Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich

4

Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich
Dawne Kresy Południowo Wschodnie W Optyce Historycznej i Współczesnej

Seria Pod redakcją Witolda Listowskiego

Kędzierzyn-Koźle 2012

1

Seria poświęcona ludobójstwu Polaków dokonanych przez OUN-UPA na Kresach Południowo wschodnich

IX Dzień Kultury Kresowej - IX Konferencja Popularno-Naukowa Kędzierzyn-Koźle 2 czerwiec 2012r
Redaktor tomu: Witold Listowski

Podziękowanie
Serdecznie dziękuję wszystkim osobom, które przyczyniły się do wydania tej książki. Wszystkim autorom za napisanie tekstów: dr Lucynie Kulińskiej, prof. dr hab. Leszkowi Jankiewiczowi, dr Zdzisławowi Koniecznemu, dr Leonowi Popkowi, ks. Tadeuszowi Isakowiczowi - Zaleskiemu, mgr Magdalenie Kazik oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji, Krystynie Patrzykąt za napisanie wstępu, Poseł Brygidzie KolendzieŁabuś, Senatorowi Aleksandrowi Świeykowskiemu, Staroście Powiatu Arturowi Widłakowi, Przewodniczącej Rady Miasta Elżbiecie Czeczot, Prezydentowi Miasta Tomaszowi Wantule, Zastępcy Prezydenta Miasta Pawłowi Ramsowi, Wiesławowi Tokarczukowi, Mieczysławowi Habudzie, Janowi Dubianikowi, Beacie Kaczyńskiej-Pogwizd, Marioli Motyl, Henrykowi Wierny, prof. dr hab. Bogusławowi Paziowi oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji oraz członkom Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu i wszystkim osobom, które wzięły udział w uroczystościach IX Wojewódzkiego Dnia Kultury Kresowej 2 czerwca 2012r oraz Dnia Pamięci Ofiar Ludobójstwa Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej 11 lipca 2012 roku w Kędzierzynie-Koźlu. Witold Listowski Prezes Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu.

© COPYRIgHT BY:
Stowarzyszenie Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu Strona internetowa: www.kresykedzierzynkozle.home.pl

ISBN - 978-83-63999-01-8 Wydawca:
ARSGRAF ul. Jaktorowska 40 96-300 Żyrardów
Projekt zrealizowany dzięki wsparciu finansowemu Gminy Kędzierzyn-Koźle

Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu

Posła Brygidy Kolendy-Łabuś Senatora Aleksandra Świeykowskiego

2

3

kiedy pierwszy prezydent Ukrainy Leonid Krawczuk przyznał cyt. Dyplomacja nie zauważa szerzącego się kłamstwa i zniewag dotyczących prawdy o Golgocie Wschodnich ziem Rzeczypospolitej.hańba i potępienie. W programach szkolnych temat Kresy pomijany i przemilczany dla politycznej poprawności. UPA i SS Galizien. tysiącom Kresowych Społeczników którzy zajmują się tematem ludobójstwa Kresowego. przypominamy i będziemy przypominać. „Kłamstwo .. o co od dziesiątek lat zabiegają Kresowianie. jeśli sami nie dbamy o naszą godność! Tym większa chwała Wspaniałym Naukowcom – Historykom. zamienia się w sforę” Ks. a nasze kolejno rządy nie reagowały. ani ból ich i bliskich pozostałych przy życiu i noszących w sobie piętno tamtych strasznych skrytobójczych rzezi bezbronnej społeczności Polskiej. „Nie o zemstę.Koźlu. nawet w którymś pokoleniu. dlaczego. Dziękujemy Im. „Polsce i Ukrainie przyjaźń i zgoda –OUN. Temat ten był i jest od dziesiątek lat zakłamywany. Niestety prawda o potwornym ludobójstwie dokonanym na Polakach w czasie drugiej wojny światowej jest ciągle niewygodna naszym władzom rządowym i parlamentarnym. Był czas.”. aż władze Polski i Ukrainy uznają i potępią to ludobójstwo. trwamy. wbrew ślepocie i znieczulicy naszych władz centralnych.” Hasła te mówią wszystko to.prawdą zwyciężaj!” 4 5 . Przecież nikt nie będzie nas szanował. ale o pamięć wołają ofiary” Krystyna Patrzykąt Wstęp Dni Kultury Kresowej w Kędzierzynie. który traci pamięć. marginalizowany i pomijany. Będziemy przypominać o OUN i UPA. że działają w myśl zasady. „szowiniści ukraińscy zamordowali blisko pół miliona Polaków„ i prosił Polaków o przebaczenie.„Naród. Tarnowski My. o tych zbrodniczych organizacjach ukraińskich nacjonalistów do czasu. pamiętamy. Nie obchodzą ich losy kilkuset tysięcy bestialsko wymordowanych Polaków na Kresach II RP. jak zwykle pięknie zorganizowane . Nawet trudno się domyślać. by w końcu prawda weszła do szkolnych klas. w 2012r. Kresowianie.odbyły się pod bardzo wymownymi hasłami: „Żeby prawda była prawdą – Ofiarom pamięć i cześć. Niestety jego następcy przyzwalają na szerzenie się nacjonalizmu na Ukrainie. które jakby nie zauważały odradzania się silnego nacjonalizmu ukraińskiego.

Dostęp do takich dokumentów jest jednak bardzo utrudniony. a przede wszystkim z powodu upływu czasu. Danych zbiorczych brak i z tego powodu. brak jest dziś możliwości dokonania szczegółowej analizy antypolskiej i terrorystycznej działalności ukraińskich nacjonalistów w poszczególnych powiatach kresowych międzywojennej Polski. Żydów). a w 1939 do 113 tys. Działała do 1939 r. Lucyna Kulińska Preludium zbrodni. Jan Salwa poświęcił ciekawy artykuł pt. Ułas z Litwinowa.9 wiejskich (z 75 wsiami sołeckimi) i 2 miejskie – Brzeżany i Kozowa. Polska nie była państwem totalitarnym. osób (72. że badaczy czeka jeszcze w przyszłości wiele niespodzianek. potem okręgu tarnopolskiego. Byłyby one szczególnie istotne dla badań dotyczących przestępstw popełnianych przez obywateli narodowości ukraińskiej wobec ludności polskiej. autorka nie była w stanie odczytać wszystkich nazwisk. Orłan z Białokiernicy. W legalnych organizacjach ukraińskich. redaktor Biuletynu OUN. Uciekł po wojnie do USA. Łemko. Dotykały one zarówno zwykłych rolników. Wasyl Bej ps. dotyczącej ukraińskiego życia polityczno – społeczno . 1-9. Polaków i 7. zarówno ofiar jak i ich oprawców. można prześledzić jak wyglądał w okresie poprzedzającym wybuch wojny i w pierwszych jej latach. prowadził tajną drukarnię OUN w Mużyłowie.Ukraińcom. Na służbie niemieckiej komendant policji w Sanoku. że na mieszanym etnicznie terenie Brzeżańszczyzny dochodziło do licznych aktów przemocy i przestępstw wobec ludności polskiej. potem okręgowy prowidnyk w Przemyślu i z-ca prowidnyka Zakerzońskiego Kraju (w czasie operacji „Wisła”).6 tys. W roku 1931 ilość mieszkańców wzrosła do 103. stan bezpieczeństwa ludności polskiej w tym powiecie. Bej. Niektóre dane dotyczą mordów dokonanych po wejściu na te tereny Niemców w roku 1941. Hryhorij Goliasz z Byszek (wsi gdzie we wrześniu 1939 r. zły stan zachowania i braki w tekście. Aresztowany przez NKWD trafił do armii Andersa.]. Szczególnie czynny na Zakerzonii jako dowódca kurenia łemkowskiego. W 1944 .573 Rusinów (Ukraińców). 29 775 Polaków. Ze względu na bardzo zły stan dokumentu. Niestety. Halina Dydyk – ze wsi Szybalin.członków lwowskiego AK w czasie okupacji. Akcje terrorystyczne kierowane były też przeciw tym wszystkim Rusinom . się znaki zapytania (?). Od 1943 w SS-Galizien. Pochodzi z roku 1943. Nieliczne przekazane dzięki staraniom historyków z WiH i CAW oraz CA MSWiA zachowane w rosyjskich archiwach dokumenty dowodzą. Już w roku 1930 członek Krajowego Prowidu OUN. dowódca taktycznego odcinka UPA. Autorka w miarę posiadanych źródeł uzupełniła dane zawarte w tym unikalnym materiale relacjami pochodzącymi z innych źródeł.1 Przy dzisiejszym stanie wiedzy i niedostatku źródeł. materiał polskiego podziemia.liceum ukraińskiego w Brzeżanach: Jarosław Staruch ur. Dmytro Myron z miejscowości Raj. Ukraińców. 6 7 . Pseudonimy: Jarłan. podstępnie i masowo mordowano polskich żołnierzy).. W UPA był sotnikiem . Ideolog OUN . że gdyby. Autor broszur i artykułów. którzy w kontaktach i współpracy obu nacji w ramach wspólnego państwa nie widzieli nic zdrożnego. Zastępca prowidnyka na Wołyń. hojnie dofinansowywanych przez państwo polskie. działacze społeczni). Materiały zbiorcze zostały bądź zniszczone w czasie wojny. gdzie także po angielsku wydawał „Ideę i Czyn”. Niewątpliwie przykład dziejów jednego powiatu może być pouczający i rzucić pewne światło na położenie ludności polskiej w pozostałych powiatach kresowych tuż przed wybuchem wojny i na jej początku. Członek OUN od 1929 r. miały wyśmienite zaplecze ludzkie i materialne. W 1941 r. jak i ludzi sprawujących różne funkcje państwowe (służba leśna.. znajdują się dziś poza granicami Rzeczpospolitej. ps. dwutygodnik wydawany przed wojną w Brzeżanach.politwychownik. choć fragmentami powstał prawdopodobnie wcześniej. „Na Rubieży” nr 2 (16). Od końca 1945 r. propagandzista. Stepan Hawryluk ze wsi Potok. której sprawcami byli nacjonaliści ukraińscy. Natomiast w miejscach gdzie pisownia budzi wątpliwości pojawiają okupacji niemieckiej zeznaniach naocznych świadków. Udostępniony autorce przez p. Od jesieni 1939 r. redaktor Wisti i Junaka. Od początku 1945 r. z zachowaniem najcenniejszych w „osobnych” archiwach sowieckich. uczestniczył w II Kongresie OUN. 1996 s. 33.gospodarczego. m. Organizatorka służby medycznej UPA. bądź przejęte przez ZSRR i w części przekazane Ukrainie (Kijów). Szlify zdobywał w latach 1938-39 na Siczy Karpackiej. Druki z niej ekspediowano do Lwowa i dalej. Wasyl Mizerny ps. Bulba. W 1939 r. 4 Oto kilku z nich wychowanych na terenie Brzeżańszczyzny i sąsiedniego powiatu Podhajce (większość to absolwenci słynnego bastionu ukrainizmu . Ren z Wierzbowa. w Złotej Słobodzie. ogłosił pracę „Idea i czyn Ukrainy”. niepodpisany i niedatowany. sądów i wojska.dr.dowódca sotni UPA. Adnotacje ręczne. prowidnyk OUN na Zakerzonii. Problemowi skutków działania skrajnego nacjonalizmu na tym terenie. od 1935 r. Wasyl Hałasa ps.szef propagandy na Podole i prowidnyk na tym terenie do 1949 roku.in. działające tam organizacje ukraińskie przodowały też w prowadzeniu antypolskiej działalności podziemnej. Posługując się źródłami.925 osób w tym 54. Już pobieżna analiza owych źródeł pozwala stwierdzić. 2 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.1 tys. Stiach. że prawie całe archiwa z dokumentami dotyczącymi polskich miast kresowych i polskiej administracji. opracowaniem pochodzącym z czasów okupacji pt. policjanci. prowidnyk junaków OUN powiatu. Wchodził w skład prowidu OUN na okręg Brzeżany i prowidu krajowego. Według spisu powszechnego z 30 IX 1921 roku na terenie tego powiatu mieszkało 91. Centrum terroru”. Nie ulega wątpliwości. w Krakowie. jednak. jak usilnie imputują Polakom szowiniści ukraińscy ich życie polityczne i społeczne było dramatycznie tłumione represjami nie udałoby Ukraińcom na tym terenie wykształcić takiej ilości nacjonalistycznych przywódców4. 3 Przede wszystkim „Głos Brzeżański”. Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. policji. a co za tym idzie śmierci większości świadków wydarzeń. Osyp Diaki z Olesina . 7548 Żydów. „Brzeżański bastion nacjonalizmu. 29 Niemców i innych narodowości. Jana i Konrada Sura.organizator Junaków OUN. p. W tych miejscach występują wykropkowania [. informacjami zawartymi w przedwojennej prasie lokalnej3 i relacjami świadków. żołnierze. Pracował z Hawrylukiem w podziemnej drukarni w Mużyłowie. Powiat miał 11 gmin .. Przewodził Północnej Grupie Pochodnej OUN na Ukrainę. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”2 opartym na licznych zebranych jeszcze w czasie 1 Brzeżańszczyzna stanowiła przed II wojną światową matecznik ukraińskiego nacjonalizmu.3 tys.8 tys. stron 30. Okolice Brzeżan w okresie międzywojennym przodowały w aktywności. Stojan.

Każda niezbędna z punktu widzenia bezpieczeństwa reakcja władz polskich działała na ich korzyść. do organizowania napadów. ale dlatego. dokonano wielu sabotaży na liniach kolejowych i telegraficznych. spółdzielnie. jakże wrogi polskości. niemal faszystowskie państwo polskie. Na jej czele stał do roku 1922 E. 50 osób. Patrz artykuł wstępny z 1 IX 1935 r. tym bardziej mnożyły się zamachy. gospodarstw. coraz bardziej zapatrzonego w zbrodniczą. Do masowego palenia folwarków. 8 9 . W „Głosie Brzeżańskim” znajdziemy liczne świadectwa tego tragicznego stanu rzeczy. Tak. Jedną z jej wypróbowanych metod walki z polskością było podpalanie majątków ziemskich. Kto był inicjatorem i sprawcą tych zbrodniczych czynów? Wiemy.1. osady. 9 Komański H. Chcąc doprowadzić do zakończenia fali przestępstw. mordując.. stert ze zbożem doszło również na ogromną skalę w lecie 1930. Czortków i Borszczów. Procesy te były trudne. Państwo zmuszone było użyć sił policyjnych i wojskowych. stanowiąc jej dość niezależne „zbrojne ramię”. w „Głosie Brzeżańskim”. „Podniosłe próby towarzyskiego kontaktu sfer polsko . czy artykuł pt. strona polska ponawiała próby nawiązania przyjaznych stosunków ze społecznością ukraińską. To obala twierdzenie. sianie wrogości do Polaków. skrajnie nacjonalistyczna organizacja ukraińska. która zachowała jeszcze dawne struktury i sama w swej prasie nazwała je „drugim wystąpieniem UWO”. a nawet mordów. że w lecie 1930 istniała już OUN. 25 października (a więc przed samymi wyborami) pojawiła się w powiecie zborowskim grupa terrorystyczna licząca ok. przeszła przez powiaty: Przemyślany. Druga taka grupa pojawiła się w okolicach Sokala. 129. Ukazywały się ukraińskie gazety. powołana do życia 30 VIII 1920 r. zbiorowe protesty w lokalnej prasie. nacjonalistyczną ideologię Doncowowskiego panukrainizmu5. W państwie totalitarnym – Rosji Sowieckiej . Od początku związana z wywiadem niemieckim. która paląc po drodze folwarki. podpalono magazyny wojskowe w Przemyślu. a trzecia koło Zbaraża8. brzeżańskim ujawniła swą działalność Ukraińska Wojskowa Organizacja6. a czasem tworzenie fundacji na rzecz rodzin pomordowanych. Od roku 1929 personalnie powiązana z OUN.2).ukraińskich w powiecie brzeżańskim”. 10 Zawartemu kompromisowi wiele miejsca poświęcił „Głos Brzeżański”. Ściganie i karanie sprawców budziły niechęć Ukraińców. Fakty są inne. Jej członkowie prowadzili w całym okresie międzywojennym działalność stricte terrorystyczną. ciężko raniono jego żonę i starą matkę (s. Buczacz.rozgoryczenie i poczucie zaniedbywania ich interesów przez miejscowych Polaków. skazywano z reguły na niskie wyroki (za zabójstwo – do 12 lat więzienia). Konowalec. że informacje na ten temat znaleźć można w wydanej w 1973 roku w Kijowie przez Ukraińską Akademię Nauk „Istorija mist i sił Ukrajiny”. Głowę rodziny zamordowano. szkoły. Działały ukraińskie organizacje społeczne. „Brzezański Bastion Nacjonalizmu” „Na Rubieży” nr 2 1996 s. w Pradze.rodzinę Iwana Basary dokonany 20 I 1938 roku. też z września 1935 r. Szczególną aktywność wykazała UWO przed wyborami do sejmu roku 1922. był to Piemont ukraiński. 7 Zginął w zamachu Sydor Twerdochlib (16 X 1922). Po krótkiej przerwie ukraińscy nacjonaliści wrócili do swych akcji mających na celu antagonizowanie społeczności lokalnej. ich napad na „biedniaków”. dokonano nieudanego zamachu na Naczelnika Państwa (25 XI 1921). kościół narodowy i to sponsorowany z kasy naszego państwa. m. Siekierka Sz. którym udało się w sądzie udowodnić zbrodnie. Do przejściowego zahamowania akcji sabotażowych doszło dzięki „akcji pacyfikacyjnej” roku 1930 w reakcji na masowe palenie mienia i napady na Polaków. Owe zbrodnicze podpalenia pogłębiały tylko biedę i niedostatek w tej dręczonej skutkami światowego kryzysu krainie. Poza bojkotem doszło wówczas do wielu aktów terroru7. Niestety wkrótce terror powrócił na te tereny. Już w roku 1920 w pow.ukraińskie. 5 O rozmiarach działalności OUN w powiecie brzeżańskim w okresie międzywojennym może świadczyć fakt. nieświadomi politycznie chłopi ukraińscy. że polskie władze nie hamowały rozwoju ukrainizmu to niemal do końca. Niewiele to jednak pomogło. W Małopolsce Wschodniej. w którym wzięli udział najwybitniejsi przedstawiciele społeczeństwa polskiego z wojewodą tarnopolskim Giwont Dziewałtowskim na czele. Ukraińska ludność wiejska była więc latami indoktrynowana przez swych nacjonalistycznych przywódców politycznych i społecznych (legalnych i podziemnych) i dużą część nacjonalistycznego kleru greckokatolickiego. Coraz bardziej brutalne metody terrorystyczne stały się z czasem powszechne w rozwiązywaniu „problemu polskiego” na Kresach.wszelkie próby budowania ruchów nacjonalistycznych skazane były na klęskę. podpalono 2300 polskich budynków i stert ze zbożem). 8 Jan Salwa. Brak reakcji na przestępstwa i mordy . bo sąd miał do czynienia z podziemną organizacją ukraińską doskonale zakonspirowaną i szkoloną jak zeznawać i utrudniać śledztwa na wypadek aresztowania.in. Akty przemocy spotykały się z kontrakcjami władz bezpieczeństwa: śledztwa i procesy nakręcały spiralę obustronnej wrogości. Podhajce. często związane z zabójstwami. W dniu 21 września 1935 roku w salach „Sokoła” w Brzeżanach odbyło się na ten temat specjalne zebranie polsko . choć jej połączenie z terrorystycznym UWO nie było ukończone. że w czasie okupacji ludobójstwa na Polakach dokonali ciemni. gnębieni przez totalitarne.. W połowie 1934 roku miejscowa bojówka OUN podpaliła budynek Kółka Rolniczego należący do Polaków. I taki niestety był cel terrorystów. Ludobójstwo…. ale wymienia się działania faszystowskich i nacjonalistycznych organizacji przeciw „postępowym” lub związanym z komunizmem Ukraińcom jak np. Akcje te historycy przypisują jednak UWO. były ukraińskiego banki i ubezpieczalnie. Oczywiście znajdziemy tam pochwałę antypolskich działań terrorystycznych. w tym także w powiecie brzeżańskim niebo rozświetlały wówczas łuny pożarów. których finałem były manifestacyjne pogrzeby polskich ofiar. Sprawców. Rozwijał się. 6 Tajna bojowa. Brzeżany. W roku 1935 na wniosek BBWR zawarto porozumienie z przedstawicielami ukraińskimi („o zasadach współpracy i wspólnych dążeniach”)10.. s. stodół. Pożar w porę ugaszono więc straty nie były wielkie9. Jednak im bliżej wybuchu wojny. rozbrajając posterunki policji.

W dniu 7 lipca 1936 roku doszło na terenie Brzeżańszczyzny do poważnego zajścia nazwanego później „krwawym odpustem”22. informował.5 roku więzienia. Tak więc 7 lipca 1936 roku proboszcz greckokatolicki z Płauczy Małej kazał umieścić trójząb na ołtarzu polowym w tej miejscowości jako symbol zjednoczenia ziem ruskich19. 10 11 . Sąd Grodzki w Brzeżanach pod przewodnictwem sędziego Wyskoczyla w dniu 23 IV 1934 r. Dnia 11 maja 1936 roku nacjonaliści ukraińscy zburzyli. rohatyńskim”. bo Ukraina idzie” 18. po czym weszli dwaj osobnicy z twarzami zasmarowanymi na czarno. 15 „Głos Brzeżański” Nr 17 z 15 IX 1936 r. inicjował mordy i napady rabunkowe na cele organizacji. po czym obaj z Piotrem Tutką zbiegli. Antoni Buczko11. ksiądz został przez Sąd Okręgowy skazany na 10 miesięcy więzienia. że 31 sierpnia 1933 r. Hryniewicz. subiektem kooperatywy „Pracia” w Niemczynie. Dochodziło do zatrzymań i wyroków na organizatorów kolportażu14. że Matwij Tutka zorganizował w Niemczynie i Perłowcach dwie „piątki” OUN i jako ich „komendant”. Obchody 10 rocznicy zamordowania Semena Petruli miały zgoła nieoczekiwany finał. na powracających do Bołszowic handlarzy jaj. że gdy siedziała z matką przy kolacji. Wśród skazanych za antypolskie wystąpienia nie brakowało przedstawicieli kleru greckokatolickiego. W zasadzie bez przeszkód ze strony władz polskich Ukraińcy obchodzili w powiecie brzeżańskim. Na terenie powiatu kolportowano zakazaną przez władze literaturę nacjonalistyczną UWO . Zawarte w nim oskarżenia okazały się niezgodne z prawdą21. Powiatowy komendant w Bohatynie wdrożył dochodzenie przy współudziale policji w Bołszowicach. że w listopadzie 1935 r. Teodor Kurka. Dochodzenie ujawniło. Stan bezpieczeństwa powiatu był wysoce niezadowalający. Jednym z takich księży nich był znany lokalny nacjonalista ukraiński ks. szczególnie ukraińscy nauczyciele13. kilku zaagitowanych przez nacjonalistów pastuchów podpaliło ogrodzenie domu osadnika Józefa Repskiego w Krzywem. ale wskutek pomyłki oddano strzały (na szczęście niecelne) do polowego -Wasyla Pandury. Przemyślany. Tak więc w dniu 21 VIII 1936 r. zwabionych nadzieją zarobku. Zachidny. Buczkę na 3 miesiące aresztu. Odpusty w klasztorze greckokatolickim ojców Bazylianów w Krasnopuszczy (klasztor założony przez P. w Olchowcu. do władz państwowych. opisywał to wydarzenie. Nie spodobało się to nacjonalistom ukraińskim. W lipcu 1935 banda dokonała zamachu na dyrektora folwarku w Demeszkowcach. skazany na 1. Ukrainiec Andrzej Zasiedko powołany do wojska. 25 kwietnia 11 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1935 r. zorganizowali zasadzkę między miejscowościami Dereszkowice a Słobódką Bołszowiecką. chcąc zmusić ucznia Michała Bozaniszyna obrządku rzymskokatolickiego do uczęszczania na lekcje religii greckokatickiej. 17 „Głos Brzeżański” nr 11 z 15 VI 1936 r. Rohatyn. postanowił drogą napadu zaopatrzyć się w pieniądze (porozumiał się z Piotrem Tutką z Perłowic w celu dokonania kolejnego rozboju). W śledztwie udowodniono. 16 Anna zeznała. za przechowywanie literatury OUN. przyniósł informację o skazaniu księdza greckokatolickiego Antoniego Buczki. Ona też ponosiła przede wszystkim konsekwencje swej działalności12. Sobieskiego) odbywały się corocznie. przeciw miejscowemu posterunkowemu. a wykonanie zawiesił na lat 3. że w pierwszych dniach marca odbyła się w Sądzie Okręgowym rozprawa przeciw 9 byłym uczniom gimnazjum oskarżonym o przynależność do OUN od roku 1932 i prowadzenie działalności wywrotowej przeciw Polsce: 7 z nich skazano na kary od 3.OUN. Dochodziło też do napaści na Polaków. skazał ks. gdy Maria Tutka usiłowała podejść do drzwi. 13 Jedną z takich osób był Semko Fedeczko zam. a obaj zbrodniarze nic nie zrabowawszy uciekli. najbardziej podatna na zabarwione faszyzmem niemieckim hasła nacjonalistów. których zaangażowanie w działalność antypolską było szczególnie dotkliwe i niosło największe spustoszenia moralne.UWO zamieszana była przede wszystkim młodzież. w Byszkach pow. W działalność konspiracyjną i przestępczą OUN .5. Niestety i one były wykorzystywane przez nacjonalistów. Tak było w roku 1936. 12 „Głos Brzeżański” nr 6 z 15 III 1935 r. Dnia 2 listopada 1935 roku dwaj zamaskowani sprawcy dokonali w Niemczynie napadu rabunkowego na dom 47 – letniej Marii Tutki. 2 uniewinniono. Świadkiem zbrodni była córka zamordowanej 12 – letnia Anna. Bemko i dr. donosił o tym wydarzeniu. za nakłanianie nieletnich dzieci do zniszczenia portretu prezydenta i rysowanie trójzębów na tablicy szkolnej. że w posiadaniu bandy było kilka karabinów i poza omawianym mordem dokonała ona szeregu wcześniejszych napadów i rabunków: w Perłowcach 7 kwietnia 1935 r. Policji udało się też ustalić. Andrzej Zasiedko. Oskarżonych bronili adw. w nocy napadu i rabunku w sklepie Iwana Zechmana. 20 Donos wysłany w dniu 5 VI 1936 r. dnia 16 IX 1935 r. Oskarżeni skazani zostali na karę 1. dr. 21 Ponieważ poważne oskarżenie o „zwierzęce znęcanie się i torturowanie zatrzymanych”. swoje rocznice narodowe. ktoś zapukał do drzwi. W „Głosie Brzeżańskim” można znaleźć informację o fałszywym donosie20 złożonym przez księdza greckokatolickiego Denysa Teliszczuka. W akcje antypolskie angażowali się też starsi. opatrując go nagłówkiem: „Zlikwidowana groźna szajka morderców i rabusiów w pow. włamania do sklepu Bychmana. 18 Ibidem. Teichberg został przez bandytów zastrzelony. a uciekając z miejsca przestępstwa krzyczeli „uciekajcie Mazury. Brzeżany. drugi osobnik strzelił do niej z karabinu. Herszka Pobika i Samuela Teichberga. gdzie zastrzelił Tutkową. w nocy 22 kwietnia 1935 rabunku mienia Henryka Writza. zdewastowali i rozkopali cmentarz poległych bohaterów (żołnierzy i policjantów) w Brzeżanach. W nocy z 22 na 23 września 1935 trzej członkowie opisywanej bandy Iwan Lubomiracki. chwycił go za rękę i głowę i zagroził mu powieszeniem na haku na suficie w sali szkolnej. Jeden z nich zawołał: „ręce do góry”.okazało się fałszywe. do starosty w Rohatynie na policjanta śledczego w Rohatynie Józefa Pryszczewskiego. za to.5 roku więzienia. Dochodzenie wykazało związek tej zbrodni z działalnością miejscowej placówki OUN16. Jeden z nich strzałem karabinowym w usta pozbawił ją życia15. 19 O skazaniu księdza z tej miejscowości na grzywnę 50 zł donosił „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 XI 1936 r. odbyła się przed Sądem Okręgowym w Brzeżanach rozprawa przeciw Wasylowi Kaczorowskiemu i Iwanowi Finie z Kostenowa pow. realizując plan „komendanta” Tutki. które doprowadziły do wykrycia i zlikwidowania szajki parobków zamieszkałych w dwóch gminach: Niemczanie i Perłowicach liczącej 49 osób z przywódcą Matwijem Tutką. Franciszka Roztworowicza. proboszcza z Potoku pow.do 2 lat więzienia. 22 „Głos Brzeżański” z 15 II 1937 r. Od członka bandy otrzymał karabin. udał się do Niemczyna. Wywołało to wśród miejscowych Polaków skrajne oburzenie17. Nie brakowało też prowokacyjnych zachowań ukraińskiego kleru. 14 Np. W tej chwili zgasło światło. W roku 1936 na odpust ten przybyło kilkudziesięciu handlarzy i kuglarzy narodowości polskiej i żydowskiej.

nie zdążywszy nawet całkowicie odbudować zniszczonego gospodarstwa i zabezpieczyć bytu rodziny. ale nawet się wzmogły. naładowany prochem strzelniczym i zaopatrzony w tlący się lont.. Ludobójstwo…. pozdzierali im i zabrali polskie orzełki z czapek28. Dnia 11 VIII 1937 r. 33 Komański H. Wystarczającym powodem do napaści było to. Oprócz tej akcji od roku 1937 nasilały się też napady i mordy dokonywane na Polakach. 23 Aresztowani byli już znani wymiarowi sprawiedliwości. zaś Józefa Olszańskiego. 1938 roku. Z kolei 13 września 1938 roku między godziną 10 a 22 do kilkunastu domów w Krzywym pow. Adolf Czuba30. Siekierka Sz. Brzeżany wchodzili uzbrojeni w karabiny i rewolwery ludzie. Zostawił żonę i pięcioro małych dzieci.129 i relacja Bronisława Lenartowicza s. Każdą wolną chwilę poświęcał pracy w Związku Strzeleckim i lokalnym wiejskim organizacjom. Sąd skazał też Hryńka Kozaka. s. W nocy z 7 na 8 listopada 1936 roku nieznany sprawca rzucił w Pukowie przez okno do mieszkania nauczycielki Zofii Makojd i pod dom nauczyciela Izydora Kostyszyna ładunek wybuchowy. Półtora roku wcześniej nieznani sprawcy podpalili jego dom. sołtysa . W połowie 1937 roku bojówki OUN zabiły Jan Papugę. Prokurator okręgowy w Brzeżanach przygotował akt oskarżenia przeciw Michałowi Porobujowi. Na mocy wyroku Michała Borobija (za własnoręczne zabicie ofiary skazał na 12 lat więzienia. na karę bezwarunkowego więzienia 2 miesięcy 24 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1937 r. 32 Do pobicia doszło gdy ułani zgłosili się do nich w celu przygotowania kwater dla zakwaterowania żołnierzy. 5 maja 1937 roku członkowie OUN (Michał Pańkow. działacza Kółka Rolniczego w Taurowie. Brzeżany. Wierzbowie. Zginął. 26 XII 37 w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia został zamordowany Polak . Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 III 1938 r. który w ten sposób chciał pozbyć się z Pukowa nauczycielki Polki i lojalnego wobec państwa polskiego nauczyciela . a z początkiem 1939 roku spalili zabudowania gospodarcze Tomasza Kozakiewicza (cudem uratował się z rodziną) w tej samej miejscowości33. Z Brzeżan przybyło kilkunastu przedstawicieli polskich 30 Był to znany polski działacz społeczny na tym terenie.25. Ludobójstwo…. s.. dozorca lasów Fundacji im.5 roku więzienia. za bezprawne posiadanie i przechowywanie broni palnej typu wojskowego. Przy zasądzeniu tak niskich wyroków za morderstwo. zamieszkałego w Potutynie. Czynu tego dokonał Ukrainiec. Franciszek Rokosz z Żornisk – Leśniki. Dnia 2 VIII 1937 został pobity w lesie kolejny członek Związku Strzeleckiego. od kuli zginął w Taurowie 36-letni dróżnik powiatowy i komendant miejscowego oddziału Związku Strzeleckiego. Iwan Przyjdun. Pawła Zagrobelnego (za współudział) na lat 8. OUN dopuszczała się też agresji wobec polskiej szkoły w ogóle. Wszyscy oskarżeni zostali skazani na 8 miesięcy więzienia29. przed sądem okręgowym w Brzeżanach. Bardzo niepokojące było narastające z biegiem lat zjawisko napadów i terroryzowania polskich nauczycieli przez nacjonalistów ukraińskich24. We wrześniu 1938 roku członkowie OUN usiłowali uniemożliwić dzieciom szkolnym wyznania greckokatolickiego pójście do szkoły państwowej w kilku wsiach. Rusin usiłował odebrać broń jednemu z napastników i został ranny. zamieszkałym w Taurowie. 29 Broniący w tym procesie oskarżonych adwokat ukraiński dr Franc Babiak. Brzeżany. Jakuba hr. pow. że ośmielił się wracać z Brzeżan do domu w mundurze strzeleckim. W domu Rusina Dymytra Hałasy doszło do zajścia.Ciężko rannego Wiktora Żabińskiego odstawiono samolotem do szpitala wojskowego we Lwowie.Polaka z Taurowa. Michałowi Zagrobelnemu i Pawłowi Zagrobelnemu. bijąc ich i niszcząc ich towar. Michała Zacharkowa i Michała Łenkiego) z Rohatyna.129. Informacje na temat tej zbrodni znajdują się też w: Komański H. znany działacz OUN został na poczatku okupacji niemieckiej starostą w Brzeżanach prowadził w czasie okupacji nadal silną antypolską działalność. w 1938 zamordowali Pawła Sabinę. Siekierka Sz. zostali pobici przez ukraińskich nacjonalistów w Podhajcach ułani (Wiktor Żabiński i Józef Olszański). Stryhańcach 26. 12 13 . 26-27 znajduje się obszerna relacja Bronisława Lenartowicza opisująca wieś i panujące w niej stosunki mniejszościowe. Ładunki nie wybuchły dzięki przypadkowi i ugaszeniu ich w porę. Czynu tego dokonali Andrzej Kramarczuk i Jarosław Kramarczuk z Podhajec32. napadli. 25 Sąd Okregowy w Brzeżanach skazał sprawcę zamachu Iwana Połocha na karę 1. Manifestacyjny pogrzeb odbył się na cmentarzu w Litiatynie. Tarczuk Michał z Żornisk gm.. aby przemocą usunąć nieukraińskich handlarzy. Rozprawa odbyła się w dniu 26 II 1938 r. Po tym fakcie napastnicy zbiegli. „Na Rubieży” nr 44/2000.Rusina25. W numerze tym na s. „OUN nie śpi”. a Pawła Zagrobelnego na lat 5 więzienia. Potockiego. Sąd Okręgowy w Brzeżanach skazał Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca na kary więzienia po 10 miesięcy. pozostali napastnicy zbiegli23. s. Leśniki. Rodzice obawiali się bowiem spełnienia pogróżek terrorystów27.którzy rozpoczęli agitację wśród ludności ukraińskiej. dotkliwie pobili w lesie członków Związku Strzeleckiego (Józefa Rzedkowskiego. 27 Patrz „Głos Brzeżański” nr 20 z 13 X 1938 art. którzy zakazywały rodzicom posyłania dzieci do szkoły polskiej w Krzywym. sporządzony w łuski naboju artyleryjskiego. napady terrorystyczne na terenie Brzeżańszczyzny nie tylko nie ustały.630-631.. po udzieleniu pomocy pozostawiono domowej opiece. 31 Pisano o tym w „Głosie Brzeżańskim” nr z 6 z 18 III 1938.społecznik i pracownik ISL w Żołnówce – Józef Onuszczak. pod groźbą śmierci. Przeprowadzone dochodzenie ujawniło. 26 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 18 z 15 IX. Młodzież ukraińska zaatakowała budki kramarzy. 28 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 17 z 1 IX 1938. że sprawcą był Iwan Połoch zamieszkały w gromadzie Puków. Policji udało się ująć tylko dwóch sprawców Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca z Koniuch. m.in Łapszynie. W nocy z 22 na 23 czerwca 1937 r. Iwan Hawryłow i Stefan Kedyński) z miejscowości Leśniki pow. Na skutek zastraszenia w dniu 14 września do szkoły w Krzywym przybyło kilkadziesiąt dzieci mniej niż zwykle. Morderców złapano31. zamieszanego w tę sprawę.

W stanie bardzo ciężkim został odwieziony do szpitala w Brzeżanach. wieczorem w Urmaniu pow. Lawirował między obu stronami. Także jesienią 1938 roku na drodze między Budyłowem. Kilku oprawców zadało mu tępym narzędziem kilka uderzeń w głowę. 34 „Głos Brzeżański” nr 1 ze stycznia 1938 r.znowu polała się krew polska w pow. ze starostą Tadeuszem Jarostem na czele. grupa wyrostków napadła i pobiła szofera Wydziału Powiatowego w Brzeżanach. „Hajdamacy znowu hulają. przeto dzieci chrzczone w cerkwi uznawano za przynależne do narodowości ukraińskiej. Siekierka Sz. Tych którzy nie chcieli mordować polskiej ludności –mordowano bez litości. raniąc lekko kilka osób.. 42 Oto wykaz dzieci rodziców polskich obrządku rzymskokat. 36 za: Komański H. W małżeństwach mieszanych córki były z reguły chrzczone w obrządku matki.. a napis zamazany błotem. Gdy wchodzili do lasu zostali zaatakowani przez 2 uzbrojonych w rewolwery mężczyzn krzykiem „ręce do góry”. Dotyczyło to cichej walki jaką toczyli ukraińscy duchowni o chrzczenie polskich dzieci rodziców obrządku rzymskokatolickiego w cerkwiach.. Społeczność polska wydała odezwę wzywającą do stworzenia funduszu na rzecz pomocy osieroconej rodzinie. Bohdan Narajewski z miejscowości Rohaczyn koło Brzeżan był zamieszany przed wojną w zamordowanie polskiej rodziny Rokoszów mieszkających przy drodze do Brzeżan i leśniczego Gawrona z Rohaczyna. Do kolejnego zamachu doszło 17 X 1938 r. Kolejnymi akcjami OUN było sypanie „mogił Polski” w wigilię greckokatolickich Zielonych Świąt 1938 roku. gdzie 17 dzieci stanowiło ogromny ubytek dla polskości42. zaś w kościele narodowości polskiej.flagi. Mimo ran leśniczy ostrzeliwał się z browninga czym spłoszył sprawców napadu. Ludobójstwo…. Proceder ten miał miejsce szczególnie często tam gdzie nie było kościoła. Zamordowany osierocił żonę i dzieci i pozostawił ich bez środków do życia.syn Ukraińca i Polki ten splamił się jeszcze mordem na rodzinach żydowskich stanął w obronie polskich mieszkańców Rohaczyna przed obca upowska bandą w marcu 1944 roku. synowie ojca.Wsi39.organizacji społecznych. i na s.– kat. Ciężko rannego leśniczego odstawiono do szpitala w Brzeżanach. Pierwszą z nich usypano na placu gromadzkim w środku wsi w Uwsin koło Brzeżan. na zarządzenie władz robotnicy przystąpili do jej usunięcia. pt. W odwecie tłum zaczął wybijać szyby w miejscowej polskiej szkole i zaatakował przybyłych na miejsce policjantów.. asymilacja ta następowała zdecydowanie w kierunku ukraińskości. 39 „Niebo i piekło mojej ziemi” s. polskie godło państwowe zostało porąbane. którzy przyjechali do szkoły z odczytem. Czasami energiczniejsze utrzymywały jednak w domu ducha swojej narodowości. orzełki itp. zagrodę Teodora Tybina. czyli wcześniej najprawdopodobniej znaczący członek OUN. Jan Wiekopolski z Koniuch i dozorca leśny. Takie „mogiły” sypano też po roku 1939 i urządzano symboliczne „pogrzeby Polski” z tańcami i zabawą. W czerwcu 1938 został zabity przez bojówkarzy OUN z Żukowa polski gajowy o nazwisku Borek36. Z kolei 25 listopada 1938 roku podpalono. jaką zamierzali urządzić Ukraińcy na mogile. zastępcę wójta z Leśnik. Cztery osoby zostały ciężko ranne i odwieziono je do szpitala w Podhajcach. O tym i kolejnych napadach i mordach donoszono w kolejnych jesiennych numerach „Głosu Brzeżańskiego”. Nastąpiła eksplozja zakopanej w „mogile” bomby. Gdy tuż przed manifestacją. 14 stycznia 1939 bm. W Leśnikach k. na skutek czego spłonęła stodoła. Był to więc akt zemsty38. podobnie jak przypadki strzelania zza płotów pod osłoną nocy 41. art.111. prawdopodobnie benzyną. 35 „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1938 r. Zjawisko to opisywali redaktorzy na łamach „Głosu Brzeżańskiego”. mimo że o jej rękę starali się zamożni Ukraińcy. brzeżański. 30 kóp słomy i narzędzia gospodarcze wartości około 3000 zł. a córkę wydała za biednego Polaka na dodatek działacza polskiego. Na wsi wobec przewagi elementu ukraińskiego i dramatycznego terroryzowania elementu polskiego. „Niebo i piekło mojej ziemi” Żołnowskiego autorka znalazła informacje o tym. Jeszcze jeden to dowód na zbrodniczość formacji UWO-OUN. żądnych krwi towarzyszy z UPA nic już nie uchroniło to jednak ludności przed wymordowaniem przez bandytów w kwietniu 1945 roku.642 i 134. starając się osłonić Polaków z Rohaczyna. Kiedy leśniczy sięgnął po swoją broń napastnicy zaczęli do niego strzelać raniąc go ciężko kilkakrotnie..34. Na porządku dziennym była też tzw. Ci ostatni zmuszeni byli do użycia broni. W książce pt. Obiektem ataku stał się leśniczy. s. 60 kop zboża. ochrzczonych 14 15 . W Wymysłówce 4 stycznia 1939 roku referenci oświatowi. że Narajewski. brzeżańskim”. W połowie 1938 roku został zamordowany na drodze między Koniuchami a Kuropatnikami miejscowy listonosz powracający z Brzeżan37. Relacja Stanisława Osieckiego. W połowie stycznia 1939 doszło w powiecie brzeżańskim do krwawych zajść. Mimo. że jeden z prowidnyków UPA w czasie okupacji. a Płotyczami skrytobójczo zamordowano 32-letniego komendanta Związku Strzeleckiego z Budyłowa. Rusina z Dubszcza. zabijając jednego z napastników o nazwisku Kohuta. Do takich „mogił” wkładano często polskie symbole. Ludobójstwo…. 40 „Głos Brzeżański „ nr 2 z 15 I – Krwawe zajścia w powiecie Brzeżańskim 41 „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 II 1939 r. Szyld zerwali wandale. ze wsi Olesin. relacja Józefa Tomaszewskiego. Przykładem była wieś Olesin. Szofer w obronie własnej wystrzelił z rewolweru. Kazimierza Pączko. Ponieważ duchowieństwo zwłaszcza gr. Taką samą mogiłę usypano tej samej nocy na Łysoni koło Brzeżan. Kiedy został zamordowany przez swoich. Czyny takie w większości pozostawały bezkarne.. Żona Tybija była Polką. 37. po południu. „kradzież polskich dusz”. „Bomba w mogile pod krzyżem”. „Nawet szkołom nie darują”. zastali budynek szkolny bez szyldu. a uciekła do lasu40. również z materiałami wybuchowymi w środku. Siekierka Sz. 37 Komański H. Brzeżan dokonano napadu na Józefa Jędrzejewskiego. Można mówić o swoistym „polowaniu” nacjonalistów ukraińskich na czynnych społecznie Polaków. która swoje dzieci bez względu na płeć wychowywała w duchu polskim. zidentyfikowało na kresach religię z narodowością.35 Na szczycie takich mogił wbijane były krzyże a na nich kartki w języku ukraińskim: „Śmierć temu kto mogiłę rozrzuci”.. Sytuacja taka miała miejsce w wielu 38 „Głos Brzeżański” nr 1 I 1939.

Buszcza („Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. 47 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939. Wtedy ponownie napadnięto na dom Michała Kinala. Od początku roku 1939 można było zaobserwować na Brzeżańszczyźnie regularne przygotowania do antypolskiego powstania. Nadbużańskiego Podlasia okupacyjny dzień powszedni 1939-44. Miejscowi ukraińscy mężczyźni odmówili udziału w pogrzebie. przechodząc obok lasu Topieliska k. Dnia 1 maja 1939 r. ur. „Do Berezy z Brzeżan”. Turkowski Roman zam. przy drodze Brzeżany – Leśniki – Kurzany . że w tym okresie na terenach wschodniej Polski zrzucano skoczków . Michał Kuropatnicki 1922. że na zjawisko to nakładały się inne czynniki jak: stały terror w stosunku do Polaków. odbywających nocne ćwiczenia. „Manewry ukraińskie w Szybalinie”. art. Wieś Sarańczuki była prawie cała ukraińska.ojciec był Polakiem. przytoczone w „Głosie Brzeżańskim”: Leon Martynowski. Anna Lasota 1935. Stefana Melnyka z Dubszcza i Omaliana Łapuńka z Potutor. 16 17 . W toku dochodzenia organa PP przekazały władzom kilku parobków ukraińskich z Kozówki i Gaiku Szybalińskiego46. Akcję szkoleniowo .letniego Tadeusza Jelitę. 43 Według opisu świadków (informacja zawarta w „Głosie Brzeżańskim”). Maria Kamińska 1929. ale nie wpływało to znacząco na poprawę stanu bezpieczeństwa w powiecie45.sportowe „Sokił”. w cerkwi.wioskach na tym terenie. 16-letniego Piotra Latonia. Wyrok w procesie OUN”). Posunięcia te były jednak spóźnione. straty polskości były na tych terenach niewątpliwie ogromne. Wydarzenia te miały swój straszliwy epilog w styczniu 1944 r. art. 20-letniego Jana Woźniaka i 25. 16-letniego Edwarda Kawalca. Terror bynajmniej nie ustał. 7 placówek „Orłów” oraz szereg oddziałów „Ukraińskiej Akcji Katolickiej”. tak że zwłoki niesione były przez kobiety. Brzeżany). dominacja gospodarcza ukraińskich kooperatyw. Oddano do niego kilka. zasypali patrolujących posterunkowych gradem kul. Ludobójstwo…. że miały one miejsce i wcześniej. natknął się na grupę ok. a gdy kondukt przybył na cmentarz. oskarżonemu o zbrodnię stanu z art. a jedna zginęła. na szczęście niecelnych. liczne związki mieszane i nie do końca określona po latach niewoli świadomość narodowa. Miron Kuropatnicki 1938.dywersyjną zaobserwowali świadkowie wiosną 1939 – było to przekazywanie między zgrupowaniami dywersantów sygnałów świetlnych w postaci rakiet lub balonów świetlnych. 28 kółek „Sojuzu Ukrainok” wraz z filią. Zawieszono. Kobiety przyniosły z domów sznury i łopaty. Gaiku Szybalińskiego. Jana Zawadzkiego. Polaka. 30 kółek „Silskiego Hospodara” wraz z filiami. 632 i na s. W dniu 20 stycznia 1938 roku odbywał się opisany przez „Głos Brzeżański” pogrzeb mieszkańca miejscowości Sarańczuki (pow. 25). matka Ukrainką. 59 czytelni „Poświty” wraz z filiami.. Ofensywa antypolska toczona była przez cerkiew na wielu polach. Nie tylko w życiu doczesnym. w Kaju . Siekierka Sz. 2 stowarzyszenia gimnastyczno . W niedzielę 11 I 1939 roku w godzinach wieczornych 4 młodych Ukraińców. i same pogrzebały zmarłego. Wasyli Kuropatnicki 1932. trzech chłopców przebranych w stroje błaznów naśmiewało się ze zmarłego43. W miesiącach bezpośrednio poprzedzających wybuch wojny dokonywano wprawdzie licznych aresztowań członków OUN za prowadzenie działalności wywrotowej. relacja Michała Lipińskiego s. Leon Kuropatnicki 1914. Taka sytuacja panowała tam od kilkudziesięciu lat była by dla narodowości polskiej bardzo niekorzystna. Teodora Łupynosa z Potoku. Kinal bronił się i prawdopodobnie zranił napastnika44. W maju 1939 roku w Poruczynie gm. Władze podejmowały też inne działania zmierzające do przywrócenia normalnych warunków życia. Leon Krzyżanowski 1928.. 46 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1939. Rannych odwieziono do szpitala w Brzeżanach. Grzegorz Kuropatnicki 1938. Macieja Lipińskiego z żoną (lat 60).Michała Kinala. popełnioną przez należenie do OUN. Stefan Kuropatnicki 1914. aby zapobiec aktom przemocy. więc oprawcy ograbili gospodarstwo i spalili żywcem całą rodzinę: żonę Teklę. art. w wyniku której wymieniony został skazany na 3. Według innej wersji. którzy wezwani do zatrzymania się i porzucenia broni. Helenkę lat 5. W nocy z 31 I na 1 II patrol policyjny (dwie osoby). Jan Kuropatnicki 1932. W tym czasie w powiecie brzeżańskim. 1923. Józia lat 11.. ale niewykluczone. brzeżańskiego. 97 par. W wyniku strzelaniny raniono cztery osoby. Stąd też nazwiska czysto polskie stawały się własnością elementu ukraińskiego np. których dotkliwie pobili. 1 K.5 roku więzienia i pozbawienie praw obywatelskich na lat pięć („Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V 1939 r. z powodu prowadzenia antypolskiej działalności. Wprawdzie opisy dotyczą zrzutów skoczków na początku września 1939. 30 uzbrojonych parobków ukraińskich.. syn od chwili ochrzczenia w cerkwi stawał się Ukraińcem o nazwisku polskim. Leona lat l4. napadło na idących z Bartoszówki do Kalnego na zabawę strzelecką Polaków: 17-letniego Wojciecha Katę. strzałów. Posterunkowi też użyli broni palnej. 38 kółek „Ridnej Szkoły” oraz jej związek powiatowy. Michał Misiurka 1930. Ale jeśli zważymy. „Jeszcze im w głowie OUN. nie zastał tam grabarza. Przy rannych znaleziono karabiny i rewolwery. chłopcy usypali wcześniej mały kopiec wymachiwali prowizorycznie zrobionym z gałęzi krzyżem w kierunku idącego konduktu. odbyła się w Sądzie Okręgowym w Brzeżanach rozprawa karna przeciwko Iwanowi Woronie. Bohdan Martynowski 1937. 48 Lewandowska St. z Brzeżan. Włodzimierz Martynowicz 1933. Jan Martynowski 1925. ale z wielu źródeł można się domyślać.dywersantów ukraińskich przeszkolonych przez Abwehrę w celu zorganizowania antypolskiej dywersji na wypadek wybuchu wojny48. 45 Aresztowano członków OUN: Osypa Barana inż. Brak danych uniemożliwia dokładne określenie celu owych sygnalizacji. aresztowano 18 nacjonalistów ukraińskich i osadzono ich w Berezie Kartuskiej (Głos Brzeżański” nr 6 z 15 II 1939 r.. 44 Komański H. Sprawców pobicia aresztowano i oddano do sądu grodzkiego w Kozowej. Buszcze napadnięto na miejscowego sołtysa Polaka . 9 oddziałów „Łuhu” wraz z zarządem. „Tajemnicze sygnały świetlne”. a swój punkt kulminacyjny osiągnął we wrześniu roku 1939.Podwysokie i w okolicach wzgórz za Leśnikami i za Rihaczynem47. W czasie gdy kondukt przechodził. 23. we wsi Poruczyn k.K. synowi Michała i Ahafji lat 27 zamieszkałemu w Dworcach pow. Warszawa 2003. Michał Martynowski 1929. uzbrojonych w sztachety i drągi. Józef Kuropatnicki 1920. który na polecenie nieznanej osoby opuścił cmentarz. Tym razem nie było go. mordu dokonano już we wrześniu 1939 r. art. koło gospodarstwa jednego z Ukraińców.

Wkrótce potem miejscowość Wymysłówka stała się widownią dramatycznej walki policji z mordercą. art. Od stycznia 1939 roku rozlała się po powiecie fala podpaleń polskich zabudowań. zabierając karabin zabitego posterunkowego. zmarł w godzinach porannych58. 58 Ibidem. gdzie zostali napadnięci i pobici przez wyrostków ukraińskich. gdy młodzieży polskiej w wielu wsiach mieszanych. nie mogła bezpiecznie wrócić w do domów. Zabójcą okazał się Jarosław Bojko z Hinowic. 54 „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. 3 marca 1939 r. którzy chcieli ocalić ludność polską tych terenów od wynarodowienia.. Ogień powstał w rogu domu. u podejrzanych znajdowano coraz więcej broni. Policja znalazła u niego dwa karabiny austriackie „manlichery”. gdyż sypiały się na nią kamienie i przezwiska. Na miejsce wypadku przyjechała komisja śledcza. Oto kilka następnych przykładów. 55 ibidem. Nieznany osobnik korzystając z zamieszania zbiegł. śpiewu. Danyłą Pykałą: pościg doprowadził do wytropienia bandyty w chacie niejakiego Nazarewicza w pobliżu Wymysłówki. Romana Karkosza odbył się w Pauczy Małej. art. 50 „Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V1939 r. „Znowu kur OUN”. art. Posterunkowy Karkosz przebiegł jeszcze około 30 metrów i padł martwy na podwórzu. art. wiązania i częściowo belki. Dnia 16 kwietnia o godz. art. którzy nie chcieli służyć pomocą nacjonalistom53. art. Brzeżany) pod komendą przewodnika Skóry zbliżył się do kryjówki 18 19 .. Do stodoły wkroczył posterunkowy Karkosz. 49 Komański H. Śmiertelnie poraniony. „Zabudowania Polaków płoną”. któremu z ust sączyła się krew. Dnia 8 marca wybito kamieniami 5 szyb w oknach Jana Misiurki. Powtarzały się wypadki terroryzowania dzieci i młodzieży polskiej przez wyrostków i mołojców ukraińskich. Polaka zamieszkałego w Dryszczowie51. art. „Śmiertelne pobicie”. Tak było np. który na widok policjantów rzucił się do ucieczki. Tak było w przypadku Teodora Harbuza. 56 ibidem. zamordowany został w sposób skrytobójczy przez członków OUN trzema strzałami z rewolweru komendant PP z Urmania Witalis Kogaczewski49. członka Związku Strzeleckiego.Karola Woyciechowskiego52. Pogrzeb zamordowanego posterunkowego śp. kierując swe kroki między zabudowania wiejskie. Nagminne było też wybijanie szyb i terroryzowanie tych Ukraińców. Policjanci osaczyli go w stodole gospodarza Romana Sitki. zatrzymanego 20 marca w Posuchowie. Dnia 27 lutego 1939 roku wieczorem. „Tryzub na szkole w polskiej wsi”. Zmarły był rodem z ziemi radomskiej. Na Polaka Pawła Sabinę (lat 36) idącego przez wieś Turów pow. „10 godzinna walka z bandytą w Wymysłówce. 60 „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 lipca 1939 r. Takie właśnie fakty znajdujemy na łamach polskiej prasy brzeżańskiej roku 1939. Posterunkowy 57 „Głos Brzeżański” nr 12 z 15 czerwca 1939 r. 2. Brzeżany napadło kilku nieznanych osób zadając mu z tyłu kilka uderzeń w głowę oraz kilka pchnięć nożami. Ludobójstwo…. 59 Przebieg zajścia był według opisu następujący: Przechodzący patrol policyjny spotkał na drodze koło Złoczówki powiat Brzeżany nieznanego osobnika. podpalono równocześnie trzy sterty ze zbożem należące do właściciela majątku w Litiatynie . szczególnie koło czytelni „Poświty”. Nie sposób sobie wyobrazić jak w takich warunkach pracowali polscy nauczyciele. 5 VII 1939 koło Złoczówki został zamordowany posterunkowy Roman Karkosz lat 2559. Przebieg zdarzeń był następujący: W chwili gdy patrol policyjny z Budyłowa (pow.. zamordowny przez bojówkarzy z OUN Kogaczewski Stanisław komendant posterunku PP w Urmaniu (Mordu dokonano w Dryszczowie w domu miejscowego sołtysa). Polaka. art. mieszkańca Olesina. 52 Spalone sterty znajdowały się w polu. W chwilę po tym znajdujący się na podwórzu przodownik Zieliński usłyszał 2 strzały. we własnym. Ich obecność i panowanie nad terenem było też coraz bardziej widoczne. W dniu 9 marca w Wymysłówce oddano strzały do Michała Fedorowskiego. „Zwyrodnialcy”. jak by nie było kraju. Dnia 18 maja 1939 r. bez narażenia się na napaść ze strony tejże ludności ukraińskiej. a Polacy na Brzeżańszczyźnie byli terroryzowani i zastraszani. Były to nowe akty terroru OUN. „W Trościańcu podpalają”. Policjant Preisner zginął bohaterską śmiercią”. przygotowywała obchody państwowe czy przedstawienia. tego samego dnia wieczorem podpalono stajnię Jana Wijatyka. art. kierownika sklepu Kółka Rolniczego w Wymysłówce. 10-letniemu synowi gospodarza Pohyłego połamano kijami nogę57. „Napad na działacza polskiego w Wymysłówce”. a gdy podbiegł bliżej ujrzał wybiegającego ze stodoły bez karabinu posterunkowego Karkosza. Będąca w tym czasie w mieszkaniu żona Misiurki. powracającego wieczór ze sklepu Kółka Rolniczego56. Warto w tym miejscu uczynić pewną dygresję. W przededniu wojny w szczególnie trudnym położeniu znalazła się ludność polska we wsiach większości ruskiej. 51 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939 r. we wsi Rybniki. oddalone od siebie 200-300 kroków „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. „W Olesinie napadają Polaków”. Polaka.. Siekierka Sz. Swoiste to pojmowanie nadużywanej propagandowo „krzywdy ukraińskiej”. około 100 sztuk naboi. rzekomo prześladowanej. 3 zamki karabinowe i inne części uzbrojenia...żółtą na budynku szkoły powszechnej w Wulce i zabili psa kierowniczki szkoły Marii Gołąbkowej54.. kultywować swoją mowę i kulturę podczas.20 nad ranem stanęła w płomieniach chata Pawła Fedorowskiego. W trakcie rewizji. Polska młodzież i dzieci zbierająca się w szkole po południu gdzie pod okiem nauczycielki uczyła się mowy polskiej. zabraniano mówić po polsku. 131: 3 marca 1938 r. W nocy z 8 na 9 marca nacjonaliści ukraińscy wywiesili ukraiński tryzub oraz chorągiew niebiesko . członka OUN. kilku polskich chłopców z Szybalina wybrało się do pobliskiego lasu.. 16 stycznia nad ranem podpalono zabudowania Hilarego Procyka w Trościańcu. W chwili ujęcia miał przy sobie naładowany niemiecki automatyczny pistolet „Steyer”50. Spłonął słomiany dach.. W międzywojniu w Polsce w ludność ukraińska mogła bez przeszkód. „I w Wymysłówce czerwony kur”. W trakcie akcji zginął kolejny policjant. Preisner. 53 „Głos Brzeżański” nr 10 z 15 V 1939 r. s. z Tarnopola60. A więc to nie Ukraińcy. Justyna i dzieci poranione zostały kamieniami55.

Polska ludność czuła się bezradna. z których dwie były uzbrojone w rewolwery i przemocą uprowadzili jego zięcia. który w biały dzień został postrzelony w pierś przez nieznanego sprawcę i po kilku minutach zmarł. Oto kilka opisów charakteryzujących pierwsze miesiące wojny: „.. Wymordowano tam 30 osób. Dowiodła tego kolejna rozprawa karna. a w późniejszym okresie zasilili niemiecka administrację (. Pogrzeb odbył się Tarnopolu. gdzie jeszcze tego samego dnia zmarł. lat 2761. ukryty na strychu.rekrutowaną spośród ukraińskich nacjonalistów (. Ażeby wypłoszyć bandytę z jego kryjówki starszy posterunkowy Preisner. 10 godzin przypatrywał się. zaopatrzony w pancerz kuloochronny. Popi i zakonnicy z monastyru św. Na prowincji ginęli też ci Rusini . W Ułanówce nacjonaliści z niewiadomych przyczyn zabili strzałami w głowę Stefana Dziduszkę. W miejsce jednego aresztowanego młodego terrorysty pojawiało się zachęconych jego brawurą kolejnych trzech. policji. oskarżono o dostarczanie broni i amunicji dla członków OUN na teren powiatu brzeżańskiego. „drogą wywiadu z wiarygodnych źródeł”62. główny generał Kordian Zamorski.) Już w połowie września 1939 roku w pow. którzy 10 września wylądowali na spadochronach w lasach zachodniego Podlasia. skupywano ją. lat 22. Onufrego w Jabłecznej odprawili w październiku 1939 nabożeństwo w trakcie którego urządzono „pogrzeb Polski”. że starcie to przypominało walkę z cieniem. Tego dochodzenia polska policja już nie ukończyła. nie było już sposobu na poskromienie Ukraińców. 20 21 .) We wrześniu 1939 Ukraińcy dokonali pogromu ludności polskiej w Żukach i Połoskach. wszedł do wnętrza chaty i rzucił granat z gazem łzawiącym. Jak wynika z analizy „Głosu Brzeżańskiego”. przeniesiony został do szpitala w Brzeżanach. kładąc go trupem na miejscu. bandyty. Ukraińcy prowadzili działalność szpiegowską i dywersję. Zabity był znienawidzony przez nacjonalistów ukraińskich. które otoczyły dom. Tak OUN wymuszała posłuch. gdyż często w sposób jawny wyrażał się o nich lekceważąco. Hryńka Dudzę. członka OUN z Żukowa. Wydarzenia takie mogły mieć miejsce. mordowali pojedynczych żołnierzy. Bandyta przedostał się wówczas do kuchni i tutaj dosięgła go kula komendanta Dugiełły.. Dokument został autorce udostępniony przez jednego z ostatnich żyjących członków lwowskiej organizacji AK Jana Surę. a ich ciała topiono w bagnach. którzy nie chcieli popierać nacjonalistów. włodawskim rozpoczęły dywersyjno . zaczęli przeprowadzać aresztowania i rozstrzeliwać Polaków oraz Żydów w mieście. Na powyższej notatce kończą się oficjalne doniesienia o terrorze ukraińskim stosowanym wobec Polaków w Brzeżańszczyźnie. Hryńka Stasyszyna (Rusina lat 23).czerwone szmaty słomiana kukłę podpalono i ciśnięto do Bugu „na wiecznu zahubu” (. OUN-owcy współpracowali aktywnie z dywizją von Schweppebburga i już 16 września. grzebano w obejściach. Wprawdzie czasami udawało się władzom ująć członków OUN. dobijali rannych.. polskich uciekinierach. którego zwłoki znaleziono w dniu 7 lipca 1939 r. a bywało że kradziono. Pukała dobrze ukryty na strychu nie dał się jednak wypłoszyć i zasypał Preisnera gradem kul. których wyraźnie drażniło używanie przez polską młodzież ojczystej mowy. został później udekorowany za bohaterstwo przez władze państwowe). Numer 16 z 15 sierpnia 1939 r..terroryści ostrzeliwali tabory. Polacy tutejsi skomentowali to następująco: „gdyby ich było więcej wymierzyliby sobie sami sprawiedliwość. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przez polskie podziemie. Został on skazany na 3 lata więzienia.. tarnopolskim.. więc muszą cierpieć we własnym państwie”. Ubraną w biało . która trwała ok. jest ostatnim numerem „Głosu Brzeżańskiego”.. Tak zginął skrytobójczo zastrzelony początkiem czerwca 1939 roku w Wulce gajowy gromadzki Prefyn Wolański. ponieważ w rękach nacjonalistów było coraz więcej broni. 61 Morderca oddał do Wolańskiego w jego mieszkaniu cztery strzały rewolwerowe. Sygnał do rozpoczęcia akcji dywersyjnej dało przybycie grupy agentów Abwehry. bo sprawcy poprzednich nie zostali w ogóle ukarani.Przeciwko Polakom występują ukraińscy i niemieccy koloniści.terrorystyczną działalność bojówki OUN . zaczął strzelać i ugodził w pierś starszego posterunkowego Pierzchałę (przeżył. Bandyta zeskoczył ze strychu i zabrał zabitemu rewolwer służbowy. 62 Tak określili to sami autorzy członkowie AK. Walce. która odbyła się dnia 16 czerwca 1939 r.. zakopywano na polach. ten. Śmiertelny pocisk trafił Preisnera w skroń. A były to zbrodnie dokonywane na skale masową.Ukraińcy. Zaalarmowane zostały oddziały policji z Brzeżan i Tarnopola. w zbożu koło Wymysłówki. Ciężko raniony w głowę. Wiadomości o masowych mordach dokonanych we wrześniu 1939 roku na cofającym się wojsku polskim. Bohater ten zawinął sobie głowę płachtą by go nie poznano. z magazynów wojskowych i na poligonach ćwiczebnych. Broń przysyłano z Niemiec. ale jest ich za mała garstka. ale ich ideologia została już tak skutecznie zaszczepiona Ukraińcom. przeprowadzający przypadkowo inspekcję jednostek policyjnych w woj. Tak też było w nocy z 4 na 5 lipca 1939 roku kiedy do mieszkania Stefana Knata Rusina (sprzyjającego Polakom) wtargnęło dziewięć nieznanych osób. Wieczorem ukraiński nacjonalista napadł po raz kolejny w Rybnikach na przechodzące przez wieś polskie dzieci i pobił kilku chłopców.) W akcjach przeciw Polakom posługiwano się ukraińską policją pomocniczą . w sądzie okręgowym w Brzeżanach. Ostatnią informacją przed wybuchem wojny jest doniesienie o skrytobójczym morderstwie dokonanym w Augustówce na Iwanie Kostiuku. gdy tylko Niemcy zajęli Włodawę. Wtedy komendant Dugiełło i starszy posterunkowy Kołodziej wdarli się do chaty i wrzucili do wnętrza zapalone snopy. Takie było tło napadu z 8 maja 1939 r. kobietach i dzieciach nie są do dziś przebadanie i opisane przez badaczy. Częśc z nich odnalazła autorka w opracowaniu pt. Napady na młodzież polską nie ustawały. przenikała z państw ościennych.Preisner osierocił żonę i czworo dzieci.

niedatowany. słabo zabezpieczeni. doktor Studyński i doktor. uciekinierów i miejscowej ludności polskiej. jako komuniści. 7874... niszcząc wszystko. Opowiadano też o okrutnych mordach oficerów pod Dubnem.. rabowały uchodźców i furmanki naładowane najpotrzebniejszymi rzeczami uciekających. (np. Następuje dalej rabowanie bez reszty całego polskiego dorobku spółdzielczego i masowe ujęcie całego handlu przez spółdzielczość ukraińską.. stosy koców. rabowały kasy państwowe poszczególnych instytucji itp. 63 Lewandowska St. Horodła.. z archiwum Z. spotykając jeszcze raz wyżej wspomnianą grupkę Ukraińców. Syweńki w Sławetynie. Przejawiła się ona w masowym mordowaniu wycofujących się oddziałów polskiego wojska i policji. Podhajce. Kowla. obejmującej około 50 rodzin) (. Nowosada (sygn. Dotychczasowi przywódcy UWO i OUN z poszczególnych wsi objęli władzę lokalną.. „ściśle poufne”. „Lwowska noc” autorstwa Wiesława Helaka 66 Rozkaz mordowania Polaków wydany został w miastach. by przygotować grunt pod mającą powstać przy współpracy z Niemcami (w Krakowie OUN) „Zachodnią Ukrainą”. którą wyrwał z rąk ukraińskich i żydowskich zbirów we Włodzimierzu. którzy grozili im wyrżnięciem. Petrycki w Taurowie. Sieniawy. instytucja bynajmniej nie tylko do spraw opieki społecznej (. Do wyborów sowieckich deputatów stają z ramienia UNDA. Wystąpiło to w okolicach Kowla.) Prace tych Komitetów nadzorowało i inspirowało Gestapo”. na szkole również powiewała bolszewicka flaga). 1 ckb bez zamka i 1 rkm). Jaworowa.. drugi półnagi z poderżniętym gardłem. Ukraińcy i Żydzi stanowią główny korpus administracji sowieckiej. Dorzucę tu kilka wspomnień z własnego przeżycia. na rękawach posiadali jedynie czerwone opaski. które rozbrajały pojedynczych żołnierzy jak i całe oddziały. Biłgoraju. gdzie do najpospolitszych metod mordowania należało wiązanie drutem kilku mężczyzn i śmiertelne pławienie w wodzie64.. który jechał na koniu spienionym. sprawy) w: CA MSWiA. które lada chwila mogą nadejść i że gdyby nam się cokolwiek stało. Już 14 września dało się wyczuć pod Rejowcem wrogie nastawienie ukraińskiej ludności. Ofiarą jego padają setki tysięcy polskich robotników. a realizowany w okolicznych wsiach. Chłopi uzbrojeni 65 Broszura z roku 1944 odnaleziona w „Tekach Zielińskiego” RKP sygn. Wyroki te były najczęściej wykonywane natychmiast. owsa itp. Franko /syn Iwana/. sędziów. Zażądałem otwarcia tej szkoły. p.) dwory polskie padają pod rabunkiem ukraińskiego chłopa.Oficjalnymi. a gdzie nie było ukraińskiej inteligencji. które wydawały wyroki śmierci na miejscowych Polaków. W ich rękach spoczęła akcja wywożenia polskich kolonistów i polskiej inteligencji (leśników) w lutym 1940 roku. Nadbużańskiego Podlasia…. 66 Warszawa 2012. W obradach tych „sądów” przewodniczyła inteligencja ukraińska a więc: księża greckokatoliccy jak np. zebrany kiedyś w jedną całość. powołane przy zarządach poszczególnych powiatów i starostw o lokalnym zasięgu działania. Włodzimierza. K. rzemieślników. dziś w IPN. W rezultacie bandyci . Jeden z nich okazał się sołtysem tej wsi.. wsie pójdą z dymem. ks. pow. w książce pt. Trzech zbliżyło się do mej furmanki i zażądało poddania się. wszystkich powystrzelają itd. Natychmiast zareagowaliśmy (4-ech) na napad krzykiem Zagłoby. Ukraińcy pracowali więc gorliwie nad zniszczeniem polskości na Kresach. trzymając na ręku córeczkę. 46-61. hamowana częściowo przez władze polskie. I cóż się okazało: otóż zmagazynowana była tu broń i amunicja (180 kbk.. uznanymi przez okupanta ekspozyturami OUN były Ukraińskie Komitety Pomocy. oprócz zatrzymanych przez nas trzech. Zatrzymaliśmy się we wsi Orlichówce pod Włodzimierzem. Szereg przywódców ukraińskich zasiadła w okręgowych władzach sowieckich i realizowała ofensywny plan ukraiński. Sławenty.„heroje” nastraszeni uciekli. W Horodle rozmawiałem z porucznikiem kawalerii.. bezpośrednio przed wkroczeniem bolszewików. adwokatów. plecaków.”65 Tak wyglądała sytuacja na większej części ziem kresowych. ks. Zażądałem podwód. I-A-c/2. Pańczyszyn. oficerów. Janowa i Lwowa. ziemian wraz z całymi rodzinami przy równoczesnej likwidacji drogą sprzedaży ich majątków. na przestrzeni od Iłży do Rejowca. Zorganizowali oni „sądy doraźne”. zespół SN. Nienawiść nacjonalistów ukraińskich do Polaków.Włodzimierz zaroiła się od partyzanckich band ukraińskich. Dostarczono mi razem ze zrabowanymi końmi (6 par) i po sformowaniu oddziału z uciekinierów rezerwistów. sporządzony przez naocznych świadków. wypędza się polską inteligencję ze wsi i miasteczek. Ten sam proces wywożenia w głąb Rosji przerzucony zostaje na miasta w kwietniu tegoż roku. że jesteśmy tylko przednim patrolem wielkich wojsk polskich. Na wsi obejmuje władzę sowiet przeważnie czysto ukraiński oraz policja ukraińska. t. skąd nie uszło rzezi żadne polskie dziecko z kolonii. (Broni nie wyjmowali. Poruszające opisy tych zdarzeń możemy odnaleźć w literaturze wspomnieniowej np. nauczycielstwo.. Krasnego Stawu. 64 Dokument niepodpisany. W Turzysku napotkałem taką grupę złożoną z kilkunastu osób. „. kupców. wybuchła z całą siłą we wrześniu 1939 roku. Hrubieszowa. Data 15 IX 1939 przestrzeń Kowel .pomordowanych: jeden pchnięty nożem. W dwu wypadkach widziałem w rowie jaworowskim polskich żołnierzy . 439.) Lwów został zalany sklepami „Narodnej Torhowli”. co polskie. 63 „…Obraz tych tragicznych wypadków.Kiedy wojska bolszewickie (we wrześniu 1939 roku) zalały dużą część naszego kraju (. Niektóre kolonie polskie padają wycięte w pień z kobietami i dziećmi przez okoliczne wsie ukraińskie. Adnotacje ręczne: „z Tarnopola”. znaczków pocztowych. ruszyliśmy ku Włodzimierzowi. będzie dokumentem grozą przejmującym. prokuratorów. 22 23 . kierownicy ukraińskich szkół. gdzie polska ludność błagała nas o zatrzymanie się i opiekę przed Ukraińcami. która pierzchła po wymianie strzałów. „sprawiedliwość” wymierzali sami chłopi.

Olijnyki Pawła zatrzymali się uciekinierzy (około 15 osób). Ludobójstwo dokonane na ludności polskiej woj. był nawet zatarg wśród morderców o ten koc). 73 Komański H. Ukraińcy z Wierzbowa i Potoczan wtargnęli do wsi z okrzykami „Smert Lacham”. s.wsi. Błotni. 71 Komański H. 68 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.” 69 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Rybnik.103. 14 września wieczorem w 1939 roku nadawano sygnały świetlne z domu Macy w kierunku Łanów Mazurskich. Opisy owych zbrodni zachowały się w relacjach świadków72. w tym zasypywania żywcem w mogiłach.. Hodak Iwan (trafił potem do policji ukraińskiej w Chodorowie). Ustalone nazwiska: Ćwok Józef Kędziora Emil NN.67 Brzeżany: 3-6 lipca 1941 roku nacjonaliści ukraińscy. niektórzy mieli też karabiny rozbiegli się po całej wsi plądrując budynki użyteczności publicznej. W roku 1940 w wyniku donosu miejscowych Ukraińców został aresztowany przez NKWD i zaginął bez wieści Stanisław Zamojski ur. urządzili manifestację na cześć wyzwolenia miasta przez hitlerowców. Paweł Olijnyka zna nazwiska i może bliższych szczegółów udzielić. noże. Tego dnia rękami nacjonalistów ukraińskich bestialsko zamordowano ok.. s. konie. 589 Ukraińców (125 rodzin) i 46 Żydów (10 rodzin). znaleźć można min. Czy dotarli do celu swej podróży nie wiadomo68. Tej nocy nie było śmiertelnych ofiar tylko pobicia. Ciochoń Władysław. Od napadu uratowało wieś pojawienie się szwadronu polskiej kawalerii. Ludobójstwo…. 191474. 5 tys. W niektórych wsiach gdzie przebiegały szosy. Szpundar Iwan.. w „Na Rubieży”. natomiast wymordowano uciekinierów. widły. łopaty. Członkowie OUN którzy w Augustówce. nr 2 (16) z 1996 r.jego matka była Ukrainką i wychował dwóch synów w duchu nacjonalizmu ukraińskiego). Tęcza Józef (Polak . Na drodze w Leśnikach działali zaagitowani nacjonalistycznie chłopi z Raju. motyki. Ludobójstwo…. szpadle.. 70 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „W domu Szczepanikowej Polki. Siekierka Sz. największe nasilenie miały w nocy z 17 na 18 IX 1939 roku. Po opuszczeniu przez nich wsi wraz z policjantami z miejscowego posterunku. Łysyk Piotr. Na jego temat w opracowaniu dodatkowe objaśnienie: „Pracował jako kurier OUN przed wojną miał rower do własnej dyspozycji był w ciągłym kontakcie z sąsiednimi wsiami. Tarnopolskiego. Siekierka Sz. Byszek. akuszerka70. Maca69 Świadkami zbrodni i grabieży byli Polacy: Konik Antoni. jednego z wydziału śledczego. rewolwery itd. Morderstwa zaczęły się od 12 września i trwały do 22 września. Kotowa. Wóz. Sarańczuk. Zornisk. Tak więc po kilka wsi gromadziło się na jednym odcinku. siedziba gminy: We wrześniu członkowie OUN zamordowali czworo Polaków73. Siekierka Sz. ukoronowana masowym mordem na polskich mieszkańcach Buszcza i spaleniem ich domostw dokonanym przez bandy UPA w roku 1944. dwóch chłopców (jeden z nich w wieku 12 lat) i woźnicę. Przeszedł do historii pod nazwą „krwawej niedzieli”. ksiądz nie stanął w obronie Polaków. Koniuchy: W Augustówce miejscowych Polaków zostawiono w spokoju. Niebo i piekło mojej ziemi. walizy zabrali: Tęcza Józef. Iwanoczko.. 72 Opisy wyjątkowego okrucieństwa. Leśnik.. 67 Patrz: „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Dalsze egzekucje Żydów (w okresie do końca roku 1941) wykonywane przez policję ukraińską odbyły się w grudniu 1941 roku... 10-13. Wymazał Jan. przekopywano doły lub robiono barykady dla zatrzymania pojazdów.. Stanisławski (służył potem w SS). Była to swoista demonstracja siły i wrogości w stosunku do Polaków. Łosyk Piotr. Gdy przyszli po nich Ukraińcy. siekiery. drugiego z policji mundurowej. Byli to uciekinierzy.. 24 25 . W nocy z 18 na 19 września 1939 roku w pobliskim Wierzbowie zebrała się kilkudziesięcioosobowa grupa Ukraińców z zamiarem napadu na Buszcze. Augustówka gm.104. zdaniem świadków brali czynny udział w grabieniu i mordowaniu Polaków: Szpundar Iwan syn Hnata i Marii. zamieszkał posterunkowy. W Potoku mordowali żołnierzy chłopi z Potoka. Na uroczystość zjechało ok. Ukraińcy mordowali wszystkich pasażerów bez względu na wiek i płeć. W napadzie na miasto Rajów – brali udział Ukraińcy z Narajowa . Moroz Naścia. Wierzbowa. Budyłów. Ten dzień Niemcy ogłosili „dniem swobody” i pozwolono Ukraińcom bezkarnie rabować i mordować brzeżańskich Żydów71. ukraińskiej młodzieży z okolicznych wiosek. Obok kapliczki w pobliżu cmentarza zamordowano dwóch policjantów polskich jadących wozem. U księdza greckokat. którego Ukraińcy zamordowali w tydzień po wkroczeniu bolszewików. Część polskich mieszkańców ukryła się. mieszkająca obok cmentarza (ta ostatnia zabrała nawet koc i prała go z krwi.Krężel NN.. Punkty zborne zostały przez nich już wcześniej wyznaczone. Kohut Iwan. siedziba gminy: w 1939 roku mieszkało tam 518 Polaków (125 rodzin). Polaków na wozie zamordowano siekierami. Olchowca. s. widły.”. (trafił potem do policji we Lwowie). W opracowaniu czytamy: „Ks. 617-618. s. rozpoczęli krwawy terror. jedną kobietę. i Ceniowa. Na cmentarzu widziano później świeżą mogiłę. kosy. rzeczy jego zrabowali. obszerny opis tych wydarzeń w relacji Jana Ciska. pod patronatem miejscowego OUN.w siekiery. Na szosie koło Potutor gromadzili się chłopi z Potutor. Napastnicy byli uzbrojeni w kosy.Persok Buszcze. 500 Żydów. 74 Komański H. w r. karabiny. Szczepanikowa. Stryhaniec. którzy przejeżdżali przez tę wieś. Ludobójstwo….

„Na Rubieży” nr 45 /2000. Po szczegółowym „przesłuchaniu” i potwierdzeniu znajomości języka ukraińskiego żołnierz był wypuszczany.. Urmań. Ludobójstwo…. Dryszczów gm. Życie można było uratować jedynie deklarując narodowość ukraińską. 26 27 . 250 polskich żołnierzy. Ukraińscy mordercy. żona Józefa. Poruczyn. Żak Mikołaj.jeden z członków wyprawy. Żak Anna lat 3. Podusowski Michał lat 30. 76 Blicharski Cz. syn Franciszka.uciekinierów z Polski centralnej. Buszcze. s. syn Teodora.. w tym miejscu zamordowano i pochowano 250 żołnierzy i kilkanaście osób cywilnych . Mimo to istnieją pewne niezgodności. który był zakonspirowany na terenie 12 wsi: Dryszczów. Kowalczuk Mikołaj lat 35. Strychańce.107.14-15. 67. Podłużny Jan lat 36. którzy osobiście wymordowali wymienionych Polaków z Dryszczowa. Żak Józef lat 32. W ten sposób zamordowano ok. Wierzbów. Szumlany. który przed egzekucją przeprowadzał „dochodzenie”. Dane te potwierdza Cz. Hasurek Aleksander lat 44. Sawczuk Grzegorz lat 30. syn Stefana. które były ukryte na folwarku i wyruszył z oddziałem pod Wierzbów. syn Mikołaja. gdzie formował się 13-ty pułk Strzelców Ukraińskich. Rawski Antoni. pojedynczo lub małymi grupkami. W Dryszczowie we wrześniu 1939 r. Buszcze: W Dryszczowie OUN miał swych wybitnych działaczy. syn Anastazji. Dowódcy nakazali oddziałom na własną rękę przedrzeć się przez lasy do domów i ukryć broń. Hinowice. Oddział z Dryszczowa powrócił z bronią (miał 9 rkm i karabiny). „Na Rubieży” nr 2(16) 1996 s. które wyjaśnić może dopiero zestawienie większej ilości danych. s. który mieszkał pod Dryszczowem. s. syn Mikołaja. Rusiński „Tryptyk Brzeżański”. syn Józefa. liczący wówczas ok.46. Potiachacz Wasyl i Bojko zamordowali w 1939 r. syn Pawła. 80 Komański H. Pułk ten otrzymał broń rosyjską w celu „oczyszczania lasów z bolszewików”. pochodzili z tej samej miejscowości. s. noży i bagnetów. s. Sołtys (Rajter) Reiter Piotr. Dupaj Mikołaj lat 23. syn Dmytra. syn Antoniego. Biłan Katarzyna lat 36.. Pisze o zamordowaniu (masakrowaniu) we wrześniu 1939 roku przez bojówki OUN zatrzymywanych pojedynczo lub w niewielkich grupach w pobliskim lesie ok. W połowie września został też zamordowany sołtys Piotr Rajter80. syn Grzegorza. Buczkowski Piotr lat 15. Blicharski. Kowalczuk Wasyl lat 30. syn Jana.Byszki gm.uciekinierów z centralnej Polski. dziecko wyrwano z rąk matki Ukrainki i zabito. 30 lat77. Żak Maria lat 27. Sawczuk Michał lat 33. syn Jana. Mimo upływu tylu lat nie dokonano w tym miejscu ekshumacji. Leszczyszyn Roman lat 35. syn Michała. W ten sposób uniknęło śmierci kilku Polaków znających dobrze ukraiński.38.. często okrutnie torturując. 22 osób79.. wydał im 25 karabinów. Baran Michał lat 27. Rajter (Reiter) Piotr lat 38. Baran Paraskewia lat 50. Byli oni zatrzymywani przez bojówki OUN. W tej sprawie zeznawał autorom dokumentu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” naoczny świadek . syn Mikołaja. Koniuchy: Od 17-20 września 1939 w lesie znajdującym się w pobliżu cerkwi greckokatolickiej zostało przygotowane miejsce kaźni. Masny Iwan lat 32. ani nie postawiono upamiętnienia. Rotiachacz Wasyl lat 26. syn Dmytra. Jednym z przywódców terenowego OUN (jego władza rozciągała się na okoliczne wsie łącznie z Przyszczowem) był Paweł Podłużny. Besz Wasyl lat 34. Kinal Mikołaj lat 38. Wrocław 1998 s. Podłużny rozkazał im maszerować do Rohatyna. Blachowski (Blacharski) Władysław lat 14 . Nakoneczny Władysław lat 30.106. córka Mikołaja. że Podłużny był dowódcą dywersyjnego batalionu. Zapisy nazwisk według nowej wersji (stara w nawiasie). Blachowska (Blacharska) Maria lat 36. że jako działacz OUN był przez władze polskie aresztowany. Siekierka Sz.. syn Jana. Blachowski (Blacharska) Anna lat 5. Podłużny Paweł lat 30. Bycz Michał lat 23. Żuków.. żona Józefa (w ciąży). „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. 15. lat 5 syn Józefa. Dupaj Michał lat 32. Petruniu. córka Franciszka. Dworce. Fedczyszyn Stefan lat 4. Na polu między Byszkami a Potokiem bojówkarze OUN zamordowali 30 osobową grupę polskich żołnierzy z kapelanem75. 17 września 1939 roku miejscowa bojówka OUN podstępnie rozbroiła grupę 20 polskich żołnierzy i rozstrzelała ich w pobliskim lesie. Suda Filip lat 35. Skałuba Franciszek. Michała. 15. w którym mordowano powracających do domu. większość zamordowano przy użyciu siekier. których po ograbieniu z mienia i kosztowności mordowali. syn Mikołaja. Ludobójstwo….in. Zbigniew Danieluk (Danyluk) Stefan lat 16. Siekierka Sz. córka Józefa. Blachowski (Blacharski) Franciszek lat 36. Charaba Mikołaj lat 53.. Rekszyn. Blachowski (Blacharski) Stanisław lat 12. W parę dni po przyjściu Niemców Podłużny zebrał oddział w Drzyszczowie w liczbie 80 osób. Baran Wasyl lat 30. Nakoneczny Stefan lat 32. Podobno w miejscu pochowania zwłok rośnie dziś dąb. 78 Wykaz zamordowanych we wrześniu 1939 roku ukazał się poprawiony przez świadków (m. Kinal Anna lat 6. 79 Informacje na ten temat pochodzą też z relacji zmieszczonych w: „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Byli to: Mychaniów Wasyl lat 30. co sprawdzano każąc deklamować modlitwy po ukraińsku.syn Franciszka. syn Mikołaja. a przyjście Rosjan spowodowało uwolnienie go z więzienia. Witkowski Michał lat 22. syn Ilka. syn Mikołaja. Egzekucji członkowie OUN tylko sporadycznie dokonywali przez zastrzelenie. syn Michała. W 3 dni później przyszedł niemiecki rozkaz oddania broni i rozejścia się do domów. Biłan Jan lat 30. 77 Z dokumentu wynika. syn Piotra. Wilgusz Mikoła lat 26. Rajter (Reiter) Piotr lat 40. Kinal Katarzyna lat 30. gdzie zebrał się batalion w liczbie 1000 ludzi. Potoczany. syn Mikołaja. komendanta polskiej policji w Urmaniu. rozbrajani i następnie stawiani przed ukraińskim „sądem”. ojciec na wojnie. żołnierzy polskich. żona Mikołaja. wśród których był kapelan wojskowy76. syn Piotra. W okresie od 17-20 września 1939 ci sami ludzie wsparci przez miejscowych nacjonalistów wyłapywali po drogach i pobliskich wsiach Polaków . Według relacji Ukraińców i Polaków. W roku 1941 po przyjściu Niemców okazało się. syn Teodora. został zamordowany 18 XIII 1939 roku przez Bojkę Włodzimierza z Hinowic. Broń tę złożyli u rolnika Worony. Fedczyszyn Stanisław lat 3. syn Grzegorza. Buczkowska Apolonia (Prakseda?) lat 37. Mazurek Stefan lat 2. Żak Piotr lat 58. syn Mikołaja. żona Franciszka. Zostali zamordowani następujący miejscowi Polacy78: 75 Komański H. Wijatek Jan lat 32.

Stanisław Wilk z żoną85 .. bojówka OUN wsparta przez okolicznych chłopów. 84 W relacji zamieszczonej w „Na Rubieży” nr 16 1996 na s. s. którym przewodził Iwan Kozłowśkyj. aresztowany w młynie w Ceniowie.16. zamordowana przez Horynia Wasyla i Świtenkę Marię z Olesina. Ofiary pochowane były przy polnej drodze prowadzącej do Olesina. Ludobójstwo…. dwie ciężko ranili i spalili polską zagrodę Kowalczyka. świadkiem był syn Tadeusz. 620-622 i 624-625 oraz w: „Na Rubieży” nr 4 (10) 1994 s. Krężel z dwoma synami87. 68. zabili go Kuzka Mikołaj i Kuzda Teodor obaj pochodzący z Olesina.uciekinierki – matki trójki dzieci do lat 6-ciu... Persak Karol (lub Percak) zam.. Brzeżany: 17 września terroryści z OUN zamordowali 5 osób. Tomasz Wójcik. Lehun Paweł. s. 108 i relacja Jana Krasowskiego s. Siekierka Sz. w Jakubowcach. Siekierka Sz. że do zabójstwa doszło już po wkroczeniu Armii Czerwonej....613. nieustalone trzy osoby (być może chodzi o to samo zabójstwo co przedstawione wyżej – gajowego z rodziną).. rodzina Józefa Ćwieka (4 osoby). Blicharski Cz. 89 Komański H. rodzina Jana Kryżka (3 osoby)..109.. Blicharski Cz. Ćwiek Józef zam. w łóżku. nr 2 (16) 1996 s. 3.67. zamieszkały w Jakubowcach. Kędziora Emil zam. Ich małoletnie dziecko ocalało.. s. s. że młody chłopiec. gajowy i jego rodzina o nieustalonym nazwisku (żona i 2 synów)83. rezerwy) i jego kolega szkolny .. Glinna (gm. Po tym wydarzeniu wielu Ukraińców z Łapszyna i Gaiku chodziło w mundurach i butach pomordowanych. Erazmus Andrzej . zabili go Kuseń Michał s. 1939) gminy Kozowa81. 81 Komański H. Ludobójstwo…. Petruniu. 18 września 1939 roku zostali zamordowani przez ounowców: Franciszek Folta lat 25 z Krosna. „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 s. syn sołtysa z Łapszyna i Wasyl Biłłaj z osady Bernardyny koło Gaiku.Bazyli N. 86 Komański H.17 i nr 45 /2000. Garstka Jan zam. 7. Ludobójstwo. rodzina Leona Rogalskiego (4 osoby). „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996. Jakubowce gm. 8. W relacji Mariana Rzeszutki pojawiają się następujące ofiary: rodzina Ignacego Bartkiewicza (3 osoby). Obaj z Olesina. Studnicka Balbina zamieszkała w Jakubowcach. W zestawieniu dokonanym przez Blicharskiego znajdujemy informację o rozbrojeniu i zamordowaniu 15 września 1939 roku przez bojówki OUN ok. s. 87 Komański H. w Jakubowcach. Dubszcze gm.. Siekierka Sz. zamordowany przez Kuzdę Michała i Smaczyłę Józefa z Olesina... trzej polscy żołnierze powracający z wojny: Piotr Bereziuk (kpt.Kozowa: W marcu 1940 roku został zamordowany przez bojówkarza z OUN Stefan Żukowski. Mikołaja pochodzący z Olesina. prawdopodobnie niezauważone przez oprawców. pochodził z Olesina. W nocy z 18 na 19. Ludobójstwo….109 i Relacja Józefa Bereziuka s. Krężel Ludwik. Tego samego dnia po południu w lasach koło Łapszyna w zasadzkę zastawioną przez bojówki wpadło 150 polskich policjantów. wideł. Łopot (gajowy). „Na Rubieży” 28 29 . Nikt z tej grupy nie ocalał. W gajówce Łopota została też postrzelona uciekinierka z Żywca o nazwisku Wolna i mocno pobita inna uciekinierka o nieustalonym nazwisku84. zamordowany w Byszkach. dawny urzędnik (do r. że zostali ciężko ranni wyrwali się oprawcom i ocaleli). jego żona i jeden z synów (córka i czteroletni synek mimo. Płaucza Mała): 20 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Józef Camona. rodzina Władysława Percaka (3 osoby).. Przed śmiercią zeznał o sprawcach swojej żonie. Blicharski Cz. 10. 82 Otrzymał 5 ran postrzałowych i cios siekierą w głowę (odrąbano mu część czaszki).88.47. s. Zamordowali go Kuseń Józef s. noży i siekier. Świadkiem tego mordu był syn Władysław Krężel. Ludobójstwo…. 67. 5. Koniuchy: 19 września zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN. Petruniu…. Blicharski Cz.. Pertuniu. a trzech cywilnych uciekinierów pochowano na cmentarzu.. Blicharski informuje. s. 88 Komański H. 10 lutego 1940 roku na wniosek terenowych władz ukraińskich zesłano na Sybir 25 polskich rodzin (49 osób)86. Petruniu. 24-25. 20 żołnierzy i zamordowaniu sołtysa wsi o nazwisku Rajter. zamordowani nocą. Jeśli chodzi o uciekinierów zamordowali oni sześciu polskich posterunkowych z żonami i dziećmi.. Hinowice gm. zamordowany przez Kiernickiego Mikołaja i Kiernickiego Teodora. 2. Zersak Władysław zamieszkały w Jakubowcach.. Organizatorami zasadzki i mordu byli: Dulęba. sołtys z Hinowic. Siekierka Sz. Z rąk ukraińskich zginęli następujący Polacy89: 1. ograbiła i spaliła tam 57 gospodarstw i wymordowała 21 polskich kolonistów..brak świadków. s. rodzina Stanisława Erazmusa (4 osoby). Siekierka Sz.17.. Siekierka Sz. Mordu dokonano przy użyciu kos. s.625. 9. Czynów tych dokonywali Ukraińcy ze wsi Olesin. 85 Wg. relacja Mariana Rzeszutki s. relacji świadków. Erazmus Grzegorz. Zamordowany przez Galara Wasyla i Karyszyna Michała z Olesina. Tego dnia zginęli: Kowalczyk lat 70 – rolnik 82..67. 6. Ukrainiec. 4. Zamordował go Krych Mikołaj.. Mykyły i Smaczyło Dymitr pochodzący z Olesina. 83 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Ludobójstwo….. 16 jest informacja. bez powodu wystrzelił z pistoletu do tej kobiety . Zostali pochowani w zaroślach w starej nieczynnej sadzawce rybnej.107.642.N. Budyłów: Wrzesień 1939 zapisał się krwawo w dziejach tej miejscowości. Szczegóły dotyczące wydarzeń w Gaiku we wrześniu 1939 roku w obszernej relacji Janiny Giżyckiej i Jana Krasowskiego w: Komański H. Jana i Smoczyło Wasyl s. Część osób spalono żywcem. w Jakubowcach. s.. Gaik gm. w Jakubowcach.. tuż przed wkroczeniem wojsk radzieckich.

÷ Krowy Trzoda chlewna ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ Trzoda chlewna ÷ 1.2. 9.000. cały zbiór zboża.500. 15. brat Stanisława. 10.200.- 1. zamordowany przez Smaczyłę Józefa.. --młockarnia ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ --------------------------------------- Trzoda chlewna 3. Dom.3. 39.500.2000. Podwika Marcin 27.000. 43. 32. stajnia. 34. sieczBal Paweł karnia. stajnia. 12.1.2. 3.800. 13. sieczkarnia. Dom. 44. 37. stajnia.2. zbiór zboża Jędrusiak Kazimierz ÷ Trzoda chlewna 1.000. Gałęźniak Stanisław uchodźca z zachodu.2.200.2.2. 13.1.000.050.- 90 Blicharski Cz.500.2.2. narzędzia rolnicze Suszek Andrzej ÷ Krężel Ludwik ÷ Magra Tomasz ÷ Wilk Katarzyna ÷ i sikawka Dom. Erazmus Stanisław z rodziną (4 osoby).7. stodoła.2.- ÷ --Dom. Kuszcz Ignacy 21. (z podaną wartością w cenach przedwojennych) LATp Imię i nazwisko poszkodowanych Inwentarz martwy Inwentarz żywy 19.2. sieczkarnia.1.2. 38.300. stodoła.3. 23. 40. 11.1. 36.2. 18. 91 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. 30 31 . 67: znajduje się tu informacja potwierdzająca fakt zamordowania 21 miejscowych Polaków przez bojówkę OUN i miejscowych chłopów – nazwiska ofiar: Bartkiewicz Ignacy i rodziną (3 osoby). 14.4. 35. sieczkarnia.1.200.800. Mista Adam 20.200. młynek.300.2.2.- 2..500. 29.2.----------2.200. zbiór zboża.1.200. stajnia.050. 22.1.200.700.2. Glinowski Wawrzyniec Rogowski Walenty Sumasz Józef Rogalski Andrzej Nalepko Bogusław Cabała Rozalia Cabała Walenty Jędrusik Andrzej Jędrusik Jan Małaczyński Tomasz Stach Stanisław Stach Józef Stach Piotr Łyczak Stanisław Zelek Józef Zelek Wincenty Dołęga Józef Krawczyk Jan Erazmus Szymon Wartość Dom. stajnia.2. 42.2.000. młocarnia.800. młynek. stajnia.000. młynek. 30.800. zbiór zboża Zając Walenty ÷ Jagielski Józef ÷ Biernacki Piotr ÷ Szudnicki Teodor Stodoła. sieczkarnia. 24.800. 194190.000.500.600.11. 46.600. 6. 17. Szczepan 26. zbiór zboża..200.200. 4.. zbiór zboża ÷ i młocarnia ÷ ÷ ÷ ÷ 1 koń 1 buhaj ------------- 7.200. Kolarz Ana Siwek Szczepan Ryś Paweł Pęczko Kasper Michalczyszyn 25. Świadkiem tego morderstwa był Jędrusiek Jan. uchodźca z zachodu.800. zamordowany przez Dutkę Józefa z Jakubowiec. 45.000. Gromek Ludwika 2.2.400.500. Petruniu.1.000.200.200. zbiór zboża. młynek. 12.2. Pierszykała Piotr narzędzia rolnicze Gontarski Franciszek ÷ Persak Władysław ÷ Puszek Telka ÷ Chorwanich Wilhelm ÷ Wilk Walenty ÷ Suszel Aniela Dom i zbiór zboża Dom.1.4. Krużek Jan z rodziną (3 osoby).2000.1. Hetman Władysław 28. Percak Władysław z rodziną (3 osoby).2. 8. 41.000. Rogalski Leon z rodziną (4 osoby). Gałęźniak. 16. stodoła. Krężek Paweł zamordowany w r. młynek i tp.900. Ćwiek Józef z rodziną (4 osoby). 33. 31.200. zestawienie z opracowania. 5. stodoła.3.2. Świadkiem był Jędrusiek Jan. Spalone i ograbione gospodarstwa Polaków w Jakubowcach91 we wrześniu 1939 r. 7. s.

zamordowaniu uciekinierów z Jasła i żydowskiej rodziny pisali w swych relacjach Stanisław Osiecki. Więcej jak pewne. Bronisław Światłowski i Konstanty Światłowski. Niemcy z zadowoleniem patrzą przez palce na sprawki Ukraińców jako swych sojuszników pomagającym im tępić Polaków”. zbiór zboża Dom. Olejnik Tekla. Księdza po udanym przesłuchaniu zwolnili. ks. Rzeczy jego zrabowali i podzielili się nimi.4.3. Smaczyło Dymitr syn Stefana. Informacje na ten temat też w: Komański H. Dumanowski Wład.3. Od tej pory słuch po nim zaginął. Nie jest to jedyny przykład podstępnych antypolskich działań ukraińskich w tej miejscowości95. zbiór zboża 50.638: O napadzie na posterunek. Ludobójstwo…. Gach jako kontrrewolucjonista został „dzięki” miejscowym Ukraińcom niezwłocznie rozstrzelany pod kościołem. co spowodowało ich ucieczkę i pozwoliło żołnierzom wyrwać się z okrążenia – dalszy los oddziału nie jest znany93.500. 30 osób). Kotów siedziba gminy: 19 września 1939 roku został zabity przez bolszewików ks. 32 33 . 95 Zeznania świadka podpisanego „Wilk”: „W sierpniu 1941 zdarzył się w Kotowie następujący wypadek: W tym czasie był tam lekarzem w ośrodku zdrowia dr. Rzucili granat między napastników. Czornous Łukasz. Rogowski Leon ÷ 55. s. 220 osób. Franciszek Goraj. paru chłopów wiejskich aresztowało go bezprawnie. 93 Relacja za: Komański H. stajnia. Diaków Maria. W tym samym czasie zamordowani zostali następujący polscy mieszkańcy Koniuch: Stefan Budzyński lat 30. sieczkarnia. Schuala Polaka. Kędziora Aleksander ÷ 52. Sambora Agata ÷ Krzysztoforczyk 56. s. ÷ Józef --------------------- 1.4. Blicharski Cz. Siekierka Sz.. Petruniu…. Kędziora Aleksandra. przeciw nim świadczący. że poznali go tam wśród paru strasznie zmasakrowanych przez chłopstwo trupów. Ludobójstwo…. Suszel Aniela ÷ Dom. Kornicki Mikołaj. Koniuchy siedziba gminy: 17 września 1939 r. 1996 s.000.111. Siekierka Sz. w tym burmistrz tego miasta. 92 Komański H. – Lecz niestety wszystko bez skutku. Szczurek Władysław młockarnia. Baryłko Michał syn Józefa 17. Gacha) i Zofii Szadajówny ze Lwowa.. Jacyk Anastazja. Po zastrzeleniu przez bojówkarzy dwóch żołnierzy. W pracy Blicharskiego z kolei znajduje się informacja o tym. która rzekomo strzelała z miejscowego kościoła z karabinu maszynowego do jadącego wojska sowieckiego. Władysław Dworkiewicz. Franciszek Jarosz emerytowany komendant posterunku PP w Koniuchach i jego córka. Kulbaczyński Józef syn Grzegorza. Kuseń Józef syn Jana. inni. w wąwozie między Koniuchami i Byszkami zostali otoczeni przez miejscowych bojówkarzy z OUN. Warto wspomnieć. zaś dwoje ostatnich odstawili chłopi do Sarańczuk i tam ich zamknęli w budynku gminnym. Reszta sprawców nieznana. Naoczni świadkowie: Siwak Wojciech. Bartkowicz Ignacy ÷ 54. Wszyscy wymienieni pochodzili z Olesina.700. młynek. W połowie września 1939 we wsi zatrzymała się na chwilowy postój grupa 48 uciekinierów z Jasła. która przyjechała w gościnę do Wilkoszów. Biernacki Piotr. Polak zadenucjowany przez Ukraińców jako osoba. aby nie pozostał ślad jaki.- 17 lub 18 września tłum ukraiński.000. że sprzątnęli go sprytnie. stodoła. Gdy opuszczali wieś udając się w kierunku Brzeżan.500. Horyń Wasyl. starali się ją przedstawić Niemcom i zainteresować nią. ÷ 53. Sprawa tak ważna nie została zapomniana przez znajomych dr. Kuzda Mikołaj syn Tomasza. Hładczuk Leon. Wszelkie poszukiwania dr.67. że 19 września bojówki OUN zamordowały 12 Polaków96.. w tym bojówka OUN. Kulbaczyński Michał syn Teodora. że 19 września bojówka OUN zamordowała 12 mieszkańców tej wsi. Siekierka Sz. że widzieli go uciekającego w stronę Potutor przez pola. Świteńka Maria. którzy przez adw.19-20. Tam właśnie banda pod dowództwem Wasyla Proceka spaliła żywcem starego Żyda i 6-letnie dziecko94. Inne źródło mówi. Smaczyło Wasyl syn Mikołaja. Pirożyk Józef. Po przyjściu Niemców. Szpyrtis Wojciech 48. ograbieni i wymordowani nad potokiem.4.. że wieś ta została wymieniona w odezwie do ludności wydanej 5 X 1939 roku przez Siemiona Tymoszenkę jako miejsce pogromów żydowskich.1.000.47. Kuryszyn Mikołaj syn Jana. bojówka OUN dokonała napadu na miejscowy posterunek Policji Państwowej.800. Goraja. Maksymów Jan. rodzina żydowska Kahane i jego trzy córki92. Goraja były bez skutku – chłopi mieli tylko jedną odpowiedź „uciekł”. Kuseń Michał syn Mikołaja.000. Gach. s. Smaczyło Józef syn Jana. Ludobójstwo…. Sprawcy: Misiurka Wojciech. Jacyk Jan.7. Świteńki Mikołaj syn Matwija. Baryłka Jan syn Stefana. Szczurek Józef ÷ 51. kiedy wracał od znajomych kolonistów Wilkoszów w towarzystwie tamtejszego księdza Władysława Bilińskiego (następcy ks. 96 „Na Rubieży” nr 2 (16)..500.ok.500. biskup Wincenty Urban Droga krzyżowa archidiecezji lwowskiej. 94 Pismo „Wilna Ukraina” nr 10 Lwiw 1939.. 10 lutego 1940 roku na podstawie opracowanej przez miejscowy Ukraiński Komitet z kolonii Łany Mazurskie deportowano na Sybir 56 rodzin . Kużda Maria. Andrijów Józef. ci przystąpili do obrony.3. Pączko Kacper. Jedni twierdzili. Męczyli ich głupim przesłuchaniem na wzór bolszewików – po namyśle wypuścili Szadajównę i lekarz został sam pod ich strażą. s. Oczywiście natychmiastowa rewizja w kościele wykluczyła taką możliwość ale i tak ks. 49.111.. otoczył przechodzący przez Koniuchy w kierunku granicy rumuńskiej pluton żołnierzy polskich (ok.3.

105 Wychowanek ks.bracia. Ludobójstwo…. w roku 1941 po wkroczeniu Niemców.wykładowcą był Wołoszczuk Fedio. Pertuniu. 19. Tadeusz Kramarczuk. Pytel (dwóch braci). mający 6 kl. ści wyzwolenia Ukrainy przez Niemców. Steć Wasyl. 1996 s. w Tarnopolu w więzieniu. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. uduszony z postronkiem na szyi. zwłoki znaleziono zakopane za Kozowa w bieliźnie.. 18. 1996 s. W kursie uczestniczyli z Kozówki: Horochiwskij Iwan syn Leona.. albo. oczy wyłupione. 97 „Na Rubieży” nr 2 (16). 101 Komański H. Łupnyj Iwan – 7 kl. z rękoma skrępowanymi w tyle drutem kolczastym. Wieczorem znikły.. że po wkroczeniu Niemców wybitniejsi działacze OUN z Kozówki współdziałali w organizowaniu oficerskiego kursu wojennego w Pomorzanach. uciekinier z Polski centralnej. Steć Hilko.” s. Kiernicki ze wsi Krzywe. Graniak Józef. 19. Horochiwakyj Hilko. Łysnyj Iwan. 16. Wołoszcuk Fedio (instruktor kursu oficerskiego). Edward Paterek. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Jan Kuczmajewski – kominiarz. Kozowa: 19 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Anna Jakubów i Stefan Perlak106. Petruniu. W rejonie tym zginęło ponad 30 żołnierzy97. Kurs trwał tylko jeden tydzień107. wywieziony z Kozowej do Tarnopola.20. odzierani po śmierci z obuwia i mundurów. Horochiwakyj Iwan syn Leona. sołtys). Moroz Jarosław. po wkroczeniu armii niemieckiej wyświęcił się na księdza greckokatolickiego i wyjechał. Adam (Andrzej) Kimala. były urzędnik gminy. Kobel Leon. Steć Hilko s.68.... Spyrka Józef98. 17. Siekierka Sz. zagrzebanego.. w rejonie Kozowej miały miejsce napady bojówek OUN na pojedyncze osoby oraz małe grupki żołnierzy polskich powracających z wojny lub idących w kierunku granicy rumuńskiej. Wymienieni Ukraińcy zebrali się w nocy z 17 na 18 września 1939 roku w sadzie Iwana Horochowskiego.113. Świadek naoczny widział. Czyżewski Piotr (sołtys z Kalnego.. Józef Adamów miał 26 lat. 19 września 1939 zostali według tego źródła zamordowani następujący mieszkańcy Kozowej: Januszkiewicz Tadeusz. kapelana szkoły podchorążych w Komorowie. Dalsi zabici 19 września: Jan Ślusarczyk z rodziną (5 osób) zamordowani na terenie kolonii Krzywieckiej (sołectwo Krzywe).. Wszyscy którzy wybierali boczne. Blicharski Cz. Członkowie OUN i OUW którzy występowali przeciwko Polakom na terenie Kozówki: Buczyński Iwan (dowódca). Jan i Mieczysław Pytlów .. 104 Zabrany przez policję ukraińską do więzienia. Według tego źródła. Adamów otrzymał fachowe wykształcenie wojskowe i pracował do września 1939 w marynarce rzecznej w Pińsku. której komendantem w tym czasie byli Baran i Fedorczak Paweł. 100 Blicharski Cz. Kramarczuk Tadeusz104. Blicharski Cz. szkoły podst.. aby przypatrzyć się uroczysto- Mordów dokonała policja ukraińska. Kuciel Dmytro ze wsi Seńkow Kuropatniki. męczony długo. gimnazjum. Piotr Adamów spalony żywcem w szopie na terenie kolonii Józefówka (sołectwo Kalne). w mordach brali udział członkowie OUN z Kozowej: Melnyk (zamieszkały koło cerkwi). za okupacji niemieckiej) pochodził z Krzywego. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” podaje następujące osoby narodowości polskiej zamordowane we wrześniu 1939: Barta Antoni (porąbany siekierą na drodze między Józefówką a Kalnem). Kuczmajewski103. Do pomocy przyjechało parę fur chłopów z Potoka i Byszek.. Tam go umieścił w orkiestrze.. Horochiwakyj Wasyl. Rozpiatowski ze wsi Krzywe. Zamordowali go chłopi z Kozówki. Instruktorem . Petruniu. Wołoszczuk Stefan (wójt gminy zbiorowej. leśne drogi byli rozbrajani i mordowani. Kozówka gm. 99 Blicharski Cz. ale w czerwcu 1941. Wymienione osoby zostały uprowadzone i zamordowane siekierami na terenie kolonii Trychubowa (sołectwo Kalne). Dane te potwierdza wykaz zawarty w pracy Cz. Oprócz wymienionych.. jego żona znała sprawców). Siekierka Sz. Czyżewski Michał (radny gminy z Kalnego. jak twierdzą inni. 15. Znaleziono go w polu.68. Tomczaka. s. zamordowani zostali przez nacjonalistów ukraińskich następujący Polacy: Bajor Marcin102. Jan Zając. 1920) narodowości żydowskiej101. powołując się na protokoły sporządzone według zeznań świadków podaje. 102 Zabrany przez policję ukraińską. pracował w Kozowej. 107 Wykryty został przez gestapo i rozwiązany. 112-113. Petruniu. Kierownikiem tego kursu był Dorosz ze wsi Uwsie. 34 35 .. Karol Funks student (ur. Pierwszy z nich był nauczycielem w czasie okupacji bolszewickiej.. Hasłem do rzezi było zapalenie pustego domu między dwoma polskimi domami. syn Iwana. 67. Józef Bartman.. s. Po wkroczeniu bolszewików przyszedł do matki w Kuropatnikach. W sierpniu 1941 r: Marian Bajor były urzędnik sądu100. Na drugi dzień znalazła je matka Adamowa niedaleko miejsca zamordowania w kartoflach. zaopiekował się 14–letnim chłopcem i wziął go ze sobą do szkoły podchorążych. Ludobójstwo…. 20. Szanajda ze wsi Krzywa. gimn. Po wkroczeniu Niemców wybrał się do Kozowej. Mordu dokonano w kilka dni po wkroczeniu Niemców. jak prowadziło go czterech Ukraińców i przy gościńcu do Brzeżan zabito go strzałem w głowę... Drugi mieszkał w Kozowej.. Iwana (słuchacz kursu oficerskiego w Pomorzanach). Z uroczystości tej nie powrócił. zamordowany w okrutny sposób). brat Iwana).20 (obu braci zabił siekierą Babij ze wsi Kalne). Tomczak będąc przez rok w Kuropatnikach na probostwie. s. Sitarskyj Fedio. 98 „Na Rubieży” nr 2 (16). Grania Leon. Horochiwakyj Jan. zabity w drodze między Kozową a Tarnopolem. 103 Kominiarz zabrany został z domu przez policję ukraińską. Buczyński Emil (potem policjant ukr. Ks. Krych Jan i Leon. W marcu 1940 roku został zamordowany Stefan Żukowski. w więzieniu okrutnie skatowany.Kozowa siedziba gminy: Między 17-20 września 1939 r. s. Adamów Józef z Kuropatnik105. Flone Jan (ojciec Polak. Regaz z Dubszcza 8 kl.. 69: jest informacja o jego zamordowaniu. Adwokat Bemko (Reichsdeutsch) wyciągnął go z więzienia – inni siedzieli po 6 tygodni we więzieniu. Steć Mikołaj. Kierownik Dorosz został aresztowany.. Blicharskiego99. 106 Komański H. Zwłoki leżały odarte z ubrania do wieczora. s. którego żona Polka była nauczycielką w Jabłonkach koło Kołomyi.

Równocześnie część bandy wkroczyła do domu Stefana Polaka. które występowały w roli sanitariuszek. Drogowskazem do mordowania Polaków były dziewczęta . Za chwilę w całej szkole zrobił się ogromny ruch.Rohatyn. odbierano im rowery i szukano broni. W tym czasie koło cerkwi w Leśnikach. W stodole Michała Grześkowa nocowała rodzina uciekinierów. który cudem uciekł. Pierwszej chwili wszyscy potracili głowy. ranny. 36 37 . a trupy wywieźli do lasu. U Jaremy na podwórzu. w liczbie 6-ciu osób. że autami jechała policja na pomoc posterunkowi w Potoku i Koniuchach i ta właśnie przyszła nam z pomocą. że „mili” goście wtargnęli do budynku szkolnego. Leon.. Nie zdawaliśmy sobie sprawy z tego kto mówi i o otworzeniu drzwi nie myśleliśmy wcale. Jedna z kobiet przyskoczyła do okna i zaczęła wołać głosem pełnym trwogi „ratunku” a krzyk jej przerwała kula która ze świstem wpadła do pokoju. inspektor szkolny ze Stryja i nieznany inżynier uciekinier prowadzili akcję obroną. Żona Jakubowego zaalarmowała sołtysa Józefa Adamowego. prosił o darowanie mu życia. Brzeżany: W nocy z 17 na 18 IX 1939 roku dowództwo nad Ukraińcami w Leśnikach objął Mikołaj Senyszyn syn Piotra. Na górę do mieszkania pani Rybickiej wpadli strzelcy niosąc straszną wieść: „Ukraińcy chcą nas wymordować”. Odpowiedzialny za zbrodnię jest komendant OUN Dmytro Semczyszyn z Wierzbowa. kupca sklepu Kółka Rolniczego i zastrzeliła go w łóżku serią strzałów rewolwerowych. 108 „18 września 1939 r. Hałas podnosił się coraz silniejszy. ur. Oczom naszym przedstawił się straszny widok. Dziewczęta Ukrainki. tym czterech oficerów. Petryna Mikołaj zabił widłami policjanta przed mleczarnią. Były trzy kobiety i dwoje małych dzieci. szkołę zamknięto i pod eskortą 2 policjantów i 4 strzelców z bronią przyjechaliśmy do Brzeżan. Wiktoria Leszczar wyszła na balkon by zobaczyć co się dzieje wróciła z płaczem mówiąc o jakimś licznym zebraniu chłopów z kosami i siekierami. w kilkunastu chatach stacjonowała policja z Katowic w liczbie 40-50 ludzi. z wyjątkiem komisarza. składający się z Komisarza Tadeusza Pławińskiego i pięciu policjantów wymordowano obok mleczarni. Wraz z całą wsią (ukraińscy mężczyźni 16-60 lat) wzięli udział w morderstwie na moście w środku wsi. Jednak nie rozpaczamy – zdani na łaskę Boga. z pomocą zamieszkałej w Leśnikach Kseńki Bryk. Czekamy na śmierć mając zaledwie parę naboi. które od Jędrzejewskiego odebrał obecny w Leśnikach Iwan Jacyszyn syn Mikołaja. w Kuropatnikach: Józef Różański. Jego syn. Słomę jaka była na korytarzy przenieśli na klatkę schodową i chcieli nas podpalić. Zapanowała panika. Józef Adamów syn Franciszka i Marii Wilk. 18 IX przeprowadzono w Kozówce ścisłą rewizję u Polaków. Odpowiedziały nasze strzały. Ukraińcy wymordowali. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. W końcu i tych zabrakło.. 9 IV 1917 zginął 18 IX 1939 r. Córka Grześkowa nosiła złoty zegarek i biżuterię zrabowaną pomordowanym uciekinierom. Każdy przejeżdżający pojazd był zatrzymywany. a Ukrainiec Łypny Dmytro. zastrzelono dwóch oficerów – majora i kapitana. Leśniki gm. obok posiadłości pana Kolbeka. Dopiero po zupełnym otrzeźwieniu poznaliśmy głos znajomy nauczyciela który namawiał ciągle „wyjdźcie”. Stwierdzono. zrabowali wszystko. Ludobójstwo…. Mieszkańcy Kuropatnik potrafią powiedzieć kto był wodzem i uczestnikiem tej wyprawy. Ocalałe akta oddano do sołtysa. Gdy z dole zaczęto strzelać. Na nic się to zdało. Trupy odwożono do lasu. po wkroczeniu bolszewików pogrzebał za wsią na cmentarzu wojskowym z r. 113. Na jej widok odważna banda pierzchłą w stronę Seńkowa i lasów. wymieniony już wśród ofiar w Kozowej109. na szosie Brzeżany . Okazało się.. w obronie własnej. Wskutek wymiany strzałów i nieprzewidzianego alarmu dzwonem cerkiewnym powstała panika i banda wycofała się w pole. do dziś dnia nie wiadomo. Służąca Rybickiej. ale opanowanie nastąpiło bardzo prędko.. że oddział ten w ogóle z Leśnik nie wyruszył. Okazało się. Co się działo w tej chwili nikt z nas pojąć nie mógł. Strzelcy mieli ze sobą rewolwery i trochę naboi.. nawet dwie walizki z rzeczami. 1914-1918 Józef Jędrzejewski. ze strychu strzelił z karabinu i ranił Podelczuka z Seńkowa Kuropatnickiego. s. Policja polska cofająca się przez Kozówkę nawiązała walkę z bandą – zabitych zostało dwóch posterunkowych. zabrały rannego Podelczuka. 9 V 1915 zginął 20 VII 1941 r. a pasażerowie. Oddział powiatowej Komendy PP. akta szkolne i pomoce naukowe podarte. Wyleczony został w Kozówce. 109 Komański H. by w danym domu wymordować wszystkich Polaków. Droga została zastawiona belkami. Razem z Michałem Diakowiczem zorganizowali oni bandę. Wtem straszny krzyk dał się słyszeć z dołu – wołanie o pomoc i strzelanina. syn Romana i Paraskewii ur. Zamordowano go razem z majorem. „Na Rubieży” nr 45/2000 s. Michał Ogrodnik syn Tomasza i Tacjanny Orzechowskiej ur. Wszystkie drzwi były porąbane. Kuropatniki gm. 47. Prawdopodobnie śpiących i kwaterujących w poszczególnych chatach. że kula przeszyła jego pokój. Kmieć Michał lat 26. W pewnym momencie słyszymy jakby jakiś turkot i warkot maszyn. o godz.”. bo zostawił w domu pięcioro dzieci. której jednak nie znaleziono.. Siekierka Sz.. Stawały przed bramą polskiego domu i to było znakiem. 14 II 1902 zginął 22 IX 1939 r. Przy zabitych były dokumenty. gdy zeszliśmy na dół. Śpiących wymordował Grześków z pomocą własnej rodziny. Po chwili przybiegła pani Sawczak z nowiną. które stały w kancelarii szkolnej. bez względu na wiek i płeć mordowani. z Tomaszowa Lubelskiego. nauczyciel. Kobiety wraz ze strzelcami siedziały w mieszkaniu mężczyźni starsi i Sawczyk Władysław.. Biała chustka była umówionym hasłem.. Po spisaniu przez policję przebiegu zajścia odjechaliśmy natychmiast do miasta nie było czasu na pakowanie. Koniuchy: 18 września doszło do próby wymordowania miejscowych Polaków przez Ukraińców108. Był on porucznikiem „Siczowych Strilciw” w 1914 roku.Ukrainki w białych chustkach na głowach. Wywiązała się walka między sołtysem a bandą. wszędzie leżały sterty słomy. Szofer który woził majora Wojska Polskiego. 3 rano obudził nas dziwny ruch pod szkołą. Ofiary zbrodni ukraińskich w 1939 i 1941 r. W lipcu 1941 powrócił do Kuropatnik pod wsią Kozówka zatrzymany i bestialsko zamordowany przez bojówkarzy OUN. Lecz na szczęście policja udaremniła ich zamiary. Pozostałe na drodze 18 trupów w. Zobaczyliśmy jakie szatańskie zamiary mieli ci ludzie. prawdopodobnie z województwa poznańskiego. Gdyśmy oprzytomnieli zdumiała nas ogromna cisza w wśród niej wesoły głos wołał „wyjdźcie już z mieszkania”. gdzie je zakopano. brat Iwana.

figuruje w wykazie zamordowanych w czerwcu 1941 r.. Grudzikową Marię lat 47 zamordowaną 20 XI 1939 r. s. znęcał się nad Polakami w 1939 roku.. i trzech kobiet113.Tańczuk l. Chudoba Hryńko – potem wójt pod okupacją niemiecką. Medyński Stefan. Iwana – bił Polaków w 1943 roku na 3-go maja. Chudoba Michał syn Fedka – rozbrajanie wojsk polskich w roku 1939. W Łapszynie we wrześniu 1939 roku zamordowano też nieustaloną liczbę polskich oficerów. rozbrajał wojsko polskie – potem policjant bolszewicki.. rozbrajał wojsko polskie – policjant. rabunek uchodźców polskich w r. i 1 VII 1941 r.. Pryjdun Mikołaj. Polowy Michał syn Mikołaja. Diakowicz Michał. by nie pozostał ślad po zbrodni. Głównym „sędzią” ferującym wyroki był Ukrainiec Iwan Bozykowski. Zamordowany został z żoną i matką – ślad po nich zaginął – ocalał tylko syn Jan. W czasie okupacji niemieckiej napadł z rewolwerem. który wydawał wyroki śmierci na polskich żołnierzy. Łapszyn gm.Boryszko i Trudzik. wszystkie opisane wydarzenia na podstawie relacji naocznych świadków.. miejscowi i z okolic. a potem zabijano.. Jacyszyn Iwan..w.. Z miejscowych Polaków zamordowano w Leśnikach: Boryszkową Weronikę lat 60.w. Litiatyn. Przyjęty został przez rodzinę Wierzbickich na utrzymanie. Ludobójstwo….Majkę na Czternastówce i Mojsewicza111. Zaharków Michał syn Dmytra. Pańków Semen syn Stacha. Szaczko Wasyl. Wymienieni niżej winni zbrodni rabunku. rozbrajanie polskiego wojska. Z Zornisk. Znaleziono przy nim karabin i rewolwer zdjęto z niego mundur strażnika więziennego. mianowany „komendantem policji bolszewickiej”. podaje dwa nazwiska zabitych kobiet . Jacyszyn Dmytro syn Mikołaja. 115 Komański H. Kliaszów Stach.48 i 49 (obszerna relacja Tadeusza Nowaka). s. 110 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Warczak Eliasz. Buszcze: We wrześniu 1939 roku we wsi Łapszyn.55. – j. który uzyskał wiedzę od zaprzyjaźnionego Ukraińca. Zamordowali tych ludzi: Senyszyn Roman. Szaczko Taras – zastępca komendanta policji sowieckiej – rozbrajanie polskiego wojska.. Sąd odbywał się w zabudowaniach gospodarczych miejscowego bogacza o nazwisku Duleba. powracających z wojny. Ludobójstwo….w. wymierzał większe kontyngenty zbożowe dla Polaków niż dla Ukraińców. rabunek poczty w 1939 roku. Pańków Piotr syn Stefana – j. nacjonaliści ukraińscy. Semczyszyn Dmytro. ograbili go. a leżącego w rowie w Leśnikach. Szczur Włodzimierz. koło jego chaty znaleziono trupa zabitego Polaka. Doły później wyrównano. Majątek Mireckich wzięli w posiadanie Ukraińcy. we wrześniu 1939 roku następujących osób z centralnej Polski: nieznanego z nazwiska majora WP z córką (zakłuci widłami). Łeśków Mikołaj syn Iwana – j. zniszczyli portrety i godło w Domu Ludowym i szkole. 68. o zaginięciu w nieustalonych okolicznością (prawdopodobnie zginał z rąk bojówki OUN) księdza wikariusza Józefa Szady (lat 27) z parafii Litiatyn115. Seńków Mikołaj.. Siekierka Sz. Jarema Piotr – bił Polaków. 1939. który w czasie mordowania przebywał w Brzeżanach. Chudoba Michał s. rekwizycji i innych nadużyć wobec Polaków: Borszczowski Stefan znęcał się nad Polakami. 68. siedziba gminy:114 We wrześniu 1939 miejscowi Ukraińcy zaatakowali dwór. Blicharski Cz. Siekierka Sz. rozbrajał wojsko polskie. przyznał się do zastrzelenia oficera polskiego nieznanego nazwiska. były nauczyciel fizyki ze szkoły podstawowej w Brzeżanach. Pryjdun Iwan syn Fedka i Szopiak Kazimierz. bicia. Potwierdził ten fakt Józef Tomaszewski. Bodnar Iwan. Informacje te uzupełniają relacje z 26 VI 1941 r. Główni przywódcy morderstw i rabunków Leśnikach: Senyszyn Mikołaj syn Piotra. utworzyli „sąd”. Michajluk Ilko – bił Polaków w dniu 3 maja 1943r. uczestniczył w pogromach 1939 i 1941 roku. Wolańską Annę matkę Mireckiej. Petruniu…. Łaczyszyn Iwan syn Mikołaja. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Pryjdun Iwan syn Fedka. Łeheta Iwan. Specjalnie utworzone bojówki zajmowały się łapaniem żołnierzy na szosie ze Lwowa do Brzeżan. Zwłoki pomordowanych drabiniastymi wozami wywożono nocą do lasu. wraz z sąsiadami wożącego trupy do lasu przez cały tydzień. Szepata Andrzej. W innych relacjach zawartych w pracy112 jest informacja o ograbieniu zamordowaniu przez miejscową bojówkę OUN (lub miejscowych ukraińskich chłopów) w Leśnikach. 114 Często występuje mylnie jako Liliatyn.21. Ma on na sumieniu więcej morderstw Polaków dokonanych 1939 r. W sumie Leśnikach zamordowano około 200 osób głównie narodowości polskiej110. a potem razem z nimi zamordowany został przez cofających się bolszewików. Aktualnie rosną tam ponad drzewa116. 18. Szopak Włodzimierz. potem karabinem na Polaka . Mireckiego Wincentego sołtysa polskiego.. Senyszyn Wasyl. 111 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. rabunek polskich żołnierzy. Łesków Iwan. który schwytany przez policję niemiecką. 112 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Chudoba Dmytro. s. Turczyn Stefan – j. 38 39 . Pańków Piotr syn Wasyla – organizator. 116 „Na Rubieży” 45/2000. Żołnierzy torturowano.115. Zacharko Dmytro. s. Diakowski Michał. brał udział w mordach Wasyl Szydło.. 113 Komański H. leżących obok Leśnik. Medyński Stefan. do przygotowanych dołów i tam je zakopywano. prawdopodobne okoliczności zdradzieckiego wyprowadzenia księdza za wieś przez terrorystę z OUN. Najbardziej „oznaczyli” się: Szaczko Iwan. Mirecki Wincenty był sołtysem do września 1939 r. Schwytanych rozbrajano i dostarczano do wsi.19. rabunek uchodźców Polaków w roku 1939. zamordowaną 20 XI 1939 r.w. Senyszyn Roman syn Piotra.. Blicharski Cz.. Mirecką Paulinę. w Leśnikach. który zniszczył dwór i zajął Dom Ludowy i Panko Michał – Bobko. Chudoba Michał syn Iwana. Petruniu.Duryświt Jan i bracia. Szachaj Teodor syn Stanisława (później przyczynił się walnie do wywożenia Polaków na Sybir).

118 „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 r. w skład której weszło nawet dwóch Polaków i Żydów. Ludobójstwo…. autorka znalazła różniący się w szczegółach opis tego napadu: „18 IX 1939 w samo południe ok. 100 os. Ukraińcy zniszczyli połączenia telefoniczne pomiędzy Narajowem a Brzeżanami i pomiędzy Narajowem a Przemyślanami. że w czasie swego pobytu w niewoli niemieckiej był tłumaczem i miał możność poznania wielu podejrzanych osób. którzy w krytycznym momencie przybyli z Narajowa. Siekierka Sz. wokół były zastawione przez Ukraińców zasadzki.118.. Około południa cały rynek roił się już od amatorów mordu i rabunku. Narajów Miasto: Bezimienny świadek zeznał. a dla bezpieczeństwa ustanowił na miejscu tymczasową policję.00 podpalono zabudowania i sterty zboża pana Antoniego Nartowskiego. gdyż będąc ordynansem przy dowódcy pułku. siekiery i karabiny dokonała demonstracyjnego przemarszu przez wieś. przebito mu rękę widłami i Ciecierski Wincenty. skąd po dwóch godzinach przyjechały dwa auta cofającej się ze Lwowa policji. którą po przejściu na stronę niemiecką oddał hitlerowskiemu oficerowi. niebezpieczna. Równocześnie z wybuchem pożaru. rewolwery. posterunek policji i inne. a przede wszystkim na miejscowy posterunek policji. s. widły. Zmarł na początku listopada117. Bemko zwrócił się do nich z żądaniem aby przestać mordować Polaków. 122 W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przytoczono następujący fakt.starszy wiekiem posterunkowy Gaj (przepadł bez wieści) 123.. Adwokat Bemko objeżdżał cały powiat autem. 123 W relacjach zawartych w pracy: Komański H.. lat 70). i zdążały na rynek w Narajowie (każdy z workiem na łupy pod pachą). iż może starać się o zwolnienie z obozu jeńców120. Uzbrojeni Ukraińcy napadali na cofających się cywilnych i wojskowych Polaków. a jeden zabity (pochodzący z Błotni). Przytoczył przypadek Ukraińca. s. Siekierka Sz.. większość mieszkańców Kolonii Dąbrowa na podstawie listy sporządzonej przez miejscowych Ukraińców została deportowana przez NKWD w głąb ZSSR.Mieczyszczów gm. Mohyła. napadały na miasto. Ćwierci. który dostał się do niewoli niemieckiej. Na szczęście Ukraińcy zapomnieli o przecięciu bocznej linii telefonicznej. Pierwszy napad na Narajów. Potutory: 18 września 1939 r. Narajów gm. Wierzbowa i Błotni.. W tym czasie Polacy poukrywali się po domach i w polach. Zapustu. W innej znajdujemy informację o zamordowaniu przez bojówkarzy OUN we wrześniu 1939 roku 10 polskich gospodarzy. a potem wciągano w las i mordowano. 68. Ukrainiec (potem Reichsdeutsch. Punktualnie o godz. Splądrowała i ograbiła miejscowe budynki publiczne jak pocztę. od samego rana zbierały się grupy Ukraińców z Narajowa.117. Nadorożniów gm. a teraz każesz nam przestać” rzucili się na niego. 119 Komański H.. padła salwa do najbardziej zbliżających się do budynku. grupa miejscowych Ukraińców uzbrojonych w kosy. gdy tłum zaczął silnie atakować i ostrzeliwać posterunek. Ostrzeliwano policję ze wszystkich stron i wzywano do poddania się. którzy w porę przeszli ze swej wartowni z bronią na posterunek policji. Wasyla Umrysza zamieszkałego w Narajowie.Polki. narzędzia rolnicze i 1300 kóp zboża. podczas snu przeciął mu krtań żyletką i zabrał teczkę. siekiery itp. Załoga stawiła opór atakującym. Pozostały tylko 4 polskie rodziny119.. Policja. Załoga posterunku składała się z 5–ciu posterunkowych i kilku strzelców. bo Ukraińcy wystawili ruchome warty. 13. a następnie założył sklep w Narajowie i do końca okupacji niemieckiej go prowadził. strzelcy i część miejscowych Polaków w tej sytuacji zabrawszy broń udało się w kierunku Brzeżan.117. Część lepiej uzbrojonych obstawiła wszystkie drogi.. Z ran zmarło później dwóch kolejnych. Kurzany: 10 II 1940 r. Siekierka Sz. strzelając z początku dla postrachu. W wyniku walki kilku Ukraińców zostało rannych. w kierunku Dunajowa. grupy uzbrojone w karabiny. świadczący o przygotowywaniu rewolty na długo przed wybuchem wojny: „Ciekawy incydent miał miejsce na drodze powrotnej adwokata Bemki z Narajowa do Brzeżan. Pobito i poraniono dwie osoby: Pater (okradziony. później.21. Tłum na ten widok znikł121. W jednej z relacji jest mowa o zbiciu miejscowej nauczycielki .Brzeżany zniszczyli most i zabarykadowali drogę 117 Komański H. Tak było przez całą dobę. Do Brzeżan nie dotarła jednak tylko jedna osoba. uderzył go kilkakrotnie w plecy obuchem siekiery. że zasłużył na to w czasie wojny polsko .niemieckiej w roku 1939. Na szosie Narajów . Miejscowy Ukrainiec. Bemko. Ludobójstwo…. gdzie był przez 8 miesięcy policjantem ukraińskim. Dzięki temu zaalarmowano posterunek w Przemyślanach. Bemko uciekł i ukrywał się u kolonisty Wójcika. W dniu 18 IX 1939 r. Blicharski Cz. 120 Człowiek ten wrócił do Narajowa. w towarzystwie polskiego komendanta posterunku i wszędzie osobiście starał się uspokoić zrewoltowane chłopstwo122. Spaliła się część budynków gospodarczych. grupa OUN 40 41 . W uznaniu tych „zasług” otrzymał zaświadczenie. w tym na posterunek policji w Narajowie nastąpił w nocy z 17 na 18 września 1939 r. by już nikt nie mógł się wymknąć. ograbieniu ich domostw i spaleniu 5 zagród118. każdego napotkanego na zewnątrz Polaka czekało pobicie lub śmierć. Tymczasem w Narajowie po napadzie okazało się. Odpowiedzieli mu „to ty sam kazałeś nam rizaty Lachiw przez 20 lat. Nocą owa podróż była b. Bezpośrednio potem nadjechał z Brzeżan adwokat Bemko. Petruniu. że Ukraińcy zranili dwóch polskich rozbrojonych wcześniej przez nich żołnierzy. syna weterana z 1863 roku. 21-22. s. zamieszkały we Lwowie) i zabronił wszelkich ekscesów. Mianowicie koło Wysokiej Góry około 30 Ukraińców zatrzymało auto na którym jechał adw. skąd ten odwiózł go własnymi końmi do Brzeżan”. Ludobójstwo…. s. 121 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. ściętymi drzewami. Kiedy starał się o zwolnienie z obozu umotywował prośbę tym. W nocy widać było łuny z płonących domów w Sławentynie.. a schwytanych najpierw ograbiano. s.

Pawlik Stefan Wasyl i Mikołaj...) i (...) Wasyl (. Należały do niej kobiety i mężczyźni.. Najwięcej wojskowych polskich zamordowali nacjonaliści ukraińscy koło Wysokiej Góry ..) Jan z Narajowa. Łużny Wasyl syn Iwana.. Łuźny Iwan syn Wasyla. (. Walka trwała ok. żona z Olchowca.Narajów Miasto..Narajów Wieś. prawdopodobnie ze znacznymi stratami napastników..... Janczyński (Janczycki) (?) (.) Jan.. a także w napadzie na Narajów126. który zaginął bez wieści124.).. W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Łużny Michał syn Fedia. Iwaniw Wasyl syn Iwana zwany Iwachow – sekretarz UWO w Olchowcu.) (zamordował pułkownika polskiego).Narajów Wieś.. Stachów Michał. Narajów Wieś.. s. zaatakowała posterunek policji żądając złożenia broni. brał udział w morderstwie Uchmana i dywersjach w innych wsiach..... We wrześniu 1939 r. czynów tych dopuścili się: Uhryń (?) J.. gdy Ukraińcy przyszli po niego i natknął się na Łuźnego pod oknem. że w dniach 16-20 września 1939 roku w rejonie Narajowa Miasta i Narajowa ...... (.Narajów. (. W sporządzaniu tej listy brali udział między innymi Risnyk(?) Jakub. rozpoznany przez Maczubę zranionego przez UWO. których miano aresztować i rozstrzelać (. W pracy: Komański H.. Po wycofaniu się bolszewików w roku 1941 Ukraińcy w Strykańcach zamordowali w nocy (.Władysława Naruszczaka (?).. przyjeżdżał często z Komarówki i prowadził ciągłe szkolenia w Olchowcu. Łuźny brał udział w dywersjach. 124 W świetle relacji. Birnyk(?) Kuba.. Potutory: OUN w Olchowcu liczyła około 100 osób... Kołodziej Jan.sekretarz gminy. 125 Według zawartych w dokumencie danych.. strzelców ze Związku Strzeleckiego i kilku powracających żołnierzy WP.. Worenacz (?) Michał (.. Ukrainiec Jarosław Pawił zastrzelił koło leśniczówki w Narajowie 16 letniego ucznia gimnazjalnego...). Narajów Wieś...) syn Krągłego.. Stupiński Michał syn Nykoły. Tylko pojedynczym osobom znającym doskonale ukraiński i umiejącym się modlić w tym języku.. 126 Mieli to być: 1.. (.. (. Charyszyn Sławko zwany Kościuki. zwany Juszczyszyn.. (. Dnia 17 IX 1939 r..)... (...Narajów Wieś. (.. Raj Mikołaj. Nazwisko zamordowanego Wacław Rewucki (Rewucko)(?).Narajów ..... Nykołajski Wasyl syn Iwana.. Pawłow Wasyl zwany Szkrab... Nebor Michał. narajowscy policjanci na rozkaz ówczesnego komendanta policji Baja (?) (.).... potem policjant ukraiński..)Władysław. Niestety ze względu na bardzo zły stan zachowania dokumentu nie wszystkie udało się autorce odczytać: 18 IX 1939 r... Petruniu. Miał tylko 7 klas szkoły powszechnej. (. Grupa obrońców wyszła bez strat i ostrzeliwując się wycofała się w rejon powiatu Rohatyn.) Eugeniusz i jego siostra Stefka. Maczuba wyskakiwał przez okno.. W opracowaniu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” zachowała się też pewna ilość nazwisk.. W tym samym czasie w Wierzbowie Starym Ukraińcy wymordowali rodzinę dozorcy leśnego. 42 43 . 128 Pochodził z Rybnik. Łużny Michał syn Hryńka... (. Raj Michał.. syna majora Wojska Polskiego..) Wasyl. Miano go rzekomo odwieźć do Tarnopola. Żak Jan posterunkowy.. Jacyk Wasyl z Narajowa.. w Potutorach. Fortel jednak się nie udał.. UWO w Olchowcu liczyła 34-35 członków.. (. Najbardziej aktywni członkowie UWO w Olchowcu: Łuźny Hryńko syn Emila – wójt – razem z komendantem UWO Łuźnym Michałem wydawali wyroki na Polaków.. (...).Narajów Miasto. obrabowali połamali i poranili rękę. zachował się spis najaktywniejszych Ukraińców. brał udział w morderstwie Uchmana i w dywersjach w terenach innych wsiach. Rozbrajały ich i mordowały. na zebraniu w Narajowie Ukraińcy ułożyli listę kilkunastu Polaków i kilku Żydów. Czerny (?) Stefan (potem policjant ukr. Słaboduch Włodzimierz.. za okupacji niemieckiej nauczyciel w Olchowcu – pracował w UWO.. w Potutorach. Wysyłał on członków UWO na wypady dywersyjne do Potutor... brał udział w napadach na cofające się wojsko polskie w 1939 r.. szkolił w dywersji swój oddział..... Napadnięci odmówili oddania broni zaczęli się bronić.. 19 IX 1939 Ukraińcy: Soroka(?).. nacjonaliści ukraińscy w Rohaczynie wsi. Jarkowski Kazimierz.. Hinowic i Leśnik. które były wykonywane. Na posterunku znajdowało się 30 uzbrojonych policjantów. W pierwszych dniach lipca 1941 r. policjant ukraiński – brał udział w dywersjach. występował przeciwko wojsku polskiemu w 1939 r.. Proskuteńko Mikołaj i jego siostra Katarzyna (. Jej dalszy los nie jest znany.. Desbyk (?) Michał ze swym synem z Narajowa. Laskowski Wasyl syn Stefana127.. Przysalak (?) Sewko. Garnicki Jan.) z powiatu lwowskiego. Zbili go...) Andrzej Jan. w Narajowie).. Na liście znajdowali się między innymi: p. Zory (?) i G(. Drabyk Paweł.68... Według relacji świadków zamordowano w tym rejonie co najmniej 50 żołnierzy. Kordiak Diśko128. 4 godzin... zamordowali i rzucili do Narajówki kaprala wojska polskiego125. którzy brali udział w napadach na cywilnych i wojskowych uchodźców i miejscowych Polaków. Siekierka Sz. (.). aresztowali miejscowego strzelca – Polaka .) Zaleski..).....). Zamordowany pochowany został na cmentarzu w Narajowie.. zarówno ofiar jak i sprawców.” Blicharski Cz..s.. (.. i Karajewski Bohdan z Rohaczyna. Pawlik (...) Beluchowska Janina. Napastnicy podpalili dwie znajdujące się obok zagrody polskie usiłując w ten sposób przenieść pożar na budynek posterunku..... niestety w tym fragmencie bardzo nieczytelnym. Nartowski Antoni.... Olchowiec gm. który wówczas był w wojsku. udało się przeżyć. zastępca komendanta UWO brał udział w mordach i dywersji w Potutorach i Leśnikach..) tej samej nocy wymordowali 3 rodziny żydowskie. syn Michała. Polskich żołnierzy mordował też Sabał (?) Wasyl z Rohaczyna.). 127 Za okupacji niemieckiej nauczyciel w Komarówce (ukończone gimnazjum).. Po tym trzy tygodnie trzymano go Brzeżanach. trzymali go kilka dni w Narajowie i bili w okropny sposób. brał udział w napadach na wojsko polskie w Potutorach 1939. obrabowali......liczba nie ustalona.118 znajduje się informacja o tym. Hanczar i Sypryszlaków(?) ze Strychowiec napadli na Polaka Jarnego mieszkającego na odludziu na krańcach Narajowa pod Strychowicami... Przewodził UWO w Olchowcu od 11 lat.) miejscowego przedwojennego kowala (... komendantem był Łuźny Michał syn Iwana. Atak został odparty. Narajów Wieś.). Ludobójstwo…... instruktor..Wsi na drogach prowadzących przez las grasowały dywersyjne bojówki OUN i organizowały zasadzki na żołnierzy polskich.. zwany Jantoni.

. Członkowie UWO brali udział w morderstwach na drodze potutorskiej.Płaucza Mała We wrześniu 1939 roku terroryści z OUN zamordowali dwóch Polaków: 129 Relacja Janiny Krzykały z d. 6. Michał Dobrowolski 6. Czosnowicz Zygmunt. 3. a po ograbieniu spalono zabudowania ze zwłokami żony Kinala i dwóch małoletnich synów133. 100 osób. Jan i Władysław Muszyńscy129. Kraków 2006. Także w czerwcu. W czerwcu roku 1941. Emil Dobrowolski 47 lat 3. Oddział ten w liczbie 30 ludzi został wymordowany przez bandę z Olesina i zagrzebany w dołach pod Olesinem.. Kurzany: Zasłużeni członkowie OUN uczestniczący w mordowaniu Polaków: 1. który został specjalnie przekopany w poprzek drogi wiodącej Olesina.. Kaczmaryk Jan. Ich dokumenty osobiste były w czasie okupacji w Demni. Polska ludność Płauczy Wielkiej została w roku 1944 w wyjątkowo okrutny sposób wymordowana (ok.. 69. Wiele osób spalono żywcem w budynkach. głównie kobiet z dziećmi i niemowlętami.. Został zatrzymany nad rowem. Płaucza Wielka gm. znajdujemy też: Blicharski Cz. Dobrowolski Julian. Demnia W Demni mordów na Polakach dopuścili się: Łesyk Jan syn Andrzeja. Osobiście zabił ich Siwka z Kurzan. Posuchów gm.N.. 20 lat (zmarł od ran) 7.. Żyd zmarł od ran 5. Petruniu.Potutory: Wieś prawie cała ukraińska i wybitnie wrogo nastawiona do Polaków. gdzie wydobywa się piasek. Siekierka Sz. Kaczmaryk Michał. Lisdwan Michał.Żyd.. s. Informację o zamordowaniu wymienionych dwóch Polaków przez bojówki OUN we wrześniu 1939 r. Dobrowolski Michał. Podwysokie gm. Tekla Małaczyńska została przez bojówkę OUN zabita w roku 1942. 22. zorganizowano w tej wsi bramy powitalne i wielki wiec na cześć „wyzwolicieli”130. a wśród nich Jana i Stanisława Małaczyńskich i Michała Burzyńskiego w Płauczy Małej znajdziemy też w: Blicharski Cz. s.Olesin: W nocy z 18 na 19 IX 1939 r. już po wkroczeniu Niemców.. Sprawcami tych morderstw byli: Jacyk Jan. 146. Blicharski Cz. Ludobójstwo…. Ludobójstwo…. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996. Baryłko Jan. Kaczmaryk Hryńko z Podwysokiego zwabił żołnierza polskiego propozycją napicia się wody i zabił go. Posnuk Michał. s. 4.. Kolasa Kornelat. Zygmunt Czosnowicz – sołtys 2.. Zamordowano w Demni dwóch podchorążych piechoty rezerwowych (jeden z nich nosił nazwisko Gołębski). Jan Muszyński (zmarł od zadanych ran) 8. Hryńko Daniel... W Posuchowie zamordowano w roku 1941 skrytobójczo następujących miejscowych Polaków: 132 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Dzieci Kresów II. badającego zbrodnie nacjonalistów ukraińskich popełnione na ludności polskiej Tarnopolszczyzny.68. Abraham Jeger. Jeger N.. 5. 7.627. bojówkarze OUN zamordowali trzech kolejnych Polaków: Michała Burzyńskiego. 625627. Lisdwan Stanisław. 22. s. Blicharski Cz. przed wkroczeniem Niemców.Abraham. W Olesinie na podwórku u Kusina Jana zamordowano trzech polskich oficerów. Kuryuszyn Mikołaj wszyscy z Olesina. Brywnak Michał. jechał drogą z Budyłowa do Kozowej oddział wojsk polskich samochodem i na furmankach. s. Płaucza Mała siedziba gminy: 18 września 1939 bojówkarze OUN uzbrojeni w karabiny.Abraham -Żyd Przeżyli jedynie ciężko poranieni synowie Jana.. Poruczyn gm.. Informację o zabiciu przez bojówkarzy OUN w czerwcu 1941 5 Polaków. Michał Lisowski. Jana Małaczyńskiego i Stanisława Małaczyńskiego131.Kaczmaryk Hryńko.. Józef Nebelski 55 lat (zmarł od ran po kilku miesiącach) 9. Rychlewicze z Brzeżanki zamordowali dwóch żołnierzy polskich. 2. s. Kaczmaryk Jan z ojcem Michałem zabili żołnierza polskiego u siebie w stodole w Podwysokim – sami przyznali się do morderstwa. widły i kosy utworzyli samozwańczy „sąd” skazali na śmierć 17 Polaków i 3 Żydów z tej miejscowości. Trzem osobom udało się zbiec.. wśród nich: NN.. s. 22. 133 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Siekierka Sz. 44 45 . w jarze. Jan Muszyński. W czasie tej masakry zamordowano rodzinę Czesława Blicharskiego. (Żyd). Reszta została poddana torturom i zamordowana: 1.. noży i wideł. Petruniu. Buszcze Według jednej z relacji w tej miejscowości we wrześniu 1939 roku bojówki banderowskie zamordowały rodzinę sołtysa Michała Kinala przy użyciu siekier. Radaczyńskiej w: Komański H. patrz przypis 53. 25. 130 Komański H. 131 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. 68. Petruniu.. NN. 68 znajdziemy potwierdzenie faktu. i straców) przez bandy UPA przy użyciu siekier. że we wrześniu 1939 miejscowa bojówka OUN zamordowała 20 osób narodowości polskiej i żydowskiej. s. 8. Kulińska L. Edward Hauptman 50 lat 4. Haupt Edward. Łesyk Władysław. Petruniu. Obaj zostali pochowani w lesie. Piotra Kozaka (lat 35) i Jana Seńkowskiego (37 lat)132.

„Niny” na prowizorycznych noszach oficera polskiego por. s. Sahajdaczny Józef.słabł z upływu krwi i słyszał jak wszystko ucichło. Myśków Katarzyna. rzucali ręczne granaty . Kapitan płakał. Największe zdarzenie dla niego było. Iwankiewicz Roman (osobiście zabił oficera polskiego. potem stać i znów 2 km prowadzili. często wspominał córkę i choć rana zagoiła się . nie wiedzieli do kogo przyszli. Dunajewski Michał. prosząc o ratunek i schronienie.. kutą w listki mirtu i to mu chcieli zabrać. Gdy go zobaczyli – wzięli jego również do tej grupy. Najwięcej utkwił w pamięci p. zegarek. w Posuchowie.1. To dzicz ukraińska paliła domy i wsie polskie. Dżumak Czopek. Komendantem OUN w Potutorach był Korbyło. W dzień zabrano ich na furę do szpitala. Rannego przeniesiono do sąsiadki p. P. wziął rower męża p. Z początku bali się zdrady. przez który przeszła kula. „Niny” trzej oficerowie . 27. U tegoż Matusa była przechowywana broń. Potok: Potok i dwie inne wsie razem brały udział w zabijaniu polskich żołnierzy. metrykę itp. Wszyscy ranni oficerowie zostali zabrani do szpitala. Nagle na tej sławnej drodze potutorskiej strzelają do nich. gdzie został pochowany – rodzina go zabierze i sowicie wynagrodzi. Równocześnie kilkanaście rąk chwyciło za lufy ich karabinów i zaczęło się szamotanie. Ludwika Zwolańskiego z drogi potutorskiej. zasłonił ją ręką mówiąc „to mi zostawcie”. Okryła ich wspólna mogiła. zamordowany 28 VI 1941 r. tylko części ubrania. Klecor Włodzimierz. Jarema Jakin. Gdy wszystko ucichło pełzał na kolanach i brzuchu w kierunku światełka. Juśków Władysław. „Nina” odwiedziła tych oficerów w szpitalu. Kusznier Maria. Do pomocy przyszli ze wsi Brzeżanki dwaj Rychlewicze. Jeden z dwóch wyżej wymienionych poruczników. Demnia i Podwysokie. on był ostatni. Matus Ilko. Stabelska Anna. 126. Zaciął zęby i nawet nie drgnął. Ukraińcy strzelali do nich z karabinu maszynowego – porucznik Zwolański dostał szereg kul w uda. Komarzańska Genowefa. Blicharski 46 47 . Na drodze Brzeżany . Otóż widział jak dzicz ukraińska rabowała zniszczone auta i wozy na których jechali uciekinierzy. Iwankiewicz Łewko. zrobili przy nim rewizje osobistą. Glomba Józef – osadnik z Nowej Grobli lat 48 zamordowany między 29 IV a 7 VIII 1941 r. Porucznik Zwolański (lat 23) jechał samochodem z innymi oficerami. że jadąc autem w nocy z kolegami widział wokoło łuny. W aucie było ich kilku oficerów mieli dwa karabiny. Stracił do wszystkich zaufanie. Ponieważ noc była wybitnie ciemna – nikt nie mógł go doj- Rybniki gm. 134 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”. został trafiony w rękę i słyszał jeszcze jak tamten konającym głosem zawołał „Jezu”. sam skoczył w rów gdzie położył się i tym sposobem uratował się.124: 18 września 1939 roku w rejonie tej wsi bojówka dywersyjna OUN ostrzelała z broni maszynowej przechodzący drogą pododdział WP. Zobaczyli u niego oryginalną obrączkę. Nim jednak zdjęli te buty. 1898 – zamordowany 2 VI 1941. „Tabaka”. Kułyk Stefan.chwilami mówił od rzeczy. „Niny”. Jeden z oficerów ciężko ranny leżał w ogrodzie w kwiatach na leżaku – nie chciał dać się zabrać do mieszkania. a to byli Ukraińcy. do Leśnik i tam wzięli udział w mordowaniu i rabowaniu Polaków. Łosyk Michał ps. Siekierka Sz. Ukrainka. który opowiadał. na której Ukraińcy strzelając z cmentarza wymordowali wielu polskich oficerów. zdawało mu się że umierał. Prowadzili całą grupę kawałek około 2 km. cały był czarny. Tańczuk Anastazja. nawet nie chciał przyjąć lampki wina. W tę samą noc na podwórzu p. Opowiadający musiał przez niego przeskoczyć. że musiał „specjalnie duże jamy kopać.” 136 Komański H. który ich chował zeznawał później..liczba dokładna jest nieustalona. s. Ludobójstwo…. „Niny” było trzech rannych – dwóch oficerów i jeden żołnierz o nieznanych nazwiskach. oficer rezerwy – z zawodu nauczyciel około 40 lat. Zemmer Edward lat 21. Diakow Ilko. Jeden z kolegów wyskoczył z auta i od razu został trafiony kulą i padł. którzy prowadzili 6 oficerów Polskich. Jeden z oficerów był trafiony kulą przy kierownicy auta i w tej pozycji został spalony. której wierzchnia warstwa wskutek deszczy jesiennych osiadła i rozmiary tej mogiły były widoczne. Ukraińcy w łupem odeszli. Był pewny. Tamtych sześciu oficerów padło. u której był gościnnie przyjęty. Potutory siedziba gminy: W Potutorach w dole obok cmentarza przechodzi droga. był ranny w głowę. ciągnęli go po ziemi. Zabitych zostało 30-kilka osób .. trafiony został w obojczyk. Leżał w rowie . zabrali mu wszystko. Ludobójstwo…. Tam opiekował się nim wojskowy lekarz i zabrał go do szpitala powszechnego w Brzeżanach. tam jest wspólna ich mogiła. a którzy zostali pomordowani w bestialski sposób. Po pewnym czasie przytomniejąc usłyszał kroki i mowę polską na gościńcu. Łycyk Włodzimierz (potem w policji ukraińskiej w Brzeżanach). Szpak Marian osadnik z Nowej Grobli lat 20 zamordowany między 29 VI a 7 VIII 1941 r. W nocy z 17 na 18 września 1939 r. Jeden z nich. tylko miejsce na przegubie ręki. Iwankiewicz Jan. dały mu gorącego mleka. którego ojciec był apolitycznym i zupełnie lojalnym wobec Polaków obywatelem. Zapukał do chaty nad rzeką. Kazali im kłaść się na ziemi. kula wyszła mu nad czołem. Tańczuk Józef. ażeby pamiętały. Informację tę potwierdzają inne relacje136. Biłyk Stefan. Maślaj Józef ur. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. że zabraną w czasie nocnej rewizji na drodze metrykę przez Ukraińców oddała przed wyjazdem do szpitala dziewczyna. Rzeczywiście zajechała fura i zawiozła go do szpitala. że nie żyje. przyniesiono do p. 3. Hawryluk Włodzimierz. które zobaczył. 2. W tę samą noc przybyli i nocowali u p. że to Polacy. Zmarł w szpitalu pochowany został na cmentarzu brzeżańskim. Tam przyjęła go dziewczyna i kobieta..Rohatyn brali udział w likwidowaniu Polaków Ukraińcy ze wsi Kurzany. Rękę zabandażowali mu. uprowadzono go w nocy z domu i zamordowano – znikł bez śladu. że są w polskim domu. Prosił o ołówek i papier. Kizyma Mikołaj. Grabarz. Zbliżył się do nich. Upadł i udawał. 137 Komański H. zeznawał. wybitnie przystojny. Miśkiw Stanisław (potem członek policji ukraińskiej) w Kozowej. „Niny” oficer z Poznania. Stracił przytomność i usnął. Niny i rano przed 6-tą godziną pojechał na tragiczne miejsce w Potutorach by zbadać co robią tam dalej Ukraińcy. zaopatrzyły rany i położyły do łóżka. Raj: Zebrania organizacyjne OUN odbywały się przed wojną u Ilka Matusa. 135 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”: „W sprawie mordów w Potutorach zeznawała pani „Nina” (pseudonim). Miał żonę i córkę. Specjalne badania powinny wskazać szczegóły tej zbrodni134. postanowili bronić się.bomby zapalające na auta i dużo oficerów spaliło się żywcem w tych autach. Semegen Wójt. podał adres i prosił. potem konfident okupantów). Najaktywszymi członkami OUN w tej antypolskiej akcji byli: ze wsi Kurzany: Komarzański Stefan. Siwka. Z Raju przybyli: Jarema Mykoła. Gdy rano obudził się prosił ażeby dano znać do szpitala i zabrano go stamtąd. 4. Stebelski Dymitr. Hajdamacy ściągnęli z zabitych obuwie i z niego również zdjęli. że Ukraińcy napadli na nich. Członkowie OUN z Raju udali się w dniu 17 IX 1939 r. zwłok nie odnaleziono. Siekierka Sz. Było ich tam razem 11 ciężko rannych. gdzie był owinięty różaniec pozostało białe. Było kilku rannych. auto stanęło im. Otoczeni zostali przez Ukraińców. Potutory: We wrześniu został zabity przez bojówkarzy z OUN miejscowy sołtys NN. Hudzik137 rzeć. ponieważ ręce mieli rozłożone jak na krzyżu” (u ciał zwęglonych nie można było rąk po śmierci złożyć). Leżeli wszyscy pod nr 5. pieniądze. Na terenie Potoka zamordowano ich 500-700. strzelali z karabinów ręcznych i maszynowych. zwłoki znaleziono w Baranówce.dwaj porucznicy i kapitan – starszy pan. Kobiety biorące udział w akcji: Łecheta Janina. Później ustawili ich w szereg i po kolei strzelali z rewolweru. a później zorientowali się. że jak umrze. Pochowani są w dole naprzeciw cmentarza135.

25 lat. Patrol został otoczony przez bandy ukraińskie..Kotów. jego buty i rower w chacie jednego z ukraińskich chłopów. że zamordowani byli zmasakrowani. 25. 6 lipca wykonano „wyrok” na dziesięciu skazanych. Dwie osoby z patrolu wycofały się. Budyłów: 17 września 1939 r. zaś Kazimierz Jaworski został zamordowany. Petrycki. Taurów gm.68. strzelca Stanisława Tymkę na patrol do Sarańczuk. Karaś Piotr. Pabas Wasyl. Po odkopaniu kilku grobów okazało się. Korczyński Mikołaj. s. Biłyk Wasyl. 26 lat. Siekierka Sz. Karaś Miron. Bobko Grzegorz. Został uwolniony przez bolszewików i przebywał w powiecie podhajeckim w Sosnowie. Petruniu.129. którzy w 1939 i 1941 występowali przeciwko Polakom w Sarańczukach lub Potutorach: Kozłowski Roman. Błądzącym żołnierzom zaofiarował pomoc miejscowy Ukrainiec o nazwisku Semko Mowczka „Szalej”. ręce mieli skrępowane drutem kolczastym. leżała w szpitalu w sali nr 9 (świadek . żołądki powypruwane. Petrycki wspólnie z zięciem zwołali przedstawicieli OUN i zorganizowali „sąd doraźny”. Stanisław Gużda 18 lat. którzy zginęli w nieludzkich męczarniach w lasku „Netreba”. Poucinano im głowy i ponabijano na żerdzie płotu na którym napisano po ukraińsku „hołowa selrady trzeba ją uciąć”. kapr. Szybalin siedziba gminy W kwietniu 1941 r. Dubczyk Teodor. spisała protokół. który przekazał tę informację Bronisławowi Lenartowiczowi. bojówkarze z OUN zamordowali czterech Ukraińców pracowników „Selrady”. Petrycki powiedział. 141 Komański H. który zaprowadził zmęczonych żołnierzy za wieś do wąwozu. Czajkę. s. Korczyński Miron. Pod koniec września został zabity przez bojówkarzy OUN 19 letni muzyk orkiestry wojskowej. Kowalczuk Wasyl. który do 1939 r. Lenartowicz Jan. Jaworskiego138.129. Bronisław Budzan139. Semeć Mikołaj. Przed Sarańczukami podporucznik rezerwy I plutonu nieznanego nazwiska wyznaczył kapr. Łoptuch Wasyl. Ks. Rozbroili kompletnie zaskoczonych żołnierzy i wymordowali. kapral WP.). zbiegli i w ten sposób uratowali życie. chusteczkę do nosa i pugilares mówiąc: „to wasz człowiek tu łyszył”. 24 lata. Kowaliński Marian kapral WP142. ale gdy wychodziła zawrócił ją i podał jej rzeczy jej męża tj. W szczególnie nieludzkich męczarniach zginął Soczyński. Tam zamykano ofiary do piwnicy i w nocy zamęczano. kapral WP. Ofiary zwabiano podstępem. Naocznym świadkiem był mieszkaniec Taurowa.. 45 lat. 48 49 . Przewozili oni sprzęt wojskowy.) Między straconymi był nawet dawny sługa cerkiewny ks. Zapotoczny Jan (syn Mikołaja zamordowany w maju 1942 r. Franciszek Soczyński. 30 lat.Sarańczuki: Według zeznań świadków 17 września 1939 roku polska Obrona Narodowa z Leśnik wymaszerowała przez Brzeżany na Monasterzyska i dalej miała przedostać się do Rumunii. Mandzij Wasyl. że jej ojciec „zarizał” sześciu Polaków. utalentowany polityk wiejski i działacz społeczny. przyjechał do Taurowa ks. na probostwie. Dyduk Stefan. który skazał 12 Polaków na karę śmierci. przez które miał przemaszerować batalion. 138 Kazimierz Jaworski. Kurka Iwan. Łyczko Stefan. W domach zjawiał się przedstawiciel gminy i wzywał do natychmiastowego stawienia się w urzędzie gminnym. „Na Rubieży” nr 44/ 2000. Ciesielski Grzegorz. Marian Nawaryński. Ludobójstwo….Ks. Bliższych szczegółów udzielił brat Jaworskiego. W Taurowie pracował jego zięć (proboszcz parafii greckokat. Inni pomordowani pracowali w Strzelcu i wojsku polskim.. Karpluk Ilko. Zostawił żonę i czworo dzieci. podczas wycofywania się oddziałów Wojska Polskiego w kierunku granicy rumuńskiej. 140 Za lżenie narodu polskiego. Jan Kłak 25 lat. a sztylety (szkielety?) zakopał koło studni. Samaryj. Czerwiński. Na rozkaz dowódcy batalionu Obrona Narodowa zawróciła w kierunku Brzeżan przez Sarańczuki . Znaleziono ślady krwi. kapral WP.Janowa). kapral WP. siedział więzieniu w Drohobyczu140. która w maju 1941 r. opór władzy i wybitnie wrogie nastawienie wobec Państwa Polskiego. do wsi Taurów przyjechał 20 osobowy oddział żołnierzy polskich. powiedziała chorym. W lipcu 1941 roku. Policja bolszewicka robiła dochodzenia na podstawie tego zeznania. Zwłoki zakopano w miejscu mordu. Karaś Leon.. że nic nie wie. Jan Perec 35 lat. Ukraińcy z Sarańczuk. s.Kozak Mikołaj „sędzia” 139 Komański H. Buhaj Grzegorz. Karaś Andrzej. 25. a jej wujek zamordował polską nauczycielkę.. kapral WP. tabor z końmi i sprzętem zagrabiono. po wkroczeniu Niemców. Redka Stach. W zeznaniach dotyczących wydarzeń z Sarańczuk ujawniono też inne wstrząsające fakty. Petryckiego143. Emil Zapotoczny. Karaś Wasyl. kapral rezerwy WP i kierownik strzelnicy 51 PP w r.. Piotr Zapotoczny. Ukrainka z Sarańczuk. 143 Według zeznań. Cz... Ciesielski Wasyl. s. 1939 wcielony został jako podoficer rezerwy do brzeżańskiego batalionu Obrony Narodowej (dowódcą był kapitan Wasilkowski). Antoni Żerebecki. po wykonaniu wyroku jego żona przybiegła na plebanię i błagała Petryckiego o wiadomość o swoim mężu. Dziewczynka Irka Szynklarska. Bolesław Kozakiewicz. 142 Nazwisko to występuje w: „Ukraińcach na Brzeżańszczyźnie”. 18 września w lasach podhajeckich została ostrzelana przez bolszewików i Ukraińców. z 12 wozami taborowymi. gdzie już czekali uzbrojeni bojówkarze OUN. s. a oczy powybijane. Jedynie dwóch Polaków nie usłuchało wezwania. 25 lat. Siekierka Sz. który z nim razem był w Obronie Narodowej. greckokat. Jan Zapotoczny. „Sąd” składał się z następujących Ukraińców: 1. Ludobójstwo…. „Na Rubieży” nr 44/2000. Petrycki Bohdan proboszcz greckokatolicki 2. Oto nazwiska ofiar141: Michał Gużda. wachmistrz WP. Redka Iwan.

chorągwie. Natalia po godzinnej męczarni umarła.. Matusiewicz Michał zięć ks. 144 Mord ten i jego okoliczności mogli potwierdzić liczni świadkowie. Chomiszyn Leon. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie miejscową nauczycielkę Zdebową z domu Małaczyńską. a ponieważ była Ukrainką ocalała. grupa miejscowych nacjonalistów ukraińskich napadła na dom powybijała szyby i dotkliwie pobiła świętujących149 148 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Młodzież męska i żeńska z pocięła cześć przedmiotów na chustki czy spódnice. a gdy żona Natalia płakała i chciała wyrwać go z ich rąk pocięli jej (. syn Hilka „prokurator” 4. Urmań gm. przyszli „tylko z kijem w ręce” do Brzeżan.leśniczego z rodziną (wrzesień 1939?)148. Na to czekali Ukraińcy chwycili z miejsca śp..Horobij Antoni (lat 65) „sekretarz” 5. Siekierka Sz. wrócili. Niszczono świętości. Choma Mikołaj. a kierował nią ukraiński ksiądz (wikary) zamieszkały w Trościańcu. Buszcze: Z zachowanych zeznań naocznych świadków. Michasków Tadeusz (matka Ukrainka ojciec Polak). Kosak Mikołaj lat 28. Smolińskiego. Petryckiego144. Wyciągnięto zwłoki z trumien. Po tym uformował się pochód mołojców ubranych w szaty liturgiczne i ruszył konno na wieś wśród szyderstw i dzikiej wesołości. Bidny Mikołaj i Wasyl. Nocą mordowano polskie rodziny i rabowano ich mienie.. miejscowy nauczyciel145. Ale chcąc ratować żonę i syna i myśląc że tym ułagodzi napastników.”. Ukraińcy spalili cały jego majątek – żona z pięciomiesięcznym dzieckiem uciekła. aby odrzucić ją jako przeszkodę w wymyślnym mordowaniu jej męża. Po wejściu Rosjan utworzono „komitet rewolucyjny”. Dwóch napastników mordowało ją i synka w mieszkaniu.. Gdy śp. Akcja mordu zorganizowana była „na sposób wojskowy”. doszło do bójek o podział łupów. Mordowała młodzież.. Lisiewicz Emil. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. W czasie gdy mordowano polskie rodziny w Trościańcu. Chrynowski Iwan (ps. Polak. oddano krawcom i szewcom do przeróbki i chodziła w nich ukraińska młodzież. Dola Leon i Mikołaj. bydło. który miał sądzić „kapitalistów”.) przeciągały mękę Natalii i Leona. 7-8: Relacja Jana Serafina z 17 XII 1941 r. Choma Roman lat 20. Antypolska akcja nacjonalistów.Choma Mikołaj.. dozorca leśny z rodziną. że na tym skończyła się ich zemsta. Ludobójstwo….131. 24 grudnia 1939 roku podczas kolacji wigilijnej. Nadachowscy ograbieni. właściciel majątku Grabowski.. a szkielety porozrzucano i tak zostawiono.. Na wiadomość o wkroczeniu Sowietów na terytorium Polski.. Ponieważ nie zgodził się dobrowolnie na wywózkę na Syberię. żeby uratować choć część swego dobytku względnie żeby wypuścić ze stajni bydło. odarto z ubrań i obuwia. w tym komunikanty i kielichy. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie147 28 polskich rodzin. Smolińscy myśląc. Syn jej męczył się 13 godzin... 27. Oślepieni nienawiścią do Polaków pochwycili śp. „kulawy”). s. Równocześnie z tym mordem podpalono dozorcówkę leśną.. Natalia i Leon byli bez życia druga połowa bandy kończyła na podwórzu znęcanie się nad Janem Smolińskim.) tak.. Podhajce.. (. Roliński A. Jana Smolińskiego.. Przed sądem stanął. Pod koniec lipca zostali zamordowani za współpracę z władzami sowieckimi Ukraińcy: Michał Humenny 23 lata. jednak wskutek szoku została połowicznie sparaliżowana. że była Polką. który mając broń. Jedni mordowali druga partia rabowała mienie. Potutory (dwór Grabowskich)146 Na początku września 1939 r.. szaty liturgiczne i wyposażenie.. s. Sam mord w Szumlanach rozpoczął się od sprofanowania kościoła rzymskokatolickiego. a w Trościańcu wszystkie rodziny polskie. Strzał w lewy policzek wyrwał mu język i lewe oko.. Trościaniec gm. Woroniw Iwan. Zapanował straszliwy terror.Humenny (Homenny?) Piotr. 50 51 .. 146 Kulińska L. w której pracował i mieszkał Władysław Nadachowski. Mroczko Kyryło (komendant policji). Zrabowali cały majątek ruchomy. Świadkami dokonanego morderstwa były sąsiadki bliższe i grabarz z Urmania Wielkiego. mógłby siebie obronić.. meble. sprofanowano też miejscową polską kaplicę i zbezczeszczono groby. wyniesiono obrazy. Ludobójstwo…. Wawriw Nikodem. 147 Pow. Jego nie zabili od razu. 30 lat.. mężczyzn – gospodarzy i NN.. Lisiewicz Piotr. komisarz zastrzelił go z pistoletu osobiście. Pośredni udział w mordzie brał też ks. sporządzono protokół dotyczący zamordowania Polaka Jana Smolińskiego . NN. bo strzelano do niej i synka kilkakrotnie z karabinu.. znęcając się nad nią od zmroku do świtu tylko za to. Głównym mordercą rodziny Smolińskiego był Michał Kozak z Urmania Wielkiego. Jan Smoliński z okoliczną ludnością żył bez żadnych zatargów i wraz z całą swą rodziną ofiarą band ukraińskich gdyż inaczej byłby wyjechał do Brzeżan. Wawryw Iwan.3. „Wyrok” wykonywali następujący Ukraińcy: Humeny (Homenny?) Piotr. brak daty relacji: „Jan Smoliński i żona Natalia z Łukaszewskich Smolińska wraz z 8 letnim synem Leonem mieszkali na leśniczówce... bo czuł się niewinny. Pociętą nożem zawleczono z synkiem do mieszkania. 149 Komański H. Napastnicy nie znalazłszy Smolińskiego w leśniczówce podpalili leśniczówkę i zabudowania gospodarskie i zaczaili się w ukryciu. Libiński Włodzimierz. jego żonę Natalię i synka Leona i zaczęli się nad nimi pastwić. Potutory W nocy z 18 na 19 września 1939 roku zostało zamordowanych 17 mieszkańców wsi a ich domy ograbiono: 16 NN. Siekierka Sz. Pochowano ją na cmentarzu w Brzeżanach. to jest pasiekę.68. Profanacja trwała trzy dni. Rozbito drzwi..130. Szumlany koło Trościańca gm. ukryty wcześniej przed służbę folwarczną. Chomiszyn Iwan lat 25. 145 Komański H. Ubiory trupów i zrabowane z kaplicy szaty liturgiczne z wizerunkami Chystusa i „chustką Weroniki” itp. Chrynowski Piotr.. s. Blicharski Cz. s... Przez dwa dni trzymali go pod strażą ciesząc się jego męką. Petruniu. Lubiński Emil. Jana Smolińskiego kłuli nożami. gdy dobrowolnie odda tą broń i rzeczywiście broń im oddał. Zbiórki urządzano tam nocami i odbierano przysięgi od nowo zwerbowanych. Mroczko Dmytro. Nadachowski był w tym czasie w Brzeżanach i dzięki temu uszedł cało.

oraz cywilnych uciekinierów z centralnej Polski155. W skład weszli: Syrowiec Anna.68. Chorowa Pawła. Duch Józef . 155 Komański H. który aby mu usłużyć odstawił karabin. W okresie tym 16-20 września w rejonie Żukowa. rower.. Według świadków. Kromego Jana syna Demki. Jan Sokolski. relacja Józefa Tomaszewskiego. Zapust Lwowski gm. maszynę do szycia Stefan Fajfurka. Siekierka Sz. Petruniu. Zabrany przez Jana i Piotra Bosaków. i kilku nieznanych osobników. Sekretarzem gminnym i konfidentem NKWD był Ukrainiec z tej wsi Jewko Wołoszczuk(?). Grubiak (Grubek?). zginęło tam ok. Widziano jak prowadzili ich przez wieś do Błotniańskiego Lasku153. Mikołaj i Tymko Kamińscy. W Urytwie zanotowano więcej wypadków rabunkowych. Maszynista zauważył dywersję i doszło do walki. Blicharski Cz.. miejscowy kowal. Rabowali: Michał Pierożyk. a żołnierze po naprawieniu torów ruszyli w dalszą drogę do Brzeżan. a dowiedziawszy się o więźniach uwolnili ich. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. miejscowi bojówkarze z OUN spalili zagrodę i zamordowali polską rodzinę o nazwisku Chamar (mąż. Siekierka Sz. Anna Panki. 153 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Żuków gm. składający się z gospodarzy i gospodyń wsi. lub udający się w stronę granicy rumuńskiej. żona i jedno lub dwoje dzieci)154. Kozowa: 19 września 1939 roku zostali według relacji zamordowani przez bojówkarzy z OUN: NN. Dywersanci rozkręcili tory. przechodzący pojedynczo lub grupkami polscy żołnierze powracający bez broni z wojny. Choriw Wasyl syn Iwana. 52 53 . W czasie okupacji bolszewickiej za jego przyczyną wywieźli bolszewicy 18 rodzin polskich kolonistów z Trybuchowej na Syberię151. Korbyło Jurko syn Tarki. Petruniu. 131. według świadków. „Sąd” ten rozpatrywał wykroczenia Polaków przeciw Ukraińcom i skazywał na męczeńską śmierć. Żołnówka: W r. rozbroił jego załogę i uwięził w piwnicy. bo poszkodowani zostali wywiezieni na Sybir. 18 września 1939 r. Buszcze: Napad na posterunek policji w Wierzbowie: 18 IX 1939 uzbrojony tłum napadł na posterunek policji w Wierzbowie. Ludobójstwo….s. 1000 żołnierzy. młocarnię. Andruch Korolna. s. NN. Korolus Michał syn Andrucha i inni. Ludobójstwo….. Banda została zmuszona do odwrotu. Wyrok wykonali tzn.. przy trasie kolejowej koło Żukowa (na odcinku Hinowice . Siekierka Sz.134-135. 151 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” 152 W różnych relacjach występują takie wersje.. byli podstępnie mordowani. Narajów: 18 września 1939 r. Wierzbów gm. Do wyprowadzenia z domów powyższych ofiar był wyznaczony Hrynko Korbyło syń Hryńka z Potutor. s. ojciec i syn Władysław150. jako przewodniczący. Iwanuch Julia. 154 Komański H.. ale nie zostały zinwentaryzowane.. Buszcze: W nocy z 15 na 16 września 1939 r. 642-643. Ukrainiec. Większość ofiar zakopywano w pobliskim wyrobisku po żukowskich kamieniołomach. W nocy zamordowano następujących Polaków: Piotra Leszczora syna Jacentego.. w godzinach popołudniowych bojówkarze z OUN zamordowali ośmiu śpiących w chłopskiej stodole polskich żołnierzy... którzy uchodząc polami. wymordowali w/w Polaków następujący Ukraińcy: Zwierzowaki Danyło syn Wasyla.. kierat z młocarnią wartości 1000 zł zrabowany przez Grzegorza Bory. Czwartacki Jan syn Michała.Urytwa gm. 68. 150 Komański H. wstąpili do Wierzbowa. poprosił stojącego przy płocie żołnierza WP o ogień. s.. Filus – 3-osobowa rodzina (ocalał tylko syn Bronisław).Brzeżany) liczna banda ukraińska pod przewodem OUN dokonała napadu na transport Wojska Polskiego.. s. Kozowa: W Urytwie ograbiono wybranych Polaków. Sobojkiewicz. 28. 17 września 1939 r. Uwsie gm. konia. 1941 po wkroczeniu wojsk niemieckich we wsi Żołnówka został utworzony „sąd doraźny” hajdamacki.. Michała Walkiewicza syna Pawła. Była to lokomotywa z wagonem pulmanowskim wypełnionym żołnierzami. Ocalił ich oddział kilkudziesięciu żołnierzy polskich. wóz wartości 350 zł zrabowany przez Mikołaja Kotyka Trybus Franciszek – zrabowano mu: kierat.pług zabrał mu Władysław Szwec. 16 września 1939 r. ten zabrał mu go i pas z amunicją i zamordował w pobliskim lesie. Straty i ich wartość w cenach przedwojennych: Baran Paweł – koń z uprzężą wartości 500 zł. Wszyscy mieli być rozstrzelani. młynek do zboża Grzegorz Bożyk. dwaj miejscowi Ukraińcy: Sławomir Sawczuk (lub Sawiak)152 i Władysław Żeńczuk zamordowali 6 polskich żołnierzy powracających bez broni do domu. Ludobójstwo…. syn Łukasza. Blicharski Cz.

. obejmującym też sąsiednie powiaty) powstałym w roku 1943. kolejna faza eksterminacji polskiej ludności przez ukraińskich nacjonalistów. 4) Łeśków Wasyl 5) Mikuliszyn Paweł 6) Stepowany Michał. 54 55 . opracowane przez PolKO w Brzeżanach 30 X 1943. lustra. żona Aleksa. Chmar Eudokia lat 20 córka Mikołaja. byłego sołtysa. 31-32. Sawczuk Jarosław lat 18. jednak zdążył ukryć się i zaraz po przyjściu Niemców został policjantem ukraińskim i do tej pory pracuje.Michała Leśnego. która wybitnie tam się „oznaczyła”156. Hawrylak Michał lat 32. Stepowany Michał lat 18. 1939 mam pewne zastrzeżenie. Trzaskowski Mikołaj lat 29. 4) Leśniki. W tym czasie mordowali rodziców Chamara Michała. piskiem. a dwuletnie dziecko Bazylego Chamara w zamiarze zabicia ciężko poraniła kolbą karabinu. Ossol. Dydyk Mikołaj lat 23. przeto wszyscy mieszkańcy ratowali się ucieczką do pobliskich Brzeżan. Wojsko rozsypało się z pociągu. Tego samego wieczora bojówka ta zamordowała w Żukowie Pietruszowskiego. Antypolska akcja nacjonalistów…. B. Chmar Mikołaj lat 55. Potem przyszedł rabunek i kradzież.6.. nawet dziewczęta współpracowały: jak Stefania Łachaj. który został zmobilizowany. Zabił w ten sposób 5 żołnierzy. kiedy trwała już na tym terenie. których w nocy. W dziale rękopisów zbiorów Zakładu im. mieszka przy gościńcu złoczowskim. Wykopano w tym czasie i rozdano między Ukraińców. gdyż w przeciwnym razie zawiezie ją wraz z dziećmi i tam na miejscu. sygn. Syn jego Hryńko był przez bolszewików poszukiwany jako główny morderca. (oprac). Dokument ten i zawarte w nim dane potwierdzają w dużej mierze podane wcześniej informacje. zwabiał żołnierzy do swojej stodoły.3. gdy wróciły do domu drugiego dnia zastały tylko ruiny. Równolegle do tych wypadków działa druga banda. gwizdami rozpoczęli demolowanie naszego domu. matka. s. mordującej we wrześniu 1939 r. Zamordowano również matkę staruszkę. Roliński A. NKWD stwierdziło zakopanie broni. Bandzie przewodził Wasyl Mikuliszyn z Żukowa. Polaków należeli: 1) Nikuliszyn Wasyl. W drugim zeznaniu znajduje się wykaz pomordowanych w Żukowie Polaków: 1. gdzie czekający hajdamacy mordowali ich. s. Ossol. książki. że właścicielka ukryła broń. zaś cała młodzież żukowska brała udział w wyprawie. Dońka Biłyk. Ukraińcy. Zaczęli wtedy Ukraińcy ostrzeliwać go – sami ukryci na sąsiednim wzgórzu. Widajewiczowa wyjechała 17 IX do Brzeżan. Zeznanie podpisane pseudonimem „Wicher”. Dnia 18 IX pociąg pełny wojska jadący ze Lwowa wykoleił się. mieszkający przy szosie do Brzeżan. Leszczuk Hryńko lat 34. obok karabinów wszystkich powystrzela. rodziców Bazylego Chamara oraz inną rodzinę Chamarów. Ten sam los spotkał dom kolejnego . Pewien chłop ukraiński Leszczuk. którzy czmychnęli do wsi i lasu. który nie wychodził prawie nigdy z domu i nie brał żadnego udziału w życiu społecznym polskim. piece. A więc okna.N. Jakkolwiek jest to Polak i był członkiem polskiej czytelni jednak po wypadkach w r. 11-14. dotyczącą sprawców mordów dokonywanych na ludności polskiej we wrześniu 1939 roku157: 156 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „Dnia 17. odnajdziemy kolejne informacje dotyczące roku 1939158. gdyż nikt z Ukraińców nie chciał im dać koni ani zrobić trumny. Kiernicki Wasyl. dwoje staruszków. Roliński A. Pietruszewski Piotr lat 32. (oprac). Chodziły one po wsi z karabinami i wskazały polskim rozbitkom mylne drogi do lasu. 5) Żuków. którzy dokonywali mordów na Polakach: Mikoliszyn Wasyl lat 20. podhajeckim i buczackim.U. spalili w Żukowie około 30 budynków. Mikoliszyn Paweł lat 18. Dopiero okazanie pokwitowania uratowało od śmierci niewinnych ludzi. Natomiast dom kolejarza Gradowskiego Jana zachowany został i owładnięty przez Ukraińców. Powiat Brzeżany 1) Żuków. Kolbeka oraz kilka innych osób spośród wycofujących się w kierunku na granicę węgierską oddziałów wojska polskiego. a w domu pozostała staruszka matka i siostra. 149. 4. a nawet w komin włazili. Broń w Żukowie zakopana była na cmentarzu i w lesie do 17 IX. które rozbrajano.. osobiście zamordował 8 żołnierzy polskich. wyciągali następnie przez rów do lasu i tam ich grzebali. Ossolińskich autorka odnalazła odręczną notatkę przekazaną PolKO w Brzeżanach 24 IV 1944 r. Za nami szukali na strychu. 3) Sawczuk Jarosław. pobiera broń. Napad na dom i gospodarstwo Jerzego Widajewicza. Duda Semko lat 28. iż O. Antypolska akcja nacjonalistów…. a następnie donieśli do NKWD w Brzeżanach. udzielał gościny znużonym żołnierzom. Petrów Michał lat 19. Zestawienie niektórych zbrodni dokonanych wobec ludności polskiej w II połowie września 1939 roku w powiatach brzeżańskim.” W innym dokumencie (zbiorczym. nie chciał przyjąć zwłok na cmentarz.Chamar Aleksander lat 60. Stefania Stefanów. Ponieważ bojówka odgrażała się zabiciem. (oprac).”. „Do bojówki terrorystycznej.5. Wieczorem tegoż dnia Mołojcy z OUN w liczbie około 100 osób z krzykiem „ura”. Obie bezbronne kobiety zdołały uciec do ogrodu. ratując w ten sposób życie. W czasie snu mordowali obaj tych żołnierzy. s. Sprawę tę wyjaśnię po wojnie. 113-114. Uzbrojona bojówka zażądała wydania broni. 2) Dryszczów. B. Ten sam los spotkał dom pana Tarnawskiego. a na żądanie właścicielki wystawiła potwierdzenie.09.. „I. Na wspólnej mogile na podwórzu. a następnie aresztowało właścicielkę żądając by się przyznała. „Grupa dryszczowska” mordowała w środku wsi.. Po ukończeniu całej roboty we wsi zniszczyli tor kolejowy na przestrzeni kilkudziesięciu metrów. s. wójt za bolszewików. Łeśków Wasyl lat 21. 157 Kulińska L. jako komendant. Żołnierze dowiedziawszy się kto strzelał. podczas snu mordował i zakopywał w lesie. drzwi zniszczone. (oprac). sygn. 3) Urmań. złożoną z 3 osób. przed chatą jest postawiony krzyż. 158 Kulińska L. który skrył się pogrzebał ich pod domem. w Żukowie. Chmar Anna lat 48 żona Mikołaja. zakopali opodal domu stare karabiny. Hawrysz Stefan lat 18. którą obowiązana była wydać władzom bolszewickim. 17–letnia siostra drugiego Chamara zostali zamordowani w bestialski sposób przez „grupę dryszczowską”. Trzecia grupa działała w drugim końcu wsi (od Szumlan). 2. Chamar Anastazja lat 60. powiat Brzeżany. tuż pod lasem. którą zabrała. Dnia 17 września 1939 roku miejscowi Ukraińcy zamordowali 32 Polaków. Łeszczuk Hryńko. Mikoliszyn Piotr lat 18. Gdy Ukraińcom nie udało się ich zabić. pod lasem wraz ze swym ojcem Wasylem. zostawiając wszystko we wsi. w którym przebywała jego żona z dwojgiem nieletnich dzieci i siostrami..7. i portrety cięli nożem. 16722/1. uciekliśmy do Brzeżan z ostatnią partią taborów wojska polskiego. zapraszał na odpoczynek cofających się żołnierzy do swej stodoły. ani ksiądz obrządku greko-katolickiego. P. Mekoliszyn Wasyl.W grabieży i mordach na Polakach uczestniczyła „grupa dryszczowska”. Zniszczono również zabudowania gospodarskie razem z domem mieszkalnym w majątku sędziego Widajewicza. Ten sam Leszczuk Wasyl został w czasie okupacji bolszewickiej wójtem i cały majątek Widajewiczów rozdał między zasłużonych z OUN. ruszyło na Hajdamaków. Syn. Ojciec kaleka bez nogi. przeważnie dzieci w wieku szkolnym i młodsze oraz Piotra Żaka. 16722/2. Zamordowano kilka osób spośród tamtejszych Polaków. Zamordowano liczącą ponad 70 lat teściową kpt. Syn skrył się w sianie i w ten sposób ocalał. 2) Wydyk Mikołaj. Przewodnikami tych hord ukraińskich Leszczuk Hryńko obecny policjant w Podhajcach.

jak ad 7). mordowano ich w bestialski sposób.prawdopodobnie chodzi jednak o wrzesień) relacja z: Komański H. Zamordowano żonę. Podane zestawienia liczbowe dotyczące powiatów są niewątpliwie znacznie zaniżone. Ludobójstwo…. Powiat Podhajce. 6) Hołhocze. powstała z parcelacji majątku polskiego. w powiecie Turka. 5) Krasucko. została zupełnie zniszczona i spalona. – jak ad 7). wierząc w otrzymanie od swoich dotychczasowych sprzymierzeńców niepodległej. On sam zdołał zbiec. że zamordowano co najmniej 735 osób. w powiecie Podhajce około 150 osób. wchodziły w jej skład różne działy (powiatowy. w powiecie Złoczów. Wiśniowczyk. s. Napadano na poszczególnych żołnierzy polskich. Powiat Buczacz. 1) Wyczółki. jego żonę i kilkumiesięczne dziecko. Zamordowano nauczycielkę Zdebową. szczególnie z województw centralnych lub zachodnich. Zamordowany rodziny właścicieli folwarków Gilewskiego i Gołębskiego. lub publiczną krytykę barbarzyńskich metod OUN. po 3 osoby. nad którą się bestialsko znęcano159. jakie miały miejsce i wcześniej.. których mordowano w nieludzki sposób. między dwoma przywódcami OUN: Melnykiem i Banderą. 4) Sławentyn. Mimo tego działalność OUN rozwijała się prężnie. w powiecie Buczacz około 120 osób. Według wywiadu polskiego podziemia. 7) Jakubowa (Jakóbowa) Kolonia polska. s. wojskowy i inne). a przede wszystkim 1944. . rodzinę kierownika szkoły Engla (4 osoby) oraz około 20 innych rodzin polskich. Zamordowano kierownika szkoły Jana Groszka. wyszły na jaw tarcia i niesnaski. a ludność w znacznej części wybita. że w roku 1943 z powodu wywózek (z reguły element świadomy społecznie i narodowo) i coraz bardziej masowych mordów nie było już wielu żywych świadków. Taras Wydojny i Wasyl Dułeba162 Kiedy. pochodzących jedynie z 18 miejscowości wynika.. W ten sposób zginęło w powiecie Brzeżany około 200 osób. Do zgody skłaniał ich. 56 57 . dziecko i 70-letnią matkę kierownika szkoły Gutkowskiego.6) Kuropatniki. Podobną akcję prowadzili Ukraińcy na terenie wszystkich niemal innych powiatów. a przynajmniej autonomicznej Ukrainy. zorganizowane były bojówki. W celu szybkiego wyszko160 Komański H. metropolita Szeptycki w otwartym liście do pułkownika Andrzeja Melnyka163. 163 List ten przedrukowano w „Brzeżańskich Wistiach” z 14 VIII 1941 r. powiat Podhajce.. (tygodniku wychodzącym za okupacji niemieckiej w Brzeżanach). zamordowanym 18 VIII 39 . jak np. Siekierka Sz. II.. a przede wszystkim nie orientujących się żołnierzy. administracyjny.jak ad 7) 11) Seńków Kuropatnicki – jak ad 7) 12) Mieczyszczów. Bandzie przewodził ukraiński ksiądz z Trościańca. w Łapszynie. Wiadomo. które wyłapywały przechodzących przez wsie Polaków. 161 Ginęli najczęściej za pomoc udzielaną Polakom. Dnia 18 września zamordowano 40 osób narodowości polskiej. Jarosław Staruch. XXXXX W książce Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich…160 zamieszczono „Wykaz zamordowanych żołnierzy wojska polskiego i uciekinierów z centralnej Polski w dniach 15-20 września 1939. z których autorzy uzyskali jakiekolwiek informacje na ten temat. Napadano na poszczególnego żołnierzy polskich. 80 Ukraińców161. Brak ten wynika miedzy innymi z tego. 1) Mużyłów. a reszta bała się podawać jakichkolwiek informacji z lęku o własne życie. 2) Szumlany. Zamordowano kilkadziesiąt osób narodowości polskiej 2) Krościatyn. Całą wieś spalono niemal doszczętnie i zamordowano kilka rodzin polskich. Siekierka Sz. powiat Brzeżany.117. których zabijano. Zbrojny napad Ukraińców na cofające się kolumny Obrony Narodowej.. Hrihoryj Steciuk.. Roman Staruch. Straty udokumentowane zachowanymi relacjami z 58 miejscowości mówią już o co najmniej 2142 osobach (żołnierzach i uciekinierach). powiat Brzeżany. że potencjalni świadkowie w dużej części zostali wymordowani w późniejszej akcji ludobójczej OUN-UPA roku 1943. wśród których jest ok. między innymi dlatego. w czasie którego został zabity podoficer Obrony Narodowej.. OUN stała się instytucją centralną. 159 Potwierdza to (choć pisze o nauczycielu Zdeb. Ukraińcy dekonspirowali się. choć z miernym skutkiem. z uwagi na brak dokumentów i relacji. 9) Mazurskie Łany . w powiecie Rohatyn itd. 8) Józefówka. na skutek czego poniosło śmierć bardzo wielu żołnierzy. 10) Koniuchy. III. z chwilą wkroczenia Niemców 1941 na teren Małopolski Wschodniej.137. Z tych niepełnych i szacunkowych danych. że są to dane dalece niepełne.250. gospodarczy. oraz około 50 innych rodzin polskich. 162 Kwestia Ukraińska i eksterminacja. kolejarzy i innych osób cywilnych”. 3) Horożanka. Ludobójstwo…. IV) We wielu innych wioskach we wszystkich trzech powiatach jak np. Hryhory Pryszak. Mykoła Senyszyn. najaktywniejszymi nacjonalistami proweniencji OUN (czyli inspiratorami mordów) byli na tym terenie: dr. Obejmuje on tylko miejscowości.s.

lenia niezbędnych fachowców. od ustępujących bolszewików. Zbrodni dopuszczały się nawet dzieci. ale znamienne szkolne „tabla” z fotografiami uczestników i szkolących ich niemieckich i ukraińskich oficerów164. Na trzech maszynach szyto w Olechowcu mundury. na polu. 58 59 . 166 W dokumencie podany jest przykład „ostrego strzelania” koło Helenkowa. w systemie piątkowym. np. Broń ta była po wsiach zakopywana na cmentarzu. Działali tak jak przed wojną. lub przechowywana w cerkwiach (w Litiatynie pow. Były to szkolenia porównywalne z rosyjskimi szkoleniami „specnazu”. Ludzi. 167 Do zasadzek na polskie wsie stosowano później tez inne „maskarady”. prowadzono różne jawne i tajne kursy i „doszkalania”. UWO urządzało koncentracje oddziałów w lasach. płótna). w sierpniu 1943 koło Koniuch166. zarządzono w powiecie brzeżańskim zbiórkę płótna domowego na mundury dla 164 Zespoły OUN (sygn. w tym celu przechowywany w Olechowcu przez Ukraińców. 165 Polskie Państwo Podziemne dysponowało zeznaniami na ten temat. przy milczącym przyzwoleniu kolejnych polskich posierpniowych „elit”. kursy w Krynicy i Zakopanem. których wyroki musiały być bezapelacyjnie wykonane. organizowali im Niemcy. której złamanie nawet w drobnych sprawach było bezwzględnie karane śmiercią. a potem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) – dokonali w latach 1943-1945 wyjątkowo brutalnego ludobójstwa (genocid atrox) ludności polskiej na kresach południowo-wschodnich. Ale to już inny temat. a następnie. Mundury z Olechowca dostarczono partyzantom Ukraińskim w lasach. zdobywając broń na cofającym się wojsku polskim i policji. Najważniejszy i najaktywniejszy w OUN był dział wojskowy. brzeżański z początkiem sierpnia 1943 zabrano w nocy broń z cerkwi i wywieziono do Krzywego. kurs oficerski w Pomorzanach koło Dunajowa. nożem i arkanem. Szwartacki zamieszkały w Leśnikach) z koszar lub będąc na ćwiczeniach165. Do oszukania obrońców członkowie OUN. Olechowiec dał 150 m. potem UPA przebierała się w mundury sowieckie czy węgierskie… wojska ukraińskiego. Do takiego rozwiązania dojrzewali i dążyli ukraińscy nacjonaliści od co najmniej kilkudziesięciu lat. Wszyscy pracujący w organizacji mieli pseudonimy. Od okupantów bez trudu dostawali pozwolenia na tworzenie szkół średnich z ukraińskim językiem wykładowym. Zarówno do UWO jak i do OUN należeli mężczyźni i kobiety. w roku 1941. gdzie uczono zabijać na tysięczne sposoby. Członków UWO charakteryzowało zdecydowanie i zdolność do dokonywania czynów zbrodniczych. Wszystkie wsie złożyły płótno (np. konwojowanych przez uzbrojoną straż do Łapczyna w pow. nic niezaplanowanego. W czasie wojny UWO wzbogaciło swój arsenał. Opisywane wcześniej fakty były tylko preludium do tych strasznych wydarzeń. zdartymi z pomordowanych żołnierzy. Tak przygotowani członkowie UWO-OUN. Oficjalna policja ukraińska do połowy roku 1943 nosiła roku mundury polskie. którzy dokonali tych zbrodni uważa się dzisiaj na Ukrainie za bohaterów i zbawców ojczyzny. na którym byli w r. brzeżańskim). kroił je Żyd Sztern. Dopiero w ciągu lipca i sierpnia 1943 r. Do takich należały niewątpliwie: kurs dla ukraińskiej „Służby Bespeky” w Przemyślu. Organizacja dysponowała polskimi mundurami wojskowymi i policyjnymi oraz niemieckimi. OUN 146-149). Członkowie UWO-OUN przechodzili tam tajne szkolenia wojskowe (np. co ułatwiało prowokacje i podstępy167. 1941 Ukraińcy z Kozówki). W skład UWO wchodziły sądy wojskowe. Przed wojną broń dostarczali Niemcy konspiracyjnymi drogami podziemnymi lub kradli ją żołnierze Ukraińcy (jak np. Wiele. Ukraina miała być „czysta jak szklanka wody”. Tak nakazywała im działać ich zbrodnicza szowinistyczna ideologia. w tym siekierą. Broń była przechowywana i konserwowana. w tym na ludności Brzeżańszczyzny. w lesie. Nie było w ich działaniu nic spontanicznego. W IPN zachowały się nieliczne. Nowy członek wstępujący do organizacji składał przysięgę. ale też ich logicznym następstwem. zaś z Malinisk Narajowskich przewieziono broń na dwóch furach. czasem bardzo specyficznych kursów wojskowych.

dotyczącej województwa lwowskiego dajemy skrót (Lw). Szczególnie zwracają uwagę cztery podstawowe dzieła: dwutomowe. Poliszczuk23. które wchodziły w skład Unii Polsko-Litewskiej powstał i rozpowszechnił się po Unii Brzeskiej (1595) obrządek greckokatolicki. w którym liturgia była bardzo podobna do prawosławnej i także księża mogli się żenić ale Kościół Greckokatolicki podlegał papieżowi. 981 książę ruski Włodzimierz Wielki zabrał Lachom. celem tego artykułu jest m. 29 proponuje nazwę czysto geograficzną Halicja od miasta Halicza. Car rosyjski na ziemiach zaboru rosyjskiego tępił ten obrządek i zmuszał swoich poddanych do powrotu do prawosławia. wielkie powstanie chłopskie pod przywództwem Chmielnickiego. Dzięki unii Polski z Litwą w r. Nazewnictwo W Cesarstwie Austro-Węgierskim teren między Sanem a Zbruczem nazywano Galicją Wschodnią. Były na tym terenie trzy województwa Drugiej Rzeczypo- 60 61 . wokół którego zaczęło powstawać miasto. Rys historyczny Stosunki polsko-ukraińskie. Jankiewicz Stosunki polsko-ukraińskie od około 1914 do 1947 r. z którego skorzystali Turcy i zagarnęli znaczną część Ukrainy na kilkadziesiąt lat aż do zwycięstw Sobieskiego.2. bardzo gruntowne opracowanie Siemaszki i Siemaszki 42 dotyczące Wołynia i trzy podobne tomy dotyczące ludobójstwa w województwach Małopolski Wschodniej: lwowskiego. Pewnie już w tamtych czasach rodziło się wielkie podobieństwo języków polskiego i ruskiego-ukraińskiego. czerpaliśmy przykłady przeważnie z województwa tarnopolskiego. przybliżenie ich treści szerszemu gronu czytelników. 1918 była już prawosławna. Za czasów Kazimierza Odnowiciela dwory książęce Polski i Ruski (w Kijowie) żyły w przyjaźni i wspierały się wzajemnie. czyli Polakom Przemyśl i Grody Czerwieńskie czyli teren między Wieprzem a Bugiem i nieco na wschód od Przemyśla i Sanoka aż do górnego Dniestru. Inną część – Ukrainę Zadnieprzańską wraz z Kijowem zajęła Rosja. Ponieważ prace te są bardzo obszerne i rzadko dostępne w bibliotekach. po inwazji sowieckiej i przyłączeniu go do ZSRR a następnie do Niepodległej Ukrainy nosi nazwę „Zachodnia Ukraina”. mimo prześladowań komunistycznych w niedawnym czasie.Prof. W latach 1340-1349 Kazimierz Wielki korzystając z prawa rodzinnego dziedziczenia przejął Ruś Halicką i odnowił zamek we Lwowie. Leszek S. Dla książki Siekierki i in39.1. natomiast strony z dodatkiem na początku St odnoszą się do książki Siekierki i in. Gdy Tatarzy zagarnęli Ruś niepodległość zachowały tylko księstwa przyległe do granic Polski. Ludność Małopolski Wschodniej pod zaborem austriackim zachowała obrządek greckokatolicki i trwa w nim do dzisiaj. czy polsko-ruskie. Strony podawane w nawiasach bez innej specyfikacji odnoszą się do pracy Komańskiego i Siekierki11 dotyczącej województwa tarnopolskiego. W odrodzonej Polsce w okresie międzywojennym nazywano go Małopolską Wschodnią a od 17 września 1939 r. która była częścią ówczesnej Litwy znalazła się w granicach tego ogromnego państwa. Cytaty i odniesienia do książek innych autorów podajemy z pełnymi nazwiskami lub odpowiednimi numerami. choć wstępne dane można znaleźć w książkach Jastrzębskiego9 i Koniecznego13. aż po rzekę Zbrucz zagarnęła Austria. 1. że ludność Wołynia w r. że w r. 1. Niedługo potem Bolesław Chrobry odebrał Rusinom te tereny. ormiańskiej i innych narodowości istnieje już bogata literatura.40 dotyczącej ludobójstwa w województwie stanisławowskim a dla odniesień do książki Siemaszko i Siemaszko42 stosujemy skrót (Woł). Ukraina stała się terenem częstych walk z Tatarami częściowo podległymi władzy tureckiej. Z powodu wyzysku jaki spolonizowani możnowładcy stosowali wobec ruskich chłopów oraz na skutek odejścia przez króla Zygmunta III Wazy od polityki pełnej tolerancji religijnej wobec prawosławia rozpętało się w połowie XVII w. zaś tereny na wschód od Zbrucza oraz Wołyń zabrała Rosja. W czasie rozbicia dzielnicowego książęta polscy i ruscy często żenili się miedzy sobą i byli powiązani licznymi więzami rodzinnymi. układały się bardzo różnie na przestrzeni wieków. jak się dawniej mówiło. tak. W czasie rozbiorów Polski w końcu XVIII w.Uwagi ogólne. dr hab. część terenów zamieszkałych przez ludność mieszaną ruską. Na opracowanie ludobójstwa w województwie lubelskim jeszcze czekamy. Jako że we wszystkich wymienionych czterech województwach działy się podobne zdarzenia.40. rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego Wstęp 1. Ważne były też sprawy religii.39. czasem tylko sięgając do innych województw. polską i żydowską wokół miasta Lwowa. Na ziemiach ruskich. tarnopolskiego i stanisławowskiego opublikowane przez Komańskiego i Siekierkę11 i Siekierkę i in.3. in. 1385 cała Ukraina. Na temat stosunków polsko-ukraińskich głównie w czasie II wojny światowej i po niej i na temat dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich ludobójstwa ludności polskiej. żydowskiej. dawnej stolicy tego regionu i nazwę tą będziemy dość często stosować. Pierwsza wiadomość na ich temat pojawia się u kronikarza ruskiego Nestora z XII wieku i przekazuje.

.spolitej Polskiej: lwowskie. W polityce obok ukraińskich ugrupowań ugodowych jak UNDO działała też skrajnie nacjonalistyczna tajna Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. Każdy poważny ruch polityczny stara się o podbudowę filozoficzną.3% (rzymsko-katolików 36. że gdyby uczyniono z niej niezależne państewko. W okresie międzywojennym Ukraińcy mieli w Polsce dużo swobody. Galicyjscy Ukraińcy chcieli mieć na tym terytorium wolne państwo. tarnopolskie i stanisławowskie. reszta narodu często nazywana jest „nieokiełznanym bydłem”. które idą na korzyść w konkurencyjnej walce o istnienie.5. spory się zaogniły i przerodziły się w wojnę polsko-zachodnioukraińską o Lwów i Galicję (Małopolskę) Wschodnią.6%). Dla skrajnych nacjonalistów ukraińskich takim oparciem teoretycznym były pisma Dmytra Doncowa mieszkającego w okresie międzywojennym we Lwowie.4.4% (rzym. jest to do skrajności doprowadzony egoizm narodowy. Jego poglądy wyłożone w książce Nacjonalizm są bardzo skrajne i można je streścić w haśle Ukraina ponad wszystko (patrz Poliszczuk24. że ziemie te powinny należeć do Polski. elitaryzm . Jego cechami były: totalitaryzm – cała władza zwierzchnia w ręku wodza i niewielkiej grupy go otaczającej (demokracja jest wyśmiewana).-kat. obok szkół polskich były ukraińskie. a więc. mleczarska. Książka Doncowa była wydana w r. a tam gdzie ludność była bardzo wymieszana i mniej liczna było dużo szkół gdzie wykładano w obu językach i polskie dzieci uczyły się także pewnych przedmiotów po ukraińsku. Świetnie rozwijała się ukraińska spółdzielczość. Ukraińcy zamieszkiwali także jako poważna przymieszka wśród ludności polskiej w kilku południowo-wschodnich powiatach Lubelszczyzny i w kilku południowych powiatach dawnego województwa poleskiego (tutaj zmieszani byli z Białorusinami i Polakami). W czasie wojny z bolszewikami w końcu 1919 i w 1920 r. rasizm – tylko naród ukraiński jest godzien szacunku.5. Wojna ta zakończyła się w połowie 1919 r. 62 63 .  Skąd się wziął ruch nacjonalistyczny wśród Rusinów w Galicji Wschodniej? Do 1848 r.01. Całej walce o istnienie obce jest moralne pojęcie sprawiedliwości. W trakcie tej wojny miała miejsce sławna Obrona Lwowa. Rusini zaczęli się nazywać Ukraińcami.. We Lwowie ludność polska stanowiła dnia 01. Tylko filistrowie mogą odrzucać i moralnie potępiać wojnę.1%. W Sejmie była spora grupa ukraińskich posłów i senatorów. Ludność żydowska we wszystkich tych trzech województwach stanowiła około 10% lub mniej ogółu ludności35. np. Doncowa jako podstawa ukraińskich ruchów skrajnie nacjonalistycznych.7%). W myśl idei Doncowa wszyscy sąsiedzi Ukraińców uznawani są za wrogów. Poza Polakami i Żydami oraz nieznacznym procentem innych narodowości resztę ludności stanowili Ukraińcy-Rusini.rządzi elita. Świetnie rozwijała się prasa ukraińska. Przed pierwszą wojną światową (1914-1918 r. 1.. w lwowskim 57.9% i Niemcy 1. Prawdopodobnie obawiano się. Nie będzie błędem jeśli poglądy Doncowa zakwalifikuje się jako zbliżone do faszyzmu30. Piłsudski sprzymierzył się z Ukraińcami Wschodnimi. o charakterze terrorystycznym15.27 i Himka6. a Polacy uważali. Po tym okresie podobnie jak w wielu innych krajach zaczęło się budzić poczucie odrębności narodowej. inteligencja ruska (głównie księża) mówiła przeważnie po polsku. Carat na ziemiach Wielkiej Ukrainy.2 %39. Ukraińcy 13. 1.. która nienawidziła drapieżne instynkty..8%. o której tutaj mówię odrzucała tę moralność. gdzie Ukraińców było stosunkowo nie wielu. było wiele organizacji. Opisuje je Partacz21. Żydzi 31. które do niego należały nie uznawał narodowości ruskiej-ukraińskiej a mieszkańców Ukrainy nazywał Małorusami (Małorusinami) w odróżnieniu od rdzennych Rosjan „Wielkorusów” a język ukraiński uznawał za lokalną odmianę rosyjskiego. która zabraniała szkodzić innym. Zdobyć jeszcze więcej. W czasie rozpadu monarchii austro-węgierskiej w listopadzie 1918 r.7% (ale powiaty zachodnie tego województwa były czysto polskie i dzisiaj stanowią część naszego województwa podkarpackiego). lecz w zdobywaniu.1939 r. która życie ceniła ponad wszystko. 1. gwałt. W czasie rokowań pokojowych po I wojnie światowej przyznano Galicję (Małopolskę) Wschodnią Polsce. prawdopodobnie natychmiast zająłby je Związek Radziecki. Od północy przylegało do nich województwo wołyńskie. 53. w stanisławowskim 22. którzy musieli wycofać się za rzekę Zbrucz. przegraną Zachodnich Ukraińców. inne nie liczą się a nawet mogą być tępione na ziemiach uznanych przez Ukraińców jako swoje etnograficzne terytoria. zabójstwo. 16. Żydzi 10% ludności). zamieszkałe przeważnie przez Ukraińców (Polacy stanowili tam 16. w której Hitler wyłożył swoje bardzo podobne tezy.1926. I dalej w jego książce: Nie w zdobyciu polega szczęście.). w byłym województwie tarnopolskim 49.Te moralne idee są dobre.  Pisma D.5%. W książce Nacjonalizm Doncowa spotykamy takie zdania: Moralność. Ruch ten nie opierał się na zasadach chrześcijańskich (w przeciwieństwie do tego ruchy narodowe w Polsce opierały się właśnie na zasadach wiary chrześcijańskiej –patrz Grott4)..) antagonizmy rusko-polskie w dużych miastach Galicji (Małopolski) Wschodniej były dość silne i na terenie parlamentu lokalnego galicyjskiego i ogólnego austro-węgierskiego odbywały się liczne spory. Jaki procent ludności stanowili Polacy w Halicji? Według spisu ludności w 1931 r. małe i słabe ze względu na swoje szczupłe terytorium. zwłaszcza Lwów.. a więc prawie równolegle z Mein Kampf..

921. 1937 zginął sołtys.. 916. Antychrześcijański charakter tych „przykazań” jest oczywisty. w okolicach Brzeżan zataczała coraz szersze kręgi i sposobiono się do wywołania powstania przeciwko Polsce. mimo zajadłej antypolskiej propagandy ze strony OUN w okresie międzywojennym. 661. Brzeżany został zamordowany w 1938 r. obok była otoczona wysokim murem cerkiew i synagoga żydowska (333). już pod koniec lat trzydziestych XX w. Stamtąd (631..  Nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa.. Taurów) pochodzi informacja. demokraci i inni miłujący ludzi odpowiedzieliby – zawsze naród! My zaś odpowiadamy nigdy naród! Naród dla wszelkich idei. I jeszcze inne stwierdzenie: Obie narodowości łączyły liczne powiązania rodzinne (625). Jednym z organizatorów zamachu był Stepan Bandera15. czego pokłosiem było zamordowanie kilku działaczy polskich: w r. 874. potem działacz kółka rolniczego i działacz Związku Strzeleckiego. Jeśli chodzi o opinię. Co do kwestii jak działać.. 527. 694. Będziesz dążyć do poszerzenia siły. 2. Trzy narodowości. kiedy te dobre stosunki się skończyły.. Zdobędziesz Państwo Ukraińskie.. nacjonalizm ukraiński nie miał do ludności wiejskiej łatwego dostępu. ani groźby. trzy języki i trzy religie żyły zgodnie obok siebie (533). 614. jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy 8. 921. 987).09. o rozrost i poszerzenie. aż do lat tuż przed wojną. 631. 856. Doncow mówi: Kto wprowadza w świat i urzeczywistnia jakąś ideę?. Sensem życia jest posiadanie i panowanie. w relacjach respondentów W okresie międzywojennym stosunki te były na ogół dobre. Radykalna zmiana zaczęła następować po wkroczeniu 17.1939 r. że jesteś spadkobiercą walk o chwałę Włodzimierzowego Tryzuba. 750.. Płonęły stogi zboża w polskich gospodarstwach. Pomścisz śmierć Wielkich Rycerzy. że od początku lat 30-tych OUN coraz silniej oddziaływała na ludność wiejską. Nie mniej. Zasady te OUN zaraz zaczęła wcielać w życie. Armii Sowieckiej (606g). zanim staniecie się włodarzami i posiadaczami. a nawet na listonoszy. Żadne porozumienie z OUN nie było możliwe – im zależało jedynie na zaognianiu stosunków. 527. późniejszy przywódca (prowidnyk) OUN skazany na dożywocie przez polskie sądy. pod koniec lat 30-tych propaganda nacjonalizmu ukraińskiego w niektórych rejonach. Jest to grupa.)... Nie pozwolisz nikomu plamić chwały ani czci Twojego Narodu. 3. listonosz (638) a w Żukowie (pow.  Obraz stosunków polsko-ukraińskich w okresie międzywojennym na wsi i w małych miastach. albo czasami (bardzo rzadko) wspomina się. Nienawiścią i podstępem będziesz przyjmował wroga Twojej Nacji 9. Świadczy to. 5. było wiele rodzin mieszanych polsko-ukraińskich. Czynnikiem aktywnym jest inicjatywna mniejszość. 662.. Dominują stwierdzenia takie: „Do czasu wybuchu drugiej wojny światowej mieszkający we wsi Ukraińcy. 6. (np. jest czynnikiem biernym. 714)11. Pamiętaj o wielkich dniach naszych Walk Wyzwoleńczych. albo zginiesz w walce o nie. wieś żyła swoim życiem i na ogół.Atakujcie i bądźcie zdobywcami. chwały. 7. o potęgę (w oryginale potężność). Ja – Duch odwiecznego żywiołu. która formułuje niejasną dla nieuświadomionej masy ideę. 808. 1929 Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). albo aż do inwazji sowieckiej (1939 r.. np. W Koniuchach pow. 714).. lecz z tym z kim trzeba. 860. (strony 519. O sprawie nie mów z tym z kim można. 980. Książkę Nacjonalizm Doncowa i 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty przyjęła jako ideologiczną podstawę utworzona w r.  Bądź dumny z tego.31.. czyni ją przystępną dla tej masy i wreszcie mobilizuje naród do walki o tę ideę. Ukoronowaniem terroru było zabicie ministra Bronisława Pierackiego w r. ani śmierć nie przymuszą ciebie do wyjawienia tajemnicy 10. 4. na str. który uratował ciebie przed tatarskim potopem i postawił na granicy dwóch światów aby tworzyć nowe życie: 1. Musiał je znać na pamięć każdy nacjonalista ukraiński.  Ani prośby. bowiem żądza potęgi jest właśnie żądzą życia... ale uwolniony w czasie wojny we wrześniu 1939 r. Wypowiedzi tego rodzaju jest w omawianej książce11 wiele. bogactwa i przestrzeni Państwa Ukraińskiego23. ani tortury. stosunki układały się poprawnie i nie było żadnych konfliktów. Polacy i Żydzi żyli ze sobą w zgodzie. 64 65 . 820. wspólnie obchodzono święta rzymskokatolickie i greckokatolickie (533. Według słów Poliszczuka23 na literaturze tej rosły jak na zatrutych drożdżach zastępy przyszłych morderców.) czy póżniejszej niemieckiej (1941 r. że wcześniej. 2... W warunkach polityki ugodowej tracili rację swojego istnienia.37. przeważnie mówi się że od chwili wkroczenia na te ziemie Armii Radzieckiej albo dopiero po wkroczeniu Niemców w czerwcu/lipcu 1941 r. 976. że mimo wszelkich politycznych burz rozpętywanych w dużych miastach między Polakami i Rusinami (Ukraińcami) przed pierwszą wojną światową. rozpoczęły się ataki terrorystyczne (z ofiarami śmiertelnymi) na banki. 572. I inna wypowiedź „W naszej wsi około połowy mieszkańców stanowili Polacy i tyleż samo Ukraińcy Do 1939 r. we wsi znajdował się kościół rzymskokatolicki. Udzielali sobie wzajemnej pomocy przy różnych pracach. Na podstawie tez Doncowa ułożono 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty23. jego istotą jest walka o przewagę. mimo wojny polsko-ukraińskiej w czasie od listopada 1918 do połowy 1919 r. 769. 1934 (nota bene dążył on do ugody między Ukraińcami a Polakami).

potajemnie się szkolili. jest sporo.  Preludium ludobójstwa. po usunięciu Polaków z ziem zabużańskich w latach 1944-1946. Tego typu donosy sporządzała nie tylko czerwona milicja ale także dość powszechnie nacjonaliści ukraińscy (977). czerwonej milicji i w administracji. Donosy W wielu miejscowościach. 643/644). gajowy. który był świadkiem jak ukraińscy chłopi pytali sowieckiego oficera wkraczającego do Polski „czy można już rżnąć Polaków i palić ich gospodarstwa?” – oficer zaprzeczył (895).1939 – 22. Trembowla) (865) z tym. księży. Niestety. Brzeżany. że traciły zdrowie i często wkrótce potem umierały (625. jak pisze Zbigniew Iłowski z Podkarmienia pow.06. w oparciu na dane radzieckie. Dla sprawiedliwości trzeba jednak dodać. Wstępowali też do czerwonej milicji i wskazywali funkcjonariuszom NKWD ukrywających się oficerów Wojska Polskiego. którą polska policja wykryła w jednej miejscowości przed wybuchem wojny. jeżeli nie powszechnie. np. lub więcej22.Złoczów. że na szczęście Polacy zdołali się ukryć i nie było ofiar śmiertelnych. które wspomogłoby ofensywę niemiecką (była to jawna zdrada państwa. Na początku okupacji sowieckiej. i kilka innych zbiorowych mordów w tych okolicach (631. Według Hryciuka i in7. w Ubinie pow. policjantów i czasem także na urzędników państwowych oraz na cywilnych uciekinierów z Polski Centralnej i Zachodniej. 977). Jednym z pierwszych dokonań nowej administracji było sporządzenie listy „wrogów ludu”. Ukraińcy witali wkraczające wojska sowieckie jako wyzwolicieli (patrz. wymordowanie grupy 48 uciekinierów z Jasła blisko wsi Koniuchy koło Brzeżan. albo też bite tak. podobnie wymordowanie grupy żołnierzy koło Dryszczowa w pow.2. Ukraińcy (domyślne z OUN) wymordowali polską ludność w kolonii Kołodne (pow. Rzadko kiedy typowały na taki wyjazd swoich pobratymców (527. razem 199.09. że to było preludium ludobójstwa? Ponieważ ofiarami często byli bezbronni cywile albo pozbawieni broni żołnierze wracający do domu. którego byli obywatelami). na małą skalę może by tu i ówdzie wybuchło. ale przeszkodziło temu wejście Sowietów na wschodnie tereny II Rzeczypospolitej. posiadaczy ziemskich. Mordy żołnierzy polskich. Pod koniec pierwszej okupacji sowieckiej również i nacjonaliści ukraińscy zaczęli być aresztowani i wywożeni przez Sowietów. byłych wojskowych. Zarówno jak w przypadku Polaków. str. zanim Sowieci weszli. policjantów i uciekinierów z Centralnej i Zachodniej Polski dążących ku granicy z Rumunią i Węgrami. Według notatki dokonanej w „Kronice Życia” w przeddzień wkroczenia Sowietów. przygotowali ukryte podziemne przejście ze wsi do lasu i także napadali na powracających z wojny żołnierzy polskich. Inni autorzy oceniają liczbę wywiezionych Polaków na północne i wschodnie tereny ZSRR na pół miliona do półtora miliona osób. Nie mniej.181 a w latach 1948-52 jeszcze 87.1941. 865). Powstanie. Tarnopol (847). w pow. a w czasie drugiej okupacji sowieckiej. Majątek wywożonych Polaków był prawie natychmiast rozgrabiany przez sąsiadów Ukraińców. Wojna 1939 r. koło wsi Gaik (109) blisko Brzeżan kolumna 150 policjantów wpadła w zasadzkę i została w całości wymordowana.1. Buczacz) (662). działaczy Związku Strzeleckiego. wliczając w to ok. naprzód kazano im się rozbierać a potem ofiary były okrutnie mordowane. w Gołogórach (976/977) i w Czyżowie (987). że około 200 tysięcy Ukraińców służyło w 1939 r. w Polskim Wojsku i walczyło z Niemcami a niektórzy jak późniejszy generał Szandruk mieli w walkach duże zasługi i zostali przez generała Andersa odznaczeni krzyżem Virtuti Militari18a. 50 tysięcy poborowych wziętych do Armii Czerwonej. policjantów. Wiele z tych napadów miało od początku charakter ludobójczy. relacji o takich mordach popełnionych we wrześniu 1939 r. Podobna rzeź była planowana w Rudce (pow. wywieziono na zesłanie około 300 tys. np. Ciekawe jest zeznanie chłopca. 695). wielu z nich potem aresztowano lub zesłano ich i ich rodziny na Syberię i do Kazachstanu. Stamtąd wracały „puste” opakowania po tych produktach. 3. wyższych urzędników państwowych i działaczy społecznych (np. Kamionka Strumiłowa (725). w wielu miejscowościach Tarnopolszczyzny bojówki OUN wspomagane często przez miejscową ludność dokonywały napadów na żołnierzy Wojska Polskiego. Jest relacja i na ten temat (976): W okresie międzywojennym ukraińskie spółdzielnie mleczarskie wysyłały do Niemiec sporo produktów mleczarskich. Potwierdza się fakt. Takie zdarzenia miały miejsce i w innych powiatach. W nich z Niemiec przychodziła broń. Np. 897). wywożenie Ukraińców na inne tereny Związku Radzieckiego przybrało rozmiary masowe7 W roku 1947 wywieziono ich 76. 3. a mordowano z premedytacją.830. urzędników państwowych. Do tego potrzebna była im broń. itd. Ihrowica pow. Czortków (694/695) Ukraińcy gromadzili broń. i pierwsza okupacja sowiecka 17. Polaków. zakatowanie na śmierć żony gajowego i jej dzieci oraz uciekinierów z Polski Zachodniej (622). Brody (571) komuniści ukraińscy i żydowscy zajęli różne stanowiska w tzw. śmiertelność Ukraińców w miejscach zesłania była bardzo duża. których rozbrajali a czy mordowali (-) nie wiadomo11 (w wielu jednak miejscach w okolicy Brzeżan uciekinierów członkowie OUN mordowali – patrz punkt 3). 3. np. Dlaczego mówimy.364 osoby. że współpracujący z Niemcami nacjonaliści ukraińscy przygotowywali się do wywołania na tyłach armii polskiej powstania.Brzeżany) w 1938 r. Po tym Ukraińcy rozebrali domy osadników i zostawili gołą ziemię. (976). Proces wspomagania NKWD w typowaniu ludzi do wywiezienia był bardzo powszechny. Tak zwane Wiejskie Rady Ludowe (Silrady) złożone z Ukraińców i Żydów typowały rodziny polskie do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. który znamy z innych źródeł. do których zaliczono policjantów. W Skorodyńcach pow. 66 67 .

Wielką zbrodnią dokonaną przez Niemców. szczególnie od stycznia do marca 1944 r. ponieważ wiadomo było. pow. W Czechowie.16a. 4. Brzeżany nacjonaliści ukraińscy uprowadzili z domów 10 Polaków i po przesłuchaniu na plebanii u popa wywieźli ich do lasu i tam po okrutnych torturach zamordowali (631).06. Wśród nich były też małe dzieci. w Taurowie. Tarnopolu i w innych miastach Halicji w pierwszych dniach okupacji niemieckiej. Istnieje także mocne podejrzenie. (rozdział 4.3. Początek okupacji niemieckiej.24 4. Zgłosiło się do niej 82 tysiące ochotników ale do komisji werbunkowych przyszło 30  tysięcy.(około 7. Każdy policjant ukraiński otrzymał polecenie zabicia 30 Polaków i dostarczenia ich dowodów tożsamości. choć byli też i Ukraińcy i raczej wyjątkowo Żydzi. uczynił niemożliwym ewakuację takiej liczby ludzi. jak się ocenia. tak że we lwowskich więzieniach mieli. zwłaszcza na Lubelszczyźnie24. Należy podziwiać nierozsądek tych ludzi. Do wstępowania do tej dywizji nawoływali księża greckokatoliccy.rozstrzelali lub wytruli więźniów.25. np. Polacy byli zatrzymywani wieczorem na ulicy i po sprawdzeniu i zatrzymaniu dokumentów kazano im iść do przodu – wtedy padał z tyłu strzał.39. Niemcy ogłosili ochotniczy pobór do ukraińskiej dywizji SS-Galizien [pełna nazwa brzmi: 14. bo Polacy bali się o siebie i też byli prześladowani. Bataliony te po krótkiej działalności w czasie wkraczania Niemców na tereny zajęte przez ZSRR zostały rozformowane a ich członkowie wcieleni do oddziałów policyjnych. Po wkroczeniu do Lwowa Niemców i ukraińskiego batalionu Nachtigall łatwo było skierować ten gniew na Żydów. Rozpacz i gniew rodzin był ogromny. którym roztrzaskiwano główki o futryny (148). w Hucie Pieniackiej. Zaraz po wkroczeniu Niemców na teren Wołynia i Halicji Niemcy utworzyli na tych terenach Ukraińską Policję (Ukrainische Hilfspolizei). że członkowie OUN dostarczyli Niemcom adresy tych profesorów i adresy aresztowanej i zgładzonej młodzieży akademickiej. 25).16a). Pod koniec czerwca Sowieci nasilili akcję aresztowań. w którym obok wojaków z Nachtigall wzięła udział także improwizowana policja ukraińska i ludzie z ulicy.3). Dywizja ta została kompletnie rozbita w bitwie pod Brodami w lipcu 1943 r. Galicyjska). że w sowieckim NKWD było ich bardzo wielu. Okupacja niemiecka po inwazji 22 czerwca 1941 r. Aby zapobiec takim incydentom polskie władze podziemne zarządziły odwet i jednego dnia zastrzelono o określonej godzinie co najmniej 11 policjantów ukraińskich – mordy na ulicy ustały (Lw. lub Wolnego Miasta Gdańska (zwykle jeszcze przed wojną) oficerowie narodowości ukraińskiej. pow.3000 Żydów i Polaków14a (Lw str 534-543). in.41) Niemcy utworzyli dwie formacje wojskowe ukraińskie. kilkanaście tysięcy ludzi.  Lwów.. gdyż klęska Niemców w tym czasie zarysowywała się coraz wyraźniej. Tarnopol i inne miasta galicyjskie pod koniec okupacji sowieckiej i na początku niemieckiej (koniec czerwca/lipiec 1941 r. Generalnym Gubernatorstwie. w Podkamieniu. Np. aresztowano według listy ponad 100 osób spośród młodzieży akademickiej i ślad po nich zaginął14a. Mordy młodych Polaków we Lwowie trwały dalej. Nastąpił pogrom Żydów. także w czasie powstania warszawskiego6. Zapędy ludobójcze ze strony ukraińskich nacjonalistów dają o sobie znać już na początku okupacji niemieckiej. Prócz tego w okresie przed wybuchem II wojny światowej OUN oddawała na dużą skalę usługi szpiegowskie Niemcom i otrzymywała za to fundusze i broń23. 4. Przed inwazją na Związek Radziecki (22. 540-541) 68 69 . która odegrała haniebną rolę współdziałając w eksterminacji Żydów i w szkalowaniu Polaków i donoszeniu na nich do gestapo. ukraińscy nacjonaliści zamordowali 8 Polaków i 16 Żydów. Buczacz zamordowano 23 osoby w tym 14 Polaków i 9 Ukraińców. Sowieci rozwiązali tę sytuacje z właściwą im pomysłowością . Szybki postęp wojsk niemieckich po napadzie w dniu 22 czerwca. Były to: batalion Nachtigall (Słowik) i batalion Roland (ten drugi o mniejszym dla nas znaczeniu). Hańbiące czyny na dużą skalę z udziałem nacjonalistów ukraińskich dokonane zostały we Lwowie. Obok gestapowców w plutonie egzekucyjnym według świadectwa Niemców i polskich świadków brali udział policjanci ukraińscy i prawdopodobnie członkowie batalionu Nachtigall. Również w Skorodyńcach zamordowano kilku Polaków i tylko przez przypadek nie doszło do zamordowania większej ich liczby (695).000 zabitych i zaginionych). zw. w których oficerami byli obok Niemców także przeszkoleni uprzednio na terenie Niemiec. Wątpliwe. Czasem też samodzielnie mordowała Polaków i Żydów (patrz Himka6). Nie mniej przed tym i po ponownym skompletowaniu dywizja brała udział w masakrach cywilnej ludności polskiej m.14a. na początku lipca 1941 r. Ukraińskie formacje policyjne brały także udział w walkach z partyzantką polską i w pacyfikacjach wsi na terenach Polski w t. W kwietniu 1943 r.2. Podobna sytuacja była zresztą w więzieniach w innych większych miastach Wołynia i Halicji. 4. Po przeszkoleniu dywizję skierowano na front. Krótka informacja o ukraińskich formacjach wojskowych i policyjnych tworzonych przez Niemców (patrz Poliszczuk24. które zwalczały partyzantkę sowiecka na terenie Białorusi i tam bardzo złą sławą okryły się wśród ludności. potem tę nazwę kilkakrotnie modyfikowano]. Dywizja Grenadierów SS (1. Zabito w ten sposób kilkadziesiąt osób i kilku ciężko zraniono. o której wspomniano14a. Chodaczkowie i w wielu innych miejscowościach. w której nacjonaliści ukraińscy brali udział było wymordowanie 26 polskich profesorów i wybitnych intelektualistów z uczelni akademickich Lwowa i członków ich rodzin lub przypadkowych gości – razem 46 osób.1.. W Połowcach 6 lipca 1941 r. Wymordowano wtedy około 2000 . przeważnie Polaków. aby pośród tłumu z ulicy byli Polacy za wyjątkiem może jakichś kompletnych mętów.

można przypuszczać że na skutek ludobójstwa dokonanego przez Niemców i ukraińskich nacjonalistów zginęło. Ponieważ na tych terenach (województwa: lwowskie. Znane są nazwiska gestapowców likwidatorów getta. żółty kwiat. W Germakówce. 824 000 Żydów (Prus 35). W ich wykrywaniu pomagali ukraińscy policjanci. Do getta wciąż spędzano coraz więcej ludzi z okolicznych miejscowości. że zgadza się całkowicie na hitlerowskie metody eksterminacji Żydów6. Makabryczny opis pędzenia na śmierć kolumny Żydów pozostał ze wsi Petlikowce Stare pow. stanisławowskie. U Ukrainki Olgi 70 71 . co kilka dni pędzono po kilkuset Żydów za miasto. Prowadzeni musieli trzymać ręce na karku . W maju 1942 roku. ludobójstwo Żydów miało swoje największe nasilenie w r. pow. Straconych zostało ponad dwa tysiące Żydów. Podczas tej krwawej niedzieli zginęło ich około 500 (dane z Judenratu czyli legalnego „samorządu” żydowskiego). przy współudziale OUN. Pewna liczba Żydów ukryła się u niektórych Polaków i Ukraińców oraz w lasach. szerzyły się różne choroby. W maju i czerwcu 1943 roku. Ludobójstwo Żydów rozpoczęło się ich masowym mordem z torturami we Lwowie i w innych większych miastach Małopolski Wschodniej zaraz po wkroczeniu Niemców na te tereny to jest po 22 czerwca 1941 r. W Podkamieniu. Na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. W czasie gdy Niemcy odnosili największe zwycięstwa na froncie wschodnim i wydawało się. co najmniej 10 osób za przechowywanie ich i żywienie. wielu Żydów zmarło z niedożywienia i chorób. Była to manifestacja na rzecz wolności Ukrainy. przez zakopanie żywcem. że ktoś im musiał donosić żywność). Buczacz (654/55). 5. Borszczów (540) na polecenie Niemców ukraińscy policjanci urządzili małe getto. na przykład. 1942 i w pierwszej połowie r. około 100 osób. bo Niemców w tym czasie we wsi nie było. kazali im śpiewać piosenkę po ukraińsku. np. Skala jego była ogromna.  Prześladowanie Żydów na przykładzie miasteczka Borszczów (520) i innych miast Już od początku niemieckiej okupacji zaczęło się prześladowanie Żydów przez policję ukraińską: policjanci bili Żydów i zmuszali do darmowej pracy. W drugiej połowie czerwca Borszczów ogłoszono miastem wolnym od Żydów.) 5. Jeden gestapowiec strzelał w tył głowy a drugi podawał mu magazynki z nabojami. albo też kryjąc się wprost w lesie (z tym. obok cmentarza żydowskiego.ten rozkaz miał prawdopodobnie zapobiegać niszczeniu i wyrzucaniu po drodze ukrytych w ubraniach pieniędzy i kosztowności. Policja Ukraińska uczestniczyła w mordach jako ochrona konwojów prowadzonych na rozstrzelanie a szczególnie „zasłużyła” się w wyszukiwaniu ukrywających się Żydów. Gdy nacjonaliści ukraińscy proklamowali samowolnie we Lwowie w pierwszych dniach lipca rząd niepodległej Ukrainy (który trwał tylko kilka dni – bo to się nie spodobało Niemcom jako ukraińska samowola).5. pewnej nocy zabito wszystkich Żydów w getcie. Wyłapywała ich potem ukraińska policja i często także miejscowi Ukraińcy. aby wymieniać towary na żywność – w getcie nastał głód. a więc kilka razy więcej niż Polaków z rąk nacjonalistów Ukraińskich. Ludobójstwo Żydów. tarnopolskie i wołyńskie) żyło według spisu z 1931 r. my już nie wrócim na ten świat”. tam musieli kopać doły i tam ich rozstrzeliwano. Jednak kilkuset Żydów zdołało się ukryć u wielu polskich rodzin w piwnicach i innych kryjówkach w mieście i poza miastem. Konwojowali policjanci ukraińscy i wielu Żydów podczas transportu zabili. Ludobójstwo to miało różne formy podobnie jak udział w nim Ukraińców. dokonali na ziemiach polskich i w innych krajach Europy strasznego ludobójstwa Żydów. Również Marian Fedorowicz ze wsi Zubrzec (658) donosi. Część z nich odtransportowano do getta w Brodach. w Borszczowie utworzono getto i Żydzi nie mogli już swobodnie wychodzić na wieś. Zimą 1942/43 r. panował tam tłok i głód. urządzono getto dla ponad 1000 Żydów. Mordowano w okrutny sposób. W kwietniu 1942 r. a tylko nieduża ich liczba zdołała się uratować uciekając w głąb ZSRR lub kryjąc się u rodzin polskich. głównie młodzieży.1941 – do około maja 1943 r. W powiatowym mieście Brzeżany (617) na niedzielę 3 lipca 1941 r. w jedną noc zastrzelono wielu Żydów – był to pierwszy masowy mord Żydów dokonany przez Niemców i ukraińską policję. tak że do końca listopada tego roku wyłapano i zamordowano prawie wszystkich Żydów a także zabito.2. Niemcy ogłosili tę niedzielę dniem swobody i pozwolili Ukraińcom bezkarnie mordować i rabować Żydów. Pomagali im w tym policjanci ukraińscy i OUN-UPA6. jego przewodniczący Jarosław Stećko ogłosił. Niemcy z pomocą Policji Ukraińskiej przystąpili do likwidacji mieszkańców getta. Wkrótce potem. Zrobiła to z pewnością ukraińska policja. Po przybyciu na cmentarz musieli się rozbierać i ustawiać rzędem nad wykopanym dołem. do którego spędzono wszystkich Żydów z okolicy.1. Żołnierze węgierscy stacjonujący na tych terenach byli przeciwni tym poczynaniom i nie brali udziału w prześladowaniach. Rozstrzelano około 11 tysięcy Żydów. np. że wkrótce dojdą do Uralu. W lipcu 1942 r. Nieoficjalnie policja podlegała OUN-UPA. pow. Dokonane zostało przez oddziały ukraińskie Nachtigall na żołdzie niemieckim. Pewną liczbę Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. 1943. Brody (571) na początku 1942 r. gdy jeden z zastępców komendanta policji odmówił podporządkowania się dowództwu UPA został zastrzelony. o słowach „czerwona róża. znacznie ponad 750  000 Żydów. zjechało do miasta 5 tysięcy Ukraińców. że w wynajdywaniu ukrywających się Żydów celowali policjanci ukraińscy. W połowie września rozstrzelano grupę 400 mężczyzn Żydów i potem regularnie co jakiś czas szły do lasu grupy po około 100 Żydów eskortowane przez gestapowców i policję ukraińską za miasto. Pierwsze 2 lata okupacji niemieckiej (VI. lub bardzo rzadko ukraińskich.

około 1000 osób. a gdy będą spotkani poza gettem. Zginęło wtedy 112 osób. Do nich dołączyli pracownicy firmy HKP pracujący koło stacji i trochę młodzieży ze Lwowa i z innych rejonów. Ludzie ukrywali się u znajomych i przyjaciół i potem wracali z różnych powodów do getta. Sąsiad Adamiuka. Chłopcom kazano zakopywać żywych jeszcze. Zginęło wtedy wielu Żydów. Kazali mu stawić się z furmanką w oznaczone miejsce – tam zastał kolumnę Żydów.. Inny przykład z Radziechowy (815). Zimą mieszkali w bunkrach a latem w szałasach. około 800 osób w czerwcu 1943 r. konnica niemiecka wykonała szarżę na pracujących obok Żydów zapędzając ich do dołu i jednocześnie rąbiąc szablami. Kazali Żydom rozebrać się do naga i wchodzić na tę kładkę. Podobnie duże straty zaistniały w czasie napadu band UPA na Hanaczów (w nocy z 2 na 3 lutego 1944 r. Całą czwórkę prowadzili nago przez miasto z tablicami na piersi Polakowi napisano: „idę na śmierć za ukrywanie Żydówki”. Zaprowadzono ich w stronę dawnych kamieniołomów. Jeden z nich zdołał uciec. Trwało to przez chwilę. Adamiuk pisze Pamiętam. że po tym ogłoszeniu. Wzniósł on ręce do góry w modlitewnym uniesieniu. Biedniejszych Żydów wymordowano wczesną wiosną 1943 r. Po wykonaniu tej czynności policjanci żydowscy również zostali rozstrzelani. Pisze że getto nie było specjalnie pilnowane.Biły policjant ukraiński wykrył Żydówkę . aby wpadali do dołu. (Woł. Dubno na Wołyniu Żydzi brali udział wraz z polską samoobroną w odpieraniu napadu banderowców. Młodzi Polacy wzięci do pilnowania kolumny też uciekli. Po jakimś czasie kolumna dotarła do Kamionki Strumiłowej i wyprowadzono ich nad niewykończony bunkier sowiecki w kształ- cie głębokiego dołu z kładką na wierzchu. Żydówka. Podczas gdy chłopcy kończyli dół. Zastrzelono wszystkich czworo za miastem. chyba. Część była tylko lekko ranna i w czasie zasypywania dołu udało im się uciec. A oto opis zagłady Żydów z miasta powiatowego Radziechów (813/14). W innym domu policjanci znaleźli pięciu Żydów. Mieszkańcy wsi Hanaczów i Hanaczówka bardzo się przyczynili do uratowania Żydów. chyba najstarszy z będących tam Żydów miał na sobie bielutką koszulę. Pisze: Pozytywne zachowanie się Ukraińców wobec Żydów było rzadkością. Getto nadal istniało i Żydzi nadal byli rozstrzeliwani. Gdy któryś Żyd starał się podnieść dostawał szablą po głowie. Niekiedy Ukraińcy przyjmowali Żydów na przechowanie i potem rabowali ich i zabijali lub oddawali na policję. Uratowała się wyjeżdżając na roboty do Niemiec (podała się za Polkę lub Ukrainkę). kazano złożyć je na nasze cztery furmanki. tak samo Polaków ukrywających Żydów czeka kara śmierci. Każdy Żyd napotkany poza gettem natychmiast był oddawany na gestapo. ale wywarło na mnie niezapomniane wrażenie. Ciekawa jest obszerna relacja Żydówki Lusi Raubvogel (789-791) z miasta powiatowego Przemyślan. Niebezpieczeństwo czyhało poza gettem. czasami romantycznych powodów. 72 73 . Grupa młodzieży żydowskiej uciekła do lasu w czasie likwidacji getta. miejscami poplamioną krwią. Niemcy wraz z policją ukraińską zorganizowali wielką obławę na przebywających w lesie ludzi. Zdobyli nieco broni i stworzyli zaczątek żydowskiej partyzantki.. Ukraińców nie zabijano. u jednej z polskich rodzin żandarmi niemieccy wykryli dwoje Żydów zabrali ich i dwoje Polaków ich gospodarzy. że sami również mogą być rozstrzelani. a bogatszych Żydów. że wynikało z osobistych. a Polce: „idę na śmierć za ukrywanie Żyda”.wielce szlachetny postępek. W marcu 1944 r. Gdy weszli do lasu (była noc) kilku Żydów uciekło – strzelano za nimi. Podczas tej drugiej egzekucji część Żydów rozbiegła się w różne strony po wsi. Getto utworzono wiosną 1942 r. W pobliskim Chołojowie. ze srebrną brodą. lat 45. Po egzekucji Niemcy urządzili sobie pijacką ucztę. którzy nie mogli udźwignąć swoich tobołków. Na mieście rozlepiono afisze. Gdy kolonia stanęła w ogniu ewakuowano się do Kurdybania Warkowickiego W miejscowości tej w samoobronie służyło 25 Żydów spośród 60. albo wywożeni do obozów zagłady. Wieś Kamionki pow. 107 i 109). relacja Józefa Adamiuka: Jako 16-letniego chłopca wzięto go do wykopania dołu – grobu dla Żydów. Samoobrona utrzymała się do przyjścia Armii Czerwonej. Na końcu kolumny szło 4 żandarmów niemieckich a po bokach po dwóch policjantów ukraińskich. który też brał udział w zasypywaniu tych półżywych ludzi dostał po tym szoku nerwowego i kilka dni później udaru mózgu. kazano rozebrać się i rozstrzelano. którzy przechowywali się w tej wsi. Niemcy. że Żydzi mogą mieszkać tylko w getcie. o których wiemy z innych źródeł (287). jak wysoki. relacja Jana Szojera.matkę z dzieckiem: oboje zastrzelił a Ukrainkę mocno pobił. Wymordowanie ich nastąpiło w kilku etapach. w tym 15 Żydów.). czeka ich rozstrzelanie. a ludzie wzięci do zasypywania dołu pouciekali bojąc się. Jan Szojer pisze. tak jakby rozmawiał z Bogiem. Państwo Izrael po wojnie przyznało tym wsiom i ich mieszkańcom najwyższe odznaczenie „Zasłużonych Narodowi”. pozostałych zastrzelono. Tym. używając wytresowanych psów wyłapywali ich i zabijali. głównie jako zwiadowcy. Zabijali gestapowcy i policjanci ukraińscy a policjanci żydowscy układali trupy i poszukiwali w ubraniach złota i drogocenności. aby nikt z kolumny nie uciekł (wielkie podobieństwo do sytuacji w Jedwabnem). Po dojściu do Chołojowa żandarmi niemieccy zatrzymali około 20 młodych ludzi z tej miejscowości i kazali wziąć im do ręki kije i pilnować. Brali też udział w walkach samoobrony Hanaczowa. Gdy byli na kładce strzelano do nich tak. W kolonii Winiówka gmina Warkowicze pow. W powiatowym mieście Trembowla (875) mieszkało około 2500 Żydów. Skałat (816). żywność i broń zdobywali napadając na Niemców i kolaborantów ukraińskich. która ukrywała się u jego dziadków opuściła swoją kryjówkę i poszła do getta nie chcąc ich narażać na śmierć . Kilkanaście osób uratowało się w schowkach w lesie i u przyjaciół.

o Żydach .. W trakcie zabiegu (chirurgicznego) zawsze stał SB-owiec z odbezpieczonym rewolwerem. akcji. Frakcje te nazywane są odtąd OUN-M i OUN-B. 1929 na zjeździe we Wiedniu i została stworzona głównie przez wojskowych Zachodnio-ukraińskiej Armii rozgoryczonych przegraną wojną w 1919 r. Dubno mimo licznych ataków ze strony OUN-UPA. oddziały OUN-B przejęły nazwę Ukraińska Powstańcza Armia. Również oddziały OUN-M zostały wcielone siłą.) żyję i mogę dać świadectwo prawdzie o ludobójczym.dobrowolnych członkach UPA. bo w każdej chwili mógł paść strzał.1. Gdy wychodziliśmy (nocą) za potrzebą to strażnik-upowiec trzymał koniec łańcucha niby psią smycz. Takich przykładów było znacznie więcej.. Wszelkie próby złagodzenia nam reżimu.. nawet przypadkowy. Trzymano nas z Bushbaunem (też lekarzem) w jednej ziemiance. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) powstała w r. co to są mikroby. Powracali z tzw. antyżydowskim charakterze UPA. Inną przyczyną tej decyzji było masowe wywożenie ludności Wołynia na roboty do Niemiec oraz rozrost partyzantki radzieckiej w obszarach leśnych Wołynia i Polesia. To.. Łańcuchy były przymocowane do pryczy. cadyka i kilku jego krewnych o nazwisku Spodek.208-209): „Nazywam się Samuel Schor (Szor). ludobójstwo dokonane na Polakach i członkach innych narodowości. dyszeli samogonem i czosnkiem. Była to organizacja tajna. Żołnierze niemieccy z rodzin. Dzięki tym chłopcom. Jego kolega Bushbaun pisze:. ale tak się nam oni wówczas przedstawili. tak dalece. Faktem jest. co bardzo utrudniało wykonywanie zabiegu.. wybili straż. We wspomnianej już wsi Germakówka (541) ojciec Stanisława Leszczyńskiego pomagał Żydom Raabom budować schron w lesie ”Często zimą w nocy Raabe stukał cichutko w nasze okno.. lub czasem dobrowolnie 74 75 . Brody (567) przechowywali u siebie do przyjścia wojsk sowieckich rodzinę żydowską Józefa Morgulesa. W roku 1940 nastąpił rozłam w OUN na dwie frakcje: 1.) OUN-B początkowo pragnęła utworzyć ukraińskie siły zbrojne przy boku Niemiec. którzy znienacka zaatakowali szpital. dlatego cenne są książki takie jak wydana na Zachodzie książka Littmana16a.. a przede wszystkim usunięcia ochrony z sali operacyjnej. Prusem35 (str. J. o charakterze terrorystycznym stawiająca sobie jako cel wywalczenie niezależnej Ukrainy.. W prasie zachodniej ukazują się czasem opowieści. SB-owcy przychodzili w brudnych kożuchach. Wilczur45 porusza jeszcze jedna sprawę: Na temat ludobójstwa Żydów na Wołyniu i w Halicji i na temat roli nacjonalistów ukraińskich w jego realizacji istnieje dziwne milczenie i to zarówno u nas w kraju jak i za granicą. Rys historyczny powstania i działalności UPA24. wirusy itp. a nas uwolnili.. Jestem doktorem nauk medycznych. Członkowie OUN-B często nazywali siebie banderowcami i tak byli nazywani przez innych ludzi. nastrojonego bardziej radykalnie .. Po wojnie syn starego Raabego Moszko już w randze sowieckiego kapitana odszukał moją matkę w Namysłowie i podziękował za okazaną pomoc”. drobnoustroje. że żyję i przeżyłem zawdzięczam tylko Bogu. którzy schronili się tam po likwidacji getta w Młynowie (Woł. Zagranica wie również bardzo mało o ludobójstwie popełnionym przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach. po prostu nie miała zielonego pojęcia. mordowali. nie dały rezultatu. gwałcili. że w UPA był ogromny brak lekarzy. Frakcja OUN-M także zapoczątkowała tworzenie swoich oddziałów leśnych a jeszcze wcześniej powstały na Polesiu i Wołyniu niezależne oddziały Tarasa Bulby. obaj byliśmy skuci łańcuchami.Żeby była jasność pełna to porwali mnie z domu upowcy noszący pseudonimy >Żyroriz < i >Żydohrij< lub inni.. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej (czerwiec 1941 r. np. rusznikarzy. jak dzieci rozdzierali na kawałki. 94). amunicję i bezcenny karabin maszynowy. sami też czuliśmy się jak psy. Jak wyglądał ich los opowiada jeden z nich w rozmowie z E.. Frakcja ta zdecydowała się więc stworzyć swoje niezależne oddziały wojskowe w lesie.E. Ta dzicz. Od tych ostatnich po ich podporządkowaniu sobie siłą. Nawet spolonizowani Austriacy ze wsi Maleniska pow. osmoleni i okrwawieni jak rzeźnicy i chwalili się swoimi wyczynami: jak rżnęli. Po krótkim czasie OUN-B przeważyła. kierowaną przez młodego uzurpatora.. Jako termin zapoczątkowania tworzenia oddziałów UPA strona ukraińska przyjmuje 14 października 1942 r. że aż głowa bolała. farmaceutów i niektórych rzemieślników. zabłoconych butach i tak stali nad uchem patrząc na ręce..P. które mało mają wspólnego z prawdą. Uwolnili nas obu polscy chłopcy.Stepana Banderę. które podpisały volkslistę dostarczyli samoobronie Malenisk broń.. kierowaną przez dawnego przewodniczącego Andrija Melnyka i 2. 6. Mogę tylko powiedzieć bardzo krótko: byłem na samym dnie piekła i codziennie oglądałem upiorny taniec diabłów. że trudno nam było się poruszać. Co widziałem – tego nie jest w stanie opisać żadne pióro.. podobnie jak to miało miejsce w przypadku batalionów Nachtigall i Roland. Również utrzymała się samoobrona w Pańskiej Dolinie w gminie Młynów pow.  Koniec roku 1942 i czas do końca okupacji niemieckiej w 1944 r.. Moja matka mu otwierała i podawała zawiniątko z jedzeniem. Stąd UPA „proponowała” (z rewolwerem przystawionym do skroni) takim ludziom ze społeczeństwa żydowskiego pracę w UPA za cenę ochrony i bezpieczeństwa ich rodzin (czego z reguły nie dotrzymywano). tak zwanym istriebkom (były to już bowiem czasy podsowieckie –przyp. 6. E. Liczne polskie rodziny przechowywały Żydów. Jej istnienie uratowało życie setkom Polaków oraz 30 Żydom.. jednak Niemcy dokonali licznych aresztowań wśród członków OUN-B oburzeni próbą utworzenia przez nich samozwańczego rządu Ukrainy bez uprzedniej konsultacji z Berlinem.

aby pożar nie objął gospodarstw ukraińskich. Napastnicy byli podzieleni na trzy grupy. które skoncentrowały się na Wołyniu (są i inne hipotezy tłumaczące tę masową dezercję). że „jeżeli ja nikomu z Ukraińców nic złego nie zrobiłem to i oni dla mnie są niegroźni”. 39. Dołożyły się do tego ounowskie intensywne szkolenia militarne i ideologiczne oparte na doktrynie Doncowa. Na ich podstawie.18a).. ginęły dzieci przystępujące w tym dniu do pierwszej komunii świętej. w pow.  Ludność ukraińska Wołynia i Halicji była stopniowo przygotowywana do mordowania Polaków. Poza tym. a może lekceważenie ostrzeżeń. tam gdzie jeszcze starczyło na to czasu. nastąpiła w niedzielę 11 lipca 1943 r. Współdziałając z Niemcami w tym ludobójstwie młodzi Ukraińcy. O tym zbliżeniu donosił także wywiad ZWZ-AK. 7. Ludobójstwo na taką skalę wymagało szczegółowych przygotowań. że to Polacy pierwsi zaczęli mordować Ukraińców na Chełmszczyźnie Mordy na Wołyniu były według nich tylko odwetem. bojówki UPA przeniosły się w roku 1944 do Halicji i postępowały tam równie okrutnie11. aż do przyjścia Armii Radzieckiej. Frank był zaniepokojony zbliżeniem jakie obserwowano w tym czasie między Polakami a Ukraińcami18. 11. 39.13. Niewątpliwie najskuteczniejszym przygotowaniem był udział policji ukraińskiej w ludobójstwie Żydów.2. śpiewano pieśni z refrenami w rodzaju „Śmierć Lachom i żydowsko-moskiewskiej komunie” itp. Druga grupa wchodziła do wsi. Trzecia grupa to często kobiety i młodzież – ich rolą był rabunek i ładowanie zrabowanych rzeczy na przygotowane podwody oraz na końcu podpalanie zabudowań. Liczba ofiar ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. a ich następcy usiali Ukrainę pomnikami Kłyma-Sawura. Przebraże2. którą Sowieci wywieźli na Sybir lub wymordowali w Katyniu i w więzieniach.1943 r. 09. Że to było kłamstwo wykazał Motyka18. 40. bo ograniczała aktywność partyzantki sowieckiej. W ciągu jednego dnia zaatakowano ponad 160 wsi. organizowała się w t. zw.  OUN-UPA chcąc wytłumaczyć przed swoim narodem ludobójstwo na Wołyniu puściła w obieg oskarżenie. Podstawowymi publikacjami w tej dziedzinie są prace 9. Niestety srogo się na tym przeświadczeniu zawiedli. policja ukraińska dostała prawdopodobnie rozkaz od OUN-B udania się z bronią do lasu i około 4-5 tysięcy uzbrojonych policjantów wzmocniło siły UPA. 38 i na zachód od rzeki San1. Inną przyczyną był brak orientacji dowództwa AK w zbrodniczych zamiarach OUN-UPA. 6. Sarny na północno-wschodnim Wołyniu (Woł 1213-1220). Natomiast wśród zwykłych ludzi częste było błędne przeświadczenie. akcja ludobójcza OUN-UPA na ogromną skalę. że na Chełmszczyźnie było kilka wyroków śmierci na Ukraińcach konfidentach gestapo. I teraz sprawcy tej zbrodni starają się o uznanie ich za żołnierzy walczących o wolność Ukrainy. W kwietniu 1943 r. po przeliczeniu jeszcze raz wszystkich liczb i oddzieleniu ofiar polskich od ofiar innych narodowości oraz strat Ludowego Wojska Polskiego otrzymano następujące liczby: 76 77 . Historia chrześcijańskiej Europy nie zna drugiego takiego przypadku. Wreszcie. w kolonii Parośla I. Bandery i innych dowódców „bohaterskiej” UPA. Pańska Dolina42. 6.02. że w walkach z partyzantami i zwykłymi bandytami straty policji ukraińskiej w całym Generalnym Gubernatorstwie w 1942 r. ludzi a w Rybczy około 3000 ludzi (patrz także rozdz. Powodem tego był m. Rybcza42 i inne. członkowie jej szli od domu do domu i wybijali mieszkańców. Po spustoszeniu polskich osiedli na Wołyniu. ginęli księża przy ołtarzu.in. dzięki poprzedniemu wywiadowi wiedzieli dokładnie ilu mieszkańców jest „do zabicia” w każdym domu. ale tak samo byli traktowani i konfidenci Polacy. bacząc. Po pierwszych masowych mordach np. Gdy front sowiecki zbliżał się do byłych granic Polski Niemcy prowadzili rozmowy z UPA i mieli z nimi umowy o współpracy. co zwykle również kończyło się śmiercią. można już się pokusić o ocenę ogólnej wielkości strat narodu polskiego na skutek ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów.do UPA. samoobrony – warowne obozy złożone z jednej lub kilku wsi. Dowódcą UPA został na Wołyniu Dmytro Klaczkiwśkyj (Kłym-Sawur). 42. np. Pod grozą tych strasznych faktów ludność polska Wołynia. W czasie napadów stosowano wypróbowaną taktykę. 40. 42. gdy powstało Państwo Polskie sotnie upowskie z Wołynia i Halicji przeniosły się na południowy kraniec Lubelszczyzny9. Ponieważ istnieje już bogata literatura na ten temat ze szczegółowym wykazem liczby ofiar w blisko 5000 miejscowościach. czyli dotkliwe braki wywiadu AK wśród Ukraińców.11). Rola pierwszej polegała na otoczeniu wsi możliwie szczelnym kordonem i wybijaniu uciekających ze wsi. niedostatek polskiej inteligencji. Obecność UPA w lasach była dla Niemców korzystna. Oczywiście. były bardzo małe: 17 zabitych i 11 rannych. dostarczali im broni i amunicji 24.3. W tym czasie Armia Krajowa (AK) czyli polskie siły zbrojne praktycznie nie miały na Wołyniu żadnych oddziałów zdolnych do walki. Z dziennika Hansa Franka generalnego gubernatora dla ziem polskich (GG) wynika. W wielu miejscowościach zaatakowano i wyrżnięto ludzi zgromadzonych w kościele na mszy. co trwało cały rok 1943. wyzbyli się szacunku dla piątego przykazania. UPA z kolei nie wdawała się w walki z Niemcami bo mieli przecież wspólnego wroga Sowietów. Ukraińcy nie byli karani przez Niemców za posiadanie broni a Polakom groziła za to kara śmierci lub obóz koncentracyjny. Często. sprawnej komendy i dobrej koordynacji. W Przebrażu uratowało się około 10 tys. Niektóre z nich zdołały przetrwać mimo ataków.

Tabela 1. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8)
Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643
udokumentowane

Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi- Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41,41a cza8 ska 3.928 15.000** 7.276 32.960 4.240 15.088 10.415 32.755 22.113 60.000 3.000 47.932 158.803 15.000 40.000 22.121 45.000 60.000 3.000 185.121 3.000 24.800 18.400 27.600 60.000 – 133.800

10.274 17.202 12.121 22.522 38.600

3236 100.719

a - liczba miejscowości, w których dokonano mordów; b – liczba miejscowości, z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy. *Dane dla Polesia przyjęto wg. Siekierki i in.40 (str.5); ** dane szacunkowe wg. Jastrzębskiego9. Dla województwa stanisławowskiego liczbę 430 miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in.40 str.5) zmniejszono o połowę, gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22.4 %) i było sporo miejscowości, gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. Skorygowano też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publikacją Jankiewicza8. Dla województwa lwowskiego Siekierka i in.40 podają znacznie wyższą niż w książce z 2006 r.39 liczbę ofiar udokumentowanych: 23.879, poprzednio 20.299 (bez wykluczenia ofiar ukraińskich i żydowskich). Trzymałem się jednak danych wyliczonych na podstawie Siekierki i in39.

W sumie, według naszych obliczeń, ludobójstwo dokonane przez ukraińskich nacjonalistów w południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej pochłonęło blisko 160 000 ofiar. Nie da się ocenić liczby ofiar spowodowanych nocowaniem na dworze w ukryciu w chłodnej porze roku i związanych z tym chorób jak zapalenia płuc itp. Nie da się też określić strat spowodowanych celową izolacją miast i wywołanym przez to ich zagłodzeniem. Miasta były przepełnione uciekinierami a UPA blokowała dowóz żywności. Wskutek tego szerzył się tam głód i choroby jak dur brzuszny i plamisty, czerwonka itp., a osłabieni głodem ludzie nie byli odporni. Do tego trzeba jeszcze dodać wielką liczbę kalek i osieroconych dzieci. W sumie bilans jest straszny. Straszny też jest bilans strat materialnych, bo banderowcy przeważnie palili polskie gospodarstwa burzyli kościoły, itd. Dla trzech województw Małopolski Wschodniej liczba spalonych lub opuszczonych zagród wynosi w sumie 178 366 a liczba wysiedlonej czy wygnanej ludności 957 714 osób11, 39, 40. Jak oceniają liczbę strat ludzkich spowodowanych przez ukraińskich nacjonalistów inni badacze? Masłowśkyj17 autor ukraiński nienacjonalista ocenia liczbę ofiar ludobójstwa na Wołyniu na 60-70  tysięcy Polaków i w Halicji na

149-150 tysięcy, w sumie 209- 220 tysięcy. Poliszczuk29 oblicza ogólne straty Polaków na 120 tysięcy. Badacze ukraińscy o skłonnościach nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana14). Jeszcze niżej oceniają liczbę polskich ofiar spowodowanych przez UPA niektórzy polscy autorzy: Hryciuk i inni7 (na str. 69) podają 35-60 tysięcy, ale nie podają żadnych dowodów, na których opierają tę kalkulację. Kęsik10 przyjmuje za Siemaszko i Siemaszko42 liczbę 50-60 tysięcy dla Wołynia, natomiast dla pozostałych województw przyjmuje bardzo zaniżoną liczbę: 20 – 25 tysięcy ofiar, jednak, gdy on to pisał nie było jeszcze opracowań ośrodka wrocławskiego11, 39, 40 i pracy Jastrzębskiego9. Motyka18a w swej ostatniej pracy ocenia straty ludności polskiej bardzo nisko, na 40-60 tysięcy na Wołyniu i 3040 tysięcy w Galicji Wschodniej plus 6-8 tysięcy na ziemiach obecnej Polski. W sumie daje to 76-108 tysięcy. Według nowszych obliczeń Siemaszko41a (Tab. 1) liczba udokumentowanych ofiar dla Wołynia wynosi 38 600, a przecież z wielu miejscowości, gdzie mieszkali Polacy brak jest wiadomości. Liczba szacunkowa ofiar 60 tysięcy podana przez tą autorkę nie wydaje się więc przesadzona. Jeśli chodzi o trzy województwa byłej Małopolski Wschodniej moje obliczenia8 wykazują liczbę ofiar udokumentowanych 51 845, liczbę ofiar znanych z nazwiska 21 931 tak, że liczba szacunkowa ofiar 80 803 wydaje się prawdopodobna. 8.  Straty spowodowane przez OUN-UPA wśród duchowieństwa, rola duchowieństwa w czasie mordów 8.1. Duchowieństwo rzymskokatolickie. Duchowieństwo rzymskokatolickie było zawsze solą w oku banderowców, stąd liczne zamachy na księży udane i nieudane, także donosy na księży do gestapo i do NKWD prowadzące do aresztowania i zwykle do zesłania do obozu koncentracyjnego przez Niemców lub na Syberię przez Sowietów. Sprawy te omawiają Komański i Siekierka12, Woczeja46 i Jankiewicz8a. Według tego ostatniego, zginęło z rąk OUN-UPA 146 księży rzymskokatolickich a ok. 57 zginęło we współdziałaniu nacjonalistów ukraińskich z Niemcami. Prawie nie było księży rzymskokatolickich, którzy nie byliby zagrożeni. W chwili obecnej toczy się proces beatyfikacyjny świętobliwego kapłana z pow. sarneńskiego Ludwika Wrodarczyka pochodzącego ze Śląska bardzo zasłużonego zarówno dla Polaków jak i dla Ukraińców. Mimo, że służył Ukraińcom został zamęczony przez nacjonalistów ukraińskich. Wielu kapłanów po bohatersku trwało przy swoich wiernych dopóki oni byli w parafii i płaciło za to życiem. Niektórzy umierali przy ołtarzu w czasie sprawowania mszy świętej, np. ksiądz Szawłowski w Porycku (Woł. 897). Jest dokładny opis tego mordu: ksiądz został uprzedzony o mającym nastąpić 11 lipca o godz. 11 napadzie na kościół przez Ukraińca Wołodymyra Kułaja. Ministranci chodzili po wsi i ostrzegali. Mimo to ludzie nie dowierzali

78

79

i przyszli na mszę. W pewnej chwili do kościoła wbiegła dziewczynka Adamina Czaban i oznajmiła, że kościół jest otoczony przez Ukraińców. Po chwili od drzwi i okien otworzono ogień z karabinów maszynowych do wiernych. Ksiądz Szawłowski przemówił do wiernych, ale został postrzelony przez Ukraińca, który wyszedł z zakrystii. Mimo to ksiądz modlił się i udzielał rozgrzeszenia wiernym, aż został postrzelony drugi raz. Do siedzących w ławkach strzelało dwóch Ukraińców, którzy szli wzdłuż ławek i celowali dokładnie do każdej osoby. Następnie chodzili po kościele i dobijali rannych. Niektórzy ludzie uratowali się udając martwych. Około 30 osób uratowało się w podziemiach kościoła, 10 osób pozostało niezauważonych na rusztowaniach remontowanej wieży. Kilku upowców splądrowało zakrystię zabierając kielichy i monstrancję. Towarzyszyło temu wypicie wina mszalnego, śmiechy i opowiadanie wrażeń z przeprowadzonej „akcji”. Słyszał to ukryty w jednej z szaf pod ornatami Czesław Wojewódka. 8.2.  Duchowieństwo greckokatolickie i prawosławne – budzenie nienawiści do Polaków Udział duchowieństwa greckokatolickiego w budzeniu nienawiści do Polaków jest przykrym ale ważnym elementem, który trzeba brać pod uwagę przy analizie przyczyn ludobójstwa. Nawet trudno sobie wyobrazić jak ksiądz katolicki może się dopuścić rzeczy tak sprzecznej z duchem chrześcijaństwa jak sianie nienawiści. Niestety takich przypadków było wcale nie mało. Danuta Kossowska z domu Konopska ze wsi Germakówka pow. Borszczów (533) pisze „ Z cerkiewnych ambon popi prawosławni i księża greckokatoliccy podsycali nienawiść do Polaków cytując wersety z biblii o potrzebie wyplenienia kąkolu z pszenicy, a tym kąkolem według nich byli Polacy.” Również Stanisław Leszczyński ze wsi Germakówka, pow. Borszczow (541) pisze, że w jedną z niedziel była odprawiana w cerkwi uroczysta msza św., na której pop poświęcił przyniesioną broń, a znaleziono jej dużo w niedalekich sowieckich bunkrach. Wkrótce potem młodzi Ukraińcy wykrzykiwali po ukraińsku: „bierzemy poświeconą broń i noże i idźmy na Lachów!”. Mieszkańcy wsi Litowisko, pow. Brody - Cz. A. Świętojański i A. Wiśniewski (601) piszą, że miejscowy ksiądz greckokatolicki Pasiecznik znany ze swych antypolskich poglądów oraz ze ścisłej współpracy z OUN-UPA otwarcie nawoływał w swoich kazaniach w cerkwi w Litowisku do mordowania Polaków i wykorzystywał do podjudzania uczucia religijne wiernych. Ksiądz biskup Antoni Adamiuk z Buska, pow. Kamionka Strumiłowa (723) pisze, że wiele razy słyszał jak Ukraińcy narzekali i nawet przeklinali swoich księży za to, że zamiast pilnować spraw bożych trudnili się polityką, a gdy zbliżał się front pouciekali. Dalej ksiądz biskup pisze: to oni byli głównymi szerzycielami nienawiści do Polaków. Księdzu biskupowi zdarzył się przypadek,

że miejscowy prowodyr UPA poprosił go do swojej umierającej matki i potem na jego prośbę był na jej pogrzebie, bo księdza greckokatolickiego nie było. Cała wieś była na odprawianej przez niego mszy św. w cerkwi. Po jakimś czasie wrócił ksiądz greckokatolicki ale parafianie go przegnali, zapałał więc nienawiścią do ks. biskupa Adamiuka. Wkrótce potem odwiedziło księdza kilku poważnych przedstawicieli ukraińskiej społeczności z Buska z ostrzeżeniem, że na niego szykowany jest zamach. Ksiądz biskup posłuchał rady i wyjechał z Buska. Janina Mazur ze wsi Sławetyn, pow. Podhajce (760) pisze, że z opowiadań mieszkańców wie, iż napad rozpoczęto od uroczystej mszy św., podczas której ksiądz greckokatolicki poświęcił siekiery i inne narzędzia służące do mordowania z życzeniem „aby żniwa były obfite”. Okropną rolę w sianiu nienawiści odegrał ksiądz greckokatolicki z Chlebowic Świrskich (relacja Kazimierza Górskiego, wieś Tuczna, pow. Przemyślany) (784). Wykrzykiwał z ambony: „Ukraińcy nie mogą przyjść na święcone jeśli nie zlikwidują Lachów” albo „Bierzcie się do dzieła, bo pieczone gołąbki nie polecą same do gąbki”. We wsi Pawłów (pow. Radziechów) (807) ksiądz greckokatolicki Wasyl Dawidowicz włączył się aktywnie w akcję propagowania nienawiści do Polaków. Głosił hasła „Ukraina bez Polaków”. Z Pawłowa pochodził też ksiądz teolog Iwan Hrynioch, który był członkiem najwyższych władz OUN-UPA, a więc ciąży na nim odpowiedzialność za kierowanie mordami. Straszne to brzemię dla księdza. Michał Gerc ze wsi Białogłowy, pow. Zborów (943) pisze: „Greckokatoliccy księża zachęcali do zbrodni i z góry rozgrzeszali z niej wszystkich oprawców”. Mówili „Nazywają nas rizunami, ale my jesteśmy świętymi rizunami” Takim zestawem słów nawet sam diabeł by się szczycił. Inne przykłady siania nienawiści przez księży greckokatolickich – patrz str. 890, 899 i praca Niedzielki19.. Marian Wiązek ze wsi Szwejków, pow. Podhajce pisze, że wyroki śmierci na dużą grupę polskiej młodzieży wydawane przez OUN-UPA zatwierdzał miejscowy ksiądz greckokatolicki Onufrenko (770). Synowie księży greckokatolickich bardzo często byli prowodyrami w bandach OUN-UPA, tak, na przykład, w Kluwińcach pow. Kopczyńce (747/748) prowodyrem był Stepan Proskurnicki. (relacja Zbigniewa Fleszara). Poza tym synem księdza greckokatolickiego był Stepan Bandera najwyższy w hierarchii członek OUN, a wnukiem księdza był Taras Czuprynka. Czasami sami księża byli prowodyrami band. Tak było we wsi Kokoszyńce (821), gdzie komendantem bandy był ksiądz greckokatolicki Procyszyn pochodzący ze wsi Czerniszowiec koło Tarnopola. Niekiedy nienawiść do wszystkiego co polskie doprowadzała do zupełnie irracjonalnych działań: We wsi Panasówka pow. Zborów (950), jak pisze Tadeusz Mazarz,

80

81

banderowcy po spaleniu żywcem pojmanego, rannego dowódcy samoobrony włamali się do kaplicy, wywlekli ubogi dobytek: ornaty, komże, kielichy. Część z nich rozdano wiejskim dziewczętom. Następnie podeptano obraz „polskiej” Matki Boskiej a złoconą ramę wykorzystano w cerkwi do obrazu „ukraińskiej” matki Boskiej. Lekceważenie dla religii chrześcijańskiej wykazywano jeszcze w ten sposób, że napadów dokonywano często w czasie świąt rzymskokatolickich np. w czasie wigilii Bożego Narodzenia (Kotłów, pow. Złoczów, Ihrowica pow. Tarnopol)), w Nowy Rok (Uhryńkowce (pow. Zaleszczyki) i w inne święta. W kilku przypadkach spalono ludzi modlących się w kościele, np. w Stańkowej (pow. Kałusz) spalono w kościele 200 osób, w Szeszorach (pow. Kosów Huculski) 36 osób, w Dmytrowie (pow. Radziechów120 osob). 8.3. Duchowieństwo greckokatolickie przeciwne mordom Polaków. Na szczęście, nie wszyscy księża greckokatoliccy poddawali się atmosferze nienawiści do innych narodowości. Na przykład, we wsi Skorodyńce, pow. Czortków (697, 701) miejscowy duchowny greckokatolicki Przewołodzki wzywał do zaprzestania mordów i nauczał, że jeżeli Ukraińcy chcą mieć niepodległą Ukrainę to trzeba ją budować z Bogiem. Wkrótce potem „wybito mu wszystkie okna i zdewastowano pasiekę” Pod groźbą śmierci musiał uciekać ze wsi. We wsi Romaszówka, pow. Czortków (705), w której mieszkało ponad 670 Polaków, było tylko 5 zabitych (w 1946 r.) a to dzięki postawie popa ukraińskiego, który na kazaniach w cerkwi mówił: „Jeżeli chcecie mordować Polaków, to najpierw musicie zamordować moją matkę, która jest Polką i również mnie, który jestem jej synem”. Ksiądz biskup rzymskokatolicki Antoni Adamiuk z Buska (723) wymienia jako dobrych kapłanów greckokatolickich ks. Wanio, proboszcza z Usieszkowa i ks. Kałyniewicza z Buska. We wsi Latacz, pow. Zaleszczyki (901/902) cała rodzina Celestyny Litwińczuk ocalała dzięki temu, że ukrywali się wraz z kilkunastoma innymi Polakami w piwnicy księdza greckokatolickiego, za jego wiedzą. Po jakimś czasie ksiądz przyszedł do nich i powiedział, że jego służba już zameldowała banderowcom, że on ukrywa Polaków i radził jak najszybciej uciekać. Załatwił jeszcze ukraińskie furmanki dla odwiezienia ich do miasta - Tłuste. We wsi Stary Zbaraż (pow. Zbaraż) (921), w pierwszych dniach po wkroczeniu Niemców w 1941 r. policja ukraińska zamierzała rozstrzelać 60 Polaków. Kazano im iść do lasu rzekomo dla wykonania jakichś robót. Do tej zbrodni jednak nie doszło dzięki wstawiennictwu księdza greckokatolickiego Bohatiuka i organisty Diducha. Ten organista uratował również życie siostrze składającego relację Jana Konysza. Ukraińcy spili niemieckiego podoficera i powiedzieli mu, że siostra Konysza jest Żydówką. Ten do niej wymierzył pistolet. Diduch go podbił i kula przeszła mimo. Gdy podoficer wytrzeźwiał wytłumaczono mu, że dziewczyna nie była Żydówką.

8.4. Duchowieństwo prawosławne Tak jak w Małopolsce Wschodniej przeważała wśród Ukraińców religia greckokatolicka, tak na Wołyniu dominowało prawosławie (z powodu przymusu stosowanego przez carat). Ogólnie stanowisko obu tych kościołów w stosunku do OUN-UPA nie wiele się różniło, np. w Sarnach (Woł. 808) pop Wołkow był aktywnym działaczem nacjonalistycznym, błogosławił bojowników UPA i święcił im broń. Jednak trzeba zaznaczyć że dwaj wyżsi duchowni prawosławni ponieśli śmierć ponieważ publicznie potępiali mordy popełniane na Polakach. Jednym z nich był arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej, z parafii Krzemieniec. Został zamordowany razem ze swoim sekretarzem (Fiodorem Jurkewyczem). Drugi to biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj) z Włodzimierza zamordowany przez Służbę Bezpeky OUN rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD, a w istocie, jak świadczą działacze OUN-M, za odmowę współpracy z OUN-UPA. Nota bene cała OUN-UPA kolaborowała z Niemcami raz silniej raz słabiej, aż do końca wojny i później23. W raporcie Komendy Armii Krajowej Lwów Rzezie wołyńskie, z końca lipca lub początku sierpnia 1943 r. istnieje zapis (Woł. 1260-61): Uchodźcy zgodnie stwierdzają, że znaczna większość popów prawosławnych zachęca do rzezi. I dalej: Inteligencja ukraińska na Wołyniu nie rozwinęła żadnej akcji celem zahamowania mordów, przeciwnie znaczna jaj część (kler, nauczyciele etc.) współdziałała z bandami. Martyrologię księży spowodowaną przez nacjonalistów ukraińskich i okupantów niemieckich i sowieckich omawiają także Komański i Siekierka12 Dębowska i Popek3, także Woczeja36 oraz ks. Wołczański47. Tabela 8.1. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna), (według Jankiewicza8a)
Duchowni ogółem rzym.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. zakonne gr-katol. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2?

W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba - zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami poprzez donos lub wspólne działanie: dla przykładu. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD, w rękach których ginął. Przypadki wątpliwe ze znakiem zapytania to np. ksiądz uciekając przed rzezią dostał ataku serca i zmarł.

82

83

Oto kilka przykładów z relacji wziętych z województwa tarnopolskiego11 We wsi Maruszka pow. 745. że asystował przy śmierci księdza ”piłą go rżnęliśmy. pow. Departament Spraw Wewnętrznych Delegatury Rządu na Kraj stwierdził jednak. Wieś Krosienko. Wniosek o uznanie arcybiskupa Szeptyckiego błogosławionym już dwa razy został odrzucony przez Watykan i według środowisk kresowych uznanie go za błogosławionego byłoby wielkim bluźnierstwem.5. po drugie z przykładu dawanego na ogromną skalę przez Niemców w czasie ludobójstwa Żydów i po trzecie na skutek braku skutecznych hamulców ze strony kleru greckokatolickiego i prawosławnego. np. Położyli go na drzwiach nabitych gwoździami i deptali jego ciało. biorąc pod uwagę. 924/25. obie piersi. Aleksander Korman14 podaje spis (niepełny) 362 rodzajów tortur stosowanych przez UPA. W okresie międzywojennym nie zareagował na odradzanie się nacjonalizmu typu faszystowskiego wśród swoich wiernych (w przeciwieństwie do biskupa Chomyszyna który w swoich pismach przestrzegał przed tym ruchem i ostro go krytykował. Ksiądz Karol Procyk z Baworowa pow. 1900 do swojej śmierci 01. 553. że zapewne Bóg go ukarał za to. Marysię Dżumyk wypuszczono jako Ukrainkę. Buczacz. Relacja Wiktora Błaszków. Nie będziemy opisywać więcej przypadków tortur.katolików należy uznać mordowanie ludzi w czasie mszy św. Boże zmiłuj się nade mną”. relacja Józefa Siekierki. Tego dnia zamordowano pięcioosobową rodzinę: rodziców powieszono nogami do góry wbijając kołki do ust. gdy pozwalał na to czas.8. 545. znanego u nas jako hajdamacczyzna albo rzeź humańska opisanego przez Szewczenkę43. 200143a. a skutki tego zaniechania były straszne. 923. że biskup Twardowski powinien interweniować. Okrucieństwo OUN-UPA. zaś Marysię Pełechatą zaprowadzono do mieszkania Marii Czarneckiej. Gdy skonał zabili i ją. zdemobilizowanego żołnierza Wojska Polskiego. że upowcy uważali się za chrześcijan. że orędzie to było przyjęte przez wiernych i niektórych księży greckokatolickich ze zdziwieniem i oburzeniem. Banderowcy z zasady dobijali rannych – np. 915. gdyż były stosowane nagminnie.  Działania nacjonalistów ukraińskich odznaczały się wielkim okrucieństwem.11. 43a) zajmował to stanowisko od r.1944 r. W klasztorze bazylianów podległym arcybiskupowi Szeptyckiemu została wydrukowana antychrześcijańska książka Nacjonalizm Doncowa – ideologiczna podstawa popełnionego potem ludobójstwa! Nie jest możliwe. Biskup Chomyszyn zmarł w więzieniu NKWD w Kijowie w 1945 r. relacja J. 544. W czasie. 914. W Petlikowcach Starych (655). aby ją dobito. 763. w którym nakładał klątwę na każdego. Tarnopol (825) wpadł w ręce banderowców i ślad po nim zaginął. „Litościwy” banderowiec oblał ją płynem łatwopalnym i podpalił. kto w zaślepieniu i nienawiści przelewa czyjąś krew. Kopczyńce): zatrzymano ją i Marysię Dżumyk. wydał na prośbę biskupa rzymskokatolickiego Twardowskiego orędzie do podległych mu kapłanów i wiernych. 693. Pomysłowość banderowców pod tym względem była naprawdę zadziwiająca. Za bestialstwo. raz wykrzyczał. gdy mordy banderowskie na Wołyniu i w Halicji przybrały katastrofalne rozmiary biskup rzymskokatolicki Lwowa Twardowski prosił metropolitę Szeptyckiego o potępienie ich.34. Inne przykłady mordowania kobiet w ciąży i dzieci są na stronach 692. Szereg takich 84 85 . Kilku pijanych banderowców naprzód ją zgwałciło a następnie ją torturowali: ucięli jej język. 954. banderowcy schwytali Karola Grubiznę. i P. Wynikało ono przede wszystkim z faszystowskich teorii Doncowa.). prawie w każdym przypadku. 808. Przemyślany (779). synka Ukraińca i Polki nabito na sztachetę w parkanie. Opisy wymyślnych tortur spotykamy jeszcze na wielu innych stronach. w kościołach. pow. Trembowla. Podhajce (764/65). 9. Nie byłoby nic wiadomo o jego losie gdyby nie spowiedź pewnego banderowca. żeby arcybiskup Szeptycki o tym nie wiedział. Majowskich ze wsi Dołhe. 760. Nie bez wpływu były też tradycje buntu chłopskiego inspirowanego przez carat. czternastoletniego syna zamęczono łamiąc żywcem nogi i ręce a dwie małe córeczki Jolę i Stasię powieszono za wnętrzności na płocie. aby Polacy przestali mordować Ukraińców. na to metropolita Szeptycki odpowiedział.  Metropolita greckokatolicki Andrzej Szeptycki i błogosławiony ksiądz biskup Grzegorz Chomyszyn Ksiądz Biskup stanisławowski Chomyszyn dążył do latynizacji obrządku greckokatolickiego i był zwolennikiem celibatu księży tego obrządku.1. 779. gdy szły do Czortkowa. Inne rodzaje tortur: Maria Czarnecka opowiada o losie Marysi Pełechatej (745) (relacja Józefa Ciemnego z Majdanu. Musiała na to patrzeć jego matka. pow. co było w tej sytuacji kompletnym nonsensem. ale nie zrobił tego. Wieś Tołstobaby pow. Złoczów (982) małego Zenka Denysa. Krawcowa Tekla Siekierka inwalidka. Arcybiskup Szeptycki miał pełną możliwość i obowiązek sprawdzenia wiadomości podawanych mu przez biskupa Twardowskiego (w kilku listach) i przez przedstawicieli polskiego podziemia. W 1943 r. a następnie „będącą w agonii dziewczynę zaciągnęli za włosy do głębokiego rowu i tam dobili”. Zrozpaczony. Arcybiskup metropolita lwowski i halicki Andrzej Szeptycki (patrz. W czasie wojny polsko-zachodnioukraińskiej w latach 1918-1919 wydał wspólnie z biskupem rzymskokatolickim Lwowa Bilczewskim odezwę do walczących stron o humanitarne prowadzenie walk i o wymianę jeńców. Został ogłoszony błogosławionym przez Jana Pawła II w r. 707. ranna w czasie napadu bardzo cierpiała i prosiła. 9. pow. który wzięty przez Sowietów do wojska stracił na wojnie obie nogi. (875). 803.

9. że Ukraina ma być czysta „jak szklanka źródlanej wody”. Brody). o czym świadczy powszechność tego zjawiska. Łozowa. że ich pogrobowcy także dzisiaj czczą jednych z największych zbrodniarzy świata Banderę. kościelny Paweł Ciemny z żoną i wielu innych ludzi. a pół roku później zabito również jego córkę. aby zabijali swoje matki Polki i siostry. łuckim w czasie pasterki (odprawianej bez księdza. 473. Niekiedy banderowcy mordowali tylko polską część rodziny ale często mordowali wszystkich. Zaleszczyki (898): W domu Winiarskich banderowiec Wytrykusz z Nyrkowa (jego matka była Polką) wpadł do domu i zastał tam swoją siostrę. pow. to nie był wykonywany w praktyce. Jeśli mąż Ukrainiec nie chciał zabić żony Polki i jej córek. prawnik zajmujący się sprawami ludobójstwa wydzielił nawet specjalna kategorię „ludobójstwo okrutne” (genocidum atrox) dla ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA. 408. (598g): „zwłoki 367 Polaków i Ukraińców z rodzin mieszanych po przeprowadzeniu identyfikacji zostały pogrzebane na dwu cmentarzach: Polacy na cmentarzu rzymskokatolickim a Ukraińcy z rodzin mieszanych na cmentarzu greckokatolickim. Gdyby dawniej zarówno Polacy jak i Ukraińcy mieli więcej rozsądku. Ukrainiec otrzymał rozkaz z UPA zabicia swojej żony Polki i córki. że w małżeństwach mieszanych trzeba wymordować polską część rodziny i najlepiej niech to zrobią członkowie tej właśnie rodziny. W sumie.we wsi Tarczyn w pow. proboszcz Wojciech Rogowski. a nawet gdyby gdzieś się znalazł jakiś rozkaz potępiający je. destrukcyjny wpływ na psychikę zwłaszcza młodych bojówkarzy OUN-UPA. Niejeden z nich. A. 301. we wsi zginęło w czasie tego drugiego już napadu 90 ludzi. Podobnie za odmowę wysłania synów do UPA została zamordowana Apolonia Żarkowska z rodziny mieszanej. do mężów i żon wydawano rozkazy. były legionista został zamordowany na rozkaz UPA przez swego syna Włodzimierza. Rodziny mieszane Chyba najciemniejszą stroną zbrodniczej działalności OUN-UPA był ich stosunek do rodzin mieszanych. 130. Świętojańskiego i A. Tarnopol (383) Danyło Chemij otrzymał z UPA polecenie zabicia żony Polki i dwóch córek. W tej samej wsi Poczapy. która za akt genocydu 86 87 . Kilarski Józef Polak. to mógłby to być wstęp do utworzenia w Halicji (Małopolsce Wschodniej) małej Republiki obojga narodów na wzór Szwajcarii. i E. Wiśniewskiego ze wsi Litowisko pow.01. Nie wykonał tego. którzy odmawiali mordowania członków swoich rodzin uważających się za Polaków lub też Ukraińców potępiających mordy. że zabił swojego ojca i brata. ginął również sam. Klaczkiwśkiego (Kłyma-Sawura) jako bohaterów narodowych i stawiają im pomniki oraz nazywają ich imieniem ulice. która schroniła się w mieście (506).2. Tak więc uważali. Nie zamierzał tego zrobić i przygotował się do obrony. żeby zobaczyć kto go napadał. te najstraszniejsze kategorie zbrodni w prawodawstwie wszystkich narodów. Józef Juzwa donosi ze wsi Czerwonogród pow. 9. Bukowski Włodzimierz. Jakiś czas potem. Między innymi zamordowano cztery osoby z czysto ukraińskiej rodziny Pańczyszynów za odmowę wysłania synów do UPA. Kopczyńce (751) w czasie napadu 26. gdy był siłą wciągnięty do UPA był jeszcze niewinnym chłopcem ale wkrótce pod wpływem zbrodniczej propagandy i przykładów bezkarnego bestialstwa stawał się nieczułym na cierpienie ludzkie bezwzględnym zabójcą. w nocy dwóch napastników wyłamało drzwi . Czy rzezie na Wołyniu i w Halicji były ludobójstwem. itp. Miało to straszny. Jednak to się nie podobało ukraińskim nacjonalistom. Tak więc. Inne tragiczne zdarzenia w rodzinach mieszanych są opisane np. Bestialstwa te nie były potępiane przez władze OUN-UPA. Skwarzyna pow. 240. Okazało się. Oni głosili tezę. Brody (601/602): w bunkrze w lesie mordowano Polaków oraz Ukraińców z rodzin mieszanych. Według starego zwyczaju. Rodzin takich było na Podolu dużo. gdzie kwestia języka i religii nie odgrywałaby żadnej istotnej roli.przykładów podają W.45 banderowcy granatami rozbili drzwi do kościoła i wymordowali siekierami zgromadzonych tam ludzi.Danyło uderzył w nich siekierą. Ale ta szansa została już bezpowrotnie stracona. aby zabijali swoich współmałżonków i swoje dzieci polskiej narodowości. członków OUN-UPA.3. Zginął tam ks. w oczach banderowców stały się wyrazami bohaterstwa i wierności idei Wielkiej Ukrainy. Złoczów. Relacja z Palikrowów (pow. Gdyby takie pytanie zadać któremukolwiek Kresowianinowi odpowiedź brzmiałaby zapewne: jeśli to nie było klasyczne ludobójstwo to co nim miałoby być? Motyka18a kończy swoje rozważania na ten temat następująco: Do uznania akcji antypolskiej za spełniającą kryteria Konwencji ONZ w sprawie ludobójstwa skłaniać powinna praktyka wyroków trybunałów karnych. gm. synowie dziedziczyli religię i narodowość po ojcu a córki po matce i przez wiele lat ten zwyczaj funkcjonował bez większych zgrzytów. gm. Siemaszko42 z Wołynia. w liście zaznaczono. Profesor Szawłowski44. że jeżeli on sam tego nie zrobi to uczyni to ktoś inny. polali go benzyną i podpalili – wszyscy zgromadzeni zginęli (relacja nie publikowana) We wsi Majdan. w rodzinach mieszanych. Został wraz z żoną zabity. Wieś Stechnikowce. Czasem dochodziło do bardzo tragicznych wydarzeń. Szuchewycza (Czuprynkę). Stąd rozkazy do synów. 396. pow. na stronach 123. Nie zważając na jej błaganie „Petruniu ne ubywaj mene” (Piotrusiu nie zabijaj mnie) zastrzelił ją serią z automatu. Inny przypadek też z Wołynia . upowca wychowanego przez matkę nacjonalistkę ukraińską i ochrzczonego w cerkwi (506). Wieś Poczapy. Relacja Cz. Nie dziwmy się więc. Zapalił lampę. który już wyjechał) nacjonaliści ukraińscy zaryglowali z zewnątrz drzwi kościoła.

Napastnicy zebrali ludność i zaczęli ją segregować na Polaków i Ukraińców.44 w sposób tak podstępny. sąsiadom. Była to swoista symbioza dwóch narodowości i dwóch religii. Widać było. Schronienia i pomocy udzielili jej trzej ukraińscy koledzy. czy jedynie konkretną miejscowość. 601śr. Gdy była jakaś możliwość sąsiedzi przewozili potajemnie rannych Polaków do szpitala. gdzie intencją sprawców było doprowadzenie do nieistnienia wybranej grupy narodowej. 88 89 .. Napad nastąpił 12.. Kuszlak nie powiedział dlaczego wyprowadza ojca pani Władysławy ale na pewno wiedział. bez względu na narodowość i wyznanie układało się poprawnie.. że 11 listopada 1941 r. przyszło jej na myśl. Przykładów ostrzeżeń jest wiele: Wieś Głęboczek..nie udało się zmobilizować miejscowych Ukraińców do udziału w mordach. gdyż OUN-UPA karała śmiercią za pomoc okazaną Polakom a nawet za krytykę mordów. zrobiłam to również wobec innych Ukraińców. Przestrzegł też o tym obrońców jeden Ukrainiec.. że nas dłużej u siebie trzymać nie mogą. Dała mi gorącego mleka.. przy czym rzeczą drugorzędna jest. Ounowcy intensywnie się ćwiczyli raz nawet wykonali próbny atak niewielką grupą na wieś. wstąpiłam do niej i serdecznie jej podziękowałam. Ale i tam było niebezpiecznie. pościeliła koło pieca i położyła do snu.03. że często spała u znajomej Ukrainki Marynki ale tym razem wchodząc zamarla z przerażenia. lub udzielali pierwszej pomocy na miejscu. że jej młodszej siostry nie ma w domu. Do domu nie mogła wracać. na stronach: 536g. Wieczorem z pod zwału trupów wydostało się około 20 osób. w swojej naiwności często lekceważyli ostrzeżenia twierdząc. ciociom. Brody (567śr/d) Relacja Stanisława Grossa i in. kto ma być zabity. 807. Niestety. pow. Potem oddzielonych Polaków wzięto na bok i rozstrzelano. relacja Władysławy Lewczuk z domu Robak. Zbaraż (926). bardzo dużo było rodzin mieszanych. u której już raz nocowała. dobijając jeszcze tych co się ruszali.. Zdecydowana większość Ukraińców z naszej wsi deklarowała.. kuzynom. 969 Bardzo częstą formą pomocy było przechowywanie u siebie zagrożonych Polaków przez sąsiadów Ukraińców. Wśród nich była i autorka relacji. wujkom. Wieś Maleniska. że jeden z Ukraińców mający duże zaufanie wśród swoich pobratymców informował obrońców o planach banderowców i kogo zamierzają zamordować..Relacja Marii Krzyżewskiej-Krupnik. ale po krótkiej wymianie strzałów odeszli. etnicznej lub religijnej na danym terytorium. Nawet szowinistycznie nastrojonemu popowi. Na szczęście w izbie panował półmrok i Marynka zaraz zagadała do niej. Wybuchnęłam płaczem. Zagrożenie istniało jednak z zewnątrz.(= ludobójstwa – przypisek autora) – czyli polityki polegającej na fizycznym unicestwieniu grupy etnicznej – uznaje wszelkie zbrodnie. Czułam. czy to kryjąc się w schronach. wszyscy lżej lub ciężej ranni. Wielu Ukraińców pomagało Polakom. Brzeżany (628g). Ze wsi Płaucza Mała. który należał do UPA powiedział ojcu.. kolegom ze szkoły. czy sprawcom chodziło o cały kraj. Relacja Stanisławy Piotrowskiej.. Pomoc Ukraińców świadczona Polakom Po tych strasznych rozdziałach wreszcie punkt jaśniejszy. pow. bo za ukrywanie Polaków banderowcy bili (zabijali) swoich pobratymców. Kobieta ta ulitowała się nade mną.. Miejscowi ich nie wydali. W rozmowach towarzyskich posługiwano się obu językami. pow. więc dlaczego by się mieli czegoś złego od nich spodziewać. że szykują atak na wielką skalę. np. na stronach: 627d. 10.. Świadczona pomoc objawiała się w rozmaity sposób i zawsze wiązała się z ryzykiem utraty życia dla świadczącego ją. 904. a czasem zupełnie obcym. którzy udzielali mi schronienia. Właściwie ogromna większość uratowanych miała coś do zawdzięczenia Ukraińcom – członkom rodziny. Współżycie mieszkańców wsi. że żadnemu Ukraińcowi nic złego nie zrobili. przyszli po jej ojca i świecili latarkami szukając go. Na pewno więcej Ukraińców wiedziało o tym. W ten sposób uratowała ją. że samoobrona nie zdołała się zebrać. Pisze. Brody (596/97). bo w domu byli uzbrojeni banderowcy. 1964 pojechałam odwiedzić rodzinną wieś. 640. 931. Przez trzy tygodnie po napadzie chodziły z mamą spać do przyjaciół Ukraińców. relacja Janiny Krzykały z domu Radaczyńskiej: Pisze ona. Uciekły więc do pobliskiego miasta gdzie był sowiecki garnizon wojskowy. Oto przykład: Wieś Mieczyszczów. Oto jej słowa: Wreszcie. 629. pow. Tak więc często Polacy otrzymywali informację o planowanym napadzie i dzięki temu mogli się lepiej przygotować na jego nadejście.. Szereg innych przypadków udzielania schronienia przez życzliwych Ukraińców można znaleźć np. Borszczów (527/28). że ona sama się boi. ale tylko Kuszlak zdecydował się na pomoc. Ukraińca Michała Kuszlaka swego kolegę szkolnego i obaj ukryli się u innego sąsiada Jana Sowy. Ale on dwie godziny wcześniej został zabrany prawie siłą przez sąsiada. region. 630. żeby iść do wdowy. gdy dotarłam do jej domu i stanęłam na progu jej mieszkania nie mogłam wyksztusić ani słowa. Wieś Palikrowy pow. Wieś miała 500 zagród przeważały rodziny polskie.. czy też szykując samoobronę lub po prostu uciekając zawczasu do lasu czy na pola. Podczas tej segregacji kilku Polakom udało się dołączyć do ukraińskiej grupy. spali na słomie rozścielonej na podłodze. Inne przypadki ostrzeżeń są. Obronę wsi ułatwiał fakt. że nie chce mieć nic wspólnego z mordami banderowców. Nieco później ojciec zaprowadził Janinę i resztę rodziny do znajomego Ukraińca z mieszanej rodziny w ukraińskiej części wsi tam było już wielu Polaków spokrewnionych z żoną gospodarza.Kiedy w r. Po trzech dniach syn. Wieś Stryjówka. Oto przykłady: Wieś Babińce koło Dźwinogrodu (537/38).

że wszystko jej da jak pokaże gdzie się schował. gdzie została wyleczona. na to banderowiec wyjął plik pieniędzy twierdząc. Przemyślany (792) banderowcy zastrzelili Czaka i Rosieckiego. 884. córkę kowala (Polaka). Leżała zalana krwią do rana. Wyprowadzający na rozstrzelanie banderowiec powiedział do niego po cichu: ”Ratuj się jak możesz. 849. ale na drugi dzień odnaleźli ją banderowcy i znowu dostała trzy postrzały z rewolweru i cios bagnetem. Szereg innych przykładów pomocy Ukraińców dla Polaków z województwa tarnopolskiego i innych województw można znaleźć w książce Niedzielki19. 963g. Inne są opisane na stronach: 692. Przeniesiono ją do domu sąsiada Ukraińca Marcenycha. We wsi Soroki. Po śladach krwi szli banderowcy. 90 91 . która została w mieszkaniu znalazł Tomasz rano martwych. 811. Był bardzo szanowanym i dobrym człowiekiem.pow. 903. Idziemy do domu” Katarzyna zaprowadziła go do swego domu i ukryła za piecem. Tam znalazła schronienie. Węgrzy wzięli ja do swojego szpitala i podleczyli na tyle. Który zaopiekował się ranną i z narażeniem życia odwiózł ją do szpitala w Brzeżanach.02. Brzeżany (637).. Wieś Berezowica Mała pow..to są Ci ludzie. Staruszka była głucha na pokusy. 865. Kiedy Chruścielowa wzięła Stanisławę w ramiona i krzyczała „Ne dam.. że nie sposób wszystkich wyliczać. Pomagał Polakom m. Siostrę swoją z małym dzieckiem. Czasem zdarzały się „nawrócenia”. Buczacz (669). Na szczęście w szpitalu uratowano go. W drugim pokoju w tym czasie banderowcy urządzili pijacką ucztę. Banderowcy wstrzymali się w tym dniu od mordów. że postępowali zgodnie ze wskazaniami Chrystusa i własnego nieskażonego sumienia. Zbaraż. We wsi Skorodyńce w czasie napadu (693) weszło do mieszkania Bandurów trzech banderowców ze słowami – kto tu jest obcy niech wyjdzie. który ukrył go i na drugi dzień odwiózł przykrytego słomą do polskiej wsi Puźniki. Wtenczas znajoma Ukrainka przykryła mnie połą swojego kożucha i powiedziała po polsku” chodź ze mną bo tutaj ciebie zabiją” Ukrywała Jadwigę do ruskiej Wielkanocy i potem skrycie zaprowadziła na plebanię w Złotym Potoku. że u niej go nie ma. Przytaczamy tylko kilka przykładów pomocy. Zauważyli koźlę a jej na szczęście nie.”.. 846. 844 śr/g. 902. Wielka chwała im za ich zasługi. 712. Jej mama jeszcze żyła lekarz wojskowy węgierski opatrzył jej rany. W czasie napadu.in. a mam na imię Tomasz) ubieraj się. 864. pow. 893. który zabrał go do mieszkania i opatrzył... i rozstrzelanie”. uciekaj!” Oddal trzy strzały w górę i odszedł. którego banderowcy postrzelili w brzuch. Po wywiezieniu do Polski otrzymała opiekę w Domu Dziecka prowadzonym przez siostry zakonne w Opolu. który był prowidnykiem UPA w jego wsi i początkowo brał udział w mordowaniu Żydów i Polaków. 826śr. Tam przyszedł banderowiec Guzowskij i ją zamordował. Rano przyszedł sąsiad Ukrainiec. Sama zaś siadła na skraju tak że zasłaniała go swoim ciałem. Podobny przypadek opisano na str. Zauważył to mieszkający obok Ukrainiec. Banderowcy myśleli. 844śr/d. że nie żyje. We wsi Skomorochy pow. Opisani w tym podrozdziale Ukraińcy . Ne dam” obie zostały zabite11. ale jakiś czas potem zamordowali i jego (648/49). Tym większa. Buczacz (671): On i jego kolega zostali schwytani przez banderowców i postawieni przed ‘Trybunałem”. Władysław Żołnowski z RohaczynaMiasta (648-649) opisuje przypadek Bohdana Sarajewskiego. 792śr/d.. Na zapytanie o „Lacha” ona stwierdziła. gdyż było ich tak wiele. jednak bali się bardzo o własne rodziny. 759śr. Oprzytomniała jednak i doczołgała się do sąsiada Ukraińca. relacja Jana Nowaka. 867 we wsi Tiutków. 857d. W Tarnopolu dyrektorem szpitala był rdzenny Ukrainiec Bohdan Świstun. masz małe dzieci. Straciła przytomność. Trembowla (871) Zygmunt Harc po uszkodzeniu karabinu został postrzelony i mocno krwawiąc schował się w stodole. który na jednego z nich wydał wyrok: „za chodzenie po ukraińskiej ziemi jedna godzina chłosty. (912). ale po jakimś czasie zmienił się radykalnie: to w jego mieszkaniu i w domu jego ojca przechowała się rodzina autora tej relacji. Na podwórku Ukrainki Ireny Chruścielowej zamierzali zabić Stanisławę. w nocy 23. dzięki którym zgoda między narodami polskim i ukraińskim jest nadal możliwa.44 Rozalia Drzewiecka otrzymała cios bagnetem w okolice serca i udała martwą. które chroniły przed wywózką na roboty do Niemiec. Relacja Wandy Berezowskiej z domu Wiśniowskiej: Niektórzy miejscowi Ukraińcy okazywali nam życzliwość i starali się pomóc. 987/88. We wsi Ciemierzyńce pow. 696g. Jedna z nocujących u nas Ukrainek podeszła do mnie i powiedziała „Iwasiu! (zdrobnienie od Iwan. Gdy banderowcy szli mordować do Rohaczyna-Miasta stanął na moście i powiedział pójdziecie ale po moim trupie. że mogła udać się do domu swojego ojca. Buczacz (665) w czasie napadu Joanna Jezierska otrzymała dwa postrzały kulami rozrywającymi. W obronie ich stanął Ukrainiec Paweł Petry.. Herc ukrył się na strychu za kominem. 850. We wsi Sorocko pow. Bardzo rzadko zdarzały się przypadki jak ten opisany przez Franciszka Markowskiego ze wsi Zalesie pow.. po chłoście spalenie żywcem” (wyrok wykonano) a na Markowskiego „jedna godzina chłosty. Jadwiga Kroczyńska w czasie napadu. 788śr. że często mieli kapłanów szerzących ludobójcze idee. 717d. gdyż za pomoc udzielaną Polakom groziła okrutna śmierć. Markowski półprzytomny po chłoście dowlókł się do znajomego Ukraińca..W czasie pogrzebu na cmentarzu wywiązała się strzelanina. wydając świadectwa o niezdolności do pracy. Mieszkanie należało do starej Ukrainki. 949g. mimo. kiedy zabito jej rodzinę uchowała się siedząc pod łóżkiem z koźlęciem. 760g. Powiadomiono oddział węgierski o napadzie. 715d. 910.

którzy zostali skierowani do prac przy drogach. prasy podziemnej i za jakikolwiek przejaw konspiracji. stąd i liczba ofiar była mniejsza. że trzeba organizować samoobronę. że Ukraińcom za posiadanie broni. narzędzia gospodarskie. Dubno i inne). Łuck. na ogół nie groziły żadne konsekwencje. W związku z tym istniało stałe narażenie ze strony niektórych z nich na donosy do okupantów. Samoobrony. Ludzie na wsi w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu. jak wspomniano. do UPA biorąc ze sobą broń i amunicję. Trzeba jednak pamiętać. Ukraińcy mieli być powołani do Armii Czerwonej. głównie ze względu na brak inteligencji wiejskiej wywiezionej przez sowieckiego okupanta do północnej Rosji. Na niespodziewających się niczego polskich wieśniaków ruszyły watahy nieźle uzbrojonych upowców wspomagane przez tłumy żądnych rabunku ruskich chłopów. Do obrony przed zmasowanym atakiem potrzebne już były poważne siły jak w Przebrażu. bardzo kosztowne. Katerburg. który jednak stacjonował nie w Głęboczku a w powiatowym mieście Borszczowie. Rybcza gm. że Słowianie wzajemnie się wybijają i tylko od czasu do czasu dołączali się do strony ukraińskiej wraz z podległymi im oddziałami SS-Galizien. Trościaniec. w czasie oczyszczuwalnoji akcji wid rasowych worohiw (akcji oczyszczającej od wrogów rasowych) zginęło w 520 jednostkach administracyjnych co najmniej 10. Obaj okupanci karali śmiercią lub więzieniem za posiadanie broni. Gdy banderowcy zaczęli atakować wsie w Małopolsce Wschodniej samoobrony były już lepiej przygotowane. Kiedy powstały pierwsze samoobrony? Na Wołyniu na ogół dopiero w drugiej połowie roku 1943 a więc już po krwawej niedzieli 11 lipca gdy zostało jednocześnie zaatakowanych ponad 160 polskich jednostek administracyjnych [w sumie w lipcu 1943 r.. natomiast wieś i mniejsze miasta były pod tym względem znacznie zapóźnione. ale dane te nie uwzględniają morderstw popełnionych przez OUN-UPA na „nieposłusznych” Ukraińcach podczas okupacji niemieckiej. W Małopolsce Wschodniej ludzie byli już lepiej przygotowani na przyjście ludobójców a na południowej Lubelszczyźnie utworzył się nawet stukilometrowy front. Zadziwia brak rozeznania dowództwa AK w zamiarach jakie miało dowództwo UPA w stosunku do Polaków. pow. Te głosy powinny być ostrzeżeniem. natomiast Ukraińcy skrzętnie wykorzystali te dwie okazje. policja ukraińska gremialnie przeszła do lasu. do Kazachstanu lub na Syberię. Gdy nastąpił trzeci napad. gdyż banderowcy przywdziali sowieckie mundury co zmyliło pracujących. ale zamiast tego zasilili oddziały banderowskie. Inną przeszkodą w organizowaniu się było rozproszenie ludności polskiej wśród Ukraińców. Zbrojni byli w widły. Przykładem. geometrów i osadników ze wschodniej Ukrainy. W kwietniu 1943 r. pow. Straty własne były znikome a napastników na pewno pokaźne. a jak skończymy z nimi weźmiemy się za was Polaków. lipcu 1941 r. Według obliczeń Poliszczuka28 OUN-UPA zamordowała 80. Wieś została prawie bezbronna. w obronie brały duży udział kobiety. na którym AK walczyło z upowcami i obie strony wystawiły do walki tysiące ludzi. z rozstrzelaniem i obozem koncentracyjnym włącznie. Było to. tak że w połowie roku 1943 zostały ich tylko niedobitki. Niemcy zapewne cieszyli się. gdy była po temu okazja. Polskie Samoobrony 11. siekiery itp. Ukraińscy nacjonaliści czasami wypowiadali się szczerze: teraz oczyszczamy kraj z Żydów. Na Wołyniu powstało mało samoobron. jak się później okazało. których UPA mordowała wraz z rodzinami.1. niektóre doczekały się nadejścia Czerwonej Armii (Przebraże gm. jednak. 11. organizowanie się narodu polskiego zaczęło się na dobre dopiero po wkroczeniu Niemców do Halicji czyli po 22 czerwca 1941 r. zabezpieczały w jakimś stopniu przynajmniej przed indywidualnymi mordami. a policja ukraińska otrzymywała ją od Niemców legalnie.. nawet bardzo słabe. a w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu lata eksterminacji ludności żydowskiej.527 ludzi (Woł. które oparło się z pomocą partyzantów polskich i radzieckich atakowi kilku tysięcy upowców. Lata 1941-1942 to lata ogromnej ekspansji armii niemieckiej. weterynarzy. i w czerwcu. Krzemieniec. to jest jesienią 1939 r. 1048)]. często ich bliskich sąsiadów. zaś Polakom groziły za posiadanie broni. Jeszcze nie było wyraźnie widać kto wojnę wygra. Pańska Dolina pow. Ukraińska policja współpracowała z Niemcami w eksterminacji Żydów. Po pierwszym szoku zaskoczenia dla większości stało się jasne. Pierwszy atak został odparty dzięki dostatkowi broni (częściowo odkupionej od oddziałów węgierskich) i dzięki inteligentnemu dowodzeniu. Doczekano przyjścia Armii Czerwonej. za odmowę wstąpienia do UPA i inne czyny uznawane przez nich za „przewinienia”. Borszczów (528-29). już nie miał 92 93 . surowe kary. Ponieważ w czasie pierwszej okupacji sowieckiej konspiracja była niezwykle utrudniona. Wsi nie zdobyli. jak mimo istnienia samoobrony dochodziło do zagłady wsi. może być Głęboczek pow. Motyka18a na podstawie danych sowieckich podaje liczbę 30 678 zbitych. Kiedy powstały i ich losy. Chłopcy natomiast w wieku 15-17 lat zostali wcieleni do istriebitielnego batalionu. na ogół nie gromadzili broni wtedy. w tym 15 tysięcy cywilów. Nastąpił pobór do Wojska Polskiego mężczyzn w wieku od 18 do 55 lat oraz dziewcząt od 18-23 lat. Oczywiście miało to miejsce przede wszystkim w dużych miastach. Zostało tylko 16 dorosłych mężczyzn. dzięki swej kolaboracji z Niemcami mieli zapewnioną swobodę organizowania się. W tej liczbie mieszczą się również ofiary spośród przysyłanych przez reżim sowiecki za drugiej okupacji sowieckiej nauczycieli.000 swoich rodaków za pomoc okazywaną Polakom. Następny napad również został odparty ale grupa 14 osób pracująca przy drodze została wymordowana. Wołyń padł jako pierwszy ofiarą ludobójstwa banderowskiego. Ukraińcy.

każda osobno skoszarowana. Zaleszczyki życie zachowało około 1500 ludzi11. W Rybczy koło Krzemieńca. 42. ponownie znaczne siły upowskie zaatakowały Przebraże. aby zabezpieczyć żywność zorganizowano żniwa „z karabinem na plecach” na opuszczonych polach. w pobliże tej wsi przyjechało 150 sań z banderowcami jednak do napadu nie doszło.5 tys. w Dobrowodach pow. ostrzeżenia o planowanych napadach przynosili trzej Ukraińcy z okolicznych wiosek. jednak nie wszyscy chcieli opuścić swoje gospodarstwa. Piękny opis walk samoobrony w miasteczku Załoźce. Kilkadziesiąt osób. poza domem połączone z nim tunelem. Była to jedyna możliwość obronienia się przed UPA. Najsłynniejsze Przebraże mieściło maksymalnie około 10 tysięcy osób. z tej liczby 2500 było uzbrojonych w broń palną i maszynową. bezpieczniejsze pozycje. dzięki którym unikano zaskoczenia. Z chwilą zajęcia omawianych terenów przez Armię Czerwoną najmłodsi członkowie samoobron wstąpili do nadzorowanych przez NKWD Istriebitielnych Batalionów. Samoobrona liczyła 500 uzbrojonych ludzi.kto bronić wsi. gdyż miejscowi Ukraińcy z Dobrowód odradzali walkę ze względu na dobre uzbrojenie Polaków. 31 lipca 3500 upowców przypuściło generalny atak na Przebraże. W lipcu 1943 r. sporo uratowało się w kościele. który został zamknięty od zewnątrz. Były też wypady obrońców do ukraińskich wsi celem rozbicia stacjonujących tam oddziałów UPA zagrażających Przebrażu. ale i dla obrońców nie był zaskoczeniem bo poinformowały o nim czujki. przychodnię zdrowia i wydział aprowizacji. ludzie pochowali się po schronach. Otrzymano 15 starych karabinów i odpowiednie zaświadczenie. w Czerwonogrodzie pow. Z porzuconych czołgów sowieckich wymontowano 2 działka przeciwpancerne. tych. utworzono kaplicę w Przebrażu. liczącą w 1938 r. 11. Upowcy nie lubili się narażać i omijali wsie. pow. Oprócz tego. Grupa młodzieży odkopała ukrytą po lasach broń pozostałą po walkach niemiecko-rosyjskich w 1941 r. ze podczas pożaru dusili się dymem lub ginęli od gorąca. Mimo poprawnych stosunków z ukraińską ludnością wsi Jezioro. którzy uważali się za patriotów ukraińskich ale UPA uważali za hańbę Ukrainy. Napastników udało się odeprzeć i ponieśli znaczne straty. jednak na skutek napływu uciekinierów z okolic liczba mieszkańców wzrosła do 10. który brał udział w tej samoobronie jako 10-letni chłopiec. Spanikowana ludność nie biorąca udziału w walce została cofnięta na uprzednio wybrane. Obrońców wspomagały: oddział partyzancki 94 95 . co zmyliło napastników. Stosunkowo wcześnie. Istnieje też na ten temat książka komendanta tejże samoobrony2. choć był on przygotowywany. W Istriebiltielnych Batalionach zdarzało się. w których była silna samoobrona.. Dla ilustracji przytoczymy krótkie streszczenie opisu obrony Przebraża (Woł. Banderowcy zamordowali w tym dniu 80 osób. gdzie był kościół. Stworzono też zakład rusznikarski. które zdołały się ukryć w krzakach i zbożach zabrano do Przebraża. Obrońców zorganizowano w cztery kompanie. aby uniknąć wychodzenia poza teren broniony. z których większość to byli uciekinierzy z okolicznych wsi2. Bezpośredniego napadu na tą wieś nie było. Pod koniec grudnia 1943 r. Dzięki samoobronom uratowało się wiele tysięcy ludzi. Zorganizowano szpital. W skład systemu samoobrony włączono okoliczne wsie. Dookoła terenu bronionego utworzono system zasieków z drutu kolczastego. Zborów pozostawił Edward Prus36. przeważnie zadając im wymyślne tortury. Zacięta walka trwała kilka godzin. w marcu 1943 r. Oprócz oddziałów bojowych istniały stałe warty. mieli także 2 działka. Ciężkie walki trwały cały dzień. np. Zapas broni uzupełniano zakupami od Niemców i Węgrów. co miało wkrótce tragiczne konsekwencje. skutek był taki. Ukraińcy. Zmasowany atak UPA nastąpił 5 lipca. Dowództwo Przebraża musiało opanować te nastroje. bardzo potem przydatne. pod wpływem wieści o mordach Polaków zapoczątkowano organizację samoobrony. Razem z okolicznymi wsiami objętych było systemem samoobronnym 330 zagród z 2000 stałych mieszkańców. co wywołało panikę i brak wiary w przetrwanie u zgromadzonej ludności. Jeśli chodzi o AK zastanawia słaba łączność z terenami wiejskimi i nie wyciąganie wniosków z zaistniałych zdarzeń. Chwała ich obrońcom. że służyli nawet tak młodzi chłopcy. 650-654 i 629/30). i w każdej zagrodzie mieszkało po kilka rodzin. bunkrów i rowów strzeleckich. 31 sierpnia 1943 r. w której dowodził młody partyzant Jan Niewiński uratowało się około 3000 ludzi42. 200 zagród i 1150 mieszkańców. Wystarczyło ostrzec ludzi by budowali schrony zabezpieczone przed pożarem. jak np. którzy sprzyjali Polakom – również zostali wymordowani. Podhajce. Aby ją „zalegalizować” wysłano do Kreislandwirta w Kiwercach prośbę o przydział legalnej broni dla obrony przed bandami. czujki i patrole konne i piesze. Przebraże było dużą kolonią polską. którzy nie chcieli się ewakuować. Atak był starannie przygotowany. W lipcu dotarli do Przebraża uchodźcy z rozgromionej wsi Huta Stepańska. Patrole wysłane następnego dnia naliczyły około 550 zabitych Polaków. gdyż wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 18 lat powołano do Wojska Polskiego. Ustanowiono nocne warty liczące po kilkadziesiąt osób uzbrojone w kosy i piki. Wielu ludzi ginęło w ten sposób. ewakuowano ludność polską z okolicznych wsi. Mieszkali także w szałasach zanim nie pobudowano prowizorycznych baraków. W czerwcu 1943 r.2 Obrona Przebraża.. Ukraińcy z tej wsi dobrze żyli z Polakami i wiadomości o ich uzbrojeniu były przez nich celowo wyolbrzymione. Nie mogąc wedrzeć się w system obronny Przebraża upowcy wycofali się. że schrony budowali pod drewnianymi domami lub pod drewnianymi zabudowaniami gospodarczymi.

Ukraińcy zastrzelili go. 12. 967. Jana Rerutki „Drzazgi” i oddział sowieckiej partyzantki Nikołaja Prokopiuka. Na liście pomordowanych jest 66 nauczycieli szkół podstawowych. Były to resztki inteligencji już po rozstrzeliwaniach i wywózkach na Syberię dokonanych przez Sowietów. Morderstwo zgłoszono żandarmerii niemieckiej i wskazano podejrzanych. siedziby oddziału upowców. Straty w Galicji Wschodniej oblicza on na 1-2 tysięcy. ślady prowadziły do ukraińskiej wsi. gdzie było przetrzymywane bydło zrabowane Polakom. pow. 647. W związku z dramatycznym brakiem żywności 25 listopada (11 stycznia?) oddział samoobrony z Przebraża dokonał wypadu do wsi Żurawice.  Stosunek Niemców do upowskiego ludobójstwa był najczęściej obojętny.1. We wsi Germakówka. 11. 688. 529. Samoobronę rozbrojono. 899. a ponadto około 125 absolwentów i uczniów szkół średnich. 632. 931. zginęło według Motyki w latach 19431947 około 8-10 tysięcy Ukraińców. Losy samoobron i obrony pojedynczych gospodarstw w Tarnopolszczyźnie są opisane na stronach: 528. niektórych członków skazano na więzienie. prawdopodobnie ten podoficer przekroczył swoje uprawnienia – nie powinien był występować w obronie Polaków. pow. Wojska radzieckie zajęły Przebraże 2 lutego 1944 r. Przyjechało kilkunastu Niemców. W pozostałych częściach GG Polacy mieli jednego wroga i cały wysiłek polskiego państwa podziemnego był skierowany na zwalczanie Niemców. 11. 498-502). a z drugiej strony Niemcy dążyli do zduszenia wszelkich objawów jakiejś większej samodzielności Polaków zwłaszcza w dziedzinie kulturalnej i ekonomicznej. Borszczów (540) Niemcy nakazali pilnować mostu nad szosą.3. Niemcy nie starali się odszukać winnych mordu. 932/3. 767. 54 nauczycieli szkół średnich. Tymczasem Polakom groziła kara śmierci za posiadanie broni. 663. (które spełniało wówczas rolę jednostki terytorialnej polskiej pod okupacją niemiecką). Pewnej nocy strażujący Polak został zabity. 699. ale w tym tylko około 17 tysięcy Polaków. 960/1. 778. Tępienie przez Niemców inteligencji polskiej w Stanisławowie. 900. 898. Walka zakończyła się klęską upowców. 854. 937. a Stanisławów nie był dużym miastem miał wprawdzie 68 tys. wielu młodych ludzi powołano do I Armii Wojska Polskiego. 834. a z drugiej strony ich nazistowskie nastawienie podpowiadało: „a niechże ci Słowianie wzajemnie się mordują. 907. 866. że w obu przypadkach. W kompletowaniu list aresztowanych i w samych aresztowaniach pomagała Krűgerowi policja ukraińska. Buczacz (687). Wiadomo było kto dokonał mordu. 918. Terror niemiecki był o wiele silniejszy na początku okupacji niż pod koniec. przede wszystkim zwalczali brutalnie wszelkie działania konspiracyjne. to nas wzmacnia”. Jakie były straty Ukraińców w walce z Polakami? Motyka18a ocenia te straty następująco: Na Wołyniu z ręki polskiej zginęło od 2-3 tysięcy Ukraińców (nie licząc zabitych przez policję pomocniczą).667. Zasługują na osobne opracowanie. w Halicji stosunek Niemców do Polaków był bardzo złożony. poza tym 10 tysięcy Ukraińców a reszta mieszkańców to byli Żydzi i nieliczni Niemcy i inni. Np. Ogółem czyni to 10-15 tysięcy zabitych. 771. 940-2.ppor. Kamionka Strumiłowa (728/729) kwaterujący w polskim domu Niemiec wyznał. gm. 687. 870. Jest wiele relacji potwierdzających takie stanowisko. 762/3.2. Oddział upowców rozbito. 843/4. że Polacy mają wyjeżdżać do Polski. 12 nauczycieli z powiatu. We wsi Busk. Np. 645. żeby na zapleczu frontu panował spokój i spływały regularnie kontyngenty zboża i mięsa. We wsi Kosów. mieszkańców. 26 przedstawicieli inteligencji. porobili zdjęcia i na tym dochodzenie się skończyło. gdy ich działania zagrażałyby bezpośrednio interesom niemieckim. w tym 7 lekarzy. dokonano bestialskiego mordu na 5 Polakach. 887. gdzie znaleziono zwłoki. 12.. Jeśli chodzi o ziemie dzisiejszej Polski.  Stosunek Niemców do Polaków i do ludobójstwa ukraińskiego dokonywanego na Polakach Inaczej niż w pozostałych częściach Generalnego Gubernatorstwa (GG). Z jednej strony woleliby. 905. Czortków (719/720) podoficer Wehrmachtu stanął w obronie Polaków i wspólnie z nimi zaatakował banderowców. mimo że ten człowiek pracował przecież dla nich. Już ta różnica w traktowaniu narażała Polaków na bezkarną eksterminację przez Ukraińców. ale nie na prowincji. pow. Wkrótce ogłoszono. Silno. bydło i zboże odebrano. w ogromnej większości zostali oni zabici występując jako napastnicy. 652. nie jako ofiary. Gestapo nie wyciągnęło konsekwencji wobec morderców. (St. Podobnie było w większych miastach Małopolski Wschodniej.979. Niemcy nie starali się jednak wykryć sprawców zbrodni. 833. 96 97 . 944/5. sabotażowe i militarne. Nie wspomina. za posiadanie broni czy prasy podziemnej groziła kara obozu koncentracyjnego lub rozstrzelanie (a mimo to prawie w każdym domu inteligenckim w GG czytało się regularnie prasę podziemną). Borszczów (527) Ukraińcy zastrzelili chłopca Mateusza Kwiczaka. 930. O perfidii kryjącej się za tymi faktami nie trzeba nikogo przekonywać. Zbrodniarz ten nakazał aresztowanie i rozstrzelanie co najmniej 300 osób spośród inteligencji i uczącej się młodzieży miasta Stanisławowa i okolic. 909. pow. we wsi Głęboczek. że wojsko niemieckie ma rozkaz pozostawienia w spokoju banderowców i zakaz odbierania im broni z wyjątkiem sytuacji. 671. Zawiadomiono władze niemieckie. Przykładem ludobójstwa dokonywanego przez Niemców na Polakach w Małopolsce Wschodniej było tępienie inteligencji polskiej w sąsiednim województwie stanisławowskim przez gestapowskiego kata Hansa Krűgera. We wsi Barysz w pow. 728.

I ten sam autor opisuje. Wiktor Chmieluk ze wsi Skorodyńce. Gdy samoobrona polska zorientowała się. Tam zaopiekowali się nimi inni Niemcy i zawieźli do szpitala w Radziechowie a stamtąd. Według relacji Adama Drozdowskiego z gminy Łopaty. bo ukraińscy nacjonaliści nie śmieli atakować takich miejsc. Na odpust w tym kościele przyjeżdża z Niemiec pan Jiři F. pow. Z wdzięczności za to dał eskortę niemiecką księdzu z Buszcza. Niemcy wszystkich mężczyzn aresztowali i popędzili do innej miejscowości.43 r. był on także prezesem Polskiego Komitetu Opiekuńczego. że atakują Niemcy. Drugą jasną stroną obecności Niemców była opieka lekarska nad rannymi. W odwrotnej sytuacji Polak otrzymywał najwyższą karę. że tam. Gdy ich ostrzelano z dział. Niemcy patrzyli obojętnie na tę dokonującą się rzeź Polaków. wszystkich zwolniono a nawet obdarowano pewną liczbą karabinów. Ta uwaga odnosi się do całego omawianego terytorium. Po kilku godzinach udzielił jej pomocy niemiecki lekarz wojskowy. Złoczów (981/982). uciekli w popłochu zostawiając zabitych. pow. Mąż zawiózł ją do szpitala w Zbarażu. że w Maruszcze jest polska partyzantka. Ukraińscy nacjonaliści poinformowali Niemców. i obecnie jest mężatką. Żandarmeria niemiecka zorganizowała pościg za zabójcą. Tam. Zginęło 2 żandarmów i trzech banderowców wśród nich także zabójca. wychłodzenia organizmu i ciężkich ran dziewczynka została wyleczona. do Lwowa. Czortków (695) donosi. aby za zamordowanie Polaka osadzono w więzieniu Ukraińca. 98 99 . Na skutek upadku podczas napadu pękła jej czaszka. Ciekawy przypadek przytacza Jan Bereziak z Buszcza. pow. nie użyli broni palnej. że uczucia ludzkie brały górę nad nakazami wynikającymi z ideologii nazistowskiej. Radziechów (807): na strychu obok martwych rodziców i 16-letniego syna leżała półroczna córeczka z przestrzeloną ręką i nogą oraz z uszkodzonym nosem. Złoczów (980): ”Nie było wypadku. Przykładów czynnej obrony Polaków przed nacjonalistami ukraińskimi nie było wiele. Józef Bereziak pracownik szpitala w Brzeżanach (613) wspomina. W Brzeżanach bardzo szanowanym lekarzem zarówno przez Polaków jak i Ukraińców a także przez władze niemieckie był dr Stefan Biliński (102.Katarzyny Horwat z Magdałówki (pow. Mimo upływu krwi. Mieczysław Biniewicz z Ponikwy. Oficer niemiecki prawdopodobnie czeskiego pochodzenia Jiři František Morawin prosił proboszcza. by ten mógł zabrać bezpiecznie cudowny obraz Matki Boskiej z kościoła w Buszczu oraz dokumenty parafialne. Szaraniewicz. Pomoc okazywana Polakom przez Niemców Często zdarzało się jednak. że 23. syn księdza greckokatolickiego. Skałat) (819). W polskim szpitalu brak było środków opatrunkowych i rentgena. bo w cywilu jest profesorem muzyki. 635). Wśród napastników rozpoznano kilku miejscowych Ukraińców. Brzeżany (620d). Zamordował go bojówkarz OUN. Brody (558/559) opisuje zbrojną interwencję jaką podoficer oddziału pancerno-motorowego Wehrmachtu przedsięwziął dla odstraszenia banderowców. Napastnicy porzucili wozy ze zrabowanym dobytkiem. Obraz ten jest teraz w Racławicach Śląskich i jest otaczany wielką czcią. Na odsiecz jechały trzy samobieżne działa pancerne z niemieckimi żołnierzami i chłopcami ze wsi. Lekarz wojskowy Niemiec zgodził się prześwietlić głowę dziewczynki i zrobić drugą operację. We wsi Kruhów dnia 24. Morawin. pow. Starosta niemiecki dr Wendt. A oto opinia Tadeusza Urbańskiego ze wsi Gołogóry. że w danej wsi jest partyzantka polska lub sowiecka – Niemcy urządzali wówczas pacyfikację. pow. na którym omówiono to zdarzenie ale nie wyciągnięto wobec winnych żadnych konsekwencji. że w wyniku fałszywych donosów do władz niemieckich policja ukraińska aresztowała i przekazała do gestapo wielu Polaków.ze wsi Pawłów pow. czyby nie mógł grać na organach w kościele. gdzie stacjonowali żołnierze niemieccy ludność czuła się bezpieczniej i uciekała do takich miejscowości. który fachowo opatrzył rany u sześciu rannych. 613/614.3. straciła wzrok w jednym oku a na drugie zaczęła widzieć po pół roku leczenia.12. Po napadzie cała twarz jej była jedną raną. Banderowcy akuratnie podchodzili do wsi Hucisko Brodzkie.44 został on wysłany samochodem niemieckim eskortowanym przez 14 żołnierzy niemieckich po jedenastu ludzi zranionych w czasie napadu banderowskiego w Buszczu. Często stosowanym podstępem Ukraińców był donos. Oto relacja Genowefy Gawron ze wsi Buszcze pow. Jeszcze inna relacja . na skutek wyjaśnień. Tam lekarz wojskowy Niemiec wykonał opatrunek i jak ona pisze – uratował jej życie. Eskortowali ich do Chmielna. kilku z nich zostało rozstrzelanych. Podobno Ukraińcom też pozostawiono trochę broni. Inna relacja . szef Gestapo i kierownik policji kryminalnej „Kripo” zwołali zebranie. ale zdarzały się. Przykładem może być wieś Maruszka w pow. Brzeżany (614). (wigilia) (964) nacjonaliści ukraińscy zamordowali lub ranili 19 osób. Radziechów (805) kilka godzin po napadzie przyjechało na wezwanie kilku żołnierzy niemieckich z lekarzem. Nie mniej kilku Polakom udało się uniknąć śmierci dzięki łapówkom danym niemieckim oficerom oraz dzięki wstawiennictwu niemieckiego oficera pochodzącego z Górnego Śląska. że przed przyjściem Sowietów OUN-UPA dążyła do wymordowania jak największej liczby Polaków. w końcu. pow. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć. Pewnego dnia o świcie Niemcy rozpoczęli pacyfikację. Buczacz (677) powiadomiona o napadzie kilkuosobowa grupa żołnierzy niemieckich zrobiła zasadzkę na powracających z mordów i rabunku Ukraińców i ich ostrzelała. W Potoku Złotym. 12.01. ale w wojskowym szpitalu leżeć nie mogła noszono ją tam na opatrunki.

592-93).1944 (St 150) UPA dokonała napadu na polskie zagrody na przedmieściu Wysoczanka i zamordowali tam 5 mieszkańców. We wsi Krościenko. Rożniatów. Szybka pomoc żołnierzy węgierskich uniemożliwiła rzeź pozostałych mieszkańców. Dzień przed aresztowaniem oficer wojska węgierskiego ostrzegał księdza przed możliwością aresztowania. pow. Nieco później został przez bojówkarzy UPA zamordowany szef policji niemieckiej Długosz – Ślązak uważany przez banderowców również za obrońcę Polaków. We wsi Kosów. Eskortowało ich dwu banderowców z automatami Gdy doszli. Podoficer kopnął drzwi wywołując popłoch ale któryś upowiec strzelił zabijając go na miejscu. Następnie kazano im iść w kierunku rzeki. jak już wspomniano. gdyż ich oddziały głównie tam przebywały40. potem ich skrępowali i rozstrzelali. pow. około lipca 1941 r. Powiadomiony o tym podoficer Wehrmachtu natychmiast wyznaczył żołnierza z karabinem maszynowym i dał dwóch Polaków z samoobrony do obsługi. banderowcy chwilę postali i kazali im czekać a sami poszli z powrotem do wsi. 13.07. które przyjechało następnego dnia nie wyciągnęło żadnych konsekwencji za śmierć swojego żołnierza. Niemcy zorganizowali tam w lipcu 1943 r. upowcy weszli do wsi wieczorem i wyłapali wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 16 lat. nie brali udziału w eksterminacji Żydów i byli temu przeciwni (521). katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę. ale zawsze nam sprzyjali i zawsze można było na nich liczyć. W mieście powiatowym Kałusz w nocy z 4/5. Stosunki z Węgrami opiszę głównie na podstawie relacji z byłego województwa stanisławowskiego. Tej samej nocy na wsi banderowcy zabili 20 Polaków. Widocznie przekroczył on swoje kompetencje występując w obronie Polaków. Po niedługiej walce banderowcy zabrali rannych i zabitych i wycofali się. Po napadzie Polacy i Niemcy przenieśli się do Młynowa. W futorze Poczajów. Jest bardzo dużo relacji z województwa stanisławowskiego dotyczących pomocy jakiej ludność polska otrzymywała od Węgrów. pow. Członkowie samoobrony wrzucili przez okna granaty i cofnęli się do karabinu maszynowego. Poznawszy bliżej Ukraińców i ich nienawiść do Polaków stał się w pewnym sensie obrońcą Polaków. Zbliżył się do domu gdzie dowództwo upowskie oddawało się pijaństwu. W Armii Niemieckiej służyło wielu Ślązaków. W wojewódzkim mieście Stanisławowie (St 498) przez ponad miesiąc. 98) uciekinierom z okolicznych wsi pomagali oprócz proboszcza Mikołaja Brodeckiego służący w wojsku niemieckim Ślązacy i stacjonujący tam Węgrzy. Dubno na Wołyniu (Woł. W mieście powiatowym Nadwórna (St 342) w czerwcu 1942 r. gm. Pomoc ze strony Węgrów „Przyjaciół poznaje się w biedzie” .patrz 821/22. Mimo. pow.to powiedzenie pasuje jak najbardziej do Węgrów. pow. Wtedy z krzaków po drugiej stronie rzeki wychyliło się kilku żołnierzy węgierskich. Józef Smaczniak został z inspiracji policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo pod zarzutem szpiegostwa i zamordowany w więzieniu w lipcu tegoż roku. I tak w Radziwiłłowie-Mieście. Inne przykłady pomocy ze strony Niemców . musieli rozebrać się do naga. 26) w czasie napadu banderowców 25 Polaków schroniło się w budynku poczty chronionym przez 10 żołnierzy węgierskich. To spowodowało. Dubno (Woł. gdy groził napad. Dolina (St. Gestapo. Okazuje się. Ci starali się pomagać naszym Kresowianom gdzie mogli. załoga niemiecka uciekła zostawiając broń Polakom. Czortków (719/720) wywiad AK doniósł o gromadzeniu się znacznych sił banderowskich w grupie ukraińskich domów. 943. Oto przykłady kilku relacji: W Perehińsku. dzięki temu ocaleli. We wsi Siemiginów. W czasie napadu 8 września 43 r. gmina Kniahinin. 70) mała niemiecka obsada dla wzmocnienia swoich sil przydzieliła polskiej samoobronie 15 karabinów i razem się bronili przed napadami. Następnie zabrano kobiety i dzieci do 16 lat (około 45 osób) i trzymano je przez noc na jednym podwórku (wielu było boso i w bieliźnie a na dworze były właśnie roztopy). że policjanci ukraińscy uciekli do lasu. Dotyczy to sprzedawania przez Węgrów broni i amunicji Polakom – w tamtych warunkach była to sprawa ogromnej wagi. Napad groził lada chwila. Węgrzy sprawowali w mieście władzę. że cały czas mieli 100 101 . 969/970. Oficerowie. węgierscy często brali w obronę Polaków i nie dopuszczali do samowoli policji ukraińskiej. Pomorzan i Wielkopolan często wziętych do służby przymusowo. pow. że oficjalnie byli sprzymierzeńcami Niemców. Ksiądz odrzekł: Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości. łapankę i wszystkich złapanych wywieźli na roboty do Niemiec. Ukraińcy podnosili również ręką na Niemców których uważali za obrońców Polaków i tak – w miasteczku Pomorzany kierował folwarkiem Niemiec sudecki Jaschke mówiący czesko-niemiecką polszczyzną. Przemyślany na wiadomość o napadzie banderowców przyjechali żandarmi. Ufni w swoją bezkarność i siłę upowcy nie wystawili nawet straży. gmina Krupiec. Stryj (St. że OUN wykonało na nim wyrok. pow. Podobnie w majątku Bokujma. natomiast. Żołnierze węgierscy brali pod obronę Polaków w razie. a to jest dla polskiej ludności bardzo groźne (Woł. w okolicy Świąt Wielkanocnych 1944 r. Dubno służący w wojsku niemieckim Ślązak ostrzegł poufnie Polaków. Dawał mu nawet samochód i radził wyjazd do Budapesztu. ks. przepłoszyli napastników i zastrzelili ich herszta Kurnyćkiego (793/794). 74).

Terror i zagrożenie zawsze były skuteczne. Miednoje.1944 r.na stronach St 46. Zabłotów. Następnie w szale oczyszczania sowieckiego kraju z „wrogów ludu” wywożono na Syberię i do Kazachstanu lub w okolice Morza Białego rodziny aresztowanych a także osadników wojskowych z rodzinami (czyli wojskowych. o kupowaniu broni od nich (St. zginął wtedy w więzieniu sowieckim generał Leopold Okulicki. którzy dostali przydział ziemi za zasługi wojenne). tutaj była bezradna. albo wywożono do łagrów i co dalej z nimi się stało dzisiaj dobrze wiemy – wszystkich poza niewielką. W każdym razie.. że w samym Lwowie NKWD zamordowało 11-12 tysięcy więźniów. gm. Polacy zaczęli traktować rosyjską partyzantkę jako sprzymierzeńców i początkowo z ich strony również była wola współdziałania przeciwko Niemcom i OUN-UPA. 665. Nie wiem czy da się określić liczbowo wielkość tej wywózki. Grupa kobiet i dzieci została przewieziona pontonami na drugi brzeg. 705. gdzie Węgrzy mieli koszary i zaopiekowano się nimi. W połowie stycznia 1945 r. Początkowo tolerowano tych. Na Syberii wiele razy Polacy słyszeli od władz sowieckich rozbrajające swą szczerością powiedzenie „was tut priwiezli cztoby wy padochli” (was tutaj przywieziono abyście zdechli).banderowców na muszce i natychmiast by ich „sprzątnęli”.01. od 2. Zborów (943-46): Swoboda działania band była początkowo dla nas niezrozumiała. 513.1939-VI. Gdy przeszedł front i Niemcy cofnęli się za Bug i cofali się nadal. Widocznie banderowcy ich spostrzegli i woleli się oddalić. Wiadomo było. Żyd pochodził z bardzo biednej rodziny. w większości Polaków a morderstw takich dokonano wiele także w innych miastach na całych Kresach Wschodnich (czy to ludobójstwo zostało dokładnie zbadane przez naszych historyków?). Są jeszcze inne relacje o przyjaznym stosunku Węgrów do Polaków w województwie stanisławowskim . To czego Ukraińcy nie zrobili za okupacji niemieckiej nadrabiali z nawiązką za okupacji sowieckiej. wielu księży. którą ojciec 102 103 . 648) w pierwszych dniach lipca nacjonaliści ukraińscy zamordowali 8 osób.W styczniu pod odpowiednimi urzędami stały już długie kolejki po karty ewakuacyjne i przydział do transportu. Aresztowano i wywożono także posiadaczy ziemskich. z Tarnopolszczyzny (528. że Polacy nie zechcą dobrowolnie wyjechać.. Perfidia strategii sowieckiej nie dała się długo ukryć. komunista Ukrainiec i Żyd. także liczne z innych województw np. Podobnie postąpiono ze służbami granicznymi i policjantami. Wywożono także osadników cywilnych wraz z rodzinami (czyli polskich chłopów. aresztowany został 27. Śniatyń (St. i podobne. Bardzo dużo inteligencji przeważnie polskiej Sowieci wytruli lub wystrzelali w więzieniach w czasie gdy musieli uciekać przed Niemcami w końcu czerwca i na początku lipca 1941 r. o przepłoszeniu banderowców w czasie napadów (St 262. Tam ludzi i ich skromny dobytek wtłoczono do nie ogrzewanych wagonów i 20 stycznia ruszył pierwszy transport do Przemyśla. Oficerowie węgierscy zareagowali na tę zbrodnię aresztując podejrzanych. – to też było straszne ludobójstwo.. aby naród nie mógł się bronić. Do domu mojej znajomej przyszła w 1940 r. stosunek Sowietów do AK zmienił się diametralnie. pow. Kuropatach i w innych miejscach kaźni. 486. bogatych kupców i fabrykantów.03. wyselekcjonowaną grupą zgładzono w Katyniu. Na szczęście były amnestie i większość z nich po paru (czasem dopiero po 10) latach wróciło do Kraju.. Należało więc wywrzeć nacisk.41 r.45 r. Oficerów albo zabijano na miejscu. Ta z kolei wydawałoby się silna. dowódca AK (19. Sowieci – ich stosunek do Polaków i do Ukraińców Stosunek władz sowieckich do Polaków w czasie pierwszej okupacji (IX. Przede wszystkim pozbawiły wieś (i także w dużym stopniu miasta) inteligencji. Po zawarciu układu „Sikorski-Majski” z 30. Przykładem jest proces w Moskwie 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego i uwięzienie ich. którzy znali się na wojskowości i mogli organizować w późniejszym czasie obronę przed OUN-UPA. wyższych stopniem urzędników i oczywiście wszystkich zamieszanych w konspirację. „trójka” celem wysiedlenia (jak się okazało do Kazachstanu): żołnierz rosyjski. jak już wspomniano od 250 tysięcy do pół miliona ludzi lub więcej. 524. którzy byli w Istriebitielnych Batalionach utworzonych przez NKWD dla ochrony ludności cywilnej przed OUN-UPA. Po krótkim śledztwie kazali ich rozstrzelać. Wrogie akcje rządów stalinowskich w stosunku do członków AK i delegatów Rządu Polskiego na emigracji po odkryciu cmentarzyska ofiar Katynia są dobrze znane i nie musi się ich omawiać. Z drugiej strony zwykli ludzie Rosjanie często okazywali współczucie i pomoc wywożonym Polakom. wywieziono. 486). 957) 14... kolumny wozów konnych wyruszyły na stację kolejową do Zborowa. Chodziło im przede wszystkim o to.. a powróciło do Polski lub też dostało się do transportów rodzin towarzyszących wojskom Andersa na Zachód tylko 50 – 60 % z nich. Plany usunięcia z tych terenów Polaków. wydał on rozkaz o rozwiązaniu AK. 252.07. Ukraińcy realizowali tym razem nie swoje a sowieckie plany. którzy znali się na wojskowości.).. We wsi Wołczkowce.) według wypowiedzi Adolfa Głowackiego z Milna-Bukowiny pow. Szeregowych na ogół puszczano wolno. a więc wyszukiwano wszystkich. 111.12. Wywózki te szalenie osłabiły żywioł polski na zajętych przez Sowietów terenach Wołynia i Halicji.1941) był ogólnie biorąc wrogi ale postępowanie ich było bardzo przebiegłe.45 r. jak tylko zaczęliby te kobiety mordować. zaczęło się prześladowanie akowców. którzy kupili ziemię w okresie międzywojennym z parcelacji wielkich majątków). ale stopniowo dobrali się i do nich „obdarowując” ich wyrokami po 15-20 lat zsyłki do łagrów. Bardzo mało pozostało też ludzi. 887. Za drugiej okupacji sowieckiej (od wiosny 1944 r. (na przykład oblicza się.705). Efekty tej strategii przeszły chyba nawet sowieckie oczekiwania.

Tłumaczenie polskie W. 15.B. – Wołyńska Okręgowa Delegatura Rządu 15. – Powiatowy Delegat Rządu. 1293) (tłumaczenie z Latopisu UPA. wielu jest na usługach Gestapo.3. szczególnie z Małopolski Wschodniej. 1944 r. Za przeprowadzoną wspólnie wyprawę i współpracę składam komandyrowi Korze jak również strzelcom szczere podziękowanie a równocześnie życzę jak najlepszych sukcesów w ofiarnej służbie Ojczyźnie. W żadnym wypadku nie wolno dokonywać napadów na wsie ukraińskie oraz mordować i grabić bezbronną ludność.R. Przykłady rozkazów i dokumentów: 15. wyprawę oddziałów Jarka i Topoli pod dowództwem komandyra Łajdaki ze wsi Łuka na futor Łuka (gm. a z nimi tabory wszystkich oddziałów pod ochroną komandyra Szauły na Dobrzyń (gm. że to Dmytro Koryneć) 15.). Włodzimierzec. zaopatrzyło się w dowody osobiste dla Polaków i często zmieniało nazwiska na nazwiska o brzmieniu polskim. Włodzimierzec).O. Wielu Ukraińców dla ułatwienia sobie warunków życia wśród Polaków. choć były także przypadki bardzo brutalnego postępowania. Ostrzegamy przed tymi przybyszami. Inspektor Podokręgu II W. Sawur dał mi rozkaz wymordowania wszystkich Polaków w okręgu 104 105 . (futor) Ostry Róg. w czym będziecie się myli. wszystkie w gm. zostałem mianowany dowódcą oddziału liczącego 450 ludzi. (futor) Zgoszcz (lub Zhoszcz). Stepańgród.D. pow.B. kto Wam tam da miednicę.4. (Woł. Prosimy o jak najszersze rozpowszechnienie tego ostrzeżenia 15. W tym samym czerwcu 1943 r.08.  Fragment sprawozdania sytuacyjnego z Ziem Wschodnich z maja 1944 r. Powiatowych Komendantów Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa i Komendantów Baz Oporu w sprawie bezpieczeństwa na terenie Baz Oporu z 28 stycznia 1944 r. Włodzimierzec). Hutę (gm.43 Komandyra Borystena Rozkaz nr 24 Do wiadomości oddziałów Rozkazuję w celu likwidacji ostatnich w tym rejonie polskich osiedli. Punkt 6. Wołyń i Polissja. t.1945 r.K. Oddział Komandyra Worona ma zlikwidować polskie osiedla: (kolonia) Górne. Hutę. Inne sposoby walki (sposoby ukraińskie) nie licują z godnością narodu polskiego i stosowane być nie mogą. Włodzimierzec). Żołnierz rosyjski natomiast doradzał co wziąć a czego nie. Poliszczuka25 W czerwcu 1943 r. Za ten kilim dostaniecie żywność i walonki (ciepłe filcowe buty na śnieg). napłynęło do województw centralnych dziesiątki tysięcy Ukraińców uciekających przed bolszewikami. Nowa seria. Jedynie w czasie obronnej walki napadających bandytów ukraińskich – niszczyć przez zastrzelenie. Komandyr grupy Borysten (dziś wiadomo. 1278). z których wielu niewątpliwie bezpośrednio lub pośrednio jest winnych śmierci naszych braci mordowanych przez bandy ukraińskie.znajomej często wspomagał żywnością. łukiem okrążyć las i zlikwidować napotkanego wroga. inni zaś gotowi są uzyskane o naszym życiu wiadomości sprzedać naszym wrogom dla doraźnych korzyści.1. które zawsze są drogowskazem dla ich poczynań. Mateusz (dziś wiadomo: Bolesław Haber) Objaśnienia: P.R-ów do dnia 15. a przez to także odchodzi z naszej grupy. Weźcie tę miednicę. (Departament Informacji i Prasy Delegatury Rządu RP na Kraj) (Woł 1282) Ostrzeżenie Z Ziem Wschodnich.R.R. Oddziały komandyra Kory i Worona.  Instrukcja Inspektora Podokręgu Łuck Wołyńskiej Okręgowej Delegatury Rządu dla Powiatowych Delegatów Rządu. W. spotkałem się w lesie kołkowskim z Kłymem-Sawurem zastępcą przedstawiciela sztabu głównego dowództwa Andruszenko.2.  Rozkaz likwidacji osiedli polskich w powiecie sarneńskim dla oddziałów pierwszej grupy UPA wydany przez komandyra Borystena z 2 września 1943 r. (Woł. Dubowe. Powiatowi Komendanci sporządzą odpisy i wręczą wszystkim swoim podkomendnym oraz złożą mi szczegółowe sprawozdanie za pośrednictwem P.II. Włodzimierzec) Po skończeniu wymienionej akcji oddział komandyra Kory odchodzi do samodzielnych akcji. O wielu takich przypadkach doradzania i cierpliwości słyszało się. Przybysze ci nie mogą oczekiwać od nikogo z nas przychylnego przyjęcia.  Wyjątki z zeznań Jurija Stelmaszczuka – protokół posiedzenia sądowego Trybunału Wojskowego Wojsk NKWD Kijowskiego Obwodu (wyrok wydany 06.IX. – Państwowy Korpus Bezpieczeństwa – odpowiednik Państwowej Policji.K. Żyd i Ukrainiec zajęli się „rewizją” polegającą na przywłaszczaniu sobie co cenniejszych przedmiotów.D.O.2. P. Punkt 10.D.D. Sarny) i wieś Stepańgród (gm. tym też są niebezpieczniejsi. UPA ta zapillja. oryginał: Państwowe Archiwum Rówieńskiej Obłasti) Bojowa grupa UPA Postój dnia 2. Ukraińcy znają dobrze język polski i mają w ten sposób ułatwione dostanie się do środowisk polskich. Zarządzenie niniejsze podać do wiadomości wszystkich żołnierzy P.

. UPA w PRL po zakończeniu wojny. zapominając. Polska ludność była wyrzynana a ukraińska i łemkowska z własnej woli albo pod przymusem lub ze strachu dostarczała im rekrutów i zaopatrzenie oraz służyła noclegami i jako siatka wywiadowcza. Dla ludności wysiedlanej fakt opuszczenia gospodarstw był bolesny. Nie miałem prawa nie wykonać rozkazu. Musieli zdecydować się na ucieczkę (w przypadku tej grupy udaną) przez Czechosłowację do Niemiec Zachodnich i dalej (Boreć1 osiadł aż w Australii). Moim zdaniem porównanie to jest niesłuszne. Upowcy mordowali Polaków za samą przynależność narodową. Ich metody postępowania na tym terenie nie wiele się różniły od stosowanych na Wołyniu i w Halicji. czyli jak mówi Edward Prus33. Partyzanci polscy również mieli nadzieję. w ramach dobrowolnej wymiany ludności w 1945 r. Jedno jest pewne – państwo polskie nie mogło sobie pozwolić na to. W pamiętnikach upowca Borecia1 z oddziału Hromenki jest opis jak im z głodu puchły nogi. Nic podobnego nie nastąpiło. Po ustaleniu granic PRL w latach 1945-1946 r. Naturalnie nie są to dane dokładne. a zdobycie paru kartofli na osobę było wielkim osiągnięciem. gdyż poakowska i nacjonalistyczna polska partyzantka została zwalczona przez władzę ludową bez wysiedleń.W moim okręgu wymordowano około 3000 Polaków. aby wspomóc działające tam siły upowskie. za Prusem33). 16. nie były zbyt częste. aby przez wiele jeszcze lat po wojnie na jego południowo-wschodnich krańcach byli mordowani jego obywatele i ginęli żołnierze. cyt. niszczyli infrastrukturę i dążyli do oderwania części terytorium od Państwa. na południowo-wschodnie powiaty Lubelszczyzny i wschodnie Rzeszowszczyzny przeniosły się pod presją wojsk NKWD niektóre kurenie (bataliony) upowskie z Wołynia i Halicji. na nowym miejscu otrzymali zapomogę na zagospodarowanie. Wysiedlenie ludności było najbardziej humanitarna metodą5. Walki trwały aż do sierpnia 1947 roku. To było coś zupełnie innego niż polska partyzantka i inne musiały być środki zwalczania.1. przesiedlono na 106 107 . korzystając z różnych amnestii. że rozpęta się trzecia wojna światowa. na dobrze zagospodarowane poniemieckie gospodarstwa z murowanymi domami. 16. były palone zagrody. Nacjonaliści ukraińscy oskarżają władze polskie o spowodowanie tym wysiedleniem wielkiej krzywdy ludności ukraińskiej. Wysiedlanie wsi odbywało się początkowo dobrowolnie w ramach wymiany z polską ludnością z Wołynia i Halicji. wysadzane mosty i budynki stacyjne oraz by było całkowicie zdezorganizowane życie gospodarcze.5. Dla wielu była to nie krzywda a znaczny awans. Spośród ludności ukraińskiej mieszkającej w Polsce w jej granicach z 1945 r. tylko w nocnej koszuli boso po śniegu zostawiając cały dorobek pokoleń na łasce losu i potem czekali tygodniami często w chłodnej porze roku na stacji i jechali do Polski też tygodniami w odkrytych wagonach przymierając z głodu.. w ten sposób w Kowelskiem wymordowano około 5000 Polaków. Historyk Grzegorz Motyka18a twierdzi.2. zaś na wykonanie rozkazu nie pozwalały mi osobiste przekonania. Nikt nie mordował niewinnych cywilów. ale wysiedleńcy mogli brać prawie cały swój ruchomy majątek i opuszczając swoje ubogie chaty przenosili się do północnych lub zachodnich części Polski. po drodze byli otoczeni opieką i żywieni. [Uwagi: Jurij Stelmaszczuk został skazany przez władze sowieckie na śmierć – wyrok wykonano]. że jedynym powodem przesiedleń była ludobójcza działalność OUN-UPA. ale Sawur zagroził mi sądem polowym. Walki te były bardzo trudne. ale mogli oni wziąć dużą część majątku ruchomego i inwentarz. którzy zwykle musieli uciekać spod upowskiej siekiery tylko w tym co mieli na sobie. Stąd też powroty. W kwietniu 1947 roku zarządzono więc wysiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie odzyskane i znaczne nasilenie działań wojska – nazwano to akcją (operacją) „Wisła”. Potem dopiero pod przymusem. Sytuacja była skomplikowana. bowiem nie pozwalano nam prowadzić sprawozdań statystycznych. Działania te rzeczywiście były skuteczne. którzy po raz pierwszy wstępowali do boju. Na szczęście Sejm Rzeczypospolitej nie popełnił tego błędu i nie potępił operacji „Wisła”.. . że wysiedleń Ukraińców i Łemków można było uniknąć. Całe kierownictwo Kowelskiego w tej liczbie również ja wystąpiło przeciwko takiej propozycji. gdy już było wolno wracać. Gdyby walki trwały dłużej zginęłoby także nieuniknienie wielu cywilnych Ukraińców. Po stronie upowskiej byli to bardzo doświadczeni i dobrze uzbrojeni wojacy a po polskiej przeważnie słabo przećwiczeni młodzi żołnierze. Upowcy mieli nadzieję oderwania tych ziem od Polski po spodziewanym przez nich rychłym wybuchu III wojny światowej. Potępienie operacji „Wisła” przez Senat było zdaniem Kresowian wielkim błędem5 i zostało przez nacjonalistów ukraińskich szeroko wykorzystane na gruncie międzynarodowym do szkalowania dobrego imienia Polski. Bez operacji „Wisła” jak przyznają sami Ukraińcy walki na tym terenie trwałyby jeszcze 10 lat (Litopys UPA tom 16. prócz tego 1500 – 2000 wymordowało SB. że Ukraińcy idąc za tym przykładem potępią mordy Polaków na Wołyniu i w Halicji. Działalność OUN-UPA w Polsce po 1945 r... zwykle skanalizowane i zelektryfikowane. nie niszczył infrastruktury kraju. Jak to porównać do ekspatriacji Polaków z Kresów. ani nie myślał o oderwaniu części Rzeczypospolitej od Macierzy. ze śre- dniowiecza przenosili się w wiek XX. i operacja „Wisła” 16. Wielu senatorów miało złudną nadzieję. Senat Rzeczypospolitej podjął nawet uchwałę potępiającą operację „Wisła”. Gdy te nadzieje prysły starano ukryć się i zatrzeć za sobą ślady lub ujawnić.kowelskim. czasem.Operacja „Wisła” Jedynym sposobem szybkiego zwalczenia band było odcięcie ich od baz zaopatrzenia i informacji33.

Tam. mieszali ją z plewami lub sieczką i ubijali klepisko.. Zaznacza też. swego przeciwnika. Kulińskiej16) W latach 1944-47 członkowie UPA i innych ukraińskich nacjonalistycznych organizacji uciekając przed wojskami sowieckimi lub przed karzącą ręką sądów znaleźli się w wielkiej liczbie w Niemczech Zachodnich skąd potem część z nich dalej emigrowała do Stanów Zjednoczonych A. mimo że w wielu okolicach działała antykomunistyczna polska partyzantka. „jej oddziały występowały w czasie walk i bezpośrednio przed nią w mundurach Wojska polskiego. Armią Wojska Polskiego pod dowództwem gen Berlinga wyruszyło do kraju około 100.. b. Czy to nie była sytuacja nadzwyczajna? Nigdzie w Polsce czegoś takiego nie było. „ Prus33 cytuje wypowiedź jednego z przesiedleńców: Trudno dziś uwierzyć. który 108 109 .33.” Awans materialny pociągnął za sobą także awans edukacyjny – bardzo wielu potomków przesiedlonych Ukraińców i Łemków ukończyło szkoły średnie i wyższe i otrzymało dobre posady. a kursem strategicznym .742 osób ewakuowało się z armią Andersa do Iranu. że w przypadku „stanu wyższej konieczności” prawo międzynarodowe i polskie dopuszczało zastosowanie szybkich i skutecznych środków zaradczych.mocarstwowy „europejski ukrainocentryzm”: Ukraina ma się stać geopolitycznym centrum Europy. 1991 początkowo jako Socjal-Nacjonalna Partia Ukrainy (SNPU).760.) – Naruszenia.. Tu przypomina mi się relacja mojej dobrej znajomej. która w latach 1945-1946 mieszkała w Przemyślu i prawie codziennie obserwowała łuny pożarów co raz to na innej stronie nieba. odmawiające współpracy z ukraińskimi nacjonalistami.. Potem. zostały w międzynarodowym prawie karnym uznane za zbrodnie wojenne”. Dzisiaj obserwujemy w Zachodniej Ukrainie gwałtowne odradzanie się nacjonalistycznych ugrupowań i partii politycznych nawiązujących do tradycji banderowskich. a z I. ma się wzmocnić militarnie przez wejście do NATO (brak wzmianki o wstąpieniu do Unii Europejskiej) i uzyskać dostęp do taktycznej broni jądrowej.Rosenberga i J. Niektórzy znów zrywali podłogi w domach. co stanowi podstęp zabroniony przez prawo międzynarodowe”.. Stwierdza również.. o których mowa. aby ktoś to określił bardziej szczegółowo. podoficerów i szeregowców. Prócz tego około 355. jej obecnym przywódcą jest Olech Tiahnybok. co było praktyką powszechną. ale byli pośród nas tacy co niszczyli elektryczność i zapalali przywiezione z sobą naftowe lampy. Sowietów i nacjonalistów ukraińskich trudno ocenić. ten sam.in. Ugrupowań takich jest wiele. dowódcy GO „Wisła”33: „Jeszcze raz pouczyć wszystkich podwładnych oficerów.P.V.000 żołnierzy. ale największe znaczenie zyskała partia „Swoboda”. c. Banderyzm na Ukrainie dzisiaj (rozdział opracowany głównie na podstawie pracy L..” - Przesiedleńcy tymczasem przeżywali oszołomienie. Elektryczność ich przerażała.Ukrainę 482 tysiące Ukraińców i Łemków. Celem partii jest budowa potężnego Państwa Ukraińskiego. ściślej Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Swoboda (Wseukrajinśke objednannja Swoboda). Pani profesor Maria Pawłowiczowa22 określa tę liczbę na około 2 miliony osób. Szawłowski14a dodaje do tych wniosków Fleminga. kolumna bez żywności i furażu odejść nie może. przyzwoleniu na taką praktykę przez polityczne kierownictwo”. 17. Ilu Polaków w sumie na Kresach padło ofiarą ludobójstwa trzech agresorów ....000 Polaków uciekło z Kresów wcześniej. Fleminga: a. że taka kwalifikacja upoważnia do nazywania formacji UPA bandami. Prof.. że przesiedleni są obywatelami polskimi i muszą być należycie traktowani i muszą mieć możność zabrania ze sobą wszystkiego.. Warto by było. nosili glinę. „UPA zabijała osoby cywilne narodowości polskiej a także niekiedy osoby narodowości ukraińskiej. Szawłowski44a.263 osoby. Wielu z nich się wzbogaciło i wielu nadal hołdowało ideologii Doncowa i rozwijało skrajny ukraiński nacjonalizm. 115. Po raz ostatni ostrzegam dowódców pułków i oficerów polityczno-wychowawczych przed bezmyślnym.3. co im jest potrzebne. Kanady.. na własna rękę. pospiesznym wysiedlaniem (bez wyboru i uzasadnienia – aby prędzej i jak najszybciej wysiedlić) – w razie powtórzenia się takich faktów wyciągnę konsekwencje. To im zapewniło bezkarność (m. Na całych Kresach pozostało około 2 miliony osób7. że „prawa narodu” mają pierwszeństwo przed prawami człowieka i obywatela.. 1947. Podłoga wydawała im się nazbyt pańska. „UPA zabijała żołnierzy Wojska Polskiego.. Goebbelsa a jako symbol Swobody wilczy hak (Wolfsangel). Na stronie internetowej SNPU można było znaleźć tłumaczenia pism notabli hitlerowskich A.Niemców... Przytacza on ocenę prawno-międzynarodową UPA wg M.. Natomiast Polaków z Wołynia i Halicji przesiedlono 1. 2009 mówi. wielu z nich zostało zatrudnionych w służbach wywiadowczych szukających ludzi znających języki wschodniosłowiańskie i stosunki w Związku Radzickim. traktowanie musi być jak najbardziej ludzkie i życzliwe. 16. (. Wyjątek z rozkazu nr 007 z 11. niszczyła mienie cywilne w sytuacjach niezwiązanych z prowadzeniem działań zbrojnych.” d. Oficjalny program Swobody z r. Podstawy prawne dla przeprowadzenia operacji „Wisła” analizował prof.. Australii itd. że „akcja <Wisła> od strony prawa międzynarodowego nie mogła budzić żadnych wątpliwości” a także „nie budzi zasadniczych zastrzeżeń z punktu widzenia ówczesnego (polskiego) prawa wewnętrznego”.. R. Gdy powstało państwo ukraińskie spora ich grupa przyjechała do Halicji i zasiliła powstające na nowo ukraińskie ugrupowania skrajnie nacjonalistyczne. (a to) świadczyło o. Partia powstała w r. Banderze i Łebiediowi). w ramach operacji „Wisła” przesiedlono jeszcze 140 574 Ukraińców i Łemków na północne i zachodnie tereny Polski.

ich metody walki – najlepsze podręczniki budowania państwa. W tym ostatnim mieście ma nawet własnego mera. w Dekalogu ukraińskiego nacjonalisty punkt 7 został sfałszowany bo zamiast prawdziwego brzmienia: nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy. rasistowskie. ani recenzowane i nikt nie powiadomił Ministerstwa o ich treści.. że ziemia rolna ma się stać własnością państwa i ma być przekazywana rolnikom w dziedziczne użytkowanie. aby Ukraińcy uczyli się od HAMAS-u terroryzmu i nienawiści do Izraela. jako Polacy mieli wielkie poczucie winy wobec Ukraińców. „Teki” przedstawiają w wielu punktach banderowski punkt widzenia na to co się działo na Wołyniu i w Galicji (Małopolsce) Wschodniej oraz na akcję „Wisła”. Według prof. W czasie wyborów komunalnych w r. Nacjonaliści ukraińscy urządzają marsze i manifestacje w miastach Galicji Wschodniej. 18. Ministerstwo Edukacji Narodowej powiadomiło prof. Grotta i innych. oczywiście takie działanie musi być zrealizowane. Nie ukrywa swojej sympatii do neonazizmu. To wszystko zakrawa już na szaleństwo. Recenzja prof. Wypowiedź Iryny Farion (jest radną Lwowskiej Rady Obwodowej): Idee Bandery i Szuchewycza – to najpewniejsza broń w naszych rękach. aktywista partii Swoboda): My uznajemy kult siły w służbie idei. Wysockiego dotycząca „Tek” ma 35 stron mogę więc zacytować tylko kilka przykładów jego zarzutów: np. Idea ukraińskiej nacji przewiduje priorytet Ukraińca przed innymi nacjami – życie i zdrowie Ukraińca ponad wszystkie inne względy. ale brak jest opisów ucieczek Polaków 110 111 . Szczytem bezczelności można nazwać apel Radnego Olega Pankiewicza ze Swobody. 2012.  Teki Edukacyjne Instytutu Pamięci Narodowej „Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945”7a Mimo wszystko muszę kilka słów powiedzieć o Tekach edukacyjnych IPN. Charakterystyczne wypowiedzi przedstawicieli partii Swoboda: Ołeh Tiahnybok: Nasza ideologia jest oparta na pracach Dmytra Doncowa. Czasem wypowiedzi są zupełnie absurdalne: Andrij Ilenko – członek rady politycznej partii Swoboda: Polaków trzeba tak samo nienawidzieć jak Moskali. Na przykład... „Teki” te zostały gruntownie skrytykowane przez profesora Józefa Wysockiego48 jeszcze w 2008 r. w których biorą udział tysiące ludzi. napisano w Tekach: nie zawahasz się wykonać najniebezpieczniejszego czynu kiedy tego wymaga dobro Sprawy. Wśród postulatów gospodarczych znajdujemy taki. bo przed II wojną światową swoimi akcjami ludobójczymi chcieli zniszczyć Ukraińców. Apelował także. W Tekach są opisy wysiedleń Ukraińców. Uczeń jednak nie wie. Iwanofrankiwsku (dawniej Stanisławów) i Tarnopolu. lepiej zdawałby sobie sprawę z tego. że pomniki wolno wznosić tylko mordercom ale nigdy ofiarom. kto jest ofiarą a kto katem i kto powinien mieć poczucie winy. pomija się także wielu ważnych autorów jak W. którzy przeciwstawiają się dążeniom swobodowców i wchodzą z nimi w polemikę.7 % wyborców i obecnie partia ta dysponuje samodzielną większością we Lwowie.miasto Kraków jest określone jako staroukraiński gród a poeta Juliusz Słowacki i królowie polscy Zygmunt August i Stanisław August Poniatowski są uznani za Ukraińców. a dzisiaj są już trzy takie książki dotyczące Małopolski Wschodniej. W Tekach pomija się wpływ ideologii faszystowskiej Dmytro Doncowa.. Rośnie pokolenie młodych historyków pracujących nad „wybielaniem” UPA. To jest moje stanowisko. Takimi absurdami karmi się ukraińską młodzież. Tezy są tak napisane. bez czego nie można zrozumieć genezy UPA i postępowania jej członków. aby zdemontować pomnik ofiar UPA we Wrocławiu. w którym apeluje do polskich i ukraińskich elit i naukowców. że polska młodzież będzie miała skrzywiony pogląd na historię własnego narodu. których doznali od Ukraińców Polacy i przedstawiciele innych narodów. W przewodniku wydanym w 2010 r. 2010 zagłosowało na Swobodę w Galicji Wschodniej 25.. że opisy mordów popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich na Wołyniu zapełniają ponad 1000 stronnicowe dzieło. Ma szanse do wejścia do parlamentu w czasie wyborów w r. B. Wynikałoby z tego. przez fundację Ukraina-Ruś .. Gdy przy zagrożeniu dla tych wartości konieczne jest działanie związane z pozbawieniem życia wrogo nastawionego do Ukraińca osobnika. z tym.. Partia ta usprawiedliwia wszystkie krzywdy. ale czy zdołają zahamować ich imperialistyczne dążenia zagrażające wojną wszystkim sąsiadom? Opanowanie Wschodniej i Południowej Ukrainy przez ruchy nacjonalistyczne o podłożu faszystowskim byłoby zarówno dla Polski jak i dla samej Ukrainy nadzwyczaj niebezpieczne5. natomiast uważa za zbrodnie wszelkie antyukraińskie działania przedstawicieli innych narodowości. Na szczęście. że „Teki” nie były przez Ministerstwo zamawiane. Wznoszone są okrzyki w rodzaju przyjdzie Bandera – zrobi porządek. jest to sprawa ważna bo zostały rozesłane powszechnie do szkół i mogą spowodować. przytoczony jest pełen emocji opis morderstwa popełnionego na Ukraińcach z Terki przez polskiego żołnierza (wbrew ogólnie obowiązującym rozkazom). Poliszczuka. Wysockiego. czy Łemków. Gdyby to wiedział. aby uczniowie.był używany przez Hitlerjugend i hitlerowską partię NSDAP. Wysockiego. zwłaszcza młodzieży. my jedynie staramy się ją uwspółcześnić Jurij Michalczyszyn (Radny Rady Miejskiej Lwowa. W innej wypowiedzi wzywa. Głoszone są hasła antypolskie. ale dzięki Banderze Polacy nie potrafili wymordować wszystkich Ukraińców w II Rzeczypospolitej. zwłaszcza we wschodniej Ukrainie znajdują się ludzie rozsądni. żeby Sejm RP nie uznał UPA za formację zbrodniczą. że mordowano stosując wymyślne tortury i to z aprobatą swojego dowództwa. to jest stanowisko partii. mówi że książka Hitlera Mein Kampf jest od 16 lat jego „przewodniczką”.

rocznica rozpoczęcia przez Organizacje Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińską Powstańczą Armię na Kresach II Rzeczypospolitej tzw. 2008. Motyka wyprostował niektóre treści w stosunku do tego co napisał w „Tekach” i chwała mu za to. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. którzy podjęli dramatyczna walkę w obronie polskiej ludności cywilnej i przywołuje bolesną pamięć o ukraińskich cywilnych ofiarach. str.. Być może wpłynęła na to także ostra krytyka jego książki „Ukraińska partyzantka 1942-1960” (Warszawa 2006) dokonana przez Poliszczuka32. Nortom. 2009. Polska-Ukraina: trudne pytania. 2002. Wrocław 14. 5 zmienione. the Ukrainian Police and the holocaust. Krwawy błękitno-żółty tydzień ukraińskiej irredenty. Grott B. Popek L. np. UPA u wiri borot’by. Wyd.) Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich. Kraków. 2009. 3. 2006. UCHWAŁA Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 lipca 2009 r. Co o operacji „Wisła” powinniśmy wiedzieć. Wrocław. Siekierka S. Wyd. 15. Wyd. Montreal. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej składa hołd pomordowanym Rodakom i obywatelom polskim innych narodowości oraz członkom Armii Krajowej.. w sprawie tragicznego losu Polaków na Kresach Wschodnich W lipcu 2009 roku mija kolejna 66. Duchowieństwo diecezji łuckiej. Wyd. Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale (w druku w tym numerze). Warszawa. Wyd: Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej. Kulińska L. Isajewicz J. Tokarczuk Internet. Jastrzębski S. Wyd. Warszawa. 5.A. 11. Wyd. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska (czasopismo) 17-24.. 16a. Wysiedlenia. Szaynok A. Bellona. pokazując zbrodnię ludobójstwa popełnioną przez OUN-UPA w pełnych barwach. Dębowska M. W swojej ostatniej książce18a prof. W: Ajnenkiel A. 2011. Waga faktów po jednej i drugiej stronie jest w Tezach edukacyjnych IPN całkowicie zwichnięta. Dom Wydawniczy „Ostoja” Krzeszowice. 8a Jankiewicz L. Klimecki M.. Księgarnia Akademicka. Czerwone noce. wypędzenia i ucieczki 1939-1959.2011. ATLA 2. Wrocław.2012. wymuszonych grozą śmierci. antypolskich akcji – masowych mordów o charakterze czystki etnicznej i znamionach ludobójczych. Tragedia Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej winna być przywrócona pamięci historycznej współczesnych pokoleń. The Organization of Ukrainian Nacionalists. Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Pure soldiers or sinister Legion.S. Kraków. 6.S. 16. 01. Kuczerpa M. Warszawa. ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. Dążenie do zrównania Kaina z Ablem charakterystyczne dla dzisiejszych sympatyków banderyzmu20 prowadzi jedynie do odrodzenia się tego ruchu. 12. Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów.06. Sienkiewicz W. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. 2008. 10. Black Rose Books. 2.. Kędzierzyn-Koźle. W: Grott B. Tylko na drodze obnażenia całej prawdy może nastąpić zbliżenie tych dwóch narodów tak bardzo obu im potrzebne. Wyd. (ed. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymskokatolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947. Referat przygotowany na Seventh Annual Danyliv Research Seminar on contemporary Ukraine 20-22. 2004. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wyraża szczególne uznanie i wdzięczność tym Ukraińcom którzy często z narażeniem własnego życia pomagali i ratowali swoich polskich sąsiadów.ze swoich gospodarstw. Wrocław. MARSZAŁEK SEJMU /-/ Bronisław Komorowski Literatura 1. Siekierka S.. Wrocław.10. Polihymnia Lublin.. Instytut Pamięci Narodowej. odnośnie akcji „Wisła” i działalności Istriebitielnych batalionów. 7. około 1989/1990. tendencję do wybielania banderyzmu i przyczerniania działań polskich również i w tej ostatniej książce Motyki18a odczuwa się wyraźnie. Spohady uczasnyka powstanśkoji borot’by (19411948). 14a Korman A. 2012.Komański H. (red. Filar W.. Nortom. w tym szczególnie Polaków i Ukraińców. Witold Listowski. Demart S. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. 9. Samoobrony Kresowej i Batalionów Chłopskich. 2002. Kęsik J. Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939. Konieczny Z. 13. Himka J-P. Teki Edukacyjne. 1990. 2007.): Polityczne. Littman S. 19. Komański H. Wyd. nie mniej. 112 113 . Jankiewicz L. W: Listowski W. Atlas ziem Polski. Kulińska L.. 1939-1946. Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945. Borec Homes Pty Ltd. co naocznie dzisiaj widzimy na Zachodniej Ukrainie. Księgarnia Akademicka. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. 8. Koło Lwowian. Dokąd zmierzasz Ukraino? Odradzanie się skrajnego nacjonalizmu na Ukrainie. 2006. Australia i Studia Oleś. Ukrajina. 2004. Stow. Nortom. Żbikowski A. Cybulski H. Boreć J.. Makarczuk S. Tom 9.05. W. 2011. 4. 7a. Warszawa. który poszedł inną drogą. Chwała profesorowi dr Wiktorowi Poliszczukowi wołyńskiemu Ukraińcowi. Hryciuk G. 2012.Korman A. 2003.. Nacjonalizm chrześcijański. Tłum. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej.. Jest to zadanie dla wszystkich władz publicznych w imię lepszej przyszłości i porozumienia narodów naszej części Europy. Serhijczuk W. Grott B. Z krwawych dni Lwowa 1941 r.. Londyn. 2010. Wyd. 2002. 16-17. Juchniewicz M.

Woczeja S. Nakł. 2003. (spowiedź Ukraińca) Nakładem autora. Komański H. Poliszczuk W. Operacja „Wisła”. Poliszczuk W. Nakł.. 24. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. Toronto. 43a. 2005.I. 2006. 41. Wyd. Warszawa. (Patrz str.II. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła rzymskokatolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce wschodniej w latach 1939-1945. 31. 45.html. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach Południowo-Wschodnich. Doktryna Dmytra Doncowa. Księgarnia Akademicka. 25-26. 19. 39. Bł. Szawłowski R. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłumaczenie z ukraińskiego. 48. Poliszczuk.). Kury. 1939-1947.Szawłowski R. Wysocki J. Poliszczuk W. Wyd. Patriarcha galicyjski. Nr 88: 57. 2008. 2010. Przegląd stanowisk badawczych. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. Wyd. 41a. Nacjonalizm ukraiński. Operacja „Wisła” w świetle prawa. Prus E. Stosunki Polsko-Ukraińskie 1939-1945”. 38. 2011. 36. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach cz. Poliszczuk 2002. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Dowody zbrodni OUN i UPA. rok wyd. Poliszczuk. Listowski. Prus E. 2007/2008. Warszawa 43. W. 22. 2003b. Recenzja. 23. 18a. Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej Nr. 1996. Ludobójstwo. Siemaszko W. Dofinansowane przez Radę Ochrony pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. Nortom. Wrocław. 2000. Kraków. Komański H. Niewiński J. Siemaszko E. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. Ludobójstwo i wygnania na Kresach. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. Wołczański J. Nakładem autora. Motyka G. Wrocław. 2011. Grzegorz Motyka – Ukraińska partyzantka 1942-1960 (2006). Pawłowiczowa M.. 44. W. str. 1999. Wyd. Toronto. autora. Warszawa. Nortom. Komański H. Etapy wyniszczenia Polaków i ich kultury na Kresach po roku 1939. 2007. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańczą Armię. O holokauście Żydów w wykonaniu ukraińskich nacjonalistów w duchu programu NSDAP i SS. tom II. Stepan Bandera (1909-1959) Symbol zbrodni i okrucieństwa. Nortom. http://www. Działalność nacjonalistów ukraińskich na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. I. 20. Warszawa. W. Wrocław. Poliszczuk W. Rzecz o arcybiskupie Andrzeju Szeptyckim metropolicie greckokatolickim (1865-1944). 37. Oryginał wydany w Moskwie w 1999 r. 1999. Katowice-Oświęcim. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. tom I i II.) Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. Ludobójstwo na Kresach Południowo-Wschodniej Polski w latach 1939-1946. 2004. 1861. Warszawa. 2003a. Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Tak było w Bieszczadach.A. Kędzierzyn-Koźle. 2012. 2. Materiały źródłowe Cz. Toronto.Poliszczuk W. Nakł. Gorzka prawda . 114 115 . Ukraińska powstańcza Armia. 2009. Wrocław 2011. 207-228. Głos Kresowian Biuletyn Informacyjny Kresowego Ruchu Patriotycznego. 2008. Prus E. Taras Szewczenko studium przez Leonarda Sowińskiego z dołączeniem przekładu Hajdamaków.) Polityczne. Siekierka S.63. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945.Wilczur J. 26.7-8 (116-117). Poliszczuk W. Wyd. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. 34. 2012. Uwagi do „Teki Edukacyjne IPN. 1995. Na rubieży. Wyd. Sowiński L. Wrocław. Wilno. Siekierka S. Wrocław. Na Rubieży 120:43-58. Metropolita Andrzej Szeptycki i biskup Grzegorz Chomyszyn wobec państwa polskiego. Siekierka S. Partacz Cz. autora. (red. Warszawa 44a. Personalia głównych inspiratorów OUN Bandery. Poliszczuk W. 2006. 32. Nr 23-25. Niedzielko R.. Adam Marszałek. 2000.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Wyd. von borowiecky. Zbrodnie przeszłości Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. Lwowskiej Obrzdku Łacińskiego. Działalność ukraińskich struktur nacjonalistycznych w latach 1920-1999. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. 25. tekst. 30. Wrocław. Gorzka Prawda Zbrodniczość OUN-UPA. Źródła zbrodni OUN i UPA. Glos Kresowian.386) 21. Toronto. Toronto 29.. 27. Toronto – Warszawa . Wrocław. Toruń. Str. Prus E. Kraków. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery. Wyd. 2006. 33. Nakładem autora. dostęp marzec 2012 r. Wrocław. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. W: Grott B. Strutyński M. Jakuba Strzemię Archidiec.Konflikt polsko-ukraiński 1943-1947. Wyd.17. pod redakcją R. 18. Nortom. 1996. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. 2. Poliszczuk W. Toronto. Siemaszko E. Cz. Nortom. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. Bulzacki K. Rękopis rozesłany do wielu ludzi. 35. Warszawa. Holokaust po banderowsku – Czy Żydzi byli w UPA? Wyd. 2003c.pl/ piojar/polemiki/rubiez/wyniszcz/wyniszcz. Wyd. W: Listowski W. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego Warszawa. Wyd. Nakł. 2001. Sutanna umaczana we krwi. Wyd. Wyd. Stosunki polsko-ukraińskie w Galicji w latach 1888-1908. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. 47. Poliszczuk W. Instytut Pamięci Narodowej. 76-112. autora. 2005. 46. Toronto 28. Od Badeniego do Potockiego. Nortom. Kraków. 2006. Powiat Kraśnik. 2006. Uniwersytetu Wrocławskiego. Wrocław. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. Wyd. Nr. 42. Michała Gałkowskiego. Motyka G.Kijów. W: Grott B. Różański E. Bilans zbrodni. Wyd. Prus E. (ed. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach (część 3) Dokumenty z zakresu działań struktur nacjonalizmu ukraińskiego w okresie od grudnia 1943 do 1950 r. 1999. Masłowśkyj W. 40. analiza. Wyd. 2010. Materiały pomocnicze Instytutu Pamięci Narodowej Nr 10. 2004.. 2001. Legenda Kresów. W: Paź B. 1939-1946. Volumen. Siemaszko E. 1939-1945. Wydawnictwo Literackie. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. Tom I. 2006..kki.

–dekanat. w książce Szczepana Siekierki i współautorów (2006) dla województwa lwowskiego i w książce Stanisława Jastrzębskiego dla województwa lubelskiego. Gwiazdką zaznaczono duchownych zamordowanych bezpośrednio przez nacjonalistów ukraińskich. par. ojcowie. czyli ówczesne województwa: lwowskie. także bardzo liczni Żydzi. którzy mieli odwagę jawnie potępiać zbrodnię ludobójstwa. niewielka południowa część województwa poleskiego a także wschodnia i południowa część województw lubelskiego i rzeszowskiego w ich dzisiejszych granicach. ks. dr hab. Strony podawane przed nazwiskami duchownych dotyczą miejsca w książce: Szczepana Siekierki i in. a z książki Stanisława Jastrzębskiego (2007) literą „J”. – gmina. policja ukraińska (Ukrainische Hilfspolizei) bardzo „zasłużona” w likwidacji gett żydowskich.. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego „IZ”. Stefan Babiński salezjanin ur. – parafia. kleryk.09. Członkowie wszystkich tych nacjonalistycznych organizacji zwani są często w tej pracy ogólnie banderowcami od imienia przywódcy OUN-UPA Stepana Bandery. stanisławowskie i tarnopolskie. a z drugiej strony są to stronice przynoszące wielką chwałę duchownym rzymskokatolickim tych ziem oraz tym księżom greckokatolickim. Służba Bezpeky (SB) obciążona odpowiedzialnością za największe okrucieństwa podlegała bezpośrednio OUN i działała najczęściej w ramach jednostek UPA. zamordowany dnia 25. Aresztowany przez policję ukraińską w 1943 r. w 1880 r. pow. Jej ręką zbrojną była Ukraińska Powstańcza Armia (UPA). Ludobójstwo. Antoni Beszta-Borowski ur. pow.1939 razem z ks. proboszcz par. materiały wzięte z pracy Ewy Siemaszko i Leona Popka (2004) są oznaczone literami „SP”. 2. Duchowni rzymskokatoliccy zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich lub przy współudziale nacjonalistów ukraińskich Województwo lubelskie: 1. w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2004) dla województwa tarnopolskiego. narażając się na śmierć w obronie prawd wiary i sprawiedliwości. Bez gwiazdki są nazwiska duchownych zamordowanych przez Niemców lub Sowietów przy współudziale ukraińskich nacjonalistów. Obszerne biografie wielu księży wspomnianych w tej pracy są przedstawione w książce Marii Dębowskiej i Leona Popka 2010. z książek ks. Badacze problematyki ludobójstwa popełnionego przez OUN-UPA na narodzie polskim Ewa Siemaszko i Leon Popek sporządzili w roku 2004 listę duchownych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich. lub o wymianę informacji. . np. Możejko. o.. wołyńskie.09. a w miastach i miasteczkach. w 1912 r. o którym mówimy to ziemie południowo-wschodnie II Rzeczpospolitej. itp. a z książki R.brat zakonny. Tomaszów Lubelski.. choć niejednokrotnie miała z nimi umowy o wzajemnym nie atakowaniu się i o dostarczanie broni i bojowego zaopatrzenia. postarałem się więc przedstawić w tej pracy uzupełnioną listę. lub byli aresztowani przez Policję Ukraińską i przekazani Gestapo. byli aresztowani dzięki donosom nacjonalistów ukraińskich. Zamordowany 25. Bielsk Podlaski.Prof. i popom prawosławnym. która działała samodzielnie i nie zależała bezpośrednio od Niemców. a po tzw. Jankiewicz Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale Wstęp Mordy na duchownych na Kresach II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1939-1947 są jedną z najciemniejszych stron ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. siostry zakonne. Mówiąc o „współudziale w zbrodniach” mam na myśli zbrodnie popełniane przez jednostki ukraińskie współdziałające z okupantem.*  (J. W przedstawionej liście. ss – siostra. . z książki Marii Dębowskiej i Leona Popka (2010) „DP”. dek. a także złożona z Ukraińców ale przeważnie z niemiecką komendą dywizja SS-Galizien z podległymi jej batalionami policyjnymi.. par.* (  KS) Ks. – ksiądz. przez 116 117 . Podlegały OUN-UPA także Samoobronni Kuszczewi Widdiły (SKW) i inne ukraińskie jednostki nacjonalistyczne. Teren.. takie jak batalion ukraiński Nachtigall w służbie niemieckiej. (ok. Od tego czasu minęło już kilka lat i ukazały się nowe pozycje literatury. ur. s. – ojciec..1939 r. Dub. archidiec. oo. Z Sowietami współdziałała w czasie pierwszej sowieckiej okupacji Czerwona Milicja złożona w dużej części z Ukraińców.*  (KS) B.urodzony. Leszek S. str. diec. Na tych terenach ludność polska i ukraińska była przemieszana i prawie w każdej wsi mieszkali przedstawiciele obu tych narodowości. Biała Podlaska. a liczne dokumenty źródłowe w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008). „zwolnieniu” uprowadzony przez policjantów ukraińskich i zamordowany. z książki Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008) „KS”. Niedzielki (2007) „Niedz”. – powiat. Wiele zbrodni było popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami. Stosowane skróty: gm. wzięte z książki Władysława Siemaszko i Ewy Siemaszko (2000) są oznaczone „SiS”. – archidiecezja.diecezja. br.180) Stefan Fabijański. 2007) dla województwa stanisławowskiego. o którym mowa było popełnione głównie przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). 3. pow.

 (KS) Ks.1941 r. 05.) S. że odbierał od Ukraińców zrabowane z plebanii rzeczy. rozstrzelany w sierpniu 1941 r.36) Ks. Jaworów). 352) Ks. w 1909 r. pow.  (str. Świrz). w r. w r.  (str. gm. (diec. 9. gm.1943 r. dek. zamordowany 08.10. Żandarmi niemieccy z udziałem policjantów ukraińskich spalili plebanię i w niej księdza w lipcu 1943 r. w 1870 r. 8. Stanisław Gustkowicz ur. W wyniku donosu nacjonalistów ukraińskich aresztowany przez gestapo. Zamordowany przez Niemców współdziałających z policją ukraińską dnia 02.*  (str. Władysław Tchórzewski ur.1943 r. pow. Marcin Kędzierski. gdy wrócił po przyjściu Sowietów.07. zmarł w obozie w Dachau 12.*  (SP. Krężnica. lat 41. Borów. 10 Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej. Tomaszów Lubelski (diec.07. lubelska.1944. proboszcz parafii Nabroż. lubelska dek. Tomaszów Lub. dek. lubelska. Ks. Krosno. pow.1907. Stanisław Skielimowski proboszcz par. dek. pow. 12. gm.01. lubelska.*  (KS) B. Chełm zamordowany po torturach 13. 1919 z III kursu Seminarium Duchownego we Lwowie zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w 1939 r. Mikołaj Kapuściński. Tomaszów Lubelski) wraz z księdzem Możejko.145).. w 1900 r. lat 42. 6. Leżajsk) aresztowany przez Niemców 02. 997) Ks. gdy wracał do swojego domu w Koniuchach pow. Jakub Jachuła.1941 r. Ulanów nad Sanem). par. J str. lwowska. wikariusz par. Stanisław Galewski. proboszcz par. proboszcz parafii Kobylany.06. dek. 1885. proboszcz parafii Lubień.  (J str. lubelska). lubelska.*  (J str. kapelan 24 p. Nisko (diec. J str. Tomaszów Lubelski).40 na podstawie donosów nacjonalistów ukraińskich. lat 40.. Na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowany przez gestapo i policję ukraińską dnia 01. W lipcu 1943 r.09. 7. Kościół z tabernakulum został zbezczeszczony.02.06. NN proboszcz parafii Klelów. Biłgoraj (diec. Szutowa. Ks. kap..02. lubelska. pow. i pow. pow. 10.nacjonalistów ukraińskich we wsi Dub. 13.1944. 04. Ratując życie uciekł do Lwowa.1939 r. Leżajsk w pow. Błażej Nowosad. 180) B.09.05. (  SP. Longina (Wanda JaninaTrudzińska) służebniczka starowiejska z Zakładu dla Sierot Wojennych w Turkowiczach. Ks.*  (KS) Ks. 5. 9. 7. przemyska. (archidiec. dek. proboszcz par. lubelska. Stanisław Kołodziej ur. dek.09. 95) Ks. Hrubieszów (diec.*  (SP. Miasto. Szutowa. 191) Ks. 17) Ks. 4.1944 r. pow. (  J str. Zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 19. Tomaszów Lubelski (diec. pow. na Węgry. 17. Ks Marceli Weiss. podczas próby przejścia pułku przez granicę.J). Zygmunt Pisarski.*  (str. pow. Świdnik.  (SP. proboszcz par. janowski (diec.*  (KS) Ks. 16. 1943 r. dek. 118 119 . 10. Chełm) Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 13. rez. proboszcz parafii Gdeszyn. ktoś go zastrzelił. kleryk. dek. Potok Górny. Bełz). Województwo lwowskie 1. 25. Aresztowany z udziałem policji ukraińskiej i przekazany do gestapo. dek.  (KS) Ks. Brzeżany. Został aresztowany przez policjantów ukraińskich i rozstrzelany przez Niemców 04. 8. na wzgórzach Wuleckich. pow. 5. J str. podobno za to. dek. Włodawa (diec. 3 Zamojskiej Dywizji Piechoty zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce na drodze Zamość-Biłgoraj 18. ur. 15. pow. zamordowany we wsi Dub. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich dnia 13 (lub 19 . bernardynów we Lwowie.1915 należał do zgromadzenia oo. Tomaszów Lubelski) wraz z dwoma klerykami dnia 25.*  (J str. pow. zesłany do obozu w Dachau gdzie zginął w r. ur. w 1911 r. Jakub Dymitrowski. Bóbrka (archidiec. Marian Kłonowski proboszcz parafii Chlebowice Wielkie (siedziba gminy).08. (diec. wikary parafii Lubaczów aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do więzienia Niemcom.1941 r. w 1916 r.05. Jaworów (diec.1944 r. podlaska). Władysław Jacniacki. dek.). 12. Sokal. Jana Kazimierza. 11.40 r. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 27.210). Wiktor Możejko zamordowany we wsi Dub. J str.*  (KS) Ks. proboszcz par.1943 – J) wraz z 20 parafianami przez UPA. Jan Gałek (Franciszek) OFM bernardyn ur. pow.12.*  (KS) Ks. rtm rez. dnia 25. Tomaszów Lubelski (diec. Kraśnik. Klesztów. rozstrzelany w marcu 1944 r. w 1914 r. 1944 r. Żmudź. 2. Rudki. 6.. Hrubieszów (diec. przemyska. pow. Albin Barnaś lat 40. 1169) Ks. lat 60.04. Dr Władysław Komornicki ur. proboszcz par. 64). Chełm.*  (SP.180). Biłgoraj). został zastrzelony przez policjantów ukraińskich. przez nacjonalistów ukraińskich. Łańcut (diec. 81) Ks. Tomaszów Lubelski) 4. Wieś i gm.1939 r. wykładowca na Wydziale Teologii Uniwersytetu Lwowskiego im. 1942. Hrubieszów) zamordowany w czasie pacyfikacji wsi przez Niemców i Ukraińców z SS-Galizien w styczniu 1944 r. 14.  (KS) Ks. lat 71.1939 przez nacjonalistów ukraińskich ze wsi Sniatycze. (  SP) Ks. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce. lwowska. par. pow. Tyszowce. w Komarnie. przemyska. Uprowadzony i zamordowany przez banderowców 20. Łukasz Żezuliński ur. lubelska.. Jarocin.1939.*  (SP. Alojzy Strakowski. zamordowana wraz z 7 wychowankami przez nacjonalistów ukraińskich 15. gdy był w ogrodzie.09. dek. pow.*  (SP) Alumn Józef Janas ur. Czesław Broda ur. J str. (19. 3. przebywał w Krasnym Stawie od 1939 r. kapelan 9 pp.

15.  (str. gm Laszki pow. aresztowany przez gestapo na skutek donosu Ukraińca Michała Nestora. Wieś i parafia Hodowica (Chodowica).03. lwowski aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo we Lwowie. dek. dek.09. Hajdiuk wyrok otrzymał z AK za współpracę z okupantem przeciw Polakom i za podburzanie ludności ruskiej do mordowania Polaków). Wieś Kornałowice. Świrz). lwowski. Kazimierz Lach. 280) Ks. Stanisław Kwiatkowski lat 64. 619) Ksiądz NN.*  (str. Kamionka Strumiłowska (archidiec. Świrz.39 r. Malechów pow. Józef Kopeć wieś i par. Mariusz Skibniewski ur. 89) Ks. był wykładowcą w Papieskim Instytucie Orientalnym w Rzymie (1935-1937) zamordowany 27.1943 r. 1903. Brzozów (archidiec. O. Wieś. Józef Skrabalak proboszcz parafii Budki Nieznanowskie w pow. dek. kpt. 541. Zamordowany przez policjantów ukraińskich 20. Wieś Wysocko. proboszcz par. Sambor).  (str.07. kapelan 21 DP Górskiej zamordowany na terenie pow. Dobromil (diec. w 1907 r. par. przemyska). przez syna popa z Boratynka. zesłany do Auschwitz. pow. ale nie zgadzają się inne dane. Lesko.*  (str.1942 r.  (KS) Ks.12. Stanisław Mucha administrator parafii kościoła oo. lwowska. Franciszek Stańko ur. Dydynia.patrz woj. 28. 19. Adam Mołdoch katecheta ze Lwowa. 1007) O. 904) Ksiądz NN. Turka (archidiec. Pantałowice. Przeworsk zamordowany przez gestapowców wspólnie z policjantami ukraińskimi w latach 1942-43. lwowska. 13.1907. że to ta sama osoba. 30. pow. razem z Leonem Szeptyckim i jego rodziną. 283) Ksiądz NN.05. Michał Duszeńko . tarnopolskie. Bełz). Zamordowany w latach 1944-1945 przez banderowców. przez nacjonalistów ukraińskich. Karol Potoczny proboszcz par. 25. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 29.1941 r. Wieś. gm. (SP) Ks. Zginął w Dachau w 1941 r.. Józef ur. Malechów pow. proboszcz par.*  (KS) Ks. Banderowcy zabili księdza 25. 21. Jarosław (archidiec. jezuita.11. aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo. lwowska.1943 r. gm. powołany jako kapelan do 5 DP we Lwowie. pow. Franciszek Strzelczyk ur. Bóbrka (archidiec. i gm. Adam Korczak ur. lwowskiego przez bandę nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. policja ukraińska fałszywie go oskarżyła i aresztowała a potem oddała go w ręce gestapo. żołnierza SS-Galizien.*  (str. 12. W kwietniu 1943 r. z klasztoru Zabuże w Sokalu. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich dnia 02. profesor w Seminarium Duchownym we Lwowie.  (str. 14. pow.*  (KS) Ks.  (KS) Ks.  (KS) Ks. pow. Został zastrzelony w kancelarii parafialnej dnia 09. 18. 27. gdzie został zamęczony 16. Drohobycz. lwowska. 24. pow. dek. 75) Ks. zginął w Oświęcimiu. 124) Ks. został przez banderowców spalony kościół i zamordowany ksiądz.79) Ks Jan Mazur. lwowska. zabito go w czerwcu 1944 r. zamordowany w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r. Drohobycz został z donosu policji ukraińskiej aresztowany pod zarzutem pomocy Żydom. wieś. KS str. lwowska.*  (str. i gm. pow. 32. Jan Siuzdak ur. gm. dek. zmarł 2 dni później. Został aresztowany z donosu policji ukraińskiej. lwowska. Jarosław. tarnopolskie ks. Szczerzec). 22. w odwet za wykonany wyrok na ks. gm. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich . Bolesław Mróz. par.  (KS) Ks. Lwów (archidiec. Jaćmierz). 120 121 . proboszcz par. Dobromil (diec.. proboszcz parafii Równe pow. Dydynia.*  (KS) Ks. pow. Gliniany) postrzelony śmiertelnie w dniu 26/27. 1902 r. w par. (Do wyjaśnienia) 23. pow. Brzozów). gm. greckokatolickim Michaile Hajdiuku (ks. Andrzej Osikowicz ur. 16. Matków. w odwet za wykonany przez AK wyrok na ks. Wołkowyja (także siedziba gminy). przemyska. dr. wikary par. w 1895 r. Kończuga.06. Dublany. w majątku Przyłbice pow. rez. dek.06. pow.*  (str. był w klasztorze we Lwowie. 31.09.* (  KS) Ks. 20. pow. greckokatolickim Michaile Hajdiuku. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r.03. Borownica.jest możliwe. 17..46 w czasie napadu sotni Hromenki na wieś Temeszów (par. W 1939 r. Jarosław-Wschód). zginął w obozie w Dachau w 1942 r. 26.*  (KS) Ks. 541) Ks. zamordowany w więzieniu we Lwowie. W 1941 r. proboszcz parafii Borysław pow. i par.1943 r. Wywieziony do Majdanka zginął 29. Żochatyn pow. dek.*  (str. dek. dek. 1105) Ksiądz NN. Mościska należącym do Leona Szeptyckiego brata metropolity Andreja.  (str. Nawaria. Nie stawił się do koszar lwowskich bo podczas przejazdu do Lwowa został zabity przez grasującą pod Lwowem bandę ukraińską w ostatnich dniach sierpnia 1939 r.20) Ks. Krystynopol.*  (str. i gm.*  (str. 29. Pruchnik Miasto. kpt. 1170) Ksiądz NN proboszcz. Jan Schiller sekretarz Arcybiskupa Twardowskiego we Lwowie zamordowany w lutym 1944 r. Zamordowany przez SB-OUN w marcu 1944 r.*  (str. w 1905 r. Tuligłowy pow.280) Ks. lat 36 proboszcz par. -. Patrz woj.12. Sokal (archidiec. Józef Kostuś (Rafał) OC ur. Zamordowany przez banderowców dnia 12.*  (str. proboszcz parafii. w 1898 r. bernardynów.1900 r.(str. Przemyśl Zamiejski). Jarosław aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. 415) Ks. Władysław Sarna ur.1944 r. w 1881 r.1944 r. Zgadza się nazwa wsi i data śmierci. Sambor (archidiec. Wietlin. par. siedziba gminy i par. Stefan Stuglik wikariusz katedry lwowskiej. Tarnawka. Dublany). Władysław Selwa proboszcz parafii Tuligłowy.1944 r. lwowska. 33. podczas wycofywania się wojsk sowieckich.

 (str.1944 r. Marceli Zmora ur. aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 42.).*  (SP) Ks Józef Szostak lat 38.34. przez nacjonalistów ukraińskich w drodze. na podstawie fałszywego donosu nacjonalistów ukraińskich został z grupą miejscowych Żydów rozstrzelany przez hitlerowców w lipcu 1941 r. Leopold Aulich ur. z klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec. przełożona klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec.1943 r. Rudki (diec. gdzie zginął 20. z donosu policji ukraińskiej i nacjonalistów ukraińskich został aresztowany przez Niemców i zamordowany. 39.1940 r. Ludwika Trudzińska marianka FRM ur. pow.1942 r. pow.  (KS) Ks. Podczas przeprawy przez Bug zasztyletował go nieznany ukraiński nacjonalista pod Siemiatyczami.  (str.*  (KS) B. dek. gdzie zginął 16. chciał dostać się do Generalnej Gubernii. Turka) okrutnie pobity przez nacjonalistów ukraińskich. Aleksander Zając z zakonu oo. proboszcz.1943 r.  (KS) Ks. gdy odwoził proboszcza z par.07. Anna Dziwenko z parafii Malechów pow.1944. 10. dek.120) Ks. Uciekając przed NKWD w 1940 r. pijar z zakonu oo. w 1907 r.04. Pohorce. 40.1886 r.*  (KS) Ks. Franciszek Będkowski. Kazimierz Rybałtowski ur. Piotr Mojsijanek. w którym mieszkał ksiądz. Jana Borella (zmarłego. 393) Ks. dek. Filipina Sarna z parafii Malechów pow. Kamień Koszyrski).  (KS) Ks. gdy odwoził ks. i par. Piotrem Mojsijankiem z odpustu w Lubieszowie w pow. zamordowana w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r. Tuligłowy. pow. pow. zmordowany 24. pow. proboszcz parafii Zagórz. przemyska. Kamień Koszyrski.02. przez nacjonalistów ukraińskich.1944 r. Lubaczów. lwowska.1943 r. sercanka. 11. Janów Poleski) zamordowany przez banderowców w lipcu 1943 r. pińska. gm.1944 r. Bircza). 672) Ks. 3. 122 123 . wikariusz par. Kośna pow. aresztowana przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. lwowski. wikariusz parafii Fraga. 1889. przemyska. Ceperów par. Witalis Borsuk.*  (str. W wyniku donosu miejscowego Ukraińca został zamordowany pod koniec czerwca 1941 r. Lubieszów. wrzucony do studni i tam żywcem zasypany kamieniami. gm. zesłany do obozu w Dachau.1941 przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. pijarów w Lubieszowie. gdy wracał wraz z br. katecheta z parafii Równe na Wołyniu. proboszcz parafii Mariampol-miasto. 2. 587) Ks. Mościska (diec. Konkolniki). zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 05. dek.06. sercanka. 9. 7. 6. 28. w 1905 r. proboszcz par. pow.10. 8.*  (KS) S.  (623) S. dek.06. Janów Poleski). NN. siedziba gm.  (623) S. proboszcz parafii Cieszanów pow. w 1903 r. Władysław Wójcik ur. pińska. Bratkowce. dek. 2.. Franciszek Dominik Kowalik ur. bernardyn. 342) Ks. Kamień Koszyrski. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na miasteczko. 37. Konstanty Songajło ur.*  (str.  (str. Wieś i par. dek. pińska. zesłany do obozu w Oświęcimiu. pijarów. 36. Świrz). Rudki). Zamordowany 14/15.10. Izydor Węgrzyniak. w 1880 r. Podkamień. dek. 41. pow. proboszcz par. proboszcz parafii Kamień Koszyrski zamordowany przez Niemców w sierpniu 1943 r. w 1907 r. lwowski zamordowana przez UPA 03.*  (SP) B. Wiktoria Hanusik z parafii Malechów pow. Michał Szydełko. Mościska). w 1896 r.1874. Województwo poleskie 1. Piotr Walczak z parafii Ławrów (pow. w klasztorze w Lubieszowie. Sanok aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej.  (str. Chyrów – miasto. Jan Wolski ur.*  (IZ) Ks. 5. Czerewiszcze pow. dek. 4. Wieś i parafia Husaków miasteczko. Stanisławów (archidiec. w r. w 1902 r. Czerewiszcze 4. lwowski. przez żołnierzy sowieckich w drodze powrotnej od chorej na gruźlicę. pijarów w Lubieszowie zamordowany przez UPA.1943 r. z donosu nacjonalistów ukraińskich.11. proboszcz par. przemyska. z zakonu oo. pow. łucka.O.11.  (623) S. 38. Marcin Bosak ur. Kamień Koszyrski (diec. lwowska. pińska.*  (SP) Siostra zakonna Andrzeja Maria Osakowska.*  (SP) Siostra zakonna Jadwiga Alojza Gano. proboszcz par. spalona żywcem wraz z około 200 mieszkańcami 09. lwowska. proboszcz par. Pińsk. 3. obrabowali go i księdza zabili 19. 26 05. Kamień Koszyrski (diec. w r.*  (KS) Ks. Stryj). zginął w Auschwitz. w pow.  (KS) Ks. Janów Poleski) zamordowany 24. Sylwester Stefan Hładzio pijar z zakonu w Lubieszowie. Stryj (archidiec.  (KS) Ks.06. aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. Józefa Szostaka z odpustu w Lubieszowie. Małe Hołoby. Janów Poleski) spalona żywcem wraz z siostrą Jadwigą Alojzą Gano Województwo stanisławowskie 1.*  (SP) B.08. Rohatyn (archidiec. Pińsk zamordowany przez UPA gdy wracał z pogrzebu o.*  (str. 491) Ks. Był aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo. 833) Ks. Kamień Koszyrski (diec. Banderowcy napadli na dom. wieś i parafia Żulin. pow. Jaryczów Nowy. 35. lwowski aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 43. Jan Budkiewicz ur. pow. Dobromil (diec. gm. dek. dek. Zamordowany przez banderowców 06.

w 1875 r.03. i par. Uprowadzony przez banderowców 08. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę”. Rohatyn.*  (Str. 14. 1940 r. Świrz) zamordowany przez UPA 19. aresztowany przez gestapo pod koniec 1942 r. inicjatora mordów w całej okolicy. Kosów Huculski (archidiec. w czasie próby przekroczenia granicy do Rumunii gdy uciekał przed Sowietami. wieś i parafia Dołha Wojniłowska-Ziemianka.02. pow. 342) Ks. 146) Ks.. zaginął bez wieści. gm.  (str. 11. w obozie koncentracyjnym w Lublinie-Majdanku. dek.*  (str.przebywający na leczeniu w Mikulczynie.*  (str. lwowska. dek. wraz z 30 parafianami.*  (str. Kałusz (archidiec. ślad po nim zaginął. dek. 7. wyrwano mu język. Ks. pow. osadzony w obozie koncentracyjnym w Majdanku. Dolina). wikariusz parafii miasta Kałusz. 19. Zamordowany 06.. w 1889 r.  (str. Roch Sałek z zakonu oo. Został zamordowany w lipcu 1942 r. pow. wieś.  (str. a ciało porąbano na kawałki. dek. Uprowadzony przez UPA i uduszony koło sąsiedniej wsi Szeszory. bernardynów. 41 r. Andrzej Kolbusz parafia Niżniów pow.1942 r.*  (str. miejskiej i wiejskiej. Był torturowany przez nacjonalistów ukraińskich.1943 r. Wieś. dek.43 r. Miasto.  (SP. 16. Jan Ciąpała.*  (str. gdzie został zamordowany 11. Kałusz (archidiec.  (str. Ottynia. przez NKWD na skutek fałszywych donosów miejscowych nacjonalistów ukraińskich i zesłany na Sybir skąd nie powrócił. Dolina) zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 12. Stanisław Perenc. lwowska. 287) Ks. Koło Stryja został zamordowany 22. W przeddzień aresztowania oficer węgierski ostrzegał księdza o możliwości aresztowania i proponował mu samochód. został aresztowany w czerwcu 1943 r. Józef Smaczniak miasto i powiat Nadwórna (archidiec. prefekt w Kołomyi. przez nacjonalistów ukraińskich. Euzebiusz Kamiński aspirant z zakonu oo. pow. zamordowany przez banderowców we wsi i par. Ks.1943 r.02. Tadeusz Stroński. kapelan wojskowy. lwowska. 704) Ks. gm. 9. Skomorochy Stare. 245).09. Rohatyn (archidiec.12. aby uciekł do Budapesztu. Nadwórna (archidiec. pow. 24. Rohatyn (archidiec. Jednym z morderców był syn greckokatolickiego księdza Wasyla Niemyja zaciekłego nacjonalisty. 394) Ks. 18. 13. dek.*  (str. lwowska. lwowska. lwowska. gmina i parafia Pistyń. gm. gm..  (str.44 r. 417) Ks. str.*  (KS) Ks. Stanisławów). gmina i parafia Bednarów.1944 r. 124 125 . Konkolniki). gm. dek. katecheta w gimnazjum kupieckim w Kołomyi. lwowska. Śniatyń. Błażej Czuba. wieś. Żurów. pow. dnia 27. Aresztowany na podstawie donosów policji ukraińskiej przez gestapo. dek. i par. Wojciech Kośmider ur. Ludwik Peciak ur. Świrz). dek.*  (KS) Ks. Tłumacz. 25. Józef Grzesiowski. 15. Bartłomiej Czosnek. Stanisławów). pow. Staniław Rysikowski – proboszcz. Ksiądz odpowiedział: „Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości.*  (SP. Leopold Kaściński – proboszcz w Śniatyniu.1944 r.09. pow. Rohatyn (archidiec. Kołomyja). katecheta z Kołomyi (archidiec. Świrz) dnia 19. Zamordowany w czasie napadu UPA. Wieś. 394) B. lwowska. Ks. przekazany do gestapo.. Wywołano go pod pozorem opatrzenia chorego. Tłumacz). miasto i siedziba parafii i gminy. Michał Kucab lat 45. lat 35. 246) Ks. Kołomyja).02.  (str. bernardyn.1944.1944 r. Rohatyn (archidiec. Rohatyn (archidiec. proboszcz i dziekan w Kołomyi aresztowany przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej.1943 r. Stanisławów (archidiec. na podstawie donosu policji ukraińskiej. Tomaszowce.1889. administrator parafii Fraga. 12.03.1944 r. Konkolniki). przecięty piłą. Rohatyn) uprowadzony i zamordowany przez UPA 19. lwowska. Leon Chudy kpt. Został aresztowany 24. KS). lwowska. Ottynia (także siedziba gm. pow. Bolesław Szczur (Szczurowski) wikariusz par. 382) Ks. proboszcz. Został aresztowany w 1940 r. lwowska.. 643) Ks. Aresztowany w końcu 1943 r. pow.12.*  (str. brał udział w kampanii wrześniowej. rez. O. 20. zamordowany w obozie w Majdanku 23. przeor klasztoru.04 1943 r.02.*  (str. podczas napadu UPA na polskie domy w Niżniowie. 405 i 450): Ks.  (Str.150). przez policję ukraińską. Kilka dni wcześniej ksiądz otrzymał od UPA „wyrok śmierci”. 8.10. przez policjantów ukraińskich i przekazany do gestapo w Stanisławowie. osadzony w obozie koncentracyjnym Gross Rosen.02.245) Ks. Kamińskim i ojcem Szafrańcem) 22. Józef Kluz ur w 1912 r. karmelita. 394) B. dek. Joachim Szafraniec. Fraga. Był zamordowany dnia 12. 21.. dnia 19. Podkamień. bernardynów zamordowany wraz z ojcem Szafrańcem i bratem Sałkiem przez nacjonalistów ukraińskich we wsi i parafii Fraga. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1939 r. pow. trafił do Stryja i tam pozostał.*  (KS) Ks. Zmarł po kilku tygodniach w więzieniu. dek. zaginął bez wieści. NN wikariusz parafii Podkamień Rohatyński (pow. 23. przez czerwoną milicję ukraińską i oddany do NKWD.06. pow.02. i był strasznie zmasakrowany. lwowska. gdzie został zamordowany 16. 479) Ks. 6. i par. dek. (wraz z bratem E.410) Ks. 5. Stanisławów) został aresztowany przez gestapo na skutek donosu policji ukraińskiej pod zarzutem działalności na rzecz wywiadu polskiego rządu emigracyjnego. obcięto genitalia. Romuald Chłopecki ur. 17. 10. Podkamień pow. wikariusz parafii Bołoszowce. aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo został zamordowany 26. gm.1944.

1906. wieś i parafia Broszniów-Osada.05 1944 r. pow. Wieś i par.*  (str. Brzeżany) zamordowany przez banderowców dnia 15. w 1880 r.  (SP. Stanisławów). 1905 r. Konkolniki. Stryj) spalona 09. które go rozszarpały. Teresa józefitka z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa par. Rożniatów. Agnieszka Poniecka ur. 2. Dolina). Uprowadzony z plebanii przez banderowców w październiku 1943 r. aresztowany przez żandarmów niemickich na skutek donosu policji ukraińskiej. pow. pow. 39.10. Świrz) zbiorowo zgwałcona i zamordowana 20. 756) S. 44. lwowska. z klasztoru w Rozdole pracująca w par.. i par.04. Błudniki. dek.04. Siostry zakonne 32. Edward Tabaczkowski proboszcz parafii Kałusz. 720. został aresztowany w listopadzie 126 127 . katecheta w Stanisławowie.04.1869.1945 r. Był przez 3 dni torturowany w gestapo a czwartego dnia puszczono na niego dwa psy. pow. 41. zmarł na tyfus w więzieniu. pow.1944 r. Stryj) wraz z S.  (SP) Ks. (archidiec.*  (str. Zwłoki odnaleziono w listopadzie 1944 r. pow. Stryj).*  (str.* (  str.*  (KS) S. Stanisławów) zamordowana wraz z siostrą Kosiorowską przez nacjonalistów ukraińskich 07. Województwo tarnopolskie 1. zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 9/10. KS) Ks. Władysław Biliński ur. szarytka ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. 33. 40. 3. Żydaczów (archidiec.. na podstawie list sporządzonych przez nacjonalistów ukraińskich i stracony wraz z ogromną grupą inteligencji polskiej 14/15. Kotów.1880 ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. osadzony w więzieniu w Stanisławowie.*  (SP) S. Borszczów.*  (Str. Celina z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa. 43. Leokadia Kulpa ur. par. 158) Ks. z parafii Podkamień Rohatyński. Maria Letycja (Maria Szembek) administratorka Domu Sióstr Zakonnych w Jazłowcu (archidiec. dek. gm. 1944 r. dek. zaginął bez wieści. wraz z siostrą Celiną. Kałusz (archidiec. Dr Lucjan Tokarski lat 54. szarytka z klasztoru w Rozdole. Żydaczów zamordowana przez UPA 7/8. 756) S.*  (str. dek. Józef Wiatrowy. wieś. Tłumacz. Rohatyn (archidiec. 31. kiedy wracała do domu. podczas napadu na klasztor.1943 r. Niżniów. 30. Stanisławów (archidiec. 05. dek. (  str.1944 r. 42. gm.*  (str.*  (str. lwowska. Franciszka Kosiorowska józefitka z klasztoru w Niżniowie. 48) Ks. aresztowany przez ukraińską policję na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich. Buczacz. Bojarczak . została przepiłowana piłą. 30.02. w Derżowie. pow. dek. par. dek. proboszcz.*  (Str. Żydaczów (archidiec. przez nacjonalistów ukraińskich w kościele wraz z kilkoma innymi osobami.. Zwłoki odnaleziono w listopadzie.KS) ur.. Wiktorią. i gm.  (str. Jazłowiec) zamordowana przez banderowców w sierpniu.08. zamordowana 6. Brzeżany (archidiec.08. lwowska.02. lwowska. gdy wracał z odpustu w Litiatynie.. pow. dek. 384) Ks. gm. lwowska dek. i po torturach bestialsko zamordowany. Piotr Bieńko proboszcz par. 408) Ks.12. ur. (archdiec. i pow.1941 r. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na wieś. i pow. koło Rusiłowa nad Strypą. dek.1944 r. Wiktor Szklarczyk.05. 701-702) S.*  (str. lat 65. Czesława Antonina Stieber (józefitka). Konkolniki) Został zamordowany przez banderowców 19. wieś Rypne. Żydaczów (archidiec. 27.1944 r.26. dek.*  (SP) S. Tłumacz (archidiec. (archidiec. gm.1883. 29). Stanisławów). Ks. dek. Dolina (archidiec. lwowska. dek. przez UPA. par. pow. Sarnki Dolne. Weronika Melinger ur. Potutory. Stanisławów). i gm. S.02. Kowalówka gm. pow. Dolina). Remigiusz Wójcik z parafii Święty Stanisław (także siedziba parafii). w Derżowie. lwowska. lwowska. gm. 05. zmarł 20. Derżów pow.05. Buczacz). lwowska. 37.12.12. dek.03. 29. Jan Bojarczuk ( J. 17).1942 r. dek.*  (SP) S. lwowska. 34. Perehińsko. dek. uprowadzony przez banderowców z drogi. dek.  (str. lwowska. pow. zamordowana przez UPA 29. Policja ukraińska aresztowała go we wrześniu 1942 r.*  (KS) S. zamordowana (wraz z siostrą Józefą) 9-10. pow. 38. 30. 25.1944 r.1944 r. Borszczów) W wyniku donosu miejscowych Ukraińców. Dolina (archidiec. lwowska. Niżniów. lwowska. pow. Bursztyn. wieś i parafia Bybło. 701-702) S.1945 r. Konkolniki).*  (str. Nowosiółka Biskupia. józefitka z klasztoru w Niżniowie pow.1944 r. proboszcz par. gm.. 756 i SP) S. Wiktoria Misiak z klasztoru w Rozdole ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. Derżów w pow. 28. dek. gm.12.1881.Tłumacz (archidiec. Stanisławów. lwowska. podczas napadu na klasztor. lwowska. lwowska. pod zarzutem ukrywania Żydówki w dzwonnicy na wieży kościelnej. wraz z siostrą Zofią. wikariusz. Monasterzyska pow. Tłumacz (archidiec.05. 743-44) S. Dolina) zamordowana przez banderowców. Helena Dżugała lat 26. Osobiście nadzorował to Oskar Brandt – gestapowiec. Antoni Wierzbowski. lwowska. Rohatyn (archidiec.. Stanisławów). w drodze do Niżniowa (wraz z siostrą Letycją Szembek).* (  Str.03. Stanisławów) aresztowany przez gestapo w 1941 r. Adela Augustyna Pawłowicz ur. gmina Broszniów. 35. Rohatyn (archidiec. 36.743-44) S. Stefania Ustyanowicz (siostra Zofia) z Jazłowca uprowadzona w sierpniu 1944 r. W kwietniu 1944 r. gm. zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 07. M. zamordowana 6. 112) Ks. 503) Ks.1944 r. Józefa z klasztoru w Rozdole.(archidiecezja lwowska.1944 r.. dek. Zgromadzenie SS józefitek pielęgniarek szpitala w Dolinie. lwowska.

pow. rozstrzelany (9. zamordowany przez banderowców 14. ur. 17. pow. Zmarł na atak serca podczas napadu UPA 2/3. pow. Tarnopol). na trasie Złoczów-Lwów. lwowska.. Skałat). że rewizja nie potwierdziła oskarżenia.03. 326) Ks. Napad zorganizował greckokatolicki ksiądz Jan Kozak z synem Wańką. 8. lwowska. 306) Ks. dek. Zabojki gm. lwowska.*  (str. pow. 264) Ks..01. administrator parafii Kotów. ale w drodze powrotnej do domu został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich koło wsi Wojkowice w lipcu 1941 r.*  (str. Brody). Ostrzegał go o niebezpieczeństwie ksiądz greckokatolicki.Trembowla (archidiec.*  (str. wskazany przez Ukraińców Sowietom jako rzekomo „strzelający do przejeżdżającego wojska sowieckiego”. pow. dek. gm. dek. 5. dek. siedziba par.1944 r. Brzeżany). 18. pow. Władysław Klakla ur. 06. Zamordowany 14/15.1944 r. Skałat (archidiec.. pow. Michał Duszeńko. par.Brody (archidiec. Wieś. 61). wieś. diec. Zamordowany przez banderowców dnia 11. Tarnopol). wieś i par. w 1880 r. dek.1944 r. 20. par. Inspiratorem mordu był miejscowy ksiądz greckokatolicki (napastnicy i ten ksiądz zostali schwytani i podobno rozstrzelani przez żandarmerię niemiecką (Wołczański 2005..*  (str. lwowskie) 15.*  (str. lwowska.1895. -. w 1888 r.44 r.*  (str. Zamordowany przez bojówkę SB-UPA. dek. 152) Ks. pow.*  (str.1944. rozstrzelany przez Sowietów przed kościołem. 407) Ks.1941 r. pow.1944 r.03. Radziechów (archidiec.11. lwowska. Krzemieniec) zamordowany w Podkamieniu.* (  KS) Ks. dek. Brzeżany zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w pobliskiej wsi. Wołków. 21. Brody (archidiec. Brzeżany (archidiec. Podhajce). Hłuboczek Wielki. dek.1945 r. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich lub nacjonalistów ukraińskich pod Trembowlą w sierpniu 1941 r. w 1912 r. Marian Dziamarski proboszcz. 266g) Ks. Brzeżany). Nowosiółka-Bekerów. pow. Przemyślany.1944 r. z zakonu oo.01. mimo. w 1912 r.  (str. pow. lwowska. Toporów. Andrzej Kraśnicki ur. 294) Ks.10. Jazłowiec). wieś i par. pow.41 r. Przemyślany (archidiec. lwowska. Trembowla). Zamordowany przez banderowców 2/3 września 1943 r. Drohiczówka. Mikołaj Ferenc. dek. lwowska. Jan Kuszyński wikary.12. Dotkliwie pobity i zamordowany 14. zamordowany przez banderowców w klasztorze w Podkamieniu. Świadkiem uprowadzenia był ksiądz wikary Alojzy Schmidt.1943 r. Uciekł z transportu. dek. Aresztowany przez współdziałającą z NKWD milicję ukraińską został skazany 15. na 10 lat łagru. pow. dominikanin. Tarnopol (archidiec. zaginął bez wieści. par. gm. Podhajce (archidiec. dek. i gm. 4.. pow. pow. Mogielnica. w 1906 r. proboszcz parafii Podwysokie. Uprowadzony przez banderowców 31. 13.43 r. Seminarium Duchownego we Lwowie. lwowska. Kaczorowskiego.. wikariusz par.02.  (str. wieś i parafia Krosienko gm. Konkolniki). został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w czasie pogrzebu parafianina dnia 23. pow. Jan Kazimierz Gach ur. był torturowany przed śmiercią.03. był torturowany przed śmiercią. Szczepan Jurasz proboszcz.*  (str. proboszcz par. przeor konwentu karmelitów trzewiczkowych w Trembowli. 88) Brat Gracjan Jóźwia ur. Wysocko-Hallerczyn gm. zamieszkały w Koniuchach.44 r. dominikanin. Jazłowiec).  (str.03. dek. Ponikowica. lwowska. i gm. i gm.09. 14. przez banderowców. 1099) Ks. Podwołoczyska nad Zbruczem. Zamordowany w pociągu 14.10.*  (94) Ks. zaginął bez wieści.*  (str. wołyńskie. Zaleszczyki (archidiec. Zamordowany 12. pod zarzutem udzielania pomocy jeńcom sowieckim. 7.02. Przemyślany (archidiec. 128 129 . Toustobaby.02. lwowska. pow. lwowska. wikariusz. miasteczko Jazłowiec. dek. Świrz).*  (str.1944 r we wsi Ładańce. proboszcz par. Podhajce (archidiec. lwowska. wieś.. Zginął wraz z dwoma innymi braćmi zakonnymi i jednym księdzem oraz z ponad 100 uciekinierami z sąsiednich okolic. Buczacz (archidiec. 22. Busk).. Stanisław Fijałkowski ur.*  (str. dek. Józef Kaczorowski ur. Czerwonogród. Krzemieniec (woj. podczas napadu banderowców z UPA i żołnierzy z SS-Galizien na klasztor i miasteczko Podkamień. dek. str.01. 88) Brat Jan Frączyk ur. w 1886 r. 111) Ks.44 r. Świrz. (patrz woj. 12. przez banderowców wspartych przez oddział SS-Galizien 9.. lwowska. Adam Drzyzga administrator parafii Sorocko. w 1893 r. dek.41) w więzieniu w Kamieńcu Podolskim. gm. 386) Ks.1919 alumn II r. 123) Ks. 1889. 6. 88) Ks. Brody) w dniach 12-16. Był uprowadzony przez banderowców w czasie napadu na plebanię 8. Brody (archidiec.*  (str. łucka. Brody) wraz z około 100 innymi ludźmi i trzema duchownymi w dniach 12-16. Poczajów. dek. lwowska. Michał Karczewicz proboszcz par. lwowska. par. Adam Gromadowski ur. dek. 11. pow. Potutory.1945 pochowany wraz z około 50 parafianami. Kurzany. Przemyślany. 293) kleryk Florek. kapucynów lat 48.*  (str. Brzeżany (archidiec. Brody (archidiec. Przemyślany (archidiec. dek. Świrz).. gm. gm. lwowska.01. Brody). gdy wracał z pogrzebu ks. lat 29. Zamordowany przez banderowców (przecięty piłą) dnia około 11. wieś i parafia Markowa. Antoni Frankowski. i gm. wieś i par. 432) Ks. 10*  (str. w 1891 r. pow.02. Stanisław Kwiatkowski lat 64. Rajmund Gałązka ur. 415) Ks. Brzeżany). lwowska. 19. 16. Wołków. Józef Janas ur. Trembowla (archidiec. pow.

*  (str. dek.1944 r. Leon Perucki wikary.. Czortków. 27. 38. Szkodzińskim) koło wsi Szypowce przez banderowców. lwowska.07.03. pow. zginął około 26. 369) Ks. 507) Ksiądz NN. 32. w Nowosiółce Biskupiej. w 1887 r.08. wieś i parafia Bobulińce. Florian Toporowski ur. Wieś i gm.. Zamordowany przez UPA 12.06. Brody) zastrzelony przez żołnierzy sowieckich 26. B. proboszcz. Zamordowany podczas napadu UPA w 1944 r.02. lwowska. Skałat. dek. 34.*  (235) Ks. którzy wyjechać na Zachód nie mogą”. i gm. gmina. dek. 508) Ks. wieś i gm. lwowska. lwowska.1944 r.. w 1912 r.* (str. 36. 26. 116) Ks. Kopczyńce (archidiec.*  (str.. par. Buczacz (archidiec. Ihrowica. dek. W 1909 r. 88) Brat Kryspin Karol Rogowski ur. 45. Skałat. w 1874 r. Buczacz) W wyniku donosu policji ukraińskiej został aresztowany 17. gm. Brody (archidiec.01.*  (str.*  (KS) Ks.*  (str.. dek.03.1945 r. Zamordowany przez banderowców w noc wigilijną 1944 r. i gm. lwowska.09 1943 r. dek.*  (str. wikariusz par. zwłok nie odnaleziono. Jan Walniczek ur. 459) Ks. wraz z około 80 parafianami. wieś. pow. zamordowany w Podkamieniu pow. 24.*  (KS) Ks. Włodzimierz Siekierski wikariusz parafii Koszlaki (także siedziba gminy). Jazłowiec). gm.. który zaginął bez wieści. Zamordowany przez banderowców dnia 20. proboszcz parafii. i zamordowany. Tarnopol). Złoczów (archidiec. dek. Józef Suszczyński ur. parafia i gm.. Jan Wiszniewski (Wiszniowski) ur. 48) Ks Józef Turkiewicz proboszcz par. dek. pow.44 lub 26. Złoczów (archidiec. dek. pow. pow. pow. Michałówka pow. Tłuste Miasto. emerytowany katecheta gimnazjum w Trembowli. par.  (str. 322) Ks. prawdopodobnie wywołany i zabity przez OUN-owca. Brzeżany (archidiec. 40. lwowska.. lwowska.06.*  (str. Walenty Puchała ur. lwowska. Ryków.*  (str. 39.. Monasterzyska. dek. 31. w 1912 r. w 1914 r. par. Mówił: „Jestem proboszczem nawet dla tych najbiedniejszych. katecheta z par. Kopczyńce (archidiec. Podwołoczyska pow. Zamordowany przez UPA na drodze koło tego miasta 07. w 1894 r. wikariusz par. Bronisław Majka ur. 448) Ks. dek. Józef Szady ur. lwowska.09. Zamordowany przez bojówkę UPA 13/14. dek. Brody) został uprowadzony przez banderowców 27. dek.  (str. dek. dek.02. Majką) przez nacjonalistów ukraińskich 16. dek. Rozstrzelany w więzieniu. Złoczów).*  (IZ) Ks.1943 koło wsi Szypowce.. 35. 25.07. w 1876 r. pow.1908. 29. miasteczko. Czortków). dominikanin. Aż do swojej śmierci nie chciał opuścić swoich wiernych. Stanisław Szkodziński proboszcz. proboszcz par.*  (str. Zamordowany przez UPA w październiku 1944 r. Skałat). Brody) w dniach 12-16.1944 r. par. 239) Ks.1944 r. Karol Procyk. Stanisław Szczepankiewicz ur. pow.*  (str. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1942 r. Na podstawie donosu miejscowych szowinistów ukraińskich został aresztowany przez NKWD pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec i stracony w Złoczowie dnia 2/3. dek. pow. administrator par. w 1910 r. 443) Ks. wieś. 158) Ks. proboszcz. Złoczów). Donos złożył nieznany z nazwiska Ukrainiec. pow. pow. administrator parafii Kociubińce. dek. Podhajce). administrator parafii Pieniaki.*  (str. wraz z 80 parafianami 41. zwłoki znaleziono na cmentarzu w Litiatynie. lwowska. Wieś i par. Tarnopol (archidiec.*  (str.*  (str. Jazłowiec).. pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec. 33. Zamordowany przez banderowców 16. Zbaraż (archidiec.*  (KS) Ks. Borszczów. w 1895 r. Tadeusz Siatecki ur. lwowska. Uprowadzony i zamordowany po torturach przez bojówkę UPA 02. i gm. wikary. Józef Rupnicki ur. administrator parafii Byczkowce pow. 84) Ks. 146) Ks. lwowska.02.11. Krasne pow.. Zaleszczyki (archidiec. Kopczyńce. Złoczów (archidiec. Czortków). Kociubińce. Radziechów (archidiec. w 1910 r. Skonał po wielogodzinnych mękach po wbiciu mu kilku gwoździ w głowę. Józef Wieczorek proboszcz parafii Pieniaki (także wieś i siedziba gminy). i gmina Podhorce. W niedzielę 05. 130 131 . Zaleszczyki (archidiec. wieś. pow. Busk). pow. Litiatyn pow. przez żandarmów niemieckich. 1941 r.  (str. Stojanów. lwowska. w 1906 r. Tarnopol). 510) Ks.. lwowska. wraz z 38 ludźmi. lwowska. 37.1941 r. 43. Makabryczny mord: młodej kobiecie w 9 miesiącu ciąży i księdzu rozcięto brzuchy i płód włożono księdzu do brzucha i tak go wystawiono na widok publiczny na rynku w Podhorcach.44 r.03. lwowska. Franciszek Szarzewicz ur.44. wieś. Brzeżany). 359) Ks. pow. Kujdanów. i pow. Kowalówka gm. Busk). Uprowadzony i zamordowany (wraz z ks. gm. przez UPA współdziałającą z oddziałem SS-Galizien 30. parafia Tłuste Miasto. w 1879 r. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich po bestialskich torturach 07. po sumie banderowcy uprowadzili księdza.*  (str.1943 r. par. uprowadzony i zamordowany (wraz z ks. Płuhów. lwowska. Tarnopol (archidiec. Jazłowiec). Brody (archidiec.23.45 wraz z około 150 parafianami.1941 r. 443) Ks.*  (str. Wieś Żeżawa.1944. 42. 28.. pow. 44. Majdan.11. Józef Pikota ur. Stanisław Wilkoński ur w 1877 r. Po nieudanej próbie przejścia granicy rumuńskiej ukrywał się w Żeżawie i tam został zamordowany podczas napadu UPA na polskie rodziny w styczniu 1945 r.. Buczacz (archidiec. ur.. Jan Szewczyk ur. w 1874 r. wieś. Baworów. Brody (archidiec. 84) Ks.. Sokołówka. lwowska. Zaleszczyki (archidiec. gm. w 1913 r. Wojciech Rogowski ur..

Władysław Żygiel ur. Czortków (archidiec. 440) S. razem z 308 Polakami.. Drohiczówka pow. 52..02. łucka.07. zamordowany przez bojówki OUN ( źródło: W.. NN. lwowskiej. Jazłowiec) Wywieziona do lasu przez UPA i tam zamordowana 17. w 1869 r.1944 r. 440) S. w 1875 r. lwowska. gm. Beata Kogut Parafia i wieś oraz gmina Petlikowce Stare. Aresztowany przez policję ukraińską 3 dni był trzymany w piwnicy w Mikuliczynie i przekazany do Stanisławowa do więzienia.1943 r.. pochowany w Wiśniowcu Nowym w jednej z mogił zbiorowych. proboszcz par. gm. dek.02. dek. pow. szarytka zamordowana 12.  S.*  (KS) B.  (KS) Ks. Czerwonogród. Podhajce (archidiec. Został aresztowany przez gestapo w 1943 r. 55. par. 2. 58.1944 we wsi Okno (pow.1945 r. Zbaraż) w czerwcu 1941 r.44 r.. dek. Jazłowiec). dek.. Karol Baran ur. i gm. 286) Ks.70. Skałat) (źródło: W.*  (str. Skałat) zamordowana 02. Szczurowice. dek. lat ok. Anna Żarkowska lat 62 służebniczka starowiejska prowadząca sierociniec w Hnilicach Wielkich par. S. Amelia Witolda Borkowska ur. 193) Anastazja Izmaela Bartosz ur.. Zamordowana przez UPA 17. KS) Ks. pow. stanisławowskie. Tarnopol. Zygmunt Chmielnicki ur. łucka. Drohiczówka. Franciszek Ciesielski ur. w 1882 r. Janów.S.. pow.1944 r. Czerwonogród. Włodzimierz Wołyński). pow.07.43. 47. 193) S. Zaleszczyki (archidiec. dek. SiS 106) Ks. Tesłuchów. Włodzimierz Wołyński (diec. 49*. Jan Witek ur. w 1891 r. 848) Ks. Beresteczko.*  (SP.02.*  (SP). w 1878 r. lwowska. Dubno. DP.. Józefa Kopaczyńska. gm. wieś i par.1944 wraz z wieloma innymi osobami.1945 r.Kubów (2008) wspomina o zamordowaniu 15. przez nacjonalistów ukraińskich. Zastrzelona w kościele 16. był w nowicjacie Zakonu Karmelitów Bosych. dek. Włodzimierz Wołyński (diec. gdzie umarł na tyfus. 7. w archidiec. Połowce. 4. w 1905 r. Henryka Bronikowska. wieś. dek. pow. przez policjantów ukraińskich w Wołkowyjach.. par. Siostry zakonne 50. Bieniawa. proboszcz parafii Korytnica. wrzucony do studni i zasypany kamieniami. w 1887 r. Klara Linowska.10.  (DP) Ks Jan Budkiewicz ur. Połowce. Matylda Stefania Anna Ustyanowicz (siostra Zofia)– patrz woj. Jazłowiec).07. par.*  Ks. 53. Wiadomość wymaga dalszego sprawdzenia. lwowska. gm. 51. Pauszówka. pow. Podhajce).1944 r. Razem z nim zginęło kilkoro parafian.46.. Czortków (archidiec. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w okresie między 17 a 20 września między wsiami Byczki a Potokiem. w czasie wojny pełnił posługę duszpasterską w Mikuliczynie. Pauszówka. Podhajce). Brody). . dek. wieś.11. Trembowla)..106) Ks kapelan WP.. Szambelan jego Świętobliwości. Włodzimierz Wołyński) uprowadzony 12. pow.S. . pow. przez nacjonalistów ukraińskich Województwo wołyńskie (patrz także DP) 1. pow. proboszcz parafii Łysin.12. lwowska. pow. zamordowana przez banderowców w Czerwonogrodzie 2/3. proboszcz parafii Zabłoćce. Zbaraż (arcidiec. Kostopol (diec. Ludwika Biegalska. prefekt w Równem 1935 . Jerzy Cimiński ur. podczas mszy św. Powrócił do Łucka i tam z doniesienia policji ukraińskiej został aresztowany przez gestapo i zesłany do obozu koncentracyjnego Gross Rosen. lwowska. Koszlaki pow. Trembowla (archidiec. w 1924 r. Kubów 2008) 48. Józef Aleksandrowicz ur.01. wieś Nyrków par. prałat kapituły kolegiackiej. współpracowała ze swoją rodzoną siostrą Anną w prowadzeniu sierocińca i uduszona wraz z nią tego samego dnia 02. dek. proboszcz parafii w Berdyczowie.* (  str. Zginęła razem z nim także jego gospodyni.1944 r. Delatyn..02.. gm. 6. zamordowany w maju 1943 r. 166) S. zamordowany w klasztorze przez UPA 20.04. 5.11. aresztowany przez policję ukraińską na 132 133 .*  (str. 3. Został przerżniety piłą w korycie z desek. i gm. ur. Maria Wanda Szembek (Rosalia Laetitia) –patrz woj. gdzie zginął 16 lub 17. Zamordowana przez banderowców w latach 1944-45.*  (str. redaktor Życia Katolickiego w Łucku. przez UPA .1944 wraz z siostrą Anastazją Bartosz. 457).  (SP) Ks. łucka.*  (str. Antonina Helena Żarkowska lat 51. administrator par. siedziba parafii. dekanatu i gm. wieś Nyrków par. 56. Brzeżany wraz z 30 osobową grupą żołnierzy Wojska Polskiego. lwowska. Michał Dąbrowski ur. lwowska. w 1915 r. Gliniany miasto. w 1915 r. 402) S.1939 r. 26.. dek.*  (str. lwowska.*  (str. w której mieszkał. 323) Ks. wieś i par. zamordowana w Czerwonogrodzie 2/3. Równe).*  (SP. stanisławowskie. pow. Buczacz (archidiec. SiS str. S.1944 r. pow. 57. powiat Radziechów (archidiec. w 1902 r. ale po kilku tygodniach zwolniony.  (str. księdza Jana Bieńko we wsi Bucniów. Od 1939 do 1941 r.1943 przez nacjonalistów ukraińskich z parafii Stężarzyce. Zamordowany przez banderowców 13. przez dwóch członków SS-Galizien i kilku cywilnych nacjonalistów ukraińskich. dek. Stanisław Władyka z Opryłowiec zginął w Netrebie (pow. Jazłowiec). Kubów 2008). w czasie powrotu na plebanię zamordowany przez banderowców. Deraźne. zamordowany wraz z 76 parafianami przez nacjonalistów ukraińskich 11.. Zaleszczyki (archidiec.. 54.01. dek. (Zabołotce) pow.*  (str.1903 r.* (  str. lwowska.*  (SP.04. Przemyślany. dawny wikariusz we wsi Gliniany.

osiadł na gospodarstwie w kolonii Feliksów. Mełnica.* (SP) Ks.1943 r. pow.1939 r. Kowel (diec. Tesłuhów i pełniący obowiązki proboszcza parafii Łysin. Ks. proboszcz parafii Ostrówki pow. pow. pow. zamordowany wraz z ok. gdy podczas ewakuacji ludności z kolonii Skurcze poszedł do kościoła pomodlić się za ks. Zamordowany 30. na terenie powiatu Włodzimierz Wołyński. oblat. proboszcz par. Stanisław Gałecki ur.  (SP). katecheta emeryt. Po porwaniu przez nacjonalistów ukraińskich z kościoła 07. pow. łucka. przekazany do gestapo. Poryck. w 1908 r.01. został zatrzymany i zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 17. proboszcz par. O.12. Stefan Iwanicki. na Śląsku.  (KS) Ks.1943 r. KS 124-127) Ks. SiS str.07. przez UPA podczas rzezi całej wsi. pomagał też ukrywającym się Żydom. zamordowany w 1946 r. Okopy. zastrzelony przez Ukraińców 16.. głównie uchodźcami z okolicy.(KS. proboszcz par. diec. 17. przez nacjonalistów ukraińskich. w r. którzy to wskazali na Polaków jako na komunistów. Jeziorany Ławrowskie pow.  (SP) Ks. Nieświcz. 20.. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich wraz ze 150 Polakami zgromadzonymi w kościele.471-475) B. Józef Śliwa ur. Dubno. z klasztoru karmelitów bosych w Wiśniowcu Nowym. 21. Stanisław Fijałkowski ur. proboszcz par.02. 23. ur.1943 r. zamordowany 20/21. proboszcz parafii Chynów. w 1898 r. łucka. Konstanty Turzański ur w r. w 1895 r. Władysław Wielebnowski ur. dek. 18. w 1909 r. Łuck. Beresteczko).*  (SiS-str. dek. Wyszogródek (Wyżgródek). 19. Beresteczko) wraz z ks.1943 w grupie kilkunastu osób . zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich latem 1943 r. pow. 14.04.. w r. od niemowląt do starców. Krzemieniec. Stanisław Grzesiak ur. gdy odbywała się msza św.08. 1884. Z donosu policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo w 1941 r. DP) Ks.03. 899) Ks. dek.*  (SP.08. przemyska (według innej wersji ranny śmiertelnie w czasie walk frontowych) Wobec niepewnych danych nie włączony do wyliczeń. Jan Kotwicki ur. Dubno). Jan Cyprian od św. pow.(KS) Ks. pow. SP) Ks. SiS 106) Ks. ur w r. DP) Ks. dek. zmarł w obozie koncentracyjnym w Dachau w 1942 r. 200 parafianami 11.02. Wraz z nim zginęło co najmniej 476 osób. pow. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w Chrynowie (diec. Krzemieniec (diec. Zofiówka pow. Łuck. Luboml (diec. gm. dek.1943 r. 10. gdy wdarli się podstępnie do klasztoru i dokonali rzezi uciekinierów tam się chroniących.07. pow. w 1905 r. 9*  (SiS. Wielka pobożność i charyzma księdza Wrodarczyka sprawiły liczne samorzutne zmiany wyznania z prawosławia na katolicyzm. tarnopolskie) . Włodzimierz Wołyński. Jarosław. zamordowany około 21. . Poczajów Nowy.1944 r.1939 r. gm. 1896. rez. dek. 1899. . proboszcz par. Łuck. zastrzelony 17. z zakonu w Niepokalanowie. łucka. 22. został z donosu miejscowych Ukraińców. w r. uciekając przed Niemcami w 1939 r. Włodzimierz Wołyński (diec.1944 w Porycku. przez kilku miejscowych ukraińskich nacjonalistów. dek. Ks.1942 r. dek. pow.*  (KS) Ks. łucka. 1902. IZ. Wielick. 8. Krzemieniec (diec. Łuck. przechowywany potajemnie przez popa ukraińskiego Szelesta. pow. proboszcz par. kpt. łucka dek. łucka. proboszcz par.*  (SP) Brat Józef Harmata ur. w 1904 r. 1910..*  (SiS. Stanisław Dobrzański ur..*  (KS) B. Włodzimierz Wołyński). pow. zamordowany 19. przebywający u rodziny w parafii Ostrówki w pow. Michała Lasoń OCD z Zakonu Karmelitów Bosych w Wiśniowcu Nowym. pow. w 1900 r. Luboml. O. 11. Sarny). bestialsko zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30. Dubno (diec. Radów. w Równem.skutek prowokacji ukraińskich (rozrzucanie ulotek antyniemieckich przed kościołem). Piotr Walczak ur w r. łucka. we wsi Połonka.09. Mordercami byli członkowie UPA i bojówki OUN-Melnykowców „Worona”. Łuck. Inocenty Wacław Majewski ur.1944 r.09. zamordowany w maju 1943 r. Włodzimierz Wołyński) ciężko ranny 11. Grzybowica. 13. SiS 477) Ks. Boremel. 134 135 . łucka.1900. i dek. wraz z kilkuset uciekinierami z okolicy podczas napadu banderowców na klasztor. Krzemieniec (patrz woj. w 1893 r. pow.1943 r.1943 r. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w czasie niedzielnej mszy św. Włodzimierz Wołyński. Bolesław Szawłowski ur. proboszcz par.02. Kazimierz Świerzewski ur. gm. Dubno (diec. aresztowany z poduszczenia ukraińskich nacjonalistów i stracony przez Niemców 08. w 1909 r. W naszym spisie informacja o nim wykazana jako nie pewna. Łuck (diec. przez nacjonalistów ukraińskich w okolicach Jarosławia. łucka. Szawłowskiego.*  (SP) Ks. 15.. 763-767. przez nacjonalistów ukraińskich koło Wołkowyi (diec. łucka. dek. pow. Jerzym Cimińskim. proboszcz par. Wrodarczyk leczył także zarówno Polaków jak i Ukraińców. pełnił obowiązki proboszcza par.Sylwestra Gleczman OCD ur. 16. Luboml).przedstawicieli miejscowej inteligencji przez ekspedycję karną złożoną z Niemców i policjantów ukraińskich. jako rzekomy szpieg niemiecki zastrzelony przez wycofujących się żołnierzy sowieckich (inna wersja – gdy stanął w obronie napastowanych parafianek).*  (SP.(KS. Michał Grodzicki (Grobicki) ur. pow.* (  SP) Ks. Sarny (diec. dek. pow. odnaleziony przez UPA i zamordowany kilka dni później. 1917. Kamil od św. łucka. Skurcze. 12.*  (SP. Krzemieniec). Hieronim Szczerbicki. Krzemieniec). proboszcz par. Kowel) zamordowany 19. Ludwik Wrodarczyk OMI urodzony w 1907 r. Krzemieniec). proboszcz par. w 1905 r. wraz z proboszczem i co najmniej 476 parafianami.*  (SP) Ks.

pow. Dolina. Szutowa pow. Peter Seńczuk z Rudnik pow. parafia Nehrybka pow. pow. Przemyśl. na ich prośbę ( bo nie było księdza rzymskokatolickiego).*  (Niedz. że brał udział w pogrzebie ofiar napadu banderowców i potępiał mordy na Polakach 6. NN (wiadomość niepewna) z Niżniowa: ”Podobno ksiądz ruski wystąpił śmiało. Jaworów) zamordowany 10. o którym nie wiedział. za ”przeciwdziałanie rezuństwu” według meldunku AK. 714) Ks. 2. pow.*  (str. Trembowla. że pożyczył zagrożonemu Polakowi sutannę i kapelusz. 5. NN. Baka (imię nieznane). pow. że potępiał zbrodnie UPA i odmówił współpracy z UPA. 4. za to. wikariusz unicki. przemyska.*  (str. Zginęły także jego żona. był najpierw w sąsiedniej wsi Karpiłówka torturowany w domu dwu sióstr Ukrainek i następnie zabity. Ukrainiec ze wsi Lubliniec Stary. Michał Tełep ur.27) Ks. 694) Ks. 180) Ks. Kamień Koszyrski.*  (str. Ukrainiec ze wsi Strusów. że jawnie na kazaniach potępiał mordowanie Polaków przez banderowców. gm. za sprzyjanie Polakom.podczas napadu na wieś Okopy. gm. Kuty. Zubrzec. Uprowadzony w październiku 1943 r. zamordowany w lutym-marcu 1944 r. przez nacjonalistów ukraińskich i utopiony w rzece Seret. że jest oficerem Wojska Polskiego i ZWZ. za to. gm. Tłumacz został zamordowany przez banderowców w marcu 1946 r. pow. 2. Ukraińcy. parafia Lubieszów.*  (str.*  (str. w 1885 r. Przemyśl. Antoni Ślusarczyk.. dla Polaków.. ze wsi Tudiów. 489) Ks. że przeszedł na prawosławie. 7*. Ksiądz potępiał w swych kazaniach zbrodnie dokonywane przez UPA. Został zamordowany przez bojówkarzy UPA 14. 3. zamordowany wraz z rodziną (4 osoby) przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec kwietnia 1944 r.726) Ks. piętnując tę straszną zbrodnię (napad na klasztor i wymordowanie sióstr zakonnych – przyp. 177) Ks NN z Trościańca. Roman Kruszelnyćkyj proboszcz parafii greckokatolickiej Bonów w powiecie Jaworów (diec. 692) Ks. dek. gm.. Wołoszczuk (imię nieznane) lat 41 ze wsi Hostów. pow.05.487) Ks. 659) Ks.*  (KS) Dwaj zakonnicy Bazylianie. Aleksandria pow. Rachiń. Jego żonę Polkę w zaawansowanej ciąży zakłuto bagnetami. która była w zaawansowanej ciąży i parafiankę Piwowarczuk za krytykę tego mordu 4.04. Jaworów. przez Sowietów wraz z parafianami do gm. Po zagładzie sąsiedniej Huty Pieniackiej wzywał z ambony wiernych do opamiętania i został za to zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich. Cieszanów. Śliwnica. Ukrainiec proboszcz unicki ze wsi Urłów. 2. 3. w dzień swoich urodzin za to. przez bojówkarzy SB-OUN. gmina Markowce. Województwo stanisławowskie 1. gdzie często działał ks.. lwowski został zarąbany siekierą w 1945 lub 1946 r.*  (str. Cytat z listu siostry Zenony z Jarosławia. 4. Podczas napadu bandy UPA 09. proboszcz parafii Rogóźno. Komenda Obszaru Lwów. pow. Była to kara za publiczne potępienie napadu banderowców na Pyszówkę. pow. gm. Dymitr Ursynowicz lat 27 ze wsi Gruszka gmina Olesza. Tłumacz został zamordowany za to.416) Ks. 200 Polakami. pow. Buczacz został zamordowany w pierwszej połowie 1945 r. pow.*  (str.*  (KS) Ks. Tereszkun (imię nieznane) ze wsi Zubrzec. Tarnowica Polna.743) Ks. 6. Województwo poleskie 1-2. Zamordowany tam przy ołtarzu w czasie odprawiania mszy św. Duchowni greckokatoliccy Województwo lwowskie 1.1944 przez bojówkarzy SB OUN i UPA za pomoc świadczoną Polakom i publiczne potępianie zbrodni popełnianych przez UPA na Polakach. Tłumacz został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w styczniu 1945 r.*  (str.*  (str. Panasiuk (imię nieznane). Śliwiński (imię nieznane).*  (str. Ksiądz został wysiedlony w 1940 r. autora) za co został przez banderowców ukrzyżowany”. że przeciwstawiał się mordom. Zamordowano również jego żonę. nie chcąc wstępować do UPA kryli się po lasach wraz z Polakami. aby ten mógł w tym przebraniu uciec do polskiej wsi. 290) Ks. za to. Ukraińcy z sąsiedniej wsi Netreba. Zborów zostal zamordowany w listopadzie 1943 r.*  (SP) Ks. Województwo tarnopolskie 1.1945 r. Wrodarczyk. gdzie zamordowano 54 osoby i spalono większość budynków. za to. Kosów Huculski został zamordowany wraz z synem przez SB-OUN w marcu 1944 r. gm Zborów. pow. zostali zamordowani razem z ok. córka i kilkanaście innych osób. gm Strusów.*  (Na Rubieży 104/2009 str. przez banderowców 136 137 . 351) Ks. Szczerba z Chrusna pow.*  (str.117) Ks Iwan Doruk proboszcz w Choroście Starym.1944 r. Kuty Stare. Śniatyń został zamordowany przez SB-OUN za przechowywanie przez rok Leona Zakrzewskiego. Otrzymał pośmiertnie medal „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata” z Instytutu Yad Vashem za pomoc dla Żydów. Anatol Majkowski ze wsi Worona. w 1874 r. proboszcz par. Piotr Wójtowych (Wujtowycz?) ur. 3.01. 5.Lubaczów został zamordowany na początku 1945 r. Równe na Wołyniu. par. przez nacjonalistów ukraińskich „za zdradę Ukrainy”.*  (str.  (Niedz. gm. Ukrainiec z mieszanej rodziny.

za to. 992/993). Upowcy zamordowali go po klęsce napadu na Przebraże. przez bojówkarzy UPA za to. Józef Gaducewicz proboszcz parafii obrządku wschodniego w Kuśkowcach Wielkich. 97) Pop Fiłyp Borećkyj (Fiłyb Boryćkyj?) Wieś Drańcza Polska gm. Zamordowany w lipcu 1943 r.*  (KS) Pop NN.Ks. który wykonano. przez bojówkarzy UPA za to. Zdołbica. 8*  (872) Alumn greckokatolicki NN ze wsi Laskowce. Krzeminiec. wołyńskie został powieszony za sprzyjanie ludności polskiej 2-3. łucka.*  (SK¸ SiS 1159-1160) Pop Fiodor Cichoćkyj senior i jego syn pop Fiodor Cichoćkyj junior. NN z pow. przyjaźnił się z polskim księdzem z Sienkiewiczówki. że arcybiskup Hromadśkyj oficjalnie potępiał zbrodnie dokonywane na Polakach przez UPA. pow Kowel zamordowany wraz z rodziną za odmowę święcenia noży. 1943. na kazaniu w cerkwi wołał: to nie jest żadne wojsko. Krzemieniec zamordowany wraz ze swoją żoną przez bojówkę UPA za to. 7. który żył w przyjaźni z zamordowanym księdzem. Tarnopol. Powodem morderstwa było to. żywcem spalony przez nacjonalistów ukraińskich w cerkwi w Żabczu wraz z 4 Polakami. przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. Wiadomość do sprawdzenia. Radziwiłlów pow. Czerniechów. str.. że po masowym mordzie na Polakach w Milnie. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. przez nacjonalistów ukraińskich za to.*  (SiS. że uprzedził polskiego księdza Bolesława Murawskiego proboszcza rzymskokatolickiego w Pełczy o grożącym mu niebezpieczeństwie ze strony UPA. 2011). woj. Żabcze. Województwo wołyńskie 1. 7. Otrzymał za to wyrok śmierci od UPA i musiał uciekać. to plugawa banda. pow. Nowy Staw. pow Zdołbunów. których ukrywał. NN par. proboszcz par. 6. Następnego dnia znaleziono go martwego. przez SB-OUN za potępianie mordów dokonywanych na Polakach (źródło: Woczeja. pow. dek.*  (SiS str. dek.*  (KS) Ks. został w kwietniu 1944 r.* (  SP) Ks. Załoźce pow. . Za to dostał wyrok śmierci.Pop NN z Kaszówki. pow. NN. że na jednym z kazań potępił zbrodnie UPA dokonywane na Polakach. Wiadomość do sprawdzenia. Krzemieniec (diec.*  (KS) Ks. dzięki czemu ksiądz uniknął śmierci. że odmówił współpracy z UPA i potępiał zbrodnie dokonywane przez UPA.* (  SP) Ks. . rzymskokatolicki Ireneusz Kmiecik. 5. 10. parafia Bełżec. w którym zginęło ponad 50 osób. 2. pow. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w r. Dederkały. . parafia Krzemieniec i jego sekretarz protojerej* Fiodor Jurkewycz zostali zamordowani w czasie drogi do Równego przez bojówkę SB-OUN i UPA.*  (KS) Pop NN par. ponieważ nawoływał do zaniechania tego napadu (zemsta na niewinnym księdzu za swoją złą decyzję?) 138 139 . pow. gm. Dubno zamordowany we wrześniu 1943 r. gm. że w kazaniach swoich nawoływał do zaprzestania mordów i przelewania krwi chrześcijańskiej. Trembowla. Wiadomość do sprawdzenia. Pełcza. pow. że potępiał w swoich kazaniach zbrodnie UPA dokonywane na Wołyniu i nawoływał do zgody. Łuck.**  (KS) Arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej patriarchatu moskiewskiego. 577) Pop NN. Dubno został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich ponieważ odmówił święcenia noży. 1900. pow. który był sygnałem do mordowania Polaków. (źródło: Woczeja 2011). Pop NN. Serafin Horosiewycz ur. został zamordowany pod koniec 1942 r. Upowcy zamordowali miejscowego duchownego prawosławnego z żoną za odmowę poświęcenia krzyża na kopcu.*  (KS). Zborów. Łuck (diec. że nie przyjął do cerkwi „wici chlebowych” wzywających do mordowania Polaków. Kołki. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA w kwietniu 1944 r. 5-6.za to. która nigdy nie zbuduje żadnej Ukrainy. parafia Kowel. Syn popa był członkiem bojówki UPA. Milno osiedle Podliski. Zborów został zamordowany w lipcu 1943 r. Gdy nie miał kto pochować zamordowanych dokonał tego ks. Został zamordowany za to. (źródło Woczeja 2011). pow. Złoczów. Baszuki. Proboszcz krytycznie oceniał działalność nacjonalistów ukraińskich. 9. NN. Wieś Rudniki. 8. zostali zamordowani przez bojówkarzy SB OUN za publiczne potępienie działalności członków UPA i odmowę święcenia ich broni przeznaczonej do mordowania.*  (KS) Ks. woj. gm. Duchowni prawosławni zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich (byli mordowani za krytykę ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA lub za pomoc udzieloną Polakom albo za odmowę współpracy z UPA). (str.Pop Konoplanko z pow. 1. łucka. par. gm. Beresteczko). Razem z nim zamordowano 8 osób narodowości ukraińskiej. pow. że odmówił osobistego udziału w przygotowaniach do mordowania Polaków.Dubno. Wiadomość do sprawdzenia. pow. 2011). par. Łuck. 3. 4. Mifond Medwedew wysiedlony przez Sowietów do Antonówki Szepelskiej.Ks.*  (SiS. gm. że nie chciał wstąpić do UPA.* (  SK.481) Ks. . wołyńskie. gm. w tym jego siostrę i dwoje krewnych. Laskowce. SiS 403) Pop Czerwynśkyj. Wieś Nowomylsk (Mylsk Nowy). Jankowce. zamordowany w listopadzie 1944 r. Kruszyński (brak dokładniejszych danych) został zabity za potępianie mordowania Polaków (żródło: Woczeja. par.

Napastnicy podpalili zabudowania i wrzucili granaty do piwnicy gdzie ukryli się mieszkańcy i goście. NN (Żabińce. ale on oprzytomniał i doczołgał się do wsi. kowalski. pow. Równe został zamordowany za przechowywanie dzieci innego Ukraińca Iwana Gercela. We wsi Orzechowiec gm Kaczanówka.44 na plebanię napadła bojówka UPA. Wszystkich gnali do miejsca gdzie zamierzali ich zabić. Nota bene.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. We wsi Zawałów (siedziba parafii i gminy). aż do końca wojny i później. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna). Podhajce). Kopczyńce). w rękach których ginął. Zaleszczyki: banderowcy wybili dziurę w murze plebani i tym sposobem dostali się do wnętrza. zakonne gr-katol. zamordowany we wrześniu 1943 r. pow. Podam jeszcze opis losów księdza Teodora Kasperskiego ze wsi Winiatyńce pow. Trembowla). aż zemdlał. w której zamordowano ponad 600 osób i nawoływał do zaprzestania mordów. nie mniej przeżył. Wyprowadzili z niej 12 osób ukrywających się tam.zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami. ks. pow. Kubów (2008) wymienia następujących księży z województwa tarnopolskiego. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD. Jan Smutek (Tłusteńkie. Nie znalazłszy go zamordowali jego siostrzeńca Stanisława Rybickiego (KS 259). 13*  (Niedz. Wspomnieć jeszcze należy o księżach rzymskokatolickich. ks. Ignacy Tokarczuk (późniejszy arcybiskup) i ks. pow. Trembowla). gm. 89) Ks. Odmroził sobie palce u rąk i nóg. Oprawcy bili go kijami. przeziębił się i do końca życia nie odzyskał zdrowia.1943 r. ks. pow. Podhajce). Zawałów. Antoni Adamiuk (późniejszy biskup) z Płauczy Małej (pow. Wśród zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich duchownych greckokatolickich jest 23 księży. Kubów 2008). 12. pow. W sumie jest ich i tak bardzo dużo. Ksiądz Kazimierz Białowąs mimo poparzeń zdołał uciec i schronić się w Trembowli (KS 397. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2? W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba . (według Jankiewicza8a) Duchowni ogółem rzym. poprzez donos lub wspólne działanie: np. Kopczyńce). Ksiądz Kasperski. którzy. biskup (episkop) i 11 (+2?) popów prawosławnych. pow. prawie cudem. Eugeniusz Półtorak (Rosochowiec. pow. Tabela 1. Wielick. Zostawili go myśląc zapewne. że umarł. pow. Mateusz Franków (Horodnica. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. Trembowla 13. Pozytywną a także negatywną rolę duchowieństwa greckokatolickiego i prawosławnego w czasie ludobójstwa omawia Woczeja (2011). np. zabijając 15 osób. ale zdołali uniknąć śmierci. 140 141 . uniknęli śmierci: Ks. gm. Brzeżany). W sumie zginęło z ręki nacjonalistów ukraińskich lub przy ich udziale 236 duchownych. We wsi Hleszczawa. ks. do Zaleszczyk. ksiądz Kazimierz Bartosiewicz ukrył się w śniegu i przeleżał tam wiele godzin.1943 banderowcy napadli na plebanię. ks.09. ze względu na swój wiek nie mógł nadążyć i upadł. jednak według świadectwa działaczy melnykowskich zabito go za odmowę współpracy z UPA. Celestyn Rubaszewski (Petlikowce Stare. rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD.04. cała UPA. Wymienieni duchowni na pewno nie są wszystkimi ofiarami zbrodni nacjonalistów ukraińskich i zapewne jeszcze do tej listy dojdą nowe nazwiska. który udzielał pomocy Polakom. Torturowali i zamordowali ojca księdza i macochę. Banderowcy zamordowali ojca księdza .43 bojówka SB-UPA napadła na plebanię w poszukiwaniu ks.10. pow. Kopczyńce). obaj ze Złotnik (pow. proboszcza Kowalczyka. Podhajce. gm. Franciszek Napierała (u Komańskiego i Siekierki. pow. na których były zamachy. NN ze Szczekiczyna. Bronisław Mirecki (Hałuszyńce. Skałat). wieś Kaszówka. SiS 870) Biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj z Włodzimierza) zamordowany przez SB-OUN około 25.*  (KS i SiS 397) Pop NN. gm. 2004 „Napieracz”) (Iwanówka pow. Buczacz). dnia 13. ks.Wojciecha i żonę Wojciecha (KS 277).*  (Poliszczuk 2002. Władysław Michałkiewicz (Łoszniów. że potępił masowy mord we wsi Gaj. na wpół przytomnego.07. Międzyrzec. pow.Skałat dnia 31. ks. dwóch braci zakonnych i jeden alumn a wśród duchownych prawosławnych jest arcybiskup (archiepiskop). gdzie zajęli się nim parafianie i przewieźli. Do tego spisu można dodać dalsze przykłady z tego samego wojewodztwa: We wsi Hnilicze. Podhajce bojówka UPA napadła na plebanię.11. Ksiądz Kazimierz Solecki (ur. Tam otrzymał opiekę lekarską i ocalał (KS 447). ks. Iławce. pow.1912) uciekł w bieliźnie przez okno do sąsiedniej polskiej wsi (KS 344). Wilhelm Doroszyński. ks. a zwłaszcza jej przywódcy współpracowali z Niemcami (Abwehra). wraz ze swoją rodziną i służącą za to.

2008 b. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach południowo-wschodnich. Wydawn. Korman A. 2002. nacjonaliści ukraińscy poderżnęli mu gardło. 2005. Wrocław. Szczególnie trzeba podkreślić bohaterstwo tych nielicznych księży greckokatolickich. 2000. 2006.II. ks. Zbrodniczość OUN-UPA. 2008. Rohatyn). W. Wołczański J. o ile nie dość wcześnie wyjechali. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła Rzymsko-Katolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce Wschodniej. Duchowni katoliccy zamordowani w latach 1939-1946 przez nacjonalistów ukraińskich... pow. został uratowany przez parafian (Siemaszko i Siemaszko 2000). 2011. Poliszczuk W. Czynili to mimo pomówień ze strony upowców. Również w województwie tarnopolskim: Siostra Kryspina Waleria Cnota była ciężko ranna w czasie napadu na kościół w Petlikowcach Starych.44 banderowcy zamierzali zabić księdza Szczepana Chabło. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. Komański H. Siemaszko W. Franciszek Kopeć (Demnia.11. którzy ją zawieźli do szpitala (KS 166). 2004. von borowiecky. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN i UPA. Ks. która zmusiła napastników do ucieczki (KS 487). Kresowa Księga Sprawiedliwych. Wydawn. Ks. Ks. Popek L. Wydawn. Stanisławów). Małe Wydawnictwo. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Wydawn. więc ziemie kresowe dawnej Rzeczpospolitej Polskiej spłynęły krwią męczenników. Płacili za to życiem lub ranami. i Siemaszko E. Wydaw. 142 143 . Warszawa. Siekierka S. prawie wszyscy kapłani na zagrożonym przez banderowców terenie. Toronto-Warszawa-Kijów. Wewnątrz budynku było kilkanaście osób samoobrony. Moim zdaniem. Popek L. W województwie stanisławowskim prawie cudem uniknęli śmierci ks. Wrocław. Witold Kowalski z Kisielina.. Honorat Jedliński ze wsi Noworodycze był powieszony przez banderowców głową w dół. 2008. Atla2. Listowski. Materiały Źródłowe.. Lublin Isakowicz-Zaleski T. Gorzka prawda. Niewiński. żyli pod groźbą utraty życia (Wołczański 2005). Wrocław. Poliszczuk W. ks. wprawdzie przeżył. Polihymnia. Isakowicz-Zaleski T. Na odgłos strzelaniny przyszła odsiecz z Załoziec (samoobrona złożona z członków „Szarych Szeregów”. Nortom. Stefan Zawadzki ze wsi Cumań. Warszawa. którzy w imię Chrystusa nie bali się narazić na śmierć siebie i często także swoje rodziny potępiając zbrodnie swoich współplemieńców oszalałych nacjonalizmem. Kędzierzyn-Koźle. W: J. Dom był przygotowany do obrony. Ocalała dzięki żołnierzom niemieckim.. tom 12. Męczenników za wiarę. Studia i materialy. 2007. że zdradzają swój naród (a przecież to właśnie tymi księżmi naród ukraiński może się dzisiaj chlubić. Jastrzębski S.. SUOZUN. 2007.. 2005. został jednak kaleką. Przemilczane ludobójstwo na Kresach. został ranny w czasie obrony plebani. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. Tak. Literatura Dębowska M. Wydanie III. 2007). Siemaszko E. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Głos Kresowian 29: 67-72. Warszawa. Instytut Pamięci Narodowej. Terroryzm na Podolu Zachodnim. Ludobójstwo dokonane na Polakach w województwie lwowskim. Toronto. Są to tylko przykłady. Nakładem autora. gdy ludobójstwo było w znacznym stopniu dokonane. 2008 a. Na dom w Reniowie gdzie przebywał ks. Żydaczów) (Siekierka i in. 1939-1946. Wydawn. Ze wzgórza pod Krakowem. Niedzielko R. nocą 2 lutego 1944 r.. Gorzka prawda. Ks. Wrocław. Komański S. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymsko-katolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947. że mimo śmiertelnego zagrożenia nie chcieli opuścić swoich wiernych. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. Był zresztą wysłany już po fakcie. Nortom. i sądzę zdaniem wielu Kresowian niejeden z wymienionych zamordowanych księży rzymskokatolickich i greckokatolickich byłby godzien wyniesienia na ołtarze (patrz Isakowicz-Zaleski 2008 b).. SUOZUN i Wydawn. Poliszczuk W. przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. dopóki ci byli na miejscu. Wrocław. Siekierka S. Kraków.. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów we Wrocławiu. 2002 Nacjonalizm ukraiński w dokumentach cz. Duchowieństwo diecezji łuckiej ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. 2010. Franciszek Bajer. Nakładem autora. Wydawn. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian” Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. W: Listowski W. Konieczny S. 1995. I. Nortom. Różański E. W województwie wołyńskim cudem uniknął śmierci ks. pow. ale ksiądz zdołał się ukryć i ocalał. Nakładem autora. w Warszawie). Wyd. Sutanna umaczana we krwi. jedynie ustny przekaz). Cz. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. Wrocław. kapelan AK. 2006. Warszawa. Komański H. Zamordowali za to jego brata i siostrę (KS 363). Toronto. napadła bojowka OUN-UPA. Wyd. Woczeja S. Siekierka S. ks. Siekierka S. Kubów W. Komański H. Bulzacki K. Szatko z Firlejowa (pow. To nie zdrajcy! to bohaterowie! Czynili to pomimo braku wsparcia duchowego ze strony swojego najwyższego hierarchy metropolity Andreja Szeptyckiego (ostatni i jedyny list metropolity Andreja potępiający wyraźnie zbrodnie UPA do nikogo nie dotarł i nie jest znana żadna jego kopia. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. Michał Damm (Bednarów. dlatego. (około 2007). między innymi miejscowi harcerze. W Chodaczkowie Wielkim 12. 2004. Kraków. (spons.

lub zostali schwytani. Wtedy jednak. albo też do świadków nie udało się dotrzeć. Ukraińscy badacze o nacjonalistycznych tendencjach często nazywają ofiarami członków UPA.4. bo poumierali.10. Wydzieliłem także zanotowane tam straty Wojska Polskiego. iż jeszcze stale ukazują się nowe materiały lub istnieją stare nieopracowane. Leszek S. ponieważ z wielu miejscowości. że ofiarami są ludzie bezbronni mordowani za to. Liczby poległych lub zamordowanych żołnierzy Wojska Polskiego odrodzonej Rzeczypospolitej w tym opracowaniu nie ujęto. że nie zachowali się świadkowie. znanych z nazwiska. Siemaszkami1 dla Wołynia liczbę strat 50-60 tysięcy. Kierowali się przy tym nieludzką zasadą „Ukraina musi być wolna od cudzoziemców”. jest już czas na bardziej precyzyjne podsumowanie. Podkreśla to Poliszczuk7. czy domy – jest to stanowisko całkowicie niesłuszne . gdy przebywali u rodzin na urlopie. gdyż to zagadnienie powinni opracować historycy wojskowi. że dane te są niepełne i jeszcze nadal zgłaszają się pominięci świadkowie. W tablicy 1. gdyż była to wówczas jedyna możliwa legalna forma obrony. czy nie przez Armię Krajową (AK). dr hab. dopiero po 1989 roku zaczęto o nim więcej mówić i pisać1-5. Kęsik13 podaje za W. jest oczywiste. 5 podają liczbę szacunkową ofiar na około 185 tysięcy (patrz tab. Jankiewicz Straty ludności polskiej na Kresach południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich W czasie trwania II wojny światowej i kilka lat po niej ukraińscy nacjonaliści należący do OUN (Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów) i do jej ramienia zbrojnego UPA (Ukraińska Powstańcza Armia) rozpętali niesłychaną akcję ludobójczą na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej dążąc do stworzenia niezależnego państwa ukraińskiego. co w sumie czyni 75-91 tysięcy. Dane z książek Komańskiego i Siekierki2 i Siekierki i in. także członkowie Istriebitielnych Batalionów (IB) tworzonych głównie z młodzieży przez władze sowieckie. z tym.napastnik nigdy nie może być uznany za ofiarę. gdy on to pisał nie było prac Siekierki i in3. podano liczbę znanych przypadków morderstw dokonanych na polskiej ludności cywilnej oraz na żołnierzach samoobrony. Ukraiński badacz Masłowśkyj (nie nacjonalista) obliczał straty osobowe Polaków spowodowane przez nacjonalistów ukraińskich na 60 – 70 tysięcy na Wołyniu i 140 – 150 tysięcy w „Galicji” (czyli w Małopolsce Wschodniej). Przez długi czas po zakończeniu walk w r. Ponieważ ukazały się już obszerne publikacje dotyczące strat we wszystkich pięciu południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej. ludobójstwo to było na polecanie władz komunistycznych przemilczane. gdzie mieszkali Polacy brakuje danych. stających w obronie napadanych. lub bardzo skąpo relacjonowane. zorganizowanych lub nie w AK. W licznych miejscowościach ludność była wymordowana do ostatniego człowieka.1947. jakie formowały się w poszczególnych wsiach i miasteczkach (niezależnie od tego czy ich członkowie byli zorganizowani. w sumie 200 – 220 tysięcy ofiar6. lub też bali się świadczyć. Bataliony Chłopskie (BCh) lub inne podziemne organizacje militarne). kogo można uznać za ofiarę ludobójstwa. gdy byli mordowani po wzięciu do niewoli. jakie naród nasz poniósł przez zbrodniczą działalność nacjonalistów ukraińskich. które pozwolą przedstawić liczbę strat polskich jeszcze bardziej precyzyjnie. na str. Tą liczbą posługują się często polscy badacze i politycy8. Osobno obliczono straty samoobron. Nie mniej straty wojskowych wyłączyliśmy. oparte na ogromnym materiale źródłowym1-5. Inny nienacjonalistyczny historyk ukraiński Poliszczuk obliczał liczbę polskich ofiar tego ludobójstwa na 120 tysięcy7. BCh. więc trzeba ich wygonić lub wyrżnąć. Jeśli chodzi o to.Prof. ofiarami są także członkowie samoobron. Ofiarami byli także żołnierze Wojska Polskiego walczący z bandami. natomiast w dalszej kolumnie podano liczbę szacunkową polskich strat osobowych. są innej narodowości czy wiary niż mordercy. Ukraińscy badacze o poglądach zbliżonych do nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę polskich ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana9). W następnej kolumnie podano liczbę zamordowanych. tak. 1). itd. na 20-25 tysięcy. Siekierka i in. Dotychczas podawano bardzo rozbieżne dane dotyczące wielkości strat. czy IB. 144 145 . że jestem świadomy. którzy zginęli w czasie napadów na polskie wsie. a kogo nie. że np. natomiast straty w Małopolsce Wschodniej (Dzisiaj Zachodnia Ukraina) ocenia bardzo nisko. Dodaje do tego jeszcze 5-6 tysięcy osób zamordowanych na Lubelszczyźnie i Rzeszowszczyźnie.4 i Komańskiego i in2. oddziałów ukraińskich w służbie niemieckiej: SS-Galizien i Nachtigall. Pani Siemaszko10 szacuje liczbę polskich ofiar ludobójstwa (bez Polesia) na 133 800. i E.3-4 i oraz Jastrzębskiego5 przeliczyłem jeszcze raz i oddzieliłem ofiary narodowości polskiej od ofiar innych narodowości. a także straty poniesione na skutek działalności policji ukraińskiej (Ukrainische Hilfspolizei). Jest oczywiste.

w każdym województwie obok miejscowości.Tabela 1.000 za E.600 3236 100. W literaturze. Byli to Żydzi ukrywający się w polskich rodzinach lub wspomagani przez Polaków i z nimi razem zgładzeni przez nacjonalistów ukraińskich (działających samodzielnie lub wspólnie z Niemcami).6 %) i było wiele wsi gdzie nie mieszkali Polacy.000 3.755 22. Dla samego Lwowa dane te wynoszą według Littmana12a 150 – 160 tysięcy Żydów w 1941 r. 214 Rosjan (przeważnie uciekinierów z obozów jenieckich). Poliszczuk11 ocenia liczbę Ukraińców zamordowanych przez OUN-UPA na 80. którą analizowaliśmy1-5 było dla wszystkich pięciu województw 2140 Ukraińców zamordowanych razem z Polakami. Wiedząc jak niewielu z nich się uratowało. wiele mordów i „pacyfikacji” dokonywali Niemcy wspólnie z oddziałami SS-Galizien. Te zagadnienia omawia Prus w swojej książce „Holokaust po banderowsku”12. Na Lubelszczyźnie obok licznych zbrodni dokonywanych przez OUN-UPA.121 3. Bardzo rzadkie były przypadki ukrywania Żydów przez rodziny ukraińskie. z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy. lub których ukryły polskie rodziny i mieli szczęście nie trafić pod upowski topór w czasie eksterminacji polskich wsi. ukrywając itp.600 60. nauczyciele. gdzie nie byłoby zarówno Polaków jak i Ukraińców. ale tych. którzy przeżyli getto i wojnę było już tylko 1689.000** 7. Prócz tego było 343 zamordowanych wołyńskich Czechów. Dla województwa stanisławowskiego liczbę miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in.276 32. śmiało można oszacować straty Żydów na tych terenach na ponad 750 tysięcy. nie tylko przy pilnowaniu gett i przy egzekucjach. dla których takich danych brak. ** szacunek wg.803 15. same 146 147 . weterynarze i inni. Jastrzębskiego5 ze względu na nie pełne dane o szeregu wsi.000 osób. Z kolei dla województwa lubelskiego przyjęto liczbę podaną przez S.000 47.932 158. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8) Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643 udokumentowane Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi. a wiadomo.202 12. lub dokonywały ich.5). przysyłani przez sowiecki rząd. Liczba ludności żydowskiej w województwie wołyńskim i w byłych województwach tarnopolskim. gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22.113 60. także Ukraińców. za wyjątkiem tych. mnożono tę liczbę przez liczbę miejscowości.800 18. Dla województwa wołyńskiego ten sposób liczenia nie mógł być stosowany.415 32.960 4. z których brak danych.000 40. Istnieje nawet książka im poświęcona16. którzy uciekli z Armią Czerwoną. Wszystkim tym Ukraińcom należy się nasze najwyższe uznanie i wdzięczność. W mordowaniu Żydów ściśle współpracowała z Niemcami policja ukraińska.4 ) zmniejszyłem o połowę. ale w tej liczbie mieszczą się też Ukraińcy . b – liczba miejscowości. z których te dane pochodziły . 32 Romów i 74 Niemców.urzędnicy sowieccy wójtowie. W literaturze.719 a .000 22. którzy byli im potrzebni. Składały się na to wieki wspólnego gospodarowania i zasiedlania tych ziem po napadach tatarskich i później. 540 tysięcy Żydów (według polskiego spisu ludności w 1931 r. że w Galicji mieszkało w 1941 r. którą analizowaliśmy1-5 wykazano śmierć 1675 Żydów (z tego 168 znanych z nazwiska).400 27.17 W zaokrągleniu daje to blisko 160 tysięcy ofiar polskiej narodowości. ale gdy weszła tam Armia Czerwona w 1944 r. ale i potem przy wyłapywaniu uciekinierów z gett. którzy odmawiali współpracy z UPA lub wzbraniali się mordowania Polaków.928 15.000 3. dalej. Sposób szacowania danych: jak wspomniano.* Dane dla Polesia przyjąłem wg. istnieją także miejscowości. gdzie były mordy. Skorygowałem też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publ. Dla każdego województwa osobno . OUN-UPA mordowała. Ludność.18. zwłaszcza w województwach tarnopolskim. Nie wielu Żydom udało się trafić do radzieckiej lub żydowskiej partyzantki. Littman12a podaje. Jastrzębskiego5. niedobitków było tylko 10 – 15 tysięcy.121 22. w których dokonano mordów. było tam 616 tys.088 10. Zapoczątkowane opracowanie Siekierki i Komańskiego15 nad Lubelszczyzną zapewne wkrótce te sprawy lepiej wyjaśni. lwowskim i stanisławowskim była bardzo mieszana i nie łatwo było znaleźć miejscowość. albo udzielali pomocy Polakom ostrzegając ich. Siemaszko10. Otrzymaną liczbę dodawano do liczby ofiar udokumentowanych. UPA mordowała ich wraz z rodzinami. Straty wśród Żydów były ogromne.000 24. że najczęściej mieszkali tam Polacy.121 45. Dotyczy to także południowo-wschodniej części Lubelszczyzny.4) i było sporo miejscowości.522 38.000 – 133. (zapewne z wiadomością Niemców).274 17. (z tej liczby znanych z nazwiska jest 942 osób). gdyż tam liczba polskiej ludności była mała (16.otrzymano tym sposobem średnią liczbę ofiar na miejscowość. dla których są udokumentowane dane.000 185.dzielono liczbę ofiar udokumentowanych przez liczbę miejscowości. Mordowano ich za pomoc udzielaną Polakom i itp. Przyjęto więc liczbę 60.000 60. Także OUN-UPA likwidowała Żydów.4 (str. Karała śmiercią nawet za krytykę mordowania Polaków.liczba miejscowości.240 15.800 10. ludności wyznania mojżeszowego12). Uratowali się tylko ci. gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. lwowskim i stanisławowskim wynosiła według spisu z 1931 roku 824 tysiące12. Trzymano i pilnowano ich jak niewolników aż do momentu likwidacji. jak lekarze i czasem rzemieślnicy.41a cza8 ska 3. Siekierki i in.Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41. Nie uwzględniono tu Żydów mordowanych masowo przez Niemców przy współudziale policji ukraińskiej przy likwidacji gett.

Komański H. Wrocław. Black Rose Books. Masłowśkyj W. Poliszczuk W. Komański H. SUOZUN. Wrocław. (często komuniści ukraińscy przemieniali się natychmiast w nacjonalistów jak tylko weszli Niemcy). Los jest mściwy. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. samodzielnie 520 a wspólnie z OUN-UPA 849 Polaków. Kury. 2010. Nortom. Niedzielko R. str. Nieludzkie okrucieństwo z jakim były mordowane ofiary OUN-UPA było powodem dla którego prawnik. Biuletyn IPN. Różański E. Wyd. 2004. 2004. Jastrzębski S. 2001. Siekierka S. 06. 18. dane dla Lubelszczyzny są włączone ale jeszcze nie pełne. 17 Jankiewicz L. lub inne jednostki ukraińskie na usługach niemieckich. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. Ludobójstwo. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. Nr. 12a. zwłaszcza województwa lubelskiego. 8. Wyd.. 6. Warszawa 2. 2012. autora. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. 9. Warszawa 15. 2). Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. Warszawa. Siekierka S. 2000. Takie współdziałanie z Niemcami w eksterminacji Polaków miało miejsce także w innych województwach (tabl. Z tych wywiezionych ludzi z reguły nie wracało 1/3 do 1/2: głód. 2003. Wrocław. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańcza Armię. Nortom. 148 149 .. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. 1939-1947. 5. Tom pod redakcją R. Polska-Ukraina: trudne pytania. 11. 2. 3.I. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. BCh lub IB. 4. Szawłowski R. 7.. razem 2. Liczbę poległych obrońców wsi polskich podają dla Wołynia Siemaszko i Siemaszko1 jako 186 osób.. Oddziały SS-Galizien i Nachtigall zabiły same lub z Niemcami Razem (dane te mieszczą się w liczbach podanych w tabl. z ukr. Wrocław. Holokaust po banderowsku. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. 2008. Wyd. Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. Policja Ukraińska zamordowała . Milicjantów lub sokistów (Służba Ochrony Kolei) zginęło w walkach lub zostało zamordowanych 309. 16.7-8 (116-117). Siekierka S.). Niewiński J. Wyd. 2012. The Ukrainian 14th Waffen-SS Division. Siemaszko E. von borowiecky.Korman A.jednostki SS-Galizien czy też ukraińska policja. Bulzacki K. 2005. w układaniu list Polaków przeznaczonych do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. Wrocław. Komański H. Powiat Kraśnik. Prus E. Wyd. Nortom. Na Rubieży 120:43-58. Nie ujęto tu Wołynia. Wyd..S. Artykuły w czasopiśmie „Na rubieży” świadczą. 2003. że jeszcze przybywa materiałów dotyczących województw omawianych w tej pracy. 1939-1946. Nie da się ująć w liczby strat poniesionych na skutek ukrywania się poza domem w chłodnej porze roku (przeziębienia. Komański H. kalectwa i innych obrażeń. 2011. 1939-1945. Bilans zbrodni. W: B. Dla Wołynia1 wykazano liczbę Polaków . Przypisy: 1. Warszawa. Tom 9. Wrocław. Littman S. Siemaszko E. 2006. Wyd. Warszawa. Wyd. Straty poniesione przez ludność polską na skutek działalności jednostek ukraińskich współpracujących z Niemcami w Małopolsce Wschodniej. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska 12-24. 1. Toronto. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. tom I i II. Siekierka S..A. Ludobójstwo na Kresach południowo-wschodniej Polski w latach 1939-1946. Nortom. autora. 12. mrozy i ciężka praca robiły swoje. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. Wyd. Niemcy na skutek donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowali 4. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. 2007/2008. IPN.2012 r. zapalenia płuc. Nortom.1) 1369 Polaków 4743 Polaków 426 Polaków 4924 Polaków 11462 Polaków W czasie walk zginęło lub po prostu zostało zamordowanych 483 członków samoobron. profesor Szaniawski wydzielił dla takiego typu ludobójstwa osobną kategorię „ludobójstwo okrutne” genocidum atrox13. 2002. Toronto. zamarznięcia). Warszawa. Wyd. Gorzka prawda . 10...ofiar zbrodni popełnionych wspólnie przez nacjonalistów ukraińskich i Niemców na 364 zabitych w czasie pacyfikacji osiedli oraz 452-459 zabitych przy innych działaniach. 1939-1946.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. np. 2001. jak też na skutek głodu i przeludnienia w miastach i związanych z tym chorób (tyfus plamisty i brzuszny. Siemaszko E. 14. Komuniści i nacjonaliści ukraińscy współpracowali także z NKWD. Tabela 2.. Pure soldiers or sinister legion. Wyd. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłum. Paź: Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. 2007. często należących do AK. Siemaszko W. Montreal. czerwonka) oraz na skutek ran. Wyd: ŚZŻ AK. 13 Kęsik J. Wrocław. potem również nacjonaliści ukraińscy doświadczyli tego od Sowietów. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Policja Ukraińska wspólnie z formacjami niemieckimi zamordowała 3. Wrocław 2011. 2007. Poliszczuk W. 318-344. 2002. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery.

karano śmiercią ich rodziny. drogi itp.. którzy byli przeciwni metodom walki stosowanej przez OUN-UPA. Jeszcze wcześniej poseł z ramienia PSL do Krajowej Rady Narodowej Michał Głowacz z Żurawicy złożył interpelację5 w sprawie palenia przez UPA gospodarstw i morderstw dokonywanych na ludności cywilnej w powiecie przemyskim. Zwracam się z prośbą. którzy zmarli w szpitalu8. z uwagi na trudności komunikacyjne oraz napady na przewożących do sklepów towary przemysłowe i żywnościowe. Ukraińców oraz rodzin mieszanych.). aby zechciał [on] zaradzić łaskawie opłakanym stosunkom3.. że w najbliższym czasie nastąpi tu poprawa bezpieczeństwa. jakie w tym czasie było. których gospodarstwa zostały spalone przez upowców. nie były w stanie zapobiec atakom UPA na polskich mieszkańców wsi oraz tych Ukraińców. Napady i zabójstwa spowodowały interwencję biskupa rzymskokatolickiego w Przemyślu Franciszka Bardy do ministra Obrony Narodowej Michała Roli-Żymierskiego. Bardziej niecierpliwi. 536 150 151 . W odpowiedzi otrzymał pismo zapewniające go. Często palono zabudowania i mordowano osiedlonych. informacji. a sytuacja na tym terenie nie uległa normalizacji. Dotychczasowe próby nie zlokalizowały napaści ukraińskich... Nie funkcjonowały też szkoły.wschodniej Polski przedstawiała się następująco. KW PPR w Lublinie.. Wymienione i następne walki miały miejsce w kolejnych miesiącach na trochę mniejszą skalę10.. B. Przeciwdziałając wywożeniu Ukraińców do USSR sotnie UPA niszczyły linie telefoniczne i kolejowe. Prasa przemyska opisywała zachowanie się UPA wobec rannych i zabitych żołnierzy następująco: „Bestialscy bandyci znęcali się w okrutny sposób nad zamordowanymi i rannymi masakrując tępymi narzędziami poszczególne części ciała7. w tym Polaków i Ukraińców odmawiających akceptacji dla działań OUN-UPA2. przemyskiego i sanockiego4.01. Również w lipcu doszło do starcia między polskim oddziałem manewrowym.Dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła” W drugiej połowie 1946 roku i na początku 1947 roku sytuacja na ziemiach południowo . których pogrzeb odbył się w Przemyślu 28 czerwca 1946 roku6. rozmieszczone w siedzibach gmin. Mirczuk. Uchylający się od wstępowania w szeregi UPA byli karani śmiercią. Stosunki. Konieczny.) życie (. Sotnie UPA potrafiły unikać otwartej walki z wojskiem wycofując się w inne tereny leśne tego rejonu..330 osób. 2 Tamże zniszczenia (.43.) szerzą dzieło 1 Z. w czasie której . Według Obliczeń administracji państwowej na terenie Polski pozostało około 20 tys. doskonale znających teren oraz posiadających dobrze zorganizowany wywiad. ludność traci mienie (. Szcześniak. w Przemyślu. Teczka: Korespondencja biskupa Franciszka Bardy Tamże Nowe Horyzonty nr 2 z 13.. wyjeżdżali na ziemie zachodnie.. Sanoku.poległo 8 żołnierzy nazwanych przez autora „bandytami” oraz 7 rannych. Stacjonujące w Przemyślu. praktycznie przestał istnieć. Z. Napadów o charakterze rabunkowym było znacznie więcej. W liście swym pisał biskup Barda następująco: „Od szeregu miesięcy palą się wsie. s. Te koncepcje spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem ludności polskiej popierającej władze państwa polskiego takiego. Lubaczowie oddziały Wojska Polskiego nie były w stanie zwalczyć sotni UPA.. Rodziny polskich chłopów szukające możliwości spokojnego życia uciekały do większych polskich wiosek.. Od czerwca do końca 1946 toku było ich około 1501.. Szota.otrzymał biskup zapewnienie.s. Nadsanie i Łemkowszczyzna..s. uniemożliwiając w ten sposób normalne funkcjonowanie administracji samorządowej.. Przesiedlenie Ukraińców do USRR zostało zakończone z uwagi na odmowę przyjmowania dalszych „repatriantów” z Polski do USRR..s.184 A. a w przypadku ich ucieczki na inny teren. Przykładem może być walka stoczona przez oddziały Wojska Polskiego w rejonie Fredropola.według niepełnych danych . Od czasu zakończenia wojny upłynął ponad rok. W poukraińskich gospodarstwach nie mogli zamieszkać Polacy. z których uciekali nauczyciele obawiając się napadów bojówek UPA.. Coraz więcej wiosek było palonych.1946.. 3 4 5 6 7 8 9 10 Archiwum Archidiecezji o ł. 24 lipca 1946 roku doszło do walki między Wojskiem Polskim a UPA w Berezowicach w powiecie sanockim. sygn. że najbliższym czasie nastąpi zdecydowana poprawa bezpieczeństwa na terenie powiatów: jarosławskiego. bo bandy systematycznie (. (. Oddziały Wojska Polskiego oraz posterunki milicji. Droga. Obietnice te nie przekładały się na poprawę sytuacji. Ukraińśka.535 Tamże. Podejmowały natomiast walkę w sytuacjach dla siebie korzystnych.). schronienia oraz ochotników lub rekrutowanych w ramach poboru ukraińskich mężczyzn. w czasie których poległo 15 żołnierzy 28 pp. W skład przyszłej Ukrainy miały wejść według założeń OUN-UPA ziemie państwa polskiego: Chełmszczyzna..365-393.37 i inne/. 18 zostało rannych i 13 uprowadzonych zamordowano9. s.. Podlasie.. W.).w lipcu 1946 roku . której budynki były niszczone podobnie jak ich akta. O pogarszającej się od początku 1946 roku sytuacji w południowo-wschodnich powiatach województwa lubelskiego pisze w swych sprawozdaniach KW PPR w Lublinie /APL. nr 27 z 7.VII.1946 Tamże P. W zasadzce zorganizowanej przez UPA zginęło 26 żołnierzy i oficerów. Nie ustawały też napady UPA na polskich mieszkańców poszczególnych miejscowości połączone z zabójstwami. Marszałek Rola-Żymierski odpowiada na interpelację poselską Tamże. które stanowiły oparcie dla działającej na tym terenie OUN-UPA dostarczając żywności. a handel wiejski. a UPA. miast i miasteczek oczekując na zwalczenie OUN-UPA przez wojsko i milicję. Mirczuka . W odpowiedzi .według P. Jarosławiu. W okresie tym zamordowano .

red. Badania wskazują. P. Poticznyj. t. Jarosławszczyna (dokumenty i materiały). nr 1/7 z 1994. Tabela 1. Wrocław 2006 152 153 . w sąsiednich powiatach Włodawa Biłgoraj Zamość Chełm Rok Ogółem Źródło: Dokumentacja ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 40-tych XX wieku – sprawozdanie Ośrodka KARTA (w:) Polska-Ukraina: trudne pytania. a także z pracy Witalija Prociuka „Propamiatna knyha” udokumentował ponad 3 000 ofiar oraz 2 500 rozesłanych ankiet. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. a ponad 2200 żołnierzy WP. w których przechowywała ona żywność oraz inne potrzebne dla działań przedmioty.VII 1944 VIII . Liczba ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego według ustaleń Ośrodka KARTA do maja 2000 roku Liczba szacunkowa wynikająca z badań Polska południowowschodnia straty polskie straty ukraińskie 6500 7500 b Liczba o ustalonych personaliach 5300 5800 Wprowadzono do bazy danych (osób) 2800 a 2000 1939 .1943 1944 I . Przesiedlenie Ukraińców z Polski do USRR 1944-1946” oraz „Akcja „Wisła”. 159 Liczba ta zawiera 315 osób cywilnych. w których mogły ukrywać się i wypoczywać sotnie i roje UPA11.XII 1945 1946 1947 Razem: 20 4 14 91 74 – 203 – – – – 12 6 18 270 56 51 318 63 7 765 Hrubieszów – – 54 – – – 54 Tomaszów Lub. Straty polskiej ludności cywilnej w wyniku działań ukraińskiej policji pomocniczej. 12 Przykłady zawierają poszczególne numery czasopisma Na Rubieży. Toronto-Lwów 2004. ważniejszą nawet od władzy państwa nieakceptowanej przez większość społeczeństwa. Polegała ona na przeczesywaniu niewielkimi oddziałami lasów i wiosek. Sukcesem wojska było wykrycie w rejonie Huty Brzuskiej . nr 29 z 1998. Są to członkowie OUN. Wątpliwości te zmuszały OUN i Służbę Bezpieki do stosowania terroru wobec dezerterów i uchylających się od służby w UPA12. s. Misiło. SKW polegli między innymi w walkach z WP i organami bezpieczeństwa oraz około 2000 ofiar represji i konfliktu polsko-ukraińskiego. 40: Taktycznyj wigtynok UPA 27-j „Bastion”: Ljubacziwszczyna. Konieczny. korzystając ze swoich prac: „Repatriacja czy deportacja. 7. UPA. b E. Nienaruszalność obszaru Polski była bowiem dla ludności polskiej wartością nadrzędną. 2001. a 1939 . Tomasziwszczyna. Akcje Wojska Polskiego prowadzone w sezonie zimowym 1946/1947. SS Galizien i OUN-UPA (dane niepełne) Lubaczów Biała Podlaska Jarosław Przemyśl Brzozów Krosno Sanok Lesko Jasło Rok Gorlice W drugiej połowie 1946 roku działania wojska zostały udoskonalone i zaczęło ono odnosić sukcesy w walce z sotniami UPA. że liczba ofiar służb mundurowych nie przekroczy 3 500 osób. nr 1/7 z 1994 i inne oraz czasopismo Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 1482 1909 Źródło: Obliczono na podstawie: Z. 2 – – 1 – – 3 170 161 249 222 215 27 233 645 286 272 237 16 196 31 41 547 157 35 – 10 3 121 101 14 249 – 15 – – 5 4 24 1044 1692 1007 Nowy Sącz Miejsc. Rezultatem działań wojska w rejonie Sieniawy była likwidacja sotni „Kruka” oraz zniszczenie obozów leśnych UPA.XII 1945 1946 1947 Razem: 174 1 2 15 – 1 193 10 19 – – – – 29 168 888 77 279 64 6 95 1273 178 252 106 5 – – – 15 15 10 40 41 – – 7 – – 48 – – 4 – 3 – 7 85 – – 3 22 – 110 1467 3103 959 2143 1074 131 8877 Nowa taktyka wojska powodowała również wykrywanie bunkrów OUN-UPA. Tabela 2. np. utrudniały działalność UPA oraz powodowały zwątpienie ludności ukraińskiej w skuteczność i słuszność walki prowadzonej przeciwko państwu polskiemu i Polakom.wsi Kupna warsztatów szewskich i krawieckich dostarczających 11 Litopys Ukrajinśkoji Powstanśkoj Armiji. s. W sprawozdaniu z grudnia 1946 roku Odcinka Taktycznego „Bastion” omówiono skuteczną taktykę walki z oddziałami UPA. nr 6/25 z 1997.VII 1944 VIII . 156.146-147.1943 1944 I . 339 funkcjonariuszy MO i SB.

Z początkiem 1947 roku nastąpił spadek mordów Polaków przez OUN-UPA spowodowany ucieczką ludności polskiej do miast i większych skupisk ludności polskiej w wioskach. WOP. może być wykorzystywane do dezintegracji państwa polskiego w przyszłości. Władze państwowe postanowiły rozprawić się ostatecznie z sotniami UPA oraz OUN. Akcja „Wisła” w świetle prawa. Karola Świerczewskiego w zasadzce sotni UPA „Chrina” i „Stiacha” pod Jabłonkami (28. Przemyśl 2007..stało się niemożliwe. który zapowiadał przesiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie. gdyby nie wyjechała ona w ramach „repatriacji” do USRR. 8. Tylko w roku 1946 zginęło lub zostało zamordowanych 121 funkcjonariuszy MO. MO. s. t.odzieży i obuwia UPA13. Szawłowski. (w:) P-U. Dotychczasowe straty w walce z OUN-UPA ponoszone przez posterunki MO.(w:) Tygodnik Powszechny nr 21 z 1989: R. Jasiak. 139-166. Pretekstem propagandowym dla podjęcia akcji „Wisła” była śmierć gen.in. UB w walce z UPA w latach 1944-1949 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie bez daty Nowy Sącz Inne Razem: Rok 1944 1945 1946 1947 1948 1949 2 1 2 1 6 1 31 14 79 77 19 6 2 8 249 5 4 41 2 54 53 125 181 1 2 1 48 24 2 2 2 27 574 4 5 21 37 25 32 29 1 26 5 5 26 216 2 2 2 1 7 31 1 1 Razem 9 10 95 2 2 105 157 239 229 1 2 3 93 31 9 2 2 62 1 053 13 Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 14 M. s 126 15 K.III. Akcja „Wisła” i prawo międzynarodowe. Konieczny.2004. w dyskusjach z przedstawicielami ludności ukraińskiej.s. gdyż ludność cywilna . przebieg. Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. Skubiszewski. w których stacjonowały posterunki milicji.ukraińska wykazywała brak poparcia i dobrowolnej współpracy w działaniach mających na celu likwidację jego ogniw14. żywność. (w:) Kresy Południowo-wschodnie. konsekwencje. Straty WP. W lipcu 1945 roku w Warszawie. dyrektor Biura Prezydialnego Rady Ministrów Zuniak i dyrektor Departamentu Politycznego Ministerstwa Administracji Publicznej Grabowski. (w:) Akcja „Wisła”.1947). 379-303:R. 154 155 . a pozostała ludność ukraińska i polska stanowiła dla oddziałów UPA zaplecze dostarczając często pod przymusem m. mówili o polityce rządu polskiego. KBW oraz oddziały Wojska Polskiego były znaczne. Zwalczanie OUN-UPA było tak trudne.. że pozostawienie ludności ukraińskiej i mieszanej na terenie południowo . KBW. WOP. Spadek zabójstw był też wynikiem zmniejszenia się ludności wiejskiej w rezultacie „repatriacji” do USRR. Stosunki. Geneza i przebieg akcji „Wisła”. Osiedlenie na gospodarstwach poukraińskich „repatriantów” ze wschodu oraz ludności polskiej z terenów powiatów zachodnich w istniejącej sytuacji . a także oddziały Wojska Polskiego. Przyczyny. Istniały bowiem obawy. Źródło: Z. Nastąpiły też wyjazdy rodzin polskich na ziemie zachodnie. 574 żołnierzy i oficerów WP. Szawłowski. Akcja „Wisła” w świetle prawa. SOK. ORMO.Warszawa 2001. Decyzja o przesiedleniu ludności ukraińskiej była zgodna z prawem polskim i międzynarodowym15.wschodniej Polski przy granicy z ZSRR. Tabela 3. Te przyczyny były głównym powodem podjęcia akcji „Wisła”.

Kozłowski w artykule „ Łemkowskie losy. przedstawiając ich przywódców jako bohaterów narodowych.. We wstępie do wydanych referatów konferencji krasiczyńskiej j. 18 B. Geneza.. Warszawa 1993. Pisuliński pisze: „Celem tego spotkania była nie tyle 16 G. 20 K.demograficzne następstwa akcji „Wisła”.. 23 M. s.s. Ukraińcy.. wypowiedzieli się krytycznie na temat podstaw prawnych akcji „Wisła” oraz metod jej przeprowadzenia. czy też publikujący w Gazecie Wyborczej P. Konieczny.. M. który uważa. są przez ukraińskich historyków i publicystów odrzucane.. SOK. ORMO. 22 Tamże.. Spór o sprawiedliwość” krytycznie ocenia przeprowadzenie akcji „ Wisła” i przesiedlenie Łemków na ziemie zachodnie i północne Polski..s. że można było uniknąć przesiedlenia ludności ukraińskiej umieszczając ją na okres walk z UPA w obozach strzeżonych przez wojsko i po akcji pozwolić jej na powrót do ich wiosek i domów16. Konflikt polsko . Olszański17. Wypowiedż w czasie dyskusji nad referatem Jurija Makara. Podobne stanowisko zajął Tadeusz A. Pomija natomiast „Nasze Słowo” jej przyczyny i zbrodniczą działalność OUN-UPA w latach 1942-1947. Palski. ekonomiczne i narodowościowo . Olszański.8.. które odbyło się 6-8 listopada 2000 roku w Warszawie. Podobnego zdania jest Grzegorz Motyka. 26 J. Wstęp. Historycy ukraińscy na VIII międzynarodowym seminarium historycznym „Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej”. (w:) P-U. s.s.. Tak było.(w:) Akcja „Wisła”. Makarczuk. Smoleński i publicyści ukraińscy piszący w „Naszym Słowie” krytycznie oceniali i oceniają akcję „Wisła”. t. s.. Podlaski (B. 226-227.11-159 24 Z. Straty MO. Rok 1944 1 1 3 6 3 7 6 1 2 30 1945 4 2 26 31 60 64 16 1 1 37 9 14 1 9 275 1946 4 2 14 20 10 21 25 3 6 2 5 3 6 121 1947 1 6 2 3 6 8 2 5 5 2 1 41 Razem 10 10 42 55 79 99 46 4 1 55 22 22 4 18 467 Operacja „Wisła wywołała liczne komentarze dotyczące jej uzasadnienia prawnego. Stosunki. wśród nich Bohdan Skaradziński20. Ewa Siemaszko dokonała analizy artykułów na ten temat zamieszczanych w 2002 roku w „Naszym Słowie”21. Wszelkie argumenty polskie. 171 19 S. Podobnie cenne prace Ryszarda Szawłowskiego na temat podstaw prawnych operacji „Wisła”25. że operacja „Wisła” ukazywana jest w tym tygodniku (kształtującym opinię mniejszości ukraińskiej w Polsce) jako wyrządzona Ukraińcom krzywda przez polski rząd komunistyczny i przedstawia ją jako zagładę ludności ukraińskiej przez Polaków oraz kształtuje taki pogląd w rodzinach i szkołach ukraińskich w Polsce22. 232. Litwini. Zabrowarnyj.Tabela 4. Białorusini. wśród nich Bohdan Zabrowarnyj18. t. Była jej poświęcona międzynarodowa konferencja naukowa w Krasiczynie (18-19 IV 2012). Jasiak. 2001... który uważa. Geneza i przebieg akcji „Wisła”. 271-290. ekonomiczne i narodowościowo-demograficzne następstwa akcji „Wisła”.s. s. uzasadniające przeprowadzenie operacji „Wisła”. 156 157 . 8. Udowodniła ona..s. (w:) Więź nr 12-12 z 1991. Podobnie publicyści polscy. s. Skaradziński). Polityczne. 25 Akcja „Wisła”. 282 i inne. Przedstawione przez M. (w:) P-U.s.. Pisuliński.zorganizowana przez Oddziałowe Biura Edukacji Publicznej IPN w Rzeszowie i Lublinie26. Jasiaka23 i Zbigniewa Palskiego24 na seminariach są przez niektórych historyków pomijane.. 8. 188-204. Siemaszko.. czy Stepan Makarczuk19.ukraiński 1943-1947. Białystok 1990. 21 E. UB w walce UPA w latach 1944-1947 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie Inne Nowy Sącz inne powiaty Razem: Źródło: Z. Polityczne. (w:) Akcja „Wisła”. 2001. 442 17 T. Operacja „Wisła” w świetle Naszego Słowa. 8. 139-166. 107-109. Motyka.

Pisulińsdki. Metodę tę stosowano również wobec polskich „repatriantów” ze wschodnich terenów II Rzeczypospolitej. 242... celem wykazania się u władz realizacją nakładanych przez nie limitów. uzasadniają swe poglądy słabością podziemia ukraińskiego . Istnieje też zagadnienie liczebności OUN i jej sieci w poszczególnych powiatach. Konieczny. że w roku 1946 OUN-UPA zamordowała 98 osób cywilnych. Liczba wysiedlonych wzrosła z 20 tys. co spowodowało krytyczną ocenę konferencji przez profesora Ryszarda Szawłowskiego i innych historyków polskich. mojego referatu o aspektach prawnych akcji „Wisła”. Szotę dla roku 1946. (w:) Akcja „Wisła”. w tym kobiety. Według nich zostało zamordowanych 98 osób. a łącznie z sołtysami. Podobnie wymaga bliższemu przyjrzeniu się stan liczebny UPA. Warszawa 1993. w tym samym roku z rąk OUN-UPA zginęło 574 żołnierzy WP.. Wobec odmowy ZSRR przyjmowania dalszych rodzin ukraińskich postanowiono wiosną przeprowadzić akcję przesiedlenia ich na ziemie północne i zachodnie Polski.jest nieuzasadnione. którzy byli członkami PPR.. Dyrektor Biura Edukacji Publicznej IPN P. toczonych walk . Przed wspomnianą konferencją w Krasiczynie grupa kilkunastu polskich profesorów zażądała od Kieresa . Szoty i A. ile prezentacja różnorodnych podejść i interpretacji badawczych”27. opierając się o dane wojskowe stwierdzono.s. że OUN-UPA likwidowała tylko osoby współpracujące z „władzą ludową”. 93. funkcjonariuszami MO. Przesiedleniami objęto ludność ukraińską. Wydaje się. mija się z prawdą. Misiło. Odpowiedź Kieresa była całkowicie negatywna.podczas gdy według późniejszych udokumentowanych wyliczeń OUN-UPA zamordowała w tym roku 1074 osoby cywilne. przesuniętym następnie na 28 kwietnia 1947 roku.OUN-UPA oraz niewielką liczbą dokonywanych przez banderowców zbrodni na ludności polskiej. w pewnym momencie wręcz arogancka. WOP. Projekt akcji przesiedleńczej ludności ukraińskiej przedstawił na posiedzeniu. 161.właśnie w ramach pluralizmu i wszechstronnej wymiany poglądów ..in. Wstęp. pragnąc rozbić struktury mieszkających poprzednio w tej samej miejscowości rodzin i wytworzyć z osiedlanych na ziemiach zachodnich „repatriantów” i osadników z ziem centralnych Polski jednolite grupy mieszkańców. Autorzy nie dokonali szczegółowych wyliczeń w oparciu o archiwa państwowe tych województw i starostw powiatowych. uczestników walk z okupantem hitlerowskim. wygłoszonym na konferencji przemyskiej w 2007 roku pisząc: „Na konferencję ową Kieres et consortes (w szczególności b. Ludność miała zostać osadzona na terenie „ziem odzyskanych” w rozproszeniu. bryg. KBW. skierowano 21 tys. Według sporządzonych spisów do przesiedlenia miało być jeszcze 4876 rodzin. krakowskiego i rzeszowskiego. gdyż autorzy obliczeń zakładali. B. Doszło tym samym do niesłychanej w społeczeństwie pluralistycznym i w pracy działającego w nim publicznego Instytutu praktyki dyskryminacji badaczy reprezentujących inne poglądy (regularnie zapraszano natomiast badaczy reprezentujących często pozycje wręcz kłamliwe polskich i zagranicznych Ukraińców lub Polaków preferujących ad nauseam tzw. KBW.. dzieci i starców. a również polskie podejrzane o współpracę z OUN-UPA i tych Ukraińców. MO. Szawłowski. w czasie których podawano fałszywe dane. że stanice były tylko w 325 wsiach i dla nich przyjęli liczbę po 5 członków. w tym kobiety i dzieci. UB 225 osób29. Szota.w świetle 27 J. Stefan Mossor. który szacowany jest na 1500 .. słowo „ludobójstwo” było dla tych ludzi wręcz tabu. Wojska Polskiego Ostap Stecy32. w jakich działała uzyskując sukcesy. nazwanej potocznie akcją „Wisła”. żołnierzy WP. a w roku 1947 do końca marca 10 osób28. W tym kontekście opinia J. Wystarczy przytoczyć liczbę zamordowanych cywili podaną przez A.proponował takie rozwiązanie gen.1945. s. MO i UB (121 osób) 1195 osób30. ale pełniejsze. Machcewicz) po prostu nie dopuścili referatów grupy „inaczej myślących” polskich naukowców. Na dowódcę tej grupy został powołany gen.ukraińskich „Polska . co zdaniem autora jest liczbą zbyt małą. 28 R. Pisulińskiego. zgromadzonych w Centralnym Archiwum Komitetu Centralnego PZPR.wschodni cypel państwa na południowy wschód od Baligrodu. W. przytoczona powyżej. 30 Z. B. Akcja „Wisła”. UPA stosowała taktykę odpowiadającą warunkom. Szkodliwość w zakresie badań takiego „monopolistycznego” szarogęsienia się przez wysokiego urzędnika państwowego ilustrowało ujawniające się w publicznych wypowiedziach niedokształcenia niektórych pracowników IPN”. że liczba członków OUN była znacznie większa od 2179.. organów bezpieczeństwa publicznego. Zatwierdzenie tego planu nastąpiło przez Biuro Polityczne KC PZPR i opracowane w szczegółach z terminem rozpoczęcia akcji na 24 kwietnia. Dane W. 18. Szcześniak.s. 8. Całkowita akcja przesiedleńcza miała objąć południowo . Starania organizatorów seminariów „Stosunki polsko . SOK. a łącznie z członkami ORMO. WOP oraz funkcjonariuszy UB. rodziny mieszane. Opierano się przy tym na publikacji Szcześniaka i Szoty podającej. Z. Szcześniaka i W. Dokumenty. Na początku 1947 roku. 32 E.dopuszczenia do owej konferencji referatów paru „pomijanych” naukowców m. Niemal na wszystkich konferencjach organizowanych przez IPN w „epoce Kieresa” uprawiano własną „politykę” zamazywania pewnych faktów w zakresie zbrodni ukraińskich. że wiele osób. B. Na politykę w tej dziedzinie nie zwracali w zasadzie dotychczas uwagi historycy zajmujący się 31 A. które zostały wykazane w kartach ewidencyjnych. osób do 137 844 osób. Podawanie zaniżonych danych przez historyków ukraińskich ma na celu uzasadnienie tezy. Podobnie ukazywanie słabości OUN-UPA i pomniejszenie jej siły . poprawność polityczną). Szcześniaka są niepełne i ujmują tylko te osoby. s. Droga. Stosunki. Na konferencję tę nie dopuszczono uczestników seminariów polsko . Z. Było one zgodne z koncepcjami przedwojennymi i wojennymi polskich ugrupowań prawicowych z terenów wschodnich. 29 Tamże. Przeciwnicy podjęcia akcji „Wisła”. a nawet całe rodziny ukraińskie ukryły się w lasach lub miejscowościach przygranicznych na terenie Czechosłowacji i wróciły do swoich siedzib stanowiących bazy OUN-UPA. Do przeprowadzenia operacji „Wisła”. MO. SL. członkami ORMO. liczących 20306 osób.ukraińskie w latach II wojny światowej” o poszerzenie uczestników konferencji krasiczyńskiej o uczestników seminariów spotkały się z odmową IPN. Akcja „Wisła”. a nie niewinną ludność cywilną. Również Szawłowski ocenił krytycznie konferencję krasiczyńską w swym referacie. Zwracano na to uwagę przy omawianiu przesiedleń do USRR. PPS.. Tymczasem tak nie było. co prawda późniejsze. Historycy ukraińscy z uporem cytują tylko te dane pomijając inne wyliczenia. dla województw lubelskiego. Z. Sprawa wymaga dalszych badań.konfrontacja „polskiego” i „ukraińskiego” punktu widzenia oraz szukanie ich wspólnych elementów.Ukraina: trudne pytania” posiadających odmienne poglądy. dotyczących przesiedlanej ludności ukraińskiej w latach 1944 . wójtami. 158 159 .8000 osób31. Warszawa 1993. Tak znaczny wzrost wynikał z nieuwzględniania błędnych danych statystycznych.

Suścu. Przeworsku. od końca czerwca do końca lipca. lubelskim 9 i krakowskim 437. Przemyśl. s. 35 Tamże. nowotarski. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem 2 w km (w 1931r.8 684 1 079 1 397 1 055 934 1 622 1 258 1 479 1 282 2 122 1 720 1 975 2 164 1 995 4 9254 15 058 36 666 7 270 11 815 4 2 043 11 329 14 122 533 755 24 647 10 083 20 797 11 582 9 266 203 3 133 7 635 6 504 6 968 26 387 50 788 7 803 12 570 64 152 53 255 85 628 72 460 9 266 16 726 36 328 76 293 47 246 39 505 43 172 64 831 60 878 bd. Ukraińców3 „Wisła”5 1 Brzozów Gorlice Jarosław Jasło Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm 83 205 104 805 148 028 116 805 113 387 111 575 87 266 162 544 114 195 116 266 116 951 162 340 12 743 25 092 52 302 7 659 15 132 81 588 44 723 73 631 54 882 18 715 21 055 37 875 49 802 33 642 67. a w województwie krakowskim powiaty: gorlicki. (w:) RHA.1 102. posądzanych o współpracę z OUN-UPA przez wojsko. były aresztowane lub kierowane na ziemie zachodnie i północne Polski. Nie wszystkie rodziny posiadały konie i wozy. że władze osadzając w poszczególnych miejscowościach po kilka rodzin ukraińskich dążyły do asymilacji ludności ukraińskiej w środowisku polskim. Tabela 5. poznańskie (1 437). (w:) Polska . rodziny mieszane i polskie według sporządzonych wcześniej spisów.6 132. którzy nie posiadali. Chotylowie. Bobusia. dokonano akcji „oczyszczania” powiatów.) w tys. hrubieszowski. włodawski. z których to wysiedlono ludność ukraińską. a w województwie lubelskim w: Bełżcu. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r. konwojowana była do punktów zbiorczych.) i prawosław. W drugim etapie. Trudności ze sprowadzeniem mieszkańców do punktów zbiorczych polegały na braku transportu.Ukraina. a w przypadku ujawnienia ich. jasieński. Dla tych. Warunki przesiedlania ludności ukraińskiej omawiali B. do lasu. 37 Stacje załadowcze były w miejscowościach województwa rzeszowskiego w: Gorlicach.Kulasznem. Rymanowie. aby uniemożliwić ucieczkę mieszkańcom np. ucieczkę zgromadzonym tam ludziom36. zakończono akcję w lubaczowskim oraz rozszerzono ją na województwo lubelskie obejmując nią powiaty biłgorajski. 1994. Były to samochody wojskowe i furmanki z polskich wiosek. 16 523 33 195 68 658 40 742 Hrubieszów 129 957 Tomaszów 121 124 Lubelski 36 B. szczecińskie (15 058). zamojski.s.tenże. Gorliczynie.9 104. Zwoływano zebranie mieszkańców i wyznaczano czas na spakowanie się i zabranie niezbędnych narzędzi rolniczych. 207-246.0 96. Zagórzanach. Łupkowie.4 54. historycy i publicyści ukraińscy i niektórzy polscy uważają. Punkty zbiorcze miały zapewnić wyjeżdżającym wyżywienie i opiekę lekarską. Nowosielcach -Gniewosz.2 127. Przy omawianiu przesiedleń.2 89. polegającej na kontroli poszczególnych wiosek. Komańczy. zielonogórskie (10 870). Instrukcja dowództwa GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego z 23 kwietnia 1947 roku. koszalińskie (31 169). Bobusia. Zagórzu. s. W trzecim etapie. 38 Były to województwa: olsztyńskie (56 625 osób). w tym w województwie rzeszowskim 18. w Każdym z tych etapów dokonywano przesiedleń ze wszystkich powiatów w różnym zakresie. Grodzisku. Przesiedlenia rodzin ukraińskich. Lesku . które zabrały ze sobą znaczną ilość bydła i sprzętów gospodarczych. białostockie (995). Przesiedlenie ludności ukraińskiej w ramach akcji „Wisła” w świetle akt zespołu Głównego Pełnomocnika Rządu ds. (w:) Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. Żegiestowie. 160 161 . które winny być wysiedlone. opolskie (2 542). Otaczało ono wieś. Długim Kącie. odbywało się równolegle ze zwalczaniem przez nie kureni i sotni UPA.3 84. Ewakuacji w Rzeszowie (GPR) i wybranych akt PUR w Rzeszowie. Warunki przesiedlenia. Sanoku..0 113. 203-258. trwającym od końca maja do końca czerwca 1947 roku. Szczawnem . Nowym Sączu. Piwnicznej. gdańskie (5 280). Stacje załadowcze zorganizowane były w 31 miejscowościach. Zwierzyńcu. Krośnie. Wysiedlenie Ukraińców do USRR (1944 . Werbowicach. Załużu:w województwie krakowskim w: Grybowie. Ogółem przesiedlono 137 844 osoby.3 115. 34 Akcja „Wisła”.8 88. E. Bobusia33 i E. Wysiedlanych osadzono na terenach 9 województw38. Warunki przesiedlenia ludności w ramach akcji „Wisła”. nowosądecki. Przesiedleń dokonywało wojsko. Chełmie. w jakim ludność danej wioski miała przygotować się do opuszczenia wsi wynosił do 5 godzin35.. transport mieli zapewniać wysiedlający. Przesiedlenie odbywało się w trzech etapach obejmujących kolejno poszczególne powiaty. Wykorzystywano tu doświadczenia z działań przeciwko OUN-UPA prowadzonych w 1946 roku.:tenże. częściowo lubaczowski i przemyski. inwentarza żywego itp. Były strzeżone przez wojsko. bialskopodlaski. Cieszanów 2007. mieszanych i polskich. Wspólna przeszłość ( Materiały z konferencji ). 2007. Po uformowaniu kolumny ludności danej miejscowości.1 123. Hrubieszowie. Czas. czy nie pozostały w nich osoby.operacją „Wisła”. przeważnie wczesnym rankiem. aby uniemożliwić 33 B.. Olszanicy. Jaśle. Dokumenty. Przebieg akcji „Wisła” w świetle materiałów archiwalnych administracji cywilnej.1946) oraz w ramach akcji „Wisła” na ziemie zachodnie i północne Polski według danych oficjalnych Mieszkańcy Powiat w tym Ludność Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck. Misiło34. w ramach operacji „Wisła”. t 7/8.s. Bugu Włodawskim. oprac. wrocławskie (15 491). 154-166.31 maja 1947 roku objął powiaty: sanocki. Pierwszy etap. leski. krośnieński. 206-219. Warszawa 1993. wg spisu w l.s. 161. Misiło. tomaszowski.Łukawicy. 28 kwietnia . Opisy punktów zbiorczych. żywności. brzozowski.1 39. zakończono wysiedlanie nielicznych grup z wyżej wymienionych powiatów oraz objęto powiaty: jarosławski.

. podaje w oparciu o dane wojskowe większe ilości zabranego przez przesiedlonych inwentarza żywego. jak też ciepła strawa wydawana w punktach zbiorczych. a nawet 1841. 2 przejechanych przez pociąg oraz 4 osoby.. Na leczenie przyznawano leki i środki dezynfekujące. zwalczających OUN-UPA oraz przed represjami OUN-UPA wobec nie wywiązywania się ludności ukraińskiej i polskiej z nakładanych na nią dostaw żywności dla oddziałów UPA. W czasie podróży na jeden wagon przypadało przeciętnie od 1. których wysiedleni nie mogli zabrać z uwagi na brak środków własnych transportu. 237-240. Opieką lekarską objęto ludność w punktach zbiorczych. 11 niemowląt. Warszawa 1993.. Rok XI.) w tys. Bobusia.2 rodziny.. Misiło. sygn. s. nie zgłaszania się do sotni młodych Ukraińców wcielanych drogą poboru. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r. Rocznik Statystyczny 1947. Na stan ten wpłynęło zmęczenie ukraińskich mieszkańców spowodowane przeciągającymi się walkami. nie jest przyzwyczajona do wykonywania zarządzeń.. 352 5 Akcja „Wisła”. 15. bd – brak danych * . Rocznik Statystyczny 1947. E. Dane statystyczne w oparciu o: APP. ciągłymi obawami przed ewentualnymi represjami ze strony wojska i milicji. Pisał „Ludność polska sterroryzowana przez bandy kierowała się dotąd instynktem samozachowawczym. Były one przez żołnierzy dementowane. s. Warszawa 1947. Sprawowali ją lekarze i pielęgniarki zatrudnieni przez PUR oraz lekarze wojskowi39. Przydzielano też suchy prowiant na okres podróży koleją. Przesiedlenie. w nielicznych przypadkach 5.2 135.6 156. nie ma żadnego poczucia praworządności. Udzielali oni pomocy zgłaszającym się osobom przesiedlanym. Urząd Wojewódzki w Rzeszowie Wydział Społeczno-Polityczny.. Piszczaka dla zastępcy dowódcy GO „Wisła” do spraw polityczno-wychowawczych ppłk B.4 do 2 rodzin. głównie żywności i narzędzi gospodarczych. Akcja „Wisła”. Wykaz inwentarza żywego zabranego na nowe miejsce osiedlenia przez wysiedlonych w ramach akcji „Wisła” Lp Inwentarz żywy 1 2 3 4 5 6 7 8 konie źrebięta krowy jałówki cielęta kozy i owce świnie drób Województwo krakowskie 510 bd 4 415 bd 610 2 472 275 2 217 lubelskie 6 915 bd 10 984 bd bd 22 981 74 bd rzeszowskie 11 291 88 25 224 428 1 256 6 845 1 577 8 257 Ogółem 18 716 88* 40 623 428* 1 866 32 298 1 926 10 474* Wbrew przedstawianym przez historyków i publicystów warunkom przesiedlenia.III wojny światowej.. Opracował Eugeniusz Misiło. Warszawa 1947. że zarówno przydziały żywności. Źródło: B.s. Obawy przed nowym miejscem pobytu wywoływały plotki o wywożeniu ich do ZSRR oraz osadzeniu w więzieniach i obozach. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem w km2 (w 1931r. W istniejącej sytuacji przesiedlana ludność ukraińska pragnęła już pokoju i normalnego życia.8 2 326 1 662 1 571 25 030 5 480 20 093 493 841 6 543 230 8 439 137 844 31 573 5 710 28 532 631 685 Nowy Sącz 189 867 Ogółem 1 2 3 2 134 770 594 428 Zobacz tabela 1 i 2 GUS RP. 397.. 245-246. 30 4 APR. w wyniku której miało powstać państwo ukraińskie. w tym 4 starców (82-88 lat).436. Zdarzały się rabunki mienia przez ludność polską mieszkającą w sąsiednich wsiach40. a wyjątkowo do 3. Akcja przesiedleńcza nie napotkała większych sprzeciwów ze strony wysiedlanych. s. o czym najlepiej świadczą rabunki mienia poukraińskiego. s. Sprawozdanie zastępcy dowódcy 7DP do spraw polityczno-wychowawczych mjr K. Niemały wpływ na ludność ukraińską wywierały niesprawdzające się obietnice propagandy ounowskiej zapowiadające wybuch .dane niepełne 162 163 . 18 GUS RP. Część ludności ukraińskiej była przekonana o słuszności walki OUN-UPA o wolną Ukrainę i z ukrywaną nienawiścią 39 B.. Warunki. a pozost6ałym w czasie pobieżnych przeglądów ich stanu zdrowia. Dokumenty. Warunki przesiedlenia. Główny 40 Akcja „Wisła”. wg spisu w l.... były one stosunkowo dobre. a według przydziału liczbowego przeważnie 9 osób. Bobusia. s. 425-426 Tabela 6. Sidzińskiego z przebiegu akcji wysiedleńczej ludności ukraińskiej w okresie od 26 kwietnia do 9 maja 1947 roku. biorąc pod uwagę istniejące powojenne warunki..) i prawosław. 244... Na podstawie publikowanych danych można przypuszczać.Mieszkańcy Powiat w tym Ludność1 Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck. Pomocy lekarskiej udzielono 19 643 zbadanym i leczonym z rejonów województwa rzeszowskiego.2 1 720. Rok XI. dokonywane przez nią mimo zakazów wydawanych przez wojsko” 41 B. Ukraińców3 „Wisła”5 Włodawa Zamość 113 566 149 548 33 585 6 942 25 060 82. s. 225-226. mogły być częściowo rozkradane. których przyczyn zgonu nie podano. Bobusia. W czasie operacji „WKsła” odnotowano 21 zgonów. s. s.

Przesiedleniu podlegały również rodziny mieszane.Bobusia. Dane tylko z rejonu Przeworsk Dzieci Uwagi Wysiedloną ludność podzielono na trzy kategorie: A . APP. przywiązani do swoich miejscowości i gospodarstw. 241. rozpaczali opuszczając domy. 19643 14. Zamość. 43 A.notowana przez zwiad wojskowy. brzozowskim były rodziny mieszane. 164.d. Wiemy również. sygn. 165. niemniej jednak można stwierdzić..s. Liczba tych rodzin jest trudna do określenia. pozostali b.notowana przez UB. 7. 8 oraz PUR O/W Rzeszów. gdyż poprzednim wywózkom nie podlegały. 42 Akcja „Wisła”.. 487-488.. łańcuckim. Dzienne racje żywnościowe na osobę.. ale w wykazie tym brak danych dla 6 powiatów (Biłgoraj. Miano ich osiedlić pojedynczo w gminach. 439. rzeszowskim. Główny Pełnomocnik.zastrzeżenia zgłosił dowódca oddziału przesiedlającego. Krasnystaw. B .. B. Bobusia. że w że w powiatach: przeworskim. Choroby zakaźne.. s. 164 165 . Również ludzie starsi. Szcześniak.. Tabela 7. Z. W. Była to dla nich duża tragedia... Według Szcześniaka i Szoty rodzin mieszanych polsko . zgony i porody wśród ludności przesiedlanej w ramach akcji „Wisła” z rejonów województwa rzeszowskiego. szczegółowych badań. 508 Najbardziej podejrzane osoby były aresztowane w punktach zbiorczych lub przeładunkowych.3% ogółu przesiedlonych Źródło: B. Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Nazwa Chleb Mąka pszenna Kasza Ziemniaki Tłuszcz Mięso Cukier Herbata Sól Jarzyny strączkowe Ilość w gr 266 50 50 500 25 50 16 3-4 13 30 Źródło: B. Droga. Włodawa.. sygn. leskim. Aprowizacja przesiedleńców w ramach akcji „Wisła”.. Szota.. Istnieje też problem Polaków grekokatolików i prawosławnych...odnosiła się do przesiedlających ją żołnierzy. Chełm. z którą trudno im było się pogodzić. Rodziny z takimi oznaczeniami miano osiedlać w różnych powiatach i gminach. Tabela 8. s. Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Tyfus Czerwonka Malaria Świerzb Odra Jaglica Dyfteria Gruźlica płuc forma przewlekła Leus Wścieklizna (wodowstręt) pokąsani przez psy Ostry atak szału (skierowani do szpitali psychiatrycznych) Skierowani do szpitali z innymi chorobami Porody Zgony Wypadki i obrażenia Ogółem zbadano i leczono chorych Określenie Dość osób 3 6 3 1273 11 Dzieci 71 16 55 5 7 5 87 23 21 91 4 – starcy (82-88 lat). w których się urodzili. pracowali i spędzali życie. zalecając osiedlanie ich po kilka rodzin we wsi42. a drugi greckokatolickiego. Sprawa ta wymaga dalszych. że było ich stosunkowo dużo. 11 – niemowlęta 2 – przejechani przez pociąg. Przesiedlenie. z których jeden z małżonków był wyznania rzymskokatolickiego. Aresztowanych osadzono w obozie w Jaworznie. Jasło)43. Warunki.ukraińskich było 5 638 liczących 21 928 osób. C .

dok. Narażeni byli na kierowane przeciwko nim działania tak polskiego..miesięcznie. s. obawiały się pozostać z uwagi na działalność OUN-UPA i często opuszczały wieś przenosząc się do miejscowości.1947 znajdują się podania ludności ukraińskiej o zmianę wyznania i narodowości i tak np. 163. 50 APP. 49 APP. Podobnie jak łemkowie podejmowali oni działalność w PPR. w styczniu 1947 roku nastąpił napływ chłopów do PPR. w którym po przesiedleniu ludności ukraińskiej w ramach operacji „Wisła” miało pozostać 1 200 Polaków.75. 217. Innym zjawiskiem były sprzeciwy rodzin polskich. książeczki wojskowe. sygn. Bolestraszyce. s. 18-21. W styczniu 1947 roku PPR liczyła w powiecie lubaczowskim 65 członków.. PPR Komitety powiatowe . Są to przykładowo miejscowości: Radymno. a nawet niechętnym stosunkiem ich do zwolenników ukraińskiego nacjonalizmu. wystąpienie posłów w Sejmie miało miejsce 4 czerwca 1947 roku. 91-106. Werchrata.. Mirocin. jak też ukraińskiego podziemia. 405-426 pojawiły się błędne dane. 166 167 . s. w których zaznaczona jest narodowość i wyznanie.. Tego typu przepisy utrudniały nie tylko udowodnienie swej przynależności do narodu polskiego. sygn. Bełwin w powiecie przemyskim.których według wytycznych przesiedleńczych nie uznawano za Polaków kierując się kryterium wyznaniowym. dok 72.sprawozdania statystyczne za rok1947 1948 . a w 1947 12749. SPP. w których podano wyolbrzymioną liczbę Polaków. Dotyczy to także liczby rodzin polskich. W aktach wszystkich starostw z lat 1944 . gdzie część ludności komunizująca przed wybuchem wojny i po wojnie. Został on sporządzony przez Sztab Generalny WP na podstawie statystyk wysiedleńczych. SPB. które kierowane obawami przyłączyły się do wysiedlanych rodzin ukraińskich wymaga dalszych badań. których członkowie weszli w związki małżeńskie z Ukraińcami i obrona przez nie rodzin mieszanych przed przesiedleniem. s. Również po wyborach do sejmu.. dok. s. w powiecie lubaczowskim: Oleszyce. Powodem tego zjawiska było szukanie przez nich zwolenników i członków PSL oraz polskiego niepodległościowego podziemia. 73. rezolucje i starania władz lokalnych u władz wojewódzkich i wojska. włączyła się w popieranie kształtującej się władzy.. 47 Tamże. nie jarosławskim. które rodziny należy uznać za polskie. 46 Tamże. Zaświadczenia wydawane przez proboszczy rzymskokatolickich o wyznaniu i narodowości nie były wiarygodne dla wysiedlających. Zabezpieczeniem była zmiana narodowości i wyznania. Płazów. w starostwie brzozowskim wniesiono w 1945 roku 423 podania. że pomoc ta była wymuszana przez banderowców. Instrukcja GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego określała.. Przesiedlenia 44 Akcja „Wisła”. gdy wysiedlany zgłasza sprzeciw uważając się za niesłusznie wysiedlanego. Współżycie Łemków z Polakami było na ogół zgodne i brak było jaskrawych konfliktów między obu narodowościami mimo dzielących je wyznań. Posłowie PSL domagali sie powołania specjalnej komisji do zbadania wysiedlenia Polaków w operacji „Wisła”. 405-426. s. którzy popierali władzę. a we wrześniu 1948 roku już 2 072. 51 APR. 174-177. jak świadectwa szkolne. Podobnie w powiecie przemyskim w 1944 roku wpłynęło 746 podań.. Sprawa nabrała rozgłosu i spowodowała interpelację w Sejmie posłów PSL. które z uwagi na decyzje funkcjonariuszy UB były traktowane jako wrogo ustosunkowane do władz państwowych lub udzielających pomocy żywnościowej OUN-UPA. Przykładem błędnych danych są miejscowości w których po wywiezieniu ludności ukraińskiej nie było ludności polskiej. 163. Zawierała ona następujące kryteria polskości: „ Za podstawę brać dowody przedwojenne. a z uwagi na decydujący głos funkcjonariusza UB. Określenie liczby rodzin polskich. języka i kultury. a jej odmowa groziła śmiercią rodzinom polskim. Wykorzystywali oni swoje wpływy w radach gmin. s. były zbywane w większości milczeniem lub spotykały się z odmowami. w 1946 . Rozbórz. w tym 3 253 chłopów. którą zamieszkiwało wielu Polaków lub wyjeżdżały na ziemie zachodnie i północne wraz z przesiedlaną ludnością ukraińską46.32650. Były one podyktowane wspólną walką części Łemków przeciwko okupantowi niemieckiemu oraz nie uleganiu wpływom OUN-UPA. Warto dla przykładu podać. w ramach operacji „Wisła” ludności łemkowskiej napotykało na wątpliwości miejscowych władz administracyjnych. Rozpoczęcie przesiedleń spowodowało w powiecie włodawskim zebrania ukraińskich aktywistów PPR kończące się podejmowaniem uchwał przeciwko przesiedlaniu tych. choć dwie ostatnie miejscowości były w powiecie przeworskim. Uchwały. pozwalały wywożącym stosować dowolne kryteria. wywołało oburzenie władz miejscowych i interwencję47. dalej w powiecie przemyskim: Fredropol. Rodziny polskie mogące pozostać w danej wsi i nie objęte nakazem wysiedlenia. Dokonywano jej przy pomocy ustosunkowanych przychylnie księży rzymskokatolickich oraz władz administracyjnych. W wypadkach wątpliwości wspólnie decydować z delegatem UB”44. należy w oparciu o materiał agenturalny sprawdzić. 45 Tamże. Mieszkańcy narodowości ukraińskiej i członkowie rodzin mieszanych zagrożonych przesiedleniem (o operacji przesiedleń wciąż krążyły plotki) starali się zabezpieczyć przeciwko tej akcji.. administracji samorządowej i państwowej oraz Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa. Nie brano pod uwagę. czy w okresie okupacji nie przyjął narodowości ukraińskiej45. W Bełwinie nigdy takiej liczby mieszkańców nie było48. W przypadku. a we wrześniu 1948 roku 4 522 członków. Podobnie było na Podlasiu i Chełmszczyźnie. Są też miejscowości. Wysiedlenie 15 rodzin polskich z Żurawicy w powiecie przemyskim w ramach operacji „Wisła”. 165. W załączniku do publikacji „Akcja „Wisła”.”. Grochowce. Podobnie w powiecie jarosławskim PPR liczyła w styczniu 1947 roku 550 członków.1 479. 48 Akcja „Wisła”. która w omawianych powiatach zwiększyła znacznie liczbę swych członków51. a od 1947 roku do lutego 1948 roku . w tym 215 chłopów. które niejednokrotnie w południowo-wschodnich powiatach podejmowały rezolucje przesyłane do władz przeciwko wywożeniu rodzin mieszanych. w 1946 roku było ich 129. że liczba podań o zmianę wyznania i narodowości była znaczna. jak np. Liczyli na poparcie władzy i wyłączenie z przesiedlenia do USRR oraz ewentualnego przeniesienia ziemie zachodnie i północne Polski.

16 września wpadł w ręce wojska szef SB Petro Fedoriw ps.. Droga. „Zaliźniak”). 458. Szczegółowo losy poszczególnych kureni UPA opisuje G.. Z tego w powiecie jarosławskim 41 083 osoby. Konieczny. 56 Tamże. w ramach operacji „Wisła”. s. możliwości zamaskowania swych sympatii politycznych. 182 53 A. rajdami wraz z dowódcami sotni lub innymi przywódcami i kurierami przeszli do okupacyjnych stref zachodnich Niemiec... przystąpiono do zalesiania terenów mało urodzajnych. a napotykając na opór ze strony wojsk czechosłowackich. jak „Stiach” wraz ze swoją (. 13 zginęło w walce. którzy znajdując się w sytuacji bez wyjścia popełnił wraz ze swoją ochroną samobójstwo54 i likwidacja odkrytego przez oddział KBW bunkra ośrodka wydawniczego krajowego prowydnika „Wulkan”.. oddziały dywizji 3. in. 7. Stopniowo uruchamiano szkoły powszechne. Trudnością było też wyżywienie upowców z uwagi na postępujące wysiedlanie poszczególnych wsi ukraińskich. Według J. linii telefonicznych. 4 przedostało się do amerykańskiej strefy okupacyjnej (Wołodymyr Soroczak ps. Taktyka ta polegająca na nieustannych pościgach za sotniami dawała oczekiwane rezultaty.. 3 brygada KBW dokonywały przeszukiwań kompleksów leśnych i podejmowały walkę z sotniami UPA starając się w ustawicznych z nimi walkach niszczyć je. sprzętu wojskowego. „Stiach”. 6.. normalnego działania administracji samorządowej i państwowej.. Świty pisze o ostatnich minutach życia „Stiacha” następująco: „Słyszeliśmy. że otrzymywane przez przesiedlone z USRR rodziny polskie gospodarstwa powinny posiadać 54 G. krajowy referent propagandy OUN Wasyl Hałasa ps. ksiądz greckokatolicki Adam Ślusarczyk ps. 465 „Kruk”). przechodziły granicę ponownie przemieszczając się na tereny polskie. Podczas próby ucieczki zginął m. Niemniej jednak części ludności ukraińskiej i mieszanej udało się uniknąć wywiezienia. a nieprzytomnego „Dalnycza”po rozkopaniu bunkra przez wojsko odratowano. Autor opierając się o relację J.) hymn ukraiński i w bunkrze słychać było ciche detonacje”. Zakładano. Na 23 działających na terenie Polski dowódców kureni i sotni. mieszanej i podejrzanej o wrogi stosunek do władzy ludności polskiej. nie zapobiegały wysiedleniom w ramach operacji „Wisła” w świetle wydawanych dowódcom instrukcji. Roman Hrobelski ps. „Hromenko”. Ruch robotniczy w regionie przemyskim. „Berkut”. Tego typu starania. W czasie operacji „Wisła” wojsko wykryło i zniszczyło 1 178 bunkrów. Działające kurenie „Rena” i „Bajdy” w województwie rzeszowskim i „Zaliźniaka” oraz „Berkuta” w województwie lubelskim. Jego ochrona.. osób55.a także chłopów ukraińskich popierających OUN-UPA. Wojska Polskiego oraz 1.. Były to ostatnie walki UPA z wojskiem. 9. dróg. popełniła samobójstwo. „Orest” schwytano we Wrocławiu w 1948 roku. Mircza i Piaseczna zginęło 32 żołnierzy i oficerów. prowidnyk III okręgu OUN Jewhen Sztendera ps. prowidnyk Teodor Rębisz ps. Grzegorz Łewko ps. Próby podejmowania dalszej działalności w okresie późniejszym kończyły się rozpracowaniem ich przez polski kontrwywiad i aresztowaniami. W trakcie pościgu za sotniami. s. „Prirwa”. W toczonych walkach oddziały UPA przechodziły granicę polsko . Motyka w publikacji „Tak było w Bieszczadach”. Dowódcę VI Wojskowego Odcinka „San” Mirosława Onyszkewycza ps. uwieńczone nawet wynikiem pozytywnym.. Iwan Szpontak ps. Szota. zabiło lub ujęło 1 509 członków UPA oraz schwytało i aresztowało 2 781 osób podejrzanych o współpracę lub przynależność do OUN-UPA. 8. W trakcie operacji „Wisła” równolegle do wysiedleń ludności ukraińskiej. Szcześniak W. Motyka.czechosłowacką chroniąc się przed pościgiem Wojska Polskiego. a w2 sanockim 34 085 osób56. Zgodnie z koncepcją administracji leśnej. 52 Z. 168 169 . zostały rozbite ponosząc znaczne straty.w zasadzkach UPA na oddziały Wojska Polskiego w rejonach Dołhobyczowa. „Orłam” oraz szereg innych. Nowego Sącza. „Dalnycz”... Migracje i zmiany struktury źródeł utrzymania ludności.) ochroną odśpiewał (. 3 zostało ujętych w Czechosłowacji i przekazanych władzom polskim (Włodzimierz Szczygielski ps. Petrusa zbędna ludność w rolnictwie w latach 1944-1945 wynosiła w województwie rzeszowskim 655 tys. 208. 55 J. a w przypadku chłopów ukraińskich traktowania przynależności do PPR jako zabezpieczenia przed wysiedleniem do USRR lub na ziemie zachodnie i północne Polski52. „Krym”.. Nowego Targu. s. „Kalinowicz”.. 211. oddziały polskie likwidowały szereg bunkrów stanowiących magazyny żywności. Grzegorz Mazur ps. Skutki operacji „Wisła” Przesiedlenie ludności. Powstały też możliwości zagospodarowania ziem 17 omawianych powiatów. a także zasiedlania gospodarstw poukraińskich osadnikami z innych powiatów i „repatriantami” przy równoczesnym tworzeniu większych obszarowo gospodarstw i likwidacji występującego na tym terenie przeludnienia. odbudowy mostów drogowych i kolejowych. 2.. W walkach z wojskiem sotnie traciły bowiem ludzi osłabiając się znacznie. Na lubelszczyźnie . a 47 poniosło rany.. Petrus.Na zachód przedostali się też: sotenny Mikołaj Taraban ps. a następnie otoczenie ich i rozbiciu. a w 1946 roku163 390 osób. „Knycha”. „Brodycz”. „Tucza”. B. Przesiedlenie ludności ukraińskiej i mieszanej na ziemie północne i zachodnie Polski położyło kres istnieniu OUN-UPA w Polsce. pozwoliło na likwidację antypolskiego podziemia OUN-UPA i zwartych grup ludności ukraińskiej przy wschodniej granicy państwa polskiego uniemożliwiając odrodzenie się tendencji odśrodkowych i oddalając groźbę irredenty w sprzyjających warunkach.jeszcze w sierpniu 1947 roku . Tak było. s. Podobny los spotkał sotnię „Smyrnego” działającą w rejonie Krynicy. „Burłaka”. Z. „Zaruba”. po walce w beznadziejnej sytuacji. Kres działalności OUN-UPA położyło wykrycie w lasach monastyrskich bunkra krajowego prowidnyka OUN Jarosława Starucha ps. W czasie operacji „Wisła” działania bojowe oddziałów wojska oraz KBW polegały na zlokalizowaniu sotni UPA. prowidnyk II okręgu OUN Leon Radejko ps. a także schrony dla upowców. Michał Duda ps. Osadzono ich w obozie w Jaworznie53.

Mówiąc prościej. warszawskiego i zielonogórskiego. Część rodzin ukraińskich otrzymała często zniszczone i zdewastowane gospodarstwa poniemieckie. gdańskiego. ekonomiczne i demograficzne następstwa akcji „Wisła”. Nie można też zgodzić się z tezą. Inna przyczyną wyjazdu rodzin polskich na ziemie odzyskane była błędna polityka władz usiłujących zaludnić je również Polakami z powiatów. sygn. Warunki życia przeniesionych na nowe gospodarstwa były znacznie lepsze od tych..s. a następnie w trakcie operacji „Wisła”. czyli około 19 444 osoby61. jak i też repatriantom. tomaszowski 49. s. sygn. s. a nie polskich. s. biłgorajski 47. Ogółem spalono w latach 1945-1947 ponad 50 tys. a w 9 powiatach województwa rzeszowskiego 9 711 rodzin. a więc również po operacji „Wisła” osadzono w powiatach województwa lubelskiego (bez powiatu zamojskiego) 4 861 rodzin. leski 11. Przyczyny. Warszawa 1952. a w omawianych powiatach. Narodowy Spis Powszechny z 3 XII 1950. w zielonogórskim 5. gospodarstw poukraińskich i polskich58. 216 68 GUS RP. Przyczyną spadku liczby mieszkańców były skutki wojny oraz przesiedlenia ludności ukraińskiej do USRR i na ziemie zachodnie oraz dobrowolne wyjazdy ludności polskiej na ziemie zachodnie64. 80. o czym świadczą dane zawarte w roczniku statystycznym wydanym w 1963 roku69.. Banasik. 136. Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej. Akcję osadnictwa polskiego utrudniał wyjazd ludności polskiej na ziemie odzyskane z uwagi na działalność OUN-UPA. t. leski 26.. 401-402. a w województwie lubelskim powiat włodawski 27.. 64 Z. Do końca 1946 roku z województwa rzeszowskiego na ziemie odzyskane przesiedlono 145 072 osoby.. krośnieński 109. 202. 69 Rocznik Statystyczny 1963. 61 APL. odczuwany przez osadników.. 60 APP. lubaczowski 30. Warszawa 1963. sygn. 13.402.6.Działalność Państwowego Urzędu Repatriacyjnego. Ogółem było to kilkadziesiąt powiatów. Brak bezpieczeństwa. Przesiedlenie było szokiem cywilizacyjnym dla ludności ukraińskiej. w tym z wiosek 43 55263. Laska. W województwie rzeszowskim najniższą gęstość zaludnienia miał powiat leski: 11 osób na 1 km2. Palski. s. a w terenie górskim do 15 ha57. 82-84.s.. Na podstawie jednego powiatu – leskiego nie można stawiać tezy o najmniejszym zaludnieniu powiatów południowo-wschodniej Polski obejmując nią wszystkie powiaty. s. Zeszyt 1. Teza. Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na ziemiach odzyskanych w latach 1945-1947. Zdarzały się jednak przypadki. bo 9. że „działalność podziemia ukraińskiego 57 E. (:) P-U. Ustalenie liczby repatriantów. w szczecińskim 6. które pozostawili. Palenie przez OUN-UPA gospodarstw po wysiedlonych Ukraińcach w latach 1945-1946. gdyż położyła kres toczącym się walkom. Poznań 1963. s. w olsztyńskim 7. tereny omawianych powiatów posiadają najmniejszą liczbę ludności w Polsce przypadającą na 1 km². 66 Tamże. Według niepełnych danych w roku 1946 osiedlono w województwie rzeszowskim 6 260 rodzin (30 654 osoby). gdyż przenoszenie tych Polaków na tereny poukraińskie przyniosłoby większe korzyści. sygn. UWL Wydział Społeczno-Polityczny. jasielski 96.. Polityczne. bez miasta Przemyśla 26 626 osób60. 170. W Polsce w tym czasie było 40 powiatów o zaludnieniu 39 i mniej mieszkańców na 1 km². Osadnictwo na gospodarstwach poukraińskich było w latach 1944-1945 bardzo trudne z uwagi na działalność OUN-UPA skierowaną tak przeciwko Polakom miejscowym. zamojski 77. 424.) doprowadziły do zrujnowania ziem Polski południowo-wschodniej”66. w poznańskim 2..9. 2 62 APP. władze polskie nie były zainteresowane niszczeniem infrastruktury tego terenu. W latach 1945-1948. przemyski 40 (bez miasta). że w wyniku przesiedleń Ukraińców do USRR w latach 1944-1946 i na ziemie północne i zachodnie Polski w ramach operacji „Wisła” tereny południowo-wschodniej Polski mają jedną z najniższych w kraju gęstość zaludnienia67 nie jest prawdziwa.. Ogółem liczba mieszkańców zmniejszyła się w stosunku do roku 1931. 170 171 . s. Stan ten utrzymywał się również w latach następnych. olsztyńskiego. gorlicki 76. a wyłączony z niego powiat ustrzycki 13 mieszkańców na 1 km². w gdańskim 1 powiat. Przyczyny i skutki akcji „Wisła”. konsekwencje. 5 powiatów z 26 i mniej. Najniższe zaludnienie miał w roku 1950 powiat ełcki. Natomiast do 31 stycznia 1946 roku przesiedlono z omawianych 7 powiatów województwa rzeszowskiego na ziemie zachodnie 66 959 Polaków. Polityczne. Często palono ich gospodarstwa. Operacja „Wisła” ocaliła życie wielu polskim i ukraińskim mieszkańcom terenów południowo-wschodniej Polski. Zmiany demograficzne. 67 . że przesiedlona ludność ukraińska oraz polityczne. a w województwie lubelskim powiaty: bialskopodlaski 44.Konieczny. 424. Przemyśl 2007. które podają. utrudniało zasiedlanie tych ziem. J. 38 696 osób62.. 196. 13 ( dane z 3. Makar. Zniszczenie ziem Polski południowo-wschodniej nastąpiło w wyniku działań OUN-UPA. 66. a z województwa lubelskiego 221 24659. WO PUR. Poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miało w województwie białostockim 5 powiatów. 9. Z pewnością część przesiedlanych pochodziła z omawianych powiatów. Konieczny. Warszawa 6-10 listopada 2001. którzy osiedlili się na stałe na terenie województwa lubelskiego i rzeszowskiego jest niemożliwe. 65 Uzgodnienia i rozbieżności zanotowane w czasie IX i X seminarium historycznego. OW PUR. przebieg. chełmski 48. 15-21. jarosławski 72. Z omawianych powiatów południowo-wschodniej Polski poniżej 40 mieszkańców na 1 km² w tym roku posiadały 4 powiaty: lubaczowski 39. s. łącznie 58 140 osób. w koszalińskim 9. s. sanocki 44.wraz z zabudowaniami obszar 5 ha. szczecińskiego. s. z których wysiedlano ludność ukraińską. 16 powiatów z 31 mieszkańcami i mniej. Według tego spisu następujące powiaty województwa rzeszowskiego posiadały liczbę mieszkańców na 1 km²: brzozowski 101. 63 Tamże. in. włodawski 27. ale pomoc materialna państwa pozwoliła na szybkie remonty i przywrócenie budynków do stanu normalnego użytkowania. włodawski 31. 141. 2002. s..4 mieszkańców na 1 km2. Było to błędem administracji państwowej. w bydgoskim 1 powiat. Geneza i przebieg akcji „Wisła” i przeciwdziałanie władz polskich (. s. 58 Z. skłaniał ich do zasiedlania wsi leżących w pobliżu miast i miasteczek oraz w samych miastach.X.1 osób na 1 km².. s.. 9. Pozostałe posiadały większą liczbę mieszkańców przekraczającą 40 osób na 1 km². powiaty województw: białostockiego. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. dochodzącą w niektórych powiatach do 109 (powiat krośnieński)68.1947):APZ SP Tomaszów Lubelski. że w efekcie wysiedlenia Ukraińców. 59 S. 114-117. hrubieszowski 46. Nie można się zgodzić z uzgodnieniami seminariów polsko-ukraińskich65. Według spisu powszechnego z 1950 roku poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miały m..

Przesiedlenie Ukraińców na ziemie północne i zachodnie Polski pozwoliło na ich szybsze zagospodarowanie. Tendencje te spotkały się z negatywnym odbiorem aktywu PZPR. którym ludność ukraińska kojarzyła się z poczynaniami OUN-UPA. która doznała różnych krzywd ze strony nacjonalistów z OUN-UPA. że dążeniem władz polskich była asymilacja narodowa ludności ukraińskiej. Niektórzy historycy polscy i w zasadzie większość ukraińskich twierdzi.. było bardzo trudne. Przeniesienie z ubogich wiosek do bogatszych i lepiej zagospodarowanych ziem zachodnich umożliwiło w krótkim czasie podniesienie na wyższy poziom życia Ukraińców. a nawet wręcz wrogo ustosunkowani do przybyłej w ramach operacji „Wisła” ludności. in.). Małopolski Wschodniej. a nawet zdarzało się. do zamieszkania oraz zagospodarowanie otrzymanej ziemi. a to z kolei umożliwiło im łatwiejszy dostęp na wyższe uczelnie. „repatrianci” z Wołynia. Dyskusję wywołuje asymilacja wysiedlanej ludności. Rodziny mieszane asymilowały się szybko i wchodziły bez problemów w środowisko polskie. a często osadnicy z ziem 172 173 . a ich dzieci zachęciło do podjęcia nauki w szkołach średnich i wyższych. Byli to bowiem m. którzy byli niechętnie. których przesiedleńcy poprzednio nie posiadali (elektryczność. Trzeba tu dodać. szczególnie ukraińskiej. Przesiedleni Ukraińcy traktowali państwo polskie jako wrogie. Zaangażowanie tych ukraińskich rodzin w zagospodarowanie się na nowych miejscach było opieszałe. Opierając się o zasadę internacjonalizmu oraz pragnąc pozyskać ludność ukraińską dla budowy „Polski Ludowej”. że władza dążyła do asymilacji państwowej. Nie ulega wątpliwości. utrzymywały się tradycje narodowe ukraińskie i istniało mocno ugruntowane poczucie odrębności narodowej. Przyczyny tego były złożone. w których mieszkało więcej rodzin ukraińskich i przedstawiciele inteligencji oraz duchowni uniccy lub prawosławni. Rozstrzygnięcie tego problemu jest trudne. kanalizacja itp. przywiązanie do miejsc poprzedniego zamieszkania. że osiedleni na gospodarstwach rodzinnych i w Państwowych Nieruchomościach Ziemskich Ukraińcy. że otrzymane gospodarstwa popadały w dalszą ruinę. Ulegały jej też rodziny ukraińskie. wodociągi. Nowe otoczenie było w stosunku do osiedlanych Ukraińców wrogie. Składały się na nie: wyższy standard domów mieszkalnych. południowo-wschodniej Polski.. Biuro Polityczne KC PZPR postanowiło stworzyć mniejszości ukraińskiej możliwość nauki dzieciom ukraińskim języka ukraińskiego oraz rozwoju kultury ukraińskiej i uczestniczenia w życiu społecznym. władz administracyjnych oraz ludności polskiej. oderwane od swych środowisk i pozbawione opieki duszpasterskiej księży greckokatolickich i prawosławnych. zerwanie istniejących poprzednio więzi sąsiedzkich. Inni natomiast. trudne warunki dostosowania otrzymanych gospodarstw. w tym w pracach rad narodowych i spółdzielniach. często zrujnowanych. Stosunek ten u „repatriantów” ze Wschodu – ZSRR wynikał z doświadczeń wyniesionych przez ludność polską z Wołynia i Małopolski Wschodniej. Zakończenie [.traktowała swój pobyt na nowych gospodarstwach jako tymczasowy i łudziła się możliwością powrotu do opuszczonych wiosek. że rodziny mieszane asymilowały się bardzo szybko w nowym środowisku.] Położenie ludności przesiedlonej w operacji „Wisła”. Na niewynarodawianie ludności ukraińskiej mieli wpływ osiedleni w tych samych wioskach Polacy. Jedynie w tych miejscowościach. korzystali z przywilejów uzyskiwania przez ich dzieci dodatkowych punktów za pochodzenie robotnicze.

Przez cały XVII i XVIII w. powiatu lubomelskiego. Polacy z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej zachowali czystość narodową. gajowego Szelaskowskiego i leśniczego Franciszka Kruka. Popek. rodzinę osadnika Karola Romaniuka. Narodowość polską podały 503 osoby. rusińską 15 osób. Obie miejscowości. W roku 1644 Mikołaj Firlej Broniewski z Dąbrowicy. Lacką Wolę. leśniczych i uciekinierów z Pomorza. Stąd drugi człon nazwy wsi.Popek. Rzymskokatolicką parafię w Ostrówkach erygował 11 stycznia 1765 r. Po agresji Związku Sowieckiego na Polskę 17 września 1939 roku. Przechodząc przez sąsiednią wieś Równo zostali zaatakowani przez uzbrojonych Ukraińców. iż zagłada Ostrówek 30 sierpnia 1943 r. założone w XVI w. Pod względem przynależności administracyjnej obie miejscowości leżały w Ziemi Chełmskiej. Wg tradycji. W Woli Ostrowieckiej mieszkało 658 osób (315 mężczyzn i 343 kobiety) w 120 gospodarstwach. językową. szczególnie w dobie zaborów. staraniem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie na cmentarzu w Ostrówkach zostały postawione na mogiłach żołnierzy okazałe pomniki. Już w nocy z 9 na 10 lutego 1940 roku z całego rejonu lubomelskiego wywieziono do obwodu archangielskiego rodziny osadników wojskowych. prawdopodobnie ze 135 pułku piechoty Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”. T Trusiuk. nie ulegli rusyfikacji i nie zdradzili wiary przodków. przylegającej do tej wsi. Z punktu widzenia administracji kościelnej parafia wchodziła w skład dekanatu lubomelskiego rzymskokatolickiej diecezji chełmskiej. Z Woli Ostrowieckiej rodziny: osadnika wojskowego Jana Koguciaka.) Już na wstępie należy zaznaczyć. która w 1388 r.48% mieszkańców na 1 km2. Miała ona 500 wiernych i składała się z dwóch miejscowości: Ostrówki (siedziba parafii) i Wola Ostrowiecka. Pierwsze dni II wojny światowej przebiegały spokojnie.. 1 Przed kilkunastu laty ukazało się pierwsze historyczne opracowanie dotyczące tych miejscowości.1 Nazwa wsi Ostrówki pochodzi od wyrazu „ostrów”. 3 W 2005 r. Gdyni i Torunia oraz polscy żołnierze powracający do domu.4 2 W 2005 r. Wołczkową Wolę) od spadkobierców Daniela Jełowickiego. Przeciętna powierzchnia gospodarstwa chłopskiego w Ostrówkach czy Woli Ostrowieckiej wynosiła 2-5 ha.3 Na pierwsze represje Polacy nie musieli długo czekać. 4 Z Ostrówek wywieziono rodziny osadnika wojskowego płk. Potwierdzali to liczni uciekinierzy z Tczewa. żydowską 1 osoba. Z czasem do mieszkańców docierały jednak informacje o pewnych skrytobójczych mordach Polaków. Rozmawiali po polsku gwarą mazurską i byli nazywani Mazurami. biskup chełmski Walenty Wężyk. Pod względem wyznaniowym było: 489 osób wyznania rzymskokatolickiego. iż w okresie niewoli. Wira. P. Stare Równo. Mieszkańcy Ostrówek i Woli Ostrowieckiej byli od zawsze katolikami. a mojżeszowe 17. wsparli oddział jazdy polskiej – legionistów Józefa Piłsudskiego. Prawdopodobnie wtedy zginęło z rąk bojówki ukraińskiej trzech polskich oficerów. starosty chełmskiego. Woli Ostrowieckiej. z Maniewicz w kierunku Warszawy. połową XVII w. Narodowość polską podało 657 osób. Wołyński testament. w dokumentach też jako Wola Lacka (Wola Polska) lub Wola Mazowiecka. Tylko nieliczni mieli więcej ziemi.in. która wyruszyła 24.08. dotyczy również zniszczenia przez tych samych sprawców. Lublin 1997. Wira. Według znanych dokumentów przed 2. 150 osób). Zostali pochowani na ostrowieckim cmentarzu. Cmentarz parafialny w Ostrówkach na Wołyniu. gajowych. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Jełowickich. W wieku XIX przeszły na własność Malewczyków. W XX w. Ostrówek. w Ostrówkach mieszkało 518 osób (270 mężczyzn i 248 kobiet) w 84 budynkach mieszkalnych i w 8 innych zabudowaniach. ale poza cmentarzem. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Olędzkich. podkomorzy czernihowski zakupił miasto Świerże i kilka wsi w Ziemi Chełmskiej (w tym m. Pomimo nacisków. 1943 r. 174 175 . wraz z Lubomlem została włączona do Korony. na Wołyń zostali sprowadzeni z Mazowsza przez króla Władysława Jagiełłę.2 W okresie międzywojennym Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do gminy Huszcza. Dudzińskiego i Szulgacza.wyspa. żołnierze sowieccy pojawili się w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dopiero 23 września. podkomorzego krzemienieckiego i Hieronima Jełowickiego. Wyznanie rzymskokatolickie deklarowało 641 osób. mieszkańcy tych miejscowości aktywnie brali udział w powstaniach: kościuszkowskim ( 1794) i styczniowym (1863) a w 1915 r. województwa wołyńskiego. Z. Podczas potyczek z Armią Czerwoną w 1919 r. a następnie Bogatków i Strażyców.dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30. W ciągu kilkuset lat swej bytności na Wołyniu (właściwie na Ziemi Chełmskiej). były ściśle ze sobą związane. Zawsze byli wiernymi wyznawcami Kościoła rzymskokatolickiego. Ostrówki Wołyńskie ludobójstwo. w tym samym czasie i w podobny sposób. gajowego Antoniego Skibińskiego. dokonywanych przez komunistyczno-nacjonalistyczne bojówki ukraińskie. 15 prawosławnego i 14 mojżeszowego. a ściślej biorąc ich zagłady przez OUN-UPA w 1943 r : L. Lublin 2005 oraz L. Zobacz także: L. Według powszechnego spisu ludności z dnia 30 września 1921 r. Po przejściu frontu mieszkańcy Ostrówek i Woli żołnierzy polskich pochowali na cmentarzu parafialnym. staraniem ROPWiM na ich mogile stanął okazały pomnik. W kilka dni później do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej dotarła liczna grupa żołnierzy polskich ( ok. Wola Ostrowiecka. wyznaniową i obyczajową. co znaczy . w czerwcu 1940 r. Średnia gęstość zaludnienia wynosiła 42 . powstała trochę później niż Ostrówki. pod Ostrówkami zginęło 6 polskich żołnierzy i 5 z armii bolszewickiej.: Staryki. zaś Rosjan obok. Popek. W gminie Huszcza Polacy stanowili 27% ludności (w powiecie lubomelskim 14%).09. Warszawa 2011. Czaplickich. (do roku 1939) majątek ziemski w Ostrówkach należał do Konczewskich.39 r. chociaż na jej gruntach. Warto podkreślić.

W dniach 28 i 29 sierpnia 1943 r. by uniemożliwić ukrycie się. Nastąpiła zmiana okupanta i posypały się nowe represje. Próby ucieczek w drodze kończyły się zamordowaniem. W dwóch miejscach spalono gospodarstwa. Fakty te niepokoiły. Zorganizowano jedynie nocne patrole i warty. W odwecie Niemcy postanowili spacyfikować Ostrówki. by zatrzeć ślady mogił. wyprowadzali mężczyzn grupami po 10: do zabudowań Jana Trusiuka „Ilka” oraz za stodołę gospodarza Suszki. Szukano też ofiar na polach. Wkrótce Niemcy utworzyli na zajętych terenach własną administrację. Wywiązała się strzelanina. Z tego powodu ksiądz proboszcz Stanisław Dobrzański. bijąc kolbami znajdujących się najbliżej wejścia. zorganizowane grupy Ukraińców z sąsiednich wsi. znajdowała się w pobliżu kościoła na tzw. Do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej docierały niepokojące wieści. Wiele osób zostało też zamordowanych w mieszkaniach. którym kazano kłaść się twarzami do ziemi i mordowano kolejno strzałami oraz uderzeniami bagnetów. i popędzono na rżysko pod las Kokorawiec w pobliżu wsi Sokół. gdzie było ponad 200 mężczyzn. Połapy. W płomieniach zginęła jej córka Agnieszka. gdzie zagrzebano co najmniej 231 ofiar. W październiku 1942 roku Niemcy z policją ukraińską wymordowali kilkanaście tysięcy Żydów z komisariatu okręgowego Luboml. władza sowiecka przystąpiła do tworzenia kołchozów. W połowie 1940 r. plądrowały wieś. rabując przy tej okazji gospodarzy. na drodze lub zostało wrzuconych do studni. Szkoła. Połapy. Całą wieś upowcy dokładnie przeszukiwali. „Wygonie”. wybuchła wojna niemiecko-radziecka. Ostatecznie pacyfikację odwołano. który był częścią generalnego okręgu Wołyń i Podole (Generalbezirk Wolhynien und Podolien). Wsie zostały otoczone szczelnym kordonem przez uzbrojonych striłciw UPA. Ostrówki i Wola Ostrowiecka znalazły się w składzie komisariatu okręgowego Luboml (Gebietskommissariat). Przekurka. W czasie dokonywania rzezi. Należy podkreślić. a z odniesionych ran zmarła sąsiadka Helena Kuwałek. Następnie oprawcy. banderowcy pod dowództwem Petra Gusara „Maśluka” zorganizowali zasadzkę na Niemców na moście między Ostówkami i Borową. Po kilkunastu dniach zwłoki pomordowanych zostały zakopane na rozkaz UPA przez Ukraińców z Sokoła w wykopanym dole. czy wszyscy są zabici i dobijali rannych. w liczbie około 300 osób. bowiem około południa nadjechali samochodami Niemcy. Banderowców wspierali niektórzy mieszkańcy z okolicznych wsi (Sokół. ale na skutek strzelaniny spłonęło gospodarstwo Wiktorii Ulewicz. O świcie 30 sierpnia 1943 roku po wymordowaniu Polaków w niedalekich wsiach Kąty i Jankowce. Ludność została podstępnie zapędzana na plac szkolny. 5 lipca 1943 r. w obejściach gospodarskich. Na rżysku pod lasem Kokorawiec ofiary zabijano w 10-osobowych grupach. 22 czerwca 1941 r. Około 20 osób zamordowano przy „kuźni Bałandy”. często nie nocował na plebanii. gdzie na rzekomym zebraniu miały być przekazane mieszkańcom ważne wiadomości. w wielkim pośpiechu wyprowadzono ich z kościoła. Były też przypadki pobić i ostrzeliwania domów. głównie wobec Polaków. zażądało oddania broni. Po egzekucji upowcy sprawdzali. Odcięto wszelkie drogi ucieczki. iż scenariusz mordów w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej był niemal identyczny. Opuszczających wieś zawracano z drogi i strzelano do próbujących przedrzeć się przez kordon. gdzie ich mordowano strzałem z broni palnej lub uderzeniami w tył głowy siekierą lub wielkimi drewnianymi maczugami W miejscach tych pozostały w wykopanych pośpiesznie dołach-rowach dwie wspólne mogiły liczące: około 100 osób „u Suszka”. W międzyczasie w kilku miejscach Ukraińcy kopali duże doły na zwłoki. iż na Mazurów szykuje się napad. Idący na śmierć byli poganiani biciem i wyzwiskami. Część z nich (ranni) zmarło w pobliżu miejsca masakry po odejściu upowców. Przy tych czynnościach jednych poniżano wyzwiskami. w okolicznych wsiach: Równo. Wielu młodych mężczyzn z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej powołanych w latach 1940/41 do Armii Czerwonej już nigdy nie powróciło do domu. Kilku upowców. licząca pięć osób. Różnił się tylko pewnymi szczegółami. Miejsce to jest nazywane przez miejscowych Ukraińców „Trupim Polem”. Kilkuset mężczyzn zaczęło śpiewać „Kto się w opiekę odda Panu swemu”. Zgromadzone w kościele kobiety z dziećmi i starców prawdopodobnie zamierzano żywcem spalić. Sokół odbyła się mobilizacja Ukraińców przez przybyłe z terenów Galicji doborowe oddziały UPA. kosy i pałki. W Woli Ostrowieckiej zgromadzono niemal wszystkich mieszkańców w szkole i na placu szkolnym. najpierw wyprowadzali 176 177 . kureń UPA „Łysego” oraz sotnia Iwana Zareczniuka „Worona” ruszyły na Ostrówki i Wolę Ostrowiecką. złota i zegarków. Wówczas. a kobiety z dziećmi i starców wprowadzono do kościoła( tak było w Ostrówkach). ale nie zdążono. łącznie z okiennicami od zewnątrz. co przejawiało się w obowiązkowych kontyngentach i wywózkach na przymusowe roboty do Niemiec. Następnie oprawcy. ale postanowiono nie rozdrażniać upowców. innych uspokajano. jednakże mogił i ofiar na terenie wsi było znacznie więcej. Od wiosny 1943 r. Czwarta mogiła. 81 osób „u Trusiuka”. siekiery. przez wsie przechodziły patrole UPA i penetrowały teren w poszukiwaniu broni u Polaków oraz dopytywały się o organizacje AK. Huszcza) uzbrojeni w większości w widły. została przez nich otoczona i zamknięta. patrolując okolicę. Mimo to ocalało kilkanaście osób. bowiem nie wszyscy zamordowani byli pochowani w wymienionych tu miejscach. Z zgromadzonych na placu ludzi wpędzono do szkoły mężczyzn. podstępnie nawołując po polsku. grożąc wszystkim śmiercią. w wyniku której zginął oficer i kilku żołnierzy niemieckich. zawodne z powodu braku broni i niezdyscyplinowania. a znalezionych ukrytych Polaków mordowano.

Przez kolejne lata kontynuowane były coroczne. około 37 kobiet. Ekshumacja zbliżyła obie społeczności. 200 osób zdołało się uratować zaledwie kilka i to najczęściej jako ranni. znajdującą się po drugiej stronie drogi. 19 września 1943 roku. ok. że jego celem było fizyczne wyniszczenie całej ludności Ostrówek i Woli Ostrowieckiej . Alicja Grześkowiak . Obecni także byli przedstawiciele Środowiska Żołnierzy 27 Wołyńskiej Dywizji AK a także Szczepan Siekierka . W 1943 r. Gdy do Ostrówek nadjechali Niemcy i rozpoczęła się strzelanina. Stanisław Dobrzański.głównie kobiet.przewodniczący Stowarzyszenia Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów oraz dziennikarze. Jerzy Pietrzak .121 rodzin. Leszek Burakowski . Przybyła także około 300-osobowa grupa Polaków. Zginął zamordowany razem z wiernymi ostatni proboszcz ostrowiecki ks. Na uroczystościach pogrzebowych władze ukraińskie reprezentowali: Wołodymyr Mychajłowycz Sklanczuk . W tej liczbie było na pewno 161 mężczyzn. prof.Wojewoda Chełmski. którzy byli w nich ukryci. oblali drewniany budynek benzyną i podpalili. Pozostały po zabitych majątek zrabowano zaś zabudowania spalono. Z ponad 100 rodzin zginęło co najmniej 474 osób. Zygmunt Mogiła-Lisowski . można tłumaczyć niespodziewanym pojawieniem się oddziału niemieckiego. Został wyciągnięty ze sterty słomy. Eugeniusz Wilkowski . W modłach biorą zawsze udział miejscowi Ukraińcy. Jurij Sylwestrowycz Lenartowycz . Z mogiły w Woli Ostrowieckiej wydobyto szczątki nie mniej niż 243 osób. złożona z dawnych mieszkańców Ostrówek i Woli Ostrowieckiej oraz ich dzieci i wnuków. którzy wyskakiwali przez okna z płonącego budynku. kan. Brak czasu na dokładne przeszukanie zabudowań uratował życie tym. gdzie się ukrył i zamordowany w zabudowaniach Trusiuka. Borys Petrowycz Kłymczuk . Łącznie w czasie ekshumacji odnaleziono szczątki nie mniej niż 324 osób. przy zbiorowej mogile na ostrowieckim cmentarzu. Następnie przez okna wrzucili granaty. Z mogiły w Ostrówkach ekshumowano szczątki nie mniej niż 80 osób. Dziś na miejscu Ostrówek i Woli Ostrowieckiej rozciągają się byłe kołchozowe pola uprawne. co stanowi 31% ogółu zamordowanych w dniu 30 sierpnia 1943 r. Wbrew obawom niektórych przedstawicieli 178 179 .poseł ZCh-N z województwa warszawskiego. kobiet i starców. W liczbie tej było na pewno:145 mężczyzn. stodołę u Jesionków. Sokół i Połapy. który ostrzelał z dużej odległości Ukraińców. w Woli Ostrowieckiej mieszkało co najmniej 866 osób .zginęli wszyscy (40%).senator województwa siedleckiego. w tym 120 mężczyzn.mężczyzn. pielgrzymki autokarowe do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. To było zaplanowane i zrealizowane ludobójstwo. Fakt. 185 kobiet (w tym co najmniej 5 w zaawansowanej ciąży) i ok. Ze 169 rodzin zginęło co najmniej 568 osób. Uczestniczą w nich byli mieszkańcy . Z ok. 70%. 10-15 osób. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. banderowcy zamknęli pozostałych ( głównie kobiety i dzieci w liczbie ok. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. W ciągu zaledwie kilku godzin Ukraińcy wymordowali w obu wsiach ok. w tym 3 przed ukończonym 20 rokiem życia i 2 dzieci.197 rodzin. prawdopodobnie przez obcięcie głowy siekierą. 66%.Przedstawiciel Prezydenta Ukrainy w Lubomlu. Napadu na Ostrówki i Wolę Ostrowiecka dokonano w ramach szeroko zakrojonej akcji eksterminacyjnej ludności polskiej. Bardzo licznie stawili się Ukraińcy . młotami do uboju bydła lub wielkimi drewnianymi maczugami Tak zginęły 243 osoby.przewodniczący Obwodowej Rady w Łucku.Wołyniacy z różnych stron Polski. 204 dzieci (do lat 14). 10-15 osób. Dokładnie w 49. na dnie której spoczywał szkielet starca . 222 dzieci. gdzie spłonęło ok. 6 kobiet było w zaawansowanej ciąży.dyrektor gabinetu Marszałka Senatu RP. w Ostrówkach mieszkały co najmniej 664 osoby . Z 79 rodzin nikt nie ocalał . Tak naprawdę to tereny obu tych wsi są wielkim cmentarzem! Należ też wspomnieć. ok. tj. 125 kobiet i ok.zastępca prezydenta obwodu wołyńskiego. a ujawnienie potwornych skutków zapiekłej nienawiści do innych nacji było na tym terenie momentem zwrotnym w dążeniu do nawiązywania przyjaznych kontaktów między Polakami i Ukraińcami.mieszkańcy wsi Równo. Borowa. Tam za stodołą mordowali uderzeniami w tył głowy siekierą. spalono również kościół. iż w 1992 roku za zgodą władz ukraińskich w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dokonano częściowej ekshumacji ofiar OUN-UPA. dnia 30 sierpnia 1992 roku na dawnym cmentarzu rzymskokatolickim w Ostrówkach odbyły się uroczystości pogrzebowe.w tym także dzieci. już tradycyjne. dr Henryk Litwin .senator województwa chełmskiego.konsul RP we Lwowie. rocznicę mordu. Sposób i okoliczności przeprowadzenia mordu wskazują. pastwiska lasy i łąki. że ocalało ok. tj.wicemarszałek Senatu RP. 200 osób). Podpalono również. Panika wywołana tym zdarzeniem spowodowała pospieszne wycofanie się napastników z obu wsi. W pobliżu mogiły w Ostrówkach odkryto także zasypaną studnię. 20 osób w wieku poniżej 20 roku życia oraz 19 dzieci. Huszcza. 30 osób.Władysława Kuwałka. Przy tych okazjach odprawiane są Msze św. Henryk Czarnocki . Próbujących ratować się ucieczką. grupami po 10 osób: do pobliskich zabudowań Strażyca. Na niektórych zbiorowych mogiłach widnieją ślady wypasu bydła. 30% potencjalnych ofiar. Ok. Łącznie w uroczystościach wzięło udział około 2 000 osób. Pozostał zdewastowany i zarośnięty cmentarz parafialny oraz niepoliczone pojedyncze i zbiorowe mogiły. Na ten jedyny w swoim rodzaju pogrzeb po latach przybyli z Polski przedstawiciele władz państwowych w osobach: prof. W 1943 r. 1050 osób ( autor zebrał i opracował pełny wykaz imion i nazwisk pomordowanych). zabijano z broni palnej.

gdzie według relacji świadków miało zginąć ok.władz Ukrainy. 8 w wieku 35 – 50 lat. żądzy odwetu i pogardy dla Ukraińców. Kolejna akcja poszukiwawcza i ekshumacyjna odbyła się w dn. 49 w wieku 20-35 lat . W trakcie tej ekshumacji. Za wstawiennictwem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. gdzie wydobyto niekompletne szkielety 2 mężczyzn.25 lipca 2011 r. aby postawić. Prace archeologiczne rozpoczęły się na polu w miejscu dawnej szkoły. iż zaledwie na głębokości 30 cm poniżej poziomu gruntu występują liczne. 300 kobiet i dzieci z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Dodatkowo nasze działania ( ekipa polska liczyła 8-12 osób) utrudniały ciągłe. 15 lat lasu sosnowego. 30. Razem z innymi szczątkami (wydobytymi pod koniec sierpnia z mogiły w Woli Ostrowieckiej) zostały uroczyście pochowane dn. Razem z pracownikami Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie oraz archeologami z UMK w Toruniu brałem udział w pracach ekshumacyjnych. a jednocześnie przedstawiciel IPN w dn. strona ukraińska zgodziła się żeby wcześniej przeprowadzić ekshumację i zorganizować katolicki pochówek ofiar.04. szkaplerze. namioty]). Lepiej zachowały się przedmioty osobiste: medaliki.60 lat i 3 osoby w wieku powyżej 60 lat). Według relacji świadków mogło tam zginąć 30. 48 w wieku 7 – 15 lat.08. ekshumacja nie stała się zaczynem nienawiści. brak dróg dojazdowych. szpadle. Dopiero po interwencji konsula z Łucka Tomasza Janika. w którym natrafiono na mogiłę masową kryjąca szczątki ludzkie. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. podali wersję. liczącym ok. kiedy w czasie spotkania obecnych prezydentów Polski i Ukrainy padła propozycja. Według relacji świadków ciała pogrzebane zostały dopiero ok. iż są to szczątki 2 żołnierzy z 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. Pole to było uprawiane przez miejscowy kołchoz przez ok. Wszystkie ekshumowane groby wskazane zostały przez mieszkańców tej ukraińskiej wsi.1943 r. na cmentarzu w Ostrówkach.. Wybrano Poryck (Pawliwka) ze względów organizacyjnych i logistycznych. guziki.1944 r. Te czynniki spowodowały. 39 w wieku 15 – 20 lat. Pierwszy znajdował sie w lesie. poniszczone przez narzędzia rolnicze ( pługi. W pracach aktywnie uczestniczyli młodzi archeolodzy ukraińscy z Łucka. Prace archeologiczne rozpoczęły się na terenie młodego. sytuacja nieco się poprawiła ( dowieziono nam wodę w beczkach). 1.08.5 km od „Trupiego Pola”. że szczątki kostne pomordowanych uległy daleko idącemu rozkładowi. Krył szczątki co najmniej 231 osób ( 93 w wieku do lat 7. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien. spinki do włosów.1943 r. na cmentarzu w Ostrówkach. Byli mieszkańcy przez kolejne 19 lat starali się u władz w Łucku i Lubomlu o dokończenie ekshumacji i katolicki pochówek dla pomordowanych.08. łatwo przepuszczalnym dla wody środowisku. Korsak i NN ps. Oprócz prac prowadzonych na „Trupim Polu” wykonano trzy akcje ekshumacyjne w pobliżu wsi Sokół. Szczególnie nie do końca zmineralizowane kości dzieci manifestowały się pod postacią ciemnych przebarwień utworzonych przez ułamki kostne i korzenie drzew. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien (specjalnie zamówionych i wykonanych w Lubomlu).2 m poniżej poziomu gruntu. W sumie z tego miejsca wydobyto szczątki nie mniej niż 79 osób. Bezskutecznie. 250 Polaków. którzy zginęli na terenie wsi Sokół 21. 1 km od „Trupiego Pola” i krył szczątki 2 osób . 180 181 . Jako przedstawiciel rodzin pomordowanych. brony i inne) fragmenty kości ludzkich. Już pierwszy wykop sondażowy o długości 20 m i szerokości 2 m wykazał. w odległości ok. W trakcie prac archeologiczno-ekshumacyjnych wykonano aż 12 wykopów sondażowych. Wykonano kolejnych 6 wykopów sondażowych oraz poszerzono wykop już istniejący. głównie kobiet i małych dzieci. 50 lat. ok. paciorki różańców. dwa tygodnie po mordzie. Prace odbywały się w bardzo trudnych warunkach (brak kuchni polowej. „Trupim Polu” koło wsi Sokół.1943 r. to pozostał cmentarz i zbiorowe oraz pojedyncze mogiły pomordowanych. 1 w wieku 55. Nadzieja pojawiła się dopiero w 2003 r. lecz przyczyniła się do wzbudzenia wśród Polaków aktu przebaczenia Chociaż obecnie Ostrówek i Woli Ostrowieckiej nie ma już na współczesnych mapach Ukrainy. ale odnaleziono i odsłonięto tylko 1 mogiłę kryjącą szczątki dzieci. Cygan). Grób masowy miał wymiary 8. Drugi grób kryjący szczątki trzech osobników znajdował się również w lesie. Działania wcześniej uzgodnione ze stroną ukraińską (odpowiednie władze obwodowe w Łucku i powiatowe w Lubomlu) były prowadzone przez archeologów ukraińskich ze Lwowa a koordynowane przez ROPWiM.małżeństwa Pogorzelców ( znanych z relacji świadków – Polaków i Ukraińców). 22 – 30 sierpnia na terenach wsi Wola Ostrowiecka.08.08. a następnie wspólnie odsłonić pomnik w Ostrówkach. którą udało się zlokalizować za pomocą georadaru archeologom ukraińskim ze Lwowa. Kolejna ekshumacja miała miejsce we wsi Sokół. najstarsi Ukraińcy .5 na 2. ulewne deszcze. przez OUN-UPA z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. kobiet i nielicznych mężczyzn zamordowanych przez UPA 30. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. Razem z innymi szczątkami ( wydobytymi z mogiły na „Trupim Polu” i w lesie pod Sokołem) zostały uroczyście pochowane dn. które ustawicznie zalewały nam wykopy oraz odcięły nasze obozowisko od dróg bitych (dowóz żywności. korale.mieszkańcy tej wsi. jako miejsce spotkania prezydentów Polski i Ukrainy. Grób wykopany został w piasku. z rąk UPA ok.2011 r. pojechałem z grupą wolontariuszy do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. w boju z wojskami niemieckimi ( prawdopodobnie porucznika Andrzeja Buchmana ps. Kolejna szansa pojawiła się na początku tego roku.2011 r.5 metra i głęboki był na 1. prywatny sprzęt [piły. Miały za zadanie dokonanie ekshumacji z 2 masowych mogił Polaków zamordowanych 30. przez co były w posuniętym stanie rozkładu.głównie kobiet z dziećmi. gdy z okazji 60 rocznicy mordów na Wołyniu Ostrówki były brane pod uwagę. na tzw. 30. wody pitnej we własnym zakresie).

schodzili się do kościołów. Datę tę dowództwo UPA wybrało celowo. Ormianie (w Kutach nad Czeremoszem) i Czesi (osadnicy 182 183 . kilka tysięcy Polaków. do której masowo napłynęli zaprawieni w innych rzeziach kolaboranci z Ukraińskiej Policji Pomocniczej i  14 Dywizji SS „Galizien”. 200 Polaków) i liczni Ukraińcy (ok. Ludobójstwo to działo się zgodnie z hasłami. 400 osób. a na ziemi lubelskiej. które osiągnęło swój szczyt 11 lipca 1943 r.. gdy wkroczyły wojska niemieckie.Włodzimierz razem z kilkunastoma ojcami. zaatakowali równocześnie prawie 170 miejscowości. 150 tysięcy bezbronnych Polaków. za spokój dusz zamordowanych. a wraz z nimi bataliony Abwehry „Roland” i Nachtigall”. które nacjonaliści ukraińscy od lat wpajali swoim rodakom: „Smert Lacham . bo tak powszechnie nazywano członków UPA. Według szacunków z rąk banderowców.sława Ukrainie”.będzie wolna Ukraina”. a więc dzień. czyli „Śmierć Polakom .Tomasz Janik i Vicekonsul Krzysztof Wasilewski. oraz dwa lata później. gdyż była to niedziela. Ci ostatni dopuścili się także pogromów Żydów. w tym Żydzi. „Polaków wyrżniemy. Banderowcy. Konsul RP w Łucku. Przewodniczący Wołyńskiej Rady Obwodowej – Wołodymir Wójtowycz. senator RP – Stanisław Gogacz. dawni sąsiedzi z pobliskich miejscowości). Ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego 1) Przemilczana zbrodnia Nie ma w historii Polski bardziej zafałszowanej i  przemilczanej sprawy jak ludobójstwo ludności polskiej. w którym Polacy rozsypani po przysiółkach i osadach. rzeszowskiej i przemyskiej jeszcze rok dłużej. Żydiw wydusym. Ambasador RP w Kijowie dr Henryk Litwin.bude wilna Ukrajina”. Oprócz Polaków z rąk nacjonalistów ukraińskich zginęła niezliczona ilość polskich obywateli innych narodowości.. ich rodziny . dokonane na Wołyniu i Kresach Południowo Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej przez faszystów z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Armii Powstańczej. gdy na te tereny wkroczyły wojska radzieckie. aż do chwili ostatecznego rozbicia ukraińskiego podziemia. Uroczystość rozpoczęła się Mszą św. często paląc żywcem w otoczonych kościołach. założonej w październiku 1942 r. delegacja oficerów Straży Granicznej w Chełmie oraz liczni pielgrzymi z Polski ( głównie byli mieszkańcy. Najkrwawszym rozdziałem tych wydarzeń było ludobójstwo na Wołyniu. ale faktyczna ich liczba jest z pewnością większa. Następnie nabożeństwo żałobne odprawili w obrządku wschodnim duchowni Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej: metropolita łucki i wołyński . Sekretarz Generalny ROPWiM – min.sława Ukrajinu”. mordując w okrutny sposób. ”Lachiw wyriżem. W uroczystościach pogrzebowych wzięli udział: Przewodniczący Wołyńskiej Obwodowej Administracji – Borys Kłymczuk. którego nie stosowali nawet niemieccy czy sowieccy okupanci. starosta chełmski Paweł Ciechan.łącznie ok. czyli do wypędzenia stamtąd większości Polaków.a Ukrainę stworzyć musimy” i „Będzie polska krew po kolana . wspierani przez „czerń”. Pierwsze mordy miały miejsce już we wrześniu 1939 r. Objęło ono dawne województwa: wołyńskie. Andrzej Kunert. Największa jednak ilość mordów na Polakach dokonała się po powstaniu zbrodniczej UPA. czyli podjudzoną miejscową ludność ukraińską. przedstawiciel wojewody lubelskiego.. którą odprawił bp Marcjan Trofimiak – ordynariusz diecezji łuckiej razem z kilkunastoma księżmi z Wołynia i z Polski. Zabójstwa połączone były z niesłychanym okrucieństwem. Żydów wydusimy . tarnopolskie i stanisławowskie. lwowskie. a także częściowo lubelskie i poleskie. „Bude lacka krow po kolina . Mordy na Kresach trwały do 1946 r. złożone z ukraińskich najemników. a Ukrajinu stworyty musym”. zginęło w ciągu ośmiu lat ok.Nifont oraz bp kowelski i włodzimierski .

wspierany przez miejscową ludność ukraińską (głównie ze wspomnianego Zadarowa).) Tej walki nie możemy przegrać i za każdą cenę trzeba osłabić polskie siły. twórcą pojęcia „genocide”. Zacytuję jego fragment: „W nocy z 28 na 29 lutego 1944 r. polski parlament nie nazwał po imieniu tej niewyobrażalnej zbrodni. W rzeczywistości mordów nie ograniczano tylko do mężczyzn. Przemilczane ludobójstwo na Kresach. Opis ten jest bardzo dramatyczny. w Monasterzyskach na Tarnopolszczyźnie. zgrozo! – mają swoje pomniki. tak opisała z kolei we własnych wspomnieniach: „Banderowcy zaatakowali o godz. których kości bieleją bez jakiegokolwiek pochówku po kresowych lasach i jarach. Jan Zaleski. przez nieistniejące już dziś krakowskie wydawnictwo Radamsa2. co Aniela Muraszka. uzbrojoną w siekiery. W pamiętniku tym jego autor opisywał szczegółowo wszystkie wydarzenie z okresu międzywojennego. przez całą wojnę mieszkał wraz z rodzicami i rodzeństwem autor pamiętnika. Korościatyn (w 1944 r. Najobszerniejszy opis dotyczy zagłady Korościatyna. przetłumaczonego w języku polskim jako ludobójstwo. następnie warszawski adwokat. Wszystko to było połączone z grabieżą mienia ofiar. w nowopowstałej osadzie Dębowica. a następnie z czasu wojny. trzech wylotowych dróg. a także ci Ukraińcy. oprawcy tych ofiar – o.. Zdradziła także hasło. czyli na tym skrawku historycznego Podola. Są to rany. Zrównano z ziemią całe miejscowości. Napastnicy 2 3 Jan Zaleski. lecz po prostu obrazą pamięci ofiar. podpisanej i ratyfikowanej m. który po odzyskaniu niepodległości znalazł się w obrębie Drugiej Rzeczypospolitej. czysto polskiej wsi. jednogłośnie uchwalonej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 9 grudnia 1948 r. s. strzelaninę. zakończonej kalectwem) pisał swój pamiętnik. Zachowane dyrektywy dowództwa UPA mówiły bowiem wyraźnie (cytuję tylko kilka przykładów): – Powinniśmy przeprowadzić wielką akcję likwidacji polskiego elementu. dz. Dla rodzin ofiar. a ocalałe resztki narodu wypędzono. Zdradziła to pewna Ukrainka ożeniona w Korościatynie. opisał w swoim pamiętniku mój śp. Pamiętnik ten. w których poprzednio mieszkali Polacy1. Nawiasem mówiąc. począwszy od niemowląt.). którym posługiwali się wartownicy. ryk palącego się żywcem bydła. Zagładzie uległa też polska cywilizacja. był polski prawnik żydowskiego pochodzenia Rafał Lemkin. paliła systematycznie domostwo po domostwie. że po roku 1989.. bo wszelkie eufemizmy typu „wojenne wydarzenia”. cyt. – Zniszczyć wszystkie ściany kościołów i innych polskich budynków kultowych. łącznie 600 osób. i karania zbrodni ludobójstwa.in. na rok 2010 przygotowuje „Małe Wydawnictwo” w Krakowie.. gdy warty dopiero rozchodziły się na posterunki. że był samoukiem (do szkoły nie chodził z powodu długotrwałej choroby kolana. – Do 21 XI 1944 roku zniszczyć wszystkie polskie chaty. Co więcej.). późniejsza siostra zakonna. Słyszeliśmy przerażające jęki. złożona głównie z kobiet i wyrostków. Warto zaznaczyć. Jan Zaleski. Musi tutaj wyraźnie paść słowo „ludobójstwo”. 184 185 . gdyż w napadach na polskie wsie wyrzynano wszystkich bez różnicy na płeć czy wiek.z Wołynia). najboleśniejszy jest jednak fakt. zburzono kościoły. a na starcach skończywszy. Przy odejściu wojsk niemieckich należy wykorzystać ten dogodny moment dla zlikwidowania całej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat. banderowcy rozpoczęli rzeź mieszkańców Korościatyna. Radamsa. Nowe wydanie. kosy i noże. od Zadarowa (ukraińskiej wsi) i od Komarówki. Pod nazwą „Kronika życia” został on wydany w 1999 r. Wiele informacji ma wartość źródłową. 2) Świadek z Dębowicy Cztery z masowych zbrodni. Działały trzy wyspecjalizowane grupy: pierwsza „pracowała” toporami. do której można porównać jedynie ludobójstwa Ormian w Turcji w czasie pierwszej wojny światowej oraz Holokaust Żydów i  Cyganów podczas drugiej. druga rabowała. przez Polskę. Kraków 2008. leżącej 8 km od Monsterzyk i 25 km od Buczacza. które bolą przez całe pokolenia.). Czechów (w 1941 r. Rzeź trwała niemal przez całą noc. że zgodnie z nią zbrodnie ludobójstwa nie ulegają przedawnieniu. Urodził się on w 1926 r. w miejscowościach Kołodne (w 1939 r. a więc już po ponownym odzyskaniu niepodległości. Tadeusz Isakowicz-Zaleski. „bolesne wypadki” czy „czystki etniczne” są nie tylko fałszerstwem. że sam Antychryst rozpoczął swą działalność!3 Rzezi w Korościatynie dokonał oddział UPA. a więc wtedy. trzecia. Kronika Życia. ciocia autora pamiętnika. poszerzone i uzupełnione. Leśne wsie oraz wioski położone obok leśnych masywów powinny zniknąć z powierzchni ziemi. został przez niego odtworzony i był kontynuowany przez następne lata.) i Barysz (w 1945 r. Małe Wydawnictwo. a nawet ulice we Lwowie i innych miastach. Posłużono się podstępem. pierzyny czy kożuchy do dziś – jako „łup wojenny” – służą w niejednym ukraińskim domostwie. od Wyczółek. jak i wszystkich dawnych mieszkańców tych ziem. dr praw Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. podprokurator w Brzeżanach i Warszawie. Wydawało się. On też wprowadził to pojęcie do Konwencji w sprawie zapobiegania 1 Całość tej problematyki opisałem w swojej publikacji: Ks. Rozpoczęli „żniwo” równocześnie z trzech stron. Ojciec. spalono dwory i szkoły. 29. Na skraju tej wsi. (. a także stalinowską zagładę ludności ukraińskiej w czasach Wielkiego Głodu czy obecne zbrodnie dokonywane przez muzułmanów na ludności chrześcijańskiej w Darfurze (zachodni Sudan) i przez sołdatów Putina na cywilach  w  Czeczenii. Kraków 1999 r. Od  dziesiątków lat krewni ofiar domagają się godnego uczczenia pamięci pomordowanych. a poplamione krwią (nie tylko w przenośni) garnki. wyd. 18-tej. którzy nie popierali faszystów. choć zaginał w 1945 r. Mimo. dokonanych przez UPA w powiecie Buczacz.

wołając po polsku. jak stara kobieta stała nad zmasakrowanym ciałem swojej córki. jak podają relacje. Wszyscy ocaleni Polacy przenieśli się do Monasterzysk. 2 lutego w Ujściu Zielonym oddziały UPA zamordowały 133 osoby. Przede wszystkim odwiązywano z postronków krowy i konie. aby pochować zmarłych.. 186 187 . Np.. córka Michała. w: „Alma Mater”. Nr 25/2003 z 16 czerwca 2003. wydłubane oczy. rozłupane głowy. nazajutrz przyjechał na nartach wraz z księdzem z Monasterzysk.5 Jan Zaleski wspomina: Rano rodzice udali się na zgliszcza Korościatyna i opowiadali potem rzeczy. już 4 marca 1944 r. Tego nie można opisać. bo jest zimno i pora iść do domu. bandyci wpadli do mieszkania Nowickich w dawnej karczmie.6 Warto też zacytować dwie inne relacje. Mordy trwały także po zakończeniu wojny. w tym ks. spalona żywcem. Dla przykładu. przedwojenny sprzedawca w sklepie Kółek Rolniczych. 10 Vide: skandaliczna uchwała polskiego Sejmu RP z 2003 r. Tego nie mogę zapomnieć. Na pościeli. na które wrzucono łupy. ale szczupłość miejsca nie pozwala na wymienienie wszystkich.. w którym Ukraińcy z dywizji SS „Galizien” spalili żywcem przeszło tysiąc Polaków w Hucie Pieniackiej. 1989. Widziałam ludzi pozabijanych siekierami i nożami. Kronika. w tym kilkanaście osób z innych wiosek. Pamiętam. s. proboszcza Józefa Suszczyńskiego. rozprute brzuchy i rozwleczone jelita. władz sowieckich. Kobiety miały obcięte piersi. obcięte uszy i powyrywane języki. 4 lutego w Baryszu 135 osób. od których włosy się jeżyły. że w powiecie buczackim zagładzie ulegli także Polacy z innych wiosek. 5 Szczepan Siekierka.) Rano ludzie saniami zaprzężonymi w konie podążali do Korościatyna. kiedy banderowcy napadli na polską wioskę Korościatyn.. ciągle mówiąc coś o ukochanej Basi.. mieszkająca w sąsiedztwie wioski. Lista ich jest o wiele dłuższa. a tydzień później w Bobulińcach k. Samoobrona. co tam zobaczyłam.8 Jan Zaleski w dalszych częściach pamiętnika opisuje wszystko to. s. czekających na stacji na pociąg. który jej przyniosła. Pamiętam. że są partyzantami i żeby chłopcy z wioski zgromadzili się wokół nich.) Mordowano zagrodę po zagrodzie. Tak to wspomina: W jednej z izb zobaczyłem matkę pochyloną nad łóżeczkiem dziecka. dz. na stacji kolejowej . banderowcy zamordowali w sąsiedniej Hucie Starej 12 osób. Gabriel Turowski. Prof. 7 lutego w Zalesiu spalono żywcem 50 osób. że napad na Korościatyn odbył się w tym samym dniu. a w wypadku dzieci uduszenie.10 8 Łuny nad Wołyniem w: „Przegląd”. dz.. W grupie ofiar było kilkanaście małych dzieci. W tym miejscu trzeba podkreślić. jakby to było wczoraj. był najkrwawszym miesiącem. Spalona została praktycznie cała wieś. Podhajec 39 osób. Droga. Wszystko było połączone z rabunkiem. bp Wincenty Urban. Najczęstszą formą zabójstwa było.4 Jak wynika z relacji innych świadków napadem kierował greckokatolicki pop Pałabicki wraz ze swoją córką.. czternastoletni chłopcy. mówiła do niej. 12 lutego w Puźnikach 110 osób. Teza taka. Najtragiczniejsze jednak mordy były już po ponownym wkroczeniu Armii Czerwonej. leżącej w innej części Tarnopolszczyzny. Po chwili zaatakowali i rozpoczęła się rzeź. co działo się po wymordowaniu wioski. W czasie ataku na plebanię zginął jeden z ukraińskich dowódców. nawet obrusy. Warto zaznaczyć. Wszystko to działo się przy bezradności. gdy z odsieczą przyszedł polski oddział partyzancki. cyt. P. Rzeź ustała dopiero nad ranem. żeby wstała i włożyła płaszcz. 1 marca przyjechali Niemcy. od 4 do 12 lat. Nowicki. zdążył w ostatniej chwili wymknąć się za dom. 9 Ks. 52–55.7 4 Aniela Muraszka. będący wówczas 10-letnim ministrantem. początkowo zaskoczona. Roztrzaskaną z tyłu głowę. 25 lutego w Zaleszczykach Małych 39 osób9. cyt. Tenże Nowicki dostał po tym wszystkim pomieszania zmysłów i chodził z ocalałym niemowlęciem na ręku. że powyżej opisane rzezie przeczą tezie jakoby UPA zakazała ich z dniem 1 września 1944 r. Stanisława Łużna. rozpłatał też toporem głowę kilkuletniej córki Basi. a luty 1945 r. Anioł Stróż mnie pilnował. Ukrainki wpadały do domów i przeskakując poprzez trupy kradły co się tylko dało. żałobną odprawił ks. 154–157. stacjonujący w odległych o 12 km Puźnikach. ocalała jedynie plebania i kościół. stawiła jednak rozpaczliwy opór. w większości we wspólnej mogile. Widziałam maluśkie dziecko z roztrzaskaną o ścianę głową. a także miesięczne niemowlę. Sąsiedzi dożywiali go wraz z dzieckiem. Henryk Komański.wjechali do wioski saniami. a następnie uprowadzano je.. zastrzelenie lub zarąbanie siekierą.wszędzie leżeli zamordowani ludzie. s. Nie oszczędzali nawet niemowląt. W czasie nocnej rzezi zamordowano około 156 osób. 59. syn popa z Zadarowa. Zdejmowano też kożuchy i buty zabitym.. Za banderowcami jechały puste sanie. talerze i garnki. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939‑1946. Autor pamiętnika pisuje także. W zdewastowanych.. gdzie leżało żywe niemowlę było pełno krwi.. To. Mszę św. Miała obciętą pierś. s. 7 Teresa Bętkowska. (. 6 Jan Zaleski. Trzykrotnie ocalona. a czasem i akceptacji. Mieli odrąbane ręce. maszynopis (w zbiorach autora). na podwórkach.. Mieczysław Krzemiński. w ogrodach. relacjonuje: Miałam już prawie dziesięć lat. (. Chcieli ich bowiem w jak największej ilości wymordować. Później podkładano ogień. Tych ostatnich pochowano dzień później na korościatyńskim cmentarzu. którzy sfilmowali spaloną wieś i porobili zdjęcia pomordowanym. lansowana przez „wybielaczy” banderowców ma świadomie zawęzić okres ludobójstwa wyłącznie do lat 1943-1944. Żonę pochyloną nad łóżeczkiem kilkumiesięcznego dziecka banderowiec ściął toporem. W grupie podpalaczy byli nawet dwunasto. 29. było makabryczne. Ustalono tożsamość tylko 117 osób. spalonych domach. Z kolei Danuta Konieczna. Ja też tam byłam. nogi. który uratował większość mieszkańców.

Po wkroczeniu Rosjan mężczyźni z Korościatyna zostali powołani do służby wojskowej, tak w II Armii Wojska Polskiego, jak i w Armii Czerwonej. Do tej ostatniej, w wyniku swoistego rodzaju łapanki na mężczyzn w Monasterzyskach wcielony został ojciec autora pamiętnika, Jan Zaleski senior, który później zginął w czasie szturmu Wiednia. Z kolei niektórzy Polacy znaleźli się w formacji zwanej po rosyjsku „Istriebitielnyje Bataljony”11, a organizowanej przez NKWD. Wstępowano tam za zgodą dowództwa AK, licząc, że oddziały będą ochroną przed kolejnymi atakami zbrodniarzy z UPA.

3) Pamięć o pomordowanych
W jesieni 1945 r. mieszkańcy Korościatyna wywiezieni zostali na Ziemie Zachodnie, głównie w okolice Lwówka Śląskiego, Strzelina i Legnicy. Jan Zaleski w czasie transportu zachorował ciężko i został wysadzony na pierwszej stacji, gdzie był szpital. Tą stacja okazał się Kraków, w którym osiadł na stale. Ukończył liceum w Krzeszowicach, a następnie podjął studia polonistyczne. Prace magisterską i doktorską obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie uzyskał habilitację na Wyższej Szkole Pedagogicznej w im. Komisji Edukacji Narodowej (dziś Uniwersytet Pedagogiczny) w Krakowie, Na uczelni tej pracował ponad 30 lat, pełniąc m.in. funkcje kierownika Katedry Języka Polskiego. Jego specjalizacją był język pisarza Aleksandra Fredry oraz język Kresów Południowo-Wschodnich. Zmarł w 1981 r. w Krakowie. Pozostawił po sobie liczne publikacje o tematyce kresowej oraz zbiory pamiątek kresowych. W odbudowanym po 1945 r. Korościatynie władze radzieckie osiedliły Łemków, w tym wielu przesiedleńców z okolic Krynicy. Oni też na pamiątkę swojej rodzinnej miejscowości zmienili nazwę wioski, nazywając ją właśnie Krynicą. Inna sprawa, że zmienianie nazw miejscowości jest celową polityką, mającą na celu zacieranie polskich śladów. Łemkami zasiedlono także, prawie w 70 procent, opuszczone Monasterzyska. Nie ocalała natomiast osada Dębowica12, która została wyburzona i zaorana. Wykarczowano tam też większość sadów owocowych, pozostałych po Polakach. Nie naprawiono także wysadzonego w czasie wojny tunelu kolejowego w Buczaczu, co spowodowało, że linia kolejowa przechodząca przez Korościatyn została rozebrana. Nie ma też śladu po stacji kolejowej w Monasterzyskach. Po wojnie kościół w Korościatynie został zamknięty i zamieniony na magazyn. Po 1990 r. nowi mieszkańcy wioski odremontowali go i przekształcili w cerkiew greckokatolicką. Z kolei Polakom, których w tym okolicach zostało bardzo niewielu,
11 Po polsku: bataliony niszczycielskie. 12 Jan Zaleski, Kronika..., dz. cyt., s. 9–10.

nie udało się odzyskać swojego kościoła w Monasterzyskach, który po wyremontowaniu został przekształcony w cerkiew prawosławną. Nie odbudowano też spalonego kościoła w Hucie Starej. Natomiast łaskami słynący obraz Matki Bożej Bolesnej z Monasterzysk, wywieziony przez ostatniego proboszcza, ks.  Antoniego Jońca, znajduje się obecnie w parafii Bogdanowice k. Głubczyc w diecezji opolskiej, gdzie dzięki staraniom ks. Adama Szubki, też rodem z Tarnopolszczyzny, cieszy się nadal wielkim kultem. Tutaj w niedzielę w okolicach święta Matki Bożej Bolesnej (przypadającego 15 września) odbywa się doroczna pielgrzymka byłych mieszkańców Monasterzysk i okolic oraz ich potomków. Dziś świadkami tragedii są: tablica pamiątkowa na frontonie kaplicy Matki Bożej w Fundacji im. św. Brata Alberta w  Radwanowicach k. Krakowa13 oraz tablica pamiątkowa kościele w Lwówku Śląskim i obelisk na tamtejszym cmentarzu. Na obu tablicach jest jednakowa treść, a jako motto użyte są słowa z pamiętnika Jana Zaleskiego. „NIM WSTAŁ ŚWIT, ONI JUŻ BYLI U BOGA” PAMIĘCI MIESZKAŃCÓW KOROŚCIATYNA K. MONASTERZYSK POMORDOWANYCH OKRUTNIE W NOCY Z 28 NA 29 LUTEGO 1944 R. ORAZ OFIAR LUDOBÓJSTWA DOKONANEGO NA KRESACH WSCHODNICH PRZEZ OUN-UPA RODZINY OFIAR Trzecia tablica pamiątkowo ma zostać wmurowana 28 lutego 2010, w 66tą rocznice zagłady Korościatyna, w kościele w Pławnej k. Lwówka Śląskiego. Inicjatorką wmurowania pierwszej tablicy jest wspomniana siostra zakonna Agata Aniela Muraszka ze zgromadzenia sióstr adoratorek, rodem z Korościatyna. Tablicę tę 7 września 2003 r., w czasie zjazdu byłych mieszkańców owej kresowej wioski, poświęcił ks. prałat Antoni Sołtysik z parafii św. Mikołaja w Krakowie, a kazanie w czasie Mszy św., odprawianej za pomordowanych wygłosił o. Adam Studziński, dominikanin rodem spod Żółkwi. Odsłonięcia dokonała Helena Zaleska, zamieszkała obecnie pod Strzelinem, która w czasie rzezi wioski straciła matkę i sama też została ranna. Z kolei inicjatorem ufundowania drugiej tablicy i obelisku jest Józef Suchecki, także rodem z Korościatyna. Tablicę tę w 60 rocznicę zagłady wioski poświęcił autor niniejszego artykułu.14 Nazwa Korościatyna wspomniana jest
13 Szczepan Siekierka, Henryk Komański Pomniki, tablice pamięci i mogiły na terenie Polski ku czci ofiar ludobójstwa dokonanego na Polakach przez OUN i tzw. UPA, Wrocław 2007, s. 138. 14 Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Pomniki..., dz. cyt., s. 29.

188

189

także na tablicy pamiątkowej, umieszczonej w 1998 r. w kościele garnizonowym pw. św. Elżbiety we Wrocławiu. Tablica ta poświęcona jest komendantowi Obwodu AK Buczacz, por. Stanisławowi Ignatowiczowi i jego żołnierzom oraz 1609 Polakom pomordowanym przez UPA w  dawnym powiecie buczackim. Fundatorami są Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej III Obszaru Lwowskiego oraz ocalali mieszkańcy Buczacza i okolic, rozsypani po całym kraju i poza jego granicami.15. Z kolei na samym w Korościatynie, na tamtejszym cmentarzu, 3 września 2011 r. dzięki staraniom byłych mieszkańców wioski i ich potomków, zamieszkałych obecnie w okolicach Strzelina i Borowa na Dolnym Śląsku, ustawiono kamienny krzyż wraz z tablicami w języku polskim i ukraińskim, zawierającymi nazwiska pomordowanych. „Żywymi pomnikami’ są z kolei liczne publikacje z zakresu historii i kultury Tarnopolszczyzny, w tym godny polecenia album pt. „Miasto kresowe Monasterzyska wczoraj i dziś”, pióra Zbigniewa Żyromskiego, oraz wspomniane prace Jana Zaleskiego, po którego śmierci jego dzieło kontynuował śp. prof. dr hab. Edward Klisiewicz, także z WSP w Krakowie. Ten ostatni jest z kolei autorem doskonałej pracy pt. „Nazwy miejscowe Tarnopolszczyzny. Motywacja - geneza - struktura”, która stała się podstawą jego habilitacji16. Takimi „żywymi pomnikami” są także różnego rodzaju zjazdy i spotkania Kresowian, na których zawsze pamięta się o męczennikach z Kresów Wschodnich. W roku 2008 pamięć o pomordowanych z Korościatyna przypominana była w czasie V Dnia Kresowego, zorganizowanego 8 maja w Kędzierzynie-Koźlu przez Witolda Listowskiego i tamtejsze Gimnazjum im.  Orląt Lwowskich. W 2008 r. za pomordowanych modlono się także 4 lipca na Jasnej Górze w czasie XIV Pielgrzymki Kresowian, zorganizowanej przez Światowy Związek Kresowian, a także 10 lipca w katedrze polowej w Warszawie, 11 lipca na Skwerze Wołyńskim w Warszawie oraz 13 lipca w kościele ojców Franciszkanów w Legnicy, w czasie spotkania kresowego. Pomordowanych wspominano także w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2008 r. w Galerii Porczyńskich w Warszawie przez Instytut Pamięci Narodowej i Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej oraz w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2009 r. przez rzecznika praw obywatelskiej Janusza Kochanowskiego. Nawiasem mówiąc, minister spraw zagranicznych Radek Sikorski i sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Andrzej Przewoźnik uchylili się od wzięcia udziału w tym ostatnim wydarzeniu.
15 Tamże, s. 54. 16 Obu badaczom krakowskim Kresów poświęcony w całości jest 51 tom Annales Academiae Paedegogicae Cracoviensis, wydany 2008 r. przez Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, zawierający 36 prac nauko-wych autorstwa ich przyjaciół i współpracowników.

4) Trudna prawda
Podobnych relacji jak te z pamiętnika Jana Zaleskiego są tysiące. Zawierają je tak prace naukowe dr Lucyny Kulińskiej z Krakowa, prof. dr hab. Czesława Partacza z Koszalina, dr Leona Popka z Lublina oraz gigantyczna praca dokumentalna, sporządzona przez Stowarzyszenie Upamiętnia Ofiar Zbrodni Nacjonalistów Ukraińskich i redakcję kwartalnika „Na Rubieży” we Wrocławiu, jak i niemniej obszerna praca Ewy i Władysława Siemaszków o ludobójstwie na Wołyniu, oraz wstrząsająca książka Stanisława Srokowskiego „Nienawiść”. Te dwie ostatnie pozycje są laureatami Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza. Prawdy o tej niewyobrażalnej zbrodni oczekiwały rodziny pomordowanych od powstającej Trzeciej RP. Jednak szybko się okazało się, że Kresy Wschodnie znów stały się tematem niewygodnym, a ludobójstwo tam dokonane wręcz politycznym tabu. Szczególnie bolesna jest tzw. polska polityka wschodnia, reprezentowana głównie przez ministra Radka Sikorskiego, polegająca na „kłanianiu się w pas” neofaszystom spod znaku Kongresu Nacjonalistów Ukraińskich i Wiktora Juszczenki. Ten ostatni wymierzył Polsce i Polakom policzek, ogłaszając 2007 r. za bohatera narodowego Romana Szuchewycza, dowódcę UPA, zwanego słusznie katem Wołynia i Podola. Popiera także kult innego zbrodniarza, Stepana Bandery, oraz zapowiada przyznanie praw kombatanckim członkom OUN-UPA. Postępowanie polskiego establishmentu politycznego jest odwrotne niż czynią to inne narody, w tym zwłaszcza Żydzi i Ormianie, których historia jeszcze bardziej doświadczyła, a którzy jednak wbrew krzywym spojrzeniom ambasadorów obcych państw nie boją się poszukiwać i pielęgnować prawdy o męczeństwie swoich rodaków. Czynią to także Ukraińcy, dbając o pamięć o ofiarach terroru komunistycznego. Podobnie czynią nawet Niemcy i Rosjanie, choć są sprawcami wielu światowych nieszczęść. Pamiętajmy więc zawsze o naszych rodakach, którzy umierali na Kresach w straszliwych męczarniach tylko dlatego, że byli Polakami.

190

191

Magdalena Kazik

Sytuacja rodzin polsko-ukraińskich na Kresach Południowo-Wschodnich II RP w czasie II wojny światowej.
Kresy Południowo-Wschodnie II Rzeczpospolitej stanowiły mieszaninę kultur, religii i narodowości. Obok siebie żyli Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Niemcy, Czesi wymieniając się wzajemnie swoją kulturą i obyczajami. Zarówno na terenie Wołynia, jak i Małopolski Wschodniej między Polakami a Ukraińcami zawierano małżeństwa mieszane narodowościowo. Zgodnie z prawem1 i tradycją wybór kościoła, w którym zawierano związek małżeński zawierano zależał od narodowości i religii kobiety. Polski brały więc ślub w kościele rzymskokatolickim, natomiast Ukrainki w cerkwi prawosławnej lub greckokatolickiej. Natomiast dzieci w zależności od płci, dziedziczyły narodowość i religię po ojcu lub matce- dziewczynki, będące córkami Polek były chrzczone w kościele i wychowywane po polsku, chłopców –synów Ukraińców chrzczono w cerkwi. Taka sama sytuacja zachodziła, gdy żoną była Ukrainka a ojcem Polak. W relacjach i wspomnieniach Polaków zamieszkujących Kresy II RP podkreśla się, że zgodne współżycie Polaków i Ukraińców przekreślił wybuch II wojny światowej. Gwałtowne pogorszenie stosunków polsko-ukraińskich nastąpiło pod okupacją niemiecką. Niewątpliwie jest to związane ze wzrostem wpływów, nastawionej antypolsko Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, jak również polityką narodowościową okupanta niemieckiego, która opierała się na zasadzie „dziel i rządź”.2 Należy również zauważyć, że w szczególnie trudnej sytuacji rodziny te znalazły się pod okupacją sowiecką. Podczas analizy polskich relacji pamiętnikarskich wyodrębniliśmy dziesięć charakterystycznych przypadków, które określały wzajemne relacje małżeńskie i rodzinne w rodzinach mieszanych oraz stosunek OUN-B i UPA do tych rodzin. Do sytuacji tych zaliczamy: 1.  Nakaz zabicia polskich członków rodziny wydany ukraińskim członkom rodziny przez UPA. 2.  Zabicie polskiego członka rodziny przez ukraińskiego członka rodziny, bez wyraźnej groźby ze strony UPA 3.  Darowanie życia ukraińskiemu członkowi rodziny przez napastników z UPA 4. Darowanie życia polskiemu członkowi rodziny przez UPA
1 Regulacje wzajemnych relacji Kościoła rzymskokatolickiego i unickiego zawierała Concordia z 6 października 1863 r. 2 O polityce Niemiec wobec Polaków i Ukraińców pisał szerzej m.in. Grzegorz Mazur, G. Mazur, Rola Niemiec i Związku Sowieckiego w polsko-ukraińskim konflikcie narodowościowym w latach 1942-1945, [w:] Polska-Ukraina- Trudne pytania, t. 5, Warszawa 1999, s. 221-231.

5. zabicie ukraińskiego członka rodziny przez UPA 6. zabicie polskiego członka rodziny przez UPA 7. śmierć całej rodziny 8. nieobecność ukraińskiego członka rodziny podczas napadu 9. udzielenie pomocy Polakom przez członków rodziny mieszanej 10. ucieczka rodziny z zagrożonego terenu Najwięcej relacji i wspomnień dotyczy sytuacji, w których w wyniku różnych okoliczności doszło do śmierci polskich lub ukraińskich członków rodziny mieszanej. Stosunkowo rzadko relacje mówią o darowaniu życia takiej rodzinie. Nie należy jednak wyciągać z tego faktu pochopnych wniosków, ponieważ w przypadku wspomnień z terenu Małopolski Wschodniej relacje często wspominają o dużej liczbie rodzin mieszanych, nie opisując jednocześnie ich dalszych losów. Być może wynika to z faktu nie ingerowania OUN i UPA w życie tych rodzin. Niemniej kwestia ta wymaga dalszych badań. Przekazane relacje różnią się poziomem dokładności. Przy analizie wzięto pod uwagę wyłącznie relacje, zawierające informacje o miejscowości, w której doszło do opisywanych wydarzeń oraz nazwiska rodzin polsko-ukraińskich. W związku z tym odrzucono relację przytoczoną przez Zygmunta Stańskiego, ponieważ autor podał tylko informację, że do wydarzeń doszło w powiecie włodzimierskim.3 Znaczna ilość przeanalizowanych dotychczas relacji dotyczy przypadku pierwszego, w którym mamy do czynienia z nakazem zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego wydanym przez OUN-UPA. Często z nakazem tym połączona była groźba śmierci kierowana wobec ukraińskiego członka rodziny. Ukraińscy członkowie rodziny otrzymawszy wspomniany nakaz reagowali na niego w różny sposób. Część z nich w obawie o własne życie mordowała wskazanych przez UPA członków własnej rodziny, najczęściej współmałżonkę lub dzieci. W ten sposób postąpili m.in.: Ukrainiec - zięć Budiakowskiego, który zabił swoją żonę Marię „na rozkaz bandy”4, bracia Stefan i Grzegorz Stupniccy z Rudnicy koło Huty Stepańskiej5, Stanisław Baziuk i jego brat z Brzeźnicy Szlacheckiej, którzy zabili mężów swoich sióstr Polek6. Własną matkę usiłowali
3 W relacji Z. Stańskiego mowa o rodzinie, w której ojciec był Ukraińcem, matka Polką, mieli pięcioro dzieci. Jeden z synów należał do UPA i otrzymał nakaz zabicia swojej matki. Ojciec usiłował mu to bezskutecznie wyperswadować. Gdy syn wyprowadził matkę do lasu został zabity przez ojca. Pozostała przy życiu rodzina uciekła prawdopodobnie do Sokala. Z. Stański, Straciłem całą rodzinę,[w:] Świadkowie mówią, oprac. S. Biskupski, Warszawa 1996, s. 93. 4 A. Zawilski, Znów ożyją kurhany, Wrocław 1997, s 174. 5 Bracia Stupniccy początkowo nie chcieli pozbawiać żon życia, wysyłając je do rodziców. Mimo to wywierano na nich presję, grożąc śmiercią. W rezultacie bracia z pomocnikami napadli na swoje rodziny. Stefan własnoręcznie zmordował żonę w ciąży, synka, teściów i dwie siostry żony. Natomiast Grzegorz pobił teściów, zabił żonę i córeczkę, Cz. Piotrowski, Krwawe żniwa nad Styrem, Horyniem i Słuczą, Toruń 2004, s. 144. 6 B. Brzeźnicki, Brzeźnica Szlachecka,[w:] S. Siekierka, H. Komański, E. Różański, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim 1939-1946, Wrocław [b.d.w.], s. 185.

192

193

655.. 675. który otrzymał rozkaz zabicia żony. [w:] ibidem. Komański. Popek. 515. i E. Relacja. Gerc.[w:] H.. 362. ibidem. Swoją rodzinę pod wpływem propagandy OUN zabił również Ukrainiec Dereń na stacji kolejowej Słoboda. Siemianówka. E.. W Aleksandówce mąż. K. przeczuwając zagrożenie. Siekierka. Jasiński. 52. Komański. Mieszkaniec Białego Potoku Ukrainiec Angielski nie chcąc zabić żony i córek. Biały Potok. 694. ibidem. Moje wspomnienia z Chobułowej na Wołyniu..według jego wspomnień wujek został powieszony do góry nogami. drodze został zatrzymany i zamordowany z całą rodziną we wsi Kraśnica16. by zabił matkę. H. Siekierka. natomiast Warfalukowi udało się uciec z ich małym dzieckiem do Generalnego Gubernatorstwa23. który nie chciał zabić swojej matki27. S.[w:] H. Różański. 17 M. Germakówka. Schab. s. cit. Wrocław 2006. że dostali rozkaz zabicia matki. s. Różański. H. 19 M. cit. ojciec dwóch 16 J. ibidem. T. który odmówił zabicia żony.12 Sporadycznie zdarzały się przypadki kiedy ukraiński członek rodziny odmawiał zabicia swoich bliskich. cit. Wołoszyńska była ciotką W. Wołczków. ale godził się by zrobili to członkowie OUN lub UPA. W ten sposób postąpił we wsi Dobrzany nauczyciel z Chrusna o nazwisku Bełeh. L. 28 S. J. 320. Marciniak. M.zabić synowie Atamańczuka mieszkającego między Ziemianką a Stańkowem7. cit. 973. Natomiast Mieczysław Sobierajski wspominał. popełnił samobójstwo28. 642. Kończaki Nowe. 840.[w:] H. Patera. s. ponieważ mąż Ukrainiec nie zabił żony Polki i pięciorga dzieci22. cit. H. 18. którzy przyszli razem z synami i czekali na zewnątrz. pod red. Dębski. Siekierka. Wspomnienia z kolonii Władysławówka w powiecie Włodzimierz Wołyński na Wołyniu 1939-1944. op. który odmówił zabicia żony. W Poczapach członek UPA Włodzimierz Kilarski wykonał rozkaz zabicia ojca9. Bandura. Stechnikowce. H. 23 Z.[w:] Świadkowie mówią. Siekierka. że w Maciejowie wśród uchodźców z napadniętych przez UPA wiosek przebywali Ukraińcy z rodzin mieszanych. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939-1947.. która wyprowadziła ją ze Stepania do Huty. S. 942-943. Galewską i przeszedł do UPA. Wspomnienia uczennicy Liceum Krzemienieckiego. 12 K. Wieś Rumno w latach 1939-1945. 194 195 . 210. H. H. 249.. w którym wyjaśnił. 15 F. Polny. op. Ojcu nie udało się przekonać synów.[w:] ibidem. op. [w:] S. która otrzymała rozkaz zabicia męża Polaka18.[w:] S. 544. [w:] H. Komański. 10 K. s. Bulzacki. nr 116. S. op. Drohomireckiego. W lutym 1945 r. Siekierka. s. op. Piotrowski. w której mąż Ukrainiec nie zabił swojej żony21. Do miasta Tuczyn usiłował uciekać z rodziną Ukrainiec Dziobak. podczas napadu na rodzinny dom. op. s. zażądał od ojca. Roch. Sobierajski. W Germakówce zwabiono do leśniczówki i zabito Ukraińca Kifiaka. Za niewykonanie rozkazu zabito. Poinformował o tym ojca. 109. Cz. Braciom Janowi i Władysławowi Szczygłom udało się uciec z Horożanny do Rumna. Różański.[w:] S. s. „Na Rubieży” 2011. Relacja.[w:] S. Siekierka.. Poczapy. Relacja. W bestialski sposób zamordowano Ukraińca Pawła Wołoszyńskiego. Bratkowski.. 18 Oczyma i sercem. Rzeszutko. zabił swoich dwóch synów nacjonalistów i razem z żoną i córkami uciekł do Stanisławowa20. Została zamordowana. żonę zamordowali członkowie UPA. 24 Annę Wołoszyńską uratowała sąsiadka Ukrainka. Prorok. s. Komański. Przemyśl 2000. 26 D. Siekierka. który ukrył żonę i mimo tortur nie zdradził miejsca ukrycia24. H. Śmierć poniosła również we wsi Bakarów rodzina Nachwatiuków.. E. Komański. S. 13 E.. nie popierający działań UPA.. która otrzymała rozkaz zabicia męża oraz 17-letniego pasierba Henryka. 25 Z. Jeden z nich był żonaty z Ukrainką. Relacja. Zawada. ponieważ nie chciał spełnić rozkazu UPA i pozbawić ich życia19. cit. s. s. oprac. W Białogłowach syn Szeremetów należący do UPA. drugiej córce Józefie udało się uciec. Należał do nich Ukrainiec o nazwisku Kicki17. co dawało pewne gwarancje bezpieczeństwa. 20 W. Komański. Różański. więc syn polecił zabić rodziców. mąż Zofii. z rąk UPA zginął syn Polki i Ukraińca Sławomir Danilewicz. s. S. Siekierka. Siemaszko. Germakówka. Drohomirecki. Warszawa 2008. Bulzacki. S. Komański. op. w której stacjonowało niemieckie wojsko.Mariampol. przezytych dni i lat koszmaru na Wołyniu. 14 M. Mieszkaniec Majdanu Górnego Mikołaj Świdrak zabił swoją żonę Polkę na rozkaz UPA11. cit. Komański. Marciniak. dzieci i teściowej Stanisławy Guzowskiej i przyłączenia się do UPA. s. którzy nie chcąc zabić swoich rodzin i przyłączyć się do UPA uciekali z innymi Polakami. s. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. [w:] W. Wrocław 2006. 535.. a wkrótce wyśledzili i zamordowali samego Huka15. Bagiński. Wiśniewska. Po 7 Synowie Atamańczuka wstąpili do UPA. Grochalski. 210. Mieszkaniec Zielonego Dębu Wasyl Huk otrzymawszy rozkaz zabicia swojej żony Polki uciekł z nią do Szumska.[w:] Okrutna przestroga. aby tego nie robili. s. Siekierka. s. cit. 1184. Do Tarnopola wywiózł żonę i córkę Danyło Hemij. Taki sam los spotkał rodzinę w Chobułowej. 2. Własnego męża nie zabiła również Ukrainka Warfaluk. 8 Zginęły żona i półtoraroczna córeczka Derenia oraz jego teściowie. [w:] ibidem. ponieważ w przeciwnym razie wykonano by wyrok na nim. Udało mu się uciec przez okno. Wójtowicz. W Towarnii syn polsko-ukraińskiego małżeństwa o nieustalonym nazwisku otrzymał rozkaz zabicia matki. K. że musiał zabić żonę. 144. op.[w:] S. Kończaki Stare. s. Leszczyński.Teofipólka8. 9 R. Zalesie. 43. 22 K. s. Majdan Górny. T. E.. 43. gdy chciał wykonać rozkaz10. 11 J. który zabił go. 27 F. Jeżyński. op. Według relacji Feliksa Jasińskiego nacjonaliści ukraińscy w odwecie zabili jego matkę Ukrainkę. Komański. s. więc podstępem zabił własne dzieci z przyniesionej przez nich broni. s. s.[w:] ibidem.. Przeważająca liczba relacji dotyczyła odmowy zabicia polskiego członka rodziny. Komański. s. T. Dołha Wołniłowska-Ziemianka. s. powiedzieli ojcu. Ojciec odmówił. Z.Ukrainiec zabił swoją żonę Janinę z d. po wywiezieniu do lasu mieszkańca Dołhej Wołniłowskiej Matusiewicza25. Lublin 1997. T. Siekierka. Zostawił list. Następnie zwabiono tam jego żonę Zofię Kifiak i zamordowano ją26. podpisane własnym niżej podpisem. op. Rolicz. Towarnia. 178. Moje wspomnienia z okresu zawieruchy wojennej. bo nie wykonał rozkazu UPA. 21 Z. Białogłowy. Siekierka. s. ale oszczędził swoją siostrę14. Według relacji Anny Derkacz W Stechnikowcach mieszkał Ukrainiec żonaty z Polką. Komański. 831. W tej sytuacji rodzina była mordowana przez UPA. Kosowska. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. s. S. oprac. Oczami dziecka. niemniej w wielu przypadkach udawało się jej uciec z zagrożonego terenu do najbliższego miasta lub miejscowości. W.[w:] S. II. Teofipólka. Misztal.. ale „oddał ją w ręce oprawców”13. Mieszkający we wsi Kończaki Ukrainiec żonaty z Polką. E. cit.. cit.

i E. op. Syn ziemi podolskiej. którego dwoje dzieci zakopano na wpółżywe a do żony niecelnie strzelano48. Siekierka. W czasie wojny ukraińskie rodzeństwo zamordowało swojego ojca.[w:] ibidem. op. op. więc prawdopodobnym jest. W tej samej 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 W. 58. Była wśród nich Kseńka Gerus. Na obecnym etapie badań wyodrębniono kilkanaście przypadków tego typu. Komański. s. ojciec W. Siekierka. Komański. Soleckiego został zabity przez siostrzeńca Aleksandra Czornyńskiego oraz bratanka-syna nieżyjącego już brata ojca Soleckiego. Siekierka.: Anna Dżugaj zapisała w swojej relacji. 68. op. Wspomnienia i relacje mówią także o przypadkach.. np. Skorodyńce. Łomacz.[w:] ibidem. ale nie zamordowano Ukrainki nie chcącej powiedzieć. Jeden z ich synów i córka uważali się za Ukraińców. Witelus.. Darowski. Nakazu nie wykonywał. Hinowce. Wrocław 1996. Podobna sytuacja miała miejsce we wsi Kobyłowłoki38 oraz Ziemianka. Komański.. E. żonę Ukraińca. Solecki. Natomiast w Stajach Maria Legieżyńska zdradziła swojemu narzeczonemu Iwanowi Skopikowi miejsce. E.. Różański.. s. Komański. A. Czechowski. Miształ.. Stechnikowce. s. H. Dysponujemy nielicznymi relacjami osób. Siekierka. w którym się ukrywała. cit. Komański. s. który nie wykonał rozkazu zabicia żony. Niemniej nie należy zakładać. W relacji brak jednak informacji o konsekwencjach odmowy. s. Różański. Siemaszko. 34 J. Stebnik. s. cit.. K. s. cit. którego matkę w sierpniu 1943 r. Cz. s. S. ponieważ były Ukrainkami lub ich matki były Ukrainkami. 291.40 29 A. Bulzacki. 319. Gustaw Surmacz relacjonował historię Jadwigi Błaszczyńskiej. czy chłopcy należeli do UPA41. będącego członkiem UPA52. [w:] H.. Natomiast Gołębicki (Hołubyćkyj) zamordował swoich teściów. op.[w:] Okrutna przestroga.[w:] H. M. Komański.[w:] S. np. który zarąbał żonę siekierą. 40 „Dzik” NN. Swaryczów. M. zabił Ukrainiec ojczym Ogniewczuka. Komański. G. Hukałowce. op. opowiadała jeszcze po wojnie. 588. Zabójcami byli Semen Łazarenko i Tomczuk. S. Komański. w której Karolina Nieradka została zamordowana z córeczką przez męża Ukraińca39. op. s. że w ogóle ich nie było32. Skopik z bratem uprowadzili ją stamtąd i brutalnie zamordowali47. M. s. 38 W Kobyłowłokach doszło do co najmniej dwóch zabójstw Polek dokonanych przez ich mężów. Litowisko. że w żadnym z tych przypadków nie grożono ukraińskim członkom rodziny. Wrocław 2003. którą oszczędzono dzięki wstawiennictwu jej brata Michała Miszczańczuka. Maria Płast wspominała. s. 193. która razem z córeczką Jadwigą zginęła z rąk nieformalnego partnera Petro Misiuka. K. otrzymały rozkaz zabicia swoich mężów pod groźbą śmierci. Piast. Staje.[w:] S. siostrę i dwóch braci. S.banderowcem33. Siekierka. 30 W. Ciemny. s. 31 R. który nie wykonał rozkazu samodzielnego zamordowania jej30. Rumno. Kobyłowłoki. Świętojański. A. druga córka i dwaj synowie. 309. Z kolei w Skoromochach zamordowano Sabinę Berkowicz. a nawet brał udział w napadzie42. R.. Moliński. op. Sytuacja taka miła miejsce m. s. s.. w Swaryczowie upowcy uprowadzili i zakłuli bagnetami Józefa Grodzickiego. s. Komański. 211. Misiuk pozbawił życia również ich wspólne dziecko. Kosowski. s..[w:] S. Sytuacje.. S. W Dźwiniaczce Polkę Paulinę Głowacką powiesił mąż Ukrainiec36. H.. op. Wyodrębniono również sytuacje występujące w relacjach pojedynczo.in. Baworów i okolice.niemowlę43. Włączono do nich również relacje. cit. Baszków. cit.[w:] S.[w:] H.. Dysponujemy również relacjami. Bulzacki. Relacja.. mimo iż znał plany UPA. op. J. Różański. Główka. Bulzacki. s.[w:] H. 36 B. Suchowola. 68. 840. [w:] S. cit. cit. 938. Otrzymał kilkakrotnie listy z nakazem zabicia kobiet. Komański. s.. cit. E.[w:] Okrutna przestroga. Relacja. s. Relacja. s. cit.cit. ale udało mu się uciec45. Siekierka. Misków nie poinformował siostry o zamiarze zabicia jej męża Polaka. Siekierka. 832-833. gdzie pobito dotkliwie. H. z rąk męża zginęła również żona Józefa Pidhorniaka37.za Polaków. np.. Błaszków jej stryja Michała Błaszkowa zamordowano z polecenia lub namowy jego żony Ukrainki46. cit. S. Komański.. J.. 18-19. [w:] H. że musiała ukrywać się przed synem. cit. Należy do nich świadectwo Ogniewczuka.. o tym. K. We wsi Majdan ocalała Maria żona Polaka. 37 Ibidem . Siekierka. Dźwiniaczka. Juzwenko. Wiśniewski. Siekierka. 33 J. Eksterminacja ludności polskiej na Trembowelszczyźnie w latach 1939-1946. A.[w:] H. 612.. Relacja nie informuje. Turzański. H. [w:] S. s..[w:] S. Komański. który przebywał u swojej sympatii Ukrainki34. Ognniewczuk. 32 Oczyma i sercem. który był żonaty z Ukrainką. Chłopca również usiłował zabić.. H. op. Bulzacki. 1159. Wagner. Diug-Pilichowska.. T. 1081. Siekierka. O darowaniu życia ukraińskiemu członkowi rodziny mówi kilkanaście z przeanalizowanych relacji.. H. op. że w miejscowości Podlisy ocalał z napadu ojciec Ukrainiec. H. Siekierka. Ostrów. gdzie podczas napadu na dom oszczędzono Różę Żurowską51. s. 39 D. S. mówiące o ucieczce Ukrainki lub Ukraińca podczas napadu. Wołha Dołniłowska-Ziemianka. [w:] ibidem. op. we wsi Kobyłowłoki49. Żurowska.córek.[w:] Okrutna przestroga. Swaryczów. K. W Litowisku decyzję o zabiciu Ludwiki Jarosz podjął jej szwagier44. We wsi Hinowce R. Wspomnienia-relacje. Diug-Pilichowskiej Polka ożeniona z Ukraińcem o nazwisku Maciaruk. 793. s. 841. W opinii E. cit. 874. Relacja. op. Siekierka. s. cit.. 711. s. w których mordercami byli Ukraińcy z dalszej rodziny. w których doszło do zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego. 550.[w:] ibidem. Komański. w Suchowoli. W Borkach mieszkała natomiast rodzina Józefa Ostaszewskiego. Majdan. bez wyraźnego nakazu ze strony UPA. op. Derkacz.. Turzański. E. Wśród napastników ojciec rozpoznał swojego ojca i brata29. Siekierka. 41. 602. w których napastnicy darowali życie ukraińskiemu lub polskiemu członkowi rodziny były często połączone z przypadkami zabicia pozostałych polskich lub ukraińskich członków rodziny.. 745. S. [w:] W. że w mieszkające w jej rodzinnej wsi Rumnie Ukrainki. a zabicie żony i dzieci polecił swoim kolegom35. s. Autorzy relacji mogli o groźbach nie wiedzieć lub z różnych przyczyn pominąć tę informację. Zamordowano ich oboje31.. Bereziuk. A. K. J.. Siekierka. K. Niemiec. cit. [w:] H.[w:] Okrutna przestroga.. Surmacz. 973. więc jego dom został zaatakowany. Komański. Dżugaj. 136. op. cit. gdzie ukrywa się jej mąż50 oraz w Ostrowie. W dziesięciu przypadkach oszczędzono kobiety lub ich córki. 35 W. F. 122.. s.. Poczapy. W Poczapach ciotka R. Misztala wyszła za Ukraińca Bukowskiego. którym udało się przeżyć próbę pozbawienia ich życia. 196 197 . Relacja.

op. Z rąk UPA ginęły zarówno żony i mężowie. M. Wołoszcza Zady. [w:] S. S. i Z. uprowadzono jej ojca. Hukałowce. Któregoś dnia przyszli do domu z obcymi ludźmi i zastanawiali się. cit. J. Komański. Wojcieszczak.[w:]. K. [w:] S. Siekierka.. op. cit. Kobiecie nic się nie stało. Kuliczkowskiego Marii Matkowskiej bracia jej zmarłego męża.. H. 114. cit. Maruszka. S. którzy należeli do UPA. op. H. ponieważ jest Ukrainką80.[b. 1052. op. Burbas przytaczał historią Ukrainki Zofii Cioń.. Inna relacja mówiła. Mąż i syn kontaktowali się z UPA. Turbiak. 55 J. Łabiak. Bulzacki. ale zmuszono ją do oglądania śmierci najbliższych57. Siekierka. K. W Belinówce zamordowano Ukrainkę. S.. Tymce k. 77 J. op. 122. Selwa. Broszów. 947. s. W Krystynopolu w październiku 1943 r. op. H... s. 302. J.. ponieważ jej siostra wyszła 67 K. Dyrda. 198 199 . ponieważ wstawił się za nim jego przyrodni brat Prekasz65. Komański. Mieszkaniec Broszowa J. 48. 51. Kniesioło. Turzański. Hińkowce. Hińkowcach72. W Hukałowcach pobito Ukrainkę żonę zamordowanego podczas napadu Dobrzańskiego55. 60 J. 79 A. s. ponieważ była córką Ukrainki z Tudorowa53 oraz bratową księdza Rogowskiego. Ptaszkowski. 1035. cit. cit. Natomiast J. op. Wolski. Tylko w trzech przypadkach oszczędzono mężczyzn-Ukraińców. Załuża. Burban.. H. Siekierka. s. cit.[w:] H. Wierzbowiec.. cit. W większej liczbie przypadków śmierć poniosła kobieta. Komański. S. Komański. Łozowa. żony Ukraińca Wasyla Strynadiuka. trzeciemu . 53 Ibidem. 58 M. op. Wszystkie świadectwa złożyli byli mieszkańcy Małopolski Wschodniej. Maruszce73. Madziarki. Komański. 954. 63 J.. O Kopaniecka pochodząca z rodziny mieszanej relacjonowała.. Krystynopol. Płaucza Mała i Glinna. s. J. Siekierka. r. drugiemu – Mikołajowi Samcowi. s. Z. Różański. Komański. w. Różański. do jej domu przyszli nacjonaliści ukraińscy. które dopiero zamierzały stworzyć polsko-ukraińską rodzinę.. Łozowej71. w których doszło do zabicia ukraińskiego członka rodziny przez UPA lub bojówki OUN-B. W rezultacie długiej dyskusji zostawiono ją przy życiu61. Paryszcze. darowano mu życie. W napadzie brali udział bracia zamordowanej kobiety. i m. s. 78 M.[w:] Okrutna przestroga. będących częścią rodzin mieszanych.wsi zwolniono uprowadzoną Marię Dżumyk. s. K. dawali gwarancje bezpieczeństwa. s.[w:] H. R. 951. Sitnik. s. Komański. Poznań 1999. Bielecki. S.. [w:] S. E. Zbrodnie dokonane przez nacjonalistów ukraińskich. 190. s. cit. Różański.. ponieważ myśleli.. Jej rodzinie udało się uciec i ocalała83. 72 K. E.Piotrowi Iwaśce zabito żonę Polkę i synów. s. a jej i matce darowano życie. Relacja.. 80 Z. s. Siekierka. 640. 61 J. ponieważ były zaręczone z Polakami. 56 R. s. 66 J. Siekierka. ponieważ uznano jej za Ukrainki56. cit. Ostrów. Badecka. która miała dziecko z Polakiem81. Z przeanalizowanych relacji zaledwie cztery mówiły o oszczędzeniu przez UPA polskiego członka rodziny. E. R. Do punktu piątego zaliczono przypadki. 76 W Dąbrowie zabito Ukrainkę Justynę Maćków. cit. jego samego zostawiając przy życiu60. Iławczach68. 188. Turzański. Bulzacki. 82 O. Paszkowska. darowano życie w miejscowości Hleszczawa ( żonę i córki uprowadzono)59. Płauczy70. op. Butyny. [w:] H. Tomaszewska. W Mogielnicy powieszono młodą Ukrainkę zaręczoną z Polakiem78. w których zbijano kobiety. Komański. Komański. Kaniowskie. Sobków. Paryszczach69. Szuszkiewicz. Bulzacki. iż sąsiadki Ukrainki zapewniały panią Bożkową.[w:] S. Bohutyn. która wyszła za Polaka oraz ich czworo dzieci. Komański.. op. Komański. która była Ukrainką54. W Pomorzanach w rodzinach mieszanych pozostawiono przy życiu żony Polki66. Turbiak była mieszkanka miejscowości Seredne wspominała. zabito Genowefę Badecką. K. ponieważ zakochała się w Polaku Michale Żurkowskim77. W Ostrowie ocalała żona Ukraińca Władysława Łobasza Katarzyna64. Zdecydowanie największą grupę stanowią relacje opisujące przypadki piąty. Siekierka. 69 F. że jest martwa. córkę Polaka i Ukrainki.. cit. s. s. 71 Marię Koziołową pobito. we wsi Kniesioło74 oraz w Butynach75 i w Dąbrowie. Komański.[w:] H. Siekierka. 640. że nic jej nie grozi. W. Pomorzany. Rabczuk. Dotyczą one trzydziestu trzech miejscowości. Siekierka. 315. s. cit. s. zabito rodzinę Jana Kisielewskiego. mimo. cit. W domu Bałajewiczów w Madziarkach darowano życie macosze autora relacji. cit. Siekierka. Mytnica.[w:] S. S. Siekierka. cit. Rybarczyk. [w:] S. 57 O. E. cit. s. 167. s. Siekierka. s. Bulzacki. S. Ocalała tylko jego żona Ukrainka. Rybarczyk. Pojedyncze relacje mówiły o przypadkach zabicia innych niż żony i narzeczone Ukrainek.. cit. W tej samej miejscowości zabito Anielę Koczównę. ale wyjechała z bratem do polskiej wsi Dębica63. Kuliczkowski. cit. [w:] S. op. 879.. S. Martyrologia polskiej ludności na ziemi lwowskiej w latach 1939-1947. [w:] ibidem. 73 W. Konopiecka. cit. W Ptyczy na Wołyniu zamordowano Ukrainkę. Madziarki. Turzański. Gdy ich nie znaleźli. 16. Koropiec nad Dniestrem. S. 1031. op. 908. s. że we wrześniu 1944 r. Pronobis. Komański. Napastnicy zostawili ją. W Nielepkowicach w marcu 1945 r. H. 54 Ibidem. Wspomnienia. 75 W Butynach oprócz żony Jana Ptaszkowskiego Anastazji zginęła też ich córka Helena. s. 81 W. 1156.. Siekierka. Komański. s. która zginęła wraz z córką z rąk UPA.[w:] ibidem. Z. Sitnik relacjonowała opowieść swojej krewnej Petroneli Wołoszczuk.. Bałajewicz. op. 64 G. Łozowa. op. 363. 222. Komański. Seredne. S. Płaucza Mała i Glinna. s. Siekierka. 825. s.[w:] ibidem. 780. W Wołoszczach w kwietniu 1944 r. Bednarski. 1068. zabili matkę82. [w:] H. H. Pietrycka. Podczas napadu na Łozową oszczędzono niektóre rodziny ukraińskie i mieszane62. op. 464. op. op. Komański. Kosów Huculski. [w:] S.76 W relacjach była również mowa o przypadkach. Swaryczów [w:] S. Siekierka. op. Jednym z nich był wspomniany już mieszkaniec wsi Podlisy. s. 835. cit.. K. szósty i siódmy. 62 F. Komański. s. H. czy zabić matkę. H. 81.[w:] H. która była Ukrainką58. J. op. Siekierka. [w:] ibidem. Polniak. 865. Komański. szukając ojca i braci. Siekierka. 982.. H. Bulzacki. s. Bulzacki. Siekierka. jak i osoby. Nielepkowice. [w:] H. Wśród nich kobieta rozpoznała własną siostrę. Żony-Ukrainki zabito w : Mytnicy67. Siostrze J. op. Jastrzębski.]. 527. Do podobnego zdarzenia doszło we wsi Załuże79. UPA schwytała członka polskiej warty Michała Hartlipa. Różański. że podczas napadu UPA na jej dom w maju 1945 r. 65 S.[w:] H. [w:] ibidem. Grabas. Powieszono ją razem z 3 synami. 68 K.[w:] S. 70 W Płauczy zabito żonę Antoniego Radaczyńkiego oraz ich dwie córki. 83 J. która wyszła z Polaka. H. że wspomniana Ukrainka Rozalia Kisielewicz była drugą żoną Jana.. K. [w:] ibidem. 59 K. s. s. s.[w:] ibidem. 74 Ks. Berbeć.

. żeby upiec chleb86. W. Stasyszynie112. op. L. [w:] ibidem. Darachów. Piotrowski. Hucisko Litowskie. s. ale potem uciekł. kiedy ofiarą 84 Ibidem. Stechnikowcach109. 36. i E. K. ibidem. Siekierka. s. Rekliniec w pow. 954-955.. Głuczkowski. ponieważ nie chcieli zdradzić miejsca. Matkę śmiertelnie pobito a córka doznała szoku. którego żona Ukrainka z małą córeczką ocalały. Komański. H.: w Łozowej podczas napadu na dom Ignacego Nosyka w grudniu 1944 r. s. H. 99 X.. 19. Niżniowie107. Pomorzany. s. Huciska Litowskiego95. [w:] S. [w:] ibidem. op. s. „bo na co jej Lach potrzebny”121. 529. E. 121 K. s. op. Wójtowicz. pozostawiając przy życiu jego matkę Ukrainkę123. Do sytuacji. cit.. które przyszły do ciotki. ponieważ były ukryte. 463. s. H. OUN i UPA padali mężowie-Polacy. H. s. Z kolei Franciszka Kosińska przytoczyła opowieść o rodzinie swojej kuzynki Ewy Rubinowskiej. cit.. Milisiewicza z Żabcza87 i mieszkańca Swaryczowa o nieustalonym nazwisku88 Zostali oni zabici przez UPA. zabito ojca jego żony. Komański. 92 Zginął Michał Tarasiewicz. Siekierka. Kruszelnicki. cit. 456. [w:] S. iż cieszy się ze śmierci męża. Buczkowski... T. Komański. we wsi Zubrzec108. Sikiewicz. E.. s. 646. S. Hucisko. W odwecie zabito jego kalekiego. op. „Semper Fidelis” 1993. eadem. Kurniki Szlachcinieckie. op. 66. Turzański. op. s. Dlaczego?. W kilkunastu przypadkach doszło do zabicia Ukraińca. Wołczków. s. s. Gdy banderowcy nie zastali w domu rodziny Romana zemścili się na jego braciach. H. cit. Wysocki został zastrzelony w 1945 r. synowie lub bracia Ukrainek. Szpilur. 87 A. [w:] W. Rybka. Siekierka. 113 J. Garbowski. 858. [w:] S. 101 Cz.. Ziemba.. W Janowce w marcu 1944 r. Komański. [w:] ibidem. Wołczków. op. Stechnikowce. [w:] Świadkowie mówią. Tomaszewska. H. 660.. 951. Komański. 539. Zginęli Polacy oraz dwóch Ukraińców.[w:] H. gdzie członkowie UPA zastrzelili Iwana Kosteckiego90. Caliński-Cały. Podlewska.in. 262. Siekierka. Świętym Stanisławie105. UPA zabiła Grzegorza Kowalskiego. w których śmierć z rąk UPA poniósł polski członek w rodziny. 118 W Firlejowie zabito ojca i syna z rodziny Zielińskich w obecności ich matki i siostry. op. która wyszła za Polaka. 51. Łozowa. s. s. Siekierka. cit. Komański. 116 J. cit. ale podejrzewano UPA i inspirację jego żony. Komański. 735. op. Mariampol. H. Siekierka.. nr 3. s. s. op. Sokal. Siekierka. których następnie w brutalny sposób zamordowano.. Grochalska-Pawełczak. A. Wołczków. s. Jastrzębski.. ale nie spełniono jego prośby85.Halicz. Turzański.. s. Lackiego Szlacheckiego93.jednym z nich był Andrzej Kielo. 95 Z. cit. 103 E. 180. Łabiak. [w:] ibidem. s. 94 J. 105 J. Niżniów. 459. 97 W. Siekierka. 668. uprowadzono 17-letnią córkę i rocznego synka. 117 E. cit. 719. 86 I. 577. Skoromochy. Dobrowodach110. ożenionych z Polkami. S. Tomaszowcach104. Polniak. 96 Ks. s. K. [w:] W. Z. Siemaszko.Kamiennej Górze119. Notatka z tragicznych wydarzeń ze wsi Staryki. w Halinówce101. W Koszowie zamordowano dwóch braci Piotra i Iwana Czerwaków. Zarudcach114 oraz w Polance115. cit. Wójtowicz. by zabito go razem z rodziną. Niektóre z relacjonowanych wydarzeń miały charakter jednostkowy. op. 123. 727. op.. 85 P. J. Iżycki. H... w którym ukrywa się Roman100. op. 187. 108 M. Róg. [w:] H. cit. Staryk98. 106 A. Selwa. J. np. cit. Siekierka.. i E. Swaryczów. Siekierka. przyrodniego brata. 112 Idem. Komański. [w:] ibidem. cit. która była dwukrotnie żoną Ukraińców i uchodziła za Ukrainkę. Słobódce Bołszowieckiej117. cit. Chłopiec brał udział w zbrodni. Siekierka. Biedka. Ich najstarszy brat Roman był żonaty z Polką. Ćwitowej102. cit. 220. 35. Bulzacki. Natomiast w domu Ukrainki Chomickiej. ponieważ ukrywała się z upowcami. Procajło-Sakowska. Lech. 132. 982. : mieszkańcy Mariampola91. H. [w:] S. S. świadkowie mówią.. Miał w ten sposób udowodnić. [w:] ibidem. J. s. Zarudce. którego żona miała powiedzieć. op.in. G. cit. Komański. ponieważ mieli żony Polki i nie chcieli wstąpić do UPA. Komański. Pawlikówce103. cit. gdzie kazano mu zabić Karolinę Rubinowską. S. s.[w:] ibidem. Siekierka. 123 K. Na jej oczach zamordowano męża Leona Rubinowskiego. 100 I. Śliwiński. w rejonie wsi Dubowce zaatakowano kilkanaście furmanek. zostały zamordowane dwie córki jej siostry. Górawski. Zamordowano je wraz z dziećmi w marcu 1945 r. s. [w:] ibidem. K. 439. Kroczyńska. S. Baczyński.. s. 88 M. E. M. 102 W Ćwitowej zamordowano wszystkich Polaków żonatych z Ukrainkami oraz ich synów. s. op. Siekierka. 859. 638. op. 98 F. Jezioranach Szlacheckich. Różański. Komański. Polanka. którego ojciec był Ukraińcem122. [w:] S. 250-251. K. cit. Siemaszko.[w:] S. Żółkiew i Zawonie w pow. E.[w:] ibidem. 851. 1212. Rudnicki. Zawilski. Podobnie jak w przypadku kobiet.mężowie. 853.[w:] ibidem. Bulzacki. B. 786. cit. jej matkę i troje dzieci.Anielą. 200 201 . Smerkłowa94. 917. s. 89 W. F. Siekierka. E. Ojciec prosił.. S. 90 J. Sznajder. Stocki. 93 Zamordowano męża autorki relacji. 510. Mlynowce..Ukraińca99.. Komański. Różański... Różański. Słobódka Bołszowiecka. 1201. S. Jastrzębski. op. [w:] ibidem. Zagrobelna.za Polaka84. Loba. s. s. Różański. Żyrawy97. Ćwitowa. s. Zubrzec. S.. Pomorzanach113. Bednarów. G. Maruszka. Komański. Kniesioło. 952. H. [w:] ibidem. Różański.. Kniesioła96.. Justyna.. Starczewska.[w:] H. op. W Maruszce zabito Zenona Denysa. będącego członkiem rodziny mieszanej. 514. Taka sama sytuacja miała miejsce w Hucisku. 104 W Tomaszowcach zabito na oczach córki i żony Franciszka Krasuckiego oraz jego brata Karola Krasuckiego. E. Komański. cit. Firlejowie118. 1152. Fedorowicz. 111 J. 51. doszło m. Jarosławice. 544. 110 W Dobrowodach zabito dwóch Polaków-mężów Ukrainek: Jana Witkowskiego i Piotra Wysockiego. Komański. Hukałowcach111. 115 W Polance oprócz męża Polaka. 120 Jezioranach Szlacheckich zginął Tomasz Czajkowski. H. op. Relacja. Zagłada polskiej wsi Jeziorany Szlacheckie (dokończenie). [w:] H. W. 886. Rudnicki. Berezowica Wielka. op. ożeniony z Ukrainką. 107 W. [w:] ibidem. Bulzacki. s. cit. Siekierka... cit. Hukałowce. s. s. 122 M. 114 D.[w:] ibidem. [w:] S. Skoromochy. [w:] S. Bracławska. ożenieni z Polkami. Capar.. s. Bednarowie106. syna Ukraińca i Polki89.[w:] ibidem. s. op. s. Syna Rubinowskiej upowcy zmusili do zaprowadzenia ich do domu Pawła Rubinowskiego. s. Firlejów. T. op.120 W jednej z relacji znaleziono historię Polaka zabitego przez swoich szwagrów. Wrześniewska. 91 Na drodze Mariampol. cit. oficjalnie przez NKWD. 83. W Gajach Wielkich u ojca Ukraińca ukryły się dwie córki żonate z Polakami. s. Siekierka. Strzemieniu116. Różański. prawosławny Polak. Ucieczka z piekła. s. Należeli do nich m.[w:] ibidem. że jest Ukraińcem. Wołczkowa92. 189. H. L. 119 W Kamiennej Górze uprowadzono i najprawdopodobniej zabito Czesława Prokopowicza. ginęli Ukraińcy. Pawlikówka. s.. s. cit. s.[w:] ibidem. Komański. W przeważającej części ofiarami byli mężczyźni. op. Iłowski. Strzemień. Smerkłów. s. H. Wołczków. 109 M. H. s. Łany... op. S. np. Komański. Mariampol. T... s. Majewska. Tomaszowce. s. Znacząca ilość relacji dotyczy przypadków. s. cit. [w:] S. Krasucki.

Roman.. Do zabójstw całej rodziny doszło m. 125 W. a potem dzieci przechowywane u babki Ukrainki151. Podczas napadu na Maciejów została ranna.[w:] H. op. s. H. 133 G. Jastzrębska-Sikiewicz.. cit. Pieczykolan wspominała. Łozowej144.. Mariampol.. iż wiedziała o napadzie152. Leszczyńska. Komański. Grochalska-Pawełczak wspominała. Turzański. s. Komański. że UPA zamordowała brata jej męża. kiedy wydawało się. 696.. S. W kolonii Gaik k. jego brata Józefa i siostrę Zofię150. Jego ojciec był Ukraińcem. w Pikulińskim Hucisku138. Przerośli126 oraz Zalesiu127. Darowski. Komański. 1117-1118.. pow. Siekierka. Grzybowska. H.: w Strzemieniu już po wojnie w 1946 r. W nielicznych przypadkach ukraińscy członkowie rodziny uciekali z wsi. że uchroni to jego i dwie rodziny Jasińskich od śmierci.. op. mimo. Kościuk nie popierał działań ukraińskich nacjonalistów.. gdzie zabito dwie córki Ukrainki Byciowej i jej siostrę. 842.. Strzemień. cit. ich syn Franciszek przypadkiem ocalał. H.. 132 J.. ponieważ nie było go w domu. E. J. [w:] W. 640. że zostanie zabita z dziećmi. mimo. Bulzacki. 136 M. pochodzącego z rodziny mieszanej (ojciec był Ukraińcem). Brzeżan zabito synów rodziny Pakoszów i mocno pobito ich matkę-Ukrainkę135. że z rąk UPA zginęła Urszulka córka Wacławy Czechowskiej i jej męża Jewgienija Hula133.. w Dębowej Karczmie124. Jasiński.[w:] H. S. Perechody(Przechody). Kondracki. Podczas napadu Kowalczyk ukrył się.. s.. s.. Głuczkowski. 153 B. Marciniak. s. Panacka.[w:] ibidem. przebywająca w polskim domu. Relacja. Ostrów. Siekierka. Relacja. zabito siostrę autora relacji Helenę. 512. 129 J. 148 W lesie Piaski koło Dobrzan zamordowano Marię Pianko z Godowskich z mężem Ukraińcem. 143 W Czerkawszczyźnie mieszkał Kowalczyk. Siekierka. który rozpaczał na widok zamordowanej żony. 215.. Siekierka. Mikołajków. Petronela Apeniuk. K.[w:] H. 643. żonę Ukrainkę i sześcioro dzieci A. Drażniowski. Brzeżan. Komański. Komański. E. Zgłosiła to do NKWD. 175. M. Ławruszczak. s. 892-893. Komański.131 Śmierć groziła również za zamiar wyjścia za Ukraińca. s. a żona mimo tortur nie zdradziła miejsca ukrycia męża. 128 A. K. Bulzacki. Kobieta została zamordowana przez swojego szwagra130. cit.[w:] ibidem. cit. Dołsze Wojniłowskiej146. Kupiczwoli125. Hleszczawie145... op. Zabójstw żonPolek UPA dokonała m.137 124 L. Podczas wojny ukrywała ją rodzina narzeczonego. Relacja. [w:] S. w której najpierw zabito rodziców. że zagrożenie ze strony UPA minęło. Makuch przypadkowo ocalał. Komański. Bulzacki. Siekierka. 209-210.149 B. ponieważ napastnicy uznali. Płaucza Mała i Glinna. np. która była żoną Ukraińca. Siekierka. Kupiczwola. Córka pary była aktywną nacjonalistką.. 149 H. M. 137 R. op. 698. op. op. uważał. których ojciec był Ukraińcem a matka Polką. co działa się w tym czasie z jej mężem. który nie popierał UPA. Siekierka. 365. zamordowano rodziców autora relacji. Bulzacki. [w:] S.. Łozowa. H. Różański. Żółtańce. 205. 176.[w:] Okrutna przestroga.. Kowel. [w:] Okrutna przestroga. 144 Podczas napadu na Łozową napadnięto na dom Ukraińca władysława Makucha. cit.. Wołczków. H. Siemianówka. Wielosz. Rybarczyk.in. Torskie. 286. dzięki czemu została przewieziona w bezpieczne miejsce ( do Sambora)129. 1064. E. Kilkanaście relacji dotyczyło zamordowania całej rodziny mieszanej przez OUN i UPA... cit. 1150.jego. E. Zamordowano ją razem z matką Anną. Bronowicach140. dziecko Jerzego i Hanny Jardeckich. Relacja. Chmura. cit. Surmacz.[w:] S. s. Komański. cit.zamordowano Józefa i jego żonę Ukrainkę. s. że w napadach na polskie wsie uczestniczył Ukrainiec. W. Relacja. że szwagier przechowa go z rodziną u siebie. Makuch. K. Surmacz. jego żona Ukrainka Anna. op. E. Komański. we wsi Torskie147. W Dniestrzyku matka autorki relacji będąca Ukrainką otrzymała ostrzeżenie. s. F. W. 187. s. [w:] ibidem. s. Podczas napadu na Żółtańce w marcu 1944 r. Różański. S.. Starej Hucie139. Z. S. s. Czerkawszczyźnie143. G. op. Pieczykolan. Mniejsza ilość relacji dotyczy śmierci Polki.[w:] Okrutna przestroga. Żólkiew i Zawonie w pow.. s.. Męża nie było w domu podczas napadu. op. 135. Siekierka.s. S. z której ocalała synowa Ukrainka. który miał żonę Polkę Zofię z domu Tomczyk. W styczniu 1945 r. Siekierka. żonatego z Polką. Zalesie. 151 G. syn Bronisław oraz córka Maria Steczyszyn. ożeniony z Ukrainką Oleśką. Staje. E. 145 W Hleszczawie zginął Mikołaj Koszowski.. Płauczy141. S. 670. 308-309. 308. s. po ekspatriacji Polaków. 147 W Torskiem Ukrainiec Kościuk i jego żona Maria z domu Stojanowicz zostali zamordowani w brutalny sposób. gmina i parafia Maciejów.. Wąsowicz. H. 139 Marceli Białobrzyski był żonaty z Ukrainką. Siemaszko. Natomiast G. H. op. że synowa była Ukrainką. a samej gospodyni udało się uciec128 oraz w Dniestrzyku Hołowieckim. Tajerle. Siekierka. Relacja. cit. Siekierka. Dołha Wojniłowska. op. cit.. Różański. S. i E. Różański. 1190. Siekierka. W niektórych przypadkach zabijano również dziecko z rodziny mieszanej. Siekierka. 146 Zamordowano rodzinę Pikuły żonatego z Ukrainką. 131 S.. s. 202 203 . Komański. Gaik k. napadnięto na rodzinę Sędziszewskich... s. 1153. H. Grochalska-Pawełczak. Relacja z mordu zbiorowego dokonanego przez bandę ukraińską na ludności polskiej dnia z 12 na 13 lutego 1944 w miasteczku Maciejów. Siemaszko. kobieta wróciła do rodzinnego domu i została zabita132. 784. op. Niestety relacja nie mówi. że większy ból przyniesie jej patrzenie na śmierć dziecka134. Białobrzyski ocalał. Dobrzanach148 oraz Uhrynowie. żonaty z Ukrainką myślał. Nieudane próby zabójstwa podjęto w Ostrowie. Komański. 141 W Płauczy zabito z rodzinami Iwana i Mykołę Prohyrów oraz rodzinę Franciszka Radaczyńskiego. 654. zamordowano rodzinę Słupskich. Kozarska. Stemplewska-Niezgoda. Perechodach142. Relacja. s. [w:] W. E.[w:] ibidem. op. ale banderowcy zabili całą rodzinę łącznie z Wasylem (szwagrem). 134 Ks. 150 B. s. Bruckenthal... 135 A. K.in. Relacja. a syn Michał należał do AK. W okolicy Choronowa zabito niemowlę. ponieważ nie było jej w domu153.. Rekliniec w pow. i E. Wszyscy ukrywali się w piwnicy i zostali tam zamordowani (11 osób). 142 W Wigilię 6 stycznia 19445 r. pozostawiając przy życiu troje dzieci136. s. cit. Relacja.[w:] Okrutna przestroga. 1241. 1157. Chwilę przed napadem uciekła z domu 138 Marcin Witkowski. Piast. która była zaręczona z miejscowym Ukraińcem. s. cit. 122. cit. s. Komański. Różański. H. cit. F. op. cit. 127 D. 130 G. ibidem.. 152 M.żony Ukraińca.[w:] Okrutna przestroga. op. S.[w:] Choronów. s.. W.[w:] Okrutna przestroga. Komański. Natomiast Maria Stemplewska-Niezgoda wspominała. Na Wołyniu w okolicach Teresina UPA zamordowała dwoje dzieci. Siemaszko. Sokal. Na osiedlu Nawrów zabito rodzinę Kazimierza Bydłowskiego.[w:] ibidem. op. 140 Zamordowano rodzinę Gliwiaków. 126 J. Jaszczyszyn. s. 1152. że siostra Józefa Stemplewskiego wyszła za Ukraińca Karpa Zwanieckiego. Gustaw Surmacz wspominał. H. Surmacz relacjonował losy rodziny Janickich. Dniestrzyk Hołowiecki.[w:] S. Majdan Górny.. Czerkawszczyzna. Według relacji Marii Piast w miejscowości Sucha Łoza z domu swojego męża Polaka Antoniego Siedleckiego uciekła jego żona Ukrainka. Zawada. i E. cit. s. na którą planowany był napad UPA. s. s. K. s.[w:] S. kobiety nie zamordowano.[w:] ibidem. s.

Bulzacki. 153. Siekierka. Kilkanaście relacji mówiło o przypadkach ukrycia lub przechowywania Polaków. Nieliczne relacje mówiły o codziennej. Stosunkowo licznie występowały w relacjach sytuacje związane z udzielaniem pomocy Polakom przez członków rodzin mieszanych.. W.: w Dublanach grupa Polaków ( Genowefa Łomecka. Mariampolu159.w Druchowej synowa Anny Słonimskiej. s. G. Siekierka. P. K. H. cit. ludzkiej pomocy udzielanej Polakom. H. 167 Z. s. otrzymywała od Ukraińców listy z pogróżkami i naciskami.[w:] S. która narzekała na swojego ojca i brata.[w:] ibidem.. 165 M. 26. poinformował Polaków... [w:] S. aby wychowała dzieci w tradycji ukraińskiej169. op. np. Grabicz. op. S. K. Było to małżeństwo polsko-ukraińskie. Siekierka.. Stasyszyn. Dołhe.. Gdy odmówili dostali pogróżki. s.wszyscy przeżyli163. H. op. Polaków ukrywano również w Kobakach156.. Wołczków. [w:] L. Komański.. 160 We wsi Grabicz ojciec autora relacji ukrywał się u sąsiada Ukraińca Michała Semeniuka żonatego z Polką. E. Kraków 2009. Kobiecie udało się przeżyć173. 918. że u niego żadnych Polaków nie ma. 170 J. ale nie udzieli pomocy jej nowej rodzinie172. 169 Z. [w:] S. 204 205 . Podczas napadu na Ostrów była kilka dni po porodzie. Różański. Kulińska.. Komański. Łysiak. a Chełpowi udawać głuchoniemego. E. wypłoszyła napastników167. 159 Podczas napadu na Mariampol autorka relacji z babcią i kuzynką były ścigane przez grupę banderowców.. Derżów. Zdarzały się również przypadki informowania polskich rodzin o planowanym napadzie UPA. E. Straciłem całą rodzinę. chociaż przebieg wydarzeń w ostatnim przypadku wskazuje. mówił. J. Siekierka. W wymienionych przypadkach nie mamy pewności. 164 L.. np. 1062.[w:] Świadkowie mówią. Siekierka.). cit. We wsi Derżów Polaków ostrzegł syn Anieli Żolińskiej z polsko-ukraińskiej rodziny. Szczepański. s. czy nieobecność kobiet w domu wynikała z celowego działania. J. 715-716. Komański. Kobiety wspólnie zawiozły do szpitala rannego brata 154 H. 171 A.. gdzie i kiedy będzie napad na wieś165. Ostrowska. 157 Heleną Łysiak z d. Komański. cit. s. Ostrowie161 oraz Połowcach162. Danutę Niemiec przechowywała polsko-ukraińska rodzina Marii Sobkowiczów. H. 451.. Sobkowa z Koropca nad Dniestrem został pobity przez członków OUN. Domański. żony Polaka. 773. cit. 314. cit.: ze wsi Dąbrowa. Komański. T. Ewie Ostrowskiej z Kosowa Huculskiego pomagała Polka zamężna z Ukraińcem Kamińska. op. Stański. a pomagający Polakom Ukrainiec Giergiel. 155 D. Dołha Wojniłowska.. Kobaki. 310-311. z którego usiłowano uprowadzić mężczyzn. Komarów. narodowość ukraińską. Kondracki. Natomiast ojczym autora wspomnień M.. Zatrzymał je Ukrainiec Dmytro Dupak. Tomaszewską zaopiekował się w Kutach kolega jej wujka Kulbickiego Ukrainiec Dmytro Babiuk. Słobódka Bolszowicka. 1065.. Przedstawione powyżej wydarzenia wskazują na tragiczną sytuację rodzin mieszanych na Kresach II RP. Posiadamy również relacje dotyczące wydarzeń o charakterze jednostkowym. M..[w:] Świadkowie mówią. [w:] ibidem. 161 Rodzina Julii Mamul nocowała u sąsiadów Korotków.. Różański. s.[w:] ibidem. Jej ojciec i brat brali udział w napadzie. że zostanie zabita przez UPA. Jaskółowski. Kawka. 114. która wchodząc do pomieszczenia. Podczas szukania Polaków we wsi zostali oni ukryci. że jego ojciec i brat Antoni otrzymywali od Ukraińców z OUN propozycje przejścia na tzw. która była Ukrainką. Różański. Majkowski pochodzący z rodziny mieszanej ( matka Ukrainka. s. We wsi Borówka na Wołyniu Ukrainiec Siergiej Kopernik. cit. 156 Mieczysław Jaskółowski z matką znalazł schronienie w domu ciotki Stefanii Babiuk... Ostrów. cit. Połowce. Obserwował ją młody banderowiec. Różański.[w:] S. która była Ukrainką154. w których grożono im śmiercią170. Wdowa po kierowniku szkoły w Chlebowicach Świerskich ( zastrzelony w 1943 r. Mój Jasio nie żyje.. członów UPA. Siekierka. s. H. 93. s. Ottynia. cit. Niemiec. op.[w:] ibidem.. ułatwiano wydostanie się z zagrożonego terenu. W niektórych przypadkach ostrzegano Polaków o niebezpieczeństwie. Hamal. s. Siekierka. Przypadkowo życie Polakom w majątku rolnym Grzybice w powiecie włodzimierskim uratowała żona jednego z nich Ukrainka.. H. Franciszek Chełp i Maria Kasperska. Podstęp się udał. Dysponujemy nielicznymi relacjami obrazującymi sytuację dziesiątą związaną z ucieczką rodzin mieszanych z zagrożonego terenu. a pytany przez rodaków Babiuk. Komański. Sobków. Pokazują również jak bardzo społeczność ukraińska została przesiąknięta ideologią ukraińskiego nacjonalizmu szerzoną przez OUN Bandery. op. który miał narzeczoną Polkę.Polaka174. ojciec Polak) wspominał. 1063. s.[w:] S. pod wpływem zagrożenia uciekła polsko-ukraińska rodzina Kowalskich168. czy była przypadkowa. Relacja[w:] ibidem. Bakota.. 162 Maria Pawłowska z dziećmi została ukryta podczas napadu przez Nestora Korczyńskiego. którego żona była Polką. 211. 718. Na tej samej stacji przebywała również Ukrainka Franciszka Orluk żona Polaka. w której ojciec był Ukraińcem164. ponieważ wychowywał pasierba. który następnie ukrył je w bezpiecznym miejscu. Natomiast A. Mamul. Kondracki relacjonował zachowanie jednej z uciekinierek na stacji w Łańcucie Stanisławy Hołuj. Kobyłecki. E. 773.[w:] S. s. Najczęściej przechowywano Polaków podczas napadów UPA lub bezpośrednio po nich. s.. Bulzacki. 174 M. Majkowski.Ziemianka. op.. 166 E. op. 309. Kasperska kazała Łomeckiej podać się za Ukrainkę. Siekierka. Polaków ostrzegł właściciel młyna. s. Ukrainka zamężna z Polakiem) byli w młynie. Ewy166.. s. 1. której mąż był Ukraińcem. 513. Bielecka. 225. Jankowski. s. s.. op. T. Liczyć tylko na siebie. s.. 875. P. 168 Z.. ponieważ nie poinformowali jej o napadzie171. 158 Autor relacji z matką zostali ukryci w domu przez sąsiada Polaka żonatego z Ukrainką. Mariampol.[w:] ibidem. Dzieci Kresów. żonatego z Polką. ciotki Danuty155.[w:] ibidem. s. cit. zorientowawszy się o czystce rodzin mieszanych uciekł z żoną i dziećmi do Włodzimierza. którzy wystraszyli się. 172 Ibidem 173 ibidem. Grabiczu160. Komański. Łomecka. Żak.. 163 G. np. H. Kutach157. s. Słobódce Bolszowickiej158. Po wyjeździe Polaków z Ostrowa Ukrainka będąca żoną Polaka Róża Żurowska pojechała do rodziców. kiedy przyszły tam oddziały UPA.[w:] H. [w:] H. żonaty z Polką Pauliną z d. Bohorodyczyn. Dublany. że kobieta wiedziała o napadzie. Grochalska-Pawełczak. Komański. S.

Przemarsz uczestników Posłanka Brygida Kolenda-Łabuś Prezydent Miasta Tomasz Wantuła Apel pamięci 206 207 .

Wicewojewoda Antoni Jastrzembski Salwa honorowa Nasz chór Echo Kresów Mszę odprawił i homilię wygłosił ks.Tadeusz Isakowicz-Zaleski 208 209 .

prof. historyk Kościoła. Następnie praca w Instytucie Sadownictwa w Skierniewicach. W latach 19921998 członek Zarządu Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie. Rodzice byli kresowianami. W roku 2009 wydała pracę „Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939”. represjonowany przez komunistyczną Służbę Bezpieczeństwa.09.”Dzieci Kresów I. że zawyżenie liczby ofiar miało na celu zmniejszenie poczucia winy Ukraińców za masowe ludobójstwo Polaków dokonane na Kresach. W międzyczasie spędził rok na Uniwersytecie Cornella w USA i w sumie siedem lat w Meksyku na Uniwersytecie w Chapingo w stanie Meksyk.Kraków. pow.W przygotowaniu są kolejne tomy. Był komendantem 39 obozów harcerskich w Polsce i organizatorem czterech obozów skautowych w Meksyku. Zainteresowania nauką ogniskują się wokół historii najnowszej. szczególnie II wojny światowej. doktor nauk historycznych. prelekcji i odczytów. Był uczestnikiem konferencji „Akcja Wisła-Przyczyny. Jest autorką i współautorką licznych książek i artykułów historycznych poświęconych losom polskich kresów. Był współorganizatorem wystaw i organizatorem dwóch międzynarodowych sesji naukowych. W 2011 roku zdobył pierwsze miejsce w Konkursie Książka Historyczna Roku za „Ostrówki Wołyńskie -ludobójstwo”. Józefa Mackiewicza oraz Nagrody Kustosz Pamięci Narodowej. Jest Laureatem Nagrody Literackiej im. Od 1992r aktywnie uczestniczy społecznie w pracach Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Lublinie. Wydał „Księża wobec bezpieki na przykładzie archidiecezji krakowskiej. Leszek Jankiewicz . opiekującej się osobami niepełnosprawnymi. W oparciu o dokumenty archiwalne przedstawił inny niż ukraiński przebieg wydarzeń w Pawłokomie. Jest proboszczem ormiańsko-katolickiej parafii św. felietonista Gazety Polskiej. Od wielu lat zajmuje się problematyką ludobójstwa na Kresach południowo wschodnich. 210 211 . Trójcy dla Polski południowej oraz reprezentantem mniejszości ormiańskiej przy Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych.. Magdalena Kazik jest absolwentką Wyższej Szkoły Pedagogicznej. badający stosunki polsko-ukraińskie w latach 1918 do 1950.II. Od 2009 roku jest uczestniczką studiów doktoranckich w zakresie historii ma Akademii im. w tym książk i „Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskiej Kresów w latach 1943-1947”. Interesuje się żywo sprawami kresowymi.historyk i politolog. Jest współpracownikiem naukowym rzeszowskiego oddziału IPN. Jest członkiem Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu. absolwent KUL. policzył i ustalił liczbę zabitych na 150 osób. Ksiądz obrządku ormiańsko-katolickiego. dr hab. urodził się w 1925r w Piotrkowie Trybunalskim. od 2000r pracownik IPN O/Lublin. wraz z Adamem Rolińskim prac pt. Jest sekretarzem Stowarzyszenia Instytut Kresów Rzeczypospolitej. Jest autorem najnowszej historii kościoła w Polsce. Przebieg Konsekwencje” zorganizowanej w Przemyślu w 2007 roku. Współzałożyciel i Prezes Fundacji im. Brata Alberta. „Nie zapomnij o Kresach”.”Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943-1944”i „Kwestia ukraińska i eksterminacja ludności polskiej w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Polskiego Państwa Podziemnego 1942-1044”. W latach 1992-2012 Prezes Towarzystwa Przyjaciół Krzemieńca. Od 1976 do 1096 roku pełnił funkcję dyrektora Archiwum Państwowego w Przemyślu. Pracował na Uniwersytecie Poznańskim i w SGGW. 380 wykładów.Autorzy Tomu Lucyna Kulińska /AGH Kraków/. Dr. Wydał „Przemilczane ludobójstwo na Kresach”. że liczba Ukraińców zabitych w Pawłokomie jest grubo zawyżona oraz.1958r w Karolinowie. poeta. Jest autorem i współautorem ponad 170 artykułów i 20 książek oraz albumów poświęconych historii Wołynia. Zdzisław Konieczny urodzony w 1930 roku w Drohobyczu. Jest przekonany. adiunkt na Wydziale Humanistycznym. Chełm. Działacz antykomunistycznej opozycji.III”. archiwista. a profesora zwyczajnego w 1980 roku.Ponadto jest autorką bardzo wielu artykułów naukowych i prasowych. Jana Długosza w Częstochowie. w latach 19842012 wygłosił ok. Udziela się na forum samorządu doktoranckiego oraz pełni funkcję Przewodniczącej Koła Naukowego Doktorantów. Jest redaktorem naukowym i współautorem 3 książek w Polsce i 2 książek w Meksyku oraz autorem ponad 100 publikacji naukowych. nacjonalizmu i przyszłością globalizującego się świata oraz stosunków polsko-ukraińskich XX wieku. Stopień naukowy profesora nadzwyczajnego uzyskał w 1969 roku. Leon Popek urodził się 23. Zajmuje się zagadnieniami terroryzmu.Przygotowuje pracę doktorancką na temat stosunku OUN-UPA do Polaków w czasie II wojny światowej w świetle polskiej historiografii. członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego odział w Przemyślu. Studia rolnicze ukończył w Krakowie. dr historii. Tadeusz Isakowicz-Zaleski .

dr hab. profesor w Instytucie Filologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Tradycja i idee nowoczesnej filozofii” oraz „Aletofobia.(Instytut Polityki Społecznej i Stosunków Międzynarodowych Politechniki Koszalińskiej). Wolf/. Polakiem i G. Ch. Ostatnio wydał m. Autor ponad siedemdziesięciu publikacji naukowych m. genezy terroryzmu i natury prawdy historycznej w kontekście współczesnego nihilizmu. Kwestia ukraińska w polityce polskiego rządu na uchodźstwie i jego ekspozytur w kraju 1939-1945. autor wielu książek i artykułów (ponad sto publikacji) poświęconych stosunkom polsko-ukraińskim XIX i XX wieku. Augustyna?” Rozważania na temat pojęcia wojny sprawiedliwej (bellum iustum). Od Kartezjusza do wczesnego Kanta”. G. Stosunki polsko .in. Historyk filozofii. a także krytyką współczesnego postmodernizmu. Koszalin 2001. Polska wobec ukraińskich dążeń niepodległościowych w czasie II wojny światowej. m.dr hab. 212 213 . Od Badeniego do Potockiego.: Wojna polsko-ukraińska 1918 -1919. Wolfa”.. Łukomskim). nowożytnym racjonalizmem /Kartezjusz. Toruń 1996. /redakcja/ „Leibniz. Zajmuje się m.in. „Naczelna zasada racjonalizmu.in. Warszawa 1994 (współautor z B.W.in. Bogusław Paź . Leibniz. zagadnieniami dotyczącymi prawdy i kłamstwa w filozofii klasycznej. Toruń 2004 (współautor z K.”Epiistemologiczne założenia ontologii Ch.ukraińskie w Galicji 1888 .Ładą).2008. profesor. czyli strach przed prawdą o ludobójstwie na Kresach” oraz „Czy OUN-UPA walczyła w imię św. Historyk i politolog.Czesław Partacz .

Tym bardziej więc na uwagę zasługuje przeczytany przez mnie materiał.Ukraińców odegrało ukraińskie greko-katolickie i prawosławne duchowieństwo. które bezpośrednio doprowadziły do operacji „Wisła” i przede wszystkim jej przebieg. W drugim. Recenzja Przedłożony mi materiał stanowi podstawę do edycji kolejnego tomu z serii poświęconej ludobójczej działalności ukraińskich faszystów z OUN-UPA i SS-Galizien. której szczególne piętno wywarły zbrodnie dokonywane przez OUN-UPA. ale także wyniki badań. Jankiewicza poznajemy szczegóły dotyczące dramatycznych losów polskiego duchowieństwa na Kresach. Na szczególną uwagę zasługuje w tym tekście całkowicie pomijany przez ukraińskich historyków aspekt tej działalności w postaci satanicznej perfidii. Warto zwrócić uwagę. Bogusław Paź prof. Młoda badaczka zjawiska ukraińskiego nacjonalizmu. przebiegu i oceny operacji „Wisła”. jakie zostały dokonane przy okazji wspomnianej ekshumacji. mieszanych polsko-ukraińskich małżeństwach. Tekst księdza Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego wpisuje się w poruszaną przez niego często problematykę zagłady Polaków i polskich Ormian na Kresach południowo-wschodnich. jakim było mordowanie polskich małżonków w licznych na Kresach.Prof. UWr. ilościowy aspekt zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. Przywołując źródłowe dokumenty i posługując się statystykami. że Autor wskazuje personalia i okoliczności mordowanych polskich duchownych. Zagłada tych dwóch miejscowości. znanego badacza zjawiska zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. została szczególnie dokładnie przebadana i opisana za sprawą dokonanej w lipcu 2011 roku ekshumacji. które sprawiły.in. Piszę „w dużej mierze”. których los jest przemilczany do dzisiejszego dnia nawet przez władze Kościoła rzymsko-katolickiego. Natomiast krakowska historyk. socjologicznych i politycznych realiów. zakładającej bezwzględne i systematyczne mordowanie wszystkich nieukrańskich mieszkańców Kresów. że terrorystyczna działalność ukraińskich nacjonalistów była skuteczna i doprowadziła w efekcie do tak wielu zbrodni. ich aspekt socjologiczno-demograficzny i religijny (wyznaniowy). relacjami świadków. często niezwykle perfidnego okrucieństwa. problem przyczyn. tego stale jeszcze w dużej mierze przemilczanego. Autor ukazuje historyczne uwarunkowania tych relacji. dotyczących historycznych. ostatnio na nowo aktualny i dyskutowany za sprawą apologetów banderyzmu. Działalność ta została ukazana zarówno na planie ogólnych opisów. obszernym artykule tego profesora poznajmy specyfikę relacji polsko-ukraińskich w latach 1914-1947 na przykładzie wsi i małych miast województwa tarnopolskiego. koncentrując się na dramatycznej dynamice tych relacji w czasie II wojny. Podaje krok po kroku kolejne wydarzenia z okresu przedwojnia. Lucyna Kulińska w obszernym studium podejmuje w niezwykle szczegółowy. Niestety. która polegała na zmuszaniu ukraińskiego małżonka do zamordowania polskiego współmałżonka i jego polskich dzieci. na szczególną rolę. będące skutkiem aktywności ukraińskich nacjonalistów. poznajemy okoliczności i przebieg zagłady dwóch polskich miejscowości: Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. świadka tamtych zbrodni na przykładzie losu mieszkańców Korościatyna koło Monasterzysk na Tarnopolszczyźnie. jak i w kontekście jed- 214 215 . Zebrane prace w adekwatny sposób ukazują najważniejsze elementy zbrodniczej działalności band OUN-UPA w postaci: ich masowej skali dokonywanych zbrodni oraz nieludzkiego. Jana Zaleskiego. W pierwszym tekście Leszka S. na poziomie podręczników szkolnych brak jest jakiegokolwiek przekazu na ten temat. jaką w budzeniu nienawiści do Polaków i pozostałych nie . różnorodnymi źródłami archiwalnymi. Zdzisław Konieczny podejmuje natomiast. W trzecim tekście ten sam Autor ukazuje szczegółowy. ale realia. inaczej niż setki innych. Magdalenia Kazik ukazuje jedno z najbardziej przerażających oblicz ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA. Autorka we wspomnianym studium operuje danymi statystycznymi. W tle tych wydarzeń ukazuje jednocześnie słabe strony i błędy polskich władz. Autor na konkretnych przykładach wskazuje m. Na konkretnych przykładach ukazała realizację banderowskiej ideologii. chciałoby się rzecz: detaliczny sposób analizy socjologiczno-politologicznego oraz ideologicznego tła ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów z OUN-UPA na ludności polskiej na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. gdyż przez swoją różnorodną formę od stricte akademickiej po popularno-naukową ma szansę dotrzeć do szerokiego grona czytelników. ukazuje nie tylko ciągle mało znane szerszemu czytelnikowi oblicze walki z bandami UPA na terenie Polski. Wreszcie last but not laest w tekście Leona Popka. zjawiska w naszej historii. dr hab. które na zasadzie efektu kuli śniegowej znajdą swoją kulminację w postaci masowych rzezi dokonywanych na polskiej ludności Brzeżańszczyzny w czasie wojny. że Autor zaprezentował nie tylko historyczny rys zagłady polskich mieszkańców tych dwóch miejscowości. Dramatyczny przebieg wydarzeń czyniących kres wielowiekowej egzystencji Polaków zostaje ukazany za pośrednictwem jego ojca. Szczególna wartość tekstu polega między innymi na tym. gdyż znane jest ono dość wąskiemu gronu specjalistów oraz żyjących jeszcze świadków tamtych zbrodni. Całość tworzy dość różnorodną prezentację.

że tzw. faszyzm.Lucyna Kulińska ukazuje zbrodnie halickie w powiecie Brzeżany. Ten trend powstał na lewackich wydziałach uniwersytetów amerykańskich i po 1989 roku niestety dotarł do Polski.000 Polaków. że jest dobrem. Idzie niejako pod prąd tendencji przemilczenia zbrodni dokonywanych przez ukraińskich faszystów. niebagatelna wartość zebranych w tym tomie materiałów polega na oddaniu czci zarówno tamtym blisko dwustu tysiącom polskich ofiar OUN-UPA. W rezultacie niniejszy tom może znaleźć szeroki krąg czytelników od osób słabo zaznajomionych z poruszaną problematyką po specjalistów od dziejów polskich Kresów południowo-wschodnich.Doktryna ta ma na celu zapomnienie czy też pominięcie zbrodni OUN-UPA. Prawo i Sprawiedliwość czy Platforma Obywatelska. Czesław Partacz Recenzja Rok 2012 jest istotny w historii Europy oraz historiografii polskiej w której prawie zwyciężyła polityczna poprawność (Political Correctess). zbrodniarze ci jako funkcjonariusze III Rzeszy Niemieckiej służący w Ukranische Polizai zamordowali około 1. jako swoisty kod językowy oraz zespół zachowań i opinii przedstawianych jako? antydsykryminacyjne? System ten prezentowany jest przez kręgi lewicowe. Prezentowane opracowanie jest zaprzeczeniem poprawności politycznej. głównie chłopów.300 000 Polaków narodowości żydowskiej a póżniej 134. szczegółowo ilustrowanych przykładów ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów. Nie ma znaczenia czy rządzi Unia Wolności. sowiecko-bolszewicko. Jan Zalewski ukazuje bezmiar zbrodni OUN-UPA w województwie tarnopolskim. dr hab. Prezentowane opracowanie ukazuje dokumenty epoki. Poprawność polityczna jest swoistym amerykańskim i dywersyjnym bolszewizmem. który jak inne znane nam antychrześcijańskie ideologie (bolszewizm. jak i moralnej satysfakcji żyjącym jeszcze świadkom prawdy o tamtych wydarzeniach. poruszana w nim problematyka ma swój bardzo ważny aktualny wymiar. Nie mogę zgodzić się z tytułem opracowania. To ludobójstwo popełnione przez zwyrodniałych nacjonalistów halicko (pochodzących z ziem byłej Galicji-województwo lwowskie.rosyjskim.. stanowi zagrożenie dla ludzkości.poprawność polityczna jest nienawiścią do dobra za to. który jest typowym ukrainizmem. Obowiązuje fałszywa doktryna Jerzego Giedrojcia zmierzająca do dobrych stosunków polsko-ukraińskich skierowanych przeciwko Rosji. które dążą do narzucenia tych zasad społeczeństwu. tarnopolskie i stanisławskie) i Ukraińców z Wołynia jest nieuznawana przez władze polskie. dlaczego? Ponieważ ukazuje trzecie po niemiecko-hitlerowskim.Tytuł powinien brzmieć: Zbrodnie nacjonalizmu ukraińskiego czy halickiego w powiecie Brzeżany w latach 1922-1941? 216 217 . W odróżnieniu od innych publikacji historycznych. nazizm ukraiński? Banderyzm.lewackie oraz ?neoliberalno-postępowe?. Prof. Możemy z całą odpowiedzialnością stwierdzić.nostkowych. ukraińsko-nazistowsko-halickim ludobójstwo na narodzie polskim. Dodatkowa. W jej wyniku. SLD. nazizm niemiecki-hitleryzm. a nawet – jak ostatnio – próbom ich rehabilitacji w Polskim Parlamencie.

Niestety.ale tak było na ziemiach Kresów Wschodnich.w województwie lwowskim. iż prezentowana książka mimo pewnych mankamentów wnosi bardzo wiele elementów ważnych do procesu badań zbrodni OUN-UPA. Leon Popek opisał zagładę Ostrówek i Woli Ostrowieckiej na Wołyniu a ks.tarnopolskim.. których zbrodnia nie ma swoich odpowiedników w historii Europy. L. W żadnym europejskim kraju mężowie czy żony nie mordowały swojej drugie połowy i własnych dzieci na rozkaz nazistowskiej organizacji ze względu na narodowośc . Należy stwierdzić.Tadeusz Isakowicz-Zalewski zbrodnie banderowskie opisane przez jego ojca Jana Pan prof. Ale najbardziej istotnym artykułem prezentowanej ksiązki jest tekst poświęcony sytuacji rodzin mieszanych polsko-ukraińskich i ich mordowanie przez bojówki OUN-UPA. Jankiewicz opisując stosunki polsko-ukraińskie w województwie tarnopolskim oraz w dwóch następnych rozdziałach wniósł istotny wkład w rozwój badań nad zbrodniami OUN-UPA. przedstawianych na Ukrainie i w Polsce przez historyków neobanderowskich jako jako słuszną walkę narodowo-wyzwoleńczą. stanisławowskim i wołyńskim. Bojówki UPA i Samooboronnych Kiszczewych Widdiłów mordujące bezbronnych chłopów polskich. były to w swojej istocie indoktrynowane przez zwyrodniałych nazistów halickich. 218 219 .

.................................................. Tadeusz Isakowicz .. prof..................... prof................ Czesław Partacz Recenzja ....... dr hab..................................................... 220 .. Straty ludności polskiej na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich ................................................. Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale ...............................1941 .................................... dr hab.....................ukraińskich na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w czasie II wojny światowej ................................................................. dr hab Leszek Jankiewicz Stosunki polsko ................. 4 6 prof................................................................................................... dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30....................................................................... 60 116 144 150 174 183 dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła”............................SPIS TREŚCI Wstęp mgr Krystyna Patrzykąt ......................................Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego ....... .....08....................... Ks.......................................... 192 210 214 217 Autorzy Tomu ............................................. dr Lucyna Kulińska Preludium Zbrodni.................1943r) ...................................ukraińskie od około 1914 do 1947 roku rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego .......... mgr Magdalena Kazik Sytuacja rodzin polsko ........................ Bogusław Paź Recenzja ....................... Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922 .............

978-83-63999-01-8 .ISBN .