpospolitej. lub byli aresztowani przez Policję Ukraińską i przekazani Gestapo. Bielsk Podlaski. niewielka południowa część województwa poleskiego a także wschodnia i południowa część województw lubelskiego i rzeszowskiego w ich dzisiejszych granicach. a w miastach i miasteczkach. Możejko. w 1880 r. diec. czyli ówczesne województwa: lwowskie.09.diecezja.Prof. – gmina.. Dub. Jej ręką zbrojną była Ukraińska Powstańcza Armia (UPA). ur. wzięte z książki Władysława Siemaszko i Ewy Siemaszko (2000) są oznaczone „SiS”. wołyńskie. proboszcz par. a po tzw. – powiat.. a także złożona z Ukraińców ale przeważnie z niemiecką komendą dywizja SS-Galizien z podległymi jej batalionami policyjnymi. –dekanat. w książce Szczepana Siekierki i współautorów (2006) dla województwa lwowskiego i w książce Stanisława Jastrzębskiego dla województwa lubelskiego. Tomaszów Lubelski. Obszerne biografie wielu księży wspomnianych w tej pracy są przedstawione w książce Marii Dębowskiej i Leona Popka 2010. Zamordowany 25. z książki Marii Dębowskiej i Leona Popka (2010) „DP”. materiały wzięte z pracy Ewy Siemaszko i Leona Popka (2004) są oznaczone literami „SP”. pow.09. Bez gwiazdki są nazwiska duchownych zamordowanych przez Niemców lub Sowietów przy współudziale ukraińskich nacjonalistów. – archidiecezja. s.brat zakonny. siostry zakonne. Strony podawane przed nazwiskami duchownych dotyczą miejsca w książce: Szczepana Siekierki i in. par. stanisławowskie i tarnopolskie. z książki Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008) „KS”. Członkowie wszystkich tych nacjonalistycznych organizacji zwani są często w tej pracy ogólnie banderowcami od imienia przywódcy OUN-UPA Stepana Bandery. Aresztowany przez policję ukraińską w 1943 r. Gwiazdką zaznaczono duchownych zamordowanych bezpośrednio przez nacjonalistów ukraińskich.* (  KS) Ks. Duchowni rzymskokatoliccy zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich lub przy współudziale nacjonalistów ukraińskich Województwo lubelskie: 1. Od tego czasu minęło już kilka lat i ukazały się nowe pozycje literatury. Antoni Beszta-Borowski ur.urodzony. np. lub o wymianę informacji. – parafia. o którym mowa było popełnione głównie przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). „zwolnieniu” uprowadzony przez policjantów ukraińskich i zamordowany.. str. narażając się na śmierć w obronie prawd wiary i sprawiedliwości. która działała samodzielnie i nie zależała bezpośrednio od Niemców. a z książki R.1939 r. takie jak batalion ukraiński Nachtigall w służbie niemieckiej. o.180) Stefan Fabijański. – ksiądz. zamordowany dnia 25. postarałem się więc przedstawić w tej pracy uzupełnioną listę. Ludobójstwo. dr hab. dek. ks. Biała Podlaska. Badacze problematyki ludobójstwa popełnionego przez OUN-UPA na narodzie polskim Ewa Siemaszko i Leon Popek sporządzili w roku 2004 listę duchownych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich. Niedzielki (2007) „Niedz”.. Służba Bezpeky (SB) obciążona odpowiedzialnością za największe okrucieństwa podlegała bezpośrednio OUN i działała najczęściej w ramach jednostek UPA. także bardzo liczni Żydzi. Wiele zbrodni było popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami. w 1912 r. z książek ks. br. ss – siostra. par.*  (J. Jankiewicz Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale Wstęp Mordy na duchownych na Kresach II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1939-1947 są jedną z najciemniejszych stron ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. i popom prawosławnym. – ojciec.. kleryk. archidiec. a z książki Stanisława Jastrzębskiego (2007) literą „J”. pow. przez 116 117 . w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2004) dla województwa tarnopolskiego.

lat 60. Jan Gałek (Franciszek) OFM bernardyn ur. pow. kapelan 9 pp.1944 r. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 27. 2. dek. pow. podlaska). wykładowca na Wydziale Teologii Uniwersytetu Lwowskiego im.1939 r. Jarocin. pow. 12. J str. 1169) Ks. pow.01. ur. (archidiec. Wieś i gm.*  (KS) Ks. proboszcz par.40 r. gm. Biłgoraj). pow.*  (KS) Ks. dek. (diec. dek. 81) Ks. Szutowa. bernardynów we Lwowie. W wyniku donosu nacjonalistów ukraińskich aresztowany przez gestapo.  (KS) Ks.*  (J str. pow.07. proboszcz parafii Lubień. podczas próby przejścia pułku przez granicę. Klesztów. Władysław Tchórzewski ur. ktoś go zastrzelił. zamordowany we wsi Dub. 3. 15. proboszcz par. J str. Marian Kłonowski proboszcz parafii Chlebowice Wielkie (siedziba gminy).1944. Żmudź.09. Nisko (diec. 13.08. lubelska. Został aresztowany przez policjantów ukraińskich i rozstrzelany przez Niemców 04. Zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 19. 1885. na Węgry. kapelan 24 p.. kleryk. pow. Bóbrka (archidiec. Świdnik. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich dnia 13 (lub 19 . Jakub Jachuła. 8.*  (str. Brzeżany. pow. Jaworów (diec. (  SP) Ks.*  (SP. gdy wrócił po przyjściu Sowietów. Krężnica.1939.*  (KS) Ks. 191) Ks. Bełz).  (str. Longina (Wanda JaninaTrudzińska) służebniczka starowiejska z Zakładu dla Sierot Wojennych w Turkowiczach. Świrz). Aresztowany z udziałem policji ukraińskiej i przekazany do gestapo. W lipcu 1943 r. Ratując życie uciekł do Lwowa. zmarł w obozie w Dachau 12. przemyska. dek. 180) B. Na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowany przez gestapo i policję ukraińską dnia 01.*  (KS) Ks. Tomaszów Lubelski) wraz z księdzem Możejko. par. zamordowany 08. rez. lat 71. 9. Borów. 5. w 1900 r. podobno za to.09. lubelska. gdy wracał do swojego domu w Koniuchach pow. na wzgórzach Wuleckich. Alojzy Strakowski. janowski (diec. w Komarnie.1907. dek. w r. wikary parafii Lubaczów aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do więzienia Niemcom. 1919 z III kursu Seminarium Duchownego we Lwowie zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w 1939 r. proboszcz par. Zygmunt Pisarski. J str. Chełm zamordowany po torturach 13. 352) Ks. dnia 25. Tomaszów Lubelski) 4. przez nacjonalistów ukraińskich. przebywał w Krasnym Stawie od 1939 r. Zamordowany przez Niemców współdziałających z policją ukraińską dnia 02. w 1916 r.1944 r.210). Jana Kazimierza.  (KS) Ks. Władysław Jacniacki. Błażej Nowosad. (19. Tomaszów Lubelski). pow. lubelska.. proboszcz parafii Nabroż. rtm rez. Biłgoraj (diec. Stanisław Skielimowski proboszcz par. 6. Hrubieszów) zamordowany w czasie pacyfikacji wsi przez Niemców i Ukraińców z SS-Galizien w styczniu 1944 r. Żandarmi niemieccy z udziałem policjantów ukraińskich spalili plebanię i w niej księdza w lipcu 1943 r.1939 przez nacjonalistów ukraińskich ze wsi Sniatycze. 7. 4. przemyska. lwowska.40 na podstawie donosów nacjonalistów ukraińskich. Hrubieszów (diec. dek.1944. (diec. Tomaszów Lub. 95) Ks. lubelska.180). 9. Tomaszów Lubelski) wraz z dwoma klerykami dnia 25. kap. 1944 r. NN proboszcz parafii Klelów. zamordowana wraz z 7 wychowankami przez nacjonalistów ukraińskich 15. Marcin Kędzierski. Tyszowce.1943 r. pow. 7. dek.*  (str.1939 r. Jakub Dymitrowski. Kraśnik. lat 41.07.). Stanisław Kołodziej ur. 17. Leżajsk) aresztowany przez Niemców 02.*  (SP) Alumn Józef Janas ur. w 1914 r. Województwo lwowskie 1. Chełm. proboszcz par.nacjonalistów ukraińskich we wsi Dub. proboszcz parafii Gdeszyn.  (J str.  (str. 12. Rudki. Dr Władysław Komornicki ur.1915 należał do zgromadzenia oo. Łańcut (diec. J str. przemyska. Czesław Broda ur. gdy był w ogrodzie. Albin Barnaś lat 40. Potok Górny.05. gm. Jaworów). Uprowadzony i zamordowany przez banderowców 20. 997) Ks. Wiktor Możejko zamordowany we wsi Dub. lubelska. Mikołaj Kapuściński. 1943 r. i pow. rozstrzelany w marcu 1944 r. (  SP.09..  (KS) Ks. Stanisław Galewski. proboszcz par. 10. pow. 5. Tomaszów Lubelski (diec.04. że odbierał od Ukraińców zrabowane z plebanii rzeczy. 118 119 . Leżajsk w pow. 04. Krosno. ur. zesłany do obozu w Dachau gdzie zginął w r. (  J str. lat 42. Łukasz Żezuliński ur..06.05. lwowska. dek.1941 r. dek.06. 05. w 1870 r.*  (SP. lubelska). pow. lubelska. Hrubieszów (diec.12.*  (SP. gm.145).36) Ks. pow.1943 – J) wraz z 20 parafianami przez UPA.*  (SP. rozstrzelany w sierpniu 1941 r. w 1909 r. Sokal. Chełm) Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 13. w 1911 r.09. Ks. 25.. został zastrzelony przez policjantów ukraińskich. wikariusz par. w r. 11. pow. 10. Stanisław Gustkowicz ur. 3 Zamojskiej Dywizji Piechoty zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce na drodze Zamość-Biłgoraj 18. proboszcz parafii Kobylany. 16.  (SP.10. Ks. Włodawa (diec.*  (J str. Tomaszów Lubelski (diec. par. dek. 1942. dek. Szutowa. Miasto. pow. 17) Ks.02. pow. Tomaszów Lubelski (diec. lubelska dek. lat 40.J). 8. Ks Marceli Weiss.*  (KS) B. 64). J str. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce. lubelska. 6. 10 Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej.1941 r.02. Kościół z tabernakulum został zbezczeszczony.1943 r.1941 r. Ks. 14.) S. Ulanów nad Sanem). dek.

 (str. 20. Mościska należącym do Leona Szeptyckiego brata metropolity Andreja.11. bernardynów. 28. Wieś Kornałowice. zginął w obozie w Dachau w 1942 r. był wykładowcą w Papieskim Instytucie Orientalnym w Rzymie (1935-1937) zamordowany 27. O. Borownica. Dobromil (diec. 904) Ksiądz NN.*  (KS) Ks.*  (str. Zamordowany przez banderowców dnia 12. Bolesław Mróz. Tuligłowy pow. wikary par. pow.1943 r.. Szczerzec). pow. i par. dek. Banderowcy zabili księdza 25. lwowska. pow. siedziba gminy i par. lwowska. 619) Ksiądz NN. Władysław Selwa proboszcz parafii Tuligłowy.*  (str. Świrz. Żochatyn pow. Jan Schiller sekretarz Arcybiskupa Twardowskiego we Lwowie zamordowany w lutym 1944 r. 541) Ks. Kazimierz Lach. Stanisław Mucha administrator parafii kościoła oo. Józef Kopeć wieś i par. Malechów pow. lwowska. Sambor (archidiec. 415) Ks. 33. Andrzej Osikowicz ur. Zamordowany w latach 1944-1945 przez banderowców. W 1941 r. Wieś Wysocko.39 r.1907. gm.1900 r.46 w czasie napadu sotni Hromenki na wieś Temeszów (par. kpt.  (str.280) Ks. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. 13. Józef ur. 1007) O. proboszcz par. przemyska. proboszcz par. Dobromil (diec.12.12. lwowski aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo we Lwowie. (SP) Ks.06.*  (str.*  (KS) Ks. lwowskiego przez bandę nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. Michał Duszeńko . lwowska. Przemyśl Zamiejski). pow. wieś. Jarosław (archidiec. lwowska.*  (KS) Ks. Drohobycz. proboszcz parafii Borysław pow. Tarnawka. dek. Władysław Sarna ur. Adam Korczak ur.05. lwowski. Sambor).1944 r. zabito go w czerwcu 1944 r. ale nie zgadzają się inne dane.09. w 1907 r.patrz woj.  (KS) Ks. 27.09.1941 r. 30. 1170) Ksiądz NN proboszcz. powołany jako kapelan do 5 DP we Lwowie. Dublany. proboszcz par. greckokatolickim Michaile Hajdiuku (ks. dek. par. Gliniany) postrzelony śmiertelnie w dniu 26/27. 26. par. Kamionka Strumiłowska (archidiec. Lwów (archidiec. Brzozów). W kwietniu 1943 r. pow.*  (str. 15. Józef Skrabalak proboszcz parafii Budki Nieznanowskie w pow.*  (str. Dydynia. proboszcz parafii Równe pow.  (KS) Ks. (Do wyjaśnienia) 23. policja ukraińska fałszywie go oskarżyła i aresztowała a potem oddała go w ręce gestapo. Malechów pow. przemyska). został przez banderowców spalony kościół i zamordowany ksiądz.79) Ks Jan Mazur. gm. Zgadza się nazwa wsi i data śmierci. Przeworsk zamordowany przez gestapowców wspólnie z policjantami ukraińskimi w latach 1942-43.1943 r. Wieś i parafia Hodowica (Chodowica).jest możliwe. Sokal (archidiec. zesłany do Auschwitz. Zamordowany przez policjantów ukraińskich 20. pow. 29. 124) Ks. Matków. Mariusz Skibniewski ur. że to ta sama osoba. 283) Ksiądz NN. dek. rez. razem z Leonem Szeptyckim i jego rodziną.1944 r. w majątku Przyłbice pow. 19. Drohobycz został z donosu policji ukraińskiej aresztowany pod zarzutem pomocy Żydom. dek. Wieś. zmarł 2 dni później.03. przez syna popa z Boratynka. dek. tarnopolskie ks. 75) Ks.  (KS) Ks. Turka (archidiec. Stefan Stuglik wikariusz katedry lwowskiej. i gm. pow. dek. Został aresztowany z donosu policji ukraińskiej. Wywieziony do Majdanka zginął 29.1944 r. kapelan 21 DP Górskiej zamordowany na terenie pow. Wieś. 25..20) Ks. dek. zginął w Oświęcimiu. w 1895 r. W 1939 r. Zginął w Dachau w 1941 r. podczas wycofywania się wojsk sowieckich. 1105) Ksiądz NN.*  (str.07. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich . Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 29. Hajdiuk wyrok otrzymał z AK za współpracę z okupantem przeciw Polakom i za podburzanie ludności ruskiej do mordowania Polaków). 14. 17. dek. Jaćmierz). 541. Nie stawił się do koszar lwowskich bo podczas przejazdu do Lwowa został zabity przez grasującą pod Lwowem bandę ukraińską w ostatnich dniach sierpnia 1939 r. był w klasztorze we Lwowie. dr. w 1898 r. 12. w 1881 r. profesor w Seminarium Duchownym we Lwowie. lwowska. aresztowany przez gestapo na skutek donosu Ukraińca Michała Nestora. 89) Ks. Brzozów (archidiec. Kończuga. Jan Siuzdak ur. w odwet za wykonany wyrok na ks. 24.  (KS) Ks. Bełz).1942 r.  (str. gm.*  (str. gdzie został zamęczony 16. Józef Kostuś (Rafał) OC ur. 31..*  (str. Pruchnik Miasto. Adam Mołdoch katecheta ze Lwowa.*  (str.06. przez nacjonalistów ukraińskich. w 1905 r. 21. -. par. Nawaria. 1903.03. Jarosław. Wietlin. proboszcz parafii. w par. i gm. 16. 120 121 . Dublany). 280) Ks. Dydynia. Pantałowice. KS str.* (  KS) Ks. lat 36 proboszcz par. Świrz). tarnopolskie. Patrz woj. Karol Potoczny proboszcz par. kpt.1943 r. Krystynopol. żołnierza SS-Galizien. pow. Bóbrka (archidiec. w odwet za wykonany przez AK wyrok na ks. zamordowany w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r. lwowska.*  (KS) Ks. Stanisław Kwiatkowski lat 64. Zamordowany przez SB-OUN w marcu 1944 r. Został zastrzelony w kancelarii parafialnej dnia 09. 1902 r.(str. pow. jezuita. Jarosław aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej.  (str. gm. zamordowany w więzieniu we Lwowie. aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich dnia 02. greckokatolickim Michaile Hajdiuku. pow. z klasztoru Zabuże w Sokalu. 18. Wołkowyja (także siedziba gminy). gm Laszki pow. lwowska. pow. 32. Franciszek Strzelczyk ur. Jarosław-Wschód). gm. 22. i gm. Franciszek Stańko ur.*  (str. Lesko.

1942 r.1886 r.  (KS) Ks. w którym mieszkał ksiądz. pińska.*  (str. proboszcz parafii Cieszanów pow. Podkamień. proboszcz par. Marceli Zmora ur. Kamień Koszyrski (diec. przemyska.  (KS) Ks.  (KS) Ks. Jan Wolski ur. katecheta z parafii Równe na Wołyniu. 41. 35. Jana Borella (zmarłego. przemyska. 491) Ks. 4.1941 przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. Ceperów par. Mościska (diec. obrabowali go i księdza zabili 19. NN. Józefa Szostaka z odpustu w Lubieszowie. Janów Poleski) zamordowany 24. Tuligłowy.  (str. Zamordowany przez banderowców 06. zginął w Auschwitz.*  (IZ) Ks. 38. Kamień Koszyrski (diec. dek.1943 r. lwowski. przez nacjonalistów ukraińskich. proboszcz par. 587) Ks. Dobromil (diec. Jaryczów Nowy. pow.  (str. gm. sercanka. Filipina Sarna z parafii Malechów pow. 36.*  (KS) Ks. lwowski.1943 r. 1889.*  (SP) Siostra zakonna Andrzeja Maria Osakowska. dek. Konkolniki). bernardyn. Witalis Borsuk. Rohatyn (archidiec. 6. Wiktoria Hanusik z parafii Malechów pow. łucka. i par. z donosu policji ukraińskiej i nacjonalistów ukraińskich został aresztowany przez Niemców i zamordowany. dek.  (623) S. Pińsk zamordowany przez UPA gdy wracał z pogrzebu o.*  (str. pow. proboszcz parafii Kamień Koszyrski zamordowany przez Niemców w sierpniu 1943 r. w klasztorze w Lubieszowie. lwowska. 7. chciał dostać się do Generalnej Gubernii. gdy odwoził proboszcza z par. 672) Ks. 3. Wieś i parafia Husaków miasteczko. proboszcz parafii Zagórz. proboszcz par. 11. Kośna pow. proboszcz parafii Mariampol-miasto.1943 r. 122 123 .  (KS) Ks. z klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec. Ludwika Trudzińska marianka FRM ur. 39.06.08. Pińsk. przez nacjonalistów ukraińskich w drodze. gdy wracał wraz z br. Pohorce. Banderowcy napadli na dom. Franciszek Będkowski.11. pijarów w Lubieszowie.1944 r. dek. Aleksander Zając z zakonu oo. lwowski zamordowana przez UPA 03. W wyniku donosu miejscowego Ukraińca został zamordowany pod koniec czerwca 1941 r.1944. dek. dek. 833) Ks. sercanka. proboszcz par. w 1902 r. lwowska. Kamień Koszyrski. Zamordowany 14/15. gm.1944 r.120) Ks.*  (str. dek. zmordowany 24. Janów Poleski). Świrz). pijarów w Lubieszowie zamordowany przez UPA. Kamień Koszyrski. w r. 28. pow.  (623) S. Jan Budkiewicz ur. dek. w 1903 r. pińska.10. Stanisławów (archidiec. 3.*  (SP) Siostra zakonna Jadwiga Alojza Gano. Piotrem Mojsijankiem z odpustu w Lubieszowie w pow. Piotr Walczak z parafii Ławrów (pow. Leopold Aulich ur. 393) Ks.02. aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 42.  (str. 2. w r. przemyska. Stryj (archidiec. pow. lwowska. aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. w 1907 r. zamordowana w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r. pow. Małe Hołoby. Lubaczów. w 1907 r. Stryj).*  (KS) B. Piotr Mojsijanek. na podstawie fałszywego donosu nacjonalistów ukraińskich został z grupą miejscowych Żydów rozstrzelany przez hitlerowców w lipcu 1941 r. Kazimierz Rybałtowski ur. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 05. pow. Rudki).*  (KS) Ks. zesłany do obozu w Dachau. proboszcz. Kamień Koszyrski (diec. dek.10.11. pijar z zakonu oo. 8. przez żołnierzy sowieckich w drodze powrotnej od chorej na gruźlicę. zesłany do obozu w Oświęcimiu.04.1943 r. pińska. Konstanty Songajło ur. Województwo poleskie 1. spalona żywcem wraz z około 200 mieszkańcami 09. w 1905 r. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na miasteczko. gdy odwoził ks. Anna Dziwenko z parafii Malechów pow. pow. wikariusz par. Sanok aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. Bircza).  (623) S.  (KS) Ks. Wieś i par. przełożona klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec. 37. Uciekając przed NKWD w 1940 r.*  (KS) S. 26 05. aresztowana przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. z donosu nacjonalistów ukraińskich. 10. pow. Michał Szydełko. wrzucony do studni i tam żywcem zasypany kamieniami. Mościska).07. dek.). Izydor Węgrzyniak. Chyrów – miasto. Władysław Wójcik ur.1940 r. pijarów. 5. Janów Poleski) zamordowany przez banderowców w lipcu 1943 r.1944 r. Marcin Bosak ur. siedziba gm. gdzie zginął 16. Kamień Koszyrski).. Czerewiszcze pow. Był aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo. Turka) okrutnie pobity przez nacjonalistów ukraińskich. lwowski aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 43. Czerewiszcze 4. 342) Ks.06.34. Janów Poleski) spalona żywcem wraz z siostrą Jadwigą Alojzą Gano Województwo stanisławowskie 1. proboszcz par. dek. Lubieszów. pow. 2. pińska. Bratkowce. Podczas przeprawy przez Bug zasztyletował go nieznany ukraiński nacjonalista pod Siemiatyczami. 40. w pow.*  (SP) B. Rudki (diec.*  (SP) B. wieś i parafia Żulin.06.*  (SP) Ks Józef Szostak lat 38.O. gdzie zginął 20. z zakonu oo. Sylwester Stefan Hładzio pijar z zakonu w Lubieszowie. gm.1874.  (str. 9. Franciszek Dominik Kowalik ur. w 1880 r. wikariusz parafii Fraga. pow. w 1896 r.

gm. lwowska. Bartłomiej Czosnek. pow. 23. został aresztowany w czerwcu 1943 r. katecheta w gimnazjum kupieckim w Kołomyi.1943 r.*  (str. lwowska.1944.10. 24. dek. gm. przekazany do gestapo. dek. pow. 15. Uprowadzony przez UPA i uduszony koło sąsiedniej wsi Szeszory. i par. proboszcz i dziekan w Kołomyi aresztowany przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. Romuald Chłopecki ur.02.1942 r. Ks. brał udział w kampanii wrześniowej. Uprowadzony przez banderowców 08. 146) Ks. Wieś. wyrwano mu język. dek. ślad po nim zaginął. Jednym z morderców był syn greckokatolickiego księdza Wasyla Niemyja zaciekłego nacjonalisty.150).02. Rohatyn (archidiec. NN wikariusz parafii Podkamień Rohatyński (pow. 9. Fraga. administrator parafii Fraga. miejskiej i wiejskiej.*  (KS) Ks.03.1944 r.. Tadeusz Stroński. Aresztowany na podstawie donosów policji ukraińskiej przez gestapo. Ks. pow. lwowska. pow. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę”. i par. Został zamordowany w lipcu 1942 r. wikariusz parafii miasta Kałusz. Stanisławów (archidiec. KS). 417) Ks. aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo został zamordowany 26. Rohatyn (archidiec.. gm.. dek. Bolesław Szczur (Szczurowski) wikariusz par. gm. gm.1944.*  (KS) Ks. Był zamordowany dnia 12. Józef Kluz ur w 1912 r.1944 r.przebywający na leczeniu w Mikulczynie.*  (str. 8. Kilka dni wcześniej ksiądz otrzymał od UPA „wyrok śmierci”. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1939 r. Skomorochy Stare. wraz z 30 parafianami. przez policję ukraińską.02. przecięty piłą. pow. lat 35. Kołomyja). Michał Kucab lat 45. gmina i parafia Bednarów. przeor klasztoru. 245). dnia 19.. Zamordowany 06. Wojciech Kośmider ur. pow. dek. Rohatyn.*  (str. Euzebiusz Kamiński aspirant z zakonu oo. Józef Grzesiowski. miasto i siedziba parafii i gminy. Podkamień. przez nacjonalistów ukraińskich. Rohatyn (archidiec. dek. osadzony w obozie koncentracyjnym Gross Rosen. Jan Ciąpała. karmelita. gm. w obozie koncentracyjnym w Lublinie-Majdanku.*  (KS) Ks. pow. Stanisław Perenc. 7. lwowska. aresztowany przez gestapo pod koniec 1942 r.410) Ks. dek. Dolina). gdzie został zamordowany 16. lwowska.09. 13. Kołomyja). Joachim Szafraniec. Ottynia. zamordowany w obozie w Majdanku 23. 12.44 r.12. wieś i parafia Dołha Wojniłowska-Ziemianka.04 1943 r. katecheta z Kołomyi (archidiec. lwowska. Konkolniki).  (str. dnia 27. przez policjantów ukraińskich i przekazany do gestapo w Stanisławowie. a ciało porąbano na kawałki. Świrz). Tomaszowce. 643) Ks. Śniatyń.  (str. w czasie próby przekroczenia granicy do Rumunii gdy uciekał przed Sowietami.1943 r.*  (str. 704) Ks. Zmarł po kilku tygodniach w więzieniu.*  (Str. Błażej Czuba.*  (SP. 10. gmina i parafia Pistyń.. lwowska. pow. str. pow. 14. dek. 124 125 . Koło Stryja został zamordowany 22. Stanisławów) został aresztowany przez gestapo na skutek donosu policji ukraińskiej pod zarzutem działalności na rzecz wywiadu polskiego rządu emigracyjnego.*  (str.*  (str. Wywołano go pod pozorem opatrzenia chorego.  (str. przez czerwoną milicję ukraińską i oddany do NKWD.06. pow. w 1889 r. Aresztowany w końcu 1943 r. dek. 11. (wraz z bratem E. obcięto genitalia. inicjatora mordów w całej okolicy.09.1944 r. 246) Ks. wieś. Rohatyn (archidiec. rez. 20. proboszcz. Został aresztowany 24. i był strasznie zmasakrowany. dek. gdzie został zamordowany 11. w 1875 r. 18.43 r. Staniław Rysikowski – proboszcz.  (str. Ksiądz odpowiedział: „Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości. trafił do Stryja i tam pozostał.  (SP. Ks. podczas napadu UPA na polskie domy w Niżniowie. Ottynia (także siedziba gm. przez NKWD na skutek fałszywych donosów miejscowych nacjonalistów ukraińskich i zesłany na Sybir skąd nie powrócił.1889. 6. Stanisławów).  (str. Świrz) zamordowany przez UPA 19. 41 r. 394) B. Kosów Huculski (archidiec. Tłumacz). Został aresztowany w 1940 r. zaginął bez wieści. osadzony w obozie koncentracyjnym w Majdanku. Podkamień pow. W przeddzień aresztowania oficer węgierski ostrzegał księdza o możliwości aresztowania i proponował mu samochód.02. 17.12.  (str. Konkolniki). Kałusz (archidiec. Miasto. 5. Leopold Kaściński – proboszcz w Śniatyniu. na podstawie donosu policji ukraińskiej. Ludwik Peciak ur. wikariusz parafii Bołoszowce. i par.. Roch Sałek z zakonu oo.1943 r.02. 405 i 450): Ks. Stanisławów). 479) Ks. 394) Ks.*  (str. Żurów. 21. zaginął bez wieści. Nadwórna (archidiec. kapelan wojskowy.  (Str. dek. bernardynów zamordowany wraz z ojcem Szafrańcem i bratem Sałkiem przez nacjonalistów ukraińskich we wsi i parafii Fraga. Kałusz (archidiec. prefekt w Kołomyi. 342) Ks. pow.245) Ks. 25. Józef Smaczniak miasto i powiat Nadwórna (archidiec. lwowska. lwowska. 287) Ks. Rohatyn) uprowadzony i zamordowany przez UPA 19. dek. Tłumacz. 16.03. Rohatyn (archidiec. zamordowany przez banderowców we wsi i par. wieś. Leon Chudy kpt. lwowska. lwowska. aby uciekł do Budapesztu. 382) Ks. Kamińskim i ojcem Szafrańcem) 22. Był torturowany przez nacjonalistów ukraińskich. 1940 r.1944 r. O. bernardyn. 19. Wieś. Zamordowany w czasie napadu UPA. pow. Andrzej Kolbusz parafia Niżniów pow. lwowska.02. bernardynów.*  (str. Dolina) zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 12. 394) B. Świrz) dnia 19.

. Dolina). Leokadia Kulpa ur. 756) S. zaginął bez wieści. 41. i pow. (archidiec. (  str. pow. osadzony w więzieniu w Stanisławowie. Żydaczów (archidiec. Bojarczak .1945 r. Uprowadzony z plebanii przez banderowców w październiku 1943 r.1944 r. dek. 05. 756) S. gm. dek. 28. została przepiłowana piłą. Weronika Melinger ur.04. par. gdy wracał z odpustu w Litiatynie. w Derżowie. Wieś i par. na podstawie list sporządzonych przez nacjonalistów ukraińskich i stracony wraz z ogromną grupą inteligencji polskiej 14/15.*  (str. 503) Ks. i par. 30. 701-702) S. Remigiusz Wójcik z parafii Święty Stanisław (także siedziba parafii). gm. pod zarzutem ukrywania Żydówki w dzwonnicy na wieży kościelnej. 48) Ks. dek. lwowska.1869. pow. Zwłoki odnaleziono w listopadzie. dek. 36.02. przez UPA. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na wieś. Derżów pow. 35. zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 07.1944 r. Województwo tarnopolskie 1. zamordowana 6.*  (KS) S. pow.*  (KS) S. 34. Stanisławów). dek. Siostry zakonne 32.  (str. zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 9/10. lwowska.05 1944 r. 30. 30.02.05.1944 r. dek. gm. 37.  (SP) Ks.1941 r. Rożniatów.. Sarnki Dolne. 158) Ks.*  (str. Niżniów. par. gm.1944 r. 756 i SP) S. Piotr Bieńko proboszcz par. (archidiec. Konkolniki. M. 2. dek. Był przez 3 dni torturowany w gestapo a czwartego dnia puszczono na niego dwa psy.1943 r. 40. Derżów w pow. Stanisławów) aresztowany przez gestapo w 1941 r. dek.04. dek.*  (str. gmina Broszniów. pow. kiedy wracała do domu. zmarł na tyfus w więzieniu.05. Stryj) wraz z S. pow. Stryj) spalona 09. Monasterzyska pow..1944 r. z parafii Podkamień Rohatyński. Osobiście nadzorował to Oskar Brandt – gestapowiec.1945 r. W kwietniu 1944 r..1944 r. 44. Helena Dżugała lat 26. lwowska.1942 r. 27. podczas napadu na klasztor. uprowadzony przez banderowców z drogi. wieś i parafia Bybło. dek. podczas napadu na klasztor.1880 ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. został aresztowany w listopadzie 126 127 . Żydaczów zamordowana przez UPA 7/8.1906. przez nacjonalistów ukraińskich w kościele wraz z kilkoma innymi osobami. Brzeżany (archidiec. Edward Tabaczkowski proboszcz parafii Kałusz.12. 42.. lwowska. szarytka ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. 31. 408) Ks. lwowska. Władysław Biliński ur. Stryj). w drodze do Niżniowa (wraz z siostrą Letycją Szembek). Celina z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa. 29. zamordowana (wraz z siostrą Józefą) 9-10. szarytka z klasztoru w Rozdole.1944 r. Buczacz).(archidiecezja lwowska. Stanisławów). aresztowany przez ukraińską policję na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich.26. lwowska. lwowska.1944 r.08. Dolina (archidiec. (archdiec.*  (str. w Derżowie. Nowosiółka Biskupia. lat 65.03.12.  (SP. ur.05. 39. Buczacz. w 1880 r. pow. wieś Rypne. i gm. Żydaczów (archidiec. koło Rusiłowa nad Strypą. wraz z siostrą Celiną. lwowska. Żydaczów (archidiec. Jazłowiec) zamordowana przez banderowców w sierpniu. Stanisławów. pow.* (  str. 29). Stanisławów (archidiec. Dolina (archidiec. Kałusz (archidiec. dek. Czesława Antonina Stieber (józefitka). lwowska. Borszczów. dek. lwowska. Zwłoki odnaleziono w listopadzie 1944 r. Wiktorią. Rohatyn (archidiec.* (  Str. i po torturach bestialsko zamordowany. proboszcz par. pow. Tłumacz. z klasztoru w Rozdole pracująca w par. Dolina). Ks. Tłumacz (archidiec.1881. Józefa z klasztoru w Rozdole. pow. Tłumacz (archidiec. gm. Potutory.*  (Str. Niżniów. Wiktor Szklarczyk.Tłumacz (archidiec. pow. Dr Lucjan Tokarski lat 54. par. Stanisławów). Teresa józefitka z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa par. Zgromadzenie SS józefitek pielęgniarek szpitala w Dolinie. i pow. dek. 720. katecheta w Stanisławowie. 38. 33. gm. lwowska. Antoni Wierzbowski. lwowska.*  (SP) S. Bursztyn. Józef Wiatrowy.1944 r. 701-702) S. Borszczów) W wyniku donosu miejscowych Ukraińców. dek. Stanisławów). Konkolniki). pow. wieś.*  (str. Rohatyn (archidiec. dek.08.743-44) S. lwowska. Policja ukraińska aresztowała go we wrześniu 1942 r.. 112) Ks. Perehińsko. i gm. pow. Brzeżany) zamordowany przez banderowców dnia 15. wraz z siostrą Zofią. pow. wikariusz. 17).04. które go rozszarpały. Agnieszka Poniecka ur. Jan Bojarczuk ( J. 384) Ks. lwowska dek. zmarł 20. aresztowany przez żandarmów niemickich na skutek donosu policji ukraińskiej. 1905 r.12. Stefania Ustyanowicz (siostra Zofia) z Jazłowca uprowadzona w sierpniu 1944 r. 43. Dolina) zamordowana przez banderowców.*  (Str. Świrz) zbiorowo zgwałcona i zamordowana 20. Błudniki.10. józefitka z klasztoru w Niżniowie pow.1883. Maria Letycja (Maria Szembek) administratorka Domu Sióstr Zakonnych w Jazłowcu (archidiec.*  (str. 3. S. zamordowana 6. gm. Kotów. Konkolniki) Został zamordowany przez banderowców 19. Rohatyn (archidiec.*  (SP) S..03. 25. Stanisławów) zamordowana wraz z siostrą Kosiorowską przez nacjonalistów ukraińskich 07. Wiktoria Misiak z klasztoru w Rozdole ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. dek.*  (str. gm. wieś i parafia Broszniów-Osada. 743-44) S. proboszcz.*  (SP) S. 05. dek.  (str. KS) Ks.02.. lwowska. zamordowana przez UPA 29.KS) ur. lwowska. Kowalówka gm. Adela Augustyna Pawłowicz ur. Franciszka Kosiorowska józefitka z klasztoru w Niżniowie. lwowska.12. lwowska.*  (str. 1944 r. dek.

*  (str. Antoni Frankowski. w 1880 r. lwowska. lwowska. 1889. gm.*  (str. 294) Ks. Brody (archidiec. ale w drodze powrotnej do domu został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich koło wsi Wojkowice w lipcu 1941 r... dek. par. 266g) Ks. pow. lwowska. Zamordowany w pociągu 14. pow..02. pow. w 1912 r.02. gm. lat 29. Przemyślany (archidiec. 128 129 . Jan Kuszyński wikary. dek. 14. dek. Poczajów.03. Buczacz (archidiec.. pow. dek. Dotkliwie pobity i zamordowany 14. 18. Wysocko-Hallerczyn gm. Zamordowany przez banderowców (przecięty piłą) dnia około 11. 415) Ks. pow. Krzemieniec) zamordowany w Podkamieniu. 4.1895. Czerwonogród. 10*  (str. gm. lwowska. pod zarzutem udzielania pomocy jeńcom sowieckim. w 1886 r. Zamordowany przez banderowców 2/3 września 1943 r. lwowska. Wieś. pow.*  (str.03. Brody). kapucynów lat 48. przeor konwentu karmelitów trzewiczkowych w Trembowli. 16. Brzeżany (archidiec. Tarnopol (archidiec.44 r. zaginął bez wieści. że rewizja nie potwierdziła oskarżenia. 123) Ks.*  (str. dek.01. administrator parafii Kotów. Zamordowany przez bojówkę SB-UPA.44 r.*  (94) Ks.01. Radziechów (archidiec. Wołków. zamieszkały w Koniuchach. Adam Drzyzga administrator parafii Sorocko. 407) Ks.1945 pochowany wraz z około 50 parafianami.1943 r. gm. 293) kleryk Florek. dek. dek. 88) Ks. dominikanin. Józef Janas ur. wieś i parafia Krosienko gm. pow. 06. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich lub nacjonalistów ukraińskich pod Trembowlą w sierpniu 1941 r. Michał Karczewicz proboszcz par.1944 r we wsi Ładańce. Tarnopol).12. Władysław Klakla ur. Jazłowiec). wołyńskie. Skałat). Toustobaby.01. Zamordowany przez banderowców dnia 11. wikariusz par. dek. w 1891 r. przez banderowców. Seminarium Duchownego we Lwowie. Mikołaj Ferenc. w 1893 r. 152) Ks. dek. 19. pow. Stanisław Kwiatkowski lat 64. zamordowany przez banderowców 14. 306) Ks. Michał Duszeńko. Kaczorowskiego. w 1888 r. lwowskie) 15. wieś i parafia Markowa. Krzemieniec (woj.09. gm. pow. dek. dek. i gm. Inspiratorem mordu był miejscowy ksiądz greckokatolicki (napastnicy i ten ksiądz zostali schwytani i podobno rozstrzelani przez żandarmerię niemiecką (Wołczański 2005. Uciekł z transportu. z zakonu oo.*  (str. dek.03.10. lwowska.. Brzeżany). dek. (patrz woj. Andrzej Kraśnicki ur. Konkolniki). Przemyślany (archidiec.Brody (archidiec. Świrz). Busk). Świadkiem uprowadzenia był ksiądz wikary Alojzy Schmidt. Podhajce (archidiec. siedziba par. lwowska. Potutory. Brody) w dniach 12-16. pow.  (str. Toporów.1919 alumn II r. dek. Przemyślany (archidiec. dominikanin. 111) Ks. Przemyślany. Nowosiółka-Bekerów. Brzeżany).03. proboszcz parafii Podwysokie. 5. Brzeżany zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w pobliskiej wsi. Świrz. Jazłowiec).*  (str. 88) Brat Jan Frączyk ur.41) w więzieniu w Kamieńcu Podolskim. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w czasie pogrzebu parafianina dnia 23. Szczepan Jurasz proboszcz.01. gdy wracał z pogrzebu ks. wieś i par. 21. przez banderowców wspartych przez oddział SS-Galizien 9.43 r. łucka. Uprowadzony przez banderowców 31. Kurzany. dek.10. miasteczko Jazłowiec. lwowska.44 r.1944 r. i gm. wieś i par. Podhajce). dek. Stanisław Fijałkowski ur. proboszcz par. Napad zorganizował greckokatolicki ksiądz Jan Kozak z synem Wańką.1944 r. pow. został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30.1945 r. Wołków.*  (str. 264) Ks. 22.* (  KS) Ks. lwowska. dek. lwowska... Świrz). Trembowla). wieś i par. Trembowla (archidiec. lwowska.41 r. 1099) Ks.. pow. 7. Brody (archidiec.1944. lwowska.  (str.*  (str. rozstrzelany przez Sowietów przed kościołem. pow. wieś.02. 386) Ks.1944 r. lwowska. proboszcz par. wikariusz. 6. Zamordowany 12. Brody). Brody (archidiec. rozstrzelany (9. Aresztowany przez współdziałającą z NKWD milicję ukraińską został skazany 15. Brody) wraz z około 100 innymi ludźmi i trzema duchownymi w dniach 12-16. dek. Adam Gromadowski ur. na 10 lat łagru. na trasie Złoczów-Lwów. Ponikowica.1941 r. Drohiczówka. Zabojki gm. lwowska. diec. 12. Zmarł na atak serca podczas napadu UPA 2/3. Przemyślany. w 1906 r. mimo. lwowska. Był uprowadzony przez banderowców w czasie napadu na plebanię 8. był torturowany przed śmiercią. pow. Zamordowany 14/15. pow.1944 r. pow. Zginął wraz z dwoma innymi braćmi zakonnymi i jednym księdzem oraz z ponad 100 uciekinierami z sąsiednich okolic. był torturowany przed śmiercią. Podwołoczyska nad Zbruczem.*  (str. w 1912 r. -. Skałat (archidiec. zaginął bez wieści.*  (str. Brzeżany).*  (str.02. 61). 432) Ks. Jan Kazimierz Gach ur.1944 r. Józef Kaczorowski ur. zamordowany przez banderowców w klasztorze w Podkamieniu.. pow. Marian Dziamarski proboszcz. lwowska. Rajmund Gałązka ur. ur. Podhajce (archidiec. wskazany przez Ukraińców Sowietom jako rzekomo „strzelający do przejeżdżającego wojska sowieckiego”. podczas napadu banderowców z UPA i żołnierzy z SS-Galizien na klasztor i miasteczko Podkamień.*  (str. i gm. pow.*  (str. par. dek. Ostrzegał go o niebezpieczeństwie ksiądz greckokatolicki. 326) Ks. Tarnopol).  (str. pow.. 20.11. pow. Hłuboczek Wielki. 13. 17. lwowska. i gm. par. 11. lwowska. Zaleszczyki (archidiec. str. 88) Brat Gracjan Jóźwia ur. Mogielnica. par. 8. Brzeżany (archidiec. wieś.Trembowla (archidiec.

lwowska. Leon Perucki wikary.. po sumie banderowcy uprowadzili księdza. Walenty Puchała ur.*  (str. Radziechów (archidiec. administrator parafii Pieniaki. w 1879 r. Uprowadzony i zamordowany (wraz z ks. proboszcz par. Karol Procyk. Jazłowiec). lwowska. 88) Brat Kryspin Karol Rogowski ur. 35. Zamordowany przez bojówkę UPA 13/14. Zamordowany podczas napadu UPA w 1944 r.  (str. 130 131 .*  (KS) Ks. Brody) w dniach 12-16. Brody) zastrzelony przez żołnierzy sowieckich 26.. Sokołówka. Brzeżany). Płuhów. Michałówka pow. Jan Szewczyk ur. Brody) został uprowadzony przez banderowców 27. Stanisław Szczepankiewicz ur.. w 1912 r. w 1874 r. pow. pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec. wieś i gm. Złoczów (archidiec. i gmina Podhorce. Tarnopol (archidiec. Józef Wieczorek proboszcz parafii Pieniaki (także wieś i siedziba gminy).. parafia Tłuste Miasto. lwowska. 359) Ks. 48) Ks Józef Turkiewicz proboszcz par.1944 r.1908. Makabryczny mord: młodej kobiecie w 9 miesiącu ciąży i księdzu rozcięto brzuchy i płód włożono księdzu do brzucha i tak go wystawiono na widok publiczny na rynku w Podhorcach. Zbaraż (archidiec. Tarnopol). lwowska. 146) Ks. w Nowosiółce Biskupiej. ur. Tłuste Miasto. Tarnopol (archidiec. gm.*  (str.1944 r. wieś. pow. 116) Ks. w 1912 r.06. dek. par. pow.1944. dek. w 1910 r.*  (str. 29. Kopczyńce (archidiec. pow. prawdopodobnie wywołany i zabity przez OUN-owca.08. Zaleszczyki (archidiec. przez UPA współdziałającą z oddziałem SS-Galizien 30.*  (str. 26. wieś. pow. pow. Skałat). dek.*  (str.*  (str. Józef Suszczyński ur. i gm.*  (str.1943 koło wsi Szypowce. Podhajce). W 1909 r. 34. administrator parafii Kociubińce. Jazłowiec). Brody (archidiec.. Zamordowany przez banderowców dnia 20. Józef Szady ur. 40. Mówił: „Jestem proboszczem nawet dla tych najbiedniejszych. Włodzimierz Siekierski wikariusz parafii Koszlaki (także siedziba gminy). Ryków. 369) Ks. 507) Ksiądz NN. w 1887 r. Skonał po wielogodzinnych mękach po wbiciu mu kilku gwoździ w głowę. 84) Ks. Tadeusz Siatecki ur. Podwołoczyska pow. Bronisław Majka ur. Monasterzyska. wikary. emerytowany katecheta gimnazjum w Trembowli. Zaleszczyki (archidiec.*  (str. dek. 510) Ks. lwowska.02. w 1913 r. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich po bestialskich torturach 07. wraz z 80 parafianami 41.. dek. przez żandarmów niemieckich. Litiatyn pow. dek. lwowska. dek. 31. lwowska. uprowadzony i zamordowany (wraz z ks.03. 239) Ks.06. 44.*  (KS) Ks.45 wraz z około 150 parafianami. w 1914 r. parafia i gm. Złoczów). wieś. Majką) przez nacjonalistów ukraińskich 16. lwowska.44 r. Zamordowany przez banderowców w noc wigilijną 1944 r. katecheta z par. Stojanów. lwowska. 25. Kopczyńce. dek. Wojciech Rogowski ur.11.. dek. w 1876 r. Florian Toporowski ur. Brody (archidiec.1944 r.*  (235) Ks. Brzeżany (archidiec. 45.  (str. Skałat. par. Józef Rupnicki ur. Zamordowany przez UPA na drodze koło tego miasta 07.44 lub 26. 32. Busk).. dek. wraz z około 80 parafianami.07. Szkodzińskim) koło wsi Szypowce przez banderowców. 448) Ks. lwowska. wraz z 38 ludźmi. Złoczów). w 1874 r. Aż do swojej śmierci nie chciał opuścić swoich wiernych. Józef Pikota ur. Ihrowica. Skałat. pow.*  (KS) Ks.03. Tarnopol).11. Zamordowany przez banderowców 16.07.*  (str.* (str.. lwowska. 443) Ks. Kopczyńce (archidiec. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1942 r. 443) Ks. gmina. Na podstawie donosu miejscowych szowinistów ukraińskich został aresztowany przez NKWD pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec i stracony w Złoczowie dnia 2/3. B. pow. Jan Wiszniewski (Wiszniowski) ur. 158) Ks. Wieś i par. Stanisław Wilkoński ur w 1877 r.02. pow. Brody (archidiec. wieś. w 1906 r. Stanisław Szkodziński proboszcz.09 1943 r. Wieś i gm. lwowska.09. Borszczów. Czortków). wikariusz par. w 1910 r. lwowska. proboszcz. w 1894 r. 33. Czortków).. i gm..03. Zaleszczyki (archidiec.1945 r. pow. 38. lwowska. Zamordowany przez UPA w październiku 1944 r.. gm.1944 r. wieś i parafia Bobulińce.. dek.. który zaginął bez wieści. Wieś Żeżawa. dek.*  (str. dek. 322) Ks. Złoczów (archidiec. 508) Ks. 459) Ks. proboszcz parafii. Kujdanów. administrator par. W niedzielę 05. par. Franciszek Szarzewicz ur. proboszcz. zwłok nie odnaleziono. lwowska.. miasteczko.*  (str.*  (str. pow. i gm. wikariusz par. 24. Buczacz) W wyniku donosu policji ukraińskiej został aresztowany 17. par.01. dominikanin. 27. Buczacz (archidiec.. par.*  (str. w 1895 r. Złoczów (archidiec. dek. Donos złożył nieznany z nazwiska Ukrainiec.1941 r. Rozstrzelany w więzieniu. 1941 r.  (str. Kociubińce. zginął około 26. lwowska. Buczacz (archidiec. Jazłowiec). 39. Kowalówka gm. Baworów.. 37. Czortków. 42. Zamordowany przez UPA 12. Jan Walniczek ur.44. którzy wyjechać na Zachód nie mogą”. wieś. Po nieudanej próbie przejścia granicy rumuńskiej ukrywał się w Żeżawie i tam został zamordowany podczas napadu UPA na polskie rodziny w styczniu 1945 r.1941 r. 28. Busk). zwłoki znaleziono na cmentarzu w Litiatynie. pow.. dek. 36. dek. pow. pow. 43. i zamordowany. dek.1943 r. 84) Ks. Krasne pow.02. Majdan.*  (IZ) Ks. Uprowadzony i zamordowany po torturach przez bojówkę UPA 02. administrator parafii Byczkowce pow. zamordowany w Podkamieniu pow. dek. lwowska.23. i pow. lwowska.*  (str. pow. gm. gm.

Jan Witek ur. prefekt w Równem 1935 .1944 r.. Drohiczówka pow. Czortków (archidiec.. Został przerżniety piłą w korycie z desek. gm. Skałat) (źródło: W. Podhajce).02. wieś Nyrków par.*  (str. pow. Zaleszczyki (archidiec. lat ok. zamordowana przez banderowców w Czerwonogrodzie 2/3.. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w okresie między 17 a 20 września między wsiami Byczki a Potokiem. Dubno. zamordowana w Czerwonogrodzie 2/3... Zbaraż (arcidiec. siedziba parafii. Zastrzelona w kościele 16. stanisławowskie. par.. Równe).01. gdzie zginął 16 lub 17. wrzucony do studni i zasypany kamieniami. Drohiczówka. 402) S. pow. 47. Włodzimierz Wołyński (diec.70. par. DP. 3.Kubów (2008) wspomina o zamordowaniu 15. zamordowany w klasztorze przez UPA 20. pow.*  Ks. Józefa Kopaczyńska. Janów. Szambelan jego Świętobliwości. Ludwika Biegalska. w której mieszkał. Koszlaki pow. Matylda Stefania Anna Ustyanowicz (siostra Zofia)– patrz woj. prałat kapituły kolegiackiej. w 1902 r. przez nacjonalistów ukraińskich. 56.04.* (  str. Zginęła razem z nim także jego gospodyni. Delatyn.. Jazłowiec). 49*. 166) S. Połowce.1943 r. lwowska.1944 wraz z wieloma innymi osobami. Włodzimierz Wołyński (diec. Kubów 2008). przez dwóch członków SS-Galizien i kilku cywilnych nacjonalistów ukraińskich.12. w 1875 r. Beata Kogut Parafia i wieś oraz gmina Petlikowce Stare.* (  str. zamordowany wraz z 76 parafianami przez nacjonalistów ukraińskich 11. 52. SiS 106) Ks. w 1915 r. Tarnopol.02. 7. Jazłowiec) Wywieziona do lasu przez UPA i tam zamordowana 17. 6.1903 r. Jazłowiec).10. dek. pow. w 1878 r.1944 r. Franciszek Ciesielski ur. Przemyślany.1939 r. Czortków (archidiec.106) Ks kapelan WP. proboszcz parafii Korytnica. Tesłuchów. dek. 286) Ks. w czasie powrotu na plebanię zamordowany przez banderowców. dek. Buczacz (archidiec. 57.*  (str.11.44 r. .*  (SP.1943 przez nacjonalistów ukraińskich z parafii Stężarzyce. dek. Pauszówka. Antonina Helena Żarkowska lat 51. proboszcz par. 58. (Zabołotce) pow. SiS str. Anna Żarkowska lat 62 służebniczka starowiejska prowadząca sierociniec w Hnilicach Wielkich par.1944 r. szarytka zamordowana 12. lwowska. gdzie umarł na tyfus. Włodzimierz Wołyński) uprowadzony 12. zamordowany przez bojówki OUN ( źródło: W. łucka. w 1915 r.  S. Siostry zakonne 50. pow.1944 r. Zamordowana przez banderowców w latach 1944-45. dek... pow. Połowce. Beresteczko. wieś. razem z 308 Polakami.  (DP) Ks Jan Budkiewicz ur.*  (SP. pow. lwowska. lwowskiej.46. 26. aresztowany przez policję ukraińską na 132 133 .. w 1869 r. był w nowicjacie Zakonu Karmelitów Bosych. Zbaraż) w czerwcu 1941 r. stanisławowskie. dekanatu i gm.  (str. Trembowla). Pauszówka.*  (str. i gm.*  (SP). Brody). gm.. 457). 4. 440) S. dek. dek. 5. dawny wikariusz we wsi Gliniany. pochowany w Wiśniowcu Nowym w jednej z mogił zbiorowych.07.02.07. w czasie wojny pełnił posługę duszpasterską w Mikuliczynie. Podhajce (archidiec.*  (str. łucka. 53.  (SP) Ks.1945 r. podczas mszy św. Powrócił do Łucka i tam z doniesienia policji ukraińskiej został aresztowany przez gestapo i zesłany do obozu koncentracyjnego Gross Rosen. wieś i par. redaktor Życia Katolickiego w Łucku. 55..1944 r. Zamordowany przez banderowców 13. proboszcz parafii Zabłoćce. Jerzy Cimiński ur.07. lwowska. łucka. i gm. Razem z nim zginęło kilkoro parafian. administrator par. w 1887 r.. 193) Anastazja Izmaela Bartosz ur. Czerwonogród. pow. lwowska.02. Maria Wanda Szembek (Rosalia Laetitia) –patrz woj.04. dek. w 1882 r.11. Józef Aleksandrowicz ur. 440) S. Czerwonogród. wieś. lwowska.*  (str. lwowska.S. dek. w archidiec.1945 r.*  (str. 2.*  (KS) B. Michał Dąbrowski ur. . pow. Henryka Bronikowska.. Klara Linowska. Brzeżany wraz z 30 osobową grupą żołnierzy Wojska Polskiego. Został aresztowany przez gestapo w 1943 r.43.S. księdza Jana Bieńko we wsi Bucniów. wieś i par. pow. Deraźne. Bieniawa. S. S. Zygmunt Chmielnicki ur.  (KS) Ks. gm. ur. zamordowany w maju 1943 r.. Od 1939 do 1941 r. 193) S. Kubów 2008) 48. pow. Trembowla (archidiec.1944 wraz z siostrą Anastazją Bartosz. Kostopol (diec.01.. pow. dek. Jazłowiec). lwowska. przez nacjonalistów ukraińskich Województwo wołyńskie (patrz także DP) 1. ale po kilku tygodniach zwolniony. 323) Ks. Karol Baran ur. 54. w 1924 r. dek. 51. Zamordowana przez UPA 17. Szczurowice. wieś Nyrków par. dek. proboszcz parafii w Berdyczowie. powiat Radziechów (archidiec. Władysław Żygiel ur. w 1891 r. Skałat) zamordowana 02. Włodzimierz Wołyński). gm.1944 we wsi Okno (pow. KS) Ks. NN. Zaleszczyki (archidiec. proboszcz parafii Łysin. Amelia Witolda Borkowska ur.*  (str. Aresztowany przez policję ukraińską 3 dni był trzymany w piwnicy w Mikuliczynie i przekazany do Stanisławowa do więzienia. gm. Podhajce).*  (SP. przez UPA . 848) Ks. Gliniany miasto. dek. w 1905 r.. Wiadomość wymaga dalszego sprawdzenia. par. współpracowała ze swoją rodzoną siostrą Anną w prowadzeniu sierocińca i uduszona wraz z nią tego samego dnia 02. lwowska. przez policjantów ukraińskich w Wołkowyjach. Stanisław Władyka z Opryłowiec zginął w Netrebie (pow..

zamordowany około 21. 10. na terenie powiatu Włodzimierz Wołyński. którzy to wskazali na Polaków jako na komunistów. 11. Krzemieniec (patrz woj. Łuck. Mełnica. w 1905 r. Łuck (diec. IZ. proboszcz par. Ks. SiS 477) Ks.  (SP) Ks. pow. pełnił obowiązki proboszcza par. pow. dek.1943 r. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich latem 1943 r. Grzybowica. Dubno (diec. proboszcz par. Stanisław Fijałkowski ur. Sarny). odnaleziony przez UPA i zamordowany kilka dni później. gm. uciekając przed Niemcami w 1939 r.1944 r. pow. 14. Dubno). Łuck. gm. Wrodarczyk leczył także zarówno Polaków jak i Ukraińców. łucka.przedstawicieli miejscowej inteligencji przez ekspedycję karną złożoną z Niemców i policjantów ukraińskich.1939 r. Konstanty Turzański ur w r. Mordercami byli członkowie UPA i bojówki OUN-Melnykowców „Worona”.02..1939 r.02.1900. Włodzimierz Wołyński. na Śląsku. proboszcz par. kpt. od niemowląt do starców. Kowel) zamordowany 19. O. 23. Hieronim Szczerbicki.03. Michała Lasoń OCD z Zakonu Karmelitów Bosych w Wiśniowcu Nowym. Krzemieniec). zamordowany 20/21. przez nacjonalistów ukraińskich koło Wołkowyi (diec. O. SP) Ks. 763-767. proboszcz par. Poczajów Nowy. SiS str. Kamil od św. SiS 106) Ks. W naszym spisie informacja o nim wykazana jako nie pewna. Luboml. Zofiówka pow. dek. pomagał też ukrywającym się Żydom.. Kazimierz Świerzewski ur. przez UPA podczas rzezi całej wsi. Szawłowskiego.1943 w grupie kilkunastu osób . Piotr Walczak ur w r. przez nacjonalistów ukraińskich. 899) Ks. Jerzym Cimińskim. pow. 8.01. 12. 1896. w 1893 r. KS 124-127) Ks. jako rzekomy szpieg niemiecki zastrzelony przez wycofujących się żołnierzy sowieckich (inna wersja – gdy stanął w obronie napastowanych parafianek).08.08. 134 135 . Luboml).1943 r. osiadł na gospodarstwie w kolonii Feliksów. Krzemieniec).*  (KS) B.*  (SP. Ludwik Wrodarczyk OMI urodzony w 1907 r. 1902.07. z zakonu w Niepokalanowie. z klasztoru karmelitów bosych w Wiśniowcu Nowym. przez kilku miejscowych ukraińskich nacjonalistów. w 1895 r. Bolesław Szawłowski ur. zamordowany w 1946 r. bestialsko zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30.*  (SiS. 16. dek. w r. proboszcz par. pow. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w Chrynowie (diec.*  (SP.* (  SP) Ks. Nieświcz. Krzemieniec (diec. DP) Ks. dek. pow. Beresteczko) wraz z ks. Jan Cyprian od św.Sylwestra Gleczman OCD ur. Sarny (diec.*  (SP. 17. pow.1942 r. gdy odbywała się msza św. pow. pow. Luboml (diec. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich wraz ze 150 Polakami zgromadzonymi w kościele. łucka.1943 r. Łuck. w Równem.(KS. proboszcz par.471-475) B. Tesłuhów i pełniący obowiązki proboszcza parafii Łysin. Z donosu policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo w 1941 r. 21. Wyszogródek (Wyżgródek). Stanisław Gałecki ur. w r. Beresteczko). 22. proboszcz parafii Ostrówki pow.*  (KS) Ks. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w czasie niedzielnej mszy św. dek. Skurcze. Jan Kotwicki ur. Michał Grodzicki (Grobicki) ur. Stanisław Grzesiak ur. został zatrzymany i zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 17. Dubno (diec. pow. przechowywany potajemnie przez popa ukraińskiego Szelesta. w r. Włodzimierz Wołyński (diec. pow. w 1909 r. łucka. Wielick. w 1909 r. głównie uchodźcami z okolicy. katecheta emeryt. zamordowany wraz z ok.skutek prowokacji ukraińskich (rozrzucanie ulotek antyniemieckich przed kościołem). zamordowany w maju 1943 r. Ks. Radów. w 1905 r.02. diec. Boremel. dek.09. proboszcz par. pow. dek. Jarosław..  (KS) Ks.04. Kowel (diec. 1917. rez.1944 r.*  (SP) Ks. Włodzimierz Wołyński). w 1900 r. tarnopolskie) . Dubno. łucka.1943 r. łucka.. Łuck. łucka. łucka. pow.(KS. proboszcz par. dek.1943 r. pow. Zamordowany 30. Inocenty Wacław Majewski ur. dek. ur w r. 9*  (SiS. Po porwaniu przez nacjonalistów ukraińskich z kościoła 07..1943 r. zmarł w obozie koncentracyjnym w Dachau w 1942 r. w 1908 r. zastrzelony przez Ukraińców 16. proboszcz par. Jeziorany Ławrowskie pow. łucka.. gm. gdy podczas ewakuacji ludności z kolonii Skurcze poszedł do kościoła pomodlić się za ks. Poryck. . dek.07.1944 w Porycku. we wsi Połonka. oblat. 19. łucka dek.  (SP). zamordowany 19.09. Wraz z nim zginęło co najmniej 476 osób.* (SP) Ks. w 1904 r. Włodzimierz Wołyński) ciężko ranny 11. Włodzimierz Wołyński. wraz z proboszczem i co najmniej 476 parafianami. Krzemieniec (diec. 20. Krzemieniec. pow. Józef Śliwa ur. łucka. Stanisław Dobrzański ur.*  (SP) Brat Józef Harmata ur. pow. przemyska (według innej wersji ranny śmiertelnie w czasie walk frontowych) Wobec niepewnych danych nie włączony do wyliczeń. 18.*  (SiS-str. Władysław Wielebnowski ur. Okopy. 13. gdy wdarli się podstępnie do klasztoru i dokonali rzezi uciekinierów tam się chroniących. Wielka pobożność i charyzma księdza Wrodarczyka sprawiły liczne samorzutne zmiany wyznania z prawosławia na katolicyzm. proboszcz par. aresztowany z poduszczenia ukraińskich nacjonalistów i stracony przez Niemców 08.12. pow. przebywający u rodziny w parafii Ostrówki w pow. przekazany do gestapo. Łuck. został z donosu miejscowych Ukraińców. przez nacjonalistów ukraińskich w okolicach Jarosławia. proboszcz par.*  (SP) Ks. 1899. Stefan Iwanicki. łucka. wraz z kilkuset uciekinierami z okolicy podczas napadu banderowców na klasztor. 1910. DP) Ks. . 15. Krzemieniec). w 1898 r. proboszcz parafii Chynów.(KS) Ks. zastrzelony 17. ur. i dek. 200 parafianami 11. 1884.

*  (str. Peter Seńczuk z Rudnik pow..*  (str. pow. Rachiń.*  (KS) Ks. Zginęły także jego żona.*  (KS) Dwaj zakonnicy Bazylianie. 3. za to. przez nacjonalistów ukraińskich „za zdradę Ukrainy”. 4. ze wsi Tudiów. Zamordowany tam przy ołtarzu w czasie odprawiania mszy św. 177) Ks NN z Trościańca. pow. Michał Tełep ur. proboszcz par.27) Ks. aby ten mógł w tym przebraniu uciec do polskiej wsi. Przemyśl. parafia Nehrybka pow. przez banderowców 136 137 . 290) Ks.117) Ks Iwan Doruk proboszcz w Choroście Starym.. pow. Tereszkun (imię nieznane) ze wsi Zubrzec. 180) Ks. Baka (imię nieznane). 4. pow.*  (str.05. Tłumacz został zamordowany za to.Lubaczów został zamordowany na początku 1945 r. był najpierw w sąsiedniej wsi Karpiłówka torturowany w domu dwu sióstr Ukrainek i następnie zabity. zamordowany wraz z rodziną (4 osoby) przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec kwietnia 1944 r. Była to kara za publiczne potępienie napadu banderowców na Pyszówkę. pow. Przemyśl. dek. Ukrainiec ze wsi Strusów. Jaworów) zamordowany 10. Województwo stanisławowskie 1. Ukraińcy z sąsiedniej wsi Netreba. autora) za co został przez banderowców ukrzyżowany”. Wołoszczuk (imię nieznane) lat 41 ze wsi Hostów. 2. za ”przeciwdziałanie rezuństwu” według meldunku AK. o którym nie wiedział. gm. pow. Jaworów. Antoni Ślusarczyk. Śniatyń został zamordowany przez SB-OUN za przechowywanie przez rok Leona Zakrzewskiego. gm. 2. przez bojówkarzy SB-OUN..*  (str. że jawnie na kazaniach potępiał mordowanie Polaków przez banderowców.*  (Niedz.*  (SP) Ks. Tarnowica Polna. Ukrainiec proboszcz unicki ze wsi Urłów. zamordowany w lutym-marcu 1944 r. że przeciwstawiał się mordom. Komenda Obszaru Lwów.*  (Na Rubieży 104/2009 str.416) Ks. NN (wiadomość niepewna) z Niżniowa: ”Podobno ksiądz ruski wystąpił śmiało. Wrodarczyk. przez nacjonalistów ukraińskich i utopiony w rzece Seret. za to. 200 Polakami. Śliwnica. 3. Podczas napadu bandy UPA 09. Kuty. że brał udział w pogrzebie ofiar napadu banderowców i potępiał mordy na Polakach 6. córka i kilkanaście innych osób. Województwo tarnopolskie 1. Kosów Huculski został zamordowany wraz z synem przez SB-OUN w marcu 1944 r. Zborów zostal zamordowany w listopadzie 1943 r.743) Ks.*  (str. pow.01. Jego żonę Polkę w zaawansowanej ciąży zakłuto bagnetami. że potępiał zbrodnie UPA i odmówił współpracy z UPA. Ukrainiec ze wsi Lubliniec Stary.487) Ks. Panasiuk (imię nieznane). w dzień swoich urodzin za to. Trembowla. nie chcąc wstępować do UPA kryli się po lasach wraz z Polakami. 2. dla Polaków. że przeszedł na prawosławie.726) Ks. pow.*  (str. pow. Zamordowano również jego żonę. 692) Ks.*  (str. gdzie zamordowano 54 osoby i spalono większość budynków. Piotr Wójtowych (Wujtowycz?) ur. Anatol Majkowski ze wsi Worona. gmina Markowce.podczas napadu na wieś Okopy. proboszcz parafii Rogóźno. NN. Szutowa pow. par. Buczacz został zamordowany w pierwszej połowie 1945 r. Otrzymał pośmiertnie medal „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata” z Instytutu Yad Vashem za pomoc dla Żydów.*  (str. zostali zamordowani razem z ok. pow. 5. gdzie często działał ks. 7*. że jest oficerem Wojska Polskiego i ZWZ. Cytat z listu siostry Zenony z Jarosławia. Województwo poleskie 1-2. Szczerba z Chrusna pow. piętnując tę straszną zbrodnię (napad na klasztor i wymordowanie sióstr zakonnych – przyp. Dolina. na ich prośbę ( bo nie było księdza rzymskokatolickiego). Ukraińcy. Roman Kruszelnyćkyj proboszcz parafii greckokatolickiej Bonów w powiecie Jaworów (diec.1944 przez bojówkarzy SB OUN i UPA za pomoc świadczoną Polakom i publiczne potępianie zbrodni popełnianych przez UPA na Polakach. Cieszanów.*  (str.*  (str.*  (str. Kamień Koszyrski. Tłumacz został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w styczniu 1945 r. przemyska. Ksiądz potępiał w swych kazaniach zbrodnie dokonywane przez UPA. gm. gm. 659) Ks. wikariusz unicki.  (Niedz. Uprowadzony w październiku 1943 r. która była w zaawansowanej ciąży i parafiankę Piwowarczuk za krytykę tego mordu 4. Zubrzec. w 1874 r. 6. pow. Ukrainiec z mieszanej rodziny. Kuty Stare. Tłumacz został zamordowany przez banderowców w marcu 1946 r. 351) Ks. 489) Ks. Po zagładzie sąsiedniej Huty Pieniackiej wzywał z ambony wiernych do opamiętania i został za to zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich. że pożyczył zagrożonemu Polakowi sutannę i kapelusz. gm. Dymitr Ursynowicz lat 27 ze wsi Gruszka gmina Olesza. Został zamordowany przez bojówkarzy UPA 14. 694) Ks. przez Sowietów wraz z parafianami do gm. parafia Lubieszów. Śliwiński (imię nieznane).1944 r.1945 r. 5. 3. za to. gm Strusów.*  (str. gm Zborów. Równe na Wołyniu. lwowski został zarąbany siekierą w 1945 lub 1946 r. gm. Aleksandria pow. Duchowni greckokatoliccy Województwo lwowskie 1.04. za sprzyjanie Polakom. za to.. w 1885 r. Ksiądz został wysiedlony w 1940 r. 714) Ks.

dzięki czemu ksiądz uniknął śmierci. że arcybiskup Hromadśkyj oficjalnie potępiał zbrodnie dokonywane na Polakach przez UPA. Duchowni prawosławni zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich (byli mordowani za krytykę ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA lub za pomoc udzieloną Polakom albo za odmowę współpracy z UPA). 1900. NN. Syn popa był członkiem bojówki UPA. Dubno zamordowany we wrześniu 1943 r. woj. Zborów został zamordowany w lipcu 1943 r. proboszcz par. gm. przez bojówkarzy UPA za to. SiS 403) Pop Czerwynśkyj.Pop NN z Kaszówki. Jankowce. gm. 97) Pop Fiłyp Borećkyj (Fiłyb Boryćkyj?) Wieś Drańcza Polska gm. zamordowany w listopadzie 1944 r. 2011). gm. 2011). przez SB-OUN za potępianie mordów dokonywanych na Polakach (źródło: Woczeja. że na jednym z kazań potępił zbrodnie UPA dokonywane na Polakach. (str. parafia Krzemieniec i jego sekretarz protojerej* Fiodor Jurkewycz zostali zamordowani w czasie drogi do Równego przez bojówkę SB-OUN i UPA. Dederkały. w tym jego siostrę i dwoje krewnych.Ks.*  (SK¸ SiS 1159-1160) Pop Fiodor Cichoćkyj senior i jego syn pop Fiodor Cichoćkyj junior.za to. wołyńskie. 577) Pop NN. 1943. parafia Bełżec.*  (KS) Pop NN. przez bojówkarzy UPA za to. dek. to plugawa banda. który wykonano. Józef Gaducewicz proboszcz parafii obrządku wschodniego w Kuśkowcach Wielkich. że odmówił osobistego udziału w przygotowaniach do mordowania Polaków.*  (KS) Ks. Żabcze. których ukrywał. za to. parafia Kowel. Wiadomość do sprawdzenia. Krzemieniec (diec. Laskowce. że uprzedził polskiego księdza Bolesława Murawskiego proboszcza rzymskokatolickiego w Pełczy o grożącym mu niebezpieczeństwie ze strony UPA. która nigdy nie zbuduje żadnej Ukrainy. przyjaźnił się z polskim księdzem z Sienkiewiczówki. 5. Został zamordowany za to. że potępiał w swoich kazaniach zbrodnie UPA dokonywane na Wołyniu i nawoływał do zgody. że nie chciał wstąpić do UPA. łucka. Mifond Medwedew wysiedlony przez Sowietów do Antonówki Szepelskiej.*  (SiS. pow. Upowcy zamordowali miejscowego duchownego prawosławnego z żoną za odmowę poświęcenia krzyża na kopcu. Gdy nie miał kto pochować zamordowanych dokonał tego ks. żywcem spalony przez nacjonalistów ukraińskich w cerkwi w Żabczu wraz z 4 Polakami. przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. Łuck (diec. gm.Ks.*  (KS).*  (SiS str. pow. pow. Następnego dnia znaleziono go martwego.. 7. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA w kwietniu 1944 r. NN par. na kazaniu w cerkwi wołał: to nie jest żadne wojsko. pow. Za to dostał wyrok śmierci. Łuck. (źródło Woczeja 2011). 9. Kruszyński (brak dokładniejszych danych) został zabity za potępianie mordowania Polaków (żródło: Woczeja. Wiadomość do sprawdzenia. Nowy Staw. wołyńskie został powieszony za sprzyjanie ludności polskiej 2-3. Beresteczko). że w kazaniach swoich nawoływał do zaprzestania mordów i przelewania krwi chrześcijańskiej. pow. Załoźce pow. Zamordowany w lipcu 1943 r.**  (KS) Arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej patriarchatu moskiewskiego.* (  SP) Ks. pow. Razem z nim zamordowano 8 osób narodowości ukraińskiej. Otrzymał za to wyrok śmierci od UPA i musiał uciekać. gm. został zamordowany pod koniec 1942 r.Pop Konoplanko z pow.*  (KS) Ks. 7. Milno osiedle Podliski. 4. że odmówił współpracy z UPA i potępiał zbrodnie dokonywane przez UPA. Pełcza. Wiadomość do sprawdzenia. Serafin Horosiewycz ur. ponieważ nawoływał do zaniechania tego napadu (zemsta na niewinnym księdzu za swoją złą decyzję?) 138 139 . Pop NN. par. NN. w którym zginęło ponad 50 osób. (źródło: Woczeja 2011). NN z pow. Województwo wołyńskie 1. gm.* (  SP) Ks.*  (KS) Pop NN par. dek. Zborów. Łuck. woj. 8*  (872) Alumn greckokatolicki NN ze wsi Laskowce. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w r. pow. .*  (SiS. Krzeminiec. 10. że nie przyjął do cerkwi „wici chlebowych” wzywających do mordowania Polaków. Wieś Rudniki. że po masowym mordzie na Polakach w Milnie. przez nacjonalistów ukraińskich za to.481) Ks. pow. Proboszcz krytycznie oceniał działalność nacjonalistów ukraińskich. pow. pow Zdołbunów. 992/993). par. Radziwiłlów pow. rzymskokatolicki Ireneusz Kmiecik. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. 5-6. 6. Krzemieniec zamordowany wraz ze swoją żoną przez bojówkę UPA za to.*  (KS) Ks. Tarnopol. Baszuki. zostali zamordowani przez bojówkarzy SB OUN za publiczne potępienie działalności członków UPA i odmowę święcenia ich broni przeznaczonej do mordowania. . Czerniechów. Wiadomość do sprawdzenia. Upowcy zamordowali go po klęsce napadu na Przebraże. Zdołbica.* (  SK. Trembowla. str. 1. 8. Złoczów. został w kwietniu 1944 r. . Wieś Nowomylsk (Mylsk Nowy). pow. 3. Powodem morderstwa było to. Dubno został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich ponieważ odmówił święcenia noży. . Kołki. który był sygnałem do mordowania Polaków. łucka.Dubno. pow Kowel zamordowany wraz z rodziną za odmowę święcenia noży. który żył w przyjaźni z zamordowanym księdzem. 2. par.

gdzie zajęli się nim parafianie i przewieźli. ks. Zostawili go myśląc zapewne. a zwłaszcza jej przywódcy współpracowali z Niemcami (Abwehra). Banderowcy zamordowali ojca księdza . zakonne gr-katol.11. pow. We wsi Orzechowiec gm Kaczanówka. na wpół przytomnego. Ksiądz Kazimierz Białowąs mimo poparzeń zdołał uciec i schronić się w Trembowli (KS 397. Wielick. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2? W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba . gm.*  (Poliszczuk 2002. Podhajce. że umarł. np. aż do końca wojny i później.zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami.09. ks. Eugeniusz Półtorak (Rosochowiec. gm. ksiądz Kazimierz Bartosiewicz ukrył się w śniegu i przeleżał tam wiele godzin. Podhajce). Ignacy Tokarczuk (późniejszy arcybiskup) i ks. Celestyn Rubaszewski (Petlikowce Stare. w której zamordowano ponad 600 osób i nawoływał do zaprzestania mordów. 140 141 . do Zaleszczyk. Tabela 1. Wszystkich gnali do miejsca gdzie zamierzali ich zabić. We wsi Zawałów (siedziba parafii i gminy). policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD. pow. Kubów (2008) wymienia następujących księży z województwa tarnopolskiego.44 na plebanię napadła bojówka UPA.10. dnia 13. Nota bene. Ksiądz Kazimierz Solecki (ur. NN ze Szczekiczyna. Wspomnieć jeszcze należy o księżach rzymskokatolickich. pow. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. Skałat).*  (KS i SiS 397) Pop NN. ks. dwóch braci zakonnych i jeden alumn a wśród duchownych prawosławnych jest arcybiskup (archiepiskop).1943 banderowcy napadli na plebanię. pow. Pozytywną a także negatywną rolę duchowieństwa greckokatolickiego i prawosławnego w czasie ludobójstwa omawia Woczeja (2011). pow. Podhajce). Wymienieni duchowni na pewno nie są wszystkimi ofiarami zbrodni nacjonalistów ukraińskich i zapewne jeszcze do tej listy dojdą nowe nazwiska. ks. Zawałów. ks. Wyprowadzili z niej 12 osób ukrywających się tam. proboszcza Kowalczyka.Skałat dnia 31. Wilhelm Doroszyński. zabijając 15 osób. pow. obaj ze Złotnik (pow.07. uniknęli śmierci: Ks. Trembowla 13. Kopczyńce). Antoni Adamiuk (późniejszy biskup) z Płauczy Małej (pow. Podam jeszcze opis losów księdza Teodora Kasperskiego ze wsi Winiatyńce pow. pow. zamordowany we wrześniu 1943 r. jednak według świadectwa działaczy melnykowskich zabito go za odmowę współpracy z UPA. gm. Jan Smutek (Tłusteńkie. Kopczyńce). ks. że potępił masowy mord we wsi Gaj. ks. Odmroził sobie palce u rąk i nóg. przeziębił się i do końca życia nie odzyskał zdrowia. Trembowla). Władysław Michałkiewicz (Łoszniów. ks. pow. 89) Ks. Nie znalazłszy go zamordowali jego siostrzeńca Stanisława Rybickiego (KS 259). Międzyrzec. Mateusz Franków (Horodnica. 12. aż zemdlał.04. pow. Zaleszczyki: banderowcy wybili dziurę w murze plebani i tym sposobem dostali się do wnętrza. pow. Napastnicy podpalili zabudowania i wrzucili granaty do piwnicy gdzie ukryli się mieszkańcy i goście.43 bojówka SB-UPA napadła na plebanię w poszukiwaniu ks. ale on oprzytomniał i doczołgał się do wsi. Równe został zamordowany za przechowywanie dzieci innego Ukraińca Iwana Gercela. Torturowali i zamordowali ojca księdza i macochę. (według Jankiewicza8a) Duchowni ogółem rzym. na których były zamachy. Franciszek Napierała (u Komańskiego i Siekierki. 13*  (Niedz. Podhajce bojówka UPA napadła na plebanię. prawie cudem. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna).-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. Brzeżany). We wsi Hleszczawa. wieś Kaszówka. NN (Żabińce. Buczacz). ze względu na swój wiek nie mógł nadążyć i upadł. gm. pow. 2004 „Napieracz”) (Iwanówka pow.1943 r. w rękach których ginął. Kopczyńce). rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD. wraz ze swoją rodziną i służącą za to. którzy. Oprawcy bili go kijami. ale zdołali uniknąć śmierci. Wśród zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich duchownych greckokatolickich jest 23 księży. SiS 870) Biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj z Włodzimierza) zamordowany przez SB-OUN około 25. Tam otrzymał opiekę lekarską i ocalał (KS 447).1912) uciekł w bieliźnie przez okno do sąsiedniej polskiej wsi (KS 344). Bronisław Mirecki (Hałuszyńce. Do tego spisu można dodać dalsze przykłady z tego samego wojewodztwa: We wsi Hnilicze. Ksiądz Kasperski. cała UPA. Trembowla). poprzez donos lub wspólne działanie: np. Kubów 2008). pow. pow. ks. kowalski. W sumie jest ich i tak bardzo dużo.Wojciecha i żonę Wojciecha (KS 277). biskup (episkop) i 11 (+2?) popów prawosławnych. który udzielał pomocy Polakom. Iławce. nie mniej przeżył. W sumie zginęło z ręki nacjonalistów ukraińskich lub przy ich udziale 236 duchownych.

Kresowa Księga Sprawiedliwych. Moim zdaniem. 2011. Stanisławów). Wrocław. ks. Wrocław. która zmusiła napastników do ucieczki (KS 487). W województwie stanisławowskim prawie cudem uniknęli śmierci ks. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów we Wrocławiu. nocą 2 lutego 1944 r. Korman A. Wydawn. Wołczański J. 1995. Siemaszko W. Atla2. Wydawn. żyli pod groźbą utraty życia (Wołczański 2005). został jednak kaleką. Michał Damm (Bednarów. Warszawa. Cz. Duchowni katoliccy zamordowani w latach 1939-1946 przez nacjonalistów ukraińskich. Szatko z Firlejowa (pow. Materiały Źródłowe. Zamordowali za to jego brata i siostrę (KS 363). 2005. Wrocław. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. Warszawa. dopóki ci byli na miejscu. Jastrzębski S. Również w województwie tarnopolskim: Siostra Kryspina Waleria Cnota była ciężko ranna w czasie napadu na kościół w Petlikowcach Starych. Listowski. Toronto-Warszawa-Kijów. Toronto. Siekierka S. Płacili za to życiem lub ranami. Wrocław. ale ksiądz zdołał się ukryć i ocalał. Głos Kresowian 29: 67-72. Zbrodniczość OUN-UPA.. Ks. Nortom. tom 12. pow. Poliszczuk W. Instytut Pamięci Narodowej. Wydawn. kapelan AK. Był zresztą wysłany już po fakcie. W: J. SUOZUN. Popek L. Franciszek Kopeć (Demnia. 2008 b. Siekierka S. 1939-1946. dlatego. Gorzka prawda. Studia i materialy. Wydaw. 2004. Sutanna umaczana we krwi. Stefan Zawadzki ze wsi Cumań.. 2004. Komański H. W Chodaczkowie Wielkim 12. Franciszek Bajer. prawie wszyscy kapłani na zagrożonym przez banderowców terenie. Różański E. Cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Poliszczuk W. von borowiecky.. 2007. Wrocław. 142 143 .. gdy ludobójstwo było w znacznym stopniu dokonane. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymsko-katolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947. Komański H. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła Rzymsko-Katolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce Wschodniej. wprawdzie przeżył. Kubów W.11. 2008 a. że zdradzają swój naród (a przecież to właśnie tymi księżmi naród ukraiński może się dzisiaj chlubić. Szczególnie trzeba podkreślić bohaterstwo tych nielicznych księży greckokatolickich. Siekierka S. Ks. Wydawn. w Warszawie). Wewnątrz budynku było kilkanaście osób samoobrony. i Siemaszko E.44 banderowcy zamierzali zabić księdza Szczepana Chabło.. Niewiński. ks. przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Ks. Bulzacki K. między innymi miejscowi harcerze. 2002. Toronto. i sądzę zdaniem wielu Kresowian niejeden z wymienionych zamordowanych księży rzymskokatolickich i greckokatolickich byłby godzien wyniesienia na ołtarze (patrz Isakowicz-Zaleski 2008 b). Kraków. Na dom w Reniowie gdzie przebywał ks. Męczenników za wiarę. 2010. o ile nie dość wcześnie wyjechali. To nie zdrajcy! to bohaterowie! Czynili to pomimo braku wsparcia duchowego ze strony swojego najwyższego hierarchy metropolity Andreja Szeptyckiego (ostatni i jedyny list metropolity Andreja potępiający wyraźnie zbrodnie UPA do nikogo nie dotarł i nie jest znana żadna jego kopia. 2008. 2002 Nacjonalizm ukraiński w dokumentach cz. 2007). Komański S. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian” Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Wrocław. Kraków. Polihymnia.. Komański H. Ks. Wydawn. 2007. Małe Wydawnictwo. Nakładem autora. Nortom. Dom był przygotowany do obrony. Kędzierzyn-Koźle. (około 2007). Nakładem autora. Witold Kowalski z Kisielina. Isakowicz-Zaleski T. 2000. Poliszczuk W. W województwie wołyńskim cudem uniknął śmierci ks. Gorzka prawda. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Honorat Jedliński ze wsi Noworodycze był powieszony przez banderowców głową w dół. Rohatyn). Ocalała dzięki żołnierzom niemieckim. Niedzielko R. Wyd. Popek L. Siekierka S. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN i UPA. Siemaszko E. Na odgłos strzelaniny przyszła odsiecz z Załoziec (samoobrona złożona z członków „Szarych Szeregów”. Wydawn. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach południowo-wschodnich. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. Czynili to mimo pomówień ze strony upowców. Są to tylko przykłady.. jedynie ustny przekaz). Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. Tak. pow. W.. 2005.. którzy w imię Chrystusa nie bali się narazić na śmierć siebie i często także swoje rodziny potępiając zbrodnie swoich współplemieńców oszalałych nacjonalizmem. został uratowany przez parafian (Siemaszko i Siemaszko 2000). Wydanie III. I. Nortom. napadła bojowka OUN-UPA. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. Lublin Isakowicz-Zaleski T. Konieczny S.. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947.II. nacjonaliści ukraińscy poderżnęli mu gardło. Warszawa. Wyd. 2006. Żydaczów) (Siekierka i in. ks. Nakładem autora. 2006. Przemilczane ludobójstwo na Kresach. Ludobójstwo dokonane na Polakach w województwie lwowskim. którzy ją zawieźli do szpitala (KS 166). Terroryzm na Podolu Zachodnim. (spons. W: Listowski W. Duchowieństwo diecezji łuckiej ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. że mimo śmiertelnego zagrożenia nie chcieli opuścić swoich wiernych. SUOZUN i Wydawn. Ze wzgórza pod Krakowem. Woczeja S. Literatura Dębowska M. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. więc ziemie kresowe dawnej Rzeczpospolitej Polskiej spłynęły krwią męczenników. Warszawa. 2008. został ranny w czasie obrony plebani.

Siekierka i in. na str.4 i Komańskiego i in2. a także straty poniesione na skutek działalności policji ukraińskiej (Ukrainische Hilfspolizei). W licznych miejscowościach ludność była wymordowana do ostatniego człowieka. gdy on to pisał nie było prac Siekierki i in3. ponieważ z wielu miejscowości. lub też bali się świadczyć. natomiast w dalszej kolumnie podano liczbę szacunkową polskich strat osobowych. jest już czas na bardziej precyzyjne podsumowanie. Ukraiński badacz Masłowśkyj (nie nacjonalista) obliczał straty osobowe Polaków spowodowane przez nacjonalistów ukraińskich na 60 – 70 tysięcy na Wołyniu i 140 – 150 tysięcy w „Galicji” (czyli w Małopolsce Wschodniej). Leszek S. że jestem świadomy. z tym. lub bardzo skąpo relacjonowane. Jeśli chodzi o to. iż jeszcze stale ukazują się nowe materiały lub istnieją stare nieopracowane. podano liczbę znanych przypadków morderstw dokonanych na polskiej ludności cywilnej oraz na żołnierzach samoobrony. znanych z nazwiska. i E. Dotychczas podawano bardzo rozbieżne dane dotyczące wielkości strat. Kęsik13 podaje za W. gdy przebywali u rodzin na urlopie.Prof. kogo można uznać za ofiarę ludobójstwa. że dane te są niepełne i jeszcze nadal zgłaszają się pominięci świadkowie. gdy byli mordowani po wzięciu do niewoli. czy domy – jest to stanowisko całkowicie niesłuszne . zorganizowanych lub nie w AK.3-4 i oraz Jastrzębskiego5 przeliczyłem jeszcze raz i oddzieliłem ofiary narodowości polskiej od ofiar innych narodowości. są innej narodowości czy wiary niż mordercy. ofiarami są także członkowie samoobron. Podkreśla to Poliszczuk7. gdyż to zagadnienie powinni opracować historycy wojskowi.napastnik nigdy nie może być uznany za ofiarę. Ponieważ ukazały się już obszerne publikacje dotyczące strat we wszystkich pięciu południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej. Siemaszkami1 dla Wołynia liczbę strat 50-60 tysięcy.10. natomiast straty w Małopolsce Wschodniej (Dzisiaj Zachodnia Ukraina) ocenia bardzo nisko. czy IB. Dane z książek Komańskiego i Siekierki2 i Siekierki i in. które pozwolą przedstawić liczbę strat polskich jeszcze bardziej precyzyjnie. jakie formowały się w poszczególnych wsiach i miasteczkach (niezależnie od tego czy ich członkowie byli zorganizowani. Ukraińscy badacze o poglądach zbliżonych do nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę polskich ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana9). lub zostali schwytani. Nie mniej straty wojskowych wyłączyliśmy. a kogo nie. dopiero po 1989 roku zaczęto o nim więcej mówić i pisać1-5. czy nie przez Armię Krajową (AK). Ukraińscy badacze o nacjonalistycznych tendencjach często nazywają ofiarami członków UPA. jest oczywiste. w sumie 200 – 220 tysięcy ofiar6.1947. 5 podają liczbę szacunkową ofiar na około 185 tysięcy (patrz tab. Kierowali się przy tym nieludzką zasadą „Ukraina musi być wolna od cudzoziemców”. jakie naród nasz poniósł przez zbrodniczą działalność nacjonalistów ukraińskich. Inny nienacjonalistyczny historyk ukraiński Poliszczuk obliczał liczbę polskich ofiar tego ludobójstwa na 120 tysięcy7. którzy zginęli w czasie napadów na polskie wsie. więc trzeba ich wygonić lub wyrżnąć. gdyż była to wówczas jedyna możliwa legalna forma obrony. Jest oczywiste. 1). albo też do świadków nie udało się dotrzeć. tak. bo poumierali. Liczby poległych lub zamordowanych żołnierzy Wojska Polskiego odrodzonej Rzeczypospolitej w tym opracowaniu nie ujęto. W tablicy 1. Wydzieliłem także zanotowane tam straty Wojska Polskiego. 144 145 .4. Tą liczbą posługują się często polscy badacze i politycy8. Dodaje do tego jeszcze 5-6 tysięcy osób zamordowanych na Lubelszczyźnie i Rzeszowszczyźnie. ludobójstwo to było na polecanie władz komunistycznych przemilczane. na 20-25 tysięcy. stających w obronie napadanych. BCh. oparte na ogromnym materiale źródłowym1-5. Ofiarami byli także żołnierze Wojska Polskiego walczący z bandami. dr hab. także członkowie Istriebitielnych Batalionów (IB) tworzonych głównie z młodzieży przez władze sowieckie. Wtedy jednak. gdzie mieszkali Polacy brakuje danych. Osobno obliczono straty samoobron. że ofiarami są ludzie bezbronni mordowani za to. Pani Siemaszko10 szacuje liczbę polskich ofiar ludobójstwa (bez Polesia) na 133 800. itd. oddziałów ukraińskich w służbie niemieckiej: SS-Galizien i Nachtigall. że np. Bataliony Chłopskie (BCh) lub inne podziemne organizacje militarne). W następnej kolumnie podano liczbę zamordowanych. że nie zachowali się świadkowie. co w sumie czyni 75-91 tysięcy. Jankiewicz Straty ludności polskiej na Kresach południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich W czasie trwania II wojny światowej i kilka lat po niej ukraińscy nacjonaliści należący do OUN (Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów) i do jej ramienia zbrojnego UPA (Ukraińska Powstańcza Armia) rozpętali niesłychaną akcję ludobójczą na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej dążąc do stworzenia niezależnego państwa ukraińskiego. Przez długi czas po zakończeniu walk w r.

41a cza8 ska 3. którzy byli im potrzebni. Bardzo rzadkie były przypadki ukrywania Żydów przez rodziny ukraińskie. Dla województwa stanisławowskiego liczbę miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in.dzielono liczbę ofiar udokumentowanych przez liczbę miejscowości. którą analizowaliśmy1-5 wykazano śmierć 1675 Żydów (z tego 168 znanych z nazwiska). Trzymano i pilnowano ich jak niewolników aż do momentu likwidacji.000 40. lwowskim i stanisławowskim wynosiła według spisu z 1931 roku 824 tysiące12. że w Galicji mieszkało w 1941 r. mnożono tę liczbę przez liczbę miejscowości.000 47. z których te dane pochodziły .415 32. 540 tysięcy Żydów (według polskiego spisu ludności w 1931 r. Dla każdego województwa osobno .Tabela 1. z których brak danych. Dotyczy to także południowo-wschodniej części Lubelszczyzny.5). którzy przeżyli getto i wojnę było już tylko 1689. dla których są udokumentowane dane.000 60. W literaturze. Te zagadnienia omawia Prus w swojej książce „Holokaust po banderowsku”12. Składały się na to wieki wspólnego gospodarowania i zasiedlania tych ziem po napadach tatarskich i później. Littman12a podaje.803 15. ale gdy weszła tam Armia Czerwona w 1944 r. Dla samego Lwowa dane te wynoszą według Littmana12a 150 – 160 tysięcy Żydów w 1941 r. b – liczba miejscowości. Byli to Żydzi ukrywający się w polskich rodzinach lub wspomagani przez Polaków i z nimi razem zgładzeni przez nacjonalistów ukraińskich (działających samodzielnie lub wspólnie z Niemcami).18.000 185.121 45. Sposób szacowania danych: jak wspomniano. (zapewne z wiadomością Niemców).928 15. ale tych.755 22. UPA mordowała ich wraz z rodzinami. weterynarze i inni.000 osób.4 ) zmniejszyłem o połowę. Istnieje nawet książka im poświęcona16. gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. OUN-UPA mordowała.17 W zaokrągleniu daje to blisko 160 tysięcy ofiar polskiej narodowości. Z kolei dla województwa lubelskiego przyjęto liczbę podaną przez S. wiele mordów i „pacyfikacji” dokonywali Niemcy wspólnie z oddziałami SS-Galizien.000 22.6 %) i było wiele wsi gdzie nie mieszkali Polacy. ale i potem przy wyłapywaniu uciekinierów z gett.000** 7. lub dokonywały ich.000 24. Siemaszko10. Karała śmiercią nawet za krytykę mordowania Polaków. Straty wśród Żydów były ogromne. Siekierki i in. gdzie nie byłoby zarówno Polaków jak i Ukraińców.202 12. nie tylko przy pilnowaniu gett i przy egzekucjach. Dla województwa wołyńskiego ten sposób liczenia nie mógł być stosowany. Poliszczuk11 ocenia liczbę Ukraińców zamordowanych przez OUN-UPA na 80.* Dane dla Polesia przyjąłem wg.121 22. Na Lubelszczyźnie obok licznych zbrodni dokonywanych przez OUN-UPA. Jastrzębskiego5.121 3. ludności wyznania mojżeszowego12). Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8) Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643 udokumentowane Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi. Zapoczątkowane opracowanie Siekierki i Komańskiego15 nad Lubelszczyzną zapewne wkrótce te sprawy lepiej wyjaśni. było tam 616 tys. (z tej liczby znanych z nazwiska jest 942 osób). Jastrzębskiego5 ze względu na nie pełne dane o szeregu wsi. jak lekarze i czasem rzemieślnicy. W mordowaniu Żydów ściśle współpracowała z Niemcami policja ukraińska.000 3. ale w tej liczbie mieszczą się też Ukraińcy . Nie wielu Żydom udało się trafić do radzieckiej lub żydowskiej partyzantki. zwłaszcza w województwach tarnopolskim. którzy odmawiali współpracy z UPA lub wzbraniali się mordowania Polaków.4 (str.960 4. istnieją także miejscowości. lwowskim i stanisławowskim była bardzo mieszana i nie łatwo było znaleźć miejscowość.932 158.liczba miejscowości. gdzie były mordy. którzy uciekli z Armią Czerwoną.274 17.276 32. Wszystkim tym Ukraińcom należy się nasze najwyższe uznanie i wdzięczność. że najczęściej mieszkali tam Polacy. a wiadomo. którą analizowaliśmy1-5 było dla wszystkich pięciu województw 2140 Ukraińców zamordowanych razem z Polakami.Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41.113 60.719 a .urzędnicy sowieccy wójtowie. Przyjęto więc liczbę 60. Otrzymaną liczbę dodawano do liczby ofiar udokumentowanych.000 – 133. gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22. dalej.800 18.800 10.400 27. Mordowano ich za pomoc udzielaną Polakom i itp. Wiedząc jak niewielu z nich się uratowało.522 38. w których dokonano mordów. ukrywając itp. 32 Romów i 74 Niemców. w każdym województwie obok miejscowości. Nie uwzględniono tu Żydów mordowanych masowo przez Niemców przy współudziale policji ukraińskiej przy likwidacji gett.otrzymano tym sposobem średnią liczbę ofiar na miejscowość. niedobitków było tylko 10 – 15 tysięcy. same 146 147 .240 15. Skorygowałem też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publ. Liczba ludności żydowskiej w województwie wołyńskim i w byłych województwach tarnopolskim.000 3. ** szacunek wg. gdyż tam liczba polskiej ludności była mała (16. dla których takich danych brak. albo udzielali pomocy Polakom ostrzegając ich. 214 Rosjan (przeważnie uciekinierów z obozów jenieckich). Prócz tego było 343 zamordowanych wołyńskich Czechów. przysyłani przez sowiecki rząd. lub których ukryły polskie rodziny i mieli szczęście nie trafić pod upowski topór w czasie eksterminacji polskich wsi. W literaturze. Także OUN-UPA likwidowała Żydów. za wyjątkiem tych.600 60.600 3236 100. Uratowali się tylko ci. nauczyciele.4) i było sporo miejscowości.088 10.000 za E. z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy. śmiało można oszacować straty Żydów na tych terenach na ponad 750 tysięcy. także Ukraińców. Ludność.

2007/2008. 6. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. 8. 06. 12. Komański H. Paź: Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. Straty poniesione przez ludność polską na skutek działalności jednostek ukraińskich współpracujących z Niemcami w Małopolsce Wschodniej. 1939-1946. 1939-1946. Bulzacki K. W: B. Biuletyn IPN. Liczbę poległych obrońców wsi polskich podają dla Wołynia Siemaszko i Siemaszko1 jako 186 osób. razem 2. Wyd. zwłaszcza województwa lubelskiego. 2003.. Warszawa 15. 2007. Wyd. 2011. 2008. Wrocław. Ludobójstwo na Kresach południowo-wschodniej Polski w latach 1939-1946. często należących do AK. Wrocław. Niemcy na skutek donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowali 4. Przypisy: 1. Nortom.. Prus E. 2. 2006. von borowiecky. Wyd. 5. 11. Gorzka prawda . Ludobójstwo. IPN. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. Jastrzębski S. Tom pod redakcją R. Nortom.. Komański H. 4. Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. Wyd. 2004. Littman S. Wrocław 2011. Takie współdziałanie z Niemcami w eksterminacji Polaków miało miejsce także w innych województwach (tabl. potem również nacjonaliści ukraińscy doświadczyli tego od Sowietów. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. Siekierka S. Warszawa. Bilans zbrodni. (często komuniści ukraińscy przemieniali się natychmiast w nacjonalistów jak tylko weszli Niemcy). Black Rose Books. Wrocław. Szawłowski R. Nr. Montreal. 9. 1. autora. 318-344.ofiar zbrodni popełnionych wspólnie przez nacjonalistów ukraińskich i Niemców na 364 zabitych w czasie pacyfikacji osiedli oraz 452-459 zabitych przy innych działaniach. 10. SUOZUN. Wyd. 7. Na Rubieży 120:43-58. 16. dane dla Lubelszczyzny są włączone ale jeszcze nie pełne. Wyd. Nortom. 2003. Oddziały SS-Galizien i Nachtigall zabiły same lub z Niemcami Razem (dane te mieszczą się w liczbach podanych w tabl. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska 12-24. w układaniu list Polaków przeznaczonych do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. profesor Szaniawski wydzielił dla takiego typu ludobójstwa osobną kategorię „ludobójstwo okrutne” genocidum atrox13. Komański H. Z tych wywiezionych ludzi z reguły nie wracało 1/3 do 1/2: głód. Masłowśkyj W. Kury.1) 1369 Polaków 4743 Polaków 426 Polaków 4924 Polaków 11462 Polaków W czasie walk zginęło lub po prostu zostało zamordowanych 483 członków samoobron. 2005. Siekierka S. Siemaszko W. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery. 3.2012 r.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa.. 148 149 . Nie da się ująć w liczby strat poniesionych na skutek ukrywania się poza domem w chłodnej porze roku (przeziębienia. Polska-Ukraina: trudne pytania. Niewiński J. Siekierka S. zamarznięcia).S. Siekierka S. 2007.7-8 (116-117). Toronto.. 2004. Komański H. Wyd. The Ukrainian 14th Waffen-SS Division. Policja Ukraińska wspólnie z formacjami niemieckimi zamordowała 3.. Wyd. tom I i II. Milicjantów lub sokistów (Służba Ochrony Kolei) zginęło w walkach lub zostało zamordowanych 309. 2). Dla Wołynia1 wykazano liczbę Polaków . czerwonka) oraz na skutek ran. str. autora. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. Nie ujęto tu Wołynia. 2002. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim.). 1939-1945. 2001. 14. Policja Ukraińska zamordowała .. Warszawa. Holokaust po banderowsku. 2010. Wrocław. 17 Jankiewicz L. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańcza Armię. Nortom. 18.A. Warszawa. 1939-1947. Tom 9. zapalenia płuc. Wyd. Wyd. Tabela 2. np. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. 2012. Wyd: ŚZŻ AK. 2000.. Siemaszko E. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. Poliszczuk W. lub inne jednostki ukraińskie na usługach niemieckich. Różański E. samodzielnie 520 a wspólnie z OUN-UPA 849 Polaków. Niedzielko R. Wrocław. 2002. 12a. Nortom. Warszawa 2.jednostki SS-Galizien czy też ukraińska policja. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947.Korman A. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.. Los jest mściwy. Siemaszko E. 2001. Komuniści i nacjonaliści ukraińscy współpracowali także z NKWD. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. że jeszcze przybywa materiałów dotyczących województw omawianych w tej pracy. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. BCh lub IB. Pure soldiers or sinister legion. Siemaszko E. Powiat Kraśnik. Wrocław. Warszawa. Wrocław. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. z ukr. Toronto. Artykuły w czasopiśmie „Na rubieży” świadczą. Nieludzkie okrucieństwo z jakim były mordowane ofiary OUN-UPA było powodem dla którego prawnik. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłum. Poliszczuk W. kalectwa i innych obrażeń.I. 13 Kęsik J. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. mrozy i ciężka praca robiły swoje. Wyd. jak też na skutek głodu i przeludnienia w miastach i związanych z tym chorób (tyfus plamisty i brzuszny. 2012.

KW PPR w Lublinie.według P. Obietnice te nie przekładały się na poprawę sytuacji.... Marszałek Rola-Żymierski odpowiada na interpelację poselską Tamże.37 i inne/. że najbliższym czasie nastąpi zdecydowana poprawa bezpieczeństwa na terenie powiatów: jarosławskiego. doskonale znających teren oraz posiadających dobrze zorganizowany wywiad.. w tym Polaków i Ukraińców odmawiających akceptacji dla działań OUN-UPA2. aby zechciał [on] zaradzić łaskawie opłakanym stosunkom3. Sotnie UPA potrafiły unikać otwartej walki z wojskiem wycofując się w inne tereny leśne tego rejonu. s. W okresie tym zamordowano . Zwracam się z prośbą. z których uciekali nauczyciele obawiając się napadów bojówek UPA. a w przypadku ich ucieczki na inny teren. których pogrzeb odbył się w Przemyślu 28 czerwca 1946 roku6. Mirczuk. ludność traci mienie (..). Wymienione i następne walki miały miejsce w kolejnych miesiącach na trochę mniejszą skalę10..330 osób. Ukraińśka. Uchylający się od wstępowania w szeregi UPA byli karani śmiercią. miast i miasteczek oczekując na zwalczenie OUN-UPA przez wojsko i milicję.według niepełnych danych .184 A. Od czerwca do końca 1946 toku było ich około 1501. Napadów o charakterze rabunkowym było znacznie więcej..) życie (. Nie funkcjonowały też szkoły. Lubaczowie oddziały Wojska Polskiego nie były w stanie zwalczyć sotni UPA. Sanoku. z uwagi na trudności komunikacyjne oraz napady na przewożących do sklepów towary przemysłowe i żywnościowe. schronienia oraz ochotników lub rekrutowanych w ramach poboru ukraińskich mężczyzn. Dotychczasowe próby nie zlokalizowały napaści ukraińskich.. 24 lipca 1946 roku doszło do walki między Wojskiem Polskim a UPA w Berezowicach w powiecie sanockim. Również w lipcu doszło do starcia między polskim oddziałem manewrowym. W poukraińskich gospodarstwach nie mogli zamieszkać Polacy. Stacjonujące w Przemyślu.. Bardziej niecierpliwi.1946 Tamże P. Podlasie.). Jarosławiu. Ukraińców oraz rodzin mieszanych. rozmieszczone w siedzibach gmin. W odpowiedzi otrzymał pismo zapewniające go. jakie w tym czasie było. Prasa przemyska opisywała zachowanie się UPA wobec rannych i zabitych żołnierzy następująco: „Bestialscy bandyci znęcali się w okrutny sposób nad zamordowanymi i rannymi masakrując tępymi narzędziami poszczególne części ciała7.. którzy zmarli w szpitalu8. 3 4 5 6 7 8 9 10 Archiwum Archidiecezji o ł. Stosunki.otrzymał biskup zapewnienie. Podejmowały natomiast walkę w sytuacjach dla siebie korzystnych.poległo 8 żołnierzy nazwanych przez autora „bandytami” oraz 7 rannych.365-393. Oddziały Wojska Polskiego oraz posterunki milicji. której budynki były niszczone podobnie jak ich akta... Napady i zabójstwa spowodowały interwencję biskupa rzymskokatolickiego w Przemyślu Franciszka Bardy do ministra Obrony Narodowej Michała Roli-Żymierskiego.. Coraz więcej wiosek było palonych. 18 zostało rannych i 13 uprowadzonych zamordowano9. Konieczny. praktycznie przestał istnieć. Według Obliczeń administracji państwowej na terenie Polski pozostało około 20 tys. Przesiedlenie Ukraińców do USRR zostało zakończone z uwagi na odmowę przyjmowania dalszych „repatriantów” z Polski do USRR. Mirczuka .01. którzy byli przeciwni metodom walki stosowanej przez OUN-UPA. Przeciwdziałając wywożeniu Ukraińców do USSR sotnie UPA niszczyły linie telefoniczne i kolejowe.Dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła” W drugiej połowie 1946 roku i na początku 1947 roku sytuacja na ziemiach południowo . Nie ustawały też napady UPA na polskich mieszkańców poszczególnych miejscowości połączone z zabójstwami. 2 Tamże zniszczenia (.). 536 150 151 . nie były w stanie zapobiec atakom UPA na polskich mieszkańców wsi oraz tych Ukraińców... Rodziny polskich chłopów szukające możliwości spokojnego życia uciekały do większych polskich wiosek.VII. Z.. informacji. W zasadzce zorganizowanej przez UPA zginęło 26 żołnierzy i oficerów. sygn. W skład przyszłej Ukrainy miały wejść według założeń OUN-UPA ziemie państwa polskiego: Chełmszczyzna. O pogarszającej się od początku 1946 roku sytuacji w południowo-wschodnich powiatach województwa lubelskiego pisze w swych sprawozdaniach KW PPR w Lublinie /APL..s. przemyskiego i sanockiego4. karano śmiercią ich rodziny. Droga. nr 27 z 7... s. w czasie których poległo 15 żołnierzy 28 pp. W odpowiedzi .1946. których gospodarstwa zostały spalone przez upowców. które stanowiły oparcie dla działającej na tym terenie OUN-UPA dostarczając żywności. Teczka: Korespondencja biskupa Franciszka Bardy Tamże Nowe Horyzonty nr 2 z 13. a UPA. W liście swym pisał biskup Barda następująco: „Od szeregu miesięcy palą się wsie. a sytuacja na tym terenie nie uległa normalizacji.535 Tamże. Przykładem może być walka stoczona przez oddziały Wojska Polskiego w rejonie Fredropola.wschodniej Polski przedstawiała się następująco. wyjeżdżali na ziemie zachodnie. uniemożliwiając w ten sposób normalne funkcjonowanie administracji samorządowej.. W. Szcześniak. w czasie której . że w najbliższym czasie nastąpi tu poprawa bezpieczeństwa.w lipcu 1946 roku . Te koncepcje spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem ludności polskiej popierającej władze państwa polskiego takiego. Od czasu zakończenia wojny upłynął ponad rok.43. bo bandy systematycznie (. drogi itp. a handel wiejski. Jeszcze wcześniej poseł z ramienia PSL do Krajowej Rady Narodowej Michał Głowacz z Żurawicy złożył interpelację5 w sprawie palenia przez UPA gospodarstw i morderstw dokonywanych na ludności cywilnej w powiecie przemyskim. Szota. Nadsanie i Łemkowszczyzna. w Przemyślu. B. Często palono zabudowania i mordowano osiedlonych.) szerzą dzieło 1 Z.s.s. (.

w których przechowywała ona żywność oraz inne potrzebne dla działań przedmioty. Akcje Wojska Polskiego prowadzone w sezonie zimowym 1946/1947. Polegała ona na przeczesywaniu niewielkimi oddziałami lasów i wiosek.wsi Kupna warsztatów szewskich i krawieckich dostarczających 11 Litopys Ukrajinśkoji Powstanśkoj Armiji. 2001. Wątpliwości te zmuszały OUN i Służbę Bezpieki do stosowania terroru wobec dezerterów i uchylających się od służby w UPA12. 7. ważniejszą nawet od władzy państwa nieakceptowanej przez większość społeczeństwa. SS Galizien i OUN-UPA (dane niepełne) Lubaczów Biała Podlaska Jarosław Przemyśl Brzozów Krosno Sanok Lesko Jasło Rok Gorlice W drugiej połowie 1946 roku działania wojska zostały udoskonalone i zaczęło ono odnosić sukcesy w walce z sotniami UPA.XII 1945 1946 1947 Razem: 20 4 14 91 74 – 203 – – – – 12 6 18 270 56 51 318 63 7 765 Hrubieszów – – 54 – – – 54 Tomaszów Lub. Przesiedlenie Ukraińców z Polski do USRR 1944-1946” oraz „Akcja „Wisła”. P. a 1939 . że liczba ofiar służb mundurowych nie przekroczy 3 500 osób. utrudniały działalność UPA oraz powodowały zwątpienie ludności ukraińskiej w skuteczność i słuszność walki prowadzonej przeciwko państwu polskiemu i Polakom. t. 159 Liczba ta zawiera 315 osób cywilnych.VII 1944 VIII . SKW polegli między innymi w walkach z WP i organami bezpieczeństwa oraz około 2000 ofiar represji i konfliktu polsko-ukraińskiego. Badania wskazują.1943 1944 I . Rezultatem działań wojska w rejonie Sieniawy była likwidacja sotni „Kruka” oraz zniszczenie obozów leśnych UPA. nr 29 z 1998. 2 – – 1 – – 3 170 161 249 222 215 27 233 645 286 272 237 16 196 31 41 547 157 35 – 10 3 121 101 14 249 – 15 – – 5 4 24 1044 1692 1007 Nowy Sącz Miejsc. nr 6/25 z 1997. Straty polskiej ludności cywilnej w wyniku działań ukraińskiej policji pomocniczej. np. nr 1/7 z 1994. W sprawozdaniu z grudnia 1946 roku Odcinka Taktycznego „Bastion” omówiono skuteczną taktykę walki z oddziałami UPA. UPA. Misiło.XII 1945 1946 1947 Razem: 174 1 2 15 – 1 193 10 19 – – – – 29 168 888 77 279 64 6 95 1273 178 252 106 5 – – – 15 15 10 40 41 – – 7 – – 48 – – 4 – 3 – 7 85 – – 3 22 – 110 1467 3103 959 2143 1074 131 8877 Nowa taktyka wojska powodowała również wykrywanie bunkrów OUN-UPA. s. 40: Taktycznyj wigtynok UPA 27-j „Bastion”: Ljubacziwszczyna. Wrocław 2006 152 153 . Tabela 1. a ponad 2200 żołnierzy WP.146-147. Konieczny. Są to członkowie OUN. 339 funkcjonariuszy MO i SB. Jarosławszczyna (dokumenty i materiały). Tabela 2. Poticznyj. Nienaruszalność obszaru Polski była bowiem dla ludności polskiej wartością nadrzędną. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. 12 Przykłady zawierają poszczególne numery czasopisma Na Rubieży. b E. s. a także z pracy Witalija Prociuka „Propamiatna knyha” udokumentował ponad 3 000 ofiar oraz 2 500 rozesłanych ankiet.1943 1944 I . Sukcesem wojska było wykrycie w rejonie Huty Brzuskiej . nr 1/7 z 1994 i inne oraz czasopismo Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 1482 1909 Źródło: Obliczono na podstawie: Z. korzystając ze swoich prac: „Repatriacja czy deportacja. Tomasziwszczyna. 156.VII 1944 VIII . w sąsiednich powiatach Włodawa Biłgoraj Zamość Chełm Rok Ogółem Źródło: Dokumentacja ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 40-tych XX wieku – sprawozdanie Ośrodka KARTA (w:) Polska-Ukraina: trudne pytania. Toronto-Lwów 2004. Liczba ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego według ustaleń Ośrodka KARTA do maja 2000 roku Liczba szacunkowa wynikająca z badań Polska południowowschodnia straty polskie straty ukraińskie 6500 7500 b Liczba o ustalonych personaliach 5300 5800 Wprowadzono do bazy danych (osób) 2800 a 2000 1939 . red. w których mogły ukrywać się i wypoczywać sotnie i roje UPA11.

139-166. (w:) Akcja „Wisła”. WOP. Źródło: Z.odzieży i obuwia UPA13. Decyzja o przesiedleniu ludności ukraińskiej była zgodna z prawem polskim i międzynarodowym15. Akcja „Wisła” w świetle prawa.Warszawa 2001. Przemyśl 2007. Spadek zabójstw był też wynikiem zmniejszenia się ludności wiejskiej w rezultacie „repatriacji” do USRR. Władze państwowe postanowiły rozprawić się ostatecznie z sotniami UPA oraz OUN.wschodniej Polski przy granicy z ZSRR. KBW oraz oddziały Wojska Polskiego były znaczne. s.ukraińska wykazywała brak poparcia i dobrowolnej współpracy w działaniach mających na celu likwidację jego ogniw14. Tabela 3. Przyczyny.(w:) Tygodnik Powszechny nr 21 z 1989: R. w których stacjonowały posterunki milicji. Z początkiem 1947 roku nastąpił spadek mordów Polaków przez OUN-UPA spowodowany ucieczką ludności polskiej do miast i większych skupisk ludności polskiej w wioskach. UB w walce z UPA w latach 1944-1949 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie bez daty Nowy Sącz Inne Razem: Rok 1944 1945 1946 1947 1948 1949 2 1 2 1 6 1 31 14 79 77 19 6 2 8 249 5 4 41 2 54 53 125 181 1 2 1 48 24 2 2 2 27 574 4 5 21 37 25 32 29 1 26 5 5 26 216 2 2 2 1 7 31 1 1 Razem 9 10 95 2 2 105 157 239 229 1 2 3 93 31 9 2 2 62 1 053 13 Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 14 M. który zapowiadał przesiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie. ORMO. MO. Osiedlenie na gospodarstwach poukraińskich „repatriantów” ze wschodu oraz ludności polskiej z terenów powiatów zachodnich w istniejącej sytuacji . mówili o polityce rządu polskiego. t. Jasiak.. Konieczny. że pozostawienie ludności ukraińskiej i mieszanej na terenie południowo .III.. (w:) Kresy Południowo-wschodnie. WOP. Szawłowski. może być wykorzystywane do dezintegracji państwa polskiego w przyszłości. Istniały bowiem obawy. dyrektor Biura Prezydialnego Rady Ministrów Zuniak i dyrektor Departamentu Politycznego Ministerstwa Administracji Publicznej Grabowski. Karola Świerczewskiego w zasadzce sotni UPA „Chrina” i „Stiacha” pod Jabłonkami (28. Straty WP. żywność. Te przyczyny były głównym powodem podjęcia akcji „Wisła”. Skubiszewski.in. Zwalczanie OUN-UPA było tak trudne. SOK. gdyż ludność cywilna . w dyskusjach z przedstawicielami ludności ukraińskiej. 154 155 . 574 żołnierzy i oficerów WP.2004. Akcja „Wisła” i prawo międzynarodowe. Tylko w roku 1946 zginęło lub zostało zamordowanych 121 funkcjonariuszy MO. konsekwencje. 8. KBW. a pozostała ludność ukraińska i polska stanowiła dla oddziałów UPA zaplecze dostarczając często pod przymusem m. gdyby nie wyjechała ona w ramach „repatriacji” do USRR. W lipcu 1945 roku w Warszawie.s. Geneza i przebieg akcji „Wisła”. (w:) P-U. Pretekstem propagandowym dla podjęcia akcji „Wisła” była śmierć gen. Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. 379-303:R.1947). s 126 15 K. Szawłowski. Nastąpiły też wyjazdy rodzin polskich na ziemie zachodnie. przebieg. Dotychczasowe straty w walce z OUN-UPA ponoszone przez posterunki MO. Akcja „Wisła” w świetle prawa. a także oddziały Wojska Polskiego.stało się niemożliwe. Stosunki.

s. Podobnego zdania jest Grzegorz Motyka. 282 i inne. Motyka. 442 17 T. 22 Tamże. Pisuliński pisze: „Celem tego spotkania była nie tyle 16 G. Smoleński i publicyści ukraińscy piszący w „Naszym Słowie” krytycznie oceniali i oceniają akcję „Wisła”. s. 26 J. uzasadniające przeprowadzenie operacji „Wisła”.Tabela 4. Olszański. 21 E.. wypowiedzieli się krytycznie na temat podstaw prawnych akcji „Wisła” oraz metod jej przeprowadzenia. s. Stosunki.. Udowodniła ona. 232. Kozłowski w artykule „ Łemkowskie losy.. że można było uniknąć przesiedlenia ludności ukraińskiej umieszczając ją na okres walk z UPA w obozach strzeżonych przez wojsko i po akcji pozwolić jej na powrót do ich wiosek i domów16. Białystok 1990.. Jasiaka23 i Zbigniewa Palskiego24 na seminariach są przez niektórych historyków pomijane. s. są przez ukraińskich historyków i publicystów odrzucane. 171 19 S.s. Ukraińcy. 2001. który uważa.. Skaradziński). SOK. które odbyło się 6-8 listopada 2000 roku w Warszawie. ORMO. 156 157 . UB w walce UPA w latach 1944-1947 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie Inne Nowy Sącz inne powiaty Razem: Źródło: Z. Białorusini.s.. (w:) P-U.s. Rok 1944 1 1 3 6 3 7 6 1 2 30 1945 4 2 26 31 60 64 16 1 1 37 9 14 1 9 275 1946 4 2 14 20 10 21 25 3 6 2 5 3 6 121 1947 1 6 2 3 6 8 2 5 5 2 1 41 Razem 10 10 42 55 79 99 46 4 1 55 22 22 4 18 467 Operacja „Wisła wywołała liczne komentarze dotyczące jej uzasadnienia prawnego..demograficzne następstwa akcji „Wisła”. Litwini. Palski. t.11-159 24 Z. Wypowiedż w czasie dyskusji nad referatem Jurija Makara. Polityczne. s. 188-204. Siemaszko. 23 M.... Spór o sprawiedliwość” krytycznie ocenia przeprowadzenie akcji „ Wisła” i przesiedlenie Łemków na ziemie zachodnie i północne Polski.8. Geneza i przebieg akcji „Wisła”. 271-290. który uważa. Geneza. Straty MO. Polityczne. Konieczny. 8. Pomija natomiast „Nasze Słowo” jej przyczyny i zbrodniczą działalność OUN-UPA w latach 1942-1947. Wstęp. 25 Akcja „Wisła”. Podobnie cenne prace Ryszarda Szawłowskiego na temat podstaw prawnych operacji „Wisła”25. 20 K.. (w:) P-U.(w:) Akcja „Wisła”. 139-166.. wśród nich Bohdan Zabrowarnyj18. (w:) Więź nr 12-12 z 1991.. (w:) Akcja „Wisła”. 2001.. Podobne stanowisko zajął Tadeusz A. Operacja „Wisła” w świetle Naszego Słowa. Podlaski (B.ukraiński 1943-1947. ekonomiczne i narodowościowo .s. Zabrowarnyj. Tak było. wśród nich Bohdan Skaradziński20. przedstawiając ich przywódców jako bohaterów narodowych..s. t. 107-109. Olszański17. Pisuliński. We wstępie do wydanych referatów konferencji krasiczyńskiej j. Konflikt polsko . 18 B. Wszelkie argumenty polskie. czy też publikujący w Gazecie Wyborczej P. s. Warszawa 1993.. 8. 226-227. Jasiak.zorganizowana przez Oddziałowe Biura Edukacji Publicznej IPN w Rzeszowie i Lublinie26. Podobnie publicyści polscy. Ewa Siemaszko dokonała analizy artykułów na ten temat zamieszczanych w 2002 roku w „Naszym Słowie”21. Historycy ukraińscy na VIII międzynarodowym seminarium historycznym „Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej”. Makarczuk. Była jej poświęcona międzynarodowa konferencja naukowa w Krasiczynie (18-19 IV 2012). czy Stepan Makarczuk19. M. Przedstawione przez M. 8. że operacja „Wisła” ukazywana jest w tym tygodniku (kształtującym opinię mniejszości ukraińskiej w Polsce) jako wyrządzona Ukraińcom krzywda przez polski rząd komunistyczny i przedstawia ją jako zagładę ludności ukraińskiej przez Polaków oraz kształtuje taki pogląd w rodzinach i szkołach ukraińskich w Polsce22. ekonomiczne i narodowościowo-demograficzne następstwa akcji „Wisła”..

Podobnie wymaga bliższemu przyjrzeniu się stan liczebny UPA.dopuszczenia do owej konferencji referatów paru „pomijanych” naukowców m. Z. Wojska Polskiego Ostap Stecy32. 30 Z. 93. Droga. WOP. SOK. Liczba wysiedlonych wzrosła z 20 tys. Z. Opierano się przy tym na publikacji Szcześniaka i Szoty podającej. przesuniętym następnie na 28 kwietnia 1947 roku. (w:) Akcja „Wisła”. 8.wschodni cypel państwa na południowy wschód od Baligrodu.podczas gdy według późniejszych udokumentowanych wyliczeń OUN-UPA zamordowała w tym roku 1074 osoby cywilne. Ludność miała zostać osadzona na terenie „ziem odzyskanych” w rozproszeniu. Zwracano na to uwagę przy omawianiu przesiedleń do USRR. dla województw lubelskiego. które zostały wykazane w kartach ewidencyjnych. a nawet całe rodziny ukraińskie ukryły się w lasach lub miejscowościach przygranicznych na terenie Czechosłowacji i wróciły do swoich siedzib stanowiących bazy OUN-UPA. MO. Pisulińsdki.ukraińskich „Polska . Na dowódcę tej grupy został powołany gen. Dyrektor Biura Edukacji Publicznej IPN P. KBW. B. 29 Tamże. Akcja „Wisła”. Stosunki. że OUN-UPA likwidowała tylko osoby współpracujące z „władzą ludową”. ile prezentacja różnorodnych podejść i interpretacji badawczych”27. Przed wspomnianą konferencją w Krasiczynie grupa kilkunastu polskich profesorów zażądała od Kieresa .1945.8000 osób31. nazwanej potocznie akcją „Wisła”. Dokumenty.. żołnierzy WP. Z. mija się z prawdą. Autorzy nie dokonali szczegółowych wyliczeń w oparciu o archiwa państwowe tych województw i starostw powiatowych. Wstęp. uzasadniają swe poglądy słabością podziemia ukraińskiego . w tym samym roku z rąk OUN-UPA zginęło 574 żołnierzy WP. Wobec odmowy ZSRR przyjmowania dalszych rodzin ukraińskich postanowiono wiosną przeprowadzić akcję przesiedlenia ich na ziemie północne i zachodnie Polski.w świetle 27 J. słowo „ludobójstwo” było dla tych ludzi wręcz tabu. 242. Dane W. Wystarczy przytoczyć liczbę zamordowanych cywili podaną przez A.s. krakowskiego i rzeszowskiego. pragnąc rozbić struktury mieszkających poprzednio w tej samej miejscowości rodzin i wytworzyć z osiedlanych na ziemiach zachodnich „repatriantów” i osadników z ziem centralnych Polski jednolite grupy mieszkańców. mojego referatu o aspektach prawnych akcji „Wisła”.. Podawanie zaniżonych danych przez historyków ukraińskich ma na celu uzasadnienie tezy. w tym kobiety i dzieci. Szcześniaka i W. Szcześniak.. że liczba członków OUN była znacznie większa od 2179. dzieci i starców. Szota. wygłoszonym na konferencji przemyskiej w 2007 roku pisząc: „Na konferencję ową Kieres et consortes (w szczególności b.proponował takie rozwiązanie gen. Tymczasem tak nie było. a łącznie z członkami ORMO. gdyż autorzy obliczeń zakładali.konfrontacja „polskiego” i „ukraińskiego” punktu widzenia oraz szukanie ich wspólnych elementów. Wydaje się. 158 159 . a łącznie z sołtysami. wójtami. Istnieje też zagadnienie liczebności OUN i jej sieci w poszczególnych powiatach. Niemal na wszystkich konferencjach organizowanych przez IPN w „epoce Kieresa” uprawiano własną „politykę” zamazywania pewnych faktów w zakresie zbrodni ukraińskich. KBW. 32 E. uczestników walk z okupantem hitlerowskim. Na konferencję tę nie dopuszczono uczestników seminariów polsko .. funkcjonariuszami MO.ukraińskie w latach II wojny światowej” o poszerzenie uczestników konferencji krasiczyńskiej o uczestników seminariów spotkały się z odmową IPN. zgromadzonych w Centralnym Archiwum Komitetu Centralnego PZPR. członkami ORMO. W tym kontekście opinia J. Szotę dla roku 1946. który szacowany jest na 1500 . W. Konieczny. Szawłowski. Starania organizatorów seminariów „Stosunki polsko . 18. Doszło tym samym do niesłychanej w społeczeństwie pluralistycznym i w pracy działającego w nim publicznego Instytutu praktyki dyskryminacji badaczy reprezentujących inne poglądy (regularnie zapraszano natomiast badaczy reprezentujących często pozycje wręcz kłamliwe polskich i zagranicznych Ukraińców lub Polaków preferujących ad nauseam tzw. Akcja „Wisła”. dotyczących przesiedlanej ludności ukraińskiej w latach 1944 . UPA stosowała taktykę odpowiadającą warunkom. Całkowita akcja przesiedleńcza miała objąć południowo . Szcześniaka są niepełne i ujmują tylko te osoby. Na politykę w tej dziedzinie nie zwracali w zasadzie dotychczas uwagi historycy zajmujący się 31 A.. ale pełniejsze.in. celem wykazania się u władz realizacją nakładanych przez nie limitów. Przesiedleniami objęto ludność ukraińską. a również polskie podejrzane o współpracę z OUN-UPA i tych Ukraińców. przytoczona powyżej.. Projekt akcji przesiedleńczej ludności ukraińskiej przedstawił na posiedzeniu. bryg.. co zdaniem autora jest liczbą zbyt małą. w tym kobiety.właśnie w ramach pluralizmu i wszechstronnej wymiany poglądów . MO i UB (121 osób) 1195 osób30. Według nich zostało zamordowanych 98 osób. SL. w czasie których podawano fałszywe dane.Ukraina: trudne pytania” posiadających odmienne poglądy. toczonych walk . s. B. liczących 20306 osób.. poprawność polityczną). Do przeprowadzenia operacji „Wisła”.s. Również Szawłowski ocenił krytycznie konferencję krasiczyńską w swym referacie. a nie niewinną ludność cywilną. Było one zgodne z koncepcjami przedwojennymi i wojennymi polskich ugrupowań prawicowych z terenów wschodnich. że w roku 1946 OUN-UPA zamordowała 98 osób cywilnych. Stefan Mossor. co prawda późniejsze. MO. że stanice były tylko w 325 wsiach i dla nich przyjęli liczbę po 5 członków. WOP oraz funkcjonariuszy UB. Warszawa 1993. Historycy ukraińscy z uporem cytują tylko te dane pomijając inne wyliczenia. Podobnie ukazywanie słabości OUN-UPA i pomniejszenie jej siły . Machcewicz) po prostu nie dopuścili referatów grupy „inaczej myślących” polskich naukowców. Szoty i A.OUN-UPA oraz niewielką liczbą dokonywanych przez banderowców zbrodni na ludności polskiej. 28 R. że wiele osób. skierowano 21 tys.jest nieuzasadnione. a w roku 1947 do końca marca 10 osób28. Zatwierdzenie tego planu nastąpiło przez Biuro Polityczne KC PZPR i opracowane w szczegółach z terminem rozpoczęcia akcji na 24 kwietnia. Przeciwnicy podjęcia akcji „Wisła”. Tak znaczny wzrost wynikał z nieuwzględniania błędnych danych statystycznych. organów bezpieczeństwa publicznego. Metodę tę stosowano również wobec polskich „repatriantów” ze wschodnich terenów II Rzeczypospolitej. w jakich działała uzyskując sukcesy.. Według sporządzonych spisów do przesiedlenia miało być jeszcze 4876 rodzin. opierając się o dane wojskowe stwierdzono. Misiło. UB 225 osób29. B. w pewnym momencie wręcz arogancka. co spowodowało krytyczną ocenę konferencji przez profesora Ryszarda Szawłowskiego i innych historyków polskich. Odpowiedź Kieresa była całkowicie negatywna. s. którzy byli członkami PPR. Warszawa 1993. Szkodliwość w zakresie badań takiego „monopolistycznego” szarogęsienia się przez wysokiego urzędnika państwowego ilustrowało ujawniające się w publicznych wypowiedziach niedokształcenia niektórych pracowników IPN”. PPS. Pisulińskiego. rodziny mieszane. Sprawa wymaga dalszych badań. Na początku 1947 roku. osób do 137 844 osób. 161.

historycy i publicyści ukraińscy i niektórzy polscy uważają. Czas.Ukraina. konwojowana była do punktów zbiorczych.1 102. 37 Stacje załadowcze były w miejscowościach województwa rzeszowskiego w: Gorlicach. (w:) RHA. Nowym Sączu. Rymanowie. 28 kwietnia . Wysiedlenie Ukraińców do USRR (1944 . 1994. Olszanicy. Pierwszy etap. Załużu:w województwie krakowskim w: Grybowie. Dokumenty. trwającym od końca maja do końca czerwca 1947 roku. Warunki przesiedlania ludności ukraińskiej omawiali B.1 39. w ramach operacji „Wisła”. Warunki przesiedlenia ludności w ramach akcji „Wisła”. wrocławskie (15 491).tenże. Gorliczynie. że władze osadzając w poszczególnych miejscowościach po kilka rodzin ukraińskich dążyły do asymilacji ludności ukraińskiej w środowisku polskim. Chotylowie. białostockie (995).0 113. a w województwie krakowskim powiaty: gorlicki. wg spisu w l. mieszanych i polskich. czy nie pozostały w nich osoby. Były to samochody wojskowe i furmanki z polskich wiosek. Otaczało ono wieś. t 7/8. Ewakuacji w Rzeszowie (GPR) i wybranych akt PUR w Rzeszowie.. Trudności ze sprowadzeniem mieszkańców do punktów zbiorczych polegały na braku transportu. Przesiedlenia rodzin ukraińskich. Przesiedleń dokonywało wojsko. 154-166. Grodzisku.s. Przeworsku. a w przypadku ujawnienia ich. lubelskim 9 i krakowskim 437. Dla tych. leski. 203-258. Werbowicach. od końca czerwca do końca lipca. Nowosielcach -Gniewosz. bialskopodlaski. Ukraińców3 „Wisła”5 1 Brzozów Gorlice Jarosław Jasło Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm 83 205 104 805 148 028 116 805 113 387 111 575 87 266 162 544 114 195 116 266 116 951 162 340 12 743 25 092 52 302 7 659 15 132 81 588 44 723 73 631 54 882 18 715 21 055 37 875 49 802 33 642 67. oprac. Żegiestowie. ucieczkę zgromadzonym tam ludziom36. Zagórzu. Przemyśl. włodawski. dokonano akcji „oczyszczania” powiatów. aby uniemożliwić 33 B.1946) oraz w ramach akcji „Wisła” na ziemie zachodnie i północne Polski według danych oficjalnych Mieszkańcy Powiat w tym Ludność Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck.9 104. brzozowski. Instrukcja dowództwa GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego z 23 kwietnia 1947 roku. 207-246.4 54. z których to wysiedlono ludność ukraińską. 161. były aresztowane lub kierowane na ziemie zachodnie i północne Polski. Przy omawianiu przesiedleń. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r.. Opisy punktów zbiorczych. (w:) Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. krośnieński. które zabrały ze sobą znaczną ilość bydła i sprzętów gospodarczych.6 132. s.31 maja 1947 roku objął powiaty: sanocki. Łupkowie. 16 523 33 195 68 658 40 742 Hrubieszów 129 957 Tomaszów 121 124 Lubelski 36 B. zakończono wysiedlanie nielicznych grup z wyżej wymienionych powiatów oraz objęto powiaty: jarosławski. szczecińskie (15 058). W drugim etapie. Przesiedlenie ludności ukraińskiej w ramach akcji „Wisła” w świetle akt zespołu Głównego Pełnomocnika Rządu ds. Krośnie. Piwnicznej. Bugu Włodawskim. Ogółem przesiedlono 137 844 osoby.1 123. Cieszanów 2007. Misiło. opolskie (2 542). 34 Akcja „Wisła”. poznańskie (1 437). Bobusia33 i E. Stacje załadowcze zorganizowane były w 31 miejscowościach. inwentarza żywego itp. Przebieg akcji „Wisła” w świetle materiałów archiwalnych administracji cywilnej. 206-219. 38 Były to województwa: olsztyńskie (56 625 osób). jasieński.operacją „Wisła”.3 115. Lesku . W trzecim etapie. w tym w województwie rzeszowskim 18.8 684 1 079 1 397 1 055 934 1 622 1 258 1 479 1 282 2 122 1 720 1 975 2 164 1 995 4 9254 15 058 36 666 7 270 11 815 4 2 043 11 329 14 122 533 755 24 647 10 083 20 797 11 582 9 266 203 3 133 7 635 6 504 6 968 26 387 50 788 7 803 12 570 64 152 53 255 85 628 72 460 9 266 16 726 36 328 76 293 47 246 39 505 43 172 64 831 60 878 bd. częściowo lubaczowski i przemyski. przeważnie wczesnym rankiem. Bobusia. Warunki przesiedlenia. Bobusia. hrubieszowski.0 96. Wykorzystywano tu doświadczenia z działań przeciwko OUN-UPA prowadzonych w 1946 roku. polegającej na kontroli poszczególnych wiosek.:tenże.Kulasznem. odbywało się równolegle ze zwalczaniem przez nie kureni i sotni UPA. E. 2007. aby uniemożliwić ucieczkę mieszkańcom np.) i prawosław. s. Tabela 5. Zagórzanach. Chełmie. zakończono akcję w lubaczowskim oraz rozszerzono ją na województwo lubelskie obejmując nią powiaty biłgorajski. w Każdym z tych etapów dokonywano przesiedleń ze wszystkich powiatów w różnym zakresie. Hrubieszowie. gdańskie (5 280). w jakim ludność danej wioski miała przygotować się do opuszczenia wsi wynosił do 5 godzin35. Jaśle. Były strzeżone przez wojsko. które winny być wysiedlone.s. (w:) Polska . Komańczy.2 127. żywności..8 88. tomaszowski. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem 2 w km (w 1931r. Zwoływano zebranie mieszkańców i wyznaczano czas na spakowanie się i zabranie niezbędnych narzędzi rolniczych. Misiło34. Warszawa 1993.Łukawicy. Wysiedlanych osadzono na terenach 9 województw38.2 89. 160 161 . nowosądecki. zamojski. Sanoku. rodziny mieszane i polskie według sporządzonych wcześniej spisów. nowotarski. posądzanych o współpracę z OUN-UPA przez wojsko. Suścu. transport mieli zapewniać wysiedlający. zielonogórskie (10 870). Szczawnem . Zwierzyńcu. Przesiedlenie odbywało się w trzech etapach obejmujących kolejno poszczególne powiaty. 35 Tamże.) w tys.s. Nie wszystkie rodziny posiadały konie i wozy. Długim Kącie. Punkty zbiorcze miały zapewnić wyjeżdżającym wyżywienie i opiekę lekarską. a w województwie lubelskim w: Bełżcu. którzy nie posiadali. Wspólna przeszłość ( Materiały z konferencji ). do lasu.3 84. Po uformowaniu kolumny ludności danej miejscowości. koszalińskie (31 169).

a wyjątkowo do 3. o czym najlepiej świadczą rabunki mienia poukraińskiego. dokonywane przez nią mimo zakazów wydawanych przez wojsko” 41 B. Część ludności ukraińskiej była przekonana o słuszności walki OUN-UPA o wolną Ukrainę i z ukrywaną nienawiścią 39 B. Główny 40 Akcja „Wisła”.. zwalczających OUN-UPA oraz przed represjami OUN-UPA wobec nie wywiązywania się ludności ukraińskiej i polskiej z nakładanych na nią dostaw żywności dla oddziałów UPA. W istniejącej sytuacji przesiedlana ludność ukraińska pragnęła już pokoju i normalnego życia. Dokumenty. Źródło: B. 225-226.. Pomocy lekarskiej udzielono 19 643 zbadanym i leczonym z rejonów województwa rzeszowskiego. Wykaz inwentarza żywego zabranego na nowe miejsce osiedlenia przez wysiedlonych w ramach akcji „Wisła” Lp Inwentarz żywy 1 2 3 4 5 6 7 8 konie źrebięta krowy jałówki cielęta kozy i owce świnie drób Województwo krakowskie 510 bd 4 415 bd 610 2 472 275 2 217 lubelskie 6 915 bd 10 984 bd bd 22 981 74 bd rzeszowskie 11 291 88 25 224 428 1 256 6 845 1 577 8 257 Ogółem 18 716 88* 40 623 428* 1 866 32 298 1 926 10 474* Wbrew przedstawianym przez historyków i publicystów warunkom przesiedlenia. Akcja przesiedleńcza nie napotkała większych sprzeciwów ze strony wysiedlanych..2 rodziny. Bobusia. a pozost6ałym w czasie pobieżnych przeglądów ich stanu zdrowia. Rocznik Statystyczny 1947.dane niepełne 162 163 . 425-426 Tabela 6. były one stosunkowo dobre. Były one przez żołnierzy dementowane. jak też ciepła strawa wydawana w punktach zbiorczych. Opieką lekarską objęto ludność w punktach zbiorczych. E. których wysiedleni nie mogli zabrać z uwagi na brak środków własnych transportu. 18 GUS RP. Na leczenie przyznawano leki i środki dezynfekujące. w wyniku której miało powstać państwo ukraińskie. Zdarzały się rabunki mienia przez ludność polską mieszkającą w sąsiednich wsiach40. 15. Dane statystyczne w oparciu o: APP. s. Opracował Eugeniusz Misiło. Akcja „Wisła”. s.. wg spisu w l. Przydzielano też suchy prowiant na okres podróży koleją. Rok XI. W czasie podróży na jeden wagon przypadało przeciętnie od 1. s. W czasie operacji „WKsła” odnotowano 21 zgonów.III wojny światowej. Piszczaka dla zastępcy dowódcy GO „Wisła” do spraw polityczno-wychowawczych ppłk B. a nawet 1841. podaje w oparciu o dane wojskowe większe ilości zabranego przez przesiedlonych inwentarza żywego. których przyczyn zgonu nie podano. Misiło. 397. Sprawozdanie zastępcy dowódcy 7DP do spraw polityczno-wychowawczych mjr K. Warszawa 1947. 2 przejechanych przez pociąg oraz 4 osoby. Urząd Wojewódzki w Rzeszowie Wydział Społeczno-Polityczny. Warunki przesiedlenia. Bobusia. Pisał „Ludność polska sterroryzowana przez bandy kierowała się dotąd instynktem samozachowawczym. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r.) w tys.8 2 326 1 662 1 571 25 030 5 480 20 093 493 841 6 543 230 8 439 137 844 31 573 5 710 28 532 631 685 Nowy Sącz 189 867 Ogółem 1 2 3 2 134 770 594 428 Zobacz tabela 1 i 2 GUS RP. 30 4 APR. Przesiedlenie.436.. 245-246.6 156. nie ma żadnego poczucia praworządności. nie zgłaszania się do sotni młodych Ukraińców wcielanych drogą poboru. s..) i prawosław.Mieszkańcy Powiat w tym Ludność1 Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck. Bobusia. biorąc pod uwagę istniejące powojenne warunki. Na podstawie publikowanych danych można przypuszczać..4 do 2 rodzin.2 135. Sidzińskiego z przebiegu akcji wysiedleńczej ludności ukraińskiej w okresie od 26 kwietnia do 9 maja 1947 roku. s. mogły być częściowo rozkradane. głównie żywności i narzędzi gospodarczych. Na stan ten wpłynęło zmęczenie ukraińskich mieszkańców spowodowane przeciągającymi się walkami.. Rok XI. s. 352 5 Akcja „Wisła”.... w tym 4 starców (82-88 lat). że zarówno przydziały żywności.s.. Niemały wpływ na ludność ukraińską wywierały niesprawdzające się obietnice propagandy ounowskiej zapowiadające wybuch . z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem w km2 (w 1931r... 244. Sprawowali ją lekarze i pielęgniarki zatrudnieni przez PUR oraz lekarze wojskowi39. 237-240. Warunki. Warszawa 1993. a według przydziału liczbowego przeważnie 9 osób. w nielicznych przypadkach 5. bd – brak danych * . Ukraińców3 „Wisła”5 Włodawa Zamość 113 566 149 548 33 585 6 942 25 060 82. Obawy przed nowym miejscem pobytu wywoływały plotki o wywożeniu ich do ZSRR oraz osadzeniu w więzieniach i obozach. sygn.. s. Udzielali oni pomocy zgłaszającym się osobom przesiedlanym. Rocznik Statystyczny 1947. 11 niemowląt. Warszawa 1947. ciągłymi obawami przed ewentualnymi represjami ze strony wojska i milicji. nie jest przyzwyczajona do wykonywania zarządzeń. s.2 1 720.

Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Nazwa Chleb Mąka pszenna Kasza Ziemniaki Tłuszcz Mięso Cukier Herbata Sól Jarzyny strączkowe Ilość w gr 266 50 50 500 25 50 16 3-4 13 30 Źródło: B. Szota.. Krasnystaw. B .d. rozpaczali opuszczając domy.. Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Tyfus Czerwonka Malaria Świerzb Odra Jaglica Dyfteria Gruźlica płuc forma przewlekła Leus Wścieklizna (wodowstręt) pokąsani przez psy Ostry atak szału (skierowani do szpitali psychiatrycznych) Skierowani do szpitali z innymi chorobami Porody Zgony Wypadki i obrażenia Ogółem zbadano i leczono chorych Określenie Dość osób 3 6 3 1273 11 Dzieci 71 16 55 5 7 5 87 23 21 91 4 – starcy (82-88 lat). Aresztowanych osadzono w obozie w Jaworznie. Miano ich osiedlić pojedynczo w gminach. 7. że w że w powiatach: przeworskim. leskim. C . zgony i porody wśród ludności przesiedlanej w ramach akcji „Wisła” z rejonów województwa rzeszowskiego. Istnieje też problem Polaków grekokatolików i prawosławnych. sygn.Bobusia... 165. 8 oraz PUR O/W Rzeszów. Rodziny z takimi oznaczeniami miano osiedlać w różnych powiatach i gminach.. 508 Najbardziej podejrzane osoby były aresztowane w punktach zbiorczych lub przeładunkowych. pozostali b. 42 Akcja „Wisła”. z którą trudno im było się pogodzić.. Liczba tych rodzin jest trudna do określenia. s. Z. Bobusia. Aprowizacja przesiedleńców w ramach akcji „Wisła”. brzozowskim były rodziny mieszane. Jasło)43.s.notowana przez zwiad wojskowy. gdyż poprzednim wywózkom nie podlegały. APP. W. zalecając osiedlanie ich po kilka rodzin we wsi42. Również ludzie starsi. Tabela 8. pracowali i spędzali życie. Włodawa. w których się urodzili.. 439. Warunki.zastrzeżenia zgłosił dowódca oddziału przesiedlającego.3% ogółu przesiedlonych Źródło: B.ukraińskich było 5 638 liczących 21 928 osób. szczegółowych badań. przywiązani do swoich miejscowości i gospodarstw.. s. Chełm. rzeszowskim.. z których jeden z małżonków był wyznania rzymskokatolickiego. a drugi greckokatolickiego. 11 – niemowlęta 2 – przejechani przez pociąg. 19643 14. Droga. Według Szcześniaka i Szoty rodzin mieszanych polsko . Tabela 7. 241. Szcześniak. łańcuckim. B. 164 165 . Choroby zakaźne.. 164. Przesiedleniu podlegały również rodziny mieszane.. niemniej jednak można stwierdzić. ale w wykazie tym brak danych dla 6 powiatów (Biłgoraj. sygn. Dane tylko z rejonu Przeworsk Dzieci Uwagi Wysiedloną ludność podzielono na trzy kategorie: A . Była to dla nich duża tragedia.. Przesiedlenie.. Zamość.odnosiła się do przesiedlających ją żołnierzy. 487-488. Główny Pełnomocnik.notowana przez UB. 43 A. Dzienne racje żywnościowe na osobę. że było ich stosunkowo dużo. Sprawa ta wymaga dalszych. Wiemy również..

a nawet niechętnym stosunkiem ich do zwolenników ukraińskiego nacjonalizmu. dok. w starostwie brzozowskim wniesiono w 1945 roku 423 podania. gdy wysiedlany zgłasza sprzeciw uważając się za niesłusznie wysiedlanego. 217. s. Narażeni byli na kierowane przeciwko nim działania tak polskiego. s. Zaświadczenia wydawane przez proboszczy rzymskokatolickich o wyznaniu i narodowości nie były wiarygodne dla wysiedlających. 45 Tamże. w styczniu 1947 roku nastąpił napływ chłopów do PPR. nie jarosławskim. Liczyli na poparcie władzy i wyłączenie z przesiedlenia do USRR oraz ewentualnego przeniesienia ziemie zachodnie i północne Polski. w ramach operacji „Wisła” ludności łemkowskiej napotykało na wątpliwości miejscowych władz administracyjnych. a od 1947 roku do lutego 1948 roku . 46 Tamże. Uchwały. książeczki wojskowe. języka i kultury. 18-21.75. 165.. 47 Tamże. Dokonywano jej przy pomocy ustosunkowanych przychylnie księży rzymskokatolickich oraz władz administracyjnych.. którą zamieszkiwało wielu Polaków lub wyjeżdżały na ziemie zachodnie i północne wraz z przesiedlaną ludnością ukraińską46. 91-106. Tego typu przepisy utrudniały nie tylko udowodnienie swej przynależności do narodu polskiego.”. W wypadkach wątpliwości wspólnie decydować z delegatem UB”44. Innym zjawiskiem były sprzeciwy rodzin polskich. 50 APP.. które niejednokrotnie w południowo-wschodnich powiatach podejmowały rezolucje przesyłane do władz przeciwko wywożeniu rodzin mieszanych. były zbywane w większości milczeniem lub spotykały się z odmowami. 73. Współżycie Łemków z Polakami było na ogół zgodne i brak było jaskrawych konfliktów między obu narodowościami mimo dzielących je wyznań. Posłowie PSL domagali sie powołania specjalnej komisji do zbadania wysiedlenia Polaków w operacji „Wisła”. Były one podyktowane wspólną walką części Łemków przeciwko okupantowi niemieckiemu oraz nie uleganiu wpływom OUN-UPA.. Sprawa nabrała rozgłosu i spowodowała interpelację w Sejmie posłów PSL. 51 APR. Podobnie jak łemkowie podejmowali oni działalność w PPR. administracji samorządowej i państwowej oraz Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa. PPR Komitety powiatowe . że pomoc ta była wymuszana przez banderowców. Został on sporządzony przez Sztab Generalny WP na podstawie statystyk wysiedleńczych. s. 405-426. Rodziny polskie mogące pozostać w danej wsi i nie objęte nakazem wysiedlenia.. Powodem tego zjawiska było szukanie przez nich zwolenników i członków PSL oraz polskiego niepodległościowego podziemia.sprawozdania statystyczne za rok1947 1948 . których członkowie weszli w związki małżeńskie z Ukraińcami i obrona przez nie rodzin mieszanych przed przesiedleniem. a we wrześniu 1948 roku już 2 072. 163. w tym 215 chłopów. Mirocin. Płazów. Są też miejscowości. Są to przykładowo miejscowości: Radymno. 163. Przesiedlenia 44 Akcja „Wisła”. Podobnie w powiecie jarosławskim PPR liczyła w styczniu 1947 roku 550 członków. Podobnie w powiecie przemyskim w 1944 roku wpłynęło 746 podań. sygn. 405-426 pojawiły się błędne dane.. Instrukcja GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego określała. SPP. a we wrześniu 1948 roku 4 522 członków. s. a z uwagi na decydujący głos funkcjonariusza UB. dok 72. SPB. jak też ukraińskiego podziemia. Bolestraszyce. s. które kierowane obawami przyłączyły się do wysiedlanych rodzin ukraińskich wymaga dalszych badań. s. w którym po przesiedleniu ludności ukraińskiej w ramach operacji „Wisła” miało pozostać 1 200 Polaków. gdzie część ludności komunizująca przed wybuchem wojny i po wojnie. Rozbórz. które z uwagi na decyzje funkcjonariuszy UB były traktowane jako wrogo ustosunkowane do władz państwowych lub udzielających pomocy żywnościowej OUN-UPA. Werchrata. s. 166 167 . Dotyczy to także liczby rodzin polskich. które rodziny należy uznać za polskie. Zawierała ona następujące kryteria polskości: „ Za podstawę brać dowody przedwojenne.1 479. Bełwin w powiecie przemyskim. Grochowce. czy w okresie okupacji nie przyjął narodowości ukraińskiej45. choć dwie ostatnie miejscowości były w powiecie przeworskim. w których podano wyolbrzymioną liczbę Polaków. wystąpienie posłów w Sejmie miało miejsce 4 czerwca 1947 roku. Nie brano pod uwagę. włączyła się w popieranie kształtującej się władzy. a w 1947 12749. rezolucje i starania władz lokalnych u władz wojewódzkich i wojska.. Zabezpieczeniem była zmiana narodowości i wyznania.1947 znajdują się podania ludności ukraińskiej o zmianę wyznania i narodowości i tak np. w 1946 . wywołało oburzenie władz miejscowych i interwencję47. Rozpoczęcie przesiedleń spowodowało w powiecie włodawskim zebrania ukraińskich aktywistów PPR kończące się podejmowaniem uchwał przeciwko przesiedlaniu tych. W Bełwinie nigdy takiej liczby mieszkańców nie było48. należy w oparciu o materiał agenturalny sprawdzić. którzy popierali władzę.. sygn. W załączniku do publikacji „Akcja „Wisła”. w tym 3 253 chłopów.. która w omawianych powiatach zwiększyła znacznie liczbę swych członków51. w powiecie lubaczowskim: Oleszyce. W styczniu 1947 roku PPR liczyła w powiecie lubaczowskim 65 członków. jak np. a jej odmowa groziła śmiercią rodzinom polskim. 49 APP.32650.których według wytycznych przesiedleńczych nie uznawano za Polaków kierując się kryterium wyznaniowym. jak świadectwa szkolne. Określenie liczby rodzin polskich. Wykorzystywali oni swoje wpływy w radach gmin. 174-177. Przykładem błędnych danych są miejscowości w których po wywiezieniu ludności ukraińskiej nie było ludności polskiej. Wysiedlenie 15 rodzin polskich z Żurawicy w powiecie przemyskim w ramach operacji „Wisła”. że liczba podań o zmianę wyznania i narodowości była znaczna. Mieszkańcy narodowości ukraińskiej i członkowie rodzin mieszanych zagrożonych przesiedleniem (o operacji przesiedleń wciąż krążyły plotki) starali się zabezpieczyć przeciwko tej akcji. w 1946 roku było ich 129. dok. Również po wyborach do sejmu. W aktach wszystkich starostw z lat 1944 . dalej w powiecie przemyskim: Fredropol. pozwalały wywożącym stosować dowolne kryteria. Warto dla przykładu podać. obawiały się pozostać z uwagi na działalność OUN-UPA i często opuszczały wieś przenosząc się do miejscowości. Podobnie było na Podlasiu i Chełmszczyźnie. w których zaznaczona jest narodowość i wyznanie.miesięcznie. W przypadku. 48 Akcja „Wisła”.

prowidnyk Teodor Rębisz ps. Trudnością było też wyżywienie upowców z uwagi na postępujące wysiedlanie poszczególnych wsi ukraińskich. „Stiach”. 9. a także zasiedlania gospodarstw poukraińskich osadnikami z innych powiatów i „repatriantami” przy równoczesnym tworzeniu większych obszarowo gospodarstw i likwidacji występującego na tym terenie przeludnienia. „Tucza”.. pozwoliło na likwidację antypolskiego podziemia OUN-UPA i zwartych grup ludności ukraińskiej przy wschodniej granicy państwa polskiego uniemożliwiając odrodzenie się tendencji odśrodkowych i oddalając groźbę irredenty w sprzyjających warunkach. Przesiedlenie ludności ukraińskiej i mieszanej na ziemie północne i zachodnie Polski położyło kres istnieniu OUN-UPA w Polsce. 8.. Skutki operacji „Wisła” Przesiedlenie ludności. W toczonych walkach oddziały UPA przechodziły granicę polsko . Kres działalności OUN-UPA położyło wykrycie w lasach monastyrskich bunkra krajowego prowidnyka OUN Jarosława Starucha ps. popełniła samobójstwo. po walce w beznadziejnej sytuacji. Motyka w publikacji „Tak było w Bieszczadach”. odbudowy mostów drogowych i kolejowych. Świty pisze o ostatnich minutach życia „Stiacha” następująco: „Słyszeliśmy.czechosłowacką chroniąc się przed pościgiem Wojska Polskiego.) hymn ukraiński i w bunkrze słychać było ciche detonacje”. Konieczny. Migracje i zmiany struktury źródeł utrzymania ludności. możliwości zamaskowania swych sympatii politycznych. którzy znajdując się w sytuacji bez wyjścia popełnił wraz ze swoją ochroną samobójstwo54 i likwidacja odkrytego przez oddział KBW bunkra ośrodka wydawniczego krajowego prowydnika „Wulkan”. B. mieszanej i podejrzanej o wrogi stosunek do władzy ludności polskiej. 168 169 . 52 Z. 458.jeszcze w sierpniu 1947 roku . 16 września wpadł w ręce wojska szef SB Petro Fedoriw ps.. Tego typu starania. prowidnyk II okręgu OUN Leon Radejko ps. w ramach operacji „Wisła”.. W trakcie pościgu za sotniami.Na zachód przedostali się też: sotenny Mikołaj Taraban ps. in. 7. „Prirwa”. „Krym”. Stopniowo uruchamiano szkoły powszechne. Motyka....w zasadzkach UPA na oddziały Wojska Polskiego w rejonach Dołhobyczowa. s. linii telefonicznych... Na lubelszczyźnie . „Hromenko”. „Orest” schwytano we Wrocławiu w 1948 roku. przechodziły granicę ponownie przemieszczając się na tereny polskie. przystąpiono do zalesiania terenów mało urodzajnych. Michał Duda ps.. ksiądz greckokatolicki Adam Ślusarczyk ps. Próby podejmowania dalszej działalności w okresie późniejszym kończyły się rozpracowaniem ich przez polski kontrwywiad i aresztowaniami. Z. Z tego w powiecie jarosławskim 41 083 osoby. „Orłam” oraz szereg innych.. Wojska Polskiego oraz 1. Nowego Sącza. uwieńczone nawet wynikiem pozytywnym. zostały rozbite ponosząc znaczne straty. 465 „Kruk”). Nowego Targu. „Zaliźniak”). Działające kurenie „Rena” i „Bajdy” w województwie rzeszowskim i „Zaliźniaka” oraz „Berkuta” w województwie lubelskim. prowidnyk III okręgu OUN Jewhen Sztendera ps. 13 zginęło w walce. Mircza i Piaseczna zginęło 32 żołnierzy i oficerów. Grzegorz Łewko ps. a także schrony dla upowców. a napotykając na opór ze strony wojsk czechosłowackich. Niemniej jednak części ludności ukraińskiej i mieszanej udało się uniknąć wywiezienia. Według J. Droga. 2. Jego ochrona. Na 23 działających na terenie Polski dowódców kureni i sotni. że otrzymywane przez przesiedlone z USRR rodziny polskie gospodarstwa powinny posiadać 54 G. zabiło lub ujęło 1 509 członków UPA oraz schwytało i aresztowało 2 781 osób podejrzanych o współpracę lub przynależność do OUN-UPA. osób55. W czasie operacji „Wisła” wojsko wykryło i zniszczyło 1 178 bunkrów. rajdami wraz z dowódcami sotni lub innymi przywódcami i kurierami przeszli do okupacyjnych stref zachodnich Niemiec. „Burłaka”. Osadzono ich w obozie w Jaworznie53. Szota. 3 zostało ujętych w Czechosłowacji i przekazanych władzom polskim (Włodzimierz Szczygielski ps. Roman Hrobelski ps. sprzętu wojskowego.. Tak było. Szczegółowo losy poszczególnych kureni UPA opisuje G.. s. Grzegorz Mazur ps. a następnie otoczenie ich i rozbiciu. 56 Tamże. 6. „Brodycz”. Iwan Szpontak ps. 55 J. Zgodnie z koncepcją administracji leśnej. nie zapobiegały wysiedleniom w ramach operacji „Wisła” w świetle wydawanych dowódcom instrukcji. a w 1946 roku163 390 osób. 4 przedostało się do amerykańskiej strefy okupacyjnej (Wołodymyr Soroczak ps. dróg. „Dalnycz”. „Zaruba”. Powstały też możliwości zagospodarowania ziem 17 omawianych powiatów. W trakcie operacji „Wisła” równolegle do wysiedleń ludności ukraińskiej. a 47 poniosło rany. Ruch robotniczy w regionie przemyskim. Szcześniak W.) ochroną odśpiewał (. Podczas próby ucieczki zginął m. 208. 211. oddziały dywizji 3. Petrus... jak „Stiach” wraz ze swoją (. krajowy referent propagandy OUN Wasyl Hałasa ps. Taktyka ta polegająca na nieustannych pościgach za sotniami dawała oczekiwane rezultaty. Autor opierając się o relację J. „Berkut”. „Kalinowicz”. Zakładano. a w2 sanockim 34 085 osób56.. Były to ostatnie walki UPA z wojskiem. „Knycha”. oddziały polskie likwidowały szereg bunkrów stanowiących magazyny żywności. a w przypadku chłopów ukraińskich traktowania przynależności do PPR jako zabezpieczenia przed wysiedleniem do USRR lub na ziemie zachodnie i północne Polski52. s. normalnego działania administracji samorządowej i państwowej. W czasie operacji „Wisła” działania bojowe oddziałów wojska oraz KBW polegały na zlokalizowaniu sotni UPA. Podobny los spotkał sotnię „Smyrnego” działającą w rejonie Krynicy. 182 53 A. a nieprzytomnego „Dalnycza”po rozkopaniu bunkra przez wojsko odratowano. Dowódcę VI Wojskowego Odcinka „San” Mirosława Onyszkewycza ps. s. 3 brygada KBW dokonywały przeszukiwań kompleksów leśnych i podejmowały walkę z sotniami UPA starając się w ustawicznych z nimi walkach niszczyć je. W walkach z wojskiem sotnie traciły bowiem ludzi osłabiając się znacznie.a także chłopów ukraińskich popierających OUN-UPA. Petrusa zbędna ludność w rolnictwie w latach 1944-1945 wynosiła w województwie rzeszowskim 655 tys..

. 141. Zeszyt 1. Często palono ich gospodarstwa. gdyż przenoszenie tych Polaków na tereny poukraińskie przyniosłoby większe korzyści. W Polsce w tym czasie było 40 powiatów o zaludnieniu 39 i mniej mieszkańców na 1 km². Przyczyny i skutki akcji „Wisła”..X. że w efekcie wysiedlenia Ukraińców. s. 63 Tamże. Według spisu powszechnego z 1950 roku poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miały m. Przyczyny. Brak bezpieczeństwa. warszawskiego i zielonogórskiego. Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej. zamojski 77.. w poznańskim 2. biłgorajski 47..6. 64 Z. 13 ( dane z 3. s. sygn. 15-21. Operacja „Wisła” ocaliła życie wielu polskim i ukraińskim mieszkańcom terenów południowo-wschodniej Polski. Najniższe zaludnienie miał w roku 1950 powiat ełcki. Palski. Ogółem było to kilkadziesiąt powiatów. OW PUR. 59 S.) doprowadziły do zrujnowania ziem Polski południowo-wschodniej”66. Przyczyną spadku liczby mieszkańców były skutki wojny oraz przesiedlenia ludności ukraińskiej do USRR i na ziemie zachodnie oraz dobrowolne wyjazdy ludności polskiej na ziemie zachodnie64. (:) P-U.s. Osadnictwo na gospodarstwach poukraińskich było w latach 1944-1945 bardzo trudne z uwagi na działalność OUN-UPA skierowaną tak przeciwko Polakom miejscowym. 61 APL.. 80. tomaszowski 49. hrubieszowski 46. Warszawa 1952.Konieczny. 114-117... sygn. 60 APP.. olsztyńskiego. in. chełmski 48. włodawski 27. Laska.1947):APZ SP Tomaszów Lubelski. Do końca 1946 roku z województwa rzeszowskiego na ziemie odzyskane przesiedlono 145 072 osoby. Natomiast do 31 stycznia 1946 roku przesiedlono z omawianych 7 powiatów województwa rzeszowskiego na ziemie zachodnie 66 959 Polaków. Zniszczenie ziem Polski południowo-wschodniej nastąpiło w wyniku działań OUN-UPA. s. w gdańskim 1 powiat. szczecińskiego. konsekwencje. a w terenie górskim do 15 ha57. W województwie rzeszowskim najniższą gęstość zaludnienia miał powiat leski: 11 osób na 1 km2. którzy osiedlili się na stałe na terenie województwa lubelskiego i rzeszowskiego jest niemożliwe. które podają.s. Banasik.. gorlicki 76. Konieczny. w koszalińskim 9. jak i też repatriantom. a więc również po operacji „Wisła” osadzono w powiatach województwa lubelskiego (bez powiatu zamojskiego) 4 861 rodzin. 424. 58 Z. Poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miało w województwie białostockim 5 powiatów. 2002. a następnie w trakcie operacji „Wisła”. które pozostawili. Nie można się zgodzić z uzgodnieniami seminariów polsko-ukraińskich65. 38 696 osób62. 170. gdyż położyła kres toczącym się walkom. Polityczne. 66. Warszawa 1963. Teza. że przesiedlona ludność ukraińska oraz polityczne. Akcję osadnictwa polskiego utrudniał wyjazd ludności polskiej na ziemie odzyskane z uwagi na działalność OUN-UPA. Inna przyczyną wyjazdu rodzin polskich na ziemie odzyskane była błędna polityka władz usiłujących zaludnić je również Polakami z powiatów. 16 powiatów z 31 mieszkańcami i mniej. Warszawa 6-10 listopada 2001. a w województwie lubelskim powiaty: bialskopodlaski 44. W latach 1945-1948. s. 2 62 APP.402. Geneza i przebieg akcji „Wisła” i przeciwdziałanie władz polskich (. 216 68 GUS RP. s. Ogółem liczba mieszkańców zmniejszyła się w stosunku do roku 1931. 66 Tamże. 69 Rocznik Statystyczny 1963. Ogółem spalono w latach 1945-1947 ponad 50 tys. jasielski 96. 9. 196. w bydgoskim 1 powiat. łącznie 58 140 osób. Było to błędem administracji państwowej. 424. skłaniał ich do zasiedlania wsi leżących w pobliżu miast i miasteczek oraz w samych miastach. Według tego spisu następujące powiaty województwa rzeszowskiego posiadały liczbę mieszkańców na 1 km²: brzozowski 101. lubaczowski 30. gospodarstw poukraińskich i polskich58. a nie polskich. Przesiedlenie było szokiem cywilizacyjnym dla ludności ukraińskiej. a wyłączony z niego powiat ustrzycki 13 mieszkańców na 1 km². a w województwie lubelskim powiat włodawski 27. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. UWL Wydział Społeczno-Polityczny. z których wysiedlano ludność ukraińską.. w olsztyńskim 7. Nie można też zgodzić się z tezą. sygn. sygn. Stan ten utrzymywał się również w latach następnych. 170 171 . Według niepełnych danych w roku 1946 osiedlono w województwie rzeszowskim 6 260 rodzin (30 654 osoby). tereny omawianych powiatów posiadają najmniejszą liczbę ludności w Polsce przypadającą na 1 km².. Część rodzin ukraińskich otrzymała często zniszczone i zdewastowane gospodarstwa poniemieckie. Mówiąc prościej. 136. Palenie przez OUN-UPA gospodarstw po wysiedlonych Ukraińcach w latach 1945-1946. władze polskie nie były zainteresowane niszczeniem infrastruktury tego terenu. gdańskiego.9. s.. s. Przemyśl 2007. 401-402. utrudniało zasiedlanie tych ziem.1 osób na 1 km². jarosławski 72. Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na ziemiach odzyskanych w latach 1945-1947. bo 9. przebieg. bez miasta Przemyśla 26 626 osób60. 82-84. Z pewnością część przesiedlanych pochodziła z omawianych powiatów. t. w szczecińskim 6. że „działalność podziemia ukraińskiego 57 E. s. WO PUR. że w wyniku przesiedleń Ukraińców do USRR w latach 1944-1946 i na ziemie północne i zachodnie Polski w ramach operacji „Wisła” tereny południowo-wschodniej Polski mają jedną z najniższych w kraju gęstość zaludnienia67 nie jest prawdziwa. powiaty województw: białostockiego.. dochodzącą w niektórych powiatach do 109 (powiat krośnieński)68. odczuwany przez osadników.. 13. Z omawianych powiatów południowo-wschodniej Polski poniżej 40 mieszkańców na 1 km² w tym roku posiadały 4 powiaty: lubaczowski 39. 65 Uzgodnienia i rozbieżności zanotowane w czasie IX i X seminarium historycznego. leski 11. Makar. 67 .Działalność Państwowego Urzędu Repatriacyjnego. Ustalenie liczby repatriantów. leski 26. o czym świadczą dane zawarte w roczniku statystycznym wydanym w 1963 roku69. przemyski 40 (bez miasta). Poznań 1963. w zielonogórskim 5. ekonomiczne i demograficzne następstwa akcji „Wisła”. J. s. a w omawianych powiatach. Polityczne. 9. Na podstawie jednego powiatu – leskiego nie można stawiać tezy o najmniejszym zaludnieniu powiatów południowo-wschodniej Polski obejmując nią wszystkie powiaty. s.4 mieszkańców na 1 km2. Pozostałe posiadały większą liczbę mieszkańców przekraczającą 40 osób na 1 km². Zdarzały się jednak przypadki. włodawski 31. a z województwa lubelskiego 221 24659. krośnieński 109.. Warunki życia przeniesionych na nowe gospodarstwa były znacznie lepsze od tych. sanocki 44. s. s.wraz z zabudowaniami obszar 5 ha. ale pomoc materialna państwa pozwoliła na szybkie remonty i przywrócenie budynków do stanu normalnego użytkowania. a w 9 powiatach województwa rzeszowskiego 9 711 rodzin. w tym z wiosek 43 55263. 5 powiatów z 26 i mniej. 202. czyli około 19 444 osoby61. s. Narodowy Spis Powszechny z 3 XII 1950. Zmiany demograficzne.

a nawet wręcz wrogo ustosunkowani do przybyłej w ramach operacji „Wisła” ludności. Składały się na nie: wyższy standard domów mieszkalnych.). Przeniesienie z ubogich wiosek do bogatszych i lepiej zagospodarowanych ziem zachodnich umożliwiło w krótkim czasie podniesienie na wyższy poziom życia Ukraińców. Biuro Polityczne KC PZPR postanowiło stworzyć mniejszości ukraińskiej możliwość nauki dzieciom ukraińskim języka ukraińskiego oraz rozwoju kultury ukraińskiej i uczestniczenia w życiu społecznym.] Położenie ludności przesiedlonej w operacji „Wisła”. a ich dzieci zachęciło do podjęcia nauki w szkołach średnich i wyższych. Przesiedlenie Ukraińców na ziemie północne i zachodnie Polski pozwoliło na ich szybsze zagospodarowanie. w których mieszkało więcej rodzin ukraińskich i przedstawiciele inteligencji oraz duchowni uniccy lub prawosławni. a to z kolei umożliwiło im łatwiejszy dostęp na wyższe uczelnie. oderwane od swych środowisk i pozbawione opieki duszpasterskiej księży greckokatolickich i prawosławnych. a nawet zdarzało się. Rozstrzygnięcie tego problemu jest trudne. w tym w pracach rad narodowych i spółdzielniach. Na niewynarodawianie ludności ukraińskiej mieli wpływ osiedleni w tych samych wioskach Polacy. korzystali z przywilejów uzyskiwania przez ich dzieci dodatkowych punktów za pochodzenie robotnicze. utrzymywały się tradycje narodowe ukraińskie i istniało mocno ugruntowane poczucie odrębności narodowej. których przesiedleńcy poprzednio nie posiadali (elektryczność. Przesiedleni Ukraińcy traktowali państwo polskie jako wrogie.traktowała swój pobyt na nowych gospodarstwach jako tymczasowy i łudziła się możliwością powrotu do opuszczonych wiosek. władz administracyjnych oraz ludności polskiej. Nowe otoczenie było w stosunku do osiedlanych Ukraińców wrogie. do zamieszkania oraz zagospodarowanie otrzymanej ziemi. Małopolski Wschodniej. Zaangażowanie tych ukraińskich rodzin w zagospodarowanie się na nowych miejscach było opieszałe. Dyskusję wywołuje asymilacja wysiedlanej ludności. Inni natomiast. Rodziny mieszane asymilowały się szybko i wchodziły bez problemów w środowisko polskie. Jedynie w tych miejscowościach. że władza dążyła do asymilacji państwowej. która doznała różnych krzywd ze strony nacjonalistów z OUN-UPA. in.. szczególnie ukraińskiej. zerwanie istniejących poprzednio więzi sąsiedzkich. że dążeniem władz polskich była asymilacja narodowa ludności ukraińskiej. kanalizacja itp. Ulegały jej też rodziny ukraińskie. Przyczyny tego były złożone. którzy byli niechętnie. często zrujnowanych. że otrzymane gospodarstwa popadały w dalszą ruinę. którym ludność ukraińska kojarzyła się z poczynaniami OUN-UPA. a często osadnicy z ziem 172 173 .. Stosunek ten u „repatriantów” ze Wschodu – ZSRR wynikał z doświadczeń wyniesionych przez ludność polską z Wołynia i Małopolski Wschodniej. Tendencje te spotkały się z negatywnym odbiorem aktywu PZPR. Byli to bowiem m. trudne warunki dostosowania otrzymanych gospodarstw. że rodziny mieszane asymilowały się bardzo szybko w nowym środowisku. wodociągi. Nie ulega wątpliwości. południowo-wschodniej Polski. Niektórzy historycy polscy i w zasadzie większość ukraińskich twierdzi. Zakończenie [. Trzeba tu dodać. Opierając się o zasadę internacjonalizmu oraz pragnąc pozyskać ludność ukraińską dla budowy „Polski Ludowej”. że osiedleni na gospodarstwach rodzinnych i w Państwowych Nieruchomościach Ziemskich Ukraińcy. przywiązanie do miejsc poprzedniego zamieszkania. było bardzo trudne. „repatrianci” z Wołynia.

Po przejściu frontu mieszkańcy Ostrówek i Woli żołnierzy polskich pochowali na cmentarzu parafialnym. Ostrówek. Narodowość polską podały 503 osoby. Z punktu widzenia administracji kościelnej parafia wchodziła w skład dekanatu lubomelskiego rzymskokatolickiej diecezji chełmskiej. Wira. Warto podkreślić. Obie miejscowości. województwa wołyńskiego. 150 osób). Potwierdzali to liczni uciekinierzy z Tczewa. W gminie Huszcza Polacy stanowili 27% ludności (w powiecie lubomelskim 14%). Czaplickich.3 Na pierwsze represje Polacy nie musieli długo czekać. z Maniewicz w kierunku Warszawy. w dokumentach też jako Wola Lacka (Wola Polska) lub Wola Mazowiecka. Przechodząc przez sąsiednią wieś Równo zostali zaatakowani przez uzbrojonych Ukraińców. Popek. Stare Równo. były ściśle ze sobą związane. Cmentarz parafialny w Ostrówkach na Wołyniu. mieszkańcy tych miejscowości aktywnie brali udział w powstaniach: kościuszkowskim ( 1794) i styczniowym (1863) a w 1915 r. W wieku XIX przeszły na własność Malewczyków. pod Ostrówkami zginęło 6 polskich żołnierzy i 5 z armii bolszewickiej. leśniczych i uciekinierów z Pomorza. w czerwcu 1940 r. gajowych. Według znanych dokumentów przed 2. Woli Ostrowieckiej. która wyruszyła 24. chociaż na jej gruntach. W Woli Ostrowieckiej mieszkało 658 osób (315 mężczyzn i 343 kobiety) w 120 gospodarstwach. (do roku 1939) majątek ziemski w Ostrówkach należał do Konczewskich. Średnia gęstość zaludnienia wynosiła 42 .) Już na wstępie należy zaznaczyć. językową. rusińską 15 osób.dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30. powiatu lubomelskiego. na Wołyń zostali sprowadzeni z Mazowsza przez króla Władysława Jagiełłę. W XX w. iż w okresie niewoli.Popek. co znaczy . Ostrówki Wołyńskie ludobójstwo. Już w nocy z 9 na 10 lutego 1940 roku z całego rejonu lubomelskiego wywieziono do obwodu archangielskiego rodziny osadników wojskowych. Pierwsze dni II wojny światowej przebiegały spokojnie. w Ostrówkach mieszkało 518 osób (270 mężczyzn i 248 kobiet) w 84 budynkach mieszkalnych i w 8 innych zabudowaniach. W kilka dni później do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej dotarła liczna grupa żołnierzy polskich ( ok. Miała ona 500 wiernych i składała się z dwóch miejscowości: Ostrówki (siedziba parafii) i Wola Ostrowiecka. Według powszechnego spisu ludności z dnia 30 września 1921 r. gajowego Antoniego Skibińskiego. podkomorzego krzemienieckiego i Hieronima Jełowickiego. a ściślej biorąc ich zagłady przez OUN-UPA w 1943 r : L. 174 175 . wsparli oddział jazdy polskiej – legionistów Józefa Piłsudskiego. Wg tradycji. w tym samym czasie i w podobny sposób. Z czasem do mieszkańców docierały jednak informacje o pewnych skrytobójczych mordach Polaków. starosty chełmskiego. Wyznanie rzymskokatolickie deklarowało 641 osób. gajowego Szelaskowskiego i leśniczego Franciszka Kruka. Z. Narodowość polską podało 657 osób. rodzinę osadnika Karola Romaniuka. która w 1388 r. połową XVII w. Pomimo nacisków. Zobacz także: L. Rozmawiali po polsku gwarą mazurską i byli nazywani Mazurami. Polacy z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej zachowali czystość narodową.wyspa.. staraniem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie na cmentarzu w Ostrówkach zostały postawione na mogiłach żołnierzy okazałe pomniki. Lacką Wolę. ale poza cmentarzem. żydowską 1 osoba. 1 Przed kilkunastu laty ukazało się pierwsze historyczne opracowanie dotyczące tych miejscowości. Z Woli Ostrowieckiej rodziny: osadnika wojskowego Jana Koguciaka.09. Rzymskokatolicką parafię w Ostrówkach erygował 11 stycznia 1765 r. biskup chełmski Walenty Wężyk. iż zagłada Ostrówek 30 sierpnia 1943 r. Warszawa 2011. 4 Z Ostrówek wywieziono rodziny osadnika wojskowego płk. podkomorzy czernihowski zakupił miasto Świerże i kilka wsi w Ziemi Chełmskiej (w tym m. dokonywanych przez komunistyczno-nacjonalistyczne bojówki ukraińskie. Gdyni i Torunia oraz polscy żołnierze powracający do domu. Wołczkową Wolę) od spadkobierców Daniela Jełowickiego. Mieszkańcy Ostrówek i Woli Ostrowieckiej byli od zawsze katolikami.4 2 W 2005 r. Lublin 2005 oraz L. Przeciętna powierzchnia gospodarstwa chłopskiego w Ostrówkach czy Woli Ostrowieckiej wynosiła 2-5 ha. W roku 1644 Mikołaj Firlej Broniewski z Dąbrowicy. 15 prawosławnego i 14 mojżeszowego.: Staryki. staraniem ROPWiM na ich mogile stanął okazały pomnik. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Olędzkich.2 W okresie międzywojennym Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do gminy Huszcza. szczególnie w dobie zaborów. T Trusiuk.48% mieszkańców na 1 km2. nie ulegli rusyfikacji i nie zdradzili wiary przodków. powstała trochę później niż Ostrówki. przylegającej do tej wsi. Popek. P. wyznaniową i obyczajową. Dudzińskiego i Szulgacza. a następnie Bogatków i Strażyców. Prawdopodobnie wtedy zginęło z rąk bojówki ukraińskiej trzech polskich oficerów.08. Zostali pochowani na ostrowieckim cmentarzu. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Jełowickich. Podczas potyczek z Armią Czerwoną w 1919 r. Lublin 1997. prawdopodobnie ze 135 pułku piechoty Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”. a mojżeszowe 17. dotyczy również zniszczenia przez tych samych sprawców.in.1 Nazwa wsi Ostrówki pochodzi od wyrazu „ostrów”. Przez cały XVII i XVIII w. Zawsze byli wiernymi wyznawcami Kościoła rzymskokatolickiego. zaś Rosjan obok. Wola Ostrowiecka. 1943 r.39 r. Stąd drugi człon nazwy wsi. Pod względem wyznaniowym było: 489 osób wyznania rzymskokatolickiego. Pod względem przynależności administracyjnej obie miejscowości leżały w Ziemi Chełmskiej. wraz z Lubomlem została włączona do Korony. założone w XVI w. 3 W 2005 r. Wołyński testament. Tylko nieliczni mieli więcej ziemi. żołnierze sowieccy pojawili się w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dopiero 23 września. W ciągu kilkuset lat swej bytności na Wołyniu (właściwie na Ziemi Chełmskiej). Wira. Po agresji Związku Sowieckiego na Polskę 17 września 1939 roku.

wyprowadzali mężczyzn grupami po 10: do zabudowań Jana Trusiuka „Ilka” oraz za stodołę gospodarza Suszki. kureń UPA „Łysego” oraz sotnia Iwana Zareczniuka „Worona” ruszyły na Ostrówki i Wolę Ostrowiecką. Ostatecznie pacyfikację odwołano. by uniemożliwić ukrycie się. W październiku 1942 roku Niemcy z policją ukraińską wymordowali kilkanaście tysięcy Żydów z komisariatu okręgowego Luboml. ale postanowiono nie rozdrażniać upowców. w liczbie około 300 osób. Po kilkunastu dniach zwłoki pomordowanych zostały zakopane na rozkaz UPA przez Ukraińców z Sokoła w wykopanym dole. bijąc kolbami znajdujących się najbliżej wejścia. W międzyczasie w kilku miejscach Ukraińcy kopali duże doły na zwłoki. Przy tych czynnościach jednych poniżano wyzwiskami. 22 czerwca 1941 r. Z zgromadzonych na placu ludzi wpędzono do szkoły mężczyzn. najpierw wyprowadzali 176 177 . iż scenariusz mordów w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej był niemal identyczny. Należy podkreślić. Wywiązała się strzelanina. w wyniku której zginął oficer i kilku żołnierzy niemieckich. Opuszczających wieś zawracano z drogi i strzelano do próbujących przedrzeć się przez kordon. w okolicznych wsiach: Równo. zażądało oddania broni. Próby ucieczek w drodze kończyły się zamordowaniem. licząca pięć osób. Były też przypadki pobić i ostrzeliwania domów. często nie nocował na plebanii. Ostrówki i Wola Ostrowiecka znalazły się w składzie komisariatu okręgowego Luboml (Gebietskommissariat). co przejawiało się w obowiązkowych kontyngentach i wywózkach na przymusowe roboty do Niemiec. jednakże mogił i ofiar na terenie wsi było znacznie więcej. W czasie dokonywania rzezi. Banderowców wspierali niektórzy mieszkańcy z okolicznych wsi (Sokół. O świcie 30 sierpnia 1943 roku po wymordowaniu Polaków w niedalekich wsiach Kąty i Jankowce. i popędzono na rżysko pod las Kokorawiec w pobliżu wsi Sokół. Szukano też ofiar na polach. Szkoła. Wielu młodych mężczyzn z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej powołanych w latach 1940/41 do Armii Czerwonej już nigdy nie powróciło do domu. Następnie oprawcy. Całą wieś upowcy dokładnie przeszukiwali. na drodze lub zostało wrzuconych do studni. a kobiety z dziećmi i starców wprowadzono do kościoła( tak było w Ostrówkach). Po egzekucji upowcy sprawdzali. w wielkim pośpiechu wyprowadzono ich z kościoła. Do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej docierały niepokojące wieści. Zorganizowano jedynie nocne patrole i warty. Różnił się tylko pewnymi szczegółami. Od wiosny 1943 r. Nastąpiła zmiana okupanta i posypały się nowe represje. w obejściach gospodarskich. którym kazano kłaść się twarzami do ziemi i mordowano kolejno strzałami oraz uderzeniami bagnetów. wybuchła wojna niemiecko-radziecka. Kilku upowców. Około 20 osób zamordowano przy „kuźni Bałandy”. Połapy. a z odniesionych ran zmarła sąsiadka Helena Kuwałek. ale nie zdążono. Z tego powodu ksiądz proboszcz Stanisław Dobrzański. 81 osób „u Trusiuka”. banderowcy pod dowództwem Petra Gusara „Maśluka” zorganizowali zasadzkę na Niemców na moście między Ostówkami i Borową. patrolując okolicę. ale na skutek strzelaniny spłonęło gospodarstwo Wiktorii Ulewicz. zawodne z powodu braku broni i niezdyscyplinowania. Sokół odbyła się mobilizacja Ukraińców przez przybyłe z terenów Galicji doborowe oddziały UPA. Wówczas. W połowie 1940 r. Mimo to ocalało kilkanaście osób. została przez nich otoczona i zamknięta. złota i zegarków. Na rżysku pod lasem Kokorawiec ofiary zabijano w 10-osobowych grupach. bowiem nie wszyscy zamordowani byli pochowani w wymienionych tu miejscach. Idący na śmierć byli poganiani biciem i wyzwiskami. Miejsce to jest nazywane przez miejscowych Ukraińców „Trupim Polem”. W płomieniach zginęła jej córka Agnieszka. a znalezionych ukrytych Polaków mordowano. czy wszyscy są zabici i dobijali rannych. Kilkuset mężczyzn zaczęło śpiewać „Kto się w opiekę odda Panu swemu”. W Woli Ostrowieckiej zgromadzono niemal wszystkich mieszkańców w szkole i na placu szkolnym. gdzie zagrzebano co najmniej 231 ofiar. władza sowiecka przystąpiła do tworzenia kołchozów. siekiery. grożąc wszystkim śmiercią. gdzie na rzekomym zebraniu miały być przekazane mieszkańcom ważne wiadomości. kosy i pałki. iż na Mazurów szykuje się napad. „Wygonie”. W dwóch miejscach spalono gospodarstwa. Odcięto wszelkie drogi ucieczki. Połapy. Wkrótce Niemcy utworzyli na zajętych terenach własną administrację. Część z nich (ranni) zmarło w pobliżu miejsca masakry po odejściu upowców. Wsie zostały otoczone szczelnym kordonem przez uzbrojonych striłciw UPA. Przekurka. łącznie z okiennicami od zewnątrz. W odwecie Niemcy postanowili spacyfikować Ostrówki. Wiele osób zostało też zamordowanych w mieszkaniach. zorganizowane grupy Ukraińców z sąsiednich wsi. gdzie było ponad 200 mężczyzn. który był częścią generalnego okręgu Wołyń i Podole (Generalbezirk Wolhynien und Podolien). głównie wobec Polaków. podstępnie nawołując po polsku. Ludność została podstępnie zapędzana na plac szkolny. 5 lipca 1943 r. innych uspokajano. by zatrzeć ślady mogił. Fakty te niepokoiły. przez wsie przechodziły patrole UPA i penetrowały teren w poszukiwaniu broni u Polaków oraz dopytywały się o organizacje AK. bowiem około południa nadjechali samochodami Niemcy. znajdowała się w pobliżu kościoła na tzw. gdzie ich mordowano strzałem z broni palnej lub uderzeniami w tył głowy siekierą lub wielkimi drewnianymi maczugami W miejscach tych pozostały w wykopanych pośpiesznie dołach-rowach dwie wspólne mogiły liczące: około 100 osób „u Suszka”. Czwarta mogiła. Huszcza) uzbrojeni w większości w widły. rabując przy tej okazji gospodarzy. Zgromadzone w kościele kobiety z dziećmi i starców prawdopodobnie zamierzano żywcem spalić. W dniach 28 i 29 sierpnia 1943 r. plądrowały wieś. Następnie oprawcy.

Sposób i okoliczności przeprowadzenia mordu wskazują.dyrektor gabinetu Marszałka Senatu RP. Pozostały po zabitych majątek zrabowano zaś zabudowania spalono. 66%.zastępca prezydenta obwodu wołyńskiego. Dokładnie w 49. że jego celem było fizyczne wyniszczenie całej ludności Ostrówek i Woli Ostrowieckiej . Eugeniusz Wilkowski . banderowcy zamknęli pozostałych ( głównie kobiety i dzieci w liczbie ok.mieszkańcy wsi Równo. 19 września 1943 roku. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. prawdopodobnie przez obcięcie głowy siekierą. Brak czasu na dokładne przeszukanie zabudowań uratował życie tym. 185 kobiet (w tym co najmniej 5 w zaawansowanej ciąży) i ok. Borys Petrowycz Kłymczuk .wicemarszałek Senatu RP. Henryk Czarnocki . znajdującą się po drugiej stronie drogi.121 rodzin. Na ten jedyny w swoim rodzaju pogrzeb po latach przybyli z Polski przedstawiciele władz państwowych w osobach: prof. Zginął zamordowany razem z wiernymi ostatni proboszcz ostrowiecki ks. Jurij Sylwestrowycz Lenartowycz . w Ostrówkach mieszkały co najmniej 664 osoby . tj. młotami do uboju bydła lub wielkimi drewnianymi maczugami Tak zginęły 243 osoby. stodołę u Jesionków. Fakt. kan. na dnie której spoczywał szkielet starca . Wbrew obawom niektórych przedstawicieli 178 179 . gdzie spłonęło ok. tj. spalono również kościół. 20 osób w wieku poniżej 20 roku życia oraz 19 dzieci. Bardzo licznie stawili się Ukraińcy . Jerzy Pietrzak . ok. 125 kobiet i ok.Wojewoda Chełmski. 30% potencjalnych ofiar. złożona z dawnych mieszkańców Ostrówek i Woli Ostrowieckiej oraz ich dzieci i wnuków. Ok. Następnie przez okna wrzucili granaty. już tradycyjne.zginęli wszyscy (40%). że ocalało ok. Z mogiły w Woli Ostrowieckiej wydobyto szczątki nie mniej niż 243 osób. prof. Przybyła także około 300-osobowa grupa Polaków. Z ponad 100 rodzin zginęło co najmniej 474 osób. ok. który ostrzelał z dużej odległości Ukraińców. 200 osób zdołało się uratować zaledwie kilka i to najczęściej jako ranni. 70%. Panika wywołana tym zdarzeniem spowodowała pospieszne wycofanie się napastników z obu wsi. rocznicę mordu. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. Obecni także byli przedstawiciele Środowiska Żołnierzy 27 Wołyńskiej Dywizji AK a także Szczepan Siekierka . Łącznie w czasie ekshumacji odnaleziono szczątki nie mniej niż 324 osób. W liczbie tej było na pewno:145 mężczyzn. W 1943 r. W tej liczbie było na pewno 161 mężczyzn. którzy wyskakiwali przez okna z płonącego budynku. 10-15 osób. 200 osób). a ujawnienie potwornych skutków zapiekłej nienawiści do innych nacji było na tym terenie momentem zwrotnym w dążeniu do nawiązywania przyjaznych kontaktów między Polakami i Ukraińcami.przewodniczący Stowarzyszenia Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów oraz dziennikarze. W modłach biorą zawsze udział miejscowi Ukraińcy.Władysława Kuwałka.senator województwa chełmskiego. Ekshumacja zbliżyła obie społeczności. Przy tych okazjach odprawiane są Msze św. Napadu na Ostrówki i Wolę Ostrowiecka dokonano w ramach szeroko zakrojonej akcji eksterminacyjnej ludności polskiej. Borowa. W 1943 r. pielgrzymki autokarowe do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. W ciągu zaledwie kilku godzin Ukraińcy wymordowali w obu wsiach ok. co stanowi 31% ogółu zamordowanych w dniu 30 sierpnia 1943 r. iż w 1992 roku za zgodą władz ukraińskich w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dokonano częściowej ekshumacji ofiar OUN-UPA.głównie kobiet. dr Henryk Litwin . Łącznie w uroczystościach wzięło udział około 2 000 osób. Uczestniczą w nich byli mieszkańcy . Na uroczystościach pogrzebowych władze ukraińskie reprezentowali: Wołodymyr Mychajłowycz Sklanczuk . Huszcza. Leszek Burakowski .przewodniczący Obwodowej Rady w Łucku. Przez kolejne lata kontynuowane były coroczne. Próbujących ratować się ucieczką. Z 79 rodzin nikt nie ocalał . Dziś na miejscu Ostrówek i Woli Ostrowieckiej rozciągają się byłe kołchozowe pola uprawne. przy zbiorowej mogile na ostrowieckim cmentarzu. Tak naprawdę to tereny obu tych wsi są wielkim cmentarzem! Należ też wspomnieć. To było zaplanowane i zrealizowane ludobójstwo. w tym 3 przed ukończonym 20 rokiem życia i 2 dzieci. 204 dzieci (do lat 14).w tym także dzieci. 10-15 osób. pastwiska lasy i łąki.Wołyniacy z różnych stron Polski. kobiet i starców. 30 osób. którzy byli w nich ukryci. Alicja Grześkowiak . w Woli Ostrowieckiej mieszkało co najmniej 866 osób . Ze 169 rodzin zginęło co najmniej 568 osób. około 37 kobiet. Zygmunt Mogiła-Lisowski . grupami po 10 osób: do pobliskich zabudowań Strażyca. Z mogiły w Ostrówkach ekshumowano szczątki nie mniej niż 80 osób. W pobliżu mogiły w Ostrówkach odkryto także zasypaną studnię. można tłumaczyć niespodziewanym pojawieniem się oddziału niemieckiego. Gdy do Ostrówek nadjechali Niemcy i rozpoczęła się strzelanina. zabijano z broni palnej. dnia 30 sierpnia 1992 roku na dawnym cmentarzu rzymskokatolickim w Ostrówkach odbyły się uroczystości pogrzebowe. oblali drewniany budynek benzyną i podpalili. Sokół i Połapy. 1050 osób ( autor zebrał i opracował pełny wykaz imion i nazwisk pomordowanych). Z ok.senator województwa siedleckiego.Przedstawiciel Prezydenta Ukrainy w Lubomlu. w tym 120 mężczyzn.mężczyzn.konsul RP we Lwowie. Został wyciągnięty ze sterty słomy. Podpalono również.197 rodzin. Tam za stodołą mordowali uderzeniami w tył głowy siekierą. Stanisław Dobrzański. Pozostał zdewastowany i zarośnięty cmentarz parafialny oraz niepoliczone pojedyncze i zbiorowe mogiły. Na niektórych zbiorowych mogiłach widnieją ślady wypasu bydła. gdzie się ukrył i zamordowany w zabudowaniach Trusiuka.poseł ZCh-N z województwa warszawskiego. 6 kobiet było w zaawansowanej ciąży. 222 dzieci.

którzy zginęli na terenie wsi Sokół 21. korale. to pozostał cmentarz i zbiorowe oraz pojedyncze mogiły pomordowanych. Lepiej zachowały się przedmioty osobiste: medaliki. ale odnaleziono i odsłonięto tylko 1 mogiłę kryjącą szczątki dzieci. najstarsi Ukraińcy . w którym natrafiono na mogiłę masową kryjąca szczątki ludzkie. podali wersję. 15 lat lasu sosnowego. liczącym ok. w boju z wojskami niemieckimi ( prawdopodobnie porucznika Andrzeja Buchmana ps. żądzy odwetu i pogardy dla Ukraińców. jako miejsce spotkania prezydentów Polski i Ukrainy. prywatny sprzęt [piły. Działania wcześniej uzgodnione ze stroną ukraińską (odpowiednie władze obwodowe w Łucku i powiatowe w Lubomlu) były prowadzone przez archeologów ukraińskich ze Lwowa a koordynowane przez ROPWiM. łatwo przepuszczalnym dla wody środowisku. dwa tygodnie po mordzie.2011 r. 49 w wieku 20-35 lat . strona ukraińska zgodziła się żeby wcześniej przeprowadzić ekshumację i zorganizować katolicki pochówek ofiar. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. „Trupim Polu” koło wsi Sokół. Razem z pracownikami Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie oraz archeologami z UMK w Toruniu brałem udział w pracach ekshumacyjnych. którą udało się zlokalizować za pomocą georadaru archeologom ukraińskim ze Lwowa. W pracach aktywnie uczestniczyli młodzi archeolodzy ukraińscy z Łucka. sytuacja nieco się poprawiła ( dowieziono nam wodę w beczkach). Szczególnie nie do końca zmineralizowane kości dzieci manifestowały się pod postacią ciemnych przebarwień utworzonych przez ułamki kostne i korzenie drzew. 250 Polaków. Byli mieszkańcy przez kolejne 19 lat starali się u władz w Łucku i Lubomlu o dokończenie ekshumacji i katolicki pochówek dla pomordowanych. 300 kobiet i dzieci z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. iż zaledwie na głębokości 30 cm poniżej poziomu gruntu występują liczne. szpadle.małżeństwa Pogorzelców ( znanych z relacji świadków – Polaków i Ukraińców).5 metra i głęboki był na 1. szkaplerze. z rąk UPA ok.5 na 2. aby postawić. Dodatkowo nasze działania ( ekipa polska liczyła 8-12 osób) utrudniały ciągłe. W trakcie tej ekshumacji.04.1943 r. paciorki różańców. Już pierwszy wykop sondażowy o długości 20 m i szerokości 2 m wykazał. Krył szczątki co najmniej 231 osób ( 93 w wieku do lat 7. ok. Kolejna szansa pojawiła się na początku tego roku. Prace archeologiczne rozpoczęły się na polu w miejscu dawnej szkoły.1943 r. 30. 180 181 .08. w odległości ok. że szczątki kostne pomordowanych uległy daleko idącemu rozkładowi. brony i inne) fragmenty kości ludzkich. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. a jednocześnie przedstawiciel IPN w dn. ulewne deszcze. Za wstawiennictwem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. Prace odbywały się w bardzo trudnych warunkach (brak kuchni polowej. lecz przyczyniła się do wzbudzenia wśród Polaków aktu przebaczenia Chociaż obecnie Ostrówek i Woli Ostrowieckiej nie ma już na współczesnych mapach Ukrainy. Bezskutecznie. Te czynniki spowodowały. Oprócz prac prowadzonych na „Trupim Polu” wykonano trzy akcje ekshumacyjne w pobliżu wsi Sokół. na cmentarzu w Ostrówkach. 1 km od „Trupiego Pola” i krył szczątki 2 osób . Wszystkie ekshumowane groby wskazane zostały przez mieszkańców tej ukraińskiej wsi. Dopiero po interwencji konsula z Łucka Tomasza Janika. Drugi grób kryjący szczątki trzech osobników znajdował się również w lesie. głównie kobiet i małych dzieci. wody pitnej we własnym zakresie).60 lat i 3 osoby w wieku powyżej 60 lat). Wykonano kolejnych 6 wykopów sondażowych oraz poszerzono wykop już istniejący. poniszczone przez narzędzia rolnicze ( pługi. Razem z innymi szczątkami ( wydobytymi z mogiły na „Trupim Polu” i w lesie pod Sokołem) zostały uroczyście pochowane dn. Grób wykopany został w piasku. kiedy w czasie spotkania obecnych prezydentów Polski i Ukrainy padła propozycja. Pole to było uprawiane przez miejscowy kołchoz przez ok. Według relacji świadków mogło tam zginąć 30. namioty]). W trakcie prac archeologiczno-ekshumacyjnych wykonano aż 12 wykopów sondażowych. 39 w wieku 15 – 20 lat. 30.25 lipca 2011 r.. kobiet i nielicznych mężczyzn zamordowanych przez UPA 30. brak dróg dojazdowych. 50 lat. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien (specjalnie zamówionych i wykonanych w Lubomlu).1943 r.2011 r. Kolejna ekshumacja miała miejsce we wsi Sokół. Pierwszy znajdował sie w lesie. gdy z okazji 60 rocznicy mordów na Wołyniu Ostrówki były brane pod uwagę. ekshumacja nie stała się zaczynem nienawiści. Cygan). guziki.08. gdzie wydobyto niekompletne szkielety 2 mężczyzn.mieszkańcy tej wsi. Jako przedstawiciel rodzin pomordowanych. Prace archeologiczne rozpoczęły się na terenie młodego. gdzie według relacji świadków miało zginąć ok.08. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien. a następnie wspólnie odsłonić pomnik w Ostrówkach. iż są to szczątki 2 żołnierzy z 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. Miały za zadanie dokonanie ekshumacji z 2 masowych mogił Polaków zamordowanych 30. Razem z innymi szczątkami (wydobytymi pod koniec sierpnia z mogiły w Woli Ostrowieckiej) zostały uroczyście pochowane dn.08. Wybrano Poryck (Pawliwka) ze względów organizacyjnych i logistycznych. Korsak i NN ps. na cmentarzu w Ostrówkach.władz Ukrainy. które ustawicznie zalewały nam wykopy oraz odcięły nasze obozowisko od dróg bitych (dowóz żywności. przez OUN-UPA z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej.1944 r. 8 w wieku 35 – 50 lat. spinki do włosów. Według relacji świadków ciała pogrzebane zostały dopiero ok.5 km od „Trupiego Pola”. na tzw. przez co były w posuniętym stanie rozkładu.głównie kobiet z dziećmi.08.2 m poniżej poziomu gruntu. Nadzieja pojawiła się dopiero w 2003 r. 1. pojechałem z grupą wolontariuszy do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. 22 – 30 sierpnia na terenach wsi Wola Ostrowiecka. Kolejna akcja poszukiwawcza i ekshumacyjna odbyła się w dn. 48 w wieku 7 – 15 lat. W sumie z tego miejsca wydobyto szczątki nie mniej niż 79 osób. 1 w wieku 55. Grób masowy miał wymiary 8.

założonej w październiku 1942 r. rzeszowskiej i przemyskiej jeszcze rok dłużej. zaatakowali równocześnie prawie 170 miejscowości. które osiągnęło swój szczyt 11 lipca 1943 r. tarnopolskie i stanisławowskie. lwowskie. czyli podjudzoną miejscową ludność ukraińską. Konsul RP w Łucku. Ci ostatni dopuścili się także pogromów Żydów. Ludobójstwo to działo się zgodnie z hasłami.. mordując w okrutny sposób. Tadeusz Isakowicz-Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego 1) Przemilczana zbrodnia Nie ma w historii Polski bardziej zafałszowanej i  przemilczanej sprawy jak ludobójstwo ludności polskiej. bo tak powszechnie nazywano członków UPA. Zabójstwa połączone były z niesłychanym okrucieństwem. zginęło w ciągu ośmiu lat ok.. gdyż była to niedziela. 200 Polaków) i liczni Ukraińcy (ok.Nifont oraz bp kowelski i włodzimierski . W uroczystościach pogrzebowych wzięli udział: Przewodniczący Wołyńskiej Obwodowej Administracji – Borys Kłymczuk.sława Ukrainie”.sława Ukrajinu”. starosta chełmski Paweł Ciechan. Żydów wydusimy . którego nie stosowali nawet niemieccy czy sowieccy okupanci.bude wilna Ukrajina”. Ks. Mordy na Kresach trwały do 1946 r. które nacjonaliści ukraińscy od lat wpajali swoim rodakom: „Smert Lacham . a więc dzień. przedstawiciel wojewody lubelskiego. a także częściowo lubelskie i poleskie.Włodzimierz razem z kilkunastoma ojcami. Uroczystość rozpoczęła się Mszą św. złożone z ukraińskich najemników. często paląc żywcem w otoczonych kościołach. kilka tysięcy Polaków.Tomasz Janik i Vicekonsul Krzysztof Wasilewski. Według szacunków z rąk banderowców. czyli „Śmierć Polakom . Andrzej Kunert. ich rodziny . Oprócz Polaków z rąk nacjonalistów ukraińskich zginęła niezliczona ilość polskich obywateli innych narodowości. a Ukrajinu stworyty musym”. oraz dwa lata później. a wraz z nimi bataliony Abwehry „Roland” i Nachtigall”. schodzili się do kościołów. senator RP – Stanisław Gogacz. w tym Żydzi. za spokój dusz zamordowanych. 150 tysięcy bezbronnych Polaków. „Polaków wyrżniemy. Datę tę dowództwo UPA wybrało celowo. ”Lachiw wyriżem. wspierani przez „czerń”. Największa jednak ilość mordów na Polakach dokonała się po powstaniu zbrodniczej UPA. a na ziemi lubelskiej. gdy na te tereny wkroczyły wojska radzieckie. w którym Polacy rozsypani po przysiółkach i osadach. gdy wkroczyły wojska niemieckie. Sekretarz Generalny ROPWiM – min. Banderowcy.a Ukrainę stworzyć musimy” i „Będzie polska krew po kolana .będzie wolna Ukraina”. Najkrwawszym rozdziałem tych wydarzeń było ludobójstwo na Wołyniu.łącznie ok. Ormianie (w Kutach nad Czeremoszem) i Czesi (osadnicy 182 183 . dokonane na Wołyniu i Kresach Południowo Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej przez faszystów z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Armii Powstańczej. którą odprawił bp Marcjan Trofimiak – ordynariusz diecezji łuckiej razem z kilkunastoma księżmi z Wołynia i z Polski. Ambasador RP w Kijowie dr Henryk Litwin. aż do chwili ostatecznego rozbicia ukraińskiego podziemia. dawni sąsiedzi z pobliskich miejscowości). Objęło ono dawne województwa: wołyńskie. do której masowo napłynęli zaprawieni w innych rzeziach kolaboranci z Ukraińskiej Policji Pomocniczej i  14 Dywizji SS „Galizien”. „Bude lacka krow po kolina . 400 osób. ale faktyczna ich liczba jest z pewnością większa. Pierwsze mordy miały miejsce już we wrześniu 1939 r. Żydiw wydusym.. delegacja oficerów Straży Granicznej w Chełmie oraz liczni pielgrzymi z Polski ( głównie byli mieszkańcy. czyli do wypędzenia stamtąd większości Polaków. Następnie nabożeństwo żałobne odprawili w obrządku wschodnim duchowni Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej: metropolita łucki i wołyński . Przewodniczący Wołyńskiej Rady Obwodowej – Wołodymir Wójtowycz.

był polski prawnik żydowskiego pochodzenia Rafał Lemkin. Ojciec. Kronika Życia. następnie warszawski adwokat. Tadeusz Isakowicz-Zaleski. trzecia. Najobszerniejszy opis dotyczy zagłady Korościatyna.) i Barysz (w 1945 r. że sam Antychryst rozpoczął swą działalność!3 Rzezi w Korościatynie dokonał oddział UPA. jak i wszystkich dawnych mieszkańców tych ziem. przez nieistniejące już dziś krakowskie wydawnictwo Radamsa2. opisał w swoim pamiętniku mój śp. Rzeź trwała niemal przez całą noc. został przez niego odtworzony i był kontynuowany przez następne lata. co Aniela Muraszka. Rozpoczęli „żniwo” równocześnie z trzech stron. Zagładzie uległa też polska cywilizacja. Nowe wydanie. Radamsa. ryk palącego się żywcem bydła. W pamiętniku tym jego autor opisywał szczegółowo wszystkie wydarzenie z okresu międzywojennego. tak opisała z kolei we własnych wspomnieniach: „Banderowcy zaatakowali o godz. a ocalałe resztki narodu wypędzono. W rzeczywistości mordów nie ograniczano tylko do mężczyzn. Kraków 2008. który po odzyskaniu niepodległości znalazł się w obrębie Drugiej Rzeczypospolitej.). (. w miejscowościach Kołodne (w 1939 r. 29. choć zaginał w 1945 r. że po roku 1989.). Zdradziła także hasło. i karania zbrodni ludobójstwa. a poplamione krwią (nie tylko w przenośni) garnki. podpisanej i ratyfikowanej m. w nowopowstałej osadzie Dębowica. Korościatyn (w 1944 r. którym posługiwali się wartownicy. Od  dziesiątków lat krewni ofiar domagają się godnego uczczenia pamięci pomordowanych. Leśne wsie oraz wioski położone obok leśnych masywów powinny zniknąć z powierzchni ziemi.z Wołynia). Przemilczane ludobójstwo na Kresach. Wszystko to było połączone z grabieżą mienia ofiar. – Zniszczyć wszystkie ściany kościołów i innych polskich budynków kultowych. zakończonej kalectwem) pisał swój pamiętnik. polski parlament nie nazwał po imieniu tej niewyobrażalnej zbrodni.) Tej walki nie możemy przegrać i za każdą cenę trzeba osłabić polskie siły. Co więcej. Kraków 1999 r. przez całą wojnę mieszkał wraz z rodzicami i rodzeństwem autor pamiętnika. a także stalinowską zagładę ludności ukraińskiej w czasach Wielkiego Głodu czy obecne zbrodnie dokonywane przez muzułmanów na ludności chrześcijańskiej w Darfurze (zachodni Sudan) i przez sołdatów Putina na cywilach  w  Czeczenii. druga rabowała. trzech wylotowych dróg. Słyszeliśmy przerażające jęki. a także ci Ukraińcy. banderowcy rozpoczęli rzeź mieszkańców Korościatyna. Na skraju tej wsi. wspierany przez miejscową ludność ukraińską (głównie ze wspomnianego Zadarowa).. że zgodnie z nią zbrodnie ludobójstwa nie ulegają przedawnieniu. Pamiętnik ten. Jan Zaleski. paliła systematycznie domostwo po domostwie. Zachowane dyrektywy dowództwa UPA mówiły bowiem wyraźnie (cytuję tylko kilka przykładów): – Powinniśmy przeprowadzić wielką akcję likwidacji polskiego elementu. 184 185 . Dla rodzin ofiar. Napastnicy 2 3 Jan Zaleski. kosy i noże. w Monasterzyskach na Tarnopolszczyźnie. spalono dwory i szkoły. Wiele informacji ma wartość źródłową. a na starcach skończywszy. Musi tutaj wyraźnie paść słowo „ludobójstwo”. poszerzone i uzupełnione. Opis ten jest bardzo dramatyczny. uzbrojoną w siekiery. wyd. Urodził się on w 1926 r.in. Przy odejściu wojsk niemieckich należy wykorzystać ten dogodny moment dla zlikwidowania całej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat. „bolesne wypadki” czy „czystki etniczne” są nie tylko fałszerstwem. twórcą pojęcia „genocide”. Pod nazwą „Kronika życia” został on wydany w 1999 r. Zrównano z ziemią całe miejscowości. a nawet ulice we Lwowie i innych miastach.). Jan Zaleski. przetłumaczonego w języku polskim jako ludobójstwo. 18-tej. w których poprzednio mieszkali Polacy1. najboleśniejszy jest jednak fakt. że był samoukiem (do szkoły nie chodził z powodu długotrwałej choroby kolana. późniejsza siostra zakonna. dr praw Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. 2) Świadek z Dębowicy Cztery z masowych zbrodni. a następnie z czasu wojny. gdyż w napadach na polskie wsie wyrzynano wszystkich bez różnicy na płeć czy wiek. oprawcy tych ofiar – o. zburzono kościoły. czyli na tym skrawku historycznego Podola. ciocia autora pamiętnika. gdy warty dopiero rozchodziły się na posterunki. a więc wtedy. Działały trzy wyspecjalizowane grupy: pierwsza „pracowała” toporami. którzy nie popierali faszystów. dokonanych przez UPA w powiecie Buczacz. zgrozo! – mają swoje pomniki. bo wszelkie eufemizmy typu „wojenne wydarzenia”. Wydawało się. przez Polskę. Posłużono się podstępem. Zdradziła to pewna Ukrainka ożeniona w Korościatynie. od Wyczółek. czysto polskiej wsi. od Zadarowa (ukraińskiej wsi) i od Komarówki.. strzelaninę. Warto zaznaczyć. s. Zacytuję jego fragment: „W nocy z 28 na 29 lutego 1944 r. On też wprowadził to pojęcie do Konwencji w sprawie zapobiegania 1 Całość tej problematyki opisałem w swojej publikacji: Ks. – Do 21 XI 1944 roku zniszczyć wszystkie polskie chaty. łącznie 600 osób. Nawiasem mówiąc. Są to rany. cyt. Małe Wydawnictwo. a więc już po ponownym odzyskaniu niepodległości. podprokurator w Brzeżanach i Warszawie. dz. pierzyny czy kożuchy do dziś – jako „łup wojenny” – służą w niejednym ukraińskim domostwie. jednogłośnie uchwalonej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 9 grudnia 1948 r. na rok 2010 przygotowuje „Małe Wydawnictwo” w Krakowie. których kości bieleją bez jakiegokolwiek pochówku po kresowych lasach i jarach. począwszy od niemowląt.. lecz po prostu obrazą pamięci ofiar. leżącej 8 km od Monsterzyk i 25 km od Buczacza. które bolą przez całe pokolenia. złożona głównie z kobiet i wyrostków. Mimo. do której można porównać jedynie ludobójstwa Ormian w Turcji w czasie pierwszej wojny światowej oraz Holokaust Żydów i  Cyganów podczas drugiej. Czechów (w 1941 r.

Dla przykładu. 154–157. w: „Alma Mater”. 10 Vide: skandaliczna uchwała polskiego Sejmu RP z 2003 r. 59. co tam zobaczyłam. banderowcy zamordowali w sąsiedniej Hucie Starej 12 osób. przedwojenny sprzedawca w sklepie Kółek Rolniczych. w ogrodach. 186 187 . Podhajec 39 osób. Spalona została praktycznie cała wieś. relacjonuje: Miałam już prawie dziesięć lat. mówiła do niej. że napad na Korościatyn odbył się w tym samym dniu. Ustalono tożsamość tylko 117 osób. w większości we wspólnej mogile. którzy sfilmowali spaloną wieś i porobili zdjęcia pomordowanym. Roztrzaskaną z tyłu głowę. władz sowieckich. że są partyzantami i żeby chłopcy z wioski zgromadzili się wokół nich. s. a czasem i akceptacji. proboszcza Józefa Suszczyńskiego.. w którym Ukraińcy z dywizji SS „Galizien” spalili żywcem przeszło tysiąc Polaków w Hucie Pieniackiej. że powyżej opisane rzezie przeczą tezie jakoby UPA zakazała ich z dniem 1 września 1944 r. 4 lutego w Baryszu 135 osób. Lista ich jest o wiele dłuższa.. a tydzień później w Bobulińcach k... jak podają relacje. Stanisława Łużna. spalona żywcem. W grupie podpalaczy byli nawet dwunasto. Chcieli ich bowiem w jak największej ilości wymordować. Pamiętam. w tym ks. cyt.wszędzie leżeli zamordowani ludzie. Mszę św. W czasie nocnej rzezi zamordowano około 156 osób. Żonę pochyloną nad łóżeczkiem kilkumiesięcznego dziecka banderowiec ściął toporem. Po chwili zaatakowali i rozpoczęła się rzeź. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939‑1946.. Pamiętam. Kronika. Na pościeli. Przede wszystkim odwiązywano z postronków krowy i konie. Sąsiedzi dożywiali go wraz z dzieckiem. s.. będący wówczas 10-letnim ministrantem. Nr 25/2003 z 16 czerwca 2003. Najczęstszą formą zabójstwa było. Droga. 25 lutego w Zaleszczykach Małych 39 osób9. ocalała jedynie plebania i kościół.. w tym kilkanaście osób z innych wiosek. a luty 1945 r. 12 lutego w Puźnikach 110 osób. czternastoletni chłopcy. zdążył w ostatniej chwili wymknąć się za dom. 7 lutego w Zalesiu spalono żywcem 50 osób. dz.. a następnie uprowadzano je. W grupie ofiar było kilkanaście małych dzieci. (. Nowicki. Samoobrona. było makabryczne. Tak to wspomina: W jednej z izb zobaczyłem matkę pochyloną nad łóżeczkiem dziecka. Teza taka. początkowo zaskoczona. obcięte uszy i powyrywane języki.wjechali do wioski saniami. jakby to było wczoraj. Mieczysław Krzemiński. Za banderowcami jechały puste sanie.. Autor pamiętnika pisuje także. na podwórkach.8 Jan Zaleski w dalszych częściach pamiętnika opisuje wszystko to. Ukrainki wpadały do domów i przeskakując poprzez trupy kradły co się tylko dało. aby pochować zmarłych. W czasie ataku na plebanię zginął jeden z ukraińskich dowódców. zastrzelenie lub zarąbanie siekierą. Wszystko to działo się przy bezradności. s.4 Jak wynika z relacji innych świadków napadem kierował greckokatolicki pop Pałabicki wraz ze swoją córką. bo jest zimno i pora iść do domu.6 Warto też zacytować dwie inne relacje. co działo się po wymordowaniu wioski.) Rano ludzie saniami zaprzężonymi w konie podążali do Korościatyna. był najkrwawszym miesiącem. W tym miejscu trzeba podkreślić. 9 Ks. Tych ostatnich pochowano dzień później na korościatyńskim cmentarzu. nazajutrz przyjechał na nartach wraz z księdzem z Monasterzysk. wołając po polsku. Wszystko było połączone z rabunkiem. że w powiecie buczackim zagładzie ulegli także Polacy z innych wiosek. P. talerze i garnki. nawet obrusy. od których włosy się jeżyły. Widziałam maluśkie dziecko z roztrzaskaną o ścianę głową. (. syn popa z Zadarowa.5 Jan Zaleski wspomina: Rano rodzice udali się na zgliszcza Korościatyna i opowiadali potem rzeczy. Rzeź ustała dopiero nad ranem. lansowana przez „wybielaczy” banderowców ma świadomie zawęzić okres ludobójstwa wyłącznie do lat 1943-1944. 2 lutego w Ujściu Zielonym oddziały UPA zamordowały 133 osoby. 29. Np. Kobiety miały obcięte piersi. a w wypadku dzieci uduszenie. Mordy trwały także po zakończeniu wojny. rozpłatał też toporem głowę kilkuletniej córki Basi. maszynopis (w zbiorach autora). mieszkająca w sąsiedztwie wioski. To. już 4 marca 1944 r. ale szczupłość miejsca nie pozwala na wymienienie wszystkich. cyt. Tego nie można opisać.. rozłupane głowy. który uratował większość mieszkańców.) Mordowano zagrodę po zagrodzie. Ja też tam byłam. Anioł Stróż mnie pilnował. stawiła jednak rozpaczliwy opór. stacjonujący w odległych o 12 km Puźnikach. córka Michała. Mieli odrąbane ręce. Tenże Nowicki dostał po tym wszystkim pomieszania zmysłów i chodził z ocalałym niemowlęciem na ręku. Widziałam ludzi pozabijanych siekierami i nożami. na które wrzucono łupy. Trzykrotnie ocalona. Miała obciętą pierś. spalonych domach. jak stara kobieta stała nad zmasakrowanym ciałem swojej córki. bp Wincenty Urban. leżącej w innej części Tarnopolszczyzny. dz.. od 4 do 12 lat. Zdejmowano też kożuchy i buty zabitym. Warto zaznaczyć. Prof. Najtragiczniejsze jednak mordy były już po ponownym wkroczeniu Armii Czerwonej. ciągle mówiąc coś o ukochanej Basi. Gabriel Turowski.10 8 Łuny nad Wołyniem w: „Przegląd”. gdy z odsieczą przyszedł polski oddział partyzancki. 1 marca przyjechali Niemcy. 7 Teresa Bętkowska. Z kolei Danuta Konieczna. a także miesięczne niemowlę. nogi. Wszyscy ocaleni Polacy przenieśli się do Monasterzysk. czekających na stacji na pociąg. na stacji kolejowej .7 4 Aniela Muraszka. 52–55. gdzie leżało żywe niemowlę było pełno krwi. s. Nie oszczędzali nawet niemowląt. 1989. żałobną odprawił ks.. Tego nie mogę zapomnieć. bandyci wpadli do mieszkania Nowickich w dawnej karczmie. 5 Szczepan Siekierka. wydłubane oczy. żeby wstała i włożyła płaszcz. 6 Jan Zaleski. kiedy banderowcy napadli na polską wioskę Korościatyn. Henryk Komański. Później podkładano ogień. który jej przyniosła. W zdewastowanych. rozprute brzuchy i rozwleczone jelita.

Po wkroczeniu Rosjan mężczyźni z Korościatyna zostali powołani do służby wojskowej, tak w II Armii Wojska Polskiego, jak i w Armii Czerwonej. Do tej ostatniej, w wyniku swoistego rodzaju łapanki na mężczyzn w Monasterzyskach wcielony został ojciec autora pamiętnika, Jan Zaleski senior, który później zginął w czasie szturmu Wiednia. Z kolei niektórzy Polacy znaleźli się w formacji zwanej po rosyjsku „Istriebitielnyje Bataljony”11, a organizowanej przez NKWD. Wstępowano tam za zgodą dowództwa AK, licząc, że oddziały będą ochroną przed kolejnymi atakami zbrodniarzy z UPA.

3) Pamięć o pomordowanych
W jesieni 1945 r. mieszkańcy Korościatyna wywiezieni zostali na Ziemie Zachodnie, głównie w okolice Lwówka Śląskiego, Strzelina i Legnicy. Jan Zaleski w czasie transportu zachorował ciężko i został wysadzony na pierwszej stacji, gdzie był szpital. Tą stacja okazał się Kraków, w którym osiadł na stale. Ukończył liceum w Krzeszowicach, a następnie podjął studia polonistyczne. Prace magisterską i doktorską obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie uzyskał habilitację na Wyższej Szkole Pedagogicznej w im. Komisji Edukacji Narodowej (dziś Uniwersytet Pedagogiczny) w Krakowie, Na uczelni tej pracował ponad 30 lat, pełniąc m.in. funkcje kierownika Katedry Języka Polskiego. Jego specjalizacją był język pisarza Aleksandra Fredry oraz język Kresów Południowo-Wschodnich. Zmarł w 1981 r. w Krakowie. Pozostawił po sobie liczne publikacje o tematyce kresowej oraz zbiory pamiątek kresowych. W odbudowanym po 1945 r. Korościatynie władze radzieckie osiedliły Łemków, w tym wielu przesiedleńców z okolic Krynicy. Oni też na pamiątkę swojej rodzinnej miejscowości zmienili nazwę wioski, nazywając ją właśnie Krynicą. Inna sprawa, że zmienianie nazw miejscowości jest celową polityką, mającą na celu zacieranie polskich śladów. Łemkami zasiedlono także, prawie w 70 procent, opuszczone Monasterzyska. Nie ocalała natomiast osada Dębowica12, która została wyburzona i zaorana. Wykarczowano tam też większość sadów owocowych, pozostałych po Polakach. Nie naprawiono także wysadzonego w czasie wojny tunelu kolejowego w Buczaczu, co spowodowało, że linia kolejowa przechodząca przez Korościatyn została rozebrana. Nie ma też śladu po stacji kolejowej w Monasterzyskach. Po wojnie kościół w Korościatynie został zamknięty i zamieniony na magazyn. Po 1990 r. nowi mieszkańcy wioski odremontowali go i przekształcili w cerkiew greckokatolicką. Z kolei Polakom, których w tym okolicach zostało bardzo niewielu,
11 Po polsku: bataliony niszczycielskie. 12 Jan Zaleski, Kronika..., dz. cyt., s. 9–10.

nie udało się odzyskać swojego kościoła w Monasterzyskach, który po wyremontowaniu został przekształcony w cerkiew prawosławną. Nie odbudowano też spalonego kościoła w Hucie Starej. Natomiast łaskami słynący obraz Matki Bożej Bolesnej z Monasterzysk, wywieziony przez ostatniego proboszcza, ks.  Antoniego Jońca, znajduje się obecnie w parafii Bogdanowice k. Głubczyc w diecezji opolskiej, gdzie dzięki staraniom ks. Adama Szubki, też rodem z Tarnopolszczyzny, cieszy się nadal wielkim kultem. Tutaj w niedzielę w okolicach święta Matki Bożej Bolesnej (przypadającego 15 września) odbywa się doroczna pielgrzymka byłych mieszkańców Monasterzysk i okolic oraz ich potomków. Dziś świadkami tragedii są: tablica pamiątkowa na frontonie kaplicy Matki Bożej w Fundacji im. św. Brata Alberta w  Radwanowicach k. Krakowa13 oraz tablica pamiątkowa kościele w Lwówku Śląskim i obelisk na tamtejszym cmentarzu. Na obu tablicach jest jednakowa treść, a jako motto użyte są słowa z pamiętnika Jana Zaleskiego. „NIM WSTAŁ ŚWIT, ONI JUŻ BYLI U BOGA” PAMIĘCI MIESZKAŃCÓW KOROŚCIATYNA K. MONASTERZYSK POMORDOWANYCH OKRUTNIE W NOCY Z 28 NA 29 LUTEGO 1944 R. ORAZ OFIAR LUDOBÓJSTWA DOKONANEGO NA KRESACH WSCHODNICH PRZEZ OUN-UPA RODZINY OFIAR Trzecia tablica pamiątkowo ma zostać wmurowana 28 lutego 2010, w 66tą rocznice zagłady Korościatyna, w kościele w Pławnej k. Lwówka Śląskiego. Inicjatorką wmurowania pierwszej tablicy jest wspomniana siostra zakonna Agata Aniela Muraszka ze zgromadzenia sióstr adoratorek, rodem z Korościatyna. Tablicę tę 7 września 2003 r., w czasie zjazdu byłych mieszkańców owej kresowej wioski, poświęcił ks. prałat Antoni Sołtysik z parafii św. Mikołaja w Krakowie, a kazanie w czasie Mszy św., odprawianej za pomordowanych wygłosił o. Adam Studziński, dominikanin rodem spod Żółkwi. Odsłonięcia dokonała Helena Zaleska, zamieszkała obecnie pod Strzelinem, która w czasie rzezi wioski straciła matkę i sama też została ranna. Z kolei inicjatorem ufundowania drugiej tablicy i obelisku jest Józef Suchecki, także rodem z Korościatyna. Tablicę tę w 60 rocznicę zagłady wioski poświęcił autor niniejszego artykułu.14 Nazwa Korościatyna wspomniana jest
13 Szczepan Siekierka, Henryk Komański Pomniki, tablice pamięci i mogiły na terenie Polski ku czci ofiar ludobójstwa dokonanego na Polakach przez OUN i tzw. UPA, Wrocław 2007, s. 138. 14 Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Pomniki..., dz. cyt., s. 29.

188

189

także na tablicy pamiątkowej, umieszczonej w 1998 r. w kościele garnizonowym pw. św. Elżbiety we Wrocławiu. Tablica ta poświęcona jest komendantowi Obwodu AK Buczacz, por. Stanisławowi Ignatowiczowi i jego żołnierzom oraz 1609 Polakom pomordowanym przez UPA w  dawnym powiecie buczackim. Fundatorami są Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej III Obszaru Lwowskiego oraz ocalali mieszkańcy Buczacza i okolic, rozsypani po całym kraju i poza jego granicami.15. Z kolei na samym w Korościatynie, na tamtejszym cmentarzu, 3 września 2011 r. dzięki staraniom byłych mieszkańców wioski i ich potomków, zamieszkałych obecnie w okolicach Strzelina i Borowa na Dolnym Śląsku, ustawiono kamienny krzyż wraz z tablicami w języku polskim i ukraińskim, zawierającymi nazwiska pomordowanych. „Żywymi pomnikami’ są z kolei liczne publikacje z zakresu historii i kultury Tarnopolszczyzny, w tym godny polecenia album pt. „Miasto kresowe Monasterzyska wczoraj i dziś”, pióra Zbigniewa Żyromskiego, oraz wspomniane prace Jana Zaleskiego, po którego śmierci jego dzieło kontynuował śp. prof. dr hab. Edward Klisiewicz, także z WSP w Krakowie. Ten ostatni jest z kolei autorem doskonałej pracy pt. „Nazwy miejscowe Tarnopolszczyzny. Motywacja - geneza - struktura”, która stała się podstawą jego habilitacji16. Takimi „żywymi pomnikami” są także różnego rodzaju zjazdy i spotkania Kresowian, na których zawsze pamięta się o męczennikach z Kresów Wschodnich. W roku 2008 pamięć o pomordowanych z Korościatyna przypominana była w czasie V Dnia Kresowego, zorganizowanego 8 maja w Kędzierzynie-Koźlu przez Witolda Listowskiego i tamtejsze Gimnazjum im.  Orląt Lwowskich. W 2008 r. za pomordowanych modlono się także 4 lipca na Jasnej Górze w czasie XIV Pielgrzymki Kresowian, zorganizowanej przez Światowy Związek Kresowian, a także 10 lipca w katedrze polowej w Warszawie, 11 lipca na Skwerze Wołyńskim w Warszawie oraz 13 lipca w kościele ojców Franciszkanów w Legnicy, w czasie spotkania kresowego. Pomordowanych wspominano także w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2008 r. w Galerii Porczyńskich w Warszawie przez Instytut Pamięci Narodowej i Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej oraz w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2009 r. przez rzecznika praw obywatelskiej Janusza Kochanowskiego. Nawiasem mówiąc, minister spraw zagranicznych Radek Sikorski i sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Andrzej Przewoźnik uchylili się od wzięcia udziału w tym ostatnim wydarzeniu.
15 Tamże, s. 54. 16 Obu badaczom krakowskim Kresów poświęcony w całości jest 51 tom Annales Academiae Paedegogicae Cracoviensis, wydany 2008 r. przez Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, zawierający 36 prac nauko-wych autorstwa ich przyjaciół i współpracowników.

4) Trudna prawda
Podobnych relacji jak te z pamiętnika Jana Zaleskiego są tysiące. Zawierają je tak prace naukowe dr Lucyny Kulińskiej z Krakowa, prof. dr hab. Czesława Partacza z Koszalina, dr Leona Popka z Lublina oraz gigantyczna praca dokumentalna, sporządzona przez Stowarzyszenie Upamiętnia Ofiar Zbrodni Nacjonalistów Ukraińskich i redakcję kwartalnika „Na Rubieży” we Wrocławiu, jak i niemniej obszerna praca Ewy i Władysława Siemaszków o ludobójstwie na Wołyniu, oraz wstrząsająca książka Stanisława Srokowskiego „Nienawiść”. Te dwie ostatnie pozycje są laureatami Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza. Prawdy o tej niewyobrażalnej zbrodni oczekiwały rodziny pomordowanych od powstającej Trzeciej RP. Jednak szybko się okazało się, że Kresy Wschodnie znów stały się tematem niewygodnym, a ludobójstwo tam dokonane wręcz politycznym tabu. Szczególnie bolesna jest tzw. polska polityka wschodnia, reprezentowana głównie przez ministra Radka Sikorskiego, polegająca na „kłanianiu się w pas” neofaszystom spod znaku Kongresu Nacjonalistów Ukraińskich i Wiktora Juszczenki. Ten ostatni wymierzył Polsce i Polakom policzek, ogłaszając 2007 r. za bohatera narodowego Romana Szuchewycza, dowódcę UPA, zwanego słusznie katem Wołynia i Podola. Popiera także kult innego zbrodniarza, Stepana Bandery, oraz zapowiada przyznanie praw kombatanckim członkom OUN-UPA. Postępowanie polskiego establishmentu politycznego jest odwrotne niż czynią to inne narody, w tym zwłaszcza Żydzi i Ormianie, których historia jeszcze bardziej doświadczyła, a którzy jednak wbrew krzywym spojrzeniom ambasadorów obcych państw nie boją się poszukiwać i pielęgnować prawdy o męczeństwie swoich rodaków. Czynią to także Ukraińcy, dbając o pamięć o ofiarach terroru komunistycznego. Podobnie czynią nawet Niemcy i Rosjanie, choć są sprawcami wielu światowych nieszczęść. Pamiętajmy więc zawsze o naszych rodakach, którzy umierali na Kresach w straszliwych męczarniach tylko dlatego, że byli Polakami.

190

191

Magdalena Kazik

Sytuacja rodzin polsko-ukraińskich na Kresach Południowo-Wschodnich II RP w czasie II wojny światowej.
Kresy Południowo-Wschodnie II Rzeczpospolitej stanowiły mieszaninę kultur, religii i narodowości. Obok siebie żyli Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Niemcy, Czesi wymieniając się wzajemnie swoją kulturą i obyczajami. Zarówno na terenie Wołynia, jak i Małopolski Wschodniej między Polakami a Ukraińcami zawierano małżeństwa mieszane narodowościowo. Zgodnie z prawem1 i tradycją wybór kościoła, w którym zawierano związek małżeński zawierano zależał od narodowości i religii kobiety. Polski brały więc ślub w kościele rzymskokatolickim, natomiast Ukrainki w cerkwi prawosławnej lub greckokatolickiej. Natomiast dzieci w zależności od płci, dziedziczyły narodowość i religię po ojcu lub matce- dziewczynki, będące córkami Polek były chrzczone w kościele i wychowywane po polsku, chłopców –synów Ukraińców chrzczono w cerkwi. Taka sama sytuacja zachodziła, gdy żoną była Ukrainka a ojcem Polak. W relacjach i wspomnieniach Polaków zamieszkujących Kresy II RP podkreśla się, że zgodne współżycie Polaków i Ukraińców przekreślił wybuch II wojny światowej. Gwałtowne pogorszenie stosunków polsko-ukraińskich nastąpiło pod okupacją niemiecką. Niewątpliwie jest to związane ze wzrostem wpływów, nastawionej antypolsko Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, jak również polityką narodowościową okupanta niemieckiego, która opierała się na zasadzie „dziel i rządź”.2 Należy również zauważyć, że w szczególnie trudnej sytuacji rodziny te znalazły się pod okupacją sowiecką. Podczas analizy polskich relacji pamiętnikarskich wyodrębniliśmy dziesięć charakterystycznych przypadków, które określały wzajemne relacje małżeńskie i rodzinne w rodzinach mieszanych oraz stosunek OUN-B i UPA do tych rodzin. Do sytuacji tych zaliczamy: 1.  Nakaz zabicia polskich członków rodziny wydany ukraińskim członkom rodziny przez UPA. 2.  Zabicie polskiego członka rodziny przez ukraińskiego członka rodziny, bez wyraźnej groźby ze strony UPA 3.  Darowanie życia ukraińskiemu członkowi rodziny przez napastników z UPA 4. Darowanie życia polskiemu członkowi rodziny przez UPA
1 Regulacje wzajemnych relacji Kościoła rzymskokatolickiego i unickiego zawierała Concordia z 6 października 1863 r. 2 O polityce Niemiec wobec Polaków i Ukraińców pisał szerzej m.in. Grzegorz Mazur, G. Mazur, Rola Niemiec i Związku Sowieckiego w polsko-ukraińskim konflikcie narodowościowym w latach 1942-1945, [w:] Polska-Ukraina- Trudne pytania, t. 5, Warszawa 1999, s. 221-231.

5. zabicie ukraińskiego członka rodziny przez UPA 6. zabicie polskiego członka rodziny przez UPA 7. śmierć całej rodziny 8. nieobecność ukraińskiego członka rodziny podczas napadu 9. udzielenie pomocy Polakom przez członków rodziny mieszanej 10. ucieczka rodziny z zagrożonego terenu Najwięcej relacji i wspomnień dotyczy sytuacji, w których w wyniku różnych okoliczności doszło do śmierci polskich lub ukraińskich członków rodziny mieszanej. Stosunkowo rzadko relacje mówią o darowaniu życia takiej rodzinie. Nie należy jednak wyciągać z tego faktu pochopnych wniosków, ponieważ w przypadku wspomnień z terenu Małopolski Wschodniej relacje często wspominają o dużej liczbie rodzin mieszanych, nie opisując jednocześnie ich dalszych losów. Być może wynika to z faktu nie ingerowania OUN i UPA w życie tych rodzin. Niemniej kwestia ta wymaga dalszych badań. Przekazane relacje różnią się poziomem dokładności. Przy analizie wzięto pod uwagę wyłącznie relacje, zawierające informacje o miejscowości, w której doszło do opisywanych wydarzeń oraz nazwiska rodzin polsko-ukraińskich. W związku z tym odrzucono relację przytoczoną przez Zygmunta Stańskiego, ponieważ autor podał tylko informację, że do wydarzeń doszło w powiecie włodzimierskim.3 Znaczna ilość przeanalizowanych dotychczas relacji dotyczy przypadku pierwszego, w którym mamy do czynienia z nakazem zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego wydanym przez OUN-UPA. Często z nakazem tym połączona była groźba śmierci kierowana wobec ukraińskiego członka rodziny. Ukraińscy członkowie rodziny otrzymawszy wspomniany nakaz reagowali na niego w różny sposób. Część z nich w obawie o własne życie mordowała wskazanych przez UPA członków własnej rodziny, najczęściej współmałżonkę lub dzieci. W ten sposób postąpili m.in.: Ukrainiec - zięć Budiakowskiego, który zabił swoją żonę Marię „na rozkaz bandy”4, bracia Stefan i Grzegorz Stupniccy z Rudnicy koło Huty Stepańskiej5, Stanisław Baziuk i jego brat z Brzeźnicy Szlacheckiej, którzy zabili mężów swoich sióstr Polek6. Własną matkę usiłowali
3 W relacji Z. Stańskiego mowa o rodzinie, w której ojciec był Ukraińcem, matka Polką, mieli pięcioro dzieci. Jeden z synów należał do UPA i otrzymał nakaz zabicia swojej matki. Ojciec usiłował mu to bezskutecznie wyperswadować. Gdy syn wyprowadził matkę do lasu został zabity przez ojca. Pozostała przy życiu rodzina uciekła prawdopodobnie do Sokala. Z. Stański, Straciłem całą rodzinę,[w:] Świadkowie mówią, oprac. S. Biskupski, Warszawa 1996, s. 93. 4 A. Zawilski, Znów ożyją kurhany, Wrocław 1997, s 174. 5 Bracia Stupniccy początkowo nie chcieli pozbawiać żon życia, wysyłając je do rodziców. Mimo to wywierano na nich presję, grożąc śmiercią. W rezultacie bracia z pomocnikami napadli na swoje rodziny. Stefan własnoręcznie zmordował żonę w ciąży, synka, teściów i dwie siostry żony. Natomiast Grzegorz pobił teściów, zabił żonę i córeczkę, Cz. Piotrowski, Krwawe żniwa nad Styrem, Horyniem i Słuczą, Toruń 2004, s. 144. 6 B. Brzeźnicki, Brzeźnica Szlachecka,[w:] S. Siekierka, H. Komański, E. Różański, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim 1939-1946, Wrocław [b.d.w.], s. 185.

192

193

natomiast Warfalukowi udało się uciec z ich małym dzieckiem do Generalnego Gubernatorstwa23. 515. H. H. 24 Annę Wołoszyńską uratowała sąsiadka Ukrainka. T. 178. cit. W Poczapach członek UPA Włodzimierz Kilarski wykonał rozkaz zabicia ojca9. Ojciec odmówił.[w:] H. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. S. powiedzieli ojcu. 320. 23 Z. Siemaszko. s. Dębski. cit. Sobierajski. Udało mu się uciec przez okno. 694. Majdan Górny. op. W Towarnii syn polsko-ukraińskiego małżeństwa o nieustalonym nazwisku otrzymał rozkaz zabicia matki. Wiśniewska. ibidem. s. Siekierka. op. s. w której mąż Ukrainiec nie zabił swojej żony21. Kończaki Stare. W ten sposób postąpił we wsi Dobrzany nauczyciel z Chrusna o nazwisku Bełeh. T. W Germakówce zwabiono do leśniczówki i zabito Ukraińca Kifiaka. s. w której stacjonowało niemieckie wojsko. Braciom Janowi i Władysławowi Szczygłom udało się uciec z Horożanny do Rumna. Marciniak. Komański.. [w:] ibidem. Do Tarnopola wywiózł żonę i córkę Danyło Hemij. która otrzymała rozkaz zabicia męża Polaka18. 249.. s. op.Teofipólka8. Lublin 1997. 26 D. Marciniak.[w:] S.. 43.według jego wspomnień wujek został powieszony do góry nogami. E. op. Mieszkający we wsi Kończaki Ukrainiec żonaty z Polką. T.[w:] H. Drohomirecki. popełnił samobójstwo28. Kończaki Nowe. oprac. 831. Poinformował o tym ojca. 210. 52. 18 Oczyma i sercem. że musiał zabić żonę. S. Leszczyński. Wrocław 2006.. s. Siekierka. W. 8 Zginęły żona i półtoraroczna córeczka Derenia oraz jego teściowie. Bandura. przezytych dni i lat koszmaru na Wołyniu..[w:] ibidem. Do miasta Tuczyn usiłował uciekać z rodziną Ukrainiec Dziobak. Schab. Popek. Mieszkaniec Zielonego Dębu Wasyl Huk otrzymawszy rozkaz zabicia swojej żony Polki uciekł z nią do Szumska. W bestialski sposób zamordowano Ukraińca Pawła Wołoszyńskiego. 210. która wyprowadziła ją ze Stepania do Huty. Roch. cit. 362. W tej sytuacji rodzina była mordowana przez UPA. cit. Moje wspomnienia z Chobułowej na Wołyniu. Komański. który otrzymał rozkaz zabicia żony. Siekierka. H. w którym wyjaśnił. [w:] S. Siekierka. i E. 675. 13 E. 22 K. podczas napadu na rodzinny dom. drugiej córce Józefie udało się uciec. 642. który ukrył żonę i mimo tortur nie zdradził miejsca ukrycia24. zabił swoich dwóch synów nacjonalistów i razem z żoną i córkami uciekł do Stanisławowa20. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. niemniej w wielu przypadkach udawało się jej uciec z zagrożonego terenu do najbliższego miasta lub miejscowości. K. którzy nie chcąc zabić swoich rodzin i przyłączyć się do UPA uciekali z innymi Polakami. drodze został zatrzymany i zamordowany z całą rodziną we wsi Kraśnica16. Galewską i przeszedł do UPA. gdy chciał wykonać rozkaz10. 1184. op. s.[w:] ibidem. s. s. Relacja. więc syn polecił zabić rodziców. 25 Z. s. 655. S. Bulzacki. Śmierć poniosła również we wsi Bakarów rodzina Nachwatiuków. Germakówka. Według relacji Feliksa Jasińskiego nacjonaliści ukraińscy w odwecie zabili jego matkę Ukrainkę. Różański. Siekierka. Moje wspomnienia z okresu zawieruchy wojennej. Komański. Komański. Taki sam los spotkał rodzinę w Chobułowej. więc podstępem zabił własne dzieci z przyniesionej przez nich broni. 43. Różański. Komański. z rąk UPA zginął syn Polki i Ukraińca Sławomir Danilewicz. Wołczków.[w:] H. co dawało pewne gwarancje bezpieczeństwa. [w:] W. cit.[w:] S. s. Teofipólka. nr 116. nie popierający działań UPA. Poczapy.. 109. M.. mąż Zofii. 840. Komański. op. ojciec dwóch 16 J. Siekierka. zażądał od ojca. cit. [w:] H. Relacja. bo nie wykonał rozkazu UPA. ponieważ nie chciał spełnić rozkazu UPA i pozbawić ich życia19. Siekierka.. 28 S. ibidem. który zabił go. Cz. 21 Z. Biały Potok. cit. Bulzacki. ponieważ mąż Ukrainiec nie zabił żony Polki i pięciorga dzieci22. pod red. S. Gerc.[w:] Świadkowie mówią. S. Stechnikowce. ponieważ w przeciwnym razie wykonano by wyrok na nim. W Aleksandówce mąż. Po 7 Synowie Atamańczuka wstąpili do UPA. s. Towarnia. II. s. Siekierka. po wywiezieniu do lasu mieszkańca Dołhej Wołniłowskiej Matusiewicza25. „Na Rubieży” 2011. Została zamordowana. Swoją rodzinę pod wpływem propagandy OUN zabił również Ukrainiec Dereń na stacji kolejowej Słoboda.[w:] Okrutna przestroga. Różański. Siemianówka. 973. J. 144. Siekierka. Rzeszutko.. ibidem. 18. [w:] ibidem. Relacja. Wspomnienia z kolonii Władysławówka w powiecie Włodzimierz Wołyński na Wołyniu 1939-1944.. Warszawa 2008. Następnie zwabiono tam jego żonę Zofię Kifiak i zamordowano ją26. 10 K. Kosowska. 14 M. Wieś Rumno w latach 1939-1945. s. Wrocław 2006. Patera. op. przeczuwając zagrożenie..[w:] S. ale „oddał ją w ręce oprawców”13. Dołha Wołniłowska-Ziemianka. s. Komański. Wołoszyńska była ciotką W. Siekierka. Komański. Zostawił list. Bagiński. 2. op. W Białogłowach syn Szeremetów należący do UPA. cit. cit. który nie chciał zabić swojej matki27. E. Zawada. by zabił matkę. 544. E. 17 M. Siekierka. Grochalski. Różański. E. Wspomnienia uczennicy Liceum Krzemienieckiego. która otrzymała rozkaz zabicia męża oraz 17-letniego pasierba Henryka.. 27 F. s. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939-1947.. Jasiński.[w:] S. 535. Komański. Własnego męża nie zabiła również Ukrainka Warfaluk. Ojcu nie udało się przekonać synów. Bratkowski. a wkrótce wyśledzili i zamordowali samego Huka15. 15 F. że dostali rozkaz zabicia matki.12 Sporadycznie zdarzały się przypadki kiedy ukraiński członek rodziny odmawiał zabicia swoich bliskich. Prorok. że w Maciejowie wśród uchodźców z napadniętych przez UPA wiosek przebywali Ukraińcy z rodzin mieszanych. który odmówił zabicia żony. s. s. Przeważająca liczba relacji dotyczyła odmowy zabicia polskiego członka rodziny. 942-943. T.[w:] S. Według relacji Anny Derkacz W Stechnikowcach mieszkał Ukrainiec żonaty z Polką. Rolicz. Komański. który odmówił zabicia żony. ale godził się by zrobili to członkowie OUN lub UPA.Mariampol. Natomiast Mieczysław Sobierajski wspominał. H. s.. 194 195 . op. Przemyśl 2000. 9 R. Oczami dziecka. Mieszkaniec Majdanu Górnego Mikołaj Świdrak zabił swoją żonę Polkę na rozkaz UPA11. op. Piotrowski. s. podpisane własnym niżej podpisem. Polny. s. L.. s.Ukrainiec zabił swoją żonę Janinę z d. Za niewykonanie rozkazu zabito. Mieszkaniec Białego Potoku Ukrainiec Angielski nie chcąc zabić żony i córek. oprac. S. ale oszczędził swoją siostrę14. Z. H. którzy przyszli razem z synami i czekali na zewnątrz. Misztal. 11 J. aby tego nie robili. Komański. W lutym 1945 r. dzieci i teściowej Stanisławy Guzowskiej i przyłączenia się do UPA. Jeden z nich był żonaty z Ukrainką. H. 12 K. H. Wójtowicz. 19 M. s. Relacja. Należał do nich Ukrainiec o nazwisku Kicki17. 20 W. Germakówka. cit. Jeżyński.zabić synowie Atamańczuka mieszkającego między Ziemianką a Stańkowem7. żonę zamordowali członkowie UPA. S. K. Białogłowy. Drohomireckiego. Zalesie.. s.

We wsi Majdan ocalała Maria żona Polaka.. A. Wołha Dołniłowska-Ziemianka. s. w którym się ukrywała. Komański.[w:] H. więc prawdopodobnym jest. Dźwiniaczka. Świętojański.. np. Cz. bez wyraźnego nakazu ze strony UPA. 874. We wsi Hinowce R. którego matkę w sierpniu 1943 r. T. Miształ. op. s. s.[w:] Okrutna przestroga. cit. A. W Borkach mieszkała natomiast rodzina Józefa Ostaszewskiego. Skopik z bratem uprowadzili ją stamtąd i brutalnie zamordowali47. s. cit. Komański. R. s... Bereziuk. który nie wykonał rozkazu zabicia żony. 319. Była wśród nich Kseńka Gerus. Komański. Sytuacja taka miła miejsce m. M. Dysponujemy również relacjami. W czasie wojny ukraińskie rodzeństwo zamordowało swojego ojca. Rumno. 39 D. op. op.. op. S.40 29 A. w której Karolina Nieradka została zamordowana z córeczką przez męża Ukraińca39.. który nie wykonał rozkazu samodzielnego zamordowania jej30. op. F. Eksterminacja ludności polskiej na Trembowelszczyźnie w latach 1939-1946. Witelus.córek. Dżugaj. Relacja. Komański. Komański. Turzański. Siekierka. Wagner. 196 197 . Zabójcami byli Semen Łazarenko i Tomczuk.[w:] S.: Anna Dżugaj zapisała w swojej relacji.. Komański. Bulzacki. Siekierka. którego dwoje dzieci zakopano na wpółżywe a do żony niecelnie strzelano48. Bulzacki. op. Litowisko. s. Siekierka.. Czechowski. Siekierka. Komański. Bulzacki. s. 612. 122. op. Stebnik. E. Baszków. S. 291.niemowlę43.[w:] S. 32 Oczyma i sercem. K.[w:] ibidem. Darowski. s.. Diug-Pilichowska. 38 W Kobyłowłokach doszło do co najmniej dwóch zabójstw Polek dokonanych przez ich mężów. Diug-Pilichowskiej Polka ożeniona z Ukraińcem o nazwisku Maciaruk. 211. Natomiast w Stajach Maria Legieżyńska zdradziła swojemu narzeczonemu Iwanowi Skopikowi miejsce. czy chłopcy należeli do UPA41. 588. Wrocław 2003. 68. A. Natomiast Gołębicki (Hołubyćkyj) zamordował swoich teściów. Siemaszko. Różański. ponieważ były Ukrainkami lub ich matki były Ukrainkami. ale nie zamordowano Ukrainki nie chcącej powiedzieć. Relacja. Siekierka. że w mieszkające w jej rodzinnej wsi Rumnie Ukrainki. Derkacz. 35 W.. Relacja.[w:] H. Siekierka. 40 „Dzik” NN. który zarąbał żonę siekierą. s. Juzwenko. op. K. 973. który przebywał u swojej sympatii Ukrainki34. Siekierka. Z kolei w Skoromochach zamordowano Sabinę Berkowicz.za Polaków. Piast. Swaryczów. Siekierka. Wspomnienia i relacje mówią także o przypadkach. Solecki. Kobyłowłoki. Siekierka. cit.[w:] S. że w ogóle ich nie było32. Wrocław 1996. siostrę i dwóch braci. 745. M. cit. cit. J. cit.. będącego członkiem UPA52. gdzie podczas napadu na dom oszczędzono Różę Żurowską51. 1159. cit. Podobna sytuacja miała miejsce we wsi Kobyłowłoki38 oraz Ziemianka. J. M. s. Baworów i okolice. ojciec W. w Swaryczowie upowcy uprowadzili i zakłuli bagnetami Józefa Grodzickiego. s. op. 841.. [w:] W. 34 J. Główka. 30 W. W Litowisku decyzję o zabiciu Ludwiki Jarosz podjął jej szwagier44...[w:] H. którym udało się przeżyć próbę pozbawienia ich życia. S.cit. np. Misków nie poinformował siostry o zamiarze zabicia jej męża Polaka. Komański. który był żonaty z Ukrainką. np.. S. Misztala wyszła za Ukraińca Bukowskiego. Hukałowce. 793. Wiśniewski. Siekierka. z rąk męża zginęła również żona Józefa Pidhorniaka37. 840. S. 1081. s. s. s. Na obecnym etapie badań wyodrębniono kilkanaście przypadków tego typu. we wsi Kobyłowłoki49.. Wspomnienia-relacje. cit. a zabicie żony i dzieci polecił swoim kolegom35. O darowaniu życia ukraińskiemu członkowi rodziny mówi kilkanaście z przeanalizowanych relacji. Relacja. Misiuk pozbawił życia również ich wspólne dziecko. op.[w:] Okrutna przestroga. Swaryczów. Ciemny. zabił Ukrainiec ojczym Ogniewczuka. Surmacz. 193. W Poczapach ciotka R. Majdan. druga córka i dwaj synowie. Żurowska. cit. op.banderowcem33. Różański.. gdzie ukrywa się jej mąż50 oraz w Ostrowie. 136.. s. 938. s. s. 41. Komański. żonę Ukraińca. Stechnikowce. Hinowce. cit.. która razem z córeczką Jadwigą zginęła z rąk nieformalnego partnera Petro Misiuka. Relacja nie informuje. op. Włączono do nich również relacje.. s. E. Autorzy relacji mogli o groźbach nie wiedzieć lub z różnych przyczyn pominąć tę informację. Staje. s. 31 R.[w:] Okrutna przestroga. [w:] S. s. 37 Ibidem . Suchowola. więc jego dom został zaatakowany. którą oszczędzono dzięki wstawiennictwu jej brata Michała Miszczańczuka. S. H. s.[w:] H. 33 J. mimo iż znał plany UPA. Siekierka. 18-19. Skorodyńce. Niemniej nie należy zakładać. 309. s. [w:] H. Komański. Ognniewczuk. op. Wyodrębniono również sytuacje występujące w relacjach pojedynczo. Siekierka. Komański.in. w których doszło do zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego. Soleckiego został zabity przez siostrzeńca Aleksandra Czornyńskiego oraz bratanka-syna nieżyjącego już brata ojca Soleckiego. że w żadnym z tych przypadków nie grożono ukraińskim członkom rodziny. op.[w:] ibidem.[w:] ibidem.. Dysponujemy nielicznymi relacjami osób. s. K. K. H.. Komański. w których napastnicy darowali życie ukraińskiemu lub polskiemu członkowi rodziny były często połączone z przypadkami zabicia pozostałych polskich lub ukraińskich członków rodziny.. Sytuacje.. Jeden z ich synów i córka uważali się za Ukraińców. cit. w których mordercami byli Ukraińcy z dalszej rodziny. i E. W tej samej 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 W. K. [w:] ibidem. [w:] S.[w:] Okrutna przestroga. E. 602. Relacja. cit. W dziesięciu przypadkach oszczędzono kobiety lub ich córki. w Suchowoli.[w:] S. op. Komański. Komański. Należy do nich świadectwo Ogniewczuka. 711.. 550. gdzie pobito dotkliwie. Wśród napastników ojciec rozpoznał swojego ojca i brata29. s.. Kosowski. Gustaw Surmacz relacjonował historię Jadwigi Błaszczyńskiej. A. s. s. 36 B. Siekierka. K.. Maria Płast wspominała. E. W opinii E. cit. o tym. mówiące o ucieczce Ukrainki lub Ukraińca podczas napadu. 58. że w miejscowości Podlisy ocalał z napadu ojciec Ukrainiec. Turzański. H. Błaszków jej stryja Michała Błaszkowa zamordowano z polecenia lub namowy jego żony Ukrainki46. opowiadała jeszcze po wojnie. H. op. G. Bulzacki. Syn ziemi podolskiej. Moliński. [w:] H. ale udało mu się uciec45.. [w:] H.[w:] S. że musiała ukrywać się przed synem. a nawet brał udział w napadzie42. Poczapy. S. Ostrów. Różański. Zamordowano ich oboje31. Niemiec. Nakazu nie wykonywał. Chłopca również usiłował zabić. W Dźwiniaczce Polkę Paulinę Głowacką powiesił mąż Ukrainiec36. J. W relacji brak jednak informacji o konsekwencjach odmowy. s. Otrzymał kilkakrotnie listy z nakazem zabicia kobiet. Łomacz. H. otrzymały rozkaz zabicia swoich mężów pod groźbą śmierci.. H. H. Siekierka. 832-833. 68. cit. cit.....

Różański. S. 16. 77 J. cit. Bulzacki. Tymce k. 947. 60 J. 865. w.. [w:] H. op. S. że we wrześniu 1944 r. Polniak. Siekierka. 982. 78 M. we wsi Kniesioło74 oraz w Butynach75 i w Dąbrowie.. i m. Siekierka. K. 122. darowano mu życie. s.[w:] Okrutna przestroga.]. Selwa. ale zmuszono ją do oglądania śmierci najbliższych57. op. 1035. E. Komański.[w:] H. s. Kuliczkowski. Nielepkowice. 69 F. Siekierka. jego samego zostawiając przy życiu60. W napadzie brali udział bracia zamordowanej kobiety. Grabas. którzy należeli do UPA. [w:] ibidem. Bulzacki. [w:] H.... s. W Hukałowcach pobito Ukrainkę żonę zamordowanego podczas napadu Dobrzańskiego55. 83 J. op. Turbiak była mieszkanka miejscowości Seredne wspominała. 55 J. Siekierka.[w:] S. cit. Kaniowskie. s. 315. UPA schwytała członka polskiej warty Michała Hartlipa. zabili matkę82. Bałajewicz. W Krystynopolu w październiku 1943 r. ponieważ uznano jej za Ukrainki56. 640. która miała dziecko z Polakiem81. M.. S. cit. op. Pietrycka. Komański. [w:] S. Komański. 1052. Hińkowce. Maruszce73. Podczas napadu na Łozową oszczędzono niektóre rodziny ukraińskie i mieszane62. S. K. Ostrów. Różański. W większej liczbie przypadków śmierć poniosła kobieta. 954. op. Bulzacki. R.[w:] S.[b. ponieważ była córką Ukrainki z Tudorowa53 oraz bratową księdza Rogowskiego. O Kopaniecka pochodząca z rodziny mieszanej relacjonowała. cit. 57 O. Komański. 76 W Dąbrowie zabito Ukrainkę Justynę Maćków. ponieważ wstawił się za nim jego przyrodni brat Prekasz65.. H. W Wołoszczach w kwietniu 1944 r. zabito rodzinę Jana Kisielewskiego. Jednym z nich był wspomniany już mieszkaniec wsi Podlisy. dawali gwarancje bezpieczeństwa. s.. W Pomorzanach w rodzinach mieszanych pozostawiono przy życiu żony Polki66.[w:]. s. do jej domu przyszli nacjonaliści ukraińscy. s. op. s. Bulzacki. Siekierka. op. Jej rodzinie udało się uciec i ocalała83. 951. w których zbijano kobiety. Płauczy70. Z rąk UPA ginęły zarówno żony i mężowie. cit. J. W Belinówce zamordowano Ukrainkę. Do punktu piątego zaliczono przypadki. Wojcieszczak. ponieważ były zaręczone z Polakami. Krystynopol. Kuliczkowskiego Marii Matkowskiej bracia jej zmarłego męża. które dopiero zamierzały stworzyć polsko-ukraińską rodzinę. H. H. Siekierka. [w:] ibidem. cit. H. Pronobis. cit. 188. cit. 640. s. s. Napastnicy zostawili ją. Siekierka. córkę Polaka i Ukrainki. zabito Genowefę Badecką. która była Ukrainką58. 72 K. Komański. 59 K. Komański.76 W relacjach była również mowa o przypadkach. 66 J. Łabiak. Kosów Huculski. s. Ptaszkowski. Komański. że jest martwa. jak i osoby. Turzański. Tylko w trzech przypadkach oszczędzono mężczyzn-Ukraińców. H. E. 79 A. ponieważ zakochała się w Polaku Michale Żurkowskim77. S. Mytnica. Załuża. s. Berbeć. 1031.. [w:] S. 63 J. Dyrda. Iławczach68. Dotyczą one trzydziestu trzech miejscowości.[w:] H. będących częścią rodzin mieszanych. Siekierka. cit. Siekierka. 48. Paryszczach69. op. Bulzacki. Płaucza Mała i Glinna.[w:] ibidem. Paszkowska. W. cit.. 167. Z. żony Ukraińca Wasyla Strynadiuka. s. Mieszkaniec Broszowa J. ponieważ jej siostra wyszła 67 K. Poznań 1999. s. która wyszła z Polaka. która wyszła za Polaka oraz ich czworo dzieci. Płaucza Mała i Glinna. s. Do podobnego zdarzenia doszło we wsi Załuże79. w których doszło do zabicia ukraińskiego członka rodziny przez UPA lub bojówki OUN-B. 222. op. 879. 73 W. cit. Siekierka. Paryszcze. Relacja. s. Madziarki.[w:] ibidem. K. op. s. ale wyjechała z bratem do polskiej wsi Dębica63. Z. Wśród nich kobieta rozpoznała własną siostrę. Seredne. Sitnik relacjonowała opowieść swojej krewnej Petroneli Wołoszczuk. Różański. op. E. 65 S. która była Ukrainką54. J. 58 M. s.wsi zwolniono uprowadzoną Marię Dżumyk. 81 W..Piotrowi Iwaśce zabito żonę Polkę i synów. Koropiec nad Dniestrem.. Różański. Siekierka. op. że nic jej nie grozi.. 80 Z. [w:] H. s. szukając ojca i braci. cit.. E.. cit. op. H. darowano życie w miejscowości Hleszczawa ( żonę i córki uprowadzono)59.. s. W Mogielnicy powieszono młodą Ukrainkę zaręczoną z Polakiem78. Wierzbowiec.. Ocalała tylko jego żona Ukrainka. S. Broszów. [w:] ibidem. 908. Rybarczyk. 56 R. S. 835. Siekierka. Kobiecie nic się nie stało. uprowadzono jej ojca. s. op. Zdecydowanie największą grupę stanowią relacje opisujące przypadki piąty. 74 Ks. W tej samej miejscowości zabito Anielę Koczównę. Jastrzębski. Tomaszewska.. Natomiast J. s. [w:] S. Siekierka. Badecka. s. s. Swaryczów [w:] S. ponieważ jest Ukrainką80. Komański. Wszystkie świadectwa złożyli byli mieszkańcy Małopolski Wschodniej. op. op. 71 Marię Koziołową pobito. 302. s. iż sąsiadki Ukrainki zapewniały panią Bożkową. s. Komański. Maruszka. s. Wołoszcza Zady. Mąż i syn kontaktowali się z UPA. Hukałowce. czy zabić matkę. op. Komański. 464. K. 82 O. 527. Komański.[w:] ibidem. Bielecki. Madziarki. cit. mimo. s. Rabczuk. ponieważ myśleli. Bohutyn. op. 114. Konopiecka. Z przeanalizowanych relacji zaledwie cztery mówiły o oszczędzeniu przez UPA polskiego członka rodziny. 190. H. cit. [w:] S. Pojedyncze relacje mówiły o przypadkach zabicia innych niż żony i narzeczone Ukrainek. 61 J. H. Sobków. cit. 780.. Gdy ich nie znaleźli. Rybarczyk. Któregoś dnia przyszli do domu z obcymi ludźmi i zastanawiali się. [w:] S. op. Komański. s. op. W Ptyczy na Wołyniu zamordowano Ukrainkę. Turbiak. i Z. S. 54 Ibidem. Butyny. cit. Żony-Ukrainki zabito w : Mytnicy67. Komański. Bulzacki. trzeciemu . 64 G. Komański. Burban. która zginęła wraz z córką z rąk UPA. W Ostrowie ocalała żona Ukraińca Władysława Łobasza Katarzyna64. H. W domu Bałajewiczów w Madziarkach darowano życie macosze autora relacji. Siekierka. 1068. 363. 70 W Płauczy zabito żonę Antoniego Radaczyńkiego oraz ich dwie córki. Wolski.[w:] H. Komański. Sitnik. Martyrologia polskiej ludności na ziemi lwowskiej w latach 1939-1947. Siekierka. S. 62 F. Burbas przytaczał historią Ukrainki Zofii Cioń. Kniesioło. [w:] S. Turzański. drugiemu – Mikołajowi Samcowi. a jej i matce darowano życie. Wspomnienia. J. cit. cit.[w:] H. cit. 53 Ibidem. 51. 825. Łozowa. że wspomniana Ukrainka Rozalia Kisielewicz była drugą żoną Jana. H.. K.[w:] H. Łozowej71.[w:] S. Komański. J.. W rezultacie długiej dyskusji zostawiono ją przy życiu61.. Siostrze J. r. s. Hińkowcach72. R. Komański... 81. Zbrodnie dokonane przez nacjonalistów ukraińskich. 75 W Butynach oprócz żony Jana Ptaszkowskiego Anastazji zginęła też ich córka Helena. Bednarski. Komański. Pomorzany. s. Siekierka. Siekierka. Powieszono ją razem z 3 synami. Inna relacja mówiła. 198 199 . S. 1156.. K. że podczas napadu UPA na jej dom w maju 1945 r. 68 K. [w:] ibidem. Turzański. W Nielepkowicach w marcu 1945 r. Łozowa. Siekierka. szósty i siódmy. Szuszkiewicz. s.

Zarudcach114 oraz w Polance115. cit. Garbowski. Komański. Zarudce. Stocki.[w:] S. 886.. 853. E. przyrodniego brata. UPA zabiła Grzegorza Kowalskiego. s. s. H. Ojciec prosił. synowie lub bracia Ukrainek. 187. 94 J. pozostawiając przy życiu jego matkę Ukrainkę123. H. cit. 102 W Ćwitowej zamordowano wszystkich Polaków żonatych z Ukrainkami oraz ich synów. Siekierka. S. op. 106 A. W przeważającej części ofiarami byli mężczyźni. np.. H. 539. [w:] W. op.. Siekierka. Dobrowodach110. Komański. 98 F. Lech. Podlewska. 982. W kilkunastu przypadkach doszło do zabicia Ukraińca. Siekierka. Łabiak. 719. Komański. Komański. J. Mlynowce. 86 I. H. s. cit. Notatka z tragicznych wydarzeń ze wsi Staryki. [w:] ibidem. że jest Ukraińcem. Pawlikówce103. s. Siekierka. W Maruszce zabito Zenona Denysa. Ucieczka z piekła. Podobnie jak w przypadku kobiet. Siekierka. S. 514. 954-955. która była dwukrotnie żoną Ukraińców i uchodziła za Ukrainkę. cit. cit. s. Skoromochy. Zagłada polskiej wsi Jeziorany Szlacheckie (dokończenie). cit. Polniak. Staryk98. op. [w:] ibidem. Baczyński. [w:] ibidem. Lackiego Szlacheckiego93. 112 Idem. Fedorowicz. nr 3. świadkowie mówią. s.[w:] ibidem. J. Komański. H.. s. s. 1152.mężowie. Wołczków. s. s. Siekierka. s. Berezowica Wielka. [w:] ibidem. s. : mieszkańcy Mariampola91. Siekierka. Ćwitowa. s. s. 115 W Polance oprócz męża Polaka. Relacja. s.[w:] H. Róg. 727. Rudnicki. Świętym Stanisławie105.. s. Siekierka.Kamiennej Górze119. K. 660. L. s. Stasyszynie112. Sikiewicz. s. Dlaczego?. by zabito go razem z rodziną. Komański.[w:] ibidem. s. Siemaszko. op.. s. iż cieszy się ze śmierci męża. Strzemieniu116. op.. s. Siemaszko. cit. Niektóre z relacjonowanych wydarzeń miały charakter jednostkowy. Rekliniec w pow. 262.[w:] ibidem. Znacząca ilość relacji dotyczy przypadków. H. cit. J. 123 K. 463. cit. cit. s. Zginęli Polacy oraz dwóch Ukraińców. B. we wsi Zubrzec108. Żyrawy97. op. 200 201 . Komański. 88 M. H. Hucisko.. jej matkę i troje dzieci. 851. 19. cit. W. 220. Komański. ożenionych z Polkami. 93 Zamordowano męża autorki relacji. Hukałowcach111. 1212. [w:] S. K. s. S. Siekierka.120 W jednej z relacji znaleziono historię Polaka zabitego przez swoich szwagrów. których następnie w brutalny sposób zamordowano. op. OUN i UPA padali mężowie-Polacy.. 104 W Tomaszowcach zabito na oczach córki i żony Franciszka Krasuckiego oraz jego brata Karola Krasuckiego. Różański. op. Szpilur. Wójtowicz. [w:] ibidem. Różański. Bulzacki. 108 M. Komański.jednym z nich był Andrzej Kielo. 951. H. Żółkiew i Zawonie w pow. Wysocki został zastrzelony w 1945 r. 529. w rejonie wsi Dubowce zaatakowano kilkanaście furmanek. K.. s. E. s. L. Firlejowie118. s. Wołczków. Jastrzębski. Słobódce Bołszowieckiej117. ale potem uciekł. 111 J. Komański. Smerkłów. cit.in. 66. Selwa. [w:] ibidem. s. Różański. Niżniów. Bracławska. cit. Stechnikowce. [w:] S. 85 P. Iżycki.. Zagrobelna. żeby upiec chleb86.. H. op. Capar. E. 101 Cz. H. Śliwiński. G. s. Różański. [w:] S. Komański. Zamordowano je wraz z dziećmi w marcu 1945 r. 786.[w:] H. s. 51.. gdzie członkowie UPA zastrzelili Iwana Kosteckiego90.. Komański. [w:] S. Natomiast w domu Ukrainki Chomickiej.. 577. 110 W Dobrowodach zabito dwóch Polaków-mężów Ukrainek: Jana Witkowskiego i Piotra Wysockiego. s. ożeniony z Ukrainką.[w:] ibidem. cit... S. 917. Turzański. Bulzacki. cit. Miał w ten sposób udowodnić. Łozowa. W odwecie zabito jego kalekiego. Komański. ponieważ mieli żony Polki i nie chcieli wstąpić do UPA. Darachów. [w:] ibidem. M. Niżniowie107. Loba. s. oficjalnie przez NKWD. Strzemień. S. s. w Halinówce101. Na jej oczach zamordowano męża Leona Rubinowskiego. Siekierka. op. Sznajder. 91 Na drodze Mariampol. Komański. np. Kniesioło.. Hukałowce. Tomaszowcach104. 117 E. s. op. eadem. Taka sama sytuacja miała miejsce w Hucisku. 103 E. Komański. Z. 122 M.. op. Jarosławice. 116 J. w którym ukrywa się Roman100. 510. Wołczków. 952. zabito ojca jego żony. 114 D. Krasucki. H. 120 Jezioranach Szlacheckich zginął Tomasz Czajkowski. Siekierka. op.. 83. cit. S. Rybka. [w:] S. op. Bednarów.Anielą. Różański. [w:] H. którego ojciec był Ukraińcem122. S. T. syna Ukraińca i Polki89. H. Siekierka. Starczewska. Pomorzany. ponieważ były ukryte. 132... s. Matkę śmiertelnie pobito a córka doznała szoku. 35. W Janowce w marcu 1944 r. s. E. Ich najstarszy brat Roman był żonaty z Polką. będącego członkiem rodziny mieszanej.. Syna Rubinowskiej upowcy zmusili do zaprowadzenia ich do domu Pawła Rubinowskiego. Siekierka.. którego żona miała powiedzieć. Komański. Turzański. 646. cit. która wyszła za Polaka. s. 858. które przyszły do ciotki. 95 Z. op. Biedka. którego żona Ukrainka z małą córeczką ocalały. 99 X. Z kolei Franciszka Kosińska przytoczyła opowieść o rodzinie swojej kuzynki Ewy Rubinowskiej. Zawilski. 1201. Stechnikowcach109.. G.. 113 J.[w:] ibidem. 89 W. op. 668. Bulzacki. s. W. [w:] ibidem. Chłopiec brał udział w zbrodni. 250-251. 638. Huciska Litowskiego95. E.: w Łozowej podczas napadu na dom Ignacego Nosyka w grudniu 1944 r. 121 K. 735. op. Mariampol. s. T. 859. Tomaszewska. Milisiewicza z Żabcza87 i mieszkańca Swaryczowa o nieustalonym nazwisku88 Zostali oni zabici przez UPA. [w:] ibidem.. 439. F. Wrześniewska. 51. Siekierka. 92 Zginął Michał Tarasiewicz. uprowadzono 17-letnią córkę i rocznego synka. [w:] S. ożenieni z Polkami. i E. op. 544. op. 189. A. Kroczyńska. op. Caliński-Cały. Pawlikówka. T. S. 180. s. cit. Wołczkowa92. cit. W Gajach Wielkich u ojca Ukraińca ukryły się dwie córki żonate z Polakami. Siekierka. W Koszowie zamordowano dwóch braci Piotra i Iwana Czerwaków. E. cit. 36. kiedy ofiarą 84 Ibidem. cit.. Swaryczów.. Jastrzębski. Grochalska-Pawełczak. ponieważ ukrywała się z upowcami. Wójtowicz. Iłowski..za Polaka84. Głuczkowski. 119 W Kamiennej Górze uprowadzono i najprawdopodobniej zabito Czesława Prokopowicza.. [w:] W. Piotrowski. 100 I. s.Halicz. Zubrzec. 456. Słobódka Bołszowiecka. Buczkowski. Górawski..[w:] ibidem. Kniesioła96. Różański. s. op. [w:] S. 459. Mariampol. 123. op. s. Kruszelnicki.. Należeli do nich m. prawosławny Polak.. Sokal. [w:] S. 107 W. op. cit.[w:] ibidem. w których śmierć z rąk UPA poniósł polski członek w rodziny. 109 M. s.. Rudnicki. Pomorzanach113. Gdy banderowcy nie zastali w domu rodziny Romana zemścili się na jego braciach. op. Komański. [w:] H.. Siekierka. H. cit. ibidem. Kurniki Szlachcinieckie. Skoromochy. s..Ukraińca99. ale nie spełniono jego prośby85. 105 J. H. Polanka. Ćwitowej102. i E. Hucisko Litowskie. ginęli Ukraińcy. gdzie kazano mu zabić Karolinę Rubinowską. [w:] ibidem. s. Wołczków. 118 W Firlejowie zabito ojca i syna z rodziny Zielińskich w obecności ich matki i siostry. K. „Semper Fidelis” 1993. Procajło-Sakowska. doszło m. 90 J. ponieważ nie chcieli zdradzić miejsca. Firlejów. 97 W. Majewska. 96 Ks. Jezioranach Szlacheckich. Ziemba.. Smerkłowa94. Bednarowie106. Justyna. [w:] Świadkowie mówią. Łany. Tomaszowce. 87 A. s.in. zostały zamordowane dwie córki jej siostry. cit. Do sytuacji. ale podejrzewano UPA i inspirację jego żony. „bo na co jej Lach potrzebny”121. S. Maruszka.

uważał. 126 J. a samej gospodyni udało się uciec128 oraz w Dniestrzyku Hołowieckim. Podczas wojny ukrywała ją rodzina narzeczonego.zamordowano Józefa i jego żonę Ukrainkę. op. cit. 147 W Torskiem Ukrainiec Kościuk i jego żona Maria z domu Stojanowicz zostali zamordowani w brutalny sposób. i E. Marciniak. E. Rybarczyk. Siekierka. op. s.[w:] ibidem.[w:] Okrutna przestroga. s. s.. s.131 Śmierć groziła również za zamiar wyjścia za Ukraińca. Kupiczwola. Panacka.[w:] Okrutna przestroga. Podczas napadu na Żółtańce w marcu 1944 r. Siekierka.[w:] ibidem. s. ponieważ napastnicy uznali. Siemianówka. Zgłosiła to do NKWD. s. s. Płaucza Mała i Glinna. 209-210. Siekierka. 640. E.. Siemaszko.[w:] Okrutna przestroga. Perechodach142. Różański. Leszczyńska.. Zamordowano ją razem z matką Anną. Makuch. Zawada. gmina i parafia Maciejów. cit. cit.. po ekspatriacji Polaków. s. Kościuk nie popierał działań ukraińskich nacjonalistów. 141 W Płauczy zabito z rodzinami Iwana i Mykołę Prohyrów oraz rodzinę Franciszka Radaczyńskiego. op. Komański. Relacja..[w:] H.[w:] ibidem.. a syn Michał należał do AK.. których ojciec był Ukraińcem a matka Polką. Komański. syn Bronisław oraz córka Maria Steczyszyn. np. S. Majdan Górny.[w:] Choronów. Dobrzanach148 oraz Uhrynowie. Podczas napadu na Maciejów została ranna. K. Relacja. s. Bulzacki. Niestety relacja nie mówi. Żółtańce. op. 365. 1241. H.in. a żona mimo tortur nie zdradziła miejsca ukrycia męża. Nieudane próby zabójstwa podjęto w Ostrowie. żonatego z Polką.żony Ukraińca. s. cit. iż wiedziała o napadzie152. przebywająca w polskim domu. cit. cit. 125 W. 130 G. op. Siekierka. K. żonaty z Ukrainką myślał. Darowski. 142 W Wigilię 6 stycznia 19445 r. Strzemień. J. G. Mariampol. Komański. Do zabójstw całej rodziny doszło m. op. 308. 512. M. 150 B. Ławruszczak. Zalesie.: w Strzemieniu już po wojnie w 1946 r... S. 134 Ks. S. Rekliniec w pow. 698. ale banderowcy zabili całą rodzinę łącznie z Wasylem (szwagrem). [w:] S. 286.. W Dniestrzyku matka autorki relacji będąca Ukrainką otrzymała ostrzeżenie. 202 203 . Stemplewska-Niezgoda... 175. Surmacz relacjonował losy rodziny Janickich. pochodzącego z rodziny mieszanej (ojciec był Ukraińcem). Torskie. w Pikulińskim Hucisku138.. W okolicy Choronowa zabito niemowlę. Gaik k. pow. kobiety nie zamordowano. Staje. ich syn Franciszek przypadkiem ocalał.[w:] S.. mimo. 643.[w:] Okrutna przestroga. 205. Łozowej144. H. Mikołajków. E. K.. [w:] W. Gustaw Surmacz wspominał. 842. we wsi Torskie147. cit. że zostanie zabita z dziećmi. Relacja.jego. 215. Różański. S.. H. Relacja. Komański. Starej Hucie139. Głuczkowski. że siostra Józefa Stemplewskiego wyszła za Ukraińca Karpa Zwanieckiego. Kondracki. 892-893. na którą planowany był napad UPA. 133 G. E. s. Bulzacki. 1150. 784. Drażniowski. Petronela Apeniuk. Piast.. Jastzrębska-Sikiewicz. Surmacz. 136 M.[w:] S... jego żona Ukrainka Anna. 137 R. Męża nie było w domu podczas napadu. Dołsze Wojniłowskiej146. 135. H. 148 W lesie Piaski koło Dobrzan zamordowano Marię Pianko z Godowskich z mężem Ukraińcem. Wołczków. Czerkawszczyźnie143. Różański. 143 W Czerkawszczyźnie mieszkał Kowalczyk.. [w:] S. E.. H. 127 D. 129 J.[w:] H. [w:] Okrutna przestroga. W niektórych przypadkach zabijano również dziecko z rodziny mieszanej. cit. że UPA zamordowała brata jej męża. z której ocalała synowa Ukrainka. Komański. Brzeżan. 1190. i E. [w:] W.. Kupiczwoli125. Relacja z mordu zbiorowego dokonanego przez bandę ukraińską na ludności polskiej dnia z 12 na 13 lutego 1944 w miasteczku Maciejów.. Komański. Jasiński. s.149 B. ibidem.[w:] S. Makuch przypadkowo ocalał. 1152.. op.in. W. 308-309. 654. op. K. Relacja. gdzie zabito dwie córki Ukrainki Byciowej i jej siostrę. Relacja. Perechody(Przechody). co działa się w tym czasie z jej mężem. 1157.. [w:] ibidem. s. op. s. Siekierka. 151 G. s. Siekierka. s. Różański. i E.. Turzański. s. Według relacji Marii Piast w miejscowości Sucha Łoza z domu swojego męża Polaka Antoniego Siedleckiego uciekła jego żona Ukrainka. s.[w:] ibidem. która była żoną Ukraińca. zamordowano rodziców autora relacji. Komański.[w:] H. Komański. że z rąk UPA zginęła Urszulka córka Wacławy Czechowskiej i jej męża Jewgienija Hula133. Wszyscy ukrywali się w piwnicy i zostali tam zamordowani (11 osób). 146 Zamordowano rodzinę Pikuły żonatego z Ukrainką. jego brata Józefa i siostrę Zofię150. F. Roman. Kilkanaście relacji dotyczyło zamordowania całej rodziny mieszanej przez OUN i UPA. W.. Różański. Siekierka. ożeniony z Ukrainką Oleśką. W. 131 S. Pieczykolan. 128 A.[w:] ibidem. W nielicznych przypadkach ukraińscy członkowie rodziny uciekali z wsi. E. że w napadach na polskie wsie uczestniczył Ukrainiec. Grochalska-Pawełczak.. zamordowano rodzinę Słupskich. s. mimo. Relacja. Mniejsza ilość relacji dotyczy śmierci Polki. 1117-1118. 139 Marceli Białobrzyski był żonaty z Ukrainką. Kozarska. Łozowa. Płauczy141. Kobieta została zamordowana przez swojego szwagra130. op. s. cit. Relacja. S.. żonę Ukrainkę i sześcioro dzieci A. że uchroni to jego i dwie rodziny Jasińskich od śmierci. dziecko Jerzego i Hanny Jardeckich. 152 M. op. Wielosz. że synowa była Ukrainką. Córka pary była aktywną nacjonalistką. która była zaręczona z miejscowym Ukraińcem. Grochalska-Pawełczak wspominała. Siekierka. Pieczykolan wspominała. Kowel.. Białobrzyski ocalał. Komański. H.. s. Siemaszko. 140 Zamordowano rodzinę Gliwiaków. Siekierka. W kolonii Gaik k. który rozpaczał na widok zamordowanej żony. Bronowicach140. w Dębowej Karczmie124. 144 Podczas napadu na Łozową napadnięto na dom Ukraińca władysława Makucha. Siekierka. Siemaszko. że szwagier przechowa go z rodziną u siebie. s. cit.. s. Chmura.. E. Bulzacki. Komański. Komański. 135 A. 176. K. a potem dzieci przechowywane u babki Ukrainki151. H. 696.. zabito siostrę autora relacji Helenę. Jego ojciec był Ukraińcem. Podczas napadu Kowalczyk ukrył się. ponieważ nie było go w domu. s. H. kobieta wróciła do rodzinnego domu i została zabita132.137 124 L. 670. Wąsowicz. 1153.. op. op. Chwilę przed napadem uciekła z domu 138 Marcin Witkowski. Siekierka. cit. Sokal. który nie popierał UPA. Brzeżan zabito synów rodziny Pakoszów i mocno pobito ich matkę-Ukrainkę135. H. który miał żonę Polkę Zofię z domu Tomczyk. S. W styczniu 1945 r. Siekierka. 187. s. że zagrożenie ze strony UPA minęło.. Na Wołyniu w okolicach Teresina UPA zamordowała dwoje dzieci. F.. Przerośli126 oraz Zalesiu127. Surmacz. kiedy wydawało się. w której najpierw zabito rodziców. op. pozostawiając przy życiu troje dzieci136. 153 B.[w:] Okrutna przestroga. 132 J. Jaszczyszyn. cit. Dołha Wojniłowska. Hleszczawie145. Dniestrzyk Hołowiecki. Relacja. 122. Siekierka. Żólkiew i Zawonie w pow. 145 W Hleszczawie zginął Mikołaj Koszowski. że większy ból przyniesie jej patrzenie na śmierć dziecka134. cit. ponieważ nie było jej w domu153. Grzybowska. Komański. s.s.. napadnięto na rodzinę Sędziszewskich. Z. Komański. 1064. Natomiast G. Ostrów. Bulzacki. cit. S. Natomiast Maria Stemplewska-Niezgoda wspominała. op. 149 H. H. cit. s. Tajerle. dzięki czemu została przewieziona w bezpieczne miejsce ( do Sambora)129. S. op.. Czerkawszczyzna. cit. Na osiedlu Nawrów zabito rodzinę Kazimierza Bydłowskiego. Bruckenthal. M. s. Zabójstw żonPolek UPA dokonała m. s.

Sobkowa z Koropca nad Dniestrem został pobity przez członków OUN.. Kobiecie udało się przeżyć173. H. Kasperska kazała Łomeckiej podać się za Ukrainkę. 773. 1062. Mariampolu159. Łomecka.[w:] ibidem. Ostrowie161 oraz Połowcach162. Komański. Komański. op.. Niemiec. Franciszek Chełp i Maria Kasperska. że jego ojciec i brat Antoni otrzymywali od Ukraińców z OUN propozycje przejścia na tzw. Obserwował ją młody banderowiec. która była Ukrainką154. Różański. Siekierka. Ewie Ostrowskiej z Kosowa Huculskiego pomagała Polka zamężna z Ukraińcem Kamińska. ojciec Polak) wspominał.. Kulińska. Straciłem całą rodzinę.. 715-716. 158 Autor relacji z matką zostali ukryci w domu przez sąsiada Polaka żonatego z Ukrainką. [w:] L. 310-311. Bulzacki. 1065. 918. ponieważ nie poinformowali jej o napadzie171. Bielecka. 875.. Stański. Polaków ostrzegł właściciel młyna. 153. członów UPA. Kondracki. 159 Podczas napadu na Mariampol autorka relacji z babcią i kuzynką były ścigane przez grupę banderowców. s. żonatego z Polką. J.Ziemianka. Szczepański. a pytany przez rodaków Babiuk. 170 J. 161 Rodzina Julii Mamul nocowała u sąsiadów Korotków. Siekierka. Stosunkowo licznie występowały w relacjach sytuacje związane z udzielaniem pomocy Polakom przez członków rodzin mieszanych.. 155 D. żonaty z Polką Pauliną z d. H. otrzymywała od Ukraińców listy z pogróżkami i naciskami. Kawka. Komański. 26. z którego usiłowano uprowadzić mężczyzn... Najczęściej przechowywano Polaków podczas napadów UPA lub bezpośrednio po nich. Siekierka. 513. T. gdzie i kiedy będzie napad na wieś165. H. który miał narzeczoną Polkę. Połowce.[w:] Świadkowie mówią. że zostanie zabita przez UPA. Kobiety wspólnie zawiozły do szpitala rannego brata 154 H. M. Bakota. H.wszyscy przeżyli163. s.. np... Siekierka. Majkowski. cit. Grabicz. Siekierka. Przedstawione powyżej wydarzenia wskazują na tragiczną sytuację rodzin mieszanych na Kresach II RP. 156 Mieczysław Jaskółowski z matką znalazł schronienie w domu ciotki Stefanii Babiuk. Po wyjeździe Polaków z Ostrowa Ukrainka będąca żoną Polaka Róża Żurowska pojechała do rodziców. Sobków.. ludzkiej pomocy udzielanej Polakom. 172 Ibidem 173 ibidem. s. Ewy166. E. Liczyć tylko na siebie. Bohorodyczyn. 165 M.: w Dublanach grupa Polaków ( Genowefa Łomecka. op. Hamal.. że kobieta wiedziała o napadzie. Było to małżeństwo polsko-ukraińskie. 204 205 . T. Jankowski.. Polaków ukrywano również w Kobakach156. Majkowski pochodzący z rodziny mieszanej ( matka Ukrainka. [w:] H. W niektórych przypadkach ostrzegano Polaków o niebezpieczeństwie. że u niego żadnych Polaków nie ma. Tomaszewską zaopiekował się w Kutach kolega jej wujka Kulbickiego Ukrainiec Dmytro Babiuk. która była Ukrainką. op. W. Ottynia. 114. Pokazują również jak bardzo społeczność ukraińska została przesiąknięta ideologią ukraińskiego nacjonalizmu szerzoną przez OUN Bandery. 451. której mąż był Ukraińcem.. 773.[w:] Świadkowie mówią. S.[w:] S. Dublany. cit. H. Derżów. 93. którzy wystraszyli się. We wsi Derżów Polaków ostrzegł syn Anieli Żolińskiej z polsko-ukraińskiej rodziny. E. Kondracki relacjonował zachowanie jednej z uciekinierek na stacji w Łańcucie Stanisławy Hołuj. Mamul. 174 M. czy była przypadkowa. [w:] S. poinformował Polaków.. J. Kutach157. s. Siekierka.. Siekierka. czy nieobecność kobiet w domu wynikała z celowego działania. cit. G. która narzekała na swojego ojca i brata. Dysponujemy nielicznymi relacjami obrazującymi sytuację dziesiątą związaną z ucieczką rodzin mieszanych z zagrożonego terenu. H. s. Przypadkowo życie Polakom w majątku rolnym Grzybice w powiecie włodzimierskim uratowała żona jednego z nich Ukrainka. Komarów. Dzieci Kresów.. żony Polaka. Zatrzymał je Ukrainiec Dmytro Dupak. 162 Maria Pawłowska z dziećmi została ukryta podczas napadu przez Nestora Korczyńskiego. Komański. Zdarzały się również przypadki informowania polskich rodzin o planowanym napadzie UPA. s. s. op. 1. op. zorientowawszy się o czystce rodzin mieszanych uciekł z żoną i dziećmi do Włodzimierza. Relacja[w:] ibidem.. We wsi Borówka na Wołyniu Ukrainiec Siergiej Kopernik. [w:] ibidem. Kobyłecki.Polaka174. s. Mój Jasio nie żyje.[w:] ibidem. Różański. s. 164 L. 309. Łysiak. 1063. [w:] S. s. Kobaki. Ostrowska. s. ciotki Danuty155. Bulzacki. s. Natomiast ojczym autora wspomnień M. Grochalska-Pawełczak. 314. s. E. 157 Heleną Łysiak z d. s. Dołhe.. s. Dołha Wojniłowska.[w:] H. Podstęp się udał. Mariampol. Słobódka Bolszowicka. K. W wymienionych przypadkach nie mamy pewności. 163 G.[w:] ibidem. Różański. Komański.. Podczas napadu na Ostrów była kilka dni po porodzie. s. która wchodząc do pomieszczenia. Danutę Niemiec przechowywała polsko-ukraińska rodzina Marii Sobkowiczów. Stasyszyn. Domański.). cit. ułatwiano wydostanie się z zagrożonego terenu. S. Komański. Kilkanaście relacji mówiło o przypadkach ukrycia lub przechowywania Polaków. 169 Z. Wołczków. pod wpływem zagrożenia uciekła polsko-ukraińska rodzina Kowalskich168. Gdy odmówili dostali pogróżki. cit.. w których grożono im śmiercią170.[w:] S. którego żona była Polką. 718. Wdowa po kierowniku szkoły w Chlebowicach Świerskich ( zastrzelony w 1943 r. E. 225. wypłoszyła napastników167.. Komański. cit. cit.w Druchowej synowa Anny Słonimskiej.: ze wsi Dąbrowa. s. np.. Różański. 166 E. cit. cit. który następnie ukrył je w bezpiecznym miejscu. mówił. 171 A. 211. ale nie udzieli pomocy jej nowej rodzinie172. kiedy przyszły tam oddziały UPA. Ostrów. Słobódce Bolszowickiej158. Jaskółowski. Nieliczne relacje mówiły o codziennej.. K. s.[w:] S... H. s. 168 Z. Natomiast A. s. np...[w:] S. ponieważ wychowywał pasierba. op. Ukrainka zamężna z Polakiem) byli w młynie. Posiadamy również relacje dotyczące wydarzeń o charakterze jednostkowym. op. narodowość ukraińską.. a Chełpowi udawać głuchoniemego.[w:] ibidem. P. op. Na tej samej stacji przebywała również Ukrainka Franciszka Orluk żona Polaka. P. w której ojciec był Ukraińcem164.[w:] ibidem. a pomagający Polakom Ukrainiec Giergiel. Jej ojciec i brat brali udział w napadzie. op. 167 Z. Żak.. Siekierka. chociaż przebieg wydarzeń w ostatnim przypadku wskazuje. Komański. Podczas szukania Polaków we wsi zostali oni ukryci. 160 We wsi Grabicz ojciec autora relacji ukrywał się u sąsiada Ukraińca Michała Semeniuka żonatego z Polką. Grabiczu160. aby wychowała dzieci w tradycji ukraińskiej169. Kraków 2009.

Przemarsz uczestników Posłanka Brygida Kolenda-Łabuś Prezydent Miasta Tomasz Wantuła Apel pamięci 206 207 .

Wicewojewoda Antoni Jastrzembski Salwa honorowa Nasz chór Echo Kresów Mszę odprawił i homilię wygłosił ks.Tadeusz Isakowicz-Zaleski 208 209 .

210 211 . Jest przekonany. wraz z Adamem Rolińskim prac pt. Jest redaktorem naukowym i współautorem 3 książek w Polsce i 2 książek w Meksyku oraz autorem ponad 100 publikacji naukowych.Przygotowuje pracę doktorancką na temat stosunku OUN-UPA do Polaków w czasie II wojny światowej w świetle polskiej historiografii. Działacz antykomunistycznej opozycji. W roku 2009 wydała pracę „Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939”. Od wielu lat zajmuje się problematyką ludobójstwa na Kresach południowo wschodnich. Interesuje się żywo sprawami kresowymi. Jest autorem i współautorem ponad 170 artykułów i 20 książek oraz albumów poświęconych historii Wołynia. Współzałożyciel i Prezes Fundacji im. Jest sekretarzem Stowarzyszenia Instytut Kresów Rzeczypospolitej. Był uczestnikiem konferencji „Akcja Wisła-Przyczyny. poeta. Józefa Mackiewicza oraz Nagrody Kustosz Pamięci Narodowej.”Dzieci Kresów I.09. historyk Kościoła. policzył i ustalił liczbę zabitych na 150 osób. w tym książk i „Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskiej Kresów w latach 1943-1947”. felietonista Gazety Polskiej. Od 2009 roku jest uczestniczką studiów doktoranckich w zakresie historii ma Akademii im. 380 wykładów. pow.Ponadto jest autorką bardzo wielu artykułów naukowych i prasowych. archiwista. urodził się w 1925r w Piotrkowie Trybunalskim. Studia rolnicze ukończył w Krakowie. członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego odział w Przemyślu.Autorzy Tomu Lucyna Kulińska /AGH Kraków/. Jest współpracownikiem naukowym rzeszowskiego oddziału IPN.prof. Wydał „Przemilczane ludobójstwo na Kresach”. Jest członkiem Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu. Stopień naukowy profesora nadzwyczajnego uzyskał w 1969 roku. dr hab. Był współorganizatorem wystaw i organizatorem dwóch międzynarodowych sesji naukowych. a profesora zwyczajnego w 1980 roku. że zawyżenie liczby ofiar miało na celu zmniejszenie poczucia winy Ukraińców za masowe ludobójstwo Polaków dokonane na Kresach. w latach 19842012 wygłosił ok. Udziela się na forum samorządu doktoranckiego oraz pełni funkcję Przewodniczącej Koła Naukowego Doktorantów. Przebieg Konsekwencje” zorganizowanej w Przemyślu w 2007 roku. Jana Długosza w Częstochowie. prelekcji i odczytów. Jest autorką i współautorką licznych książek i artykułów historycznych poświęconych losom polskich kresów. badający stosunki polsko-ukraińskie w latach 1918 do 1950. adiunkt na Wydziale Humanistycznym. Trójcy dla Polski południowej oraz reprezentantem mniejszości ormiańskiej przy Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych. Rodzice byli kresowianami.III”.1958r w Karolinowie. że liczba Ukraińców zabitych w Pawłokomie jest grubo zawyżona oraz.”Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943-1944”i „Kwestia ukraińska i eksterminacja ludności polskiej w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Polskiego Państwa Podziemnego 1942-1044”. W międzyczasie spędził rok na Uniwersytecie Cornella w USA i w sumie siedem lat w Meksyku na Uniwersytecie w Chapingo w stanie Meksyk. W latach 1992-2012 Prezes Towarzystwa Przyjaciół Krzemieńca. absolwent KUL. Od 1992r aktywnie uczestniczy społecznie w pracach Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Lublinie. Leon Popek urodził się 23. szczególnie II wojny światowej.W przygotowaniu są kolejne tomy. Jest autorem najnowszej historii kościoła w Polsce. represjonowany przez komunistyczną Służbę Bezpieczeństwa. Zdzisław Konieczny urodzony w 1930 roku w Drohobyczu. W oparciu o dokumenty archiwalne przedstawił inny niż ukraiński przebieg wydarzeń w Pawłokomie. opiekującej się osobami niepełnosprawnymi.Kraków. Magdalena Kazik jest absolwentką Wyższej Szkoły Pedagogicznej. Wydał „Księża wobec bezpieki na przykładzie archidiecezji krakowskiej. od 2000r pracownik IPN O/Lublin. Zajmuje się zagadnieniami terroryzmu. Pracował na Uniwersytecie Poznańskim i w SGGW.. Od 1976 do 1096 roku pełnił funkcję dyrektora Archiwum Państwowego w Przemyślu.historyk i politolog.II. Brata Alberta. dr historii. Tadeusz Isakowicz-Zaleski . „Nie zapomnij o Kresach”. Jest Laureatem Nagrody Literackiej im. Był komendantem 39 obozów harcerskich w Polsce i organizatorem czterech obozów skautowych w Meksyku. nacjonalizmu i przyszłością globalizującego się świata oraz stosunków polsko-ukraińskich XX wieku. Leszek Jankiewicz . W latach 19921998 członek Zarządu Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie. Następnie praca w Instytucie Sadownictwa w Skierniewicach. Chełm. W 2011 roku zdobył pierwsze miejsce w Konkursie Książka Historyczna Roku za „Ostrówki Wołyńskie -ludobójstwo”. Ksiądz obrządku ormiańsko-katolickiego. doktor nauk historycznych. Zainteresowania nauką ogniskują się wokół historii najnowszej. Jest proboszczem ormiańsko-katolickiej parafii św. Dr.

.in. Polakiem i G. Autor ponad siedemdziesięciu publikacji naukowych m. Łukomskim). Ostatnio wydał m.in. profesor. Warszawa 1994 (współautor z B.W. 212 213 . G. dr hab.2008. Leibniz. „Naczelna zasada racjonalizmu. Od Badeniego do Potockiego.in.dr hab. Ch.Czesław Partacz . Od Kartezjusza do wczesnego Kanta”. profesor w Instytucie Filologii Uniwersytetu Wrocławskiego.in. Wolfa”. Toruń 1996. Toruń 2004 (współautor z K. Bogusław Paź . nowożytnym racjonalizmem /Kartezjusz. Koszalin 2001.Ładą). Tradycja i idee nowoczesnej filozofii” oraz „Aletofobia. /redakcja/ „Leibniz.ukraińskie w Galicji 1888 . Polska wobec ukraińskich dążeń niepodległościowych w czasie II wojny światowej. Augustyna?” Rozważania na temat pojęcia wojny sprawiedliwej (bellum iustum). a także krytyką współczesnego postmodernizmu.”Epiistemologiczne założenia ontologii Ch.(Instytut Polityki Społecznej i Stosunków Międzynarodowych Politechniki Koszalińskiej). genezy terroryzmu i natury prawdy historycznej w kontekście współczesnego nihilizmu. Kwestia ukraińska w polityce polskiego rządu na uchodźstwie i jego ekspozytur w kraju 1939-1945. Stosunki polsko . Historyk i politolog. zagadnieniami dotyczącymi prawdy i kłamstwa w filozofii klasycznej. autor wielu książek i artykułów (ponad sto publikacji) poświęconych stosunkom polsko-ukraińskim XIX i XX wieku. Zajmuje się m. Wolf/. Historyk filozofii. czyli strach przed prawdą o ludobójstwie na Kresach” oraz „Czy OUN-UPA walczyła w imię św. m.: Wojna polsko-ukraińska 1918 -1919.

jaką w budzeniu nienawiści do Polaków i pozostałych nie . Natomiast krakowska historyk. Całość tworzy dość różnorodną prezentację. Zebrane prace w adekwatny sposób ukazują najważniejsze elementy zbrodniczej działalności band OUN-UPA w postaci: ich masowej skali dokonywanych zbrodni oraz nieludzkiego. będące skutkiem aktywności ukraińskich nacjonalistów. Autorka we wspomnianym studium operuje danymi statystycznymi. Młoda badaczka zjawiska ukraińskiego nacjonalizmu. Autor ukazuje historyczne uwarunkowania tych relacji. Jankiewicza poznajemy szczegóły dotyczące dramatycznych losów polskiego duchowieństwa na Kresach. świadka tamtych zbrodni na przykładzie losu mieszkańców Korościatyna koło Monasterzysk na Tarnopolszczyźnie. Dramatyczny przebieg wydarzeń czyniących kres wielowiekowej egzystencji Polaków zostaje ukazany za pośrednictwem jego ojca. Recenzja Przedłożony mi materiał stanowi podstawę do edycji kolejnego tomu z serii poświęconej ludobójczej działalności ukraińskich faszystów z OUN-UPA i SS-Galizien. zakładającej bezwzględne i systematyczne mordowanie wszystkich nieukrańskich mieszkańców Kresów. Tym bardziej więc na uwagę zasługuje przeczytany przez mnie materiał. inaczej niż setki innych. poznajemy okoliczności i przebieg zagłady dwóch polskich miejscowości: Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Przywołując źródłowe dokumenty i posługując się statystykami. przebiegu i oceny operacji „Wisła”. Niestety. której szczególne piętno wywarły zbrodnie dokonywane przez OUN-UPA.Prof. gdyż znane jest ono dość wąskiemu gronu specjalistów oraz żyjących jeszcze świadków tamtych zbrodni. dotyczących historycznych. że terrorystyczna działalność ukraińskich nacjonalistów była skuteczna i doprowadziła w efekcie do tak wielu zbrodni. jakie zostały dokonane przy okazji wspomnianej ekshumacji. ale także wyniki badań. które na zasadzie efektu kuli śniegowej znajdą swoją kulminację w postaci masowych rzezi dokonywanych na polskiej ludności Brzeżańszczyzny w czasie wojny. została szczególnie dokładnie przebadana i opisana za sprawą dokonanej w lipcu 2011 roku ekshumacji. tego stale jeszcze w dużej mierze przemilczanego. Działalność ta została ukazana zarówno na planie ogólnych opisów. Na szczególną uwagę zasługuje w tym tekście całkowicie pomijany przez ukraińskich historyków aspekt tej działalności w postaci satanicznej perfidii. ukazuje nie tylko ciągle mało znane szerszemu czytelnikowi oblicze walki z bandami UPA na terenie Polski. relacjami świadków. ostatnio na nowo aktualny i dyskutowany za sprawą apologetów banderyzmu. na poziomie podręczników szkolnych brak jest jakiegokolwiek przekazu na ten temat. Szczególna wartość tekstu polega między innymi na tym. ilościowy aspekt zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. UWr. Zagłada tych dwóch miejscowości. różnorodnymi źródłami archiwalnymi. których los jest przemilczany do dzisiejszego dnia nawet przez władze Kościoła rzymsko-katolickiego. Piszę „w dużej mierze”. Lucyna Kulińska w obszernym studium podejmuje w niezwykle szczegółowy. obszernym artykule tego profesora poznajmy specyfikę relacji polsko-ukraińskich w latach 1914-1947 na przykładzie wsi i małych miast województwa tarnopolskiego. mieszanych polsko-ukraińskich małżeństwach.in. ale realia. często niezwykle perfidnego okrucieństwa. na szczególną rolę. W drugim. znanego badacza zjawiska zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. Na konkretnych przykładach ukazała realizację banderowskiej ideologii. chciałoby się rzecz: detaliczny sposób analizy socjologiczno-politologicznego oraz ideologicznego tła ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów z OUN-UPA na ludności polskiej na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. dr hab. jak i w kontekście jed- 214 215 . że Autor wskazuje personalia i okoliczności mordowanych polskich duchownych.Ukraińców odegrało ukraińskie greko-katolickie i prawosławne duchowieństwo. Bogusław Paź prof. Jana Zaleskiego. jakim było mordowanie polskich małżonków w licznych na Kresach. koncentrując się na dramatycznej dynamice tych relacji w czasie II wojny. Autor na konkretnych przykładach wskazuje m. które sprawiły. Tekst księdza Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego wpisuje się w poruszaną przez niego często problematykę zagłady Polaków i polskich Ormian na Kresach południowo-wschodnich. problem przyczyn. Warto zwrócić uwagę. Magdalenia Kazik ukazuje jedno z najbardziej przerażających oblicz ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA. Podaje krok po kroku kolejne wydarzenia z okresu przedwojnia. W trzecim tekście ten sam Autor ukazuje szczegółowy. gdyż przez swoją różnorodną formę od stricte akademickiej po popularno-naukową ma szansę dotrzeć do szerokiego grona czytelników. że Autor zaprezentował nie tylko historyczny rys zagłady polskich mieszkańców tych dwóch miejscowości. Wreszcie last but not laest w tekście Leona Popka. ich aspekt socjologiczno-demograficzny i religijny (wyznaniowy). zjawiska w naszej historii. Zdzisław Konieczny podejmuje natomiast. socjologicznych i politycznych realiów. które bezpośrednio doprowadziły do operacji „Wisła” i przede wszystkim jej przebieg. W pierwszym tekście Leszka S. która polegała na zmuszaniu ukraińskiego małżonka do zamordowania polskiego współmałżonka i jego polskich dzieci. W tle tych wydarzeń ukazuje jednocześnie słabe strony i błędy polskich władz.

które dążą do narzucenia tych zasad społeczeństwu.Tytuł powinien brzmieć: Zbrodnie nacjonalizmu ukraińskiego czy halickiego w powiecie Brzeżany w latach 1922-1941? 216 217 . nazizm ukraiński? Banderyzm. że jest dobrem. Poprawność polityczna jest swoistym amerykańskim i dywersyjnym bolszewizmem. dlaczego? Ponieważ ukazuje trzecie po niemiecko-hitlerowskim. W jej wyniku. Idzie niejako pod prąd tendencji przemilczenia zbrodni dokonywanych przez ukraińskich faszystów. niebagatelna wartość zebranych w tym tomie materiałów polega na oddaniu czci zarówno tamtym blisko dwustu tysiącom polskich ofiar OUN-UPA. Czesław Partacz Recenzja Rok 2012 jest istotny w historii Europy oraz historiografii polskiej w której prawie zwyciężyła polityczna poprawność (Political Correctess). że tzw. W rezultacie niniejszy tom może znaleźć szeroki krąg czytelników od osób słabo zaznajomionych z poruszaną problematyką po specjalistów od dziejów polskich Kresów południowo-wschodnich. głównie chłopów. Prezentowane opracowanie ukazuje dokumenty epoki. Możemy z całą odpowiedzialnością stwierdzić. stanowi zagrożenie dla ludzkości.Doktryna ta ma na celu zapomnienie czy też pominięcie zbrodni OUN-UPA.300 000 Polaków narodowości żydowskiej a póżniej 134. Prof. a nawet – jak ostatnio – próbom ich rehabilitacji w Polskim Parlamencie.nostkowych. W odróżnieniu od innych publikacji historycznych. Ten trend powstał na lewackich wydziałach uniwersytetów amerykańskich i po 1989 roku niestety dotarł do Polski. Obowiązuje fałszywa doktryna Jerzego Giedrojcia zmierzająca do dobrych stosunków polsko-ukraińskich skierowanych przeciwko Rosji. który jest typowym ukrainizmem. ukraińsko-nazistowsko-halickim ludobójstwo na narodzie polskim. jako swoisty kod językowy oraz zespół zachowań i opinii przedstawianych jako? antydsykryminacyjne? System ten prezentowany jest przez kręgi lewicowe. Nie ma znaczenia czy rządzi Unia Wolności.lewackie oraz ?neoliberalno-postępowe?. sowiecko-bolszewicko. Nie mogę zgodzić się z tytułem opracowania. Dodatkowa. Prezentowane opracowanie jest zaprzeczeniem poprawności politycznej. jak i moralnej satysfakcji żyjącym jeszcze świadkom prawdy o tamtych wydarzeniach. zbrodniarze ci jako funkcjonariusze III Rzeszy Niemieckiej służący w Ukranische Polizai zamordowali około 1. Jan Zalewski ukazuje bezmiar zbrodni OUN-UPA w województwie tarnopolskim. poruszana w nim problematyka ma swój bardzo ważny aktualny wymiar. faszyzm. który jak inne znane nam antychrześcijańskie ideologie (bolszewizm. Prawo i Sprawiedliwość czy Platforma Obywatelska.. To ludobójstwo popełnione przez zwyrodniałych nacjonalistów halicko (pochodzących z ziem byłej Galicji-województwo lwowskie. nazizm niemiecki-hitleryzm.Lucyna Kulińska ukazuje zbrodnie halickie w powiecie Brzeżany.000 Polaków. tarnopolskie i stanisławskie) i Ukraińców z Wołynia jest nieuznawana przez władze polskie.poprawność polityczna jest nienawiścią do dobra za to. SLD. szczegółowo ilustrowanych przykładów ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów.rosyjskim. dr hab.

w województwie lwowskim. Leon Popek opisał zagładę Ostrówek i Woli Ostrowieckiej na Wołyniu a ks. były to w swojej istocie indoktrynowane przez zwyrodniałych nazistów halickich. iż prezentowana książka mimo pewnych mankamentów wnosi bardzo wiele elementów ważnych do procesu badań zbrodni OUN-UPA. przedstawianych na Ukrainie i w Polsce przez historyków neobanderowskich jako jako słuszną walkę narodowo-wyzwoleńczą. Ale najbardziej istotnym artykułem prezentowanej ksiązki jest tekst poświęcony sytuacji rodzin mieszanych polsko-ukraińskich i ich mordowanie przez bojówki OUN-UPA. których zbrodnia nie ma swoich odpowiedników w historii Europy.. L. Należy stwierdzić.ale tak było na ziemiach Kresów Wschodnich.Tadeusz Isakowicz-Zalewski zbrodnie banderowskie opisane przez jego ojca Jana Pan prof. 218 219 . Jankiewicz opisując stosunki polsko-ukraińskie w województwie tarnopolskim oraz w dwóch następnych rozdziałach wniósł istotny wkład w rozwój badań nad zbrodniami OUN-UPA. Bojówki UPA i Samooboronnych Kiszczewych Widdiłów mordujące bezbronnych chłopów polskich. stanisławowskim i wołyńskim.Niestety.tarnopolskim. W żadnym europejskim kraju mężowie czy żony nie mordowały swojej drugie połowy i własnych dzieci na rozkaz nazistowskiej organizacji ze względu na narodowośc .

. Tadeusz Isakowicz .......................................................... dr Lucyna Kulińska Preludium Zbrodni...........................................08..................................................................................ukraińskich na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w czasie II wojny światowej .............................................................................. prof........1941 ............... 60 116 144 150 174 183 dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła”......... dr hab....... prof.......SPIS TREŚCI Wstęp mgr Krystyna Patrzykąt . 220 ............. Straty ludności polskiej na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich ...........................................................................................ukraińskie od około 1914 do 1947 roku rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego ....................... 192 210 214 217 Autorzy Tomu ......................... 4 6 prof.............................. dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30.............. Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale .................................................................................................... Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922 .................. dr hab Leszek Jankiewicz Stosunki polsko ......1943r) ..................................Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego ........ Czesław Partacz Recenzja .................... .......... mgr Magdalena Kazik Sytuacja rodzin polsko ................... dr hab........................................ Bogusław Paź Recenzja .............................. Ks............................................................

978-83-63999-01-8 .ISBN .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful