Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich

4

Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich
Dawne Kresy Południowo Wschodnie W Optyce Historycznej i Współczesnej

Seria Pod redakcją Witolda Listowskiego

Kędzierzyn-Koźle 2012

1

Seria poświęcona ludobójstwu Polaków dokonanych przez OUN-UPA na Kresach Południowo wschodnich

IX Dzień Kultury Kresowej - IX Konferencja Popularno-Naukowa Kędzierzyn-Koźle 2 czerwiec 2012r
Redaktor tomu: Witold Listowski

Podziękowanie
Serdecznie dziękuję wszystkim osobom, które przyczyniły się do wydania tej książki. Wszystkim autorom za napisanie tekstów: dr Lucynie Kulińskiej, prof. dr hab. Leszkowi Jankiewiczowi, dr Zdzisławowi Koniecznemu, dr Leonowi Popkowi, ks. Tadeuszowi Isakowiczowi - Zaleskiemu, mgr Magdalenie Kazik oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji, Krystynie Patrzykąt za napisanie wstępu, Poseł Brygidzie KolendzieŁabuś, Senatorowi Aleksandrowi Świeykowskiemu, Staroście Powiatu Arturowi Widłakowi, Przewodniczącej Rady Miasta Elżbiecie Czeczot, Prezydentowi Miasta Tomaszowi Wantule, Zastępcy Prezydenta Miasta Pawłowi Ramsowi, Wiesławowi Tokarczukowi, Mieczysławowi Habudzie, Janowi Dubianikowi, Beacie Kaczyńskiej-Pogwizd, Marioli Motyl, Henrykowi Wierny, prof. dr hab. Bogusławowi Paziowi oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji oraz członkom Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu i wszystkim osobom, które wzięły udział w uroczystościach IX Wojewódzkiego Dnia Kultury Kresowej 2 czerwca 2012r oraz Dnia Pamięci Ofiar Ludobójstwa Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej 11 lipca 2012 roku w Kędzierzynie-Koźlu. Witold Listowski Prezes Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu.

© COPYRIgHT BY:
Stowarzyszenie Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu Strona internetowa: www.kresykedzierzynkozle.home.pl

ISBN - 978-83-63999-01-8 Wydawca:
ARSGRAF ul. Jaktorowska 40 96-300 Żyrardów
Projekt zrealizowany dzięki wsparciu finansowemu Gminy Kędzierzyn-Koźle

Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu

Posła Brygidy Kolendy-Łabuś Senatora Aleksandra Świeykowskiego

2

3

„szowiniści ukraińscy zamordowali blisko pół miliona Polaków„ i prosił Polaków o przebaczenie.”. UPA i SS Galizien. Nie obchodzą ich losy kilkuset tysięcy bestialsko wymordowanych Polaków na Kresach II RP.Koźlu. Niestety jego następcy przyzwalają na szerzenie się nacjonalizmu na Ukrainie.„Naród. Dyplomacja nie zauważa szerzącego się kłamstwa i zniewag dotyczących prawdy o Golgocie Wschodnich ziem Rzeczypospolitej. jeśli sami nie dbamy o naszą godność! Tym większa chwała Wspaniałym Naukowcom – Historykom. nawet w którymś pokoleniu. tysiącom Kresowych Społeczników którzy zajmują się tematem ludobójstwa Kresowego. by w końcu prawda weszła do szkolnych klas. W programach szkolnych temat Kresy pomijany i przemilczany dla politycznej poprawności. dlaczego. Był czas. że działają w myśl zasady.. Dziękujemy Im.hańba i potępienie. zamienia się w sforę” Ks. przypominamy i będziemy przypominać. które jakby nie zauważały odradzania się silnego nacjonalizmu ukraińskiego. marginalizowany i pomijany. kiedy pierwszy prezydent Ukrainy Leonid Krawczuk przyznał cyt.prawdą zwyciężaj!” 4 5 . „Polsce i Ukrainie przyjaźń i zgoda –OUN. trwamy. Temat ten był i jest od dziesiątek lat zakłamywany. Przecież nikt nie będzie nas szanował. Kresowianie. a nasze kolejno rządy nie reagowały. „Nie o zemstę. w 2012r. Niestety prawda o potwornym ludobójstwie dokonanym na Polakach w czasie drugiej wojny światowej jest ciągle niewygodna naszym władzom rządowym i parlamentarnym. Tarnowski My. aż władze Polski i Ukrainy uznają i potępią to ludobójstwo. który traci pamięć. ani ból ich i bliskich pozostałych przy życiu i noszących w sobie piętno tamtych strasznych skrytobójczych rzezi bezbronnej społeczności Polskiej. pamiętamy. ale o pamięć wołają ofiary” Krystyna Patrzykąt Wstęp Dni Kultury Kresowej w Kędzierzynie. „Kłamstwo . Będziemy przypominać o OUN i UPA.odbyły się pod bardzo wymownymi hasłami: „Żeby prawda była prawdą – Ofiarom pamięć i cześć.” Hasła te mówią wszystko to. jak zwykle pięknie zorganizowane . Nawet trudno się domyślać. wbrew ślepocie i znieczulicy naszych władz centralnych. o co od dziesiątek lat zabiegają Kresowianie. o tych zbrodniczych organizacjach ukraińskich nacjonalistów do czasu.

Bej. działające tam organizacje ukraińskie przodowały też w prowadzeniu antypolskiej działalności podziemnej. Hryhorij Goliasz z Byszek (wsi gdzie we wrześniu 1939 r. Od 1943 w SS-Galizien.. W roku 1931 ilość mieszkańców wzrosła do 103. Lucyna Kulińska Preludium zbrodni. Problemowi skutków działania skrajnego nacjonalizmu na tym terenie. że prawie całe archiwa z dokumentami dotyczącymi polskich miast kresowych i polskiej administracji. Jan Salwa poświęcił ciekawy artykuł pt. działacze społeczni). zarówno ofiar jak i ich oprawców. Ideolog OUN . dwutygodnik wydawany przed wojną w Brzeżanach.573 Rusinów (Ukraińców).politwychownik.Ukraińcom. Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. 33. 1-9. Od początku 1945 r. 4 Oto kilku z nich wychowanych na terenie Brzeżańszczyzny i sąsiedniego powiatu Podhajce (większość to absolwenci słynnego bastionu ukrainizmu . „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”2 opartym na licznych zebranych jeszcze w czasie 1 Brzeżańszczyzna stanowiła przed II wojną światową matecznik ukraińskiego nacjonalizmu. jak usilnie imputują Polakom szowiniści ukraińscy ich życie polityczne i społeczne było dramatycznie tłumione represjami nie udałoby Ukraińcom na tym terenie wykształcić takiej ilości nacjonalistycznych przywódców4. Szlify zdobywał w latach 1938-39 na Siczy Karpackiej. Jana i Konrada Sura. Nie ulega wątpliwości. niepodpisany i niedatowany. Dmytro Myron z miejscowości Raj.3 tys. jak i ludzi sprawujących różne funkcje państwowe (służba leśna. W tych miejscach występują wykropkowania [. Materiały zbiorcze zostały bądź zniszczone w czasie wojny. Natomiast w miejscach gdzie pisownia budzi wątpliwości pojawiają okupacji niemieckiej zeznaniach naocznych świadków. Byłyby one szczególnie istotne dla badań dotyczących przestępstw popełnianych przez obywateli narodowości ukraińskiej wobec ludności polskiej. Niektóre dane dotyczą mordów dokonanych po wejściu na te tereny Niemców w roku 1941. Łemko. a przede wszystkim z powodu upływu czasu. „Na Rubieży” nr 2 (16). Niewątpliwie przykład dziejów jednego powiatu może być pouczający i rzucić pewne światło na położenie ludności polskiej w pozostałych powiatach kresowych tuż przed wybuchem wojny i na jej początku. redaktor Wisti i Junaka. prowidnyk junaków OUN powiatu. Działała do 1939 r. Adnotacje ręczne. ps.in. Okolice Brzeżan w okresie międzywojennym przodowały w aktywności. choć fragmentami powstał prawdopodobnie wcześniej. redaktor Biuletynu OUN. propagandzista. którzy w kontaktach i współpracy obu nacji w ramach wspólnego państwa nie widzieli nic zdrożnego. Udostępniony autorce przez p. Ze względu na bardzo zły stan dokumentu.organizator Junaków OUN. można prześledzić jak wyglądał w okresie poprzedzającym wybuch wojny i w pierwszych jej latach. Wchodził w skład prowidu OUN na okręg Brzeżany i prowidu krajowego. Aresztowany przez NKWD trafił do armii Andersa. jednak. znajdują się dziś poza granicami Rzeczpospolitej. W UPA był sotnikiem . ogłosił pracę „Idea i czyn Ukrainy”. Stepan Hawryluk ze wsi Potok. że na mieszanym etnicznie terenie Brzeżańszczyzny dochodziło do licznych aktów przemocy i przestępstw wobec ludności polskiej. 6 7 . miały wyśmienite zaplecze ludzkie i materialne. Niestety. materiał polskiego podziemia. Szczególnie czynny na Zakerzonii jako dowódca kurenia łemkowskiego. Żydów). się znaki zapytania (?).8 tys. Centrum terroru”. Ułas z Litwinowa. opracowaniem pochodzącym z czasów okupacji pt. Polska nie była państwem totalitarnym. 29 Niemców i innych narodowości. Dotykały one zarówno zwykłych rolników. dowódca taktycznego odcinka UPA. Pseudonimy: Jarłan. Orłan z Białokiernicy.1 Przy dzisiejszym stanie wiedzy i niedostatku źródeł. Posługując się źródłami.członków lwowskiego AK w czasie okupacji. gdzie także po angielsku wydawał „Ideę i Czyn”. stron 30. w Złotej Słobodzie. W 1944 . zły stan zachowania i braki w tekście. Od jesieni 1939 r. Członek OUN od 1929 r. od 1935 r. Wasyl Bej ps. a w 1939 do 113 tys.9 wiejskich (z 75 wsiami sołeckimi) i 2 miejskie – Brzeżany i Kozowa. Stiach. Dostęp do takich dokumentów jest jednak bardzo utrudniony. bądź przejęte przez ZSRR i w części przekazane Ukrainie (Kijów). p. policjanci. W 1939 r. 2 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. potem okręgu tarnopolskiego.6 tys. Halina Dydyk – ze wsi Szybalin. Już pobieżna analiza owych źródeł pozwala stwierdzić.liceum ukraińskiego w Brzeżanach: Jarosław Staruch ur. Na służbie niemieckiej komendant policji w Sanoku. Danych zbiorczych brak i z tego powodu. autorka nie była w stanie odczytać wszystkich nazwisk. potem okręgowy prowidnyk w Przemyślu i z-ca prowidnyka Zakerzońskiego Kraju (w czasie operacji „Wisła”). Stojan. Nieliczne przekazane dzięki staraniom historyków z WiH i CAW oraz CA MSWiA zachowane w rosyjskich archiwach dokumenty dowodzą. Autorka w miarę posiadanych źródeł uzupełniła dane zawarte w tym unikalnym materiale relacjami pochodzącymi z innych źródeł. stan bezpieczeństwa ludności polskiej w tym powiecie. 1996 s. informacjami zawartymi w przedwojennej prasie lokalnej3 i relacjami świadków.. Polaków i 7. w Krakowie. Organizatorka służby medycznej UPA. sądów i wojska. hojnie dofinansowywanych przez państwo polskie. a co za tym idzie śmierci większości świadków wydarzeń. podstępnie i masowo mordowano polskich żołnierzy). Uciekł po wojnie do USA. Pochodzi z roku 1943. prowidnyk OUN na Zakerzonii.dowódca sotni UPA. brak jest dziś możliwości dokonania szczegółowej analizy antypolskiej i terrorystycznej działalności ukraińskich nacjonalistów w poszczególnych powiatach kresowych międzywojennej Polski. Akcje terrorystyczne kierowane były też przeciw tym wszystkim Rusinom . W 1941 r.925 osób w tym 54. policji. Pracował z Hawrylukiem w podziemnej drukarni w Mużyłowie. Wasyl Hałasa ps.1 tys. Od końca 1945 r. uczestniczył w II Kongresie OUN.]. 29 775 Polaków. W legalnych organizacjach ukraińskich. Autor broszur i artykułów. 3 Przede wszystkim „Głos Brzeżański”.dr. że gdyby. „Brzeżański bastion nacjonalizmu. Ren z Wierzbowa. 7548 Żydów. Powiat miał 11 gmin .. Ukraińców. m. żołnierze. osób (72. Druki z niej ekspediowano do Lwowa i dalej.szef propagandy na Podole i prowidnyk na tym terenie do 1949 roku. prowadził tajną drukarnię OUN w Mużyłowie. że badaczy czeka jeszcze w przyszłości wiele niespodzianek. Zastępca prowidnyka na Wołyń. Bulba. Według spisu powszechnego z 30 IX 1921 roku na terenie tego powiatu mieszkało 91. Osyp Diaki z Olesina . Przewodził Północnej Grupie Pochodnej OUN na Ukrainę. której sprawcami byli nacjonaliści ukraińscy. z zachowaniem najcenniejszych w „osobnych” archiwach sowieckich.gospodarczego. Wasyl Mizerny ps. dotyczącej ukraińskiego życia polityczno – społeczno . Już w roku 1930 członek Krajowego Prowidu OUN.

kościół narodowy i to sponsorowany z kasy naszego państwa. Na jej czele stał do roku 1922 E. Głowę rodziny zamordowano. Niestety wkrótce terror powrócił na te tereny. Akty przemocy spotykały się z kontrakcjami władz bezpieczeństwa: śledztwa i procesy nakręcały spiralę obustronnej wrogości.2). choć jej połączenie z terrorystycznym UWO nie było ukończone. W „Głosie Brzeżańskim” znajdziemy liczne świadectwa tego tragicznego stanu rzeczy. 25 października (a więc przed samymi wyborami) pojawiła się w powiecie zborowskim grupa terrorystyczna licząca ok. powołana do życia 30 VIII 1920 r. Brzeżany. stert ze zbożem doszło również na ogromną skalę w lecie 1930. ale dlatego. Działały ukraińskie organizacje społeczne. Druga taka grupa pojawiła się w okolicach Sokala. gnębieni przez totalitarne. Buczacz. Siekierka Sz. Podhajce. która paląc po drodze folwarki. że w czasie okupacji ludobójstwa na Polakach dokonali ciemni. Sprawców. Oczywiście znajdziemy tam pochwałę antypolskich działań terrorystycznych. spółdzielnie. w tym także w powiecie brzeżańskim niebo rozświetlały wówczas łuny pożarów.. 5 O rozmiarach działalności OUN w powiecie brzeżańskim w okresie międzywojennym może świadczyć fakt. m. To obala twierdzenie. W połowie 1934 roku miejscowa bojówka OUN podpaliła budynek Kółka Rolniczego należący do Polaków. Jedną z jej wypróbowanych metod walki z polskością było podpalanie majątków ziemskich. stodół. sianie wrogości do Polaków. W Małopolsce Wschodniej. która zachowała jeszcze dawne struktury i sama w swej prasie nazwała je „drugim wystąpieniem UWO”. że polskie władze nie hamowały rozwoju ukrainizmu to niemal do końca.. Patrz artykuł wstępny z 1 IX 1935 r. że informacje na ten temat znaleźć można w wydanej w 1973 roku w Kijowie przez Ukraińską Akademię Nauk „Istorija mist i sił Ukrajiny”.wszelkie próby budowania ruchów nacjonalistycznych skazane były na klęskę. w Pradze. Szczególną aktywność wykazała UWO przed wyborami do sejmu roku 1922. 10 Zawartemu kompromisowi wiele miejsca poświęcił „Głos Brzeżański”. często związane z zabójstwami. Niewiele to jednak pomogło. Do przejściowego zahamowania akcji sabotażowych doszło dzięki „akcji pacyfikacyjnej” roku 1930 w reakcji na masowe palenie mienia i napady na Polaków. Już w roku 1920 w pow. były ukraińskiego banki i ubezpieczalnie. w „Głosie Brzeżańskim”. Do masowego palenia folwarków. Rozwijał się. czy artykuł pt. Pożar w porę ugaszono więc straty nie były wielkie9.ukraińskich w powiecie brzeżańskim”. osady. 50 osób.. bo sąd miał do czynienia z podziemną organizacją ukraińską doskonale zakonspirowaną i szkoloną jak zeznawać i utrudniać śledztwa na wypadek aresztowania. do organizowania napadów. Ukraińska ludność wiejska była więc latami indoktrynowana przez swych nacjonalistycznych przywódców politycznych i społecznych (legalnych i podziemnych) i dużą część nacjonalistycznego kleru greckokatolickiego. Od początku związana z wywiadem niemieckim. 9 Komański H.rozgoryczenie i poczucie zaniedbywania ich interesów przez miejscowych Polaków. Poza bojkotem doszło wówczas do wielu aktów terroru7. Kto był inicjatorem i sprawcą tych zbrodniczych czynów? Wiemy. Ściganie i karanie sprawców budziły niechęć Ukraińców. mordując. przeszła przez powiaty: Przemyślany. podpalono magazyny wojskowe w Przemyślu.1. szkoły. a czasem tworzenie fundacji na rzecz rodzin pomordowanych. I taki niestety był cel terrorystów. Od roku 1929 personalnie powiązana z OUN. zbiorowe protesty w lokalnej prasie. w którym wzięli udział najwybitniejsi przedstawiciele społeczeństwa polskiego z wojewodą tarnopolskim Giwont Dziewałtowskim na czele. Konowalec. ciężko raniono jego żonę i starą matkę (s. s. skrajnie nacjonalistyczna organizacja ukraińska. Tak. że w lecie 1930 istniała już OUN. Jej członkowie prowadzili w całym okresie międzywojennym działalność stricte terrorystyczną. ich napad na „biedniaków”. 129. dokonano wielu sabotaży na liniach kolejowych i telegraficznych. nacjonalistyczną ideologię Doncowowskiego panukrainizmu5. Brak reakcji na przestępstwa i mordy . którym udało się w sądzie udowodnić zbrodnie. Ludobójstwo…. rozbrajając posterunki policji. Owe zbrodnicze podpalenia pogłębiały tylko biedę i niedostatek w tej dręczonej skutkami światowego kryzysu krainie. a nawet mordów. Fakty są inne. W dniu 21 września 1935 roku w salach „Sokoła” w Brzeżanach odbyło się na ten temat specjalne zebranie polsko . „Brzezański Bastion Nacjonalizmu” „Na Rubieży” nr 2 1996 s. Każda niezbędna z punktu widzenia bezpieczeństwa reakcja władz polskich działała na ich korzyść. strona polska ponawiała próby nawiązania przyjaznych stosunków ze społecznością ukraińską. stanowiąc jej dość niezależne „zbrojne ramię”. też z września 1935 r. W państwie totalitarnym – Rosji Sowieckiej . ale wymienia się działania faszystowskich i nacjonalistycznych organizacji przeciw „postępowym” lub związanym z komunizmem Ukraińcom jak np. Jednak im bliżej wybuchu wojny. coraz bardziej zapatrzonego w zbrodniczą. Procesy te były trudne. Akcje te historycy przypisują jednak UWO. tym bardziej mnożyły się zamachy.ukraińskie.rodzinę Iwana Basary dokonany 20 I 1938 roku. W roku 1935 na wniosek BBWR zawarto porozumienie z przedstawicielami ukraińskimi („o zasadach współpracy i wspólnych dążeniach”)10. 6 Tajna bojowa. 7 Zginął w zamachu Sydor Twerdochlib (16 X 1922). niemal faszystowskie państwo polskie. był to Piemont ukraiński. których finałem były manifestacyjne pogrzeby polskich ofiar. dokonano nieudanego zamachu na Naczelnika Państwa (25 XI 1921). gospodarstw. jakże wrogi polskości. „Podniosłe próby towarzyskiego kontaktu sfer polsko . Chcąc doprowadzić do zakończenia fali przestępstw. brzeżańskim ujawniła swą działalność Ukraińska Wojskowa Organizacja6. 8 9 . Po krótkiej przerwie ukraińscy nacjonaliści wrócili do swych akcji mających na celu antagonizowanie społeczności lokalnej. skazywano z reguły na niskie wyroki (za zabójstwo – do 12 lat więzienia).in. Coraz bardziej brutalne metody terrorystyczne stały się z czasem powszechne w rozwiązywaniu „problemu polskiego” na Kresach. a trzecia koło Zbaraża8. 8 Jan Salwa. Ukazywały się ukraińskie gazety. podpalono 2300 polskich budynków i stert ze zbożem). nieświadomi politycznie chłopi ukraińscy. Państwo zmuszone było użyć sił policyjnych i wojskowych. Czortków i Borszczów.

Bemko i dr. W tej chwili zgasło światło. Przemyślany. że w pierwszych dniach marca odbyła się w Sądzie Okręgowym rozprawa przeciw 9 byłym uczniom gimnazjum oskarżonym o przynależność do OUN od roku 1932 i prowadzenie działalności wywrotowej przeciw Polsce: 7 z nich skazano na kary od 3. Teichberg został przez bandytów zastrzelony. dnia 16 IX 1935 r. Na terenie powiatu kolportowano zakazaną przez władze literaturę nacjonalistyczną UWO . za przechowywanie literatury OUN. Nie spodobało się to nacjonalistom ukraińskim. a obaj zbrodniarze nic nie zrabowawszy uciekli. Zachidny. za to. proboszcza z Potoku pow. realizując plan „komendanta” Tutki. W akcje antypolskie angażowali się też starsi. informował. Zawarte w nim oskarżenia okazały się niezgodne z prawdą21. 20 Donos wysłany w dniu 5 VI 1936 r. 22 „Głos Brzeżański” z 15 II 1937 r. udał się do Niemczyna. subiektem kooperatywy „Pracia” w Niemczynie. W zasadzie bez przeszkód ze strony władz polskich Ukraińcy obchodzili w powiecie brzeżańskim. Dochodzenie ujawniło. opisywał to wydarzenie. Tak więc 7 lipca 1936 roku proboszcz greckokatolicki z Płauczy Małej kazał umieścić trójząb na ołtarzu polowym w tej miejscowości jako symbol zjednoczenia ziem ruskich19. Tak więc w dniu 21 VIII 1936 r. ktoś zapukał do drzwi. Buczkę na 3 miesiące aresztu. 13 Jedną z takich osób był Semko Fedeczko zam. chwycił go za rękę i głowę i zagroził mu powieszeniem na haku na suficie w sali szkolnej. W roku 1936 na odpust ten przybyło kilkudziesięciu handlarzy i kuglarzy narodowości polskiej i żydowskiej. gdzie zastrzelił Tutkową.OUN. W działalność konspiracyjną i przestępczą OUN . Jednym z takich księży nich był znany lokalny nacjonalista ukraiński ks. W „Głosie Brzeżańskim” można znaleźć informację o fałszywym donosie20 złożonym przez księdza greckokatolickiego Denysa Teliszczuka. Ukrainiec Andrzej Zasiedko powołany do wojska. Oskarżeni skazani zostali na karę 1. Obchody 10 rocznicy zamordowania Semena Petruli miały zgoła nieoczekiwany finał. a wykonanie zawiesił na lat 3. w Byszkach pow. szczególnie ukraińscy nauczyciele13. 14 Np. drugi osobnik strzelił do niej z karabinu. W śledztwie udowodniono. gdy Maria Tutka usiłowała podejść do drzwi.5 roku więzienia. włamania do sklepu Bychmana. do władz państwowych. Stan bezpieczeństwa powiatu był wysoce niezadowalający. bo Ukraina idzie” 18. odbyła się przed Sądem Okręgowym w Brzeżanach rozprawa przeciw Wasylowi Kaczorowskiemu i Iwanowi Finie z Kostenowa pow. Świadkiem zbrodni była córka zamordowanej 12 – letnia Anna. Dochodziło do zatrzymań i wyroków na organizatorów kolportażu14. Od członka bandy otrzymał karabin. 21 Ponieważ poważne oskarżenie o „zwierzęce znęcanie się i torturowanie zatrzymanych”. za nakłanianie nieletnich dzieci do zniszczenia portretu prezydenta i rysowanie trójzębów na tablicy szkolnej. Andrzej Zasiedko.UWO zamieszana była przede wszystkim młodzież. że Matwij Tutka zorganizował w Niemczynie i Perłowcach dwie „piątki” OUN i jako ich „komendant”. opatrując go nagłówkiem: „Zlikwidowana groźna szajka morderców i rabusiów w pow. swoje rocznice narodowe. 16 Anna zeznała. 2 uniewinniono. Odpusty w klasztorze greckokatolickim ojców Bazylianów w Krasnopuszczy (klasztor założony przez P. najbardziej podatna na zabarwione faszyzmem niemieckim hasła nacjonalistów. 18 Ibidem. Wśród skazanych za antypolskie wystąpienia nie brakowało przedstawicieli kleru greckokatolickiego. że gdy siedziała z matką przy kolacji. Dochodziło też do napaści na Polaków. chcąc zmusić ucznia Michała Bozaniszyna obrządku rzymskokatolickiego do uczęszczania na lekcje religii greckokatickiej. postanowił drogą napadu zaopatrzyć się w pieniądze (porozumiał się z Piotrem Tutką z Perłowic w celu dokonania kolejnego rozboju).5. ale wskutek pomyłki oddano strzały (na szczęście niecelne) do polowego -Wasyla Pandury. Ona też ponosiła przede wszystkim konsekwencje swej działalności12. że 31 sierpnia 1933 r. Brzeżany. Sobieskiego) odbywały się corocznie. w Olchowcu. a uciekając z miejsca przestępstwa krzyczeli „uciekajcie Mazury. Antoni Buczko11. W dniu 7 lipca 1936 roku doszło na terenie Brzeżańszczyzny do poważnego zajścia nazwanego później „krwawym odpustem”22.5 roku więzienia. ksiądz został przez Sąd Okręgowy skazany na 10 miesięcy więzienia. Jeden z nich zawołał: „ręce do góry”. Dnia 2 listopada 1935 roku dwaj zamaskowani sprawcy dokonali w Niemczynie napadu rabunkowego na dom 47 – letniej Marii Tutki. Jeden z nich strzałem karabinowym w usta pozbawił ją życia15. 19 O skazaniu księdza z tej miejscowości na grzywnę 50 zł donosił „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 XI 1936 r. Rohatyn. 10 11 . W nocy z 22 na 23 września 1935 trzej członkowie opisywanej bandy Iwan Lubomiracki. zdewastowali i rozkopali cmentarz poległych bohaterów (żołnierzy i policjantów) w Brzeżanach. na powracających do Bołszowic handlarzy jaj. skazał ks. Nie brakowało też prowokacyjnych zachowań ukraińskiego kleru. Dochodzenie wykazało związek tej zbrodni z działalnością miejscowej placówki OUN16. przeciw miejscowemu posterunkowemu. w nocy 22 kwietnia 1935 rabunku mienia Henryka Writza. zwabionych nadzieją zarobku. przyniósł informację o skazaniu księdza greckokatolickiego Antoniego Buczki. Herszka Pobika i Samuela Teichberga.do 2 lat więzienia. po czym obaj z Piotrem Tutką zbiegli.okazało się fałszywe. zorganizowali zasadzkę między miejscowościami Dereszkowice a Słobódką Bołszowiecką. 12 „Głos Brzeżański” nr 6 z 15 III 1935 r. które doprowadziły do wykrycia i zlikwidowania szajki parobków zamieszkałych w dwóch gminach: Niemczanie i Perłowicach liczącej 49 osób z przywódcą Matwijem Tutką. po czym weszli dwaj osobnicy z twarzami zasmarowanymi na czarno. Policji udało się też ustalić. że w listopadzie 1935 r. do starosty w Rohatynie na policjanta śledczego w Rohatynie Józefa Pryszczewskiego. Dnia 11 maja 1936 roku nacjonaliści ukraińscy zburzyli. Sąd Grodzki w Brzeżanach pod przewodnictwem sędziego Wyskoczyla w dniu 23 IV 1934 r. W lipcu 1935 banda dokonała zamachu na dyrektora folwarku w Demeszkowcach. 25 kwietnia 11 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1935 r. Powiatowy komendant w Bohatynie wdrożył dochodzenie przy współudziale policji w Bołszowicach. skazany na 1. że w posiadaniu bandy było kilka karabinów i poza omawianym mordem dokonała ona szeregu wcześniejszych napadów i rabunków: w Perłowcach 7 kwietnia 1935 r. Oskarżonych bronili adw. 15 „Głos Brzeżański” Nr 17 z 15 IX 1936 r. donosił o tym wydarzeniu. Tak było w roku 1936. Franciszka Roztworowicza. w nocy napadu i rabunku w sklepie Iwana Zechmana. Niestety i one były wykorzystywane przez nacjonalistów. 17 „Głos Brzeżański” nr 11 z 15 VI 1936 r. Hryniewicz. których zaangażowanie w działalność antypolską było szczególnie dotkliwe i niosło największe spustoszenia moralne. Wywołało to wśród miejscowych Polaków skrajne oburzenie17. rohatyńskim”. dr. Teodor Kurka. inicjował mordy i napady rabunkowe na cele organizacji. kilku zaagitowanych przez nacjonalistów pastuchów podpaliło ogrodzenie domu osadnika Józefa Repskiego w Krzywem.

Dnia 11 VIII 1937 r. 33 Komański H. naładowany prochem strzelniczym i zaopatrzony w tlący się lont. 26 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 18 z 15 IX. Brzeżany wchodzili uzbrojeni w karabiny i rewolwery ludzie. na karę bezwarunkowego więzienia 2 miesięcy 24 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1937 r. W numerze tym na s. Morderców złapano31. „Na Rubieży” nr 44/2000. 26 XII 37 w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia został zamordowany Polak . W nocy z 7 na 8 listopada 1936 roku nieznany sprawca rzucił w Pukowie przez okno do mieszkania nauczycielki Zofii Makojd i pod dom nauczyciela Izydora Kostyszyna ładunek wybuchowy. że ośmielił się wracać z Brzeżan do domu w mundurze strzeleckim. zamieszkałym w Taurowie. pow. znany działacz OUN został na poczatku okupacji niemieckiej starostą w Brzeżanach prowadził w czasie okupacji nadal silną antypolską działalność. Rozprawa odbyła się w dniu 26 II 1938 r. 28 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 17 z 1 IX 1938. że sprawcą był Iwan Połoch zamieszkały w gromadzie Puków.. pod groźbą śmierci. Siekierka Sz. zostali pobici przez ukraińskich nacjonalistów w Podhajcach ułani (Wiktor Żabiński i Józef Olszański).in Łapszynie. 29 Broniący w tym procesie oskarżonych adwokat ukraiński dr Franc Babiak.129. W domu Rusina Dymytra Hałasy doszło do zajścia. Oprócz tej akcji od roku 1937 nasilały się też napady i mordy dokonywane na Polakach. We wrześniu 1938 roku członkowie OUN usiłowali uniemożliwić dzieciom szkolnym wyznania greckokatolickiego pójście do szkoły państwowej w kilku wsiach. Z Brzeżan przybyło kilkunastu przedstawicieli polskich 30 Był to znany polski działacz społeczny na tym terenie. ale nawet się wzmogły. a Pawła Zagrobelnego na lat 5 więzienia. dotkliwie pobili w lesie członków Związku Strzeleckiego (Józefa Rzedkowskiego. s. Rusin usiłował odebrać broń jednemu z napastników i został ranny. za bezprawne posiadanie i przechowywanie broni palnej typu wojskowego. 31 Pisano o tym w „Głosie Brzeżańskim” nr z 6 z 18 III 1938. 23 Aresztowani byli już znani wymiarowi sprawiedliwości. Brzeżany. m.5 roku więzienia. pozdzierali im i zabrali polskie orzełki z czapek28. s. Sąd skazał też Hryńka Kozaka. Jakuba hr. 5 maja 1937 roku członkowie OUN (Michał Pańkow. Leśniki. Adolf Czuba30.. pozostali napastnicy zbiegli23.Rusina25.społecznik i pracownik ISL w Żołnówce – Józef Onuszczak. Bardzo niepokojące było narastające z biegiem lat zjawisko napadów i terroryzowania polskich nauczycieli przez nacjonalistów ukraińskich24. Czynu tego dokonał Ukrainiec. Rodzice obawiali się bowiem spełnienia pogróżek terrorystów27. Michała Zacharkowa i Michała Łenkiego) z Rohatyna. napady terrorystyczne na terenie Brzeżańszczyzny nie tylko nie ustały. sporządzony w łuski naboju artyleryjskiego. s. Półtora roku wcześniej nieznani sprawcy podpalili jego dom. Franciszek Rokosz z Żornisk – Leśniki.630-631. Wierzbowie.Ciężko rannego Wiktora Żabińskiego odstawiono samolotem do szpitala wojskowego we Lwowie. Informacje na temat tej zbrodni znajdują się też w: Komański H. Zostawił żonę i pięcioro małych dzieci. 25 Sąd Okregowy w Brzeżanach skazał sprawcę zamachu Iwana Połocha na karę 1. przed sądem okręgowym w Brzeżanach. Ludobójstwo…. Tarczuk Michał z Żornisk gm. Potockiego. bijąc ich i niszcząc ich towar. Manifestacyjny pogrzeb odbył się na cmentarzu w Litiatynie. zamieszanego w tę sprawę. który w ten sposób chciał pozbyć się z Pukowa nauczycielki Polki i lojalnego wobec państwa polskiego nauczyciela . zamieszkałego w Potutynie. Z kolei 13 września 1938 roku między godziną 10 a 22 do kilkunastu domów w Krzywym pow. Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 III 1938 r. po udzieleniu pomocy pozostawiono domowej opiece. a z początkiem 1939 roku spalili zabudowania gospodarcze Tomasza Kozakiewicza (cudem uratował się z rodziną) w tej samej miejscowości33. Sąd Okręgowy w Brzeżanach skazał Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca na kary więzienia po 10 miesięcy. Młodzież ukraińska zaatakowała budki kramarzy. Na skutek zastraszenia w dniu 14 września do szkoły w Krzywym przybyło kilkadziesiąt dzieci mniej niż zwykle. aby przemocą usunąć nieukraińskich handlarzy..25. dozorca lasów Fundacji im. 26-27 znajduje się obszerna relacja Bronisława Lenartowicza opisująca wieś i panujące w niej stosunki mniejszościowe. 1938 roku. od kuli zginął w Taurowie 36-letni dróżnik powiatowy i komendant miejscowego oddziału Związku Strzeleckiego. Wszyscy oskarżeni zostali skazani na 8 miesięcy więzienia29.którzy rozpoczęli agitację wśród ludności ukraińskiej. Na mocy wyroku Michała Borobija (za własnoręczne zabicie ofiary skazał na 12 lat więzienia. Brzeżany. 32 Do pobicia doszło gdy ułani zgłosili się do nich w celu przygotowania kwater dla zakwaterowania żołnierzy. nie zdążywszy nawet całkowicie odbudować zniszczonego gospodarstwa i zabezpieczyć bytu rodziny..Polaka z Taurowa. 27 Patrz „Głos Brzeżański” nr 20 z 13 X 1938 art. Prokurator okręgowy w Brzeżanach przygotował akt oskarżenia przeciw Michałowi Porobujowi. Każdą wolną chwilę poświęcał pracy w Związku Strzeleckim i lokalnym wiejskim organizacjom.129 i relacja Bronisława Lenartowicza s. 12 13 . Dnia 2 VIII 1937 został pobity w lesie kolejny członek Związku Strzeleckiego. Iwan Hawryłow i Stefan Kedyński) z miejscowości Leśniki pow. sołtysa . Przeprowadzone dochodzenie ujawniło. Czynu tego dokonali Andrzej Kramarczuk i Jarosław Kramarczuk z Podhajec32. Zginął. napadli. Przy zasądzeniu tak niskich wyroków za morderstwo. Ładunki nie wybuchły dzięki przypadkowi i ugaszeniu ich w porę. Ludobójstwo…. Po tym fakcie napastnicy zbiegli. Policji udało się ująć tylko dwóch sprawców Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca z Koniuch. zaś Józefa Olszańskiego. Stryhańcach 26. w 1938 zamordowali Pawła Sabinę. działacza Kółka Rolniczego w Taurowie. W połowie 1937 roku bojówki OUN zabiły Jan Papugę. którzy zakazywały rodzicom posyłania dzieci do szkoły polskiej w Krzywym. OUN dopuszczała się też agresji wobec polskiej szkoły w ogóle. W nocy z 22 na 23 czerwca 1937 r. Michałowi Zagrobelnemu i Pawłowi Zagrobelnemu. Siekierka Sz. Wystarczającym powodem do napaści było to. Iwan Przyjdun. „OUN nie śpi”. Pawła Zagrobelnego (za współudział) na lat 8.

W połowie stycznia 1939 doszło w powiecie brzeżańskim do krwawych zajść. wieczorem w Urmaniu pow. starając się osłonić Polaków z Rohaczyna. jaką zamierzali urządzić Ukraińcy na mogile.. mimo że o jej rękę starali się zamożni Ukraińcy. która swoje dzieci bez względu na płeć wychowywała w duchu polskim. 39 „Niebo i piekło mojej ziemi” s. że jeden z prowidnyków UPA w czasie okupacji. zidentyfikowało na kresach religię z narodowością.642 i 134. Był to więc akt zemsty38. na zarządzenie władz robotnicy przystąpili do jej usunięcia. Z kolei 25 listopada 1938 roku podpalono. Na wsi wobec przewagi elementu ukraińskiego i dramatycznego terroryzowania elementu polskiego. Jeszcze jeden to dowód na zbrodniczość formacji UWO-OUN.Wsi39. W Leśnikach k. Nastąpiła eksplozja zakopanej w „mogile” bomby. Dotyczyło to cichej walki jaką toczyli ukraińscy duchowni o chrzczenie polskich dzieci rodziców obrządku rzymskokatolickiego w cerkwiach. zastępcę wójta z Leśnik. art.flagi. polskie godło państwowe zostało porąbane.. ze starostą Tadeuszem Jarostem na czele.35 Na szczycie takich mogił wbijane były krzyże a na nich kartki w języku ukraińskim: „Śmierć temu kto mogiłę rozrzuci”. 35 „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1938 r. W czerwcu 1938 został zabity przez bojówkarzy OUN z Żukowa polski gajowy o nazwisku Borek36. Bohdan Narajewski z miejscowości Rohaczyn koło Brzeżan był zamieszany przed wojną w zamordowanie polskiej rodziny Rokoszów mieszkających przy drodze do Brzeżan i leśniczego Gawrona z Rohaczyna. Cztery osoby zostały ciężko ranne i odwieziono je do szpitala w Podhajcach. Społeczność polska wydała odezwę wzywającą do stworzenia funduszu na rzecz pomocy osieroconej rodzinie. brzeżańskim”. Obiektem ataku stał się leśniczy. W stanie bardzo ciężkim został odwieziony do szpitala w Brzeżanach. Gdy wchodzili do lasu zostali zaatakowani przez 2 uzbrojonych w rewolwery mężczyzn krzykiem „ręce do góry”.. ochrzczonych 14 15 . asymilacja ta następowała zdecydowanie w kierunku ukraińskości. 34 „Głos Brzeżański” nr 1 ze stycznia 1938 r. Mimo ran leśniczy ostrzeliwał się z browninga czym spłoszył sprawców napadu. s. żądnych krwi towarzyszy z UPA nic już nie uchroniło to jednak ludności przed wymordowaniem przez bandytów w kwietniu 1945 roku.. gdzie 17 dzieci stanowiło ogromny ubytek dla polskości42. Pierwszą z nich usypano na placu gromadzkim w środku wsi w Uwsin koło Brzeżan. Kolejnymi akcjami OUN było sypanie „mogił Polski” w wigilię greckokatolickich Zielonych Świąt 1938 roku. raniąc lekko kilka osób. Siekierka Sz. Zamordowany osierocił żonę i dzieci i pozostawił ich bez środków do życia. Przykładem była wieś Olesin. 42 Oto wykaz dzieci rodziców polskich obrządku rzymskokat. brzeżański. grupa wyrostków napadła i pobiła szofera Wydziału Powiatowego w Brzeżanach. zaś w kościele narodowości polskiej. Lawirował między obu stronami. Mimo. Także jesienią 1938 roku na drodze między Budyłowem. W odwecie tłum zaczął wybijać szyby w miejscowej polskiej szkole i zaatakował przybyłych na miejsce policjantów.syn Ukraińca i Polki ten splamił się jeszcze mordem na rodzinach żydowskich stanął w obronie polskich mieszkańców Rohaczyna przed obca upowska bandą w marcu 1944 roku. Kiedy leśniczy sięgnął po swoją broń napastnicy zaczęli do niego strzelać raniąc go ciężko kilkakrotnie. Do takich „mogił” wkładano często polskie symbole. Czyny takie w większości pozostawały bezkarne. „kradzież polskich dusz”. 37 Komański H. „Niebo i piekło mojej ziemi” Żołnowskiego autorka znalazła informacje o tym.. Na porządku dziennym była też tzw. Szofer w obronie własnej wystrzelił z rewolweru. Zjawisko to opisywali redaktorzy na łamach „Głosu Brzeżańskiego”. że Narajewski. po południu. 14 stycznia 1939 bm. Można mówić o swoistym „polowaniu” nacjonalistów ukraińskich na czynnych społecznie Polaków. synowie ojca. Siekierka Sz. Do kolejnego zamachu doszło 17 X 1938 r. Kazimierza Pączko. Żona Tybija była Polką. Ludobójstwo…. Proceder ten miał miejsce szczególnie często tam gdzie nie było kościoła. czyli wcześniej najprawdopodobniej znaczący członek OUN. Taką samą mogiłę usypano tej samej nocy na Łysoni koło Brzeżan.111. Ludobójstwo…. Kilku oprawców zadało mu tępym narzędziem kilka uderzeń w głowę. relacja Józefa Tomaszewskiego. podobnie jak przypadki strzelania zza płotów pod osłoną nocy 41. zastali budynek szkolny bez szyldu. Tych którzy nie chcieli mordować polskiej ludności –mordowano bez litości.. a Płotyczami skrytobójczo zamordowano 32-letniego komendanta Związku Strzeleckiego z Budyłowa. Brzeżan dokonano napadu na Józefa Jędrzejewskiego. 36 za: Komański H. a córkę wydała za biednego Polaka na dodatek działacza polskiego. 40 „Głos Brzeżański „ nr 2 z 15 I – Krwawe zajścia w powiecie Brzeżańskim 41 „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 II 1939 r. Czasami energiczniejsze utrzymywały jednak w domu ducha swojej narodowości. 60 kop zboża. i na s. orzełki itp. Rusina z Dubszcza. Ciężko rannego leśniczego odstawiono do szpitala w Brzeżanach. Sytuacja taka miała miejsce w wielu 38 „Głos Brzeżański” nr 1 I 1939. a napis zamazany błotem. 30 kóp słomy i narzędzia gospodarcze wartości około 3000 zł. przeto dzieci chrzczone w cerkwi uznawano za przynależne do narodowości ukraińskiej. którzy przyjechali do szkoły z odczytem. zagrodę Teodora Tybina. W książce pt. a uciekła do lasu40. Ci ostatni zmuszeni byli do użycia broni. Ponieważ duchowieństwo zwłaszcza gr. „Bomba w mogile pod krzyżem”. „Hajdamacy znowu hulają. Kiedy został zamordowany przez swoich. pt. W małżeństwach mieszanych córki były z reguły chrzczone w obrządku matki. na skutek czego spłonęła stodoła. „Nawet szkołom nie darują”. 37.znowu polała się krew polska w pow. Szyld zerwali wandale. Gdy tuż przed manifestacją. W Wymysłówce 4 stycznia 1939 roku referenci oświatowi. również z materiałami wybuchowymi w środku.– kat. W połowie 1938 roku został zamordowany na drodze między Koniuchami a Kuropatnikami miejscowy listonosz powracający z Brzeżan37. Takie „mogiły” sypano też po roku 1939 i urządzano symboliczne „pogrzeby Polski” z tańcami i zabawą.. ze wsi Olesin. Relacja Stanisława Osieckiego.organizacji społecznych.34. prawdopodobnie benzyną. Jan Wiekopolski z Koniuch i dozorca leśny. zabijając jednego z napastników o nazwisku Kohuta. O tym i kolejnych napadach i mordach donoszono w kolejnych jesiennych numerach „Głosu Brzeżańskiego”.

art. liczne związki mieszane i nie do końca określona po latach niewoli świadomość narodowa. Michał Misiurka 1930. w cerkwi. przy drodze Brzeżany – Leśniki – Kurzany . Wydarzenia te miały swój straszliwy epilog w styczniu 1944 r. uzbrojonych w sztachety i drągi. Od początku roku 1939 można było zaobserwować na Brzeżańszczyźnie regularne przygotowania do antypolskiego powstania. relacja Michała Lipińskiego s. „Tajemnicze sygnały świetlne”. W toku dochodzenia organa PP przekazały władzom kilku parobków ukraińskich z Kozówki i Gaiku Szybalińskiego46.wioskach na tym terenie. Tym razem nie było go. Michał Martynowski 1929. art..dywersantów ukraińskich przeszkolonych przez Abwehrę w celu zorganizowania antypolskiej dywersji na wypadek wybuchu wojny48. 1 K. we wsi Poruczyn k. oskarżonemu o zbrodnię stanu z art. aresztowano 18 nacjonalistów ukraińskich i osadzono ich w Berezie Kartuskiej (Głos Brzeżański” nr 6 z 15 II 1939 r. Józia lat 11. ale nie wpływało to znacząco na poprawę stanu bezpieczeństwa w powiecie45. 43 Według opisu świadków (informacja zawarta w „Głosie Brzeżańskim”). 97 par. 1923. ale niewykluczone. W wyniku strzelaniny raniono cztery osoby. Jan Martynowski 1925. w wyniku której wymieniony został skazany na 3. Polaka. że na zjawisko to nakładały się inne czynniki jak: stały terror w stosunku do Polaków. W tym czasie w powiecie brzeżańskim. a swój punkt kulminacyjny osiągnął we wrześniu roku 1939. Miron Kuropatnicki 1938.ojciec był Polakiem. i same pogrzebały zmarłego. brzeżańskiego. Stefana Melnyka z Dubszcza i Omaliana Łapuńka z Potutor. W miesiącach bezpośrednio poprzedzających wybuch wojny dokonywano wprawdzie licznych aresztowań członków OUN za prowadzenie działalności wywrotowej. Teodora Łupynosa z Potoku. 38 kółek „Ridnej Szkoły” oraz jej związek powiatowy. 59 czytelni „Poświty” wraz z filiami. 632 i na s.. W nocy z 31 I na 1 II patrol policyjny (dwie osoby). że miały one miejsce i wcześniej. Stąd też nazwiska czysto polskie stawały się własnością elementu ukraińskiego np. mordu dokonano już we wrześniu 1939 r. „Jeszcze im w głowie OUN. natknął się na grupę ok. Buszcza („Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Brak danych uniemożliwia dokładne określenie celu owych sygnalizacji. Zawieszono. Terror bynajmniej nie ustał. Miejscowi ukraińscy mężczyźni odmówili udziału w pogrzebie. Rannych odwieziono do szpitala w Brzeżanach. Anna Lasota 1935. Wasyli Kuropatnicki 1932. Jan Kuropatnicki 1932. Leon Krzyżanowski 1928. w Kaju . a gdy kondukt przybył na cmentarz. Nadbużańskiego Podlasia okupacyjny dzień powszedni 1939-44. dominacja gospodarcza ukraińskich kooperatyw. 30 uzbrojonych parobków ukraińskich. Macieja Lipińskiego z żoną (lat 60). W czasie gdy kondukt przechodził. 23. Ale jeśli zważymy. na szczęście niecelnych. „Manewry ukraińskie w Szybalinie”. 16-letniego Edwarda Kawalca. Wyrok w procesie OUN”). Posterunkowi też użyli broni palnej. Helenkę lat 5. przytoczone w „Głosie Brzeżańskim”: Leon Martynowski. ur. Wtedy ponownie napadnięto na dom Michała Kinala. Wieś Sarańczuki była prawie cała ukraińska. 16 17 . Przy rannych znaleziono karabiny i rewolwery. art. straty polskości były na tych terenach niewątpliwie ogromne. 7 placówek „Orłów” oraz szereg oddziałów „Ukraińskiej Akcji Katolickiej”. 20-letniego Jana Woźniaka i 25. przechodząc obok lasu Topieliska k. koło gospodarstwa jednego z Ukraińców.dywersyjną zaobserwowali świadkowie wiosną 1939 – było to przekazywanie między zgrupowaniami dywersantów sygnałów świetlnych w postaci rakiet lub balonów świetlnych.sportowe „Sokił”. 28 kółek „Sojuzu Ukrainok” wraz z filią. Leon Kuropatnicki 1914. Władze podejmowały też inne działania zmierzające do przywrócenia normalnych warunków życia. Kobiety przyniosły z domów sznury i łopaty. Michał Kuropatnicki 1922. Dnia 1 maja 1939 r. nie zastał tam grabarza. których dotkliwie pobili. 44 Komański H. Turkowski Roman zam. więc oprawcy ograbili gospodarstwo i spalili żywcem całą rodzinę: żonę Teklę... Brzeżany). Stefan Kuropatnicki 1914. aby zapobiec aktom przemocy.K. chłopcy usypali wcześniej mały kopiec wymachiwali prowizorycznie zrobionym z gałęzi krzyżem w kierunku idącego konduktu. Według innej wersji. Ofensywa antypolska toczona była przez cerkiew na wielu polach. Siekierka Sz. trzech chłopców przebranych w stroje błaznów naśmiewało się ze zmarłego43. z powodu prowadzenia antypolskiej działalności. 47 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939. Jana Zawadzkiego. syn od chwili ochrzczenia w cerkwi stawał się Ukraińcem o nazwisku polskim. art. Kinal bronił się i prawdopodobnie zranił napastnika44. odbywających nocne ćwiczenia.. z Brzeżan. W maju 1939 roku w Poruczynie gm. Ludobójstwo…. Taka sytuacja panowała tam od kilkudziesięciu lat była by dla narodowości polskiej bardzo niekorzystna. 48 Lewandowska St. Gaiku Szybalińskiego. Maria Kamińska 1929. 9 oddziałów „Łuhu” wraz z zarządem. tak że zwłoki niesione były przez kobiety. 45 Aresztowano członków OUN: Osypa Barana inż.Podwysokie i w okolicach wzgórz za Leśnikami i za Rihaczynem47. Grzegorz Kuropatnicki 1938. który na polecenie nieznanej osoby opuścił cmentarz. Warszawa 2003.Michała Kinala. matka Ukrainką. Bohdan Martynowski 1937. Nie tylko w życiu doczesnym. którzy wezwani do zatrzymania się i porzucenia broni. Leona lat l4. 30 kółek „Silskiego Hospodara” wraz z filiami.5 roku więzienia i pozbawienie praw obywatelskich na lat pięć („Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V 1939 r. a jedna zginęła. że w tym okresie na terenach wschodniej Polski zrzucano skoczków . Akcję szkoleniowo . Wprawdzie opisy dotyczą zrzutów skoczków na początku września 1939. Sprawców pobicia aresztowano i oddano do sądu grodzkiego w Kozowej. „Do Berezy z Brzeżan”. Włodzimierz Martynowicz 1933. 16-letniego Piotra Latonia. W dniu 20 stycznia 1938 roku odbywał się opisany przez „Głos Brzeżański” pogrzeb mieszkańca miejscowości Sarańczuki (pow. W niedzielę 11 I 1939 roku w godzinach wieczornych 4 młodych Ukraińców.letniego Tadeusza Jelitę. 25). ale z wielu źródeł można się domyślać. zasypali patrolujących posterunkowych gradem kul. synowi Michała i Ahafji lat 27 zamieszkałemu w Dworcach pow. 46 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1939. popełnioną przez należenie do OUN. Buszcze napadnięto na miejscowego sołtysa Polaka . Posunięcia te były jednak spóźnione. strzałów. odbyła się w Sądzie Okręgowym w Brzeżanach rozprawa karna przeciwko Iwanowi Woronie. 2 stowarzyszenia gimnastyczno . Józef Kuropatnicki 1920. napadło na idących z Bartoszówki do Kalnego na zabawę strzelecką Polaków: 17-letniego Wojciecha Katę. Oddano do niego kilka.

. 131: 3 marca 1938 r.Karola Woyciechowskiego52. W chwilę po tym znajdujący się na podwórzu przodownik Zieliński usłyszał 2 strzały. kultywować swoją mowę i kulturę podczas.. gdyż sypiały się na nią kamienie i przezwiska. kilku polskich chłopców z Szybalina wybrało się do pobliskiego lasu. Nieznany osobnik korzystając z zamieszania zbiegł. 56 ibidem. Powtarzały się wypadki terroryzowania dzieci i młodzieży polskiej przez wyrostków i mołojców ukraińskich. Dnia 16 kwietnia o godz. śpiewu. 53 „Głos Brzeżański” nr 10 z 15 V 1939 r. tego samego dnia wieczorem podpalono stajnię Jana Wijatyka. Dnia 27 lutego 1939 roku wieczorem. 3 zamki karabinowe i inne części uzbrojenia. Przebieg zdarzeń był następujący: W chwili gdy patrol policyjny z Budyłowa (pow. zabraniano mówić po polsku. a gdy podbiegł bliżej ujrzał wybiegającego ze stodoły bez karabinu posterunkowego Karkosza. 55 ibidem.żółtą na budynku szkoły powszechnej w Wulce i zabili psa kierowniczki szkoły Marii Gołąbkowej54. Danyłą Pykałą: pościg doprowadził do wytropienia bandyty w chacie niejakiego Nazarewicza w pobliżu Wymysłówki. art. jak by nie było kraju. podpalono równocześnie trzy sterty ze zbożem należące do właściciela majątku w Litiatynie . Swoiste to pojmowanie nadużywanej propagandowo „krzywdy ukraińskiej”.. który na widok policjantów rzucił się do ucieczki. gdzie zostali napadnięci i pobici przez wyrostków ukraińskich. Na Polaka Pawła Sabinę (lat 36) idącego przez wieś Turów pow. Ludobójstwo…. około 100 sztuk naboi. 58 Ibidem. „10 godzinna walka z bandytą w Wymysłówce. którzy chcieli ocalić ludność polską tych terenów od wynarodowienia. zamordowany został w sposób skrytobójczy przez członków OUN trzema strzałami z rewolweru komendant PP z Urmania Witalis Kogaczewski49. art. wiązania i częściowo belki. art. Zabójcą okazał się Jarosław Bojko z Hinowic.. 3 marca 1939 r. art. „Tryzub na szkole w polskiej wsi”. członka Związku Strzeleckiego. art. art. Policjanci osaczyli go w stodole gospodarza Romana Sitki. zamordowny przez bojówkarzy z OUN Kogaczewski Stanisław komendant posterunku PP w Urmaniu (Mordu dokonano w Dryszczowie w domu miejscowego sołtysa). Polaka zamieszkałego w Dryszczowie51. którzy nie chcieli służyć pomocą nacjonalistom53. „Śmiertelne pobicie”. Ich obecność i panowanie nad terenem było też coraz bardziej widoczne. Polaka. oddalone od siebie 200-300 kroków „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. rzekomo prześladowanej. Dnia 8 marca wybito kamieniami 5 szyb w oknach Jana Misiurki. W międzywojniu w Polsce w ludność ukraińska mogła bez przeszkód.. u podejrzanych znajdowano coraz więcej broni. powracającego wieczór ze sklepu Kółka Rolniczego56. „I w Wymysłówce czerwony kur”. 52 Spalone sterty znajdowały się w polu. Justyna i dzieci poranione zostały kamieniami55. Na miejsce wypadku przyjechała komisja śledcza. któremu z ust sączyła się krew. przygotowywała obchody państwowe czy przedstawienia. Tak było np. Będąca w tym czasie w mieszkaniu żona Misiurki. Warto w tym miejscu uczynić pewną dygresję. 59 Przebieg zajścia był według opisu następujący: Przechodzący patrol policyjny spotkał na drodze koło Złoczówki powiat Brzeżany nieznanego osobnika. Policjant Preisner zginął bohaterską śmiercią”. „W Trościańcu podpalają”. 60 „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 lipca 1939 r. A więc to nie Ukraińcy. 50 „Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V1939 r. Takie właśnie fakty znajdujemy na łamach polskiej prasy brzeżańskiej roku 1939. Do stodoły wkroczył posterunkowy Karkosz. Spłonął słomiany dach. art. 54 „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. W chwili ujęcia miał przy sobie naładowany niemiecki automatyczny pistolet „Steyer”50. 10-letniemu synowi gospodarza Pohyłego połamano kijami nogę57. Preisner. „W Olesinie napadają Polaków”. Śmiertelnie poraniony. W dniu 9 marca w Wymysłówce oddano strzały do Michała Fedorowskiego. Nie sposób sobie wyobrazić jak w takich warunkach pracowali polscy nauczyciele. Posterunkowy Karkosz przebiegł jeszcze około 30 metrów i padł martwy na podwórzu. Siekierka Sz. Oto kilka następnych przykładów. zatrzymanego 20 marca w Posuchowie. Były to nowe akty terroru OUN. Polska młodzież i dzieci zbierająca się w szkole po południu gdzie pod okiem nauczycielki uczyła się mowy polskiej. 16 stycznia nad ranem podpalono zabudowania Hilarego Procyka w Trościańcu. kierując swe kroki między zabudowania wiejskie. W trakcie akcji zginął kolejny policjant. Brzeżany) pod komendą przewodnika Skóry zbliżył się do kryjówki 18 19 . Policja znalazła u niego dwa karabiny austriackie „manlichery”. s.. Od stycznia 1939 roku rozlała się po powiecie fala podpaleń polskich zabudowań. zmarł w godzinach porannych58. mieszkańca Olesina. „Zwyrodnialcy”. kierownika sklepu Kółka Rolniczego w Wymysłówce. „Zabudowania Polaków płoną”. art. z Tarnopola60. Ogień powstał w rogu domu. członka OUN.. 51 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939 r. Pogrzeb zamordowanego posterunkowego śp. Tak było w przypadku Teodora Harbuza. zabierając karabin zabitego posterunkowego. 2. „Znowu kur OUN”. 5 VII 1939 koło Złoczówki został zamordowany posterunkowy Roman Karkosz lat 2559. W trakcie rewizji. szczególnie koło czytelni „Poświty”. W przededniu wojny w szczególnie trudnym położeniu znalazła się ludność polska we wsiach większości ruskiej. we własnym. nie mogła bezpiecznie wrócić w do domów. a Polacy na Brzeżańszczyźnie byli terroryzowani i zastraszani. art. we wsi Rybniki. Posterunkowy 57 „Głos Brzeżański” nr 12 z 15 czerwca 1939 r. W nocy z 8 na 9 marca nacjonaliści ukraińscy wywiesili ukraiński tryzub oraz chorągiew niebiesko . Zmarły był rodem z ziemi radomskiej.20 nad ranem stanęła w płomieniach chata Pawła Fedorowskiego.. Wkrótce potem miejscowość Wymysłówka stała się widownią dramatycznej walki policji z mordercą. „Napad na działacza polskiego w Wymysłówce”. 49 Komański H. bez narażenia się na napaść ze strony tejże ludności ukraińskiej. Nagminne było też wybijanie szyb i terroryzowanie tych Ukraińców. gdy młodzieży polskiej w wielu wsiach mieszanych. Romana Karkosza odbył się w Pauczy Małej.. Dnia 18 maja 1939 r. Polaka. Brzeżany napadło kilku nieznanych osób zadając mu z tyłu kilka uderzeń w głowę oraz kilka pchnięć nożami.

przeniesiony został do szpitala w Brzeżanach. grzebano w obejściach. A były to zbrodnie dokonywane na skale masową. z magazynów wojskowych i na poligonach ćwiczebnych. Wtedy komendant Dugiełło i starszy posterunkowy Kołodziej wdarli się do chaty i wrzucili do wnętrza zapalone snopy. Jak wynika z analizy „Głosu Brzeżańskiego”. 10 godzin przypatrywał się. gdyż często w sposób jawny wyrażał się o nich lekceważąco. w sądzie okręgowym w Brzeżanach. Na powyższej notatce kończą się oficjalne doniesienia o terrorze ukraińskim stosowanym wobec Polaków w Brzeżańszczyźnie. ten. która odbyła się dnia 16 czerwca 1939 r. zakopywano na polach. Hryńka Dudzę.. Walce. która trwała ok. lat 2761. włodawskim rozpoczęły dywersyjno . a bywało że kradziono.) W akcjach przeciw Polakom posługiwano się ukraińską policją pomocniczą . Dokument został autorce udostępniony przez jednego z ostatnich żyjących członków lwowskiej organizacji AK Jana Surę. kładąc go trupem na miejscu. Zaalarmowane zostały oddziały policji z Brzeżan i Tarnopola. policji. którzy 10 września wylądowali na spadochronach w lasach zachodniego Podlasia. przeprowadzający przypadkowo inspekcję jednostek policyjnych w woj. Polska ludność czuła się bezradna. gdy tylko Niemcy zajęli Włodawę. Broń przysyłano z Niemiec. lat 22.. Bandyta zeskoczył ze strychu i zabrał zabitemu rewolwer służbowy. Wieczorem ukraiński nacjonalista napadł po raz kolejny w Rybnikach na przechodzące przez wieś polskie dzieci i pobił kilku chłopców. Pukała dobrze ukryty na strychu nie dał się jednak wypłoszyć i zasypał Preisnera gradem kul. Tak też było w nocy z 4 na 5 lipca 1939 roku kiedy do mieszkania Stefana Knata Rusina (sprzyjającego Polakom) wtargnęło dziewięć nieznanych osób.. który w biały dzień został postrzelony w pierś przez nieznanego sprawcę i po kilku minutach zmarł. Dowiodła tego kolejna rozprawa karna.. oskarżono o dostarczanie broni i amunicji dla członków OUN na teren powiatu brzeżańskiego. Wydarzenia takie mogły mieć miejsce.rekrutowaną spośród ukraińskich nacjonalistów (. nie było już sposobu na poskromienie Ukraińców. Wprawdzie czasami udawało się władzom ująć członków OUN.. zaczął strzelać i ugodził w pierś starszego posterunkowego Pierzchałę (przeżył. kobietach i dzieciach nie są do dziś przebadanie i opisane przez badaczy.Preisner osierocił żonę i czworo dzieci. Tak OUN wymuszała posłuch. Sygnał do rozpoczęcia akcji dywersyjnej dało przybycie grupy agentów Abwehry. Ubraną w biało . które otoczyły dom.) Już w połowie września 1939 roku w pow. zaczęli przeprowadzać aresztowania i rozstrzeliwać Polaków oraz Żydów w mieście. 61 Morderca oddał do Wolańskiego w jego mieszkaniu cztery strzały rewolwerowe. tarnopolskim. więc muszą cierpieć we własnym państwie”. zaopatrzony w pancerz kuloochronny. Numer 16 z 15 sierpnia 1939 r. W miejsce jednego aresztowanego młodego terrorysty pojawiało się zachęconych jego brawurą kolejnych trzech. Bohater ten zawinął sobie głowę płachtą by go nie poznano. Takie było tło napadu z 8 maja 1939 r. Został on skazany na 3 lata więzienia. a w późniejszym okresie zasilili niemiecka administrację (. mordowali pojedynczych żołnierzy. Bandyta przedostał się wówczas do kuchni i tutaj dosięgła go kula komendanta Dugiełły. Ażeby wypłoszyć bandytę z jego kryjówki starszy posterunkowy Preisner. polskich uciekinierach. OUN-owcy współpracowali aktywnie z dywizją von Schweppebburga i już 16 września. Wymordowano tam 30 osób. których wyraźnie drażniło używanie przez polską młodzież ojczystej mowy.terrorystyczną działalność bojówki OUN . Wiadomości o masowych mordach dokonanych we wrześniu 1939 roku na cofającym się wojsku polskim. z których dwie były uzbrojone w rewolwery i przemocą uprowadzili jego zięcia.. ponieważ w rękach nacjonalistów było coraz więcej broni. bandyty. Hryńka Stasyszyna (Rusina lat 23). członka OUN z Żukowa. Na prowincji ginęli też ci Rusini . Pogrzeb odbył się Tarnopolu.Ukraińcy. W Ułanówce nacjonaliści z niewiadomych przyczyn zabili strzałami w głowę Stefana Dziduszkę. gdzie jeszcze tego samego dnia zmarł. przenikała z państw ościennych. którego zwłoki znaleziono w dniu 7 lipca 1939 r. „drogą wywiadu z wiarygodnych źródeł”62. 20 21 . ale jest ich za mała garstka. Tak zginął skrytobójczo zastrzelony początkiem czerwca 1939 roku w Wulce gajowy gromadzki Prefyn Wolański. Tego dochodzenia polska policja już nie ukończyła. ale ich ideologia została już tak skutecznie zaszczepiona Ukraińcom. Ostatnią informacją przed wybuchem wojny jest doniesienie o skrytobójczym morderstwie dokonanym w Augustówce na Iwanie Kostiuku.. że starcie to przypominało walkę z cieniem. w zbożu koło Wymysłówki. Oto kilka opisów charakteryzujących pierwsze miesiące wojny: „. a ich ciała topiono w bagnach. skupywano ją. Śmiertelny pocisk trafił Preisnera w skroń. został później udekorowany za bohaterstwo przez władze państwowe). jest ostatnim numerem „Głosu Brzeżańskiego”. bo sprawcy poprzednich nie zostali w ogóle ukarani.terroryści ostrzeliwali tabory.. którzy nie chcieli popierać nacjonalistów.Przeciwko Polakom występują ukraińscy i niemieccy koloniści. Polacy tutejsi skomentowali to następująco: „gdyby ich było więcej wymierzyliby sobie sami sprawiedliwość. Ukraińcy prowadzili działalność szpiegowską i dywersję. dobijali rannych. Ciężko raniony w głowę. ukryty na strychu. Napady na młodzież polską nie ustawały. Zabity był znienawidzony przez nacjonalistów ukraińskich. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przez polskie podziemie.czerwone szmaty słomiana kukłę podpalono i ciśnięto do Bugu „na wiecznu zahubu” (. Popi i zakonnicy z monastyru św.) We wrześniu 1939 Ukraińcy dokonali pogromu ludności polskiej w Żukach i Połoskach. 62 Tak określili to sami autorzy członkowie AK. Częśc z nich odnalazła autorka w opracowaniu pt. główny generał Kordian Zamorski. Onufrego w Jabłecznej odprawili w październiku 1939 nabożeństwo w trakcie którego urządzono „pogrzeb Polski”. wszedł do wnętrza chaty i rzucił granat z gazem łzawiącym.

Biłgoraju. w książce pt...) dwory polskie padają pod rabunkiem ukraińskiego chłopa. W dwu wypadkach widziałem w rowie jaworowskim polskich żołnierzy . ks. 66 Warszawa 2012. wybuchła z całą siłą we wrześniu 1939 roku. trzymając na ręku córeczkę. Zażądałem podwód. prokuratorów. I-A-c/2. Jaworowa. stosy koców. W Horodle rozmawiałem z porucznikiem kawalerii. spotykając jeszcze raz wyżej wspomnianą grupkę Ukraińców. „sprawiedliwość” wymierzali sami chłopi.Kiedy wojska bolszewickie (we wrześniu 1939 roku) zalały dużą część naszego kraju (. 22 23 . Nowosada (sygn. Ukraińcy i Żydzi stanowią główny korpus administracji sowieckiej. ruszyliśmy ku Włodzimierzowi. kupców. Kowla. „Lwowska noc” autorstwa Wiesława Helaka 66 Rozkaz mordowania Polaków wydany został w miastach. „. oficerów. Szereg przywódców ukraińskich zasiadła w okręgowych władzach sowieckich i realizowała ofensywny plan ukraiński. na przestrzeni od Iłży do Rejowca. zespół SN. jako komuniści. instytucja bynajmniej nie tylko do spraw opieki społecznej (. oprócz zatrzymanych przez nas trzech. wypędza się polską inteligencję ze wsi i miasteczek. Zatrzymaliśmy się we wsi Orlichówce pod Włodzimierzem. Włodzimierza. Syweńki w Sławetynie. by przygotować grunt pod mającą powstać przy współpracy z Niemcami (w Krakowie OUN) „Zachodnią Ukrainą”. a gdzie nie było ukraińskiej inteligencji. 7874. powołane przy zarządach poszczególnych powiatów i starostw o lokalnym zasięgu działania... ks. Sieniawy. Dotychczasowi przywódcy UWO i OUN z poszczególnych wsi objęli władzę lokalną. plecaków. na rękawach posiadali jedynie czerwone opaski. 1 ckb bez zamka i 1 rkm). które lada chwila mogą nadejść i że gdyby nam się cokolwiek stało. uciekinierów i miejscowej ludności polskiej.pomordowanych: jeden pchnięty nożem. Data 15 IX 1939 przestrzeń Kowel . dziś w IPN. uznanymi przez okupanta ekspozyturami OUN były Ukraińskie Komitety Pomocy. będzie dokumentem grozą przejmującym. którzy grozili im wyrżnięciem. W rezultacie bandyci . Pańczyszyn. że jesteśmy tylko przednim patrolem wielkich wojsk polskich.. ziemian wraz z całymi rodzinami przy równoczesnej likwidacji drogą sprzedaży ich majątków. rabowały kasy państwowe poszczególnych instytucji itp. Na wsi obejmuje władzę sowiet przeważnie czysto ukraiński oraz policja ukraińska.. p. drugi półnagi z poderżniętym gardłem. Ofiarą jego padają setki tysięcy polskich robotników. I cóż się okazało: otóż zmagazynowana była tu broń i amunicja (180 kbk. Sławenty.„heroje” nastraszeni uciekli. 63 „…Obraz tych tragicznych wypadków. W Turzysku napotkałem taką grupę złożoną z kilkunastu osób. słabo zabezpieczeni.Włodzimierz zaroiła się od partyzanckich band ukraińskich. 46-61. „ściśle poufne”. którą wyrwał z rąk ukraińskich i żydowskich zbirów we Włodzimierzu. Jeden z nich okazał się sołtysem tej wsi. Adnotacje ręczne: „z Tarnopola”. sporządzony przez naocznych świadków.”65 Tak wyglądała sytuacja na większej części ziem kresowych. niszcząc wszystko. wszystkich powystrzelają itd. hamowana częściowo przez władze polskie. obejmującej około 50 rodzin) (. doktor Studyński i doktor. Krasnego Stawu. Ukraińcy pracowali więc gorliwie nad zniszczeniem polskości na Kresach. który jechał na koniu spienionym. Chłopi uzbrojeni 65 Broszura z roku 1944 odnaleziona w „Tekach Zielińskiego” RKP sygn. Następuje dalej rabowanie bez reszty całego polskiego dorobku spółdzielczego i masowe ujęcie całego handlu przez spółdzielczość ukraińską. rzemieślników. zebrany kiedyś w jedną całość. Nienawiść nacjonalistów ukraińskich do Polaków. sprawy) w: CA MSWiA. (np. Dorzucę tu kilka wspomnień z własnego przeżycia. Natychmiast zareagowaliśmy (4-ech) na napad krzykiem Zagłoby. Niektóre kolonie polskie padają wycięte w pień z kobietami i dziećmi przez okoliczne wsie ukraińskie. z archiwum Z. Franko /syn Iwana/. W obradach tych „sądów” przewodniczyła inteligencja ukraińska a więc: księża greckokatoliccy jak np. Dostarczono mi razem ze zrabowanymi końmi (6 par) i po sformowaniu oddziału z uciekinierów rezerwistów.. 439. Horodła. Trzech zbliżyło się do mej furmanki i zażądało poddania się. t. sędziów. Petrycki w Taurowie. Janowa i Lwowa. Opowiadano też o okrutnych mordach oficerów pod Dubnem. na szkole również powiewała bolszewicka flaga). Podhajce. co polskie. Poruszające opisy tych zdarzeń możemy odnaleźć w literaturze wspomnieniowej np. Zorganizowali oni „sądy doraźne”. pow. Przejawiła się ona w masowym mordowaniu wycofujących się oddziałów polskiego wojska i policji. nauczycielstwo. Ten sam proces wywożenia w głąb Rosji przerzucony zostaje na miasta w kwietniu tegoż roku. Hrubieszowa. kierownicy ukraińskich szkół. Wyroki te były najczęściej wykonywane natychmiast.) Prace tych Komitetów nadzorowało i inspirowało Gestapo”. a realizowany w okolicznych wsiach. 63 Lewandowska St. (Broni nie wyjmowali. które rozbrajały pojedynczych żołnierzy jak i całe oddziały.Oficjalnymi.. znaczków pocztowych.) Lwów został zalany sklepami „Narodnej Torhowli”. W ich rękach spoczęła akcja wywożenia polskich kolonistów i polskiej inteligencji (leśników) w lutym 1940 roku. Do wyborów sowieckich deputatów stają z ramienia UNDA.. K. niedatowany. skąd nie uszło rzezi żadne polskie dziecko z kolonii. owsa itp. adwokatów. Nadbużańskiego Podlasia….. Zażądałem otwarcia tej szkoły.. gdzie do najpospolitszych metod mordowania należało wiązanie drutem kilku mężczyzn i śmiertelne pławienie w wodzie64. która pierzchła po wymianie strzałów. które wydawały wyroki śmierci na miejscowych Polaków. wsie pójdą z dymem. rabowały uchodźców i furmanki naładowane najpotrzebniejszymi rzeczami uciekających. gdzie polska ludność błagała nas o zatrzymanie się i opiekę przed Ukraińcami. 64 Dokument niepodpisany. Wystąpiło to w okolicach Kowla. Już 14 września dało się wyczuć pod Rejowcem wrogie nastawienie ukraińskiej ludności.. bezpośrednio przed wkroczeniem bolszewików.

Olijnyki Pawła zatrzymali się uciekinierzy (około 15 osób). Szczepanikowa. 5 tys. Na cmentarzu widziano później świeżą mogiłę. Koniuchy: W Augustówce miejscowych Polaków zostawiono w spokoju. Moroz Naścia. pod patronatem miejscowego OUN. W niektórych wsiach gdzie przebiegały szosy.104.. w r. 589 Ukraińców (125 rodzin) i 46 Żydów (10 rodzin). Punkty zborne zostały przez nich już wcześniej wyznaczone. 191474. ukoronowana masowym mordem na polskich mieszkańcach Buszcza i spaleniem ich domostw dokonanym przez bandy UPA w roku 1944. Kohut Iwan. urządzili manifestację na cześć wyzwolenia miasta przez hitlerowców. Sarańczuk. W napadzie na miasto Rajów – brali udział Ukraińcy z Narajowa .. W nocy z 18 na 19 września 1939 roku w pobliskim Wierzbowie zebrała się kilkudziesięcioosobowa grupa Ukraińców z zamiarem napadu na Buszcze. 24 25 . Stanisławski (służył potem w SS). 67 Patrz: „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. siedziba gminy: w 1939 roku mieszkało tam 518 Polaków (125 rodzin). Łosyk Piotr. 68 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. był nawet zatarg wśród morderców o ten koc). Obok kapliczki w pobliżu cmentarza zamordowano dwóch policjantów polskich jadących wozem. Tęcza Józef (Polak . Od napadu uratowało wieś pojawienie się szwadronu polskiej kawalerii. Zornisk. Morderstwa zaczęły się od 12 września i trwały do 22 września. Opisy owych zbrodni zachowały się w relacjach świadków72. Szpundar Iwan. Ludobójstwo…. Augustówka gm. Część polskich mieszkańców ukryła się. Na drodze w Leśnikach działali zaagitowani nacjonalistycznie chłopi z Raju. 10-13. Błotni. rozpoczęli krwawy terror. Ten dzień Niemcy ogłosili „dniem swobody” i pozwolono Ukraińcom bezkarnie rabować i mordować brzeżańskich Żydów71. Kotowa. Gdy przyszli po nich Ukraińcy. Tej nocy nie było śmiertelnych ofiar tylko pobicia. noże. w tym zasypywania żywcem w mogiłach. niektórzy mieli też karabiny rozbiegli się po całej wsi plądrując budynki użyteczności publicznej. motyki.. ukraińskiej młodzieży z okolicznych wiosek.. Paweł Olijnyka zna nazwiska i może bliższych szczegółów udzielić. Wóz. przekopywano doły lub robiono barykady dla zatrzymania pojazdów.67 Brzeżany: 3-6 lipca 1941 roku nacjonaliści ukraińscy. Ludobójstwo…. mieszkająca obok cmentarza (ta ostatnia zabrała nawet koc i prała go z krwi. jedną kobietę. nr 2 (16) z 1996 r. którzy przejeżdżali przez tę wieś. Czy dotarli do celu swej podróży nie wiadomo68. (trafił potem do policji we Lwowie). konie.. zdaniem świadków brali czynny udział w grabieniu i mordowaniu Polaków: Szpundar Iwan syn Hnata i Marii.Krężel NN. 71 Komański H. zamieszkał posterunkowy. Ukraińcy mordowali wszystkich pasażerów bez względu na wiek i płeć. Na szosie koło Potutor gromadzili się chłopi z Potutor. w „Na Rubieży”. Członkowie OUN którzy w Augustówce. 14 września wieczorem w 1939 roku nadawano sygnały świetlne z domu Macy w kierunku Łanów Mazurskich. ksiądz nie stanął w obronie Polaków.. Siekierka Sz. Była to swoista demonstracja siły i wrogości w stosunku do Polaków. s.jego matka była Ukrainką i wychował dwóch synów w duchu nacjonalizmu ukraińskiego). Wierzbowa. znaleźć można min. s. Tego dnia rękami nacjonalistów ukraińskich bestialsko zamordowano ok. Tarnopolskiego. Ludobójstwo…. walizy zabrali: Tęcza Józef. 73 Komański H.” 69 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Przeszedł do historii pod nazwą „krwawej niedzieli”. Ciochoń Władysław. Po opuszczeniu przez nich wsi wraz z policjantami z miejscowego posterunku. łopaty. Polaków na wozie zamordowano siekierami. 72 Opisy wyjątkowego okrucieństwa. widły.. którego Ukraińcy zamordowali w tydzień po wkroczeniu bolszewików. akuszerka70. siedziba gminy: We wrześniu członkowie OUN zamordowali czworo Polaków73. W Potoku mordowali żołnierzy chłopi z Potoka. Na jego temat w opracowaniu dodatkowe objaśnienie: „Pracował jako kurier OUN przed wojną miał rower do własnej dyspozycji był w ciągłym kontakcie z sąsiednimi wsiami. Tak więc po kilka wsi gromadziło się na jednym odcinku. szpadle. Byli to uciekinierzy. Ludobójstwo dokonane na ludności polskiej woj.. Iwanoczko. Na uroczystość zjechało ok. Siekierka Sz. natomiast wymordowano uciekinierów. kosy. Wymazał Jan. Siekierka Sz. Niebo i piekło mojej ziemi. Dalsze egzekucje Żydów (w okresie do końca roku 1941) wykonywane przez policję ukraińską odbyły się w grudniu 1941 roku.w siekiery. Łysyk Piotr. obszerny opis tych wydarzeń w relacji Jana Ciska. Budyłów. siekiery. Byszek.. Leśnik. widły. Rybnik. Ukraińcy z Wierzbowa i Potoczan wtargnęli do wsi z okrzykami „Smert Lacham”.. rzeczy jego zrabowali. jednego z wydziału śledczego. drugiego z policji mundurowej. Napastnicy byli uzbrojeni w kosy. rewolwery itd. i Ceniowa. s. 617-618. s. Hodak Iwan (trafił potem do policji ukraińskiej w Chodorowie). 70 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „W domu Szczepanikowej Polki. Ustalone nazwiska: Ćwok Józef Kędziora Emil NN. Olchowca. największe nasilenie miały w nocy z 17 na 18 IX 1939 roku. Stryhaniec. karabiny.103. 74 Komański H. 500 Żydów. U księdza greckokat.”. dwóch chłopców (jeden z nich w wieku 12 lat) i woźnicę..Persok Buszcze.wsi. W opracowaniu czytamy: „Ks. W roku 1940 w wyniku donosu miejscowych Ukraińców został aresztowany przez NKWD i zaginął bez wieści Stanisław Zamojski ur. Maca69 Świadkami zbrodni i grabieży byli Polacy: Konik Antoni.

W okresie od 17-20 września 1939 ci sami ludzie wsparci przez miejscowych nacjonalistów wyłapywali po drogach i pobliskich wsiach Polaków . Rusiński „Tryptyk Brzeżański”. syn Mikołaja. Blachowska (Blacharska) Maria lat 36. 15. Żak Piotr lat 58. pojedynczo lub małymi grupkami. Potoczany. ani nie postawiono upamiętnienia. 78 Wykaz zamordowanych we wrześniu 1939 roku ukazał się poprawiony przez świadków (m. że Podłużny był dowódcą dywersyjnego batalionu. liczący wówczas ok. żona Józefa (w ciąży). Mimo upływu tylu lat nie dokonano w tym miejscu ekshumacji. Blachowski (Blacharski) Franciszek lat 36.38. 17 września 1939 roku miejscowa bojówka OUN podstępnie rozbroiła grupę 20 polskich żołnierzy i rozstrzelała ich w pobliskim lesie. W połowie września został też zamordowany sołtys Piotr Rajter80. syn Ilka. Kinal Anna lat 6. gdzie formował się 13-ty pułk Strzelców Ukraińskich. 79 Informacje na ten temat pochodzą też z relacji zmieszczonych w: „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s.uciekinierów z Polski centralnej. W 3 dni później przyszedł niemiecki rozkaz oddania broni i rozejścia się do domów. Mazurek Stefan lat 2. który przed egzekucją przeprowadzał „dochodzenie”. Dworce. Szumlany. Fedczyszyn Stanisław lat 3. syn Michała.. Podusowski Michał lat 30. Podłużny Jan lat 36. Sołtys (Rajter) Reiter Piotr. Fedczyszyn Stefan lat 4. Dryszczów gm. Egzekucji członkowie OUN tylko sporadycznie dokonywali przez zastrzelenie. żona Mikołaja. W ten sposób zamordowano ok. syn Anastazji.. s.. Oddział z Dryszczowa powrócił z bronią (miał 9 rkm i karabiny). Buczkowski Piotr lat 15. Biłan Jan lat 30. został zamordowany 18 XIII 1939 roku przez Bojkę Włodzimierza z Hinowic. syn Dmytra. 76 Blicharski Cz. Podobno w miejscu pochowania zwłok rośnie dziś dąb. s. Wierzbów. Życie można było uratować jedynie deklarując narodowość ukraińską. syn Dmytra. dziecko wyrwano z rąk matki Ukrainki i zabito. Baran Paraskewia lat 50. Dupaj Michał lat 32. Zostali zamordowani następujący miejscowi Polacy78: 75 Komański H. noży i bagnetów. Broń tę złożyli u rolnika Worony. który mieszkał pod Dryszczowem. 77 Z dokumentu wynika. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Siekierka Sz. Nakoneczny Władysław lat 30. Żak Mikołaj. Według relacji Ukraińców i Polaków. Pisze o zamordowaniu (masakrowaniu) we wrześniu 1939 roku przez bojówki OUN zatrzymywanych pojedynczo lub w niewielkich grupach w pobliskim lesie ok. Baran Michał lat 27. Blachowski (Blacharski) Stanisław lat 12. Urmań. Dowódcy nakazali oddziałom na własną rękę przedrzeć się przez lasy do domów i ukryć broń. syn Jana. żona Józefa. Żak Maria lat 27. Rekszyn. Buszcze: W Dryszczowie OUN miał swych wybitnych działaczy. Żak Józef lat 32. córka Józefa. których po ograbieniu z mienia i kosztowności mordowali.jeden z członków wyprawy. wśród których był kapelan wojskowy76. 22 osób79. Baran Wasyl lat 30. pochodzili z tej samej miejscowości. ojciec na wojnie. Ukraińscy mordercy. Blachowski (Blacharski) Władysław lat 14 . syn Grzegorza. Byli to: Mychaniów Wasyl lat 30. Skałuba Franciszek. Rajter (Reiter) Piotr lat 38. W parę dni po przyjściu Niemców Podłużny zebrał oddział w Drzyszczowie w liczbie 80 osób. Masny Iwan lat 32. s. 30 lat77. Kowalczuk Wasyl lat 30. syn Teodora. syn Piotra. Hasurek Aleksander lat 44. Żak Anna lat 3. Blachowski (Blacharska) Anna lat 5. Kowalczuk Mikołaj lat 35. którzy osobiście wymordowali wymienionych Polaków z Dryszczowa. Dane te potwierdza Cz. żona Franciszka. Michała. syn Teodora. syn Mikołaja. córka Mikołaja. większość zamordowano przy użyciu siekier. syn Mikołaja. syn Franciszka. W ten sposób uniknęło śmierci kilku Polaków znających dobrze ukraiński.in.14-15. w którym mordowano powracających do domu. lat 5 syn Józefa. Bycz Michał lat 23.. Ludobójstwo…. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996 s. który był zakonspirowany na terenie 12 wsi: Dryszczów. s. Podłużny Paweł lat 30. syn Antoniego. Blicharski. syn Mikołaja. Sawczuk Michał lat 33. syn Pawła. Żuków. Rotiachacz Wasyl lat 26. żołnierzy polskich. Buszcze.. syn Jana. 80 Komański H. syn Stefana. Biłan Katarzyna lat 36. Siekierka Sz. W tej sprawie zeznawał autorom dokumentu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” naoczny świadek . które wyjaśnić może dopiero zestawienie większej ilości danych. co sprawdzano każąc deklamować modlitwy po ukraińsku.106.syn Franciszka. w tym miejscu zamordowano i pochowano 250 żołnierzy i kilkanaście osób cywilnych .. „Na Rubieży” nr 45 /2000. Na polu między Byszkami a Potokiem bojówkarze OUN zamordowali 30 osobową grupę polskich żołnierzy z kapelanem75. syn Mikołaja. Potiachacz Wasyl i Bojko zamordowali w 1939 r. Dupaj Mikołaj lat 23. że jako działacz OUN był przez władze polskie aresztowany. Byli oni zatrzymywani przez bojówki OUN. Podłużny rozkazał im maszerować do Rohatyna. Witkowski Michał lat 22. Leszczyszyn Roman lat 35. 250 polskich żołnierzy. syn Józefa. 15. Besz Wasyl lat 34. a przyjście Rosjan spowodowało uwolnienie go z więzienia. rozbrajani i następnie stawiani przed ukraińskim „sądem”. Wilgusz Mikoła lat 26. Wijatek Jan lat 32. W Dryszczowie we wrześniu 1939 r. Kinal Katarzyna lat 30.Byszki gm. Strychańce. Rajter (Reiter) Piotr lat 40. Zbigniew Danieluk (Danyluk) Stefan lat 16. 67. syn Mikołaja. syn Jana. które były ukryte na folwarku i wyruszył z oddziałem pod Wierzbów. Po szczegółowym „przesłuchaniu” i potwierdzeniu znajomości języka ukraińskiego żołnierz był wypuszczany. Hinowice. komendanta polskiej policji w Urmaniu. syn Mikołaja. gdzie zebrał się batalion w liczbie 1000 ludzi. wydał im 25 karabinów. Buczkowska Apolonia (Prakseda?) lat 37.uciekinierów z centralnej Polski. córka Franciszka. Poruczyn. W roku 1941 po przyjściu Niemców okazało się. Charaba Mikołaj lat 53. Rawski Antoni. 26 27 . Mimo to istnieją pewne niezgodności. syn Piotra. Kinal Mikołaj lat 38. Ludobójstwo…. Nakoneczny Stefan lat 32. syn Mikołaja. syn Michała. Suda Filip lat 35. często okrutnie torturując.107. Pułk ten otrzymał broń rosyjską w celu „oczyszczania lasów z bolszewików”. Sawczuk Grzegorz lat 30. s. Wrocław 1998 s. Petruniu. Jednym z przywódców terenowego OUN (jego władza rozciągała się na okoliczne wsie łącznie z Przyszczowem) był Paweł Podłużny. Koniuchy: Od 17-20 września 1939 w lesie znajdującym się w pobliżu cerkwi greckokatolickiej zostało przygotowane miejsce kaźni..46. Zapisy nazwisk według nowej wersji (stara w nawiasie). syn Grzegorza..

zamordowana przez Horynia Wasyla i Świtenkę Marię z Olesina. 1939) gminy Kozowa81. 18 września 1939 roku zostali zamordowani przez ounowców: Franciszek Folta lat 25 z Krosna.642. Krężel z dwoma synami87. s. Ludobójstwo. Erazmus Andrzej .. prawdopodobnie niezauważone przez oprawców. Gaik gm. Część osób spalono żywcem. relacja Mariana Rzeszutki s. Zamordował go Krych Mikołaj. Blicharski informuje. Tomasz Wójcik. 82 Otrzymał 5 ran postrzałowych i cios siekierą w głowę (odrąbano mu część czaszki). 8.. 7. Glinna (gm. którym przewodził Iwan Kozłowśkyj. Łopot (gajowy). 81 Komański H. s. Obaj z Olesina. 88 Komański H. s. w Jakubowcach. Jeśli chodzi o uciekinierów zamordowali oni sześciu polskich posterunkowych z żonami i dziećmi. w Jakubowcach. Siekierka Sz.. świadkiem był syn Tadeusz. w łóżku.brak świadków. 620-622 i 624-625 oraz w: „Na Rubieży” nr 4 (10) 1994 s. 108 i relacja Jana Krasowskiego s.Kozowa: W marcu 1940 roku został zamordowany przez bojówkarza z OUN Stefan Żukowski. że do zabójstwa doszło już po wkroczeniu Armii Czerwonej. Mikołaja pochodzący z Olesina. s. W gajówce Łopota została też postrzelona uciekinierka z Żywca o nazwisku Wolna i mocno pobita inna uciekinierka o nieustalonym nazwisku84.. Mordu dokonano przy użyciu kos. aresztowany w młynie w Ceniowie. Hinowice gm. 85 Wg. w Jakubowcach. rodzina Stanisława Erazmusa (4 osoby). Ludobójstwo….uciekinierki – matki trójki dzieci do lat 6-ciu. rezerwy) i jego kolega szkolny . Płaucza Mała): 20 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Józef Camona. Ukrainiec. tuż przed wkroczeniem wojsk radzieckich... Organizatorami zasadzki i mordu byli: Dulęba. bojówka OUN wsparta przez okolicznych chłopów. Z rąk ukraińskich zginęli następujący Polacy89: 1. rodzina Jana Kryżka (3 osoby). „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996. Ludobójstwo…. Jana i Smoczyło Wasyl s. s. Siekierka Sz. „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 s... Dubszcze gm.. s.. Blicharski Cz. 68. 84 W relacji zamieszczonej w „Na Rubieży” nr 16 1996 na s. trzej polscy żołnierze powracający z wojny: Piotr Bereziuk (kpt. Koniuchy: 19 września zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN. 89 Komański H. W nocy z 18 na 19. 16 jest informacja. 6. Blicharski Cz. Tego dnia zginęli: Kowalczyk lat 70 – rolnik 82. rodzina Leona Rogalskiego (4 osoby). 4. Świadkiem tego mordu był syn Władysław Krężel.17. Petruniu. s. Kędziora Emil zam. Zamordowany przez Galara Wasyla i Karyszyna Michała z Olesina. Zersak Władysław zamieszkały w Jakubowcach. Erazmus Grzegorz. Siekierka Sz. 9. relacji świadków. Ich małoletnie dziecko ocalało.... zamordowany przez Kiernickiego Mikołaja i Kiernickiego Teodora. a trzech cywilnych uciekinierów pochowano na cmentarzu. Krężel Ludwik. bez powodu wystrzelił z pistoletu do tej kobiety . Petruniu. s. Czynów tych dokonywali Ukraińcy ze wsi Olesin. 87 Komański H. Szczegóły dotyczące wydarzeń w Gaiku we wrześniu 1939 roku w obszernej relacji Janiny Giżyckiej i Jana Krasowskiego w: Komański H. noży i siekier. nieustalone trzy osoby (być może chodzi o to samo zabójstwo co przedstawione wyżej – gajowego z rodziną). 10. rodzina Józefa Ćwieka (4 osoby). 2.. 5..613. 86 Komański H. jego żona i jeden z synów (córka i czteroletni synek mimo. 10 lutego 1940 roku na wniosek terenowych władz ukraińskich zesłano na Sybir 25 polskich rodzin (49 osób)86. W relacji Mariana Rzeszutki pojawiają się następujące ofiary: rodzina Ignacego Bartkiewicza (3 osoby). Przed śmiercią zeznał o sprawcach swojej żonie. rodzina Władysława Percaka (3 osoby). Jakubowce gm.N.. Ofiary pochowane były przy polnej drodze prowadzącej do Olesina. zamordowany w Byszkach..88. Stanisław Wilk z żoną85 .67. zamordowany przez Kuzdę Michała i Smaczyłę Józefa z Olesina.625.107. 3. nr 2 (16) 1996 s.. Petruniu…. W zestawieniu dokonanym przez Blicharskiego znajdujemy informację o rozbrojeniu i zamordowaniu 15 września 1939 roku przez bojówki OUN ok. 67. Ludobójstwo…. Ludobójstwo….. ograbiła i spaliła tam 57 gospodarstw i wymordowała 21 polskich kolonistów. wideł. zabili go Kuzka Mikołaj i Kuzda Teodor obaj pochodzący z Olesina. dwie ciężko ranili i spalili polską zagrodę Kowalczyka. Zostali pochowani w zaroślach w starej nieczynnej sadzawce rybnej. Blicharski Cz. Blicharski Cz.109 i Relacja Józefa Bereziuka s. zamieszkały w Jakubowcach.. Po tym wydarzeniu wielu Ukraińców z Łapszyna i Gaiku chodziło w mundurach i butach pomordowanych.109. Mykyły i Smaczyło Dymitr pochodzący z Olesina. Budyłów: Wrzesień 1939 zapisał się krwawo w dziejach tej miejscowości.. Siekierka Sz. Zamordowali go Kuseń Józef s.. Garstka Jan zam. że zostali ciężko ranni wyrwali się oprawcom i ocaleli). zabili go Kuseń Michał s. Siekierka Sz. gajowy i jego rodzina o nieustalonym nazwisku (żona i 2 synów)83. 83 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Persak Karol (lub Percak) zam. Studnicka Balbina zamieszkała w Jakubowcach.. Tego samego dnia po południu w lasach koło Łapszyna w zasadzkę zastawioną przez bojówki wpadło 150 polskich policjantów. sołtys z Hinowic.Bazyli N. Lehun Paweł. s. dawny urzędnik (do r. „Na Rubieży” 28 29 .17 i nr 45 /2000.. 24-25.47. syn sołtysa z Łapszyna i Wasyl Biłłaj z osady Bernardyny koło Gaiku. że młody chłopiec. 20 żołnierzy i zamordowaniu sołtysa wsi o nazwisku Rajter.67. Pertuniu. w Jakubowcach. Ćwiek Józef zam.. zamordowani nocą.. pochodził z Olesina.. Nikt z tej grupy nie ocalał.16. Siekierka Sz. s. Brzeżany: 17 września terroryści z OUN zamordowali 5 osób. Ludobójstwo….

500. 17.2. Percak Władysław z rodziną (3 osoby). młynek. zamordowany przez Dutkę Józefa z Jakubowiec. 22. sieczkarnia..2.÷ Krowy Trzoda chlewna ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ Trzoda chlewna ÷ 1.600.1. 5.1.2. 37.200.000.500. 35. 36.2..2. stajnia. 13. 29. 24.2. stodoła. zbiór zboża.300. 43.. 34. 12.800.11. stodoła.2.200. 32.2.2000. Dom.200.000. Kuszcz Ignacy 21.500. Ćwiek Józef z rodziną (4 osoby). brat Stanisława. 46. zestawienie z opracowania.- 1.3. Petruniu. Gromek Ludwika 2. Gałęźniak Stanisław uchodźca z zachodu.200.2.200. 30 31 . Gałęźniak.3. Krużek Jan z rodziną (3 osoby).800. stajnia. Podwika Marcin 27.200. Szczepan 26. Spalone i ograbione gospodarstwa Polaków w Jakubowcach91 we wrześniu 1939 r. 3.000.050..2.200. 12. 14. młynek i tp. zbiór zboża. 194190. 40. 8. 41.800. zbiór zboża. Hetman Władysław 28. Świadkiem tego morderstwa był Jędrusiek Jan. zbiór zboża Jędrusiak Kazimierz ÷ Trzoda chlewna 1. sieczkarnia. stajnia. Glinowski Wawrzyniec Rogowski Walenty Sumasz Józef Rogalski Andrzej Nalepko Bogusław Cabała Rozalia Cabała Walenty Jędrusik Andrzej Jędrusik Jan Małaczyński Tomasz Stach Stanisław Stach Józef Stach Piotr Łyczak Stanisław Zelek Józef Zelek Wincenty Dołęga Józef Krawczyk Jan Erazmus Szymon Wartość Dom. 7.050. sieczkarnia.000. 45.- 2. 13.2. sieczBal Paweł karnia.800. 10. stajnia. młocarnia.2.200.4. 67: znajduje się tu informacja potwierdzająca fakt zamordowania 21 miejscowych Polaków przez bojówkę OUN i miejscowych chłopów – nazwiska ofiar: Bartkiewicz Ignacy i rodziną (3 osoby).2.1. 15. 33.000.1.2000.500. 11.000.000.900.- ÷ --Dom.000. Erazmus Stanisław z rodziną (4 osoby). Krężek Paweł zamordowany w r.800.2.1.1. 91 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.2. zbiór zboża Zając Walenty ÷ Jagielski Józef ÷ Biernacki Piotr ÷ Szudnicki Teodor Stodoła.1. stajnia. stodoła.2. --młockarnia ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ --------------------------------------- Trzoda chlewna 3. uchodźca z zachodu.2.4. 23. Rogalski Leon z rodziną (4 osoby). zbiór zboża ÷ i młocarnia ÷ ÷ ÷ ÷ 1 koń 1 buhaj ------------- 7. 6.200.2.1. narzędzia rolnicze Suszek Andrzej ÷ Krężel Ludwik ÷ Magra Tomasz ÷ Wilk Katarzyna ÷ i sikawka Dom.700. s.- 90 Blicharski Cz.000. 9.2.7. Pierszykała Piotr narzędzia rolnicze Gontarski Franciszek ÷ Persak Władysław ÷ Puszek Telka ÷ Chorwanich Wilhelm ÷ Wilk Walenty ÷ Suszel Aniela Dom i zbiór zboża Dom. młynek. (z podaną wartością w cenach przedwojennych) LATp Imię i nazwisko poszkodowanych Inwentarz martwy Inwentarz żywy 19. Kolarz Ana Siwek Szczepan Ryś Paweł Pęczko Kasper Michalczyszyn 25.400.200.200. stajnia. 16.200. młynek. 31. 42. młynek.500.2. 18. 39. Dom.600.1.2.300.3.2. 44. Mista Adam 20. 30. stodoła.500. Świadkiem był Jędrusiek Jan. 38.200.1.----------2. 4. sieczkarnia. zamordowany przez Smaczyłę Józefa.800. cały zbiór zboża.000.

Czornous Łukasz. Pirożyk Józef. która przyjechała w gościnę do Wilkoszów. stodoła. Petruniu….000. Schuala Polaka. młynek. w wąwozie między Koniuchami i Byszkami zostali otoczeni przez miejscowych bojówkarzy z OUN. że 19 września bojówka OUN zamordowała 12 mieszkańców tej wsi. Inne źródło mówi. że wieś ta została wymieniona w odezwie do ludności wydanej 5 X 1939 roku przez Siemiona Tymoszenkę jako miejsce pogromów żydowskich. Goraja były bez skutku – chłopi mieli tylko jedną odpowiedź „uciekł”. W tym samym czasie zamordowani zostali następujący polscy mieszkańcy Koniuch: Stefan Budzyński lat 30. Siekierka Sz. Rzeczy jego zrabowali i podzielili się nimi. Rzucili granat między napastników. ÷ Józef --------------------- 1. Ludobójstwo….4. Wszyscy wymienieni pochodzili z Olesina. 92 Komański H.1. w tym bojówka OUN. która rzekomo strzelała z miejscowego kościoła z karabinu maszynowego do jadącego wojska sowieckiego. że poznali go tam wśród paru strasznie zmasakrowanych przez chłopstwo trupów.800. Sprawa tak ważna nie została zapomniana przez znajomych dr. Kuzda Mikołaj syn Tomasza. Więcej jak pewne. Świteńki Mikołaj syn Matwija. s. Ludobójstwo…. Wszelkie poszukiwania dr. Diaków Maria. Reszta sprawców nieznana.. Kuseń Józef syn Jana. ograbieni i wymordowani nad potokiem. W pracy Blicharskiego z kolei znajduje się informacja o tym. że widzieli go uciekającego w stronę Potutor przez pola. Maksymów Jan. Bronisław Światłowski i Konstanty Światłowski. Po przyjściu Niemców. Suszel Aniela ÷ Dom. Smaczyło Józef syn Jana. Gacha) i Zofii Szadajówny ze Lwowa.4. s. że sprzątnęli go sprytnie.3. że 19 września bojówki OUN zamordowały 12 Polaków96.111. przeciw nim świadczący. s.500. Jacyk Anastazja. Bartkowicz Ignacy ÷ 54. Władysław Dworkiewicz. s.. – Lecz niestety wszystko bez skutku. Jacyk Jan. zaś dwoje ostatnich odstawili chłopi do Sarańczuk i tam ich zamknęli w budynku gminnym. Nie jest to jedyny przykład podstępnych antypolskich działań ukraińskich w tej miejscowości95. Siekierka Sz. ci przystąpili do obrony. sieczkarnia. rodzina żydowska Kahane i jego trzy córki92. Franciszek Jarosz emerytowany komendant posterunku PP w Koniuchach i jego córka. Szczurek Józef ÷ 51. Gach. Baryłko Michał syn Józefa 17. Horyń Wasyl.500. Tam właśnie banda pod dowództwem Wasyla Proceka spaliła żywcem starego Żyda i 6-letnie dziecko94. Goraja. Rogowski Leon ÷ 55.. Gdy opuszczali wieś udając się w kierunku Brzeżan.47. Smaczyło Dymitr syn Stefana. Biernacki Piotr. Księdza po udanym przesłuchaniu zwolnili. Po zastrzeleniu przez bojówkarzy dwóch żołnierzy. stajnia. zbiór zboża 50. Kuryszyn Mikołaj syn Jana. Męczyli ich głupim przesłuchaniem na wzór bolszewików – po namyśle wypuścili Szadajównę i lekarz został sam pod ich strażą.500. Dumanowski Wład. Smaczyło Wasyl syn Mikołaja. paru chłopów wiejskich aresztowało go bezprawnie. Kulbaczyński Józef syn Grzegorza.. Kuseń Michał syn Mikołaja. Polak zadenucjowany przez Ukraińców jako osoba. Świteńka Maria.500. Niemcy z zadowoleniem patrzą przez palce na sprawki Ukraińców jako swych sojuszników pomagającym im tępić Polaków”. 1996 s. 49. Sambora Agata ÷ Krzysztoforczyk 56. Szczurek Władysław młockarnia. Jedni twierdzili. inni. Koniuchy siedziba gminy: 17 września 1939 r. Szpyrtis Wojciech 48.. 10 lutego 1940 roku na podstawie opracowanej przez miejscowy Ukraiński Komitet z kolonii Łany Mazurskie deportowano na Sybir 56 rodzin . którzy przez adw. 32 33 . 30 osób).700.000.000. 220 osób. Sprawcy: Misiurka Wojciech.111. Kędziora Aleksander ÷ 52. 93 Relacja za: Komański H. Franciszek Goraj.3. Od tej pory słuch po nim zaginął. Kużda Maria. ÷ 53. bojówka OUN dokonała napadu na miejscowy posterunek Policji Państwowej. Naoczni świadkowie: Siwak Wojciech. Kornicki Mikołaj. Blicharski Cz. Hładczuk Leon.4.3. W połowie września 1939 we wsi zatrzymała się na chwilowy postój grupa 48 uciekinierów z Jasła.3. Siekierka Sz.. Ludobójstwo…. Informacje na ten temat też w: Komański H. w tym burmistrz tego miasta. zbiór zboża Dom. Gach jako kontrrewolucjonista został „dzięki” miejscowym Ukraińcom niezwłocznie rozstrzelany pod kościołem. otoczył przechodzący przez Koniuchy w kierunku granicy rumuńskiej pluton żołnierzy polskich (ok. 95 Zeznania świadka podpisanego „Wilk”: „W sierpniu 1941 zdarzył się w Kotowie następujący wypadek: W tym czasie był tam lekarzem w ośrodku zdrowia dr.. co spowodowało ich ucieczkę i pozwoliło żołnierzom wyrwać się z okrążenia – dalszy los oddziału nie jest znany93. kiedy wracał od znajomych kolonistów Wilkoszów w towarzystwie tamtejszego księdza Władysława Bilińskiego (następcy ks. Andrijów Józef.19-20. Baryłka Jan syn Stefana.000.638: O napadzie na posterunek. 96 „Na Rubieży” nr 2 (16). Pączko Kacper. 94 Pismo „Wilna Ukraina” nr 10 Lwiw 1939. Kędziora Aleksandra. Kotów siedziba gminy: 19 września 1939 roku został zabity przez bolszewików ks.67.ok. zamordowaniu uciekinierów z Jasła i żydowskiej rodziny pisali w swych relacjach Stanisław Osiecki. Oczywiście natychmiastowa rewizja w kościele wykluczyła taką możliwość ale i tak ks.7. Kulbaczyński Michał syn Teodora. Warto wspomnieć.- 17 lub 18 września tłum ukraiński. biskup Wincenty Urban Droga krzyżowa archidiecezji lwowskiej. aby nie pozostał ślad jaki. starali się ją przedstawić Niemcom i zainteresować nią. ks. Olejnik Tekla.

jak prowadziło go czterech Ukraińców i przy gościńcu do Brzeżan zabito go strzałem w głowę.. 19. Według tego źródła. 16.Kozowa siedziba gminy: Między 17-20 września 1939 r. Do pomocy przyjechało parę fur chłopów z Potoka i Byszek. Horochiwakyj Wasyl.20 (obu braci zabił siekierą Babij ze wsi Kalne)...wykładowcą był Wołoszczuk Fedio. Oprócz wymienionych. syn Iwana. Jan Zając. Z uroczystości tej nie powrócił... Wszyscy którzy wybierali boczne. 107 Wykryty został przez gestapo i rozwiązany. gimn. 103 Kominiarz zabrany został z domu przez policję ukraińską. w roku 1941 po wkroczeniu Niemców. Edward Paterek. Józef Bartman. 67.. Pertuniu. Kierownikiem tego kursu był Dorosz ze wsi Uwsie. Wołoszcuk Fedio (instruktor kursu oficerskiego). Kuciel Dmytro ze wsi Seńkow Kuropatniki.. wywieziony z Kozowej do Tarnopola. Zwłoki leżały odarte z ubrania do wieczora. Siekierka Sz. zaopiekował się 14–letnim chłopcem i wziął go ze sobą do szkoły podchorążych. Horochiwakyj Jan. za okupacji niemieckiej) pochodził z Krzywego... W sierpniu 1941 r: Marian Bajor były urzędnik sądu100. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” podaje następujące osoby narodowości polskiej zamordowane we wrześniu 1939: Barta Antoni (porąbany siekierą na drodze między Józefówką a Kalnem). Kierownik Dorosz został aresztowany. 19. jego żona znała sprawców). Instruktorem . 97 „Na Rubieży” nr 2 (16). Adamów otrzymał fachowe wykształcenie wojskowe i pracował do września 1939 w marynarce rzecznej w Pińsku. Horochiwakyj Iwan syn Leona. 105 Wychowanek ks.. Iwana (słuchacz kursu oficerskiego w Pomorzanach). Wymienione osoby zostały uprowadzone i zamordowane siekierami na terenie kolonii Trychubowa (sołectwo Kalne). Czyżewski Michał (radny gminy z Kalnego. Wymienieni Ukraińcy zebrali się w nocy z 17 na 18 września 1939 roku w sadzie Iwana Horochowskiego. w rejonie Kozowej miały miejsce napady bojówek OUN na pojedyncze osoby oraz małe grupki żołnierzy polskich powracających z wojny lub idących w kierunku granicy rumuńskiej. s. Graniak Józef. Mordu dokonano w kilka dni po wkroczeniu Niemców.68. Horochiwakyj Hilko. 1996 s. aby przypatrzyć się uroczysto- Mordów dokonała policja ukraińska. 99 Blicharski Cz.. Moroz Jarosław.. jak twierdzą inni. męczony długo. gimnazjum. Ludobójstwo…. 98 „Na Rubieży” nr 2 (16). której komendantem w tym czasie byli Baran i Fedorczak Paweł. Wołoszczuk Stefan (wójt gminy zbiorowej. Kiernicki ze wsi Krzywe. 20. Spyrka Józef98. 104 Zabrany przez policję ukraińską do więzienia. Znaleziono go w polu. oczy wyłupione. Jan i Mieczysław Pytlów . Szanajda ze wsi Krzywa. Dalsi zabici 19 września: Jan Ślusarczyk z rodziną (5 osób) zamordowani na terenie kolonii Krzywieckiej (sołectwo Krzywe). 106 Komański H. Pierwszy z nich był nauczycielem w czasie okupacji bolszewickiej. Łysnyj Iwan. uduszony z postronkiem na szyi. ści wyzwolenia Ukrainy przez Niemców. ale w czerwcu 1941. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s.20. Kramarczuk Tadeusz104. Czyżewski Piotr (sołtys z Kalnego. Członkowie OUN i OUW którzy występowali przeciwko Polakom na terenie Kozówki: Buczyński Iwan (dowódca). 18. Kurs trwał tylko jeden tydzień107. 1996 s. Na drugi dzień znalazła je matka Adamowa niedaleko miejsca zamordowania w kartoflach. zwłoki znaleziono zakopane za Kozowa w bieliźnie. Kobel Leon. Karol Funks student (ur. Kozówka gm. mający 6 kl. brat Iwana). kapelana szkoły podchorążych w Komorowie. uciekinier z Polski centralnej. Steć Hilko s. 100 Blicharski Cz. Blicharskiego99. powołując się na protokoły sporządzone według zeznań świadków podaje.” s. Steć Mikołaj. albo. Adwokat Bemko (Reichsdeutsch) wyciągnął go z więzienia – inni siedzieli po 6 tygodni we więzieniu. Blicharski Cz.. szkoły podst. Buczyński Emil (potem policjant ukr. 69: jest informacja o jego zamordowaniu... Po wkroczeniu Niemców wybrał się do Kozowej. Petruniu. Grania Leon. w mordach brali udział członkowie OUN z Kozowej: Melnyk (zamieszkały koło cerkwi). 34 35 . 1920) narodowości żydowskiej101. Sitarskyj Fedio. Tomczaka.. w Tarnopolu w więzieniu. Steć Wasyl. Zamordowali go chłopi z Kozówki. Dane te potwierdza wykaz zawarty w pracy Cz. zamordowany w okrutny sposób). Flone Jan (ojciec Polak. Petruniu... w więzieniu okrutnie skatowany. Siekierka Sz. leśne drogi byli rozbrajani i mordowani. 17. były urzędnik gminy. Tomczak będąc przez rok w Kuropatnikach na probostwie. W marcu 1940 roku został zamordowany Stefan Żukowski.bracia. Krych Jan i Leon. Świadek naoczny widział. zagrzebanego.113. s. Adamów Józef z Kuropatnik105. Piotr Adamów spalony żywcem w szopie na terenie kolonii Józefówka (sołectwo Kalne). Drugi mieszkał w Kozowej. Józef Adamów miał 26 lat.. Wieczorem znikły. Pytel (dwóch braci).68. Po wkroczeniu bolszewików przyszedł do matki w Kuropatnikach. po wkroczeniu armii niemieckiej wyświęcił się na księdza greckokatolickiego i wyjechał. Petruniu.. 19 września 1939 zostali według tego źródła zamordowani następujący mieszkańcy Kozowej: Januszkiewicz Tadeusz. Ludobójstwo…. Blicharski Cz. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. pracował w Kozowej. Ks. s. Tadeusz Kramarczuk. Jan Kuczmajewski – kominiarz. Tam go umieścił w orkiestrze. Rozpiatowski ze wsi Krzywe.. zabity w drodze między Kozową a Tarnopolem. z rękoma skrępowanymi w tyle drutem kolczastym. s. Steć Hilko.. 112-113. W kursie uczestniczyli z Kozówki: Horochiwskij Iwan syn Leona. Kuczmajewski103. zamordowani zostali przez nacjonalistów ukraińskich następujący Polacy: Bajor Marcin102. którego żona Polka była nauczycielką w Jabłonkach koło Kołomyi. 15. Adam (Andrzej) Kimala. odzierani po śmierci z obuwia i mundurów. Hasłem do rzezi było zapalenie pustego domu między dwoma polskimi domami. Kozowa: 19 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Anna Jakubów i Stefan Perlak106. Regaz z Dubszcza 8 kl. że po wkroczeniu Niemców wybitniejsi działacze OUN z Kozówki współdziałali w organizowaniu oficerskiego kursu wojennego w Pomorzanach. 101 Komański H. sołtys). 102 Zabrany przez policję ukraińską. s. Łupnyj Iwan – 7 kl. W rejonie tym zginęło ponad 30 żołnierzy97.

W tym czasie koło cerkwi w Leśnikach. wymieniony już wśród ofiar w Kozowej109. Wraz z całą wsią (ukraińscy mężczyźni 16-60 lat) wzięli udział w morderstwie na moście w środku wsi. który cudem uciekł. z pomocą zamieszkałej w Leśnikach Kseńki Bryk. bo zostawił w domu pięcioro dzieci. bez względu na wiek i płeć mordowani. Kmieć Michał lat 26. Jednak nie rozpaczamy – zdani na łaskę Boga. Leśniki gm. 18 IX przeprowadzono w Kozówce ścisłą rewizję u Polaków. a pasażerowie. które występowały w roli sanitariuszek. W końcu i tych zabrakło.. w Kuropatnikach: Józef Różański. U Jaremy na podwórzu. Jedna z kobiet przyskoczyła do okna i zaczęła wołać głosem pełnym trwogi „ratunku” a krzyk jej przerwała kula która ze świstem wpadła do pokoju. Wyleczony został w Kozówce. Ukraińcy wymordowali. zastrzelono dwóch oficerów – majora i kapitana.Rohatyn. Na nic się to zdało. Gdy z dole zaczęto strzelać. ur. że „mili” goście wtargnęli do budynku szkolnego. Leon. Dopiero po zupełnym otrzeźwieniu poznaliśmy głos znajomy nauczyciela który namawiał ciągle „wyjdźcie”. inspektor szkolny ze Stryja i nieznany inżynier uciekinier prowadzili akcję obroną. Kobiety wraz ze strzelcami siedziały w mieszkaniu mężczyźni starsi i Sawczyk Władysław. Biała chustka była umówionym hasłem.”. nauczyciel. wszędzie leżały sterty słomy. Michał Ogrodnik syn Tomasza i Tacjanny Orzechowskiej ur. Były trzy kobiety i dwoje małych dzieci. w kilkunastu chatach stacjonowała policja z Katowic w liczbie 40-50 ludzi. w obronie własnej. Na jej widok odważna banda pierzchłą w stronę Seńkowa i lasów. Policja polska cofająca się przez Kozówkę nawiązała walkę z bandą – zabitych zostało dwóch posterunkowych. nawet dwie walizki z rzeczami. Odpowiedzialny za zbrodnię jest komendant OUN Dmytro Semczyszyn z Wierzbowa. w liczbie 6-ciu osób. brat Iwana. Lecz na szczęście policja udaremniła ich zamiary. Ofiary zbrodni ukraińskich w 1939 i 1941 r.. które od Jędrzejewskiego odebrał obecny w Leśnikach Iwan Jacyszyn syn Mikołaja. której jednak nie znaleziono. syn Romana i Paraskewii ur. 1914-1918 Józef Jędrzejewski. a trupy wywieźli do lasu.Ukrainki w białych chustkach na głowach. ze strychu strzelił z karabinu i ranił Podelczuka z Seńkowa Kuropatnickiego. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. prawdopodobnie z województwa poznańskiego. Hałas podnosił się coraz silniejszy. Okazało się. Każdy przejeżdżający pojazd był zatrzymywany. z Tomaszowa Lubelskiego. „Na Rubieży” nr 45/2000 s. zrabowali wszystko.. Szofer który woził majora Wojska Polskiego. po wkroczeniu bolszewików pogrzebał za wsią na cmentarzu wojskowym z r. ale opanowanie nastąpiło bardzo prędko. W lipcu 1941 powrócił do Kuropatnik pod wsią Kozówka zatrzymany i bestialsko zamordowany przez bojówkarzy OUN. 36 37 . a Ukrainiec Łypny Dmytro.. akta szkolne i pomoce naukowe podarte. do dziś dnia nie wiadomo. gdzie je zakopano. Petryna Mikołaj zabił widłami policjanta przed mleczarnią. kupca sklepu Kółka Rolniczego i zastrzeliła go w łóżku serią strzałów rewolwerowych. Nie zdawaliśmy sobie sprawy z tego kto mówi i o otworzeniu drzwi nie myśleliśmy wcale. Drogowskazem do mordowania Polaków były dziewczęta . Po spisaniu przez policję przebiegu zajścia odjechaliśmy natychmiast do miasta nie było czasu na pakowanie. obok posiadłości pana Kolbeka. Dziewczęta Ukrainki. ranny. że kula przeszyła jego pokój. Odpowiedziały nasze strzały. zabrały rannego Podelczuka. Kuropatniki gm. 3 rano obudził nas dziwny ruch pod szkołą. że oddział ten w ogóle z Leśnik nie wyruszył. na szosie Brzeżany .. tym czterech oficerów. Wtem straszny krzyk dał się słyszeć z dołu – wołanie o pomoc i strzelanina. Stwierdzono. Zamordowano go razem z majorem. Koniuchy: 18 września doszło do próby wymordowania miejscowych Polaków przez Ukraińców108. Czekamy na śmierć mając zaledwie parę naboi. Józef Adamów syn Franciszka i Marii Wilk. Wiktoria Leszczar wyszła na balkon by zobaczyć co się dzieje wróciła z płaczem mówiąc o jakimś licznym zebraniu chłopów z kosami i siekierami. że autami jechała policja na pomoc posterunkowi w Potoku i Koniuchach i ta właśnie przyszła nam z pomocą. Pierwszej chwili wszyscy potracili głowy. Mieszkańcy Kuropatnik potrafią powiedzieć kto był wodzem i uczestnikiem tej wyprawy. Oczom naszym przedstawił się straszny widok. Ludobójstwo…. s. Droga została zastawiona belkami. Wskutek wymiany strzałów i nieprzewidzianego alarmu dzwonem cerkiewnym powstała panika i banda wycofała się w pole. z wyjątkiem komisarza. Zobaczyliśmy jakie szatańskie zamiary mieli ci ludzie. Wywiązała się walka między sołtysem a bandą. Brzeżany: W nocy z 17 na 18 IX 1939 roku dowództwo nad Ukraińcami w Leśnikach objął Mikołaj Senyszyn syn Piotra. Trupy odwożono do lasu. Siekierka Sz. Jego syn. Okazało się. Żona Jakubowego zaalarmowała sołtysa Józefa Adamowego. Co się działo w tej chwili nikt z nas pojąć nie mógł. o godz. Prawdopodobnie śpiących i kwaterujących w poszczególnych chatach. W stodole Michała Grześkowa nocowała rodzina uciekinierów. 47. 109 Komański H. 9 V 1915 zginął 20 VII 1941 r. Był on porucznikiem „Siczowych Strilciw” w 1914 roku. które stały w kancelarii szkolnej. 9 IV 1917 zginął 18 IX 1939 r. Słomę jaka była na korytarzy przenieśli na klatkę schodową i chcieli nas podpalić. Śpiących wymordował Grześków z pomocą własnej rodziny. gdy zeszliśmy na dół. Służąca Rybickiej. prosił o darowanie mu życia. Stawały przed bramą polskiego domu i to było znakiem. Wszystkie drzwi były porąbane. Zapanowała panika. Równocześnie część bandy wkroczyła do domu Stefana Polaka. Oddział powiatowej Komendy PP. 113. Strzelcy mieli ze sobą rewolwery i trochę naboi. Córka Grześkowa nosiła złoty zegarek i biżuterię zrabowaną pomordowanym uciekinierom. 108 „18 września 1939 r. odbierano im rowery i szukano broni. składający się z Komisarza Tadeusza Pławińskiego i pięciu policjantów wymordowano obok mleczarni. Pozostałe na drodze 18 trupów w. Ocalałe akta oddano do sołtysa. Gdyśmy oprzytomnieli zdumiała nas ogromna cisza w wśród niej wesoły głos wołał „wyjdźcie już z mieszkania”.. W pewnym momencie słyszymy jakby jakiś turkot i warkot maszyn. Po chwili przybiegła pani Sawczak z nowiną. by w danym domu wymordować wszystkich Polaków.. Za chwilę w całej szkole zrobił się ogromny ruch.. szkołę zamknięto i pod eskortą 2 policjantów i 4 strzelców z bronią przyjechaliśmy do Brzeżan. Przy zabitych były dokumenty. Na górę do mieszkania pani Rybickiej wpadli strzelcy niosąc straszną wieść: „Ukraińcy chcą nas wymordować”. 14 II 1902 zginął 22 IX 1939 r.. Razem z Michałem Diakowiczem zorganizowali oni bandę.

uczestniczył w pogromach 1939 i 1941 roku. Warczak Eliasz. rozbrajał wojsko polskie – policjant. 115 Komański H. Z Zornisk. rozbrajanie polskiego wojska. Mirecką Paulinę. figuruje w wykazie zamordowanych w czerwcu 1941 r. 114 Często występuje mylnie jako Liliatyn.w.w. Jacyszyn Dmytro syn Mikołaja. 68. Łeheta Iwan. zamordowaną 20 XI 1939 r. 38 39 . i trzech kobiet113. Szepata Andrzej. Siekierka Sz. leżących obok Leśnik. 113 Komański H. s. brał udział w mordach Wasyl Szydło.115. Chudoba Dmytro. s. mianowany „komendantem policji bolszewickiej”. rabunek uchodźców polskich w r. znęcał się nad Polakami w 1939 roku. Chudoba Hryńko – potem wójt pod okupacją niemiecką. W Łapszynie we wrześniu 1939 roku zamordowano też nieustaloną liczbę polskich oficerów. Senyszyn Wasyl. nacjonaliści ukraińscy. Grudzikową Marię lat 47 zamordowaną 20 XI 1939 r. Siekierka Sz. bicia. Zaharków Michał syn Dmytra. Wolańską Annę matkę Mireckiej. W sumie Leśnikach zamordowano około 200 osób głównie narodowości polskiej110. Diakowski Michał.. Łapszyn gm.. Zwłoki pomordowanych drabiniastymi wozami wywożono nocą do lasu. który uzyskał wiedzę od zaprzyjaźnionego Ukraińca. Pryjdun Iwan syn Fedka. w Leśnikach. miejscowi i z okolic. 116 „Na Rubieży” 45/2000. 110 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. prawdopodobne okoliczności zdradzieckiego wyprowadzenia księdza za wieś przez terrorystę z OUN.. Szaczko Taras – zastępca komendanta policji sowieckiej – rozbrajanie polskiego wojska. Sąd odbywał się w zabudowaniach gospodarczych miejscowego bogacza o nazwisku Duleba. Zacharko Dmytro. utworzyli „sąd”. Kliaszów Stach. Informacje te uzupełniają relacje z 26 VI 1941 r. by nie pozostał ślad po zbrodni. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. 18. potem karabinem na Polaka . Pryjdun Iwan syn Fedka i Szopiak Kazimierz.. Zamordowali tych ludzi: Senyszyn Roman. Doły później wyrównano.55. a potem zabijano. Pańków Semen syn Stacha. Ludobójstwo…. Przyjęty został przez rodzinę Wierzbickich na utrzymanie. rozbrajał wojsko polskie. Szopak Włodzimierz. s. Jacyszyn Iwan. Aktualnie rosną tam ponad drzewa116. Ludobójstwo…. rabunek poczty w 1939 roku. Pryjdun Mikołaj. do przygotowanych dołów i tam je zakopywano. Polowy Michał syn Mikołaja. wraz z sąsiadami wożącego trupy do lasu przez cały tydzień. a potem razem z nimi zamordowany został przez cofających się bolszewików. Seńków Mikołaj. Diakowicz Michał. Główni przywódcy morderstw i rabunków Leśnikach: Senyszyn Mikołaj syn Piotra. Szaczko Wasyl. Łeśków Mikołaj syn Iwana – j. Najbardziej „oznaczyli” się: Szaczko Iwan.21. przyznał się do zastrzelenia oficera polskiego nieznanego nazwiska. Mireckiego Wincentego sołtysa polskiego. o zaginięciu w nieustalonych okolicznością (prawdopodobnie zginał z rąk bojówki OUN) księdza wikariusza Józefa Szady (lat 27) z parafii Litiatyn115. Wymienieni niżej winni zbrodni rabunku.. rabunek polskich żołnierzy. koło jego chaty znaleziono trupa zabitego Polaka. Schwytanych rozbrajano i dostarczano do wsi.19. 68. Semczyszyn Dmytro. we wrześniu 1939 roku następujących osób z centralnej Polski: nieznanego z nazwiska majora WP z córką (zakłuci widłami)..Majkę na Czternastówce i Mojsewicza111.. Michajluk Ilko – bił Polaków w dniu 3 maja 1943r. Medyński Stefan. a leżącego w rowie w Leśnikach. W innych relacjach zawartych w pracy112 jest informacja o ograbieniu zamordowaniu przez miejscową bojówkę OUN (lub miejscowych ukraińskich chłopów) w Leśnikach. Litiatyn. Ma on na sumieniu więcej morderstw Polaków dokonanych 1939 r. W czasie okupacji niemieckiej napadł z rewolwerem. podaje dwa nazwiska zabitych kobiet . Potwierdził ten fakt Józef Tomaszewski. ograbili go. Łaczyszyn Iwan syn Mikołaja.Boryszko i Trudzik. Specjalnie utworzone bojówki zajmowały się łapaniem żołnierzy na szosie ze Lwowa do Brzeżan..48 i 49 (obszerna relacja Tadeusza Nowaka). który w czasie mordowania przebywał w Brzeżanach. Bodnar Iwan. Senyszyn Roman syn Piotra. Turczyn Stefan – j. Zamordowany został z żoną i matką – ślad po nich zaginął – ocalał tylko syn Jan.w. Majątek Mireckich wzięli w posiadanie Ukraińcy. 111 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Pańków Piotr syn Stefana – j.... Petruniu. Jarema Piotr – bił Polaków. Chudoba Michał syn Iwana. Petruniu…. Iwana – bił Polaków w 1943 roku na 3-go maja. Chudoba Michał syn Fedka – rozbrajanie wojsk polskich w roku 1939.w. rabunek uchodźców Polaków w roku 1939. który wydawał wyroki śmierci na polskich żołnierzy.. powracających z wojny. siedziba gminy:114 We wrześniu 1939 miejscowi Ukraińcy zaatakowali dwór. Chudoba Michał s. wymierzał większe kontyngenty zbożowe dla Polaków niż dla Ukraińców.Duryświt Jan i bracia. były nauczyciel fizyki ze szkoły podstawowej w Brzeżanach. Szachaj Teodor syn Stanisława (później przyczynił się walnie do wywożenia Polaków na Sybir). Medyński Stefan.. Blicharski Cz. s. Znaleziono przy nim karabin i rewolwer zdjęto z niego mundur strażnika więziennego. Szczur Włodzimierz. 112 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. który schwytany przez policję niemiecką. zniszczyli portrety i godło w Domu Ludowym i szkole. Żołnierzy torturowano. – j. Z miejscowych Polaków zamordowano w Leśnikach: Boryszkową Weronikę lat 60. Pańków Piotr syn Wasyla – organizator. Blicharski Cz. Buszcze: We wrześniu 1939 roku we wsi Łapszyn. który zniszczył dwór i zajął Dom Ludowy i Panko Michał – Bobko. wszystkie opisane wydarzenia na podstawie relacji naocznych świadków.Tańczuk l.. 1939. Łesków Iwan. Mirecki Wincenty był sołtysem do września 1939 r. i 1 VII 1941 r. rozbrajał wojsko polskie – potem policjant bolszewicki. Głównym „sędzią” ferującym wyroki był Ukrainiec Iwan Bozykowski. rekwizycji i innych nadużyć wobec Polaków: Borszczowski Stefan znęcał się nad Polakami.

s. Siekierka Sz. a następnie założył sklep w Narajowie i do końca okupacji niemieckiej go prowadził.starszy wiekiem posterunkowy Gaj (przepadł bez wieści) 123... gdzie był przez 8 miesięcy policjantem ukraińskim. skąd ten odwiózł go własnymi końmi do Brzeżan”.21. 120 Człowiek ten wrócił do Narajowa. Przytoczył przypadek Ukraińca. Ćwierci. napadały na miasto. Około południa cały rynek roił się już od amatorów mordu i rabunku. gdyż będąc ordynansem przy dowódcy pułku. Część lepiej uzbrojonych obstawiła wszystkie drogi. świadczący o przygotowywaniu rewolty na długo przed wybuchem wojny: „Ciekawy incydent miał miejsce na drodze powrotnej adwokata Bemki z Narajowa do Brzeżan. że w czasie swego pobytu w niewoli niemieckiej był tłumaczem i miał możność poznania wielu podejrzanych osób. podczas snu przeciął mu krtań żyletką i zabrał teczkę. 13. grupa miejscowych Ukraińców uzbrojonych w kosy. s. widły. Na szosie Narajów . W dniu 18 IX 1939 r. Nadorożniów gm. syna weterana z 1863 roku. Pobito i poraniono dwie osoby: Pater (okradziony. Zapustu. strzelając z początku dla postrachu. przebito mu rękę widłami i Ciecierski Wincenty. bo Ukraińcy wystawili ruchome warty. Na szczęście Ukraińcy zapomnieli o przecięciu bocznej linii telefonicznej.. Narajów gm. grupy uzbrojone w karabiny. zamieszkały we Lwowie) i zabronił wszelkich ekscesów. 68. Blicharski Cz. niebezpieczna. wokół były zastawione przez Ukraińców zasadzki. Ukraińcy zniszczyli połączenia telefoniczne pomiędzy Narajowem a Brzeżanami i pomiędzy Narajowem a Przemyślanami. w kierunku Dunajowa. Pozostały tylko 4 polskie rodziny119. większość mieszkańców Kolonii Dąbrowa na podstawie listy sporządzonej przez miejscowych Ukraińców została deportowana przez NKWD w głąb ZSSR. Kurzany: 10 II 1940 r. s.117. Kiedy starał się o zwolnienie z obozu umotywował prośbę tym. w skład której weszło nawet dwóch Polaków i Żydów. że Ukraińcy zranili dwóch polskich rozbrojonych wcześniej przez nich żołnierzy.Polki. Punktualnie o godz. 100 os. rewolwery. a dla bezpieczeństwa ustanowił na miejscu tymczasową policję. padła salwa do najbardziej zbliżających się do budynku. ściętymi drzewami. Tymczasem w Narajowie po napadzie okazało się. Mohyła.. a potem wciągano w las i mordowano. by już nikt nie mógł się wymknąć.. a przede wszystkim na miejscowy posterunek policji. W innej znajdujemy informację o zamordowaniu przez bojówkarzy OUN we wrześniu 1939 roku 10 polskich gospodarzy. który dostał się do niewoli niemieckiej. Ostrzeliwano policję ze wszystkich stron i wzywano do poddania się. Do Brzeżan nie dotarła jednak tylko jedna osoba. od samego rana zbierały się grupy Ukraińców z Narajowa. Splądrowała i ograbiła miejscowe budynki publiczne jak pocztę. a schwytanych najpierw ograbiano.. 118 „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 r. W uznaniu tych „zasług” otrzymał zaświadczenie. którą po przejściu na stronę niemiecką oddał hitlerowskiemu oficerowi.00 podpalono zabudowania i sterty zboża pana Antoniego Nartowskiego. autorka znalazła różniący się w szczegółach opis tego napadu: „18 IX 1939 w samo południe ok. Bemko zwrócił się do nich z żądaniem aby przestać mordować Polaków. W tym czasie Polacy poukrywali się po domach i w polach. siekiery itp. Wasyla Umrysza zamieszkałego w Narajowie. każdego napotkanego na zewnątrz Polaka czekało pobicie lub śmierć. Odpowiedzieli mu „to ty sam kazałeś nam rizaty Lachiw przez 20 lat. Ludobójstwo…. Potutory: 18 września 1939 r. Bezpośrednio potem nadjechał z Brzeżan adwokat Bemko. ograbieniu ich domostw i spaleniu 5 zagród118. 123 W relacjach zawartych w pracy: Komański H. Załoga stawiła opór atakującym. Narajów Miasto: Bezimienny świadek zeznał. Adwokat Bemko objeżdżał cały powiat autem. Ludobójstwo…. W jednej z relacji jest mowa o zbiciu miejscowej nauczycielki . Policja. Wierzbowa i Błotni. i zdążały na rynek w Narajowie (każdy z workiem na łupy pod pachą).118. Zmarł na początku listopada117. a teraz każesz nam przestać” rzucili się na niego. w tym na posterunek policji w Narajowie nastąpił w nocy z 17 na 18 września 1939 r. 122 W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przytoczono następujący fakt. gdy tłum zaczął silnie atakować i ostrzeliwać posterunek. Petruniu. s. s. skąd po dwóch godzinach przyjechały dwa auta cofającej się ze Lwowa policji. uderzył go kilkakrotnie w plecy obuchem siekiery. posterunek policji i inne. Spaliła się część budynków gospodarczych. 121 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Równocześnie z wybuchem pożaru. Załoga posterunku składała się z 5–ciu posterunkowych i kilku strzelców. Ukrainiec (potem Reichsdeutsch.. iż może starać się o zwolnienie z obozu jeńców120. Siekierka Sz. że zasłużył na to w czasie wojny polsko . którzy w krytycznym momencie przybyli z Narajowa. Bemko uciekł i ukrywał się u kolonisty Wójcika. Uzbrojeni Ukraińcy napadali na cofających się cywilnych i wojskowych Polaków. później. Mianowicie koło Wysokiej Góry około 30 Ukraińców zatrzymało auto na którym jechał adw. lat 70). Tak było przez całą dobę. Nocą owa podróż była b. Ludobójstwo….. Bemko. siekiery i karabiny dokonała demonstracyjnego przemarszu przez wieś. którzy w porę przeszli ze swej wartowni z bronią na posterunek policji. w towarzystwie polskiego komendanta posterunku i wszędzie osobiście starał się uspokoić zrewoltowane chłopstwo122. Dzięki temu zaalarmowano posterunek w Przemyślanach.niemieckiej w roku 1939. Tłum na ten widok znikł121. strzelcy i część miejscowych Polaków w tej sytuacji zabrawszy broń udało się w kierunku Brzeżan. narzędzia rolnicze i 1300 kóp zboża. Siekierka Sz. 21-22.Brzeżany zniszczyli most i zabarykadowali drogę 117 Komański H. Z ran zmarło później dwóch kolejnych. a jeden zabity (pochodzący z Błotni).117. 119 Komański H. Miejscowy Ukrainiec.Mieczyszczów gm. W nocy widać było łuny z płonących domów w Sławentynie. W wyniku walki kilku Ukraińców zostało rannych.. Pierwszy napad na Narajów. grupa OUN 40 41 .

Raj Michał.. Jej dalszy los nie jest znany.). Siekierka Sz. czynów tych dopuścili się: Uhryń (?) J. Niestety ze względu na bardzo zły stan zachowania dokumentu nie wszystkie udało się autorce odczytać: 18 IX 1939 r.. za okupacji niemieckiej nauczyciel w Olchowcu – pracował w UWO.). aresztowali miejscowego strzelca – Polaka . Janczyński (Janczycki) (?) (.) Eugeniusz i jego siostra Stefka. Łużny Michał syn Fedia.... Birnyk(?) Kuba.... Pawlik (. (..). brał udział w napadach na cofające się wojsko polskie w 1939 r.. Zamordowany pochowany został na cmentarzu w Narajowie.) miejscowego przedwojennego kowala (.). Pawlik Stefan Wasyl i Mikołaj. 19 IX 1939 Ukraińcy: Soroka(?).... Atak został odparty....) Andrzej Jan..Wsi na drogach prowadzących przez las grasowały dywersyjne bojówki OUN i organizowały zasadzki na żołnierzy polskich... Pawłow Wasyl zwany Szkrab. Jacyk Wasyl z Narajowa... Łużny Wasyl syn Iwana.) (zamordował pułkownika polskiego). Kordiak Diśko128.... obrabowali połamali i poranili rękę...... instruktor. policjant ukraiński – brał udział w dywersjach.. a także w napadzie na Narajów126.)..) Wasyl.. zastępca komendanta UWO brał udział w mordach i dywersji w Potutorach i Leśnikach.. Potutory: OUN w Olchowcu liczyła około 100 osób. 4 godzin.. Petruniu. (.. Przysalak (?) Sewko. Miał tylko 7 klas szkoły powszechnej.. komendantem był Łuźny Michał syn Iwana.. trzymali go kilka dni w Narajowie i bili w okropny sposób.Narajów .. Napadnięci odmówili oddania broni zaczęli się bronić.. 42 43 ... (. gdy Ukraińcy przyszli po niego i natknął się na Łuźnego pod oknem.... przyjeżdżał często z Komarówki i prowadził ciągłe szkolenia w Olchowcu.) Jan z Narajowa.) syn Krągłego.. (. żona z Olchowca. Słaboduch Włodzimierz..... Walka trwała ok. których miano aresztować i rozstrzelać (. Nartowski Antoni.... narajowscy policjanci na rozkaz ówczesnego komendanta policji Baja (?) (...Narajów Wieś..) i (.. brał udział w morderstwie Uchmana i w dywersjach w terenach innych wsiach. Żak Jan posterunkowy. Maczuba wyskakiwał przez okno.. (...). obrabowali.). Hanczar i Sypryszlaków(?) ze Strychowiec napadli na Polaka Jarnego mieszkającego na odludziu na krańcach Narajowa pod Strychowicami.68. Stachów Michał.).... że w dniach 16-20 września 1939 roku w rejonie Narajowa Miasta i Narajowa . szkolił w dywersji swój oddział..Narajów Miasto. niestety w tym fragmencie bardzo nieczytelnym. W opracowaniu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” zachowała się też pewna ilość nazwisk. W pracy: Komański H. Najwięcej wojskowych polskich zamordowali nacjonaliści ukraińscy koło Wysokiej Góry . Zbili go... Łuźny Iwan syn Wasyla. W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.. udało się przeżyć. które były wykonywane.) Jan. występował przeciwko wojsku polskiemu w 1939 r. Desbyk (?) Michał ze swym synem z Narajowa..). Kołodziej Jan..) tej samej nocy wymordowali 3 rodziny żydowskie. Zory (?) i G(.... W pierwszych dniach lipca 1941 r. Olchowiec gm.. Miano go rzekomo odwieźć do Tarnopola. (...... Nazwisko zamordowanego Wacław Rewucki (Rewucko)(?)... Ludobójstwo….. We wrześniu 1939 r. Narajów Wieś. który wówczas był w wojsku..) Zaleski. prawdopodobnie ze znacznymi stratami napastników...... Iwaniw Wasyl syn Iwana zwany Iwachow – sekretarz UWO w Olchowcu.. syn Michała. zarówno ofiar jak i sprawców..118 znajduje się informacja o tym. Po tym trzy tygodnie trzymano go Brzeżanach.. Nykołajski Wasyl syn Iwana. 127 Za okupacji niemieckiej nauczyciel w Komarówce (ukończone gimnazjum).) Wasyl (.. (. Fortel jednak się nie udał... 126 Mieli to być: 1. 125 Według zawartych w dokumencie danych... Na posterunku znajdowało się 30 uzbrojonych policjantów... Po wycofaniu się bolszewików w roku 1941 Ukraińcy w Strykańcach zamordowali w nocy (. brał udział w morderstwie Uchmana i dywersjach w innych wsiach. Laskowski Wasyl syn Stefana127. Proskuteńko Mikołaj i jego siostra Katarzyna (. którzy brali udział w napadach na cywilnych i wojskowych uchodźców i miejscowych Polaków.... Hinowic i Leśnik... 124 W świetle relacji. Najbardziej aktywni członkowie UWO w Olchowcu: Łuźny Hryńko syn Emila – wójt – razem z komendantem UWO Łuźnym Michałem wydawali wyroki na Polaków.Narajów Miasto.... (. Narajów Wieś.Narajów.). nacjonaliści ukraińscy w Rohaczynie wsi.) z powiatu lwowskiego. (. Nebor Michał.. syna majora Wojska Polskiego. (. Łuźny brał udział w dywersjach....)Władysław.Narajów Wieś.. 128 Pochodził z Rybnik. Tylko pojedynczym osobom znającym doskonale ukraiński i umiejącym się modlić w tym języku. zaatakowała posterunek policji żądając złożenia broni. potem policjant ukraiński. brał udział w napadach na wojsko polskie w Potutorach 1939.. Ukrainiec Jarosław Pawił zastrzelił koło leśniczówki w Narajowie 16 letniego ucznia gimnazjalnego. (... w Potutorach.liczba nie ustalona..Władysława Naruszczaka (?)..” Blicharski Cz. na zebraniu w Narajowie Ukraińcy ułożyli listę kilkunastu Polaków i kilku Żydów. Stupiński Michał syn Nykoły.. strzelców ze Związku Strzeleckiego i kilku powracających żołnierzy WP.. W tym samym czasie w Wierzbowie Starym Ukraińcy wymordowali rodzinę dozorcy leśnego. Drabyk Paweł. s. zachował się spis najaktywniejszych Ukraińców. i Karajewski Bohdan z Rohaczyna. Rozbrajały ich i mordowały.. Charyszyn Sławko zwany Kościuki. Dnia 17 IX 1939 r... Narajów Wieś..Narajów Wieś. Czerny (?) Stefan (potem policjant ukr. Raj Mikołaj.... (. który zaginął bez wieści124. w Potutorach. Przewodził UWO w Olchowcu od 11 lat. zwany Jantoni.. Należały do niej kobiety i mężczyźni. Napastnicy podpalili dwie znajdujące się obok zagrody polskie usiłując w ten sposób przenieść pożar na budynek posterunku. zwany Juszczyszyn. Łużny Michał syn Hryńka. Według relacji świadków zamordowano w tym rejonie co najmniej 50 żołnierzy. Grupa obrońców wyszła bez strat i ostrzeliwując się wycofała się w rejon powiatu Rohatyn.sekretarz gminy. W sporządzaniu tej listy brali udział między innymi Risnyk(?) Jakub. rozpoznany przez Maczubę zranionego przez UWO.. UWO w Olchowcu liczyła 34-35 członków.. zamordowali i rzucili do Narajówki kaprala wojska polskiego125. (. w Narajowie). Garnicki Jan... Na liście znajdowali się między innymi: p.s. Jarkowski Kazimierz.. Wysyłał on członków UWO na wypady dywersyjne do Potutor. Worenacz (?) Michał (.) Beluchowska Janina.. Polskich żołnierzy mordował też Sabał (?) Wasyl z Rohaczyna. (.

5. Wiele osób spalono żywcem w budynkach. W czasie tej masakry zamordowano rodzinę Czesława Blicharskiego. Rychlewicze z Brzeżanki zamordowali dwóch żołnierzy polskich. 4. Poruczyn gm.. w jarze.N. Posuchów gm.. Kraków 2006.. Dobrowolski Michał. Michał Dobrowolski 6. Emil Dobrowolski 47 lat 3. wśród nich: NN. już po wkroczeniu Niemców... Posnuk Michał. że we wrześniu 1939 miejscowa bojówka OUN zamordowała 20 osób narodowości polskiej i żydowskiej.. Lisdwan Michał. s. Oddział ten w liczbie 30 ludzi został wymordowany przez bandę z Olesina i zagrzebany w dołach pod Olesinem. W czerwcu roku 1941. Informację o zamordowaniu wymienionych dwóch Polaków przez bojówki OUN we wrześniu 1939 r. przed wkroczeniem Niemców. Jeger N.. s. Jan Muszyński (zmarł od zadanych ran) 8. Józef Nebelski 55 lat (zmarł od ran po kilku miesiącach) 9. 100 osób. 25. 44 45 . jechał drogą z Budyłowa do Kozowej oddział wojsk polskich samochodem i na furmankach. Ludobójstwo…. Siekierka Sz. Informację o zabiciu przez bojówkarzy OUN w czerwcu 1941 5 Polaków. Demnia W Demni mordów na Polakach dopuścili się: Łesyk Jan syn Andrzeja. Blicharski Cz.. 22.Kaczmaryk Hryńko. W Posuchowie zamordowano w roku 1941 skrytobójczo następujących miejscowych Polaków: 132 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Kurzany: Zasłużeni członkowie OUN uczestniczący w mordowaniu Polaków: 1. Petruniu. Podwysokie gm. badającego zbrodnie nacjonalistów ukraińskich popełnione na ludności polskiej Tarnopolszczyzny. 625627. Kaczmaryk Jan z ojcem Michałem zabili żołnierza polskiego u siebie w stodole w Podwysokim – sami przyznali się do morderstwa. s. Lisdwan Stanisław. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996.Abraham. Polska ludność Płauczy Wielkiej została w roku 1944 w wyjątkowo okrutny sposób wymordowana (ok. Michał Lisowski. Zygmunt Czosnowicz – sołtys 2. (Żyd). 68 znajdziemy potwierdzenie faktu. 7.. Trzem osobom udało się zbiec. Osobiście zabił ich Siwka z Kurzan. Reszta została poddana torturom i zamordowana: 1. patrz przypis 53. Petruniu... Kaczmaryk Michał.. Kulińska L. Radaczyńskiej w: Komański H. znajdujemy też: Blicharski Cz. Jan i Władysław Muszyńscy129.. 8. Dzieci Kresów II.. 133 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Brywnak Michał. 146. Płaucza Mała siedziba gminy: 18 września 1939 bojówkarze OUN uzbrojeni w karabiny. Ich dokumenty osobiste były w czasie okupacji w Demni... Baryłko Jan. Edward Hauptman 50 lat 4.. s.. Haupt Edward. 6.. s.Abraham -Żyd Przeżyli jedynie ciężko poranieni synowie Jana. 68. a po ograbieniu spalono zabudowania ze zwłokami żony Kinala i dwóch małoletnich synów133. Petruniu. Piotra Kozaka (lat 35) i Jana Seńkowskiego (37 lat)132.68. 22. Łesyk Władysław. Sprawcami tych morderstw byli: Jacyk Jan. Blicharski Cz. Kuryuszyn Mikołaj wszyscy z Olesina. Żyd zmarł od ran 5. widły i kosy utworzyli samozwańczy „sąd” skazali na śmierć 17 Polaków i 3 Żydów z tej miejscowości. s. a wśród nich Jana i Stanisława Małaczyńskich i Michała Burzyńskiego w Płauczy Małej znajdziemy też w: Blicharski Cz.Potutory: Wieś prawie cała ukraińska i wybitnie wrogo nastawiona do Polaków. Siekierka Sz. Abraham Jeger. Także w czerwcu. 130 Komański H. bojówkarze OUN zamordowali trzech kolejnych Polaków: Michała Burzyńskiego. Kaczmaryk Jan. 20 lat (zmarł od ran) 7. 22. Buszcze Według jednej z relacji w tej miejscowości we wrześniu 1939 roku bojówki banderowskie zamordowały rodzinę sołtysa Michała Kinala przy użyciu siekier. NN. Jan Muszyński. głównie kobiet z dziećmi i niemowlętami. 131 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Tekla Małaczyńska została przez bojówkę OUN zabita w roku 1942. noży i wideł. s. Ludobójstwo…... Został zatrzymany nad rowem. Obaj zostali pochowani w lesie.627. Kolasa Kornelat. Członkowie UWO brali udział w morderstwach na drodze potutorskiej. Hryńko Daniel. Dobrowolski Julian.Żyd. Zamordowano w Demni dwóch podchorążych piechoty rezerwowych (jeden z nich nosił nazwisko Gołębski). zorganizowano w tej wsi bramy powitalne i wielki wiec na cześć „wyzwolicieli”130.Olesin: W nocy z 18 na 19 IX 1939 r. Czosnowicz Zygmunt. 69. 3. gdzie wydobywa się piasek. W Olesinie na podwórku u Kusina Jana zamordowano trzech polskich oficerów.Płaucza Mała We wrześniu 1939 roku terroryści z OUN zamordowali dwóch Polaków: 129 Relacja Janiny Krzykały z d. s. 2. Petruniu. Kaczmaryk Hryńko z Podwysokiego zwabił żołnierza polskiego propozycją napicia się wody i zabił go. który został specjalnie przekopany w poprzek drogi wiodącej Olesina. i straców) przez bandy UPA przy użyciu siekier. Płaucza Wielka gm. Jana Małaczyńskiego i Stanisława Małaczyńskiego131.

135 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”: „W sprawie mordów w Potutorach zeznawała pani „Nina” (pseudonim). zdawało mu się że umierał. „Niny” na prowizorycznych noszach oficera polskiego por. Kułyk Stefan. U tegoż Matusa była przechowywana broń. Prowadzili całą grupę kawałek około 2 km. Jeden z dwóch wyżej wymienionych poruczników. Stracił do wszystkich zaufanie. kula wyszła mu nad czołem. s. Stebelski Dymitr. Potutory siedziba gminy: W Potutorach w dole obok cmentarza przechodzi droga. tam jest wspólna ich mogiła. a którzy zostali pomordowani w bestialski sposób. Informację tę potwierdzają inne relacje136. podał adres i prosił. kutą w listki mirtu i to mu chcieli zabrać. Zabitych zostało 30-kilka osób . Z początku bali się zdrady.. Ludobójstwo…. 126.. Tańczuk Anastazja. Ukrainka. że to Polacy. Tamtych sześciu oficerów padło. Ludobójstwo…. Z Raju przybyli: Jarema Mykoła. auto stanęło im. 134 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”. Porucznik Zwolański (lat 23) jechał samochodem z innymi oficerami.bomby zapalające na auta i dużo oficerów spaliło się żywcem w tych autach. której wierzchnia warstwa wskutek deszczy jesiennych osiadła i rozmiary tej mogiły były widoczne. Blicharski 46 47 . metrykę itp. Juśków Władysław. tylko miejsce na przegubie ręki. ciągnęli go po ziemi. Jeden z kolegów wyskoczył z auta i od razu został trafiony kulą i padł. Tam przyjęła go dziewczyna i kobieta. Rannego przeniesiono do sąsiadki p. przez który przeszła kula. Jeden z oficerów ciężko ranny leżał w ogrodzie w kwiatach na leżaku – nie chciał dać się zabrać do mieszkania. Było ich tam razem 11 ciężko rannych. na której Ukraińcy strzelając z cmentarza wymordowali wielu polskich oficerów.chwilami mówił od rzeczy.dwaj porucznicy i kapitan – starszy pan. „Niny” oficer z Poznania. Stracił przytomność i usnął. Klecor Włodzimierz. 3. Biłyk Stefan. Zemmer Edward lat 21. Upadł i udawał. ażeby pamiętały. s. Specjalne badania powinny wskazać szczegóły tej zbrodni134. W nocy z 17 na 18 września 1939 r. Kizyma Mikołaj. Siwka. że Ukraińcy napadli na nich. zaopatrzyły rany i położyły do łóżka. Jeden z nich.124: 18 września 1939 roku w rejonie tej wsi bojówka dywersyjna OUN ostrzelała z broni maszynowej przechodzący drogą pododdział WP. Leżeli wszyscy pod nr 5. Iwankiewicz Roman (osobiście zabił oficera polskiego.” 136 Komański H.1. „Nina” odwiedziła tych oficerów w szpitalu. To dzicz ukraińska paliła domy i wsie polskie. Grabarz. Zobaczyli u niego oryginalną obrączkę. w Posuchowie. gdzie został pochowany – rodzina go zabierze i sowicie wynagrodzi. Ponieważ noc była wybitnie ciemna – nikt nie mógł go doj- Rybniki gm. Demnia i Podwysokie. zabrali mu wszystko. Hudzik137 rzeć. Największe zdarzenie dla niego było. zegarek. 1898 – zamordowany 2 VI 1941. Łosyk Michał ps. Na terenie Potoka zamordowano ich 500-700. Otoczeni zostali przez Ukraińców. Zaciął zęby i nawet nie drgnął. Łycyk Włodzimierz (potem w policji ukraińskiej w Brzeżanach). Prosił o ołówek i papier. 2. u której był gościnnie przyjęty. Kapitan płakał.. Niny i rano przed 6-tą godziną pojechał na tragiczne miejsce w Potutorach by zbadać co robią tam dalej Ukraińcy. które zobaczył. Członkowie OUN z Raju udali się w dniu 17 IX 1939 r. W tę samą noc przybyli i nocowali u p. W tę samą noc na podwórzu p. Kusznier Maria. że nie żyje. Po pewnym czasie przytomniejąc usłyszał kroki i mowę polską na gościńcu. Maślaj Józef ur. zamordowany 28 VI 1941 r. przyniesiono do p. „Niny” było trzech rannych – dwóch oficerów i jeden żołnierz o nieznanych nazwiskach. Gdy wszystko ucichło pełzał na kolanach i brzuchu w kierunku światełka. Tam opiekował się nim wojskowy lekarz i zabrał go do szpitala powszechnego w Brzeżanach. Potutory: We wrześniu został zabity przez bojówkarzy z OUN miejscowy sołtys NN. Diakow Ilko. pieniądze. Kobiety biorące udział w akcji: Łecheta Janina. oficer rezerwy – z zawodu nauczyciel około 40 lat. Nagle na tej sławnej drodze potutorskiej strzelają do nich. 27. ponieważ ręce mieli rozłożone jak na krzyżu” (u ciał zwęglonych nie można było rąk po śmierci złożyć). gdzie był owinięty różaniec pozostało białe. został trafiony w rękę i słyszał jeszcze jak tamten konającym głosem zawołał „Jezu”. Komendantem OUN w Potutorach był Korbyło. potem stać i znów 2 km prowadzili. „Niny”. Jarema Jakin. 4. wziął rower męża p. rzucali ręczne granaty . Zmarł w szpitalu pochowany został na cmentarzu brzeżańskim.słabł z upływu krwi i słyszał jak wszystko ucichło. P. Ludwika Zwolańskiego z drogi potutorskiej. Leżał w rowie . Zapukał do chaty nad rzeką. Zbliżył się do nich. Myśków Katarzyna. Siekierka Sz. Semegen Wójt.liczba dokładna jest nieustalona.. sam skoczył w rów gdzie położył się i tym sposobem uratował się. Później ustawili ich w szereg i po kolei strzelali z rewolweru. Hajdamacy ściągnęli z zabitych obuwie i z niego również zdjęli. Gdy go zobaczyli – wzięli jego również do tej grupy. Dunajewski Michał. że są w polskim domu. Było kilku rannych. „Tabaka”. Gdy rano obudził się prosił ażeby dano znać do szpitala i zabrano go stamtąd. prosząc o ratunek i schronienie. Okryła ich wspólna mogiła. W dzień zabrano ich na furę do szpitala. wybitnie przystojny. Wszyscy ranni oficerowie zostali zabrani do szpitala. był ranny w głowę. zwłoki znaleziono w Baranówce. Nim jednak zdjęli te buty. a później zorientowali się. Sahajdaczny Józef. Siekierka Sz. zasłonił ją ręką mówiąc „to mi zostawcie”. Najwięcej utkwił w pamięci p. „Niny” trzej oficerowie . Ukraińcy strzelali do nich z karabinu maszynowego – porucznik Zwolański dostał szereg kul w uda. Rękę zabandażowali mu. często wspominał córkę i choć rana zagoiła się . nie wiedzieli do kogo przyszli. Jeden z oficerów był trafiony kulą przy kierownicy auta i w tej pozycji został spalony. Matus Ilko. Glomba Józef – osadnik z Nowej Grobli lat 48 zamordowany między 29 IV a 7 VIII 1941 r. Iwankiewicz Jan. Do pomocy przyszli ze wsi Brzeżanki dwaj Rychlewicze. Stabelska Anna. że musiał „specjalnie duże jamy kopać. którego ojciec był apolitycznym i zupełnie lojalnym wobec Polaków obywatelem. nawet nie chciał przyjąć lampki wina. który opowiadał. potem konfident okupantów). zrobili przy nim rewizje osobistą. W aucie było ich kilku oficerów mieli dwa karabiny. Tańczuk Józef. Raj: Zebrania organizacyjne OUN odbywały się przed wojną u Ilka Matusa.Rohatyn brali udział w likwidowaniu Polaków Ukraińcy ze wsi Kurzany. że jak umrze. że zabraną w czasie nocnej rewizji na drodze metrykę przez Ukraińców oddała przed wyjazdem do szpitala dziewczyna. postanowili bronić się. dały mu gorącego mleka. Równocześnie kilkanaście rąk chwyciło za lufy ich karabinów i zaczęło się szamotanie. którzy prowadzili 6 oficerów Polskich. który ich chował zeznawał później. 137 Komański H. Pochowani są w dole naprzeciw cmentarza135. zwłok nie odnaleziono. Miał żonę i córkę. Miśkiw Stanisław (potem członek policji ukraińskiej) w Kozowej. że jadąc autem w nocy z kolegami widział wokoło łuny. Hawryluk Włodzimierz. cały był czarny. do Leśnik i tam wzięli udział w mordowaniu i rabowaniu Polaków. Potok: Potok i dwie inne wsie razem brały udział w zabijaniu polskich żołnierzy. Iwankiewicz Łewko. Szpak Marian osadnik z Nowej Grobli lat 20 zamordowany między 29 VI a 7 VIII 1941 r. Komarzańska Genowefa. on był ostatni. Był pewny. Otóż widział jak dzicz ukraińska rabowała zniszczone auta i wozy na których jechali uciekinierzy. Kazali im kłaść się na ziemi. Ukraińcy w łupem odeszli. Rzeczywiście zajechała fura i zawiozła go do szpitala. zeznawał. tylko części ubrania. Najaktywszymi członkami OUN w tej antypolskiej akcji byli: ze wsi Kurzany: Komarzański Stefan. trafiony został w obojczyk. Opowiadający musiał przez niego przeskoczyć. a to byli Ukraińcy. Na drodze Brzeżany . uprowadzono go w nocy z domu i zamordowano – znikł bez śladu. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. strzelali z karabinów ręcznych i maszynowych. Dżumak Czopek.

140 Za lżenie narodu polskiego. Petrycki Bohdan proboszcz greckokatolicki 2.129. kapral WP. gdzie już czekali uzbrojeni bojówkarze OUN. Pod koniec września został zabity przez bojówkarzy OUN 19 letni muzyk orkiestry wojskowej. Ciesielski Grzegorz.Kotów. Petrycki wspólnie z zięciem zwołali przedstawicieli OUN i zorganizowali „sąd doraźny”. a jej wujek zamordował polską nauczycielkę. kapral WP. 25. Jan Perec 35 lat. 25 lat.Ks. Jan Zapotoczny. s. W domach zjawiał się przedstawiciel gminy i wzywał do natychmiastowego stawienia się w urzędzie gminnym.) Między straconymi był nawet dawny sługa cerkiewny ks. Czajkę. wachmistrz WP. Karaś Andrzej. Dyduk Stefan. bojówkarze z OUN zamordowali czterech Ukraińców pracowników „Selrady”. jego buty i rower w chacie jednego z ukraińskich chłopów. że jej ojciec „zarizał” sześciu Polaków. Emil Zapotoczny.. W szczególnie nieludzkich męczarniach zginął Soczyński. Buhaj Grzegorz. „Na Rubieży” nr 44/ 2000. zbiegli i w ten sposób uratowali życie. Oto nazwiska ofiar141: Michał Gużda.Sarańczuki: Według zeznań świadków 17 września 1939 roku polska Obrona Narodowa z Leśnik wymaszerowała przez Brzeżany na Monasterzyska i dalej miała przedostać się do Rumunii. Lenartowicz Jan. Petrycki. Bliższych szczegółów udzielił brat Jaworskiego.. Taurów gm. Karpluk Ilko. siedział więzieniu w Drohobyczu140. chusteczkę do nosa i pugilares mówiąc: „to wasz człowiek tu łyszył”. Stanisław Gużda 18 lat. który do 1939 r. że nic nie wie. Jaworskiego138. który skazał 12 Polaków na karę śmierci. Zostawił żonę i czworo dzieci. żołądki powypruwane. opór władzy i wybitnie wrogie nastawienie wobec Państwa Polskiego. który przekazał tę informację Bronisławowi Lenartowiczowi. na probostwie. „Sąd” składał się z następujących Ukraińców: 1. Petrycki powiedział. Franciszek Soczyński. Siekierka Sz. Rozbroili kompletnie zaskoczonych żołnierzy i wymordowali. którzy zginęli w nieludzkich męczarniach w lasku „Netreba”. Ludobójstwo…. Przed Sarańczukami podporucznik rezerwy I plutonu nieznanego nazwiska wyznaczył kapr. 30 lat. ale gdy wychodziła zawrócił ją i podał jej rzeczy jej męża tj. Ukraińcy z Sarańczuk. 24 lata. 138 Kazimierz Jaworski. Jedynie dwóch Polaków nie usłuchało wezwania. Pabas Wasyl. s. że zamordowani byli zmasakrowani. 143 Według zeznań. ręce mieli skrępowane drutem kolczastym. W lipcu 1941 roku. 141 Komański H. Petruniu.). 26 lat. a sztylety (szkielety?) zakopał koło studni.Janowa). kapral WP. Błądzącym żołnierzom zaofiarował pomoc miejscowy Ukrainiec o nazwisku Semko Mowczka „Szalej”. Korczyński Mikołaj. Bronisław Budzan139. Tam zamykano ofiary do piwnicy i w nocy zamęczano. Ofiary zwabiano podstępem. kapr. Zapotoczny Jan (syn Mikołaja zamordowany w maju 1942 r. kapral WP. s.. Petryckiego143. Redka Iwan. powiedziała chorym. Dubczyk Teodor. Dziewczynka Irka Szynklarska. po wkroczeniu Niemców. który zaprowadził zmęczonych żołnierzy za wieś do wąwozu. z 12 wozami taborowymi. Biłyk Wasyl. Mandzij Wasyl. Piotr Zapotoczny. przyjechał do Taurowa ks.. 48 49 . Kurka Iwan. 142 Nazwisko to występuje w: „Ukraińcach na Brzeżańszczyźnie”. Bobko Grzegorz. Cz.. strzelca Stanisława Tymkę na patrol do Sarańczuk. Poucinano im głowy i ponabijano na żerdzie płotu na którym napisano po ukraińsku „hołowa selrady trzeba ją uciąć”. Jan Kłak 25 lat. Marian Nawaryński. 6 lipca wykonano „wyrok” na dziesięciu skazanych. leżała w szpitalu w sali nr 9 (świadek .. po wykonaniu wyroku jego żona przybiegła na plebanię i błagała Petryckiego o wiadomość o swoim mężu. do wsi Taurów przyjechał 20 osobowy oddział żołnierzy polskich. Dwie osoby z patrolu wycofały się. Karaś Wasyl. Karaś Piotr. s. Semeć Mikołaj. Naocznym świadkiem był mieszkaniec Taurowa. Patrol został otoczony przez bandy ukraińskie. Inni pomordowani pracowali w Strzelcu i wojsku polskim. Kowalczuk Wasyl. tabor z końmi i sprzętem zagrabiono. Korczyński Miron.129. Zwłoki zakopano w miejscu mordu. przez które miał przemaszerować batalion. Redka Stach.. Samaryj. s. która w maju 1941 r.. podczas wycofywania się oddziałów Wojska Polskiego w kierunku granicy rumuńskiej. W zeznaniach dotyczących wydarzeń z Sarańczuk ujawniono też inne wstrząsające fakty. Karaś Miron. Został uwolniony przez bolszewików i przebywał w powiecie podhajeckim w Sosnowie. Ukrainka z Sarańczuk. Bolesław Kozakiewicz. „Na Rubieży” nr 44/2000. kapral rezerwy WP i kierownik strzelnicy 51 PP w r. 18 września w lasach podhajeckich została ostrzelana przez bolszewików i Ukraińców. 25 lat. zaś Kazimierz Jaworski został zamordowany. Siekierka Sz. a oczy powybijane. 45 lat. Antoni Żerebecki.Kozak Mikołaj „sędzia” 139 Komański H. kapral WP. Po odkopaniu kilku grobów okazało się. Ks. Łyczko Stefan. Przewozili oni sprzęt wojskowy. W Taurowie pracował jego zięć (proboszcz parafii greckokat. Karaś Leon. spisała protokół. 25.68. Znaleziono ślady krwi. Ciesielski Wasyl. greckokat. który z nim razem był w Obronie Narodowej. Łoptuch Wasyl. 1939 wcielony został jako podoficer rezerwy do brzeżańskiego batalionu Obrony Narodowej (dowódcą był kapitan Wasilkowski). Ludobójstwo…. Czerwiński. którzy w 1939 i 1941 występowali przeciwko Polakom w Sarańczukach lub Potutorach: Kozłowski Roman. Kowaliński Marian kapral WP142. utalentowany polityk wiejski i działacz społeczny. Szybalin siedziba gminy W kwietniu 1941 r. Policja bolszewicka robiła dochodzenia na podstawie tego zeznania. Na rozkaz dowódcy batalionu Obrona Narodowa zawróciła w kierunku Brzeżan przez Sarańczuki . Budyłów: 17 września 1939 r.

sprofanowano też miejscową polską kaplicę i zbezczeszczono groby. mógłby siebie obronić. „Wyrok” wykonywali następujący Ukraińcy: Humeny (Homenny?) Piotr. Wyciągnięto zwłoki z trumien. Mroczko Dmytro. 144 Mord ten i jego okoliczności mogli potwierdzić liczni świadkowie. Strzał w lewy policzek wyrwał mu język i lewe oko.) tak. s. a szkielety porozrzucano i tak zostawiono. Kosak Mikołaj lat 28.68. to jest pasiekę. oddano krawcom i szewcom do przeróbki i chodziła w nich ukraińska młodzież. Siekierka Sz. Na wiadomość o wkroczeniu Sowietów na terytorium Polski. Matusiewicz Michał zięć ks. brak daty relacji: „Jan Smoliński i żona Natalia z Łukaszewskich Smolińska wraz z 8 letnim synem Leonem mieszkali na leśniczówce. Po tym uformował się pochód mołojców ubranych w szaty liturgiczne i ruszył konno na wieś wśród szyderstw i dzikiej wesołości. syn Hilka „prokurator” 4. Na to czekali Ukraińcy chwycili z miejsca śp. W czasie gdy mordowano polskie rodziny w Trościańcu. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Mordowała młodzież.leśniczego z rodziną (wrzesień 1939?)148. Siekierka Sz. żeby uratować choć część swego dobytku względnie żeby wypuścić ze stajni bydło. s.. Petruniu. bo strzelano do niej i synka kilkakrotnie z karabinu. Wawryw Iwan.131. Jana Smolińskiego kłuli nożami. 30 lat. Bidny Mikołaj i Wasyl. Chomiszyn Leon. Zapanował straszliwy terror. Pośredni udział w mordzie brał też ks. 7-8: Relacja Jana Serafina z 17 XII 1941 r. Rozbito drzwi. Nadachowski był w tym czasie w Brzeżanach i dzięki temu uszedł cało. Ludobójstwo…. Polak. „kulawy”). Potutory W nocy z 18 na 19 września 1939 roku zostało zamordowanych 17 mieszkańców wsi a ich domy ograbiono: 16 NN. a w Trościańcu wszystkie rodziny polskie. Roliński A. Jana Smolińskiego. Zbiórki urządzano tam nocami i odbierano przysięgi od nowo zwerbowanych. 27. Jedni mordowali druga partia rabowała mienie. szaty liturgiczne i wyposażenie. Szumlany koło Trościańca gm. wrócili. Trościaniec gm. Chrynowski Piotr. Natalia i Leon byli bez życia druga połowa bandy kończyła na podwórzu znęcanie się nad Janem Smolińskim. 24 grudnia 1939 roku podczas kolacji wigilijnej. 149 Komański H.. Pod koniec lipca zostali zamordowani za współpracę z władzami sowieckimi Ukraińcy: Michał Humenny 23 lata... że była Polką. s. Antypolska akcja nacjonalistów. Smolińscy myśląc. który mając broń.. w tym komunikanty i kielichy. mężczyzn – gospodarzy i NN. 147 Pow. Ukraińcy spalili cały jego majątek – żona z pięciomiesięcznym dzieckiem uciekła. Podhajce. s.. Pociętą nożem zawleczono z synkiem do mieszkania.. Choma Roman lat 20. Świadkami dokonanego morderstwa były sąsiadki bliższe i grabarz z Urmania Wielkiego.. miejscowy nauczyciel145.Horobij Antoni (lat 65) „sekretarz” 5. Petryckiego144. Przed sądem stanął. w której pracował i mieszkał Władysław Nadachowski.Choma Mikołaj.. Woroniw Iwan. Ale chcąc ratować żonę i syna i myśląc że tym ułagodzi napastników. Niszczono świętości. NN.. Przez dwa dni trzymali go pod strażą ciesząc się jego męką. który miał sądzić „kapitalistów”.130. jego żonę Natalię i synka Leona i zaczęli się nad nimi pastwić. Chrynowski Iwan (ps. (. jednak wskutek szoku została połowicznie sparaliżowana. 50 51 ... doszło do bójek o podział łupów. Potutory (dwór Grabowskich)146 Na początku września 1939 r. Blicharski Cz. Smolińskiego. Lubiński Emil.. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie miejscową nauczycielkę Zdebową z domu Małaczyńską. wyniesiono obrazy. Michasków Tadeusz (matka Ukrainka ojciec Polak). Mroczko Kyryło (komendant policji). odarto z ubrań i obuwia. Lisiewicz Piotr. 145 Komański H. Nadachowscy ograbieni. Ubiory trupów i zrabowane z kaplicy szaty liturgiczne z wizerunkami Chystusa i „chustką Weroniki” itp. Po wejściu Rosjan utworzono „komitet rewolucyjny”. Libiński Włodzimierz. Sam mord w Szumlanach rozpoczął się od sprofanowania kościoła rzymskokatolickiego. Jego nie zabili od razu. dozorca leśny z rodziną.. właściciel majątku Grabowski. Równocześnie z tym mordem podpalono dozorcówkę leśną. chorągwie. Profanacja trwała trzy dni. grupa miejscowych nacjonalistów ukraińskich napadła na dom powybijała szyby i dotkliwie pobiła świętujących149 148 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.. a ponieważ była Ukrainką ocalała. komisarz zastrzelił go z pistoletu osobiście. Syn jej męczył się 13 godzin.”.. Pochowano ją na cmentarzu w Brzeżanach. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie147 28 polskich rodzin. gdy dobrowolnie odda tą broń i rzeczywiście broń im oddał. Młodzież męska i żeńska z pocięła cześć przedmiotów na chustki czy spódnice. bydło. Akcja mordu zorganizowana była „na sposób wojskowy”. a gdy żona Natalia płakała i chciała wyrwać go z ich rąk pocięli jej (.. 146 Kulińska L. Nocą mordowano polskie rodziny i rabowano ich mienie. Lisiewicz Emil.. ukryty wcześniej przed służbę folwarczną. Napastnicy nie znalazłszy Smolińskiego w leśniczówce podpalili leśniczówkę i zabudowania gospodarskie i zaczaili się w ukryciu. Głównym mordercą rodziny Smolińskiego był Michał Kozak z Urmania Wielkiego.. Wawriw Nikodem. aby odrzucić ją jako przeszkodę w wymyślnym mordowaniu jej męża..3. Jan Smoliński z okoliczną ludnością żył bez żadnych zatargów i wraz z całą swą rodziną ofiarą band ukraińskich gdyż inaczej byłby wyjechał do Brzeżan.Humenny (Homenny?) Piotr. Oślepieni nienawiścią do Polaków pochwycili śp. Dola Leon i Mikołaj. Gdy śp. Urmań gm..) przeciągały mękę Natalii i Leona.. że na tym skończyła się ich zemsta.. Chomiszyn Iwan lat 25. bo czuł się niewinny.. Buszcze: Z zachowanych zeznań naocznych świadków. znęcając się nad nią od zmroku do świtu tylko za to. Dwóch napastników mordowało ją i synka w mieszkaniu. Ludobójstwo…. przyszli „tylko z kijem w ręce” do Brzeżan..... Natalia po godzinnej męczarni umarła. Zrabowali cały majątek ruchomy. Choma Mikołaj. sporządzono protokół dotyczący zamordowania Polaka Jana Smolińskiego . a kierował nią ukraiński ksiądz (wikary) zamieszkały w Trościańcu.. meble. Ponieważ nie zgodził się dobrowolnie na wywózkę na Syberię.

Ocalił ich oddział kilkudziesięciu żołnierzy polskich. poprosił stojącego przy płocie żołnierza WP o ogień. wstąpili do Wierzbowa. jako przewodniczący..s. a żołnierze po naprawieniu torów ruszyli w dalszą drogę do Brzeżan. ten zabrał mu go i pas z amunicją i zamordował w pobliskim lesie. s. W Urytwie zanotowano więcej wypadków rabunkowych.. młocarnię. s. Buszcze: W nocy z 15 na 16 września 1939 r. kierat z młocarnią wartości 1000 zł zrabowany przez Grzegorza Bory. 131. Kozowa: 19 września 1939 roku zostali według relacji zamordowani przez bojówkarzy z OUN: NN. który aby mu usłużyć odstawił karabin. dwaj miejscowi Ukraińcy: Sławomir Sawczuk (lub Sawiak)152 i Władysław Żeńczuk zamordowali 6 polskich żołnierzy powracających bez broni do domu. Andruch Korolna. miejscowy kowal. ojciec i syn Władysław150. Rabowali: Michał Pierożyk. Sekretarzem gminnym i konfidentem NKWD był Ukrainiec z tej wsi Jewko Wołoszczuk(?). Siekierka Sz. NN. 16 września 1939 r. Korbyło Jurko syn Tarki. 52 53 .. żona i jedno lub dwoje dzieci)154. Anna Panki.. W okresie tym 16-20 września w rejonie Żukowa. s.. zginęło tam ok. maszynę do szycia Stefan Fajfurka. Michała Walkiewicza syna Pawła. Wszyscy mieli być rozstrzelani. Korolus Michał syn Andrucha i inni. konia. Blicharski Cz. przechodzący pojedynczo lub grupkami polscy żołnierze powracający bez broni z wojny. rower. 17 września 1939 r.. Wyrok wykonali tzn. Iwanuch Julia. s.. 18 września 1939 r. 155 Komański H. Według świadków. 153 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”..pług zabrał mu Władysław Szwec. 150 Komański H. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s.. rozbroił jego załogę i uwięził w piwnicy. lub udający się w stronę granicy rumuńskiej. Choriw Wasyl syn Iwana. Kozowa: W Urytwie ograbiono wybranych Polaków. przy trasie kolejowej koło Żukowa (na odcinku Hinowice .68. Mikołaj i Tymko Kamińscy. Ludobójstwo…. Czwartacki Jan syn Michała. składający się z gospodarzy i gospodyń wsi. Żołnówka: W r. Buszcze: Napad na posterunek policji w Wierzbowie: 18 IX 1939 uzbrojony tłum napadł na posterunek policji w Wierzbowie. i kilku nieznanych osobników. 154 Komański H. ale nie zostały zinwentaryzowane. 642-643. 28. oraz cywilnych uciekinierów z centralnej Polski155. wymordowali w/w Polaków następujący Ukraińcy: Zwierzowaki Danyło syn Wasyla. Petruniu. Duch Józef . Jan Sokolski.. Banda została zmuszona do odwrotu. Kromego Jana syna Demki. Straty i ich wartość w cenach przedwojennych: Baran Paweł – koń z uprzężą wartości 500 zł. Dywersanci rozkręcili tory. Narajów: 18 września 1939 r.134-135. Ludobójstwo…. według świadków. W skład weszli: Syrowiec Anna.. Do wyprowadzenia z domów powyższych ofiar był wyznaczony Hrynko Korbyło syń Hryńka z Potutor. 1941 po wkroczeniu wojsk niemieckich we wsi Żołnówka został utworzony „sąd doraźny” hajdamacki. a dowiedziawszy się o więźniach uwolnili ich. Zapust Lwowski gm. W czasie okupacji bolszewickiej za jego przyczyną wywieźli bolszewicy 18 rodzin polskich kolonistów z Trybuchowej na Syberię151. Sobojkiewicz. Chorowa Pawła.Urytwa gm. 68. W nocy zamordowano następujących Polaków: Piotra Leszczora syna Jacentego. Uwsie gm. w godzinach popołudniowych bojówkarze z OUN zamordowali ośmiu śpiących w chłopskiej stodole polskich żołnierzy. Petruniu. Większość ofiar zakopywano w pobliskim wyrobisku po żukowskich kamieniołomach. wóz wartości 350 zł zrabowany przez Mikołaja Kotyka Trybus Franciszek – zrabowano mu: kierat. Zabrany przez Jana i Piotra Bosaków. Filus – 3-osobowa rodzina (ocalał tylko syn Bronisław).. 151 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” 152 W różnych relacjach występują takie wersje. Grubiak (Grubek?). Blicharski Cz. Była to lokomotywa z wagonem pulmanowskim wypełnionym żołnierzami. „Sąd” ten rozpatrywał wykroczenia Polaków przeciw Ukraińcom i skazywał na męczeńską śmierć..Brzeżany) liczna banda ukraińska pod przewodem OUN dokonała napadu na transport Wojska Polskiego. Wierzbów gm. Siekierka Sz. bo poszkodowani zostali wywiezieni na Sybir. miejscowi bojówkarze z OUN spalili zagrodę i zamordowali polską rodzinę o nazwisku Chamar (mąż. 1000 żołnierzy. relacja Józefa Tomaszewskiego. którzy uchodząc polami. Siekierka Sz. Widziano jak prowadzili ich przez wieś do Błotniańskiego Lasku153. Maszynista zauważył dywersję i doszło do walki. Żuków gm. młynek do zboża Grzegorz Bożyk. byli podstępnie mordowani. Ludobójstwo…. Ukrainiec. syn Łukasza..

Obie bezbronne kobiety zdołały uciec do ogrodu. którzy czmychnęli do wsi i lasu. Chodziły one po wsi z karabinami i wskazały polskim rozbitkom mylne drogi do lasu. Roliński A. Powiat Brzeżany 1) Żuków. Chmar Mikołaj lat 55. w Żukowie. Tego samego wieczora bojówka ta zamordowała w Żukowie Pietruszowskiego. Pewien chłop ukraiński Leszczuk. Ten sam los spotkał dom pana Tarnawskiego. sygn. W drugim zeznaniu znajduje się wykaz pomordowanych w Żukowie Polaków: 1. Ossolińskich autorka odnalazła odręczną notatkę przekazaną PolKO w Brzeżanach 24 IV 1944 r.. 113-114. podhajeckim i buczackim. 3) Sawczuk Jarosław. obok karabinów wszystkich powystrzela.W grabieży i mordach na Polakach uczestniczyła „grupa dryszczowska”. Dnia 18 IX pociąg pełny wojska jadący ze Lwowa wykoleił się. s. Chmar Eudokia lat 20 córka Mikołaja. osobiście zamordował 8 żołnierzy polskich. pobiera broń. Zamordowano liczącą ponad 70 lat teściową kpt. 149. B. Dońka Biłyk. Natomiast dom kolejarza Gradowskiego Jana zachowany został i owładnięty przez Ukraińców. że właścicielka ukryła broń. wójt za bolszewików. a następnie donieśli do NKWD w Brzeżanach. Polaków należeli: 1) Nikuliszyn Wasyl. 16722/2. Zamordowano kilka osób spośród tamtejszych Polaków. Stepowany Michał lat 18. Wieczorem tegoż dnia Mołojcy z OUN w liczbie około 100 osób z krzykiem „ura”. w którym przebywała jego żona z dwojgiem nieletnich dzieci i siostrami. gdyż nikt z Ukraińców nie chciał im dać koni ani zrobić trumny. Hawrylak Michał lat 32. Dnia 17 września 1939 roku miejscowi Ukraińcy zamordowali 32 Polaków. Żołnierze dowiedziawszy się kto strzelał. zostawiając wszystko we wsi. złożoną z 3 osób. Pietruszewski Piotr lat 32. Syn. który skrył się pogrzebał ich pod domem. dotyczącą sprawców mordów dokonywanych na ludności polskiej we wrześniu 1939 roku157: 156 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „Dnia 17. B.7. który nie wychodził prawie nigdy z domu i nie brał żadnego udziału w życiu społecznym polskim. Gdy Ukraińcom nie udało się ich zabić. Syn skrył się w sianie i w ten sposób ocalał. W tym czasie mordowali rodziców Chamara Michała. Dydyk Mikołaj lat 23. (oprac). Stefania Stefanów. gdy wróciły do domu drugiego dnia zastały tylko ruiny. przeważnie dzieci w wieku szkolnym i młodsze oraz Piotra Żaka. Antypolska akcja nacjonalistów…. którą obowiązana była wydać władzom bolszewickim. które rozbrajano. Duda Semko lat 28. A więc okna.. piece. drzwi zniszczone.3. jako komendant.6. przed chatą jest postawiony krzyż. byłego sołtysa. nie chciał przyjąć zwłok na cmentarz. Ten sam Leszczuk Wasyl został w czasie okupacji bolszewickiej wójtem i cały majątek Widajewiczów rozdał między zasłużonych z OUN.Chamar Aleksander lat 60. mieszkający przy szosie do Brzeżan. 4. powiat Brzeżany.. 158 Kulińska L. Widajewiczowa wyjechała 17 IX do Brzeżan. (oprac). który został zmobilizowany. ruszyło na Hajdamaków. Wojsko rozsypało się z pociągu. Ukraińcy. Petrów Michał lat 19. Kiernicki Wasyl. Przewodnikami tych hord ukraińskich Leszczuk Hryńko obecny policjant w Podhajcach. lustra. Zabił w ten sposób 5 żołnierzy. zwabiał żołnierzy do swojej stodoły. Równolegle do tych wypadków działa druga banda. opracowane przez PolKO w Brzeżanach 30 X 1943. W czasie snu mordowali obaj tych żołnierzy. Zaczęli wtedy Ukraińcy ostrzeliwać go – sami ukryci na sąsiednim wzgórzu. „I. Mikoliszyn Paweł lat 18.09. 1939 mam pewne zastrzeżenie. udzielał gościny znużonym żołnierzom. Bandzie przewodził Wasyl Mikuliszyn z Żukowa. kiedy trwała już na tym terenie. kolejna faza eksterminacji polskiej ludności przez ukraińskich nacjonalistów. zakopali opodal domu stare karabiny. W dziale rękopisów zbiorów Zakładu im. zapraszał na odpoczynek cofających się żołnierzy do swej stodoły.U. 157 Kulińska L. 16722/1. podczas snu mordował i zakopywał w lesie. Dokument ten i zawarte w nim dane potwierdzają w dużej mierze podane wcześniej informacje. gdzie czekający hajdamacy mordowali ich. jednak zdążył ukryć się i zaraz po przyjściu Niemców został policjantem ukraińskim i do tej pory pracuje. Zamordowano również matkę staruszkę. których w nocy. Antypolska akcja nacjonalistów…. Ten sam los spotkał dom kolejnego . i portrety cięli nożem. a w domu pozostała staruszka matka i siostra. a następnie aresztowało właścicielkę żądając by się przyznała. Ossol. ani ksiądz obrządku greko-katolickiego. książki. gwizdami rozpoczęli demolowanie naszego domu. Jakkolwiek jest to Polak i był członkiem polskiej czytelni jednak po wypadkach w r. Syn jego Hryńko był przez bolszewików poszukiwany jako główny morderca. Za nami szukali na strychu. Mekoliszyn Wasyl. 4) Łeśków Wasyl 5) Mikuliszyn Paweł 6) Stepowany Michał.. Hawrysz Stefan lat 18. którzy dokonywali mordów na Polakach: Mikoliszyn Wasyl lat 20..Michała Leśnego. 54 55 . 11-14. dwoje staruszków. s. pod lasem wraz ze swym ojcem Wasylem. Ojciec kaleka bez nogi. piskiem. Na wspólnej mogile na podwórzu. mieszka przy gościńcu złoczowskim.5. uciekliśmy do Brzeżan z ostatnią partią taborów wojska polskiego. żona Aleksa. nawet dziewczęta współpracowały: jak Stefania Łachaj.”. tuż pod lasem. ratując w ten sposób życie. Ponieważ bojówka odgrażała się zabiciem. sygn. Trzecia grupa działała w drugim końcu wsi (od Szumlan). rodziców Bazylego Chamara oraz inną rodzinę Chamarów. Napad na dom i gospodarstwo Jerzego Widajewicza. 4) Leśniki. Chamar Anastazja lat 60.N. a na żądanie właścicielki wystawiła potwierdzenie. a dwuletnie dziecko Bazylego Chamara w zamiarze zabicia ciężko poraniła kolbą karabinu. s. Leszczuk Hryńko lat 34. gdyż w przeciwnym razie zawiezie ją wraz z dziećmi i tam na miejscu. Chmar Anna lat 48 żona Mikołaja.. matka. Trzaskowski Mikołaj lat 29. NKWD stwierdziło zakopanie broni. Zeznanie podpisane pseudonimem „Wicher”. Łeśków Wasyl lat 21. 2) Wydyk Mikołaj. P. a nawet w komin włazili. Sprawę tę wyjaśnię po wojnie. 31-32. „Do bojówki terrorystycznej. Sawczuk Jarosław lat 18. Potem przyszedł rabunek i kradzież. obejmującym też sąsiednie powiaty) powstałym w roku 1943. 2) Dryszczów. którą zabrała. wyciągali następnie przez rów do lasu i tam ich grzebali. 3) Urmań. iż O. Roliński A. Kolbeka oraz kilka innych osób spośród wycofujących się w kierunku na granicę węgierską oddziałów wojska polskiego. Dopiero okazanie pokwitowania uratowało od śmierci niewinnych ludzi. Mikoliszyn Piotr lat 18. Zniszczono również zabudowania gospodarskie razem z domem mieszkalnym w majątku sędziego Widajewicza. która wybitnie tam się „oznaczyła”156.” W innym dokumencie (zbiorczym. przeto wszyscy mieszkańcy ratowali się ucieczką do pobliskich Brzeżan. (oprac). s. Ossol. Uzbrojona bojówka zażądała wydania broni. „Grupa dryszczowska” mordowała w środku wsi. Wykopano w tym czasie i rozdano między Ukraińców. Po ukończeniu całej roboty we wsi zniszczyli tor kolejowy na przestrzeni kilkudziesięciu metrów. Broń w Żukowie zakopana była na cmentarzu i w lesie do 17 IX. 5) Żuków. Łeszczuk Hryńko. spalili w Żukowie około 30 budynków. 17–letnia siostra drugiego Chamara zostali zamordowani w bestialski sposób przez „grupę dryszczowską”. mordującej we wrześniu 1939 r. zaś cała młodzież żukowska brała udział w wyprawie. odnajdziemy kolejne informacje dotyczące roku 1939158. 2. (oprac). Zestawienie niektórych zbrodni dokonanych wobec ludności polskiej w II połowie września 1939 roku w powiatach brzeżańskim.

wierząc w otrzymanie od swoich dotychczasowych sprzymierzeńców niepodległej.prawdopodobnie chodzi jednak o wrzesień) relacja z: Komański H.. Mykoła Senyszyn. jego żonę i kilkumiesięczne dziecko. Siekierka Sz..6) Kuropatniki. Jarosław Staruch. s. oraz około 50 innych rodzin polskich. 6) Hołhocze. Powiat Podhajce. szczególnie z województw centralnych lub zachodnich. Siekierka Sz. na skutek czego poniosło śmierć bardzo wielu żołnierzy. Napadano na poszczególnego żołnierzy polskich.. administracyjny.s.. powiat Brzeżany. Zamordowano żonę. rodzinę kierownika szkoły Engla (4 osoby) oraz około 20 innych rodzin polskich. w czasie którego został zabity podoficer Obrony Narodowej. zamordowanym 18 VIII 39 . powiat Brzeżany. Zamordowano nauczycielkę Zdebową. Zamordowano kierownika szkoły Jana Groszka. że są to dane dalece niepełne. których mordowano w nieludzki sposób. mordowano ich w bestialski sposób. Podane zestawienia liczbowe dotyczące powiatów są niewątpliwie znacznie zaniżone. 3) Horożanka. XXXXX W książce Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich…160 zamieszczono „Wykaz zamordowanych żołnierzy wojska polskiego i uciekinierów z centralnej Polski w dniach 15-20 września 1939. dziecko i 70-letnią matkę kierownika szkoły Gutkowskiego. Ukraińcy dekonspirowali się. Podobną akcję prowadzili Ukraińcy na terenie wszystkich niemal innych powiatów. w powiecie Buczacz około 120 osób.jak ad 7). została zupełnie zniszczona i spalona. Z tych niepełnych i szacunkowych danych. nad którą się bestialsko znęcano159. wyszły na jaw tarcia i niesnaski. w powiecie Turka. a przede wszystkim 1944. jakie miały miejsce i wcześniej.117. IV) We wielu innych wioskach we wszystkich trzech powiatach jak np. Bandzie przewodził ukraiński ksiądz z Trościańca. 5) Krasucko. (tygodniku wychodzącym za okupacji niemieckiej w Brzeżanach). 2) Szumlany. wojskowy i inne). Taras Wydojny i Wasyl Dułeba162 Kiedy. a ludność w znacznej części wybita. których zabijano. że w roku 1943 z powodu wywózek (z reguły element świadomy społecznie i narodowo) i coraz bardziej masowych mordów nie było już wielu żywych świadków.. Powiat Buczacz. powiat Podhajce. Roman Staruch. zorganizowane były bojówki. Ludobójstwo…. Obejmuje on tylko miejscowości. Hryhory Pryszak.250. . 7) Jakubowa (Jakóbowa) Kolonia polska. powstała z parcelacji majątku polskiego. Napadano na poszczególnych żołnierzy polskich. 8) Józefówka. najaktywniejszymi nacjonalistami proweniencji OUN (czyli inspiratorami mordów) byli na tym terenie: dr. a reszta bała się podawać jakichkolwiek informacji z lęku o własne życie. z chwilą wkroczenia Niemców 1941 na teren Małopolski Wschodniej. Wiśniowczyk. lub publiczną krytykę barbarzyńskich metod OUN. 56 57 . w powiecie Rohatyn itd. Zbrojny napad Ukraińców na cofające się kolumny Obrony Narodowej. Całą wieś spalono niemal doszczętnie i zamordowano kilka rodzin polskich. 80 Ukraińców161. 161 Ginęli najczęściej za pomoc udzielaną Polakom. pochodzących jedynie z 18 miejscowości wynika. Do zgody skłaniał ich. wchodziły w jej skład różne działy (powiatowy. z uwagi na brak dokumentów i relacji. OUN stała się instytucją centralną. między innymi dlatego. Mimo tego działalność OUN rozwijała się prężnie. Według wywiadu polskiego podziemia. s. 1) Mużyłów. które wyłapywały przechodzących przez wsie Polaków. metropolita Szeptycki w otwartym liście do pułkownika Andrzeja Melnyka163. 10) Koniuchy. Straty udokumentowane zachowanymi relacjami z 58 miejscowości mówią już o co najmniej 2142 osobach (żołnierzach i uciekinierach). kolejarzy i innych osób cywilnych”.. między dwoma przywódcami OUN: Melnykiem i Banderą. Zamordowano kilkadziesiąt osób narodowości polskiej 2) Krościatyn. Brak ten wynika miedzy innymi z tego. Hrihoryj Steciuk. z których autorzy uzyskali jakiekolwiek informacje na ten temat. 163 List ten przedrukowano w „Brzeżańskich Wistiach” z 14 VIII 1941 r. a przynajmniej autonomicznej Ukrainy. choć z miernym skutkiem. 159 Potwierdza to (choć pisze o nauczycielu Zdeb. Ludobójstwo…. W celu szybkiego wyszko160 Komański H. 1) Wyczółki. 4) Sławentyn. w powiecie Podhajce około 150 osób. III. On sam zdołał zbiec. że zamordowano co najmniej 735 osób. jak np. II. 162 Kwestia Ukraińska i eksterminacja. wśród których jest ok..137. po 3 osoby. Zamordowany rodziny właścicieli folwarków Gilewskiego i Gołębskiego. Dnia 18 września zamordowano 40 osób narodowości polskiej. W ten sposób zginęło w powiecie Brzeżany około 200 osób. a przede wszystkim nie orientujących się żołnierzy. gospodarczy. Wiadomo. 9) Mazurskie Łany . w powiecie Złoczów. że potencjalni świadkowie w dużej części zostali wymordowani w późniejszej akcji ludobójczej OUN-UPA roku 1943. – jak ad 7). w Łapszynie.jak ad 7) 11) Seńków Kuropatnicki – jak ad 7) 12) Mieczyszczów.

w systemie piątkowym. którzy dokonali tych zbrodni uważa się dzisiaj na Ukrainie za bohaterów i zbawców ojczyzny. Do takich należały niewątpliwie: kurs dla ukraińskiej „Służby Bespeky” w Przemyślu. kursy w Krynicy i Zakopanem. gdzie uczono zabijać na tysięczne sposoby. Ale to już inny temat. zarządzono w powiecie brzeżańskim zbiórkę płótna domowego na mundury dla 164 Zespoły OUN (sygn. na polu. Broń była przechowywana i konserwowana. w tym siekierą. zdartymi z pomordowanych żołnierzy. przy milczącym przyzwoleniu kolejnych polskich posierpniowych „elit”. Od okupantów bez trudu dostawali pozwolenia na tworzenie szkół średnich z ukraińskim językiem wykładowym. 166 W dokumencie podany jest przykład „ostrego strzelania” koło Helenkowa. Najważniejszy i najaktywniejszy w OUN był dział wojskowy. a potem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) – dokonali w latach 1943-1945 wyjątkowo brutalnego ludobójstwa (genocid atrox) ludności polskiej na kresach południowo-wschodnich. czasem bardzo specyficznych kursów wojskowych.lenia niezbędnych fachowców. zaś z Malinisk Narajowskich przewieziono broń na dwóch furach. np. której złamanie nawet w drobnych sprawach było bezwzględnie karane śmiercią. w sierpniu 1943 koło Koniuch166. OUN 146-149). brzeżański z początkiem sierpnia 1943 zabrano w nocy broń z cerkwi i wywieziono do Krzywego. Dopiero w ciągu lipca i sierpnia 1943 r. kurs oficerski w Pomorzanach koło Dunajowa. Mundury z Olechowca dostarczono partyzantom Ukraińskim w lasach. w lesie. lub przechowywana w cerkwiach (w Litiatynie pow. Ludzi. Członków UWO charakteryzowało zdecydowanie i zdolność do dokonywania czynów zbrodniczych. co ułatwiało prowokacje i podstępy167. od ustępujących bolszewików. Tak przygotowani członkowie UWO-OUN. Do oszukania obrońców członkowie OUN. brzeżańskim). Do takiego rozwiązania dojrzewali i dążyli ukraińscy nacjonaliści od co najmniej kilkudziesięciu lat. Wszyscy pracujący w organizacji mieli pseudonimy. Działali tak jak przed wojną. Organizacja dysponowała polskimi mundurami wojskowymi i policyjnymi oraz niemieckimi. na którym byli w r. a następnie. Olechowiec dał 150 m. 1941 Ukraińcy z Kozówki). których wyroki musiały być bezapelacyjnie wykonane. prowadzono różne jawne i tajne kursy i „doszkalania”. Ukraina miała być „czysta jak szklanka wody”. Nie było w ich działaniu nic spontanicznego. płótna). ale znamienne szkolne „tabla” z fotografiami uczestników i szkolących ich niemieckich i ukraińskich oficerów164. Tak nakazywała im działać ich zbrodnicza szowinistyczna ideologia. Nowy członek wstępujący do organizacji składał przysięgę. W czasie wojny UWO wzbogaciło swój arsenał. Zarówno do UWO jak i do OUN należeli mężczyźni i kobiety. zdobywając broń na cofającym się wojsku polskim i policji. ale też ich logicznym następstwem. 167 Do zasadzek na polskie wsie stosowano później tez inne „maskarady”. potem UPA przebierała się w mundury sowieckie czy węgierskie… wojska ukraińskiego. Szwartacki zamieszkały w Leśnikach) z koszar lub będąc na ćwiczeniach165. w roku 1941. 58 59 . UWO urządzało koncentracje oddziałów w lasach. nożem i arkanem. Zbrodni dopuszczały się nawet dzieci. W IPN zachowały się nieliczne. nic niezaplanowanego. W skład UWO wchodziły sądy wojskowe. Wiele. Oficjalna policja ukraińska do połowy roku 1943 nosiła roku mundury polskie. w tym na ludności Brzeżańszczyzny. kroił je Żyd Sztern. w tym celu przechowywany w Olechowcu przez Ukraińców. 165 Polskie Państwo Podziemne dysponowało zeznaniami na ten temat. Przed wojną broń dostarczali Niemcy konspiracyjnymi drogami podziemnymi lub kradli ją żołnierze Ukraińcy (jak np. Na trzech maszynach szyto w Olechowcu mundury. organizowali im Niemcy. Broń ta była po wsiach zakopywana na cmentarzu. konwojowanych przez uzbrojoną straż do Łapczyna w pow. Były to szkolenia porównywalne z rosyjskimi szkoleniami „specnazu”. Członkowie UWO-OUN przechodzili tam tajne szkolenia wojskowe (np. Wszystkie wsie złożyły płótno (np. Opisywane wcześniej fakty były tylko preludium do tych strasznych wydarzeń.

Ludność Małopolski Wschodniej pod zaborem austriackim zachowała obrządek greckokatolicki i trwa w nim do dzisiaj.Prof. 1. Na opracowanie ludobójstwa w województwie lubelskim jeszcze czekamy.39.40. polską i żydowską wokół miasta Lwowa. że w r. Car rosyjski na ziemiach zaboru rosyjskiego tępił ten obrządek i zmuszał swoich poddanych do powrotu do prawosławia. po inwazji sowieckiej i przyłączeniu go do ZSRR a następnie do Niepodległej Ukrainy nosi nazwę „Zachodnia Ukraina”. Poliszczuk23. żydowskiej. Inną część – Ukrainę Zadnieprzańską wraz z Kijowem zajęła Rosja. wielkie powstanie chłopskie pod przywództwem Chmielnickiego. W czasie rozbicia dzielnicowego książęta polscy i ruscy często żenili się miedzy sobą i byli powiązani licznymi więzami rodzinnymi. 29 proponuje nazwę czysto geograficzną Halicja od miasta Halicza. W czasie rozbiorów Polski w końcu XVIII w. Pewnie już w tamtych czasach rodziło się wielkie podobieństwo języków polskiego i ruskiego-ukraińskiego. Ponieważ prace te są bardzo obszerne i rzadko dostępne w bibliotekach. Dzięki unii Polski z Litwą w r. in. z którego skorzystali Turcy i zagarnęli znaczną część Ukrainy na kilkadziesiąt lat aż do zwycięstw Sobieskiego. Z powodu wyzysku jaki spolonizowani możnowładcy stosowali wobec ruskich chłopów oraz na skutek odejścia przez króla Zygmunta III Wazy od polityki pełnej tolerancji religijnej wobec prawosławia rozpętało się w połowie XVII w. jak się dawniej mówiło. dr hab. aż po rzekę Zbrucz zagarnęła Austria. Szczególnie zwracają uwagę cztery podstawowe dzieła: dwutomowe. czerpaliśmy przykłady przeważnie z województwa tarnopolskiego. Ważne były też sprawy religii. bardzo gruntowne opracowanie Siemaszki i Siemaszki 42 dotyczące Wołynia i trzy podobne tomy dotyczące ludobójstwa w województwach Małopolski Wschodniej: lwowskiego. tak. Na temat stosunków polsko-ukraińskich głównie w czasie II wojny światowej i po niej i na temat dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich ludobójstwa ludności polskiej. 1385 cała Ukraina. natomiast strony z dodatkiem na początku St odnoszą się do książki Siekierki i in. Leszek S. Rys historyczny Stosunki polsko-ukraińskie. Strony podawane w nawiasach bez innej specyfikacji odnoszą się do pracy Komańskiego i Siekierki11 dotyczącej województwa tarnopolskiego. W odrodzonej Polsce w okresie międzywojennym nazywano go Małopolską Wschodnią a od 17 września 1939 r. W latach 1340-1349 Kazimierz Wielki korzystając z prawa rodzinnego dziedziczenia przejął Ruś Halicką i odnowił zamek we Lwowie. wokół którego zaczęło powstawać miasto. część terenów zamieszkałych przez ludność mieszaną ruską. przybliżenie ich treści szerszemu gronu czytelników. która była częścią ówczesnej Litwy znalazła się w granicach tego ogromnego państwa. dawnej stolicy tego regionu i nazwę tą będziemy dość często stosować.40 dotyczącej ludobójstwa w województwie stanisławowskim a dla odniesień do książki Siemaszko i Siemaszko42 stosujemy skrót (Woł). celem tego artykułu jest m. rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego Wstęp 1.1.3. zaś tereny na wschód od Zbrucza oraz Wołyń zabrała Rosja. układały się bardzo różnie na przestrzeni wieków. 1918 była już prawosławna. Za czasów Kazimierza Odnowiciela dwory książęce Polski i Ruski (w Kijowie) żyły w przyjaźni i wspierały się wzajemnie. tarnopolskiego i stanisławowskiego opublikowane przez Komańskiego i Siekierkę11 i Siekierkę i in. Gdy Tatarzy zagarnęli Ruś niepodległość zachowały tylko księstwa przyległe do granic Polski. Cytaty i odniesienia do książek innych autorów podajemy z pełnymi nazwiskami lub odpowiednimi numerami.Uwagi ogólne. 1. ormiańskiej i innych narodowości istnieje już bogata literatura. czyli Polakom Przemyśl i Grody Czerwieńskie czyli teren między Wieprzem a Bugiem i nieco na wschód od Przemyśla i Sanoka aż do górnego Dniestru. Dla książki Siekierki i in39. Pierwsza wiadomość na ich temat pojawia się u kronikarza ruskiego Nestora z XII wieku i przekazuje. Na ziemiach ruskich. 981 książę ruski Włodzimierz Wielki zabrał Lachom. mimo prześladowań komunistycznych w niedawnym czasie. że ludność Wołynia w r. w którym liturgia była bardzo podobna do prawosławnej i także księża mogli się żenić ale Kościół Greckokatolicki podlegał papieżowi. Były na tym terenie trzy województwa Drugiej Rzeczypo- 60 61 . które wchodziły w skład Unii Polsko-Litewskiej powstał i rozpowszechnił się po Unii Brzeskiej (1595) obrządek greckokatolicki. Nazewnictwo W Cesarstwie Austro-Węgierskim teren między Sanem a Zbruczem nazywano Galicją Wschodnią. Jako że we wszystkich wymienionych czterech województwach działy się podobne zdarzenia. Jankiewicz Stosunki polsko-ukraińskie od około 1914 do 1947 r. czy polsko-ruskie. dotyczącej województwa lwowskiego dajemy skrót (Lw). Niedługo potem Bolesław Chrobry odebrał Rusinom te tereny. choć wstępne dane można znaleźć w książkach Jastrzębskiego9 i Koniecznego13.2. czasem tylko sięgając do innych województw. Ukraina stała się terenem częstych walk z Tatarami częściowo podległymi władzy tureckiej.

zamieszkałe przeważnie przez Ukraińców (Polacy stanowili tam 16. o charakterze terrorystycznym15. mleczarska. rasizm – tylko naród ukraiński jest godzien szacunku. Żydzi 10% ludności). którzy musieli wycofać się za rzekę Zbrucz.. 1. która zabraniała szkodzić innym. Galicyjscy Ukraińcy chcieli mieć na tym terytorium wolne państwo.rządzi elita. Opisuje je Partacz21.. W trakcie tej wojny miała miejsce sławna Obrona Lwowa. że ziemie te powinny należeć do Polski. Ukraińcy 13.spolitej Polskiej: lwowskie.8%. reszta narodu często nazywana jest „nieokiełznanym bydłem”. inteligencja ruska (głównie księża) mówiła przeważnie po polsku.9% i Niemcy 1. o której tutaj mówię odrzucała tę moralność. W polityce obok ukraińskich ugrupowań ugodowych jak UNDO działała też skrajnie nacjonalistyczna tajna Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. małe i słabe ze względu na swoje szczupłe terytorium. w stanisławowskim 22. Piłsudski sprzymierzył się z Ukraińcami Wschodnimi. Całej walce o istnienie obce jest moralne pojęcie sprawiedliwości. a więc prawie równolegle z Mein Kampf. przegraną Zachodnich Ukraińców. Po tym okresie podobnie jak w wielu innych krajach zaczęło się budzić poczucie odrębności narodowej.5. We Lwowie ludność polska stanowiła dnia 01. tarnopolskie i stanisławowskie. która życie ceniła ponad wszystko. a Polacy uważali.. 62 63 .. W czasie wojny z bolszewikami w końcu 1919 i w 1920 r.1939 r. W myśl idei Doncowa wszyscy sąsiedzi Ukraińców uznawani są za wrogów. było wiele organizacji.. 1. zwłaszcza Lwów. obok szkół polskich były ukraińskie. Ruch ten nie opierał się na zasadach chrześcijańskich (w przeciwieństwie do tego ruchy narodowe w Polsce opierały się właśnie na zasadach wiary chrześcijańskiej –patrz Grott4). Wojna ta zakończyła się w połowie 1919 r. inne nie liczą się a nawet mogą być tępione na ziemiach uznanych przez Ukraińców jako swoje etnograficzne terytoria.3% (rzymsko-katolików 36. W książce Nacjonalizm Doncowa spotykamy takie zdania: Moralność. Książka Doncowa była wydana w r. W czasie rozpadu monarchii austro-węgierskiej w listopadzie 1918 r.).2 %39.  Skąd się wziął ruch nacjonalistyczny wśród Rusinów w Galicji Wschodniej? Do 1848 r. a więc. gwałt. Ukraińcy zamieszkiwali także jako poważna przymieszka wśród ludności polskiej w kilku południowo-wschodnich powiatach Lubelszczyzny i w kilku południowych powiatach dawnego województwa poleskiego (tutaj zmieszani byli z Białorusinami i Polakami). W okresie międzywojennym Ukraińcy mieli w Polsce dużo swobody. elitaryzm .5.-kat. jest to do skrajności doprowadzony egoizm narodowy.7%). lecz w zdobywaniu. prawdopodobnie natychmiast zająłby je Związek Radziecki. Carat na ziemiach Wielkiej Ukrainy. zabójstwo. w której Hitler wyłożył swoje bardzo podobne tezy. że gdyby uczyniono z niej niezależne państewko. 16. Zdobyć jeszcze więcej. gdzie Ukraińców było stosunkowo nie wielu. Od północy przylegało do nich województwo wołyńskie. Prawdopodobnie obawiano się.. które idą na korzyść w konkurencyjnej walce o istnienie. Świetnie rozwijała się prasa ukraińska. 53. w lwowskim 57.4% (rzym.) antagonizmy rusko-polskie w dużych miastach Galicji (Małopolski) Wschodniej były dość silne i na terenie parlamentu lokalnego galicyjskiego i ogólnego austro-węgierskiego odbywały się liczne spory. W czasie rokowań pokojowych po I wojnie światowej przyznano Galicję (Małopolskę) Wschodnią Polsce. Doncowa jako podstawa ukraińskich ruchów skrajnie nacjonalistycznych. a tam gdzie ludność była bardzo wymieszana i mniej liczna było dużo szkół gdzie wykładano w obu językach i polskie dzieci uczyły się także pewnych przedmiotów po ukraińsku. spory się zaogniły i przerodziły się w wojnę polsko-zachodnioukraińską o Lwów i Galicję (Małopolskę) Wschodnią.1926. Każdy poważny ruch polityczny stara się o podbudowę filozoficzną. Poza Polakami i Żydami oraz nieznacznym procentem innych narodowości resztę ludności stanowili Ukraińcy-Rusini. 1. Ludność żydowska we wszystkich tych trzech województwach stanowiła około 10% lub mniej ogółu ludności35.Te moralne idee są dobre..7% (ale powiaty zachodnie tego województwa były czysto polskie i dzisiaj stanowią część naszego województwa podkarpackiego). Świetnie rozwijała się ukraińska spółdzielczość.5%. np. I dalej w jego książce: Nie w zdobyciu polega szczęście.1%. Jego cechami były: totalitaryzm – cała władza zwierzchnia w ręku wodza i niewielkiej grupy go otaczającej (demokracja jest wyśmiewana). które do niego należały nie uznawał narodowości ruskiej-ukraińskiej a mieszkańców Ukrainy nazywał Małorusami (Małorusinami) w odróżnieniu od rdzennych Rosjan „Wielkorusów” a język ukraiński uznawał za lokalną odmianę rosyjskiego.. Rusini zaczęli się nazywać Ukraińcami.6%). Jaki procent ludności stanowili Polacy w Halicji? Według spisu ludności w 1931 r.27 i Himka6. Przed pierwszą wojną światową (1914-1918 r. Żydzi 31. w byłym województwie tarnopolskim 49. która nienawidziła drapieżne instynkty.01. Jego poglądy wyłożone w książce Nacjonalizm są bardzo skrajne i można je streścić w haśle Ukraina ponad wszystko (patrz Poliszczuk24. Dla skrajnych nacjonalistów ukraińskich takim oparciem teoretycznym były pisma Dmytra Doncowa mieszkającego w okresie międzywojennym we Lwowie. W Sejmie była spora grupa ukraińskich posłów i senatorów. Nie będzie błędem jeśli poglądy Doncowa zakwalifikuje się jako zbliżone do faszyzmu30.  Pisma D. Tylko filistrowie mogą odrzucać i moralnie potępiać wojnę.4.

mimo wojny polsko-ukraińskiej w czasie od listopada 1918 do połowy 1919 r. jest czynnikiem biernym. Brzeżany został zamordowany w 1938 r. aż do lat tuż przed wojną.  Obraz stosunków polsko-ukraińskich w okresie międzywojennym na wsi i w małych miastach. Sensem życia jest posiadanie i panowanie. Nie mniej.Atakujcie i bądźcie zdobywcami. 3. (np.. we wsi znajdował się kościół rzymskokatolicki. Na podstawie tez Doncowa ułożono 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty23.. Nienawiścią i podstępem będziesz przyjmował wroga Twojej Nacji 9. 769.  Nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa. mimo zajadłej antypolskiej propagandy ze strony OUN w okresie międzywojennym. 661. I inna wypowiedź „W naszej wsi około połowy mieszkańców stanowili Polacy i tyleż samo Ukraińcy Do 1939 r.. Antychrześcijański charakter tych „przykazań” jest oczywisty. Polacy i Żydzi żyli ze sobą w zgodzie. było wiele rodzin mieszanych polsko-ukraińskich. chwały. listonosz (638) a w Żukowie (pow. 7. Ja – Duch odwiecznego żywiołu. albo aż do inwazji sowieckiej (1939 r. Czynnikiem aktywnym jest inicjatywna mniejszość. czyni ją przystępną dla tej masy i wreszcie mobilizuje naród do walki o tę ideę. Radykalna zmiana zaczęła następować po wkroczeniu 17. stosunki układały się poprawnie i nie było żadnych konfliktów. jego istotą jest walka o przewagę. Trzy narodowości. Zasady te OUN zaraz zaczęła wcielać w życie. o potęgę (w oryginale potężność). albo czasami (bardzo rzadko) wspomina się. I jeszcze inne stwierdzenie: Obie narodowości łączyły liczne powiązania rodzinne (625). bowiem żądza potęgi jest właśnie żądzą życia. Zdobędziesz Państwo Ukraińskie. która formułuje niejasną dla nieuświadomionej masy ideę.) czy póżniejszej niemieckiej (1941 r. późniejszy przywódca (prowidnyk) OUN skazany na dożywocie przez polskie sądy. Będziesz dążyć do poszerzenia siły. już pod koniec lat trzydziestych XX w. 662. zanim staniecie się włodarzami i posiadaczami.. O sprawie nie mów z tym z kim można. 987). Jeśli chodzi o opinię.. 572. ani tortury. 614. Pamiętaj o wielkich dniach naszych Walk Wyzwoleńczych. trzy języki i trzy religie żyły zgodnie obok siebie (533). (strony 519. 64 65 . 1929 Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). W Koniuchach pow. Ukoronowaniem terroru było zabicie ministra Bronisława Pierackiego w r. że mimo wszelkich politycznych burz rozpętywanych w dużych miastach między Polakami i Rusinami (Ukraińcami) przed pierwszą wojną światową.  Ani prośby. pod koniec lat 30-tych propaganda nacjonalizmu ukraińskiego w niektórych rejonach. Świadczy to. demokraci i inni miłujący ludzi odpowiedzieliby – zawsze naród! My zaś odpowiadamy nigdy naród! Naród dla wszelkich idei. Nie pozwolisz nikomu plamić chwały ani czci Twojego Narodu. Wypowiedzi tego rodzaju jest w omawianej książce11 wiele. lecz z tym z kim trzeba. 527. 820. np. czego pokłosiem było zamordowanie kilku działaczy polskich: w r. w relacjach respondentów W okresie międzywojennym stosunki te były na ogół dobre. Stamtąd (631. potem działacz kółka rolniczego i działacz Związku Strzeleckiego... 6. Jednym z organizatorów zamachu był Stepan Bandera15. kiedy te dobre stosunki się skończyły.31. 916. 714)11. 4. że jesteś spadkobiercą walk o chwałę Włodzimierzowego Tryzuba. 976. ani śmierć nie przymuszą ciebie do wyjawienia tajemnicy 10. przeważnie mówi się że od chwili wkroczenia na te ziemie Armii Radzieckiej albo dopiero po wkroczeniu Niemców w czerwcu/lipcu 1941 r. 808. Armii Sowieckiej (606g).. rozpoczęły się ataki terrorystyczne (z ofiarami śmiertelnymi) na banki.1939 r. 714).. 527. ale uwolniony w czasie wojny we wrześniu 1939 r. ani groźby.37. że od początku lat 30-tych OUN coraz silniej oddziaływała na ludność wiejską. który uratował ciebie przed tatarskim potopem i postawił na granicy dwóch światów aby tworzyć nowe życie: 1. 921. Książkę Nacjonalizm Doncowa i 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty przyjęła jako ideologiczną podstawę utworzona w r. obok była otoczona wysokim murem cerkiew i synagoga żydowska (333).. bogactwa i przestrzeni Państwa Ukraińskiego23. Co do kwestii jak działać. albo zginiesz w walce o nie.. Pomścisz śmierć Wielkich Rycerzy. nacjonalizm ukraiński nie miał do ludności wiejskiej łatwego dostępu. Żadne porozumienie z OUN nie było możliwe – im zależało jedynie na zaognianiu stosunków. W warunkach polityki ugodowej tracili rację swojego istnienia. że wcześniej. Musiał je znać na pamięć każdy nacjonalista ukraiński.. 694. Płonęły stogi zboża w polskich gospodarstwach.. 750. 1934 (nota bene dążył on do ugody między Ukraińcami a Polakami). 856.09. na str.. a nawet na listonoszy.. wieś żyła swoim życiem i na ogół.. 860. o rozrost i poszerzenie. Dominują stwierdzenia takie: „Do czasu wybuchu drugiej wojny światowej mieszkający we wsi Ukraińcy. 921. 980. Doncow mówi: Kto wprowadza w świat i urzeczywistnia jakąś ideę?.  Bądź dumny z tego. Udzielali sobie wzajemnej pomocy przy różnych pracach. wspólnie obchodzono święta rzymskokatolickie i greckokatolickie (533. 5.). 631. 2. 2. Jest to grupa.. 874. w okolicach Brzeżan zataczała coraz szersze kręgi i sposobiono się do wywołania powstania przeciwko Polsce. jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy 8. Według słów Poliszczuka23 na literaturze tej rosły jak na zatrutych drożdżach zastępy przyszłych morderców. 1937 zginął sołtys. Taurów) pochodzi informacja.

Proces wspomagania NKWD w typowaniu ludzi do wywiezienia był bardzo powszechny. zakatowanie na śmierć żony gajowego i jej dzieci oraz uciekinierów z Polski Zachodniej (622). wymordowanie grupy 48 uciekinierów z Jasła blisko wsi Koniuchy koło Brzeżan. Buczacz) (662). do których zaliczono policjantów. np. wywożenie Ukraińców na inne tereny Związku Radzieckiego przybrało rozmiary masowe7 W roku 1947 wywieziono ich 76. wyższych urzędników państwowych i działaczy społecznych (np. np. razem 199. działaczy Związku Strzeleckiego. W Skorodyńcach pow. których rozbrajali a czy mordowali (-) nie wiadomo11 (w wielu jednak miejscach w okolicy Brzeżan uciekinierów członkowie OUN mordowali – patrz punkt 3). Brzeżany. że na szczęście Polacy zdołali się ukryć i nie było ofiar śmiertelnych. itd. Pod koniec pierwszej okupacji sowieckiej również i nacjonaliści ukraińscy zaczęli być aresztowani i wywożeni przez Sowietów. Czortków (694/695) Ukraińcy gromadzili broń. że około 200 tysięcy Ukraińców służyło w 1939 r. 3. gajowy. że współpracujący z Niemcami nacjonaliści ukraińscy przygotowywali się do wywołania na tyłach armii polskiej powstania. 50 tysięcy poborowych wziętych do Armii Czerwonej. 865). że to było preludium ludobójstwa? Ponieważ ofiarami często byli bezbronni cywile albo pozbawieni broni żołnierze wracający do domu. Według notatki dokonanej w „Kronice Życia” w przeddzień wkroczenia Sowietów.181 a w latach 1948-52 jeszcze 87. Wiele z tych napadów miało od początku charakter ludobójczy. i kilka innych zbiorowych mordów w tych okolicach (631. koło wsi Gaik (109) blisko Brzeżan kolumna 150 policjantów wpadła w zasadzkę i została w całości wymordowana. Brody (571) komuniści ukraińscy i żydowscy zajęli różne stanowiska w tzw. Jest relacja i na ten temat (976): W okresie międzywojennym ukraińskie spółdzielnie mleczarskie wysyłały do Niemiec sporo produktów mleczarskich. potajemnie się szkolili. 897). Ihrowica pow. Po tym Ukraińcy rozebrali domy osadników i zostawili gołą ziemię. którą polska policja wykryła w jednej miejscowości przed wybuchem wojny. wielu z nich potem aresztowano lub zesłano ich i ich rodziny na Syberię i do Kazachstanu. wliczając w to ok. przygotowali ukryte podziemne przejście ze wsi do lasu i także napadali na powracających z wojny żołnierzy polskich. Ciekawe jest zeznanie chłopca. Rzadko kiedy typowały na taki wyjazd swoich pobratymców (527. i pierwsza okupacja sowiecka 17. Powstanie.1941. relacji o takich mordach popełnionych we wrześniu 1939 r. w Ubinie pow. czerwonej milicji i w administracji. posiadaczy ziemskich.06. Ukraińcy witali wkraczające wojska sowieckie jako wyzwolicieli (patrz. byłych wojskowych. W nich z Niemiec przychodziła broń. że traciły zdrowie i często wkrótce potem umierały (625. na małą skalę może by tu i ówdzie wybuchło. w Polskim Wojsku i walczyło z Niemcami a niektórzy jak późniejszy generał Szandruk mieli w walkach duże zasługi i zostali przez generała Andersa odznaczeni krzyżem Virtuti Militari18a.364 osoby. jak pisze Zbigniew Iłowski z Podkarmienia pow. Według Hryciuka i in7.09. policjantów i czasem także na urzędników państwowych oraz na cywilnych uciekinierów z Polski Centralnej i Zachodniej. Jednym z pierwszych dokonań nowej administracji było sporządzenie listy „wrogów ludu”. Np. Tak zwane Wiejskie Rady Ludowe (Silrady) złożone z Ukraińców i Żydów typowały rodziny polskie do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. który znamy z innych źródeł. Inni autorzy oceniają liczbę wywiezionych Polaków na północne i wschodnie tereny ZSRR na pół miliona do półtora miliona osób. śmiertelność Ukraińców w miejscach zesłania była bardzo duża. a mordowano z premedytacją. a w czasie drugiej okupacji sowieckiej. Wstępowali też do czerwonej milicji i wskazywali funkcjonariuszom NKWD ukrywających się oficerów Wojska Polskiego. w wielu miejscowościach Tarnopolszczyzny bojówki OUN wspomagane często przez miejscową ludność dokonywały napadów na żołnierzy Wojska Polskiego. policjantów. Mordy żołnierzy polskich. Nie mniej.830. 977). wywieziono na zesłanie około 300 tys.  Preludium ludobójstwa. zanim Sowieci weszli. którego byli obywatelami). np. 3. 643/644). Takie zdarzenia miały miejsce i w innych powiatach.Brzeżany) w 1938 r. jeżeli nie powszechnie. Dlaczego mówimy. Wojna 1939 r. Na początku okupacji sowieckiej. Stamtąd wracały „puste” opakowania po tych produktach.2. naprzód kazano im się rozbierać a potem ofiary były okrutnie mordowane. Kamionka Strumiłowa (725). jest sporo. Tarnopol (847). ale przeszkodziło temu wejście Sowietów na wschodnie tereny II Rzeczypospolitej. Niestety. w Gołogórach (976/977) i w Czyżowie (987). w oparciu na dane radzieckie. Potwierdza się fakt. w pow. który był świadkiem jak ukraińscy chłopi pytali sowieckiego oficera wkraczającego do Polski „czy można już rżnąć Polaków i palić ich gospodarstwa?” – oficer zaprzeczył (895). policjantów i uciekinierów z Centralnej i Zachodniej Polski dążących ku granicy z Rumunią i Węgrami. Podobna rzeź była planowana w Rudce (pow. (976). urzędników państwowych. Tego typu donosy sporządzała nie tylko czerwona milicja ale także dość powszechnie nacjonaliści ukraińscy (977). księży. po usunięciu Polaków z ziem zabużańskich w latach 1944-1946. Donosy W wielu miejscowościach. podobnie wymordowanie grupy żołnierzy koło Dryszczowa w pow. Zarówno jak w przypadku Polaków. Polaków. albo też bite tak. Do tego potrzebna była im broń. Majątek wywożonych Polaków był prawie natychmiast rozgrabiany przez sąsiadów Ukraińców. Dla sprawiedliwości trzeba jednak dodać. Trembowla) (865) z tym.1939 – 22. 695).1. str.Złoczów. które wspomogłoby ofensywę niemiecką (była to jawna zdrada państwa. 3. 66 67 . Ukraińcy (domyślne z OUN) wymordowali polską ludność w kolonii Kołodne (pow. lub więcej22.

Po przeszkoleniu dywizję skierowano na front. także w czasie powstania warszawskiego6. w którym obok wojaków z Nachtigall wzięła udział także improwizowana policja ukraińska i ludzie z ulicy. Bataliony te po krótkiej działalności w czasie wkraczania Niemców na tereny zajęte przez ZSRR zostały rozformowane a ich członkowie wcieleni do oddziałów policyjnych.(około 7. 25). W Czechowie.1. Ukraińskie formacje policyjne brały także udział w walkach z partyzantką polską i w pacyfikacjach wsi na terenach Polski w t. Tarnopol i inne miasta galicyjskie pod koniec okupacji sowieckiej i na początku niemieckiej (koniec czerwca/lipiec 1941 r. Hańbiące czyny na dużą skalę z udziałem nacjonalistów ukraińskich dokonane zostały we Lwowie. 4. Mordy młodych Polaków we Lwowie trwały dalej. W Połowcach 6 lipca 1941 r. że w sowieckim NKWD było ich bardzo wielu. Po wkroczeniu do Lwowa Niemców i ukraińskiego batalionu Nachtigall łatwo było skierować ten gniew na Żydów. ponieważ wiadomo było. Wśród nich były też małe dzieci. uczynił niemożliwym ewakuację takiej liczby ludzi. w której nacjonaliści ukraińscy brali udział było wymordowanie 26 polskich profesorów i wybitnych intelektualistów z uczelni akademickich Lwowa i członków ich rodzin lub przypadkowych gości – razem 46 osób.24 4.25. Krótka informacja o ukraińskich formacjach wojskowych i policyjnych tworzonych przez Niemców (patrz Poliszczuk24. Każdy policjant ukraiński otrzymał polecenie zabicia 30 Polaków i dostarczenia ich dowodów tożsamości. Rozpacz i gniew rodzin był ogromny. w Hucie Pieniackiej. Istnieje także mocne podejrzenie. Wymordowano wtedy około 2000 .3. 4. lub Wolnego Miasta Gdańska (zwykle jeszcze przed wojną) oficerowie narodowości ukraińskiej. in. Do wstępowania do tej dywizji nawoływali księża greckokatoliccy. Zaraz po wkroczeniu Niemców na teren Wołynia i Halicji Niemcy utworzyli na tych terenach Ukraińską Policję (Ukrainische Hilfspolizei). Dywizja ta została kompletnie rozbita w bitwie pod Brodami w lipcu 1943 r..41) Niemcy utworzyli dwie formacje wojskowe ukraińskie. w Taurowie. zwłaszcza na Lubelszczyźnie24.16a). Pod koniec czerwca Sowieci nasilili akcję aresztowań. Chodaczkowie i w wielu innych miejscowościach.16a. 540-541) 68 69 . Nastąpił pogrom Żydów. na początku lipca 1941 r. przeważnie Polaków. o której wspomniano14a. 4. Również w Skorodyńcach zamordowano kilku Polaków i tylko przez przypadek nie doszło do zamordowania większej ich liczby (695). że członkowie OUN dostarczyli Niemcom adresy tych profesorów i adresy aresztowanej i zgładzonej młodzieży akademickiej. aresztowano według listy ponad 100 osób spośród młodzieży akademickiej i ślad po nich zaginął14a. szczególnie od stycznia do marca 1944 r. Zabito w ten sposób kilkadziesiąt osób i kilku ciężko zraniono. w Podkamieniu. Generalnym Gubernatorstwie. Podobna sytuacja była zresztą w więzieniach w innych większych miastach Wołynia i Halicji. Zgłosiło się do niej 82 tysiące ochotników ale do komisji werbunkowych przyszło 30  tysięcy. bo Polacy bali się o siebie i też byli prześladowani. Obok gestapowców w plutonie egzekucyjnym według świadectwa Niemców i polskich świadków brali udział policjanci ukraińscy i prawdopodobnie członkowie batalionu Nachtigall.3). Np. którym roztrzaskiwano główki o futryny (148). zw. Należy podziwiać nierozsądek tych ludzi. Sowieci rozwiązali tę sytuacje z właściwą im pomysłowością . Tarnopolu i w innych miastach Halicji w pierwszych dniach okupacji niemieckiej.. ukraińscy nacjonaliści zamordowali 8 Polaków i 16 Żydów. Początek okupacji niemieckiej. Szybki postęp wojsk niemieckich po napadzie w dniu 22 czerwca. Były to: batalion Nachtigall (Słowik) i batalion Roland (ten drugi o mniejszym dla nas znaczeniu). Wielką zbrodnią dokonaną przez Niemców. tak że we lwowskich więzieniach mieli. Dywizja Grenadierów SS (1. aby pośród tłumu z ulicy byli Polacy za wyjątkiem może jakichś kompletnych mętów. które zwalczały partyzantkę sowiecka na terenie Białorusi i tam bardzo złą sławą okryły się wśród ludności.000 zabitych i zaginionych). Prócz tego w okresie przed wybuchem II wojny światowej OUN oddawała na dużą skalę usługi szpiegowskie Niemcom i otrzymywała za to fundusze i broń23. Wątpliwe.06. w których oficerami byli obok Niemców także przeszkoleni uprzednio na terenie Niemiec. W kwietniu 1943 r. Niemcy ogłosili ochotniczy pobór do ukraińskiej dywizji SS-Galizien [pełna nazwa brzmi: 14. pow. kilkanaście tysięcy ludzi.  Lwów. jak się ocenia. Przed inwazją na Związek Radziecki (22. (rozdział 4. Brzeżany nacjonaliści ukraińscy uprowadzili z domów 10 Polaków i po przesłuchaniu na plebanii u popa wywieźli ich do lasu i tam po okrutnych torturach zamordowali (631).39. Czasem też samodzielnie mordowała Polaków i Żydów (patrz Himka6). Galicyjska). pow. choć byli też i Ukraińcy i raczej wyjątkowo Żydzi. Buczacz zamordowano 23 osoby w tym 14 Polaków i 9 Ukraińców.3000 Żydów i Polaków14a (Lw str 534-543). Nie mniej przed tym i po ponownym skompletowaniu dywizja brała udział w masakrach cywilnej ludności polskiej m.2. potem tę nazwę kilkakrotnie modyfikowano]. gdyż klęska Niemców w tym czasie zarysowywała się coraz wyraźniej.rozstrzelali lub wytruli więźniów. która odegrała haniebną rolę współdziałając w eksterminacji Żydów i w szkalowaniu Polaków i donoszeniu na nich do gestapo.14a. np. Okupacja niemiecka po inwazji 22 czerwca 1941 r. Aby zapobiec takim incydentom polskie władze podziemne zarządziły odwet i jednego dnia zastrzelono o określonej godzinie co najmniej 11 policjantów ukraińskich – mordy na ulicy ustały (Lw. Zapędy ludobójcze ze strony ukraińskich nacjonalistów dają o sobie znać już na początku okupacji niemieckiej. Polacy byli zatrzymywani wieczorem na ulicy i po sprawdzeniu i zatrzymaniu dokumentów kazano im iść do przodu – wtedy padał z tyłu strzał.

 Prześladowanie Żydów na przykładzie miasteczka Borszczów (520) i innych miast Już od początku niemieckiej okupacji zaczęło się prześladowanie Żydów przez policję ukraińską: policjanci bili Żydów i zmuszali do darmowej pracy. Konwojowali policjanci ukraińscy i wielu Żydów podczas transportu zabili. Zrobiła to z pewnością ukraińska policja. a tylko nieduża ich liczba zdołała się uratować uciekając w głąb ZSRR lub kryjąc się u rodzin polskich. dokonali na ziemiach polskich i w innych krajach Europy strasznego ludobójstwa Żydów. żółty kwiat. Jeden gestapowiec strzelał w tył głowy a drugi podawał mu magazynki z nabojami. Pewną liczbę Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. obok cmentarza żydowskiego. jego przewodniczący Jarosław Stećko ogłosił. lub bardzo rzadko ukraińskich. pewnej nocy zabito wszystkich Żydów w getcie. Podczas tej krwawej niedzieli zginęło ich około 500 (dane z Judenratu czyli legalnego „samorządu” żydowskiego). że wkrótce dojdą do Uralu. Pewna liczba Żydów ukryła się u niektórych Polaków i Ukraińców oraz w lasach.1941 – do około maja 1943 r. można przypuszczać że na skutek ludobójstwa dokonanego przez Niemców i ukraińskich nacjonalistów zginęło. tarnopolskie i wołyńskie) żyło według spisu z 1931 r. około 100 osób.ten rozkaz miał prawdopodobnie zapobiegać niszczeniu i wyrzucaniu po drodze ukrytych w ubraniach pieniędzy i kosztowności. Część z nich odtransportowano do getta w Brodach. głównie młodzieży. szerzyły się różne choroby. Wkrótce potem. pow. Pomagali im w tym policjanci ukraińscy i OUN-UPA6. Zimą 1942/43 r. tak że do końca listopada tego roku wyłapano i zamordowano prawie wszystkich Żydów a także zabito. Wyłapywała ich potem ukraińska policja i często także miejscowi Ukraińcy. Skala jego była ogromna. Ludobójstwo Żydów rozpoczęło się ich masowym mordem z torturami we Lwowie i w innych większych miastach Małopolski Wschodniej zaraz po wkroczeniu Niemców na te tereny to jest po 22 czerwca 1941 r. do którego spędzono wszystkich Żydów z okolicy. Straconych zostało ponad dwa tysiące Żydów. Ludobójstwo Żydów. W czasie gdy Niemcy odnosili największe zwycięstwa na froncie wschodnim i wydawało się. pow. albo też kryjąc się wprost w lesie (z tym. Niemcy ogłosili tę niedzielę dniem swobody i pozwolili Ukraińcom bezkarnie mordować i rabować Żydów. Makabryczny opis pędzenia na śmierć kolumny Żydów pozostał ze wsi Petlikowce Stare pow. Rozstrzelano około 11 tysięcy Żydów. W lipcu 1942 r. Ludobójstwo to miało różne formy podobnie jak udział w nim Ukraińców. bo Niemców w tym czasie we wsi nie było. stanisławowskie. znacznie ponad 750  000 Żydów. 5. że w wynajdywaniu ukrywających się Żydów celowali policjanci ukraińscy. Na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. my już nie wrócim na ten świat”.1. co kilka dni pędzono po kilkuset Żydów za miasto. W kwietniu 1942 r. zjechało do miasta 5 tysięcy Ukraińców. Po przybyciu na cmentarz musieli się rozbierać i ustawiać rzędem nad wykopanym dołem. tam musieli kopać doły i tam ich rozstrzeliwano. kazali im śpiewać piosenkę po ukraińsku. Również Marian Fedorowicz ze wsi Zubrzec (658) donosi. panował tam tłok i głód. 824 000 Żydów (Prus 35). Gdy nacjonaliści ukraińscy proklamowali samowolnie we Lwowie w pierwszych dniach lipca rząd niepodległej Ukrainy (który trwał tylko kilka dni – bo to się nie spodobało Niemcom jako ukraińska samowola). Buczacz (654/55). W maju i czerwcu 1943 roku. W drugiej połowie czerwca Borszczów ogłoszono miastem wolnym od Żydów. urządzono getto dla ponad 1000 Żydów. gdy jeden z zastępców komendanta policji odmówił podporządkowania się dowództwu UPA został zastrzelony. Brody (571) na początku 1942 r. Była to manifestacja na rzecz wolności Ukrainy.) 5. na przykład. Borszczów (540) na polecenie Niemców ukraińscy policjanci urządzili małe getto. o słowach „czerwona róża.2. co najmniej 10 osób za przechowywanie ich i żywienie. 1942 i w pierwszej połowie r. W ich wykrywaniu pomagali ukraińscy policjanci. Mordowano w okrutny sposób. W Germakówce. przy współudziale OUN. np. W Podkamieniu. aby wymieniać towary na żywność – w getcie nastał głód. przez zakopanie żywcem. Pierwsze 2 lata okupacji niemieckiej (VI. Do getta wciąż spędzano coraz więcej ludzi z okolicznych miejscowości. ludobójstwo Żydów miało swoje największe nasilenie w r. W maju 1942 roku. W połowie września rozstrzelano grupę 400 mężczyzn Żydów i potem regularnie co jakiś czas szły do lasu grupy po około 100 Żydów eskortowane przez gestapowców i policję ukraińską za miasto. U Ukrainki Olgi 70 71 . W powiatowym mieście Brzeżany (617) na niedzielę 3 lipca 1941 r. Nieoficjalnie policja podlegała OUN-UPA.5. że ktoś im musiał donosić żywność). w jedną noc zastrzelono wielu Żydów – był to pierwszy masowy mord Żydów dokonany przez Niemców i ukraińską policję. np. 1943. Policja Ukraińska uczestniczyła w mordach jako ochrona konwojów prowadzonych na rozstrzelanie a szczególnie „zasłużyła” się w wyszukiwaniu ukrywających się Żydów. Niemcy z pomocą Policji Ukraińskiej przystąpili do likwidacji mieszkańców getta. Żołnierze węgierscy stacjonujący na tych terenach byli przeciwni tym poczynaniom i nie brali udziału w prześladowaniach. Znane są nazwiska gestapowców likwidatorów getta. że zgadza się całkowicie na hitlerowskie metody eksterminacji Żydów6. Dokonane zostało przez oddziały ukraińskie Nachtigall na żołdzie niemieckim. w Borszczowie utworzono getto i Żydzi nie mogli już swobodnie wychodzić na wieś. a więc kilka razy więcej niż Polaków z rąk nacjonalistów Ukraińskich. Prowadzeni musieli trzymać ręce na karku . wielu Żydów zmarło z niedożywienia i chorób. Jednak kilkuset Żydów zdołało się ukryć u wielu polskich rodzin w piwnicach i innych kryjówkach w mieście i poza miastem. Ponieważ na tych terenach (województwa: lwowskie.

Uratowała się wyjeżdżając na roboty do Niemiec (podała się za Polkę lub Ukrainkę). Po wykonaniu tej czynności policjanci żydowscy również zostali rozstrzelani. W kolonii Winiówka gmina Warkowicze pow. Żydówka. Na mieście rozlepiono afisze. używając wytresowanych psów wyłapywali ich i zabijali. Niebezpieczeństwo czyhało poza gettem. albo wywożeni do obozów zagłady. Skałat (816). Każdy Żyd napotkany poza gettem natychmiast był oddawany na gestapo. Podobnie duże straty zaistniały w czasie napadu band UPA na Hanaczów (w nocy z 2 na 3 lutego 1944 r. Mieszkańcy wsi Hanaczów i Hanaczówka bardzo się przyczynili do uratowania Żydów. Gdy byli na kładce strzelano do nich tak. Gdy weszli do lasu (była noc) kilku Żydów uciekło – strzelano za nimi. aby wpadali do dołu. Państwo Izrael po wojnie przyznało tym wsiom i ich mieszkańcom najwyższe odznaczenie „Zasłużonych Narodowi”. Gdy kolonia stanęła w ogniu ewakuowano się do Kurdybania Warkowickiego W miejscowości tej w samoobronie służyło 25 Żydów spośród 60. 72 73 . Gdy któryś Żyd starał się podnieść dostawał szablą po głowie. że sami również mogą być rozstrzelani. Pisze że getto nie było specjalnie pilnowane. a gdy będą spotkani poza gettem. Niemcy. Podczas gdy chłopcy kończyli dół. konnica niemiecka wykonała szarżę na pracujących obok Żydów zapędzając ich do dołu i jednocześnie rąbiąc szablami. Kazali mu stawić się z furmanką w oznaczone miejsce – tam zastał kolumnę Żydów. Grupa młodzieży żydowskiej uciekła do lasu w czasie likwidacji getta. Ludzie ukrywali się u znajomych i przyjaciół i potem wracali z różnych powodów do getta. (Woł. Inny przykład z Radziechowy (815). Getto nadal istniało i Żydzi nadal byli rozstrzeliwani. Ukraińców nie zabijano. ale wywarło na mnie niezapomniane wrażenie. Wzniósł on ręce do góry w modlitewnym uniesieniu. W innym domu policjanci znaleźli pięciu Żydów. Kazali Żydom rozebrać się do naga i wchodzić na tę kładkę. Młodzi Polacy wzięci do pilnowania kolumny też uciekli. a bogatszych Żydów. Podczas tej drugiej egzekucji część Żydów rozbiegła się w różne strony po wsi. a Polce: „idę na śmierć za ukrywanie Żyda”. ze srebrną brodą. miejscami poplamioną krwią. Zginęło wtedy 112 osób. Trwało to przez chwilę. Wymordowanie ich nastąpiło w kilku etapach. Chłopcom kazano zakopywać żywych jeszcze. Po egzekucji Niemcy urządzili sobie pijacką ucztę. Getto utworzono wiosną 1942 r. którzy nie mogli udźwignąć swoich tobołków. czasami romantycznych powodów. Zaprowadzono ich w stronę dawnych kamieniołomów. że Żydzi mogą mieszkać tylko w getcie. że po tym ogłoszeniu. lat 45. Zdobyli nieco broni i stworzyli zaczątek żydowskiej partyzantki. Po dojściu do Chołojowa żandarmi niemieccy zatrzymali około 20 młodych ludzi z tej miejscowości i kazali wziąć im do ręki kije i pilnować. czeka ich rozstrzelanie. W powiatowym mieście Trembowla (875) mieszkało około 2500 Żydów. Sąsiad Adamiuka. który też brał udział w zasypywaniu tych półżywych ludzi dostał po tym szoku nerwowego i kilka dni później udaru mózgu. pozostałych zastrzelono. u jednej z polskich rodzin żandarmi niemieccy wykryli dwoje Żydów zabrali ich i dwoje Polaków ich gospodarzy. Tym. Niekiedy Ukraińcy przyjmowali Żydów na przechowanie i potem rabowali ich i zabijali lub oddawali na policję. Biedniejszych Żydów wymordowano wczesną wiosną 1943 r. A oto opis zagłady Żydów z miasta powiatowego Radziechów (813/14). Na końcu kolumny szło 4 żandarmów niemieckich a po bokach po dwóch policjantów ukraińskich.. Dubno na Wołyniu Żydzi brali udział wraz z polską samoobroną w odpieraniu napadu banderowców. relacja Józefa Adamiuka: Jako 16-letniego chłopca wzięto go do wykopania dołu – grobu dla Żydów. Zimą mieszkali w bunkrach a latem w szałasach. że wynikało z osobistych. Zastrzelono wszystkich czworo za miastem. Zabijali gestapowcy i policjanci ukraińscy a policjanci żydowscy układali trupy i poszukiwali w ubraniach złota i drogocenności. Część była tylko lekko ranna i w czasie zasypywania dołu udało im się uciec. relacja Jana Szojera. Do nich dołączyli pracownicy firmy HKP pracujący koło stacji i trochę młodzieży ze Lwowa i z innych rejonów. aby nikt z kolumny nie uciekł (wielkie podobieństwo do sytuacji w Jedwabnem). którzy przechowywali się w tej wsi. W marcu 1944 r. 107 i 109). która ukrywała się u jego dziadków opuściła swoją kryjówkę i poszła do getta nie chcąc ich narażać na śmierć . Jeden z nich zdołał uciec. kazano złożyć je na nasze cztery furmanki. Adamiuk pisze Pamiętam. Jan Szojer pisze.wielce szlachetny postępek. około 800 osób w czerwcu 1943 r. o których wiemy z innych źródeł (287). jak wysoki. Całą czwórkę prowadzili nago przez miasto z tablicami na piersi Polakowi napisano: „idę na śmierć za ukrywanie Żydówki”. a ludzie wzięci do zasypywania dołu pouciekali bojąc się. Kilkanaście osób uratowało się w schowkach w lesie i u przyjaciół. Ciekawa jest obszerna relacja Żydówki Lusi Raubvogel (789-791) z miasta powiatowego Przemyślan. tak jakby rozmawiał z Bogiem. W pobliskim Chołojowie.Biły policjant ukraiński wykrył Żydówkę . tak samo Polaków ukrywających Żydów czeka kara śmierci. Pisze: Pozytywne zachowanie się Ukraińców wobec Żydów było rzadkością. Po jakimś czasie kolumna dotarła do Kamionki Strumiłowej i wyprowadzono ich nad niewykończony bunkier sowiecki w kształ- cie głębokiego dołu z kładką na wierzchu. w tym 15 Żydów. Brali też udział w walkach samoobrony Hanaczowa.).. chyba.matkę z dzieckiem: oboje zastrzelił a Ukrainkę mocno pobił. żywność i broń zdobywali napadając na Niemców i kolaborantów ukraińskich. kazano rozebrać się i rozstrzelano. chyba najstarszy z będących tam Żydów miał na sobie bielutką koszulę. Samoobrona utrzymała się do przyjścia Armii Czerwonej. Wieś Kamionki pow. głównie jako zwiadowcy. Zginęło wtedy wielu Żydów. Niemcy wraz z policją ukraińską zorganizowali wielką obławę na przebywających w lesie ludzi. około 1000 osób.

Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej (czerwiec 1941 r. Frakcje te nazywane są odtąd OUN-M i OUN-B.208-209): „Nazywam się Samuel Schor (Szor). ale tak się nam oni wówczas przedstawili. 1929 na zjeździe we Wiedniu i została stworzona głównie przez wojskowych Zachodnio-ukraińskiej Armii rozgoryczonych przegraną wojną w 1919 r. obaj byliśmy skuci łańcuchami. Jej istnienie uratowało życie setkom Polaków oraz 30 Żydom. wirusy itp. J.. dyszeli samogonem i czosnkiem. W prasie zachodniej ukazują się czasem opowieści. amunicję i bezcenny karabin maszynowy. Mogę tylko powiedzieć bardzo krótko: byłem na samym dnie piekła i codziennie oglądałem upiorny taniec diabłów. że aż głowa bolała. E. Żołnierze niemieccy z rodzin.. nie dały rezultatu. Wszelkie próby złagodzenia nam reżimu.. co bardzo utrudniało wykonywanie zabiegu.. rusznikarzy. Łańcuchy były przymocowane do pryczy. lub czasem dobrowolnie 74 75 . Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) powstała w r. gwałcili. 94).Żeby była jasność pełna to porwali mnie z domu upowcy noszący pseudonimy >Żyroriz < i >Żydohrij< lub inni.. Również utrzymała się samoobrona w Pańskiej Dolinie w gminie Młynów pow. Zagranica wie również bardzo mało o ludobójstwie popełnionym przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach. tak zwanym istriebkom (były to już bowiem czasy podsowieckie –przyp. Frakcja ta zdecydowała się więc stworzyć swoje niezależne oddziały wojskowe w lesie. farmaceutów i niektórych rzemieślników. Rys historyczny powstania i działalności UPA24. W trakcie zabiegu (chirurgicznego) zawsze stał SB-owiec z odbezpieczonym rewolwerem. 6. Jego kolega Bushbaun pisze:. W roku 1940 nastąpił rozłam w OUN na dwie frakcje: 1.. wybili straż.P. Powracali z tzw.. o Żydach .. oddziały OUN-B przejęły nazwę Ukraińska Powstańcza Armia.) żyję i mogę dać świadectwo prawdzie o ludobójczym. zabłoconych butach i tak stali nad uchem patrząc na ręce.E. Dzięki tym chłopcom.1. Jestem doktorem nauk medycznych. które mało mają wspólnego z prawdą. a nas uwolnili. jednak Niemcy dokonali licznych aresztowań wśród członków OUN-B oburzeni próbą utworzenia przez nich samozwańczego rządu Ukrainy bez uprzedniej konsultacji z Berlinem. Co widziałem – tego nie jest w stanie opisać żadne pióro. mordowali. We wspomnianej już wsi Germakówka (541) ojciec Stanisława Leszczyńskiego pomagał Żydom Raabom budować schron w lesie ”Często zimą w nocy Raabe stukał cichutko w nasze okno. Była to organizacja tajna. antyżydowskim charakterze UPA. które podpisały volkslistę dostarczyli samoobronie Malenisk broń.Stepana Banderę.. Moja matka mu otwierała i podawała zawiniątko z jedzeniem. ludobójstwo dokonane na Polakach i członkach innych narodowości. drobnoustroje. tak dalece. Gdy wychodziliśmy (nocą) za potrzebą to strażnik-upowiec trzymał koniec łańcucha niby psią smycz. Inną przyczyną tej decyzji było masowe wywożenie ludności Wołynia na roboty do Niemiec oraz rozrost partyzantki radzieckiej w obszarach leśnych Wołynia i Polesia. osmoleni i okrwawieni jak rzeźnicy i chwalili się swoimi wyczynami: jak rżnęli. kierowaną przez dawnego przewodniczącego Andrija Melnyka i 2. Jako termin zapoczątkowania tworzenia oddziałów UPA strona ukraińska przyjmuje 14 października 1942 r. Prusem35 (str. Po wojnie syn starego Raabego Moszko już w randze sowieckiego kapitana odszukał moją matkę w Namysłowie i podziękował za okazaną pomoc”. dlatego cenne są książki takie jak wydana na Zachodzie książka Littmana16a.dobrowolnych członkach UPA. którzy znienacka zaatakowali szpital. Brody (567) przechowywali u siebie do przyjścia wojsk sowieckich rodzinę żydowską Józefa Morgulesa. jak dzieci rozdzierali na kawałki. że w UPA był ogromny brak lekarzy. nastrojonego bardziej radykalnie .. Takich przykładów było znacznie więcej.) OUN-B początkowo pragnęła utworzyć ukraińskie siły zbrojne przy boku Niemiec.. Uwolnili nas obu polscy chłopcy. 6. Jak wyglądał ich los opowiada jeden z nich w rozmowie z E. Po krótkim czasie OUN-B przeważyła. Frakcja OUN-M także zapoczątkowała tworzenie swoich oddziałów leśnych a jeszcze wcześniej powstały na Polesiu i Wołyniu niezależne oddziały Tarasa Bulby. Członkowie OUN-B często nazywali siebie banderowcami i tak byli nazywani przez innych ludzi. SB-owcy przychodzili w brudnych kożuchach.. o charakterze terrorystycznym stawiająca sobie jako cel wywalczenie niezależnej Ukrainy. Liczne polskie rodziny przechowywały Żydów.. cadyka i kilku jego krewnych o nazwisku Spodek. kierowaną przez młodego uzurpatora. To.. Ta dzicz. Stąd UPA „proponowała” (z rewolwerem przystawionym do skroni) takim ludziom ze społeczeństwa żydowskiego pracę w UPA za cenę ochrony i bezpieczeństwa ich rodzin (czego z reguły nie dotrzymywano). Również oddziały OUN-M zostały wcielone siłą.  Koniec roku 1942 i czas do końca okupacji niemieckiej w 1944 r. sami też czuliśmy się jak psy. Trzymano nas z Bushbaunem (też lekarzem) w jednej ziemiance. akcji. że trudno nam było się poruszać.. którzy schronili się tam po likwidacji getta w Młynowie (Woł. podobnie jak to miało miejsce w przypadku batalionów Nachtigall i Roland. po prostu nie miała zielonego pojęcia. Od tych ostatnich po ich podporządkowaniu sobie siłą. bo w każdej chwili mógł paść strzał.. np. nawet przypadkowy.. Dubno mimo licznych ataków ze strony OUN-UPA. Faktem jest. a przede wszystkim usunięcia ochrony z sali operacyjnej. że żyję i przeżyłem zawdzięczam tylko Bogu. Wilczur45 porusza jeszcze jedna sprawę: Na temat ludobójstwa Żydów na Wołyniu i w Halicji i na temat roli nacjonalistów ukraińskich w jego realizacji istnieje dziwne milczenie i to zarówno u nas w kraju jak i za granicą.. co to są mikroby. Nawet spolonizowani Austriacy ze wsi Maleniska pow.

Z dziennika Hansa Franka generalnego gubernatora dla ziem polskich (GG) wynika.3. 11.18a). ginęły dzieci przystępujące w tym dniu do pierwszej komunii świętej. bacząc. O tym zbliżeniu donosił także wywiad ZWZ-AK. 39. Liczba ofiar ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. W kwietniu 1943 r.in. Natomiast wśród zwykłych ludzi częste było błędne przeświadczenie. Niewątpliwie najskuteczniejszym przygotowaniem był udział policji ukraińskiej w ludobójstwie Żydów. 42. Współdziałając z Niemcami w tym ludobójstwie młodzi Ukraińcy. dzięki poprzedniemu wywiadowi wiedzieli dokładnie ilu mieszkańców jest „do zabicia” w każdym domu. 6. W ciągu jednego dnia zaatakowano ponad 160 wsi. Ludobójstwo na taką skalę wymagało szczegółowych przygotowań. wyzbyli się szacunku dla piątego przykazania. że „jeżeli ja nikomu z Ukraińców nic złego nie zrobiłem to i oni dla mnie są niegroźni”. ludzi a w Rybczy około 3000 ludzi (patrz także rozdz. gdy powstało Państwo Polskie sotnie upowskie z Wołynia i Halicji przeniosły się na południowy kraniec Lubelszczyzny9. Niektóre z nich zdołały przetrwać mimo ataków. Że to było kłamstwo wykazał Motyka18. Dołożyły się do tego ounowskie intensywne szkolenia militarne i ideologiczne oparte na doktrynie Doncowa. które skoncentrowały się na Wołyniu (są i inne hipotezy tłumaczące tę masową dezercję). Poza tym. 40. Oczywiście. Druga grupa wchodziła do wsi. W wielu miejscowościach zaatakowano i wyrżnięto ludzi zgromadzonych w kościele na mszy. np. że w walkach z partyzantami i zwykłymi bandytami straty policji ukraińskiej w całym Generalnym Gubernatorstwie w 1942 r. ale tak samo byli traktowani i konfidenci Polacy. I teraz sprawcy tej zbrodni starają się o uznanie ich za żołnierzy walczących o wolność Ukrainy. Bandery i innych dowódców „bohaterskiej” UPA. samoobrony – warowne obozy złożone z jednej lub kilku wsi. policja ukraińska dostała prawdopodobnie rozkaz od OUN-B udania się z bronią do lasu i około 4-5 tysięcy uzbrojonych policjantów wzmocniło siły UPA. członkowie jej szli od domu do domu i wybijali mieszkańców. po przeliczeniu jeszcze raz wszystkich liczb i oddzieleniu ofiar polskich od ofiar innych narodowości oraz strat Ludowego Wojska Polskiego otrzymano następujące liczby: 76 77 . Rola pierwszej polegała na otoczeniu wsi możliwie szczelnym kordonem i wybijaniu uciekających ze wsi.02. ginęli księża przy ołtarzu.1943 r. czyli dotkliwe braki wywiadu AK wśród Ukraińców. sprawnej komendy i dobrej koordynacji. Gdy front sowiecki zbliżał się do byłych granic Polski Niemcy prowadzili rozmowy z UPA i mieli z nimi umowy o współpracy. UPA z kolei nie wdawała się w walki z Niemcami bo mieli przecież wspólnego wroga Sowietów. 42.11). Pańska Dolina42. niedostatek polskiej inteligencji. którą Sowieci wywieźli na Sybir lub wymordowali w Katyniu i w więzieniach. tam gdzie jeszcze starczyło na to czasu. aż do przyjścia Armii Radzieckiej. Na ich podstawie. Napastnicy byli podzieleni na trzy grupy. Ukraińcy nie byli karani przez Niemców za posiadanie broni a Polakom groziła za to kara śmierci lub obóz koncentracyjny. były bardzo małe: 17 zabitych i 11 rannych. Powodem tego był m. co trwało cały rok 1943. 6. 40. Rybcza42 i inne. 39. zw.  OUN-UPA chcąc wytłumaczyć przed swoim narodem ludobójstwo na Wołyniu puściła w obieg oskarżenie. a ich następcy usiali Ukrainę pomnikami Kłyma-Sawura. Inną przyczyną był brak orientacji dowództwa AK w zbrodniczych zamiarach OUN-UPA. W Przebrażu uratowało się około 10 tys. można już się pokusić o ocenę ogólnej wielkości strat narodu polskiego na skutek ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. Podstawowymi publikacjami w tej dziedzinie są prace 9. w pow. Przebraże2. organizowała się w t. Pod grozą tych strasznych faktów ludność polska Wołynia. aby pożar nie objął gospodarstw ukraińskich. 38 i na zachód od rzeki San1. dostarczali im broni i amunicji 24. Trzecia grupa to często kobiety i młodzież – ich rolą był rabunek i ładowanie zrabowanych rzeczy na przygotowane podwody oraz na końcu podpalanie zabudowań. a może lekceważenie ostrzeżeń. Frank był zaniepokojony zbliżeniem jakie obserwowano w tym czasie między Polakami a Ukraińcami18. Wreszcie. 7.13. akcja ludobójcza OUN-UPA na ogromną skalę. Niestety srogo się na tym przeświadczeniu zawiedli.  Ludność ukraińska Wołynia i Halicji była stopniowo przygotowywana do mordowania Polaków. Po spustoszeniu polskich osiedli na Wołyniu. bo ograniczała aktywność partyzantki sowieckiej. 09.. że na Chełmszczyźnie było kilka wyroków śmierci na Ukraińcach konfidentach gestapo.do UPA. Po pierwszych masowych mordach np. Historia chrześcijańskiej Europy nie zna drugiego takiego przypadku. W tym czasie Armia Krajowa (AK) czyli polskie siły zbrojne praktycznie nie miały na Wołyniu żadnych oddziałów zdolnych do walki. co zwykle również kończyło się śmiercią.2. że to Polacy pierwsi zaczęli mordować Ukraińców na Chełmszczyźnie Mordy na Wołyniu były według nich tylko odwetem. Ponieważ istnieje już bogata literatura na ten temat ze szczegółowym wykazem liczby ofiar w blisko 5000 miejscowościach. Sarny na północno-wschodnim Wołyniu (Woł 1213-1220). śpiewano pieśni z refrenami w rodzaju „Śmierć Lachom i żydowsko-moskiewskiej komunie” itp. w kolonii Parośla I. W czasie napadów stosowano wypróbowaną taktykę. bojówki UPA przeniosły się w roku 1944 do Halicji i postępowały tam równie okrutnie11. Często. Dowódcą UPA został na Wołyniu Dmytro Klaczkiwśkyj (Kłym-Sawur). nastąpiła w niedzielę 11 lipca 1943 r. Obecność UPA w lasach była dla Niemców korzystna.

Tabela 1. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8)
Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643
udokumentowane

Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi- Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41,41a cza8 ska 3.928 15.000** 7.276 32.960 4.240 15.088 10.415 32.755 22.113 60.000 3.000 47.932 158.803 15.000 40.000 22.121 45.000 60.000 3.000 185.121 3.000 24.800 18.400 27.600 60.000 – 133.800

10.274 17.202 12.121 22.522 38.600

3236 100.719

a - liczba miejscowości, w których dokonano mordów; b – liczba miejscowości, z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy. *Dane dla Polesia przyjęto wg. Siekierki i in.40 (str.5); ** dane szacunkowe wg. Jastrzębskiego9. Dla województwa stanisławowskiego liczbę 430 miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in.40 str.5) zmniejszono o połowę, gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22.4 %) i było sporo miejscowości, gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. Skorygowano też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publikacją Jankiewicza8. Dla województwa lwowskiego Siekierka i in.40 podają znacznie wyższą niż w książce z 2006 r.39 liczbę ofiar udokumentowanych: 23.879, poprzednio 20.299 (bez wykluczenia ofiar ukraińskich i żydowskich). Trzymałem się jednak danych wyliczonych na podstawie Siekierki i in39.

W sumie, według naszych obliczeń, ludobójstwo dokonane przez ukraińskich nacjonalistów w południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej pochłonęło blisko 160 000 ofiar. Nie da się ocenić liczby ofiar spowodowanych nocowaniem na dworze w ukryciu w chłodnej porze roku i związanych z tym chorób jak zapalenia płuc itp. Nie da się też określić strat spowodowanych celową izolacją miast i wywołanym przez to ich zagłodzeniem. Miasta były przepełnione uciekinierami a UPA blokowała dowóz żywności. Wskutek tego szerzył się tam głód i choroby jak dur brzuszny i plamisty, czerwonka itp., a osłabieni głodem ludzie nie byli odporni. Do tego trzeba jeszcze dodać wielką liczbę kalek i osieroconych dzieci. W sumie bilans jest straszny. Straszny też jest bilans strat materialnych, bo banderowcy przeważnie palili polskie gospodarstwa burzyli kościoły, itd. Dla trzech województw Małopolski Wschodniej liczba spalonych lub opuszczonych zagród wynosi w sumie 178 366 a liczba wysiedlonej czy wygnanej ludności 957 714 osób11, 39, 40. Jak oceniają liczbę strat ludzkich spowodowanych przez ukraińskich nacjonalistów inni badacze? Masłowśkyj17 autor ukraiński nienacjonalista ocenia liczbę ofiar ludobójstwa na Wołyniu na 60-70  tysięcy Polaków i w Halicji na

149-150 tysięcy, w sumie 209- 220 tysięcy. Poliszczuk29 oblicza ogólne straty Polaków na 120 tysięcy. Badacze ukraińscy o skłonnościach nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana14). Jeszcze niżej oceniają liczbę polskich ofiar spowodowanych przez UPA niektórzy polscy autorzy: Hryciuk i inni7 (na str. 69) podają 35-60 tysięcy, ale nie podają żadnych dowodów, na których opierają tę kalkulację. Kęsik10 przyjmuje za Siemaszko i Siemaszko42 liczbę 50-60 tysięcy dla Wołynia, natomiast dla pozostałych województw przyjmuje bardzo zaniżoną liczbę: 20 – 25 tysięcy ofiar, jednak, gdy on to pisał nie było jeszcze opracowań ośrodka wrocławskiego11, 39, 40 i pracy Jastrzębskiego9. Motyka18a w swej ostatniej pracy ocenia straty ludności polskiej bardzo nisko, na 40-60 tysięcy na Wołyniu i 3040 tysięcy w Galicji Wschodniej plus 6-8 tysięcy na ziemiach obecnej Polski. W sumie daje to 76-108 tysięcy. Według nowszych obliczeń Siemaszko41a (Tab. 1) liczba udokumentowanych ofiar dla Wołynia wynosi 38 600, a przecież z wielu miejscowości, gdzie mieszkali Polacy brak jest wiadomości. Liczba szacunkowa ofiar 60 tysięcy podana przez tą autorkę nie wydaje się więc przesadzona. Jeśli chodzi o trzy województwa byłej Małopolski Wschodniej moje obliczenia8 wykazują liczbę ofiar udokumentowanych 51 845, liczbę ofiar znanych z nazwiska 21 931 tak, że liczba szacunkowa ofiar 80 803 wydaje się prawdopodobna. 8.  Straty spowodowane przez OUN-UPA wśród duchowieństwa, rola duchowieństwa w czasie mordów 8.1. Duchowieństwo rzymskokatolickie. Duchowieństwo rzymskokatolickie było zawsze solą w oku banderowców, stąd liczne zamachy na księży udane i nieudane, także donosy na księży do gestapo i do NKWD prowadzące do aresztowania i zwykle do zesłania do obozu koncentracyjnego przez Niemców lub na Syberię przez Sowietów. Sprawy te omawiają Komański i Siekierka12, Woczeja46 i Jankiewicz8a. Według tego ostatniego, zginęło z rąk OUN-UPA 146 księży rzymskokatolickich a ok. 57 zginęło we współdziałaniu nacjonalistów ukraińskich z Niemcami. Prawie nie było księży rzymskokatolickich, którzy nie byliby zagrożeni. W chwili obecnej toczy się proces beatyfikacyjny świętobliwego kapłana z pow. sarneńskiego Ludwika Wrodarczyka pochodzącego ze Śląska bardzo zasłużonego zarówno dla Polaków jak i dla Ukraińców. Mimo, że służył Ukraińcom został zamęczony przez nacjonalistów ukraińskich. Wielu kapłanów po bohatersku trwało przy swoich wiernych dopóki oni byli w parafii i płaciło za to życiem. Niektórzy umierali przy ołtarzu w czasie sprawowania mszy świętej, np. ksiądz Szawłowski w Porycku (Woł. 897). Jest dokładny opis tego mordu: ksiądz został uprzedzony o mającym nastąpić 11 lipca o godz. 11 napadzie na kościół przez Ukraińca Wołodymyra Kułaja. Ministranci chodzili po wsi i ostrzegali. Mimo to ludzie nie dowierzali

78

79

i przyszli na mszę. W pewnej chwili do kościoła wbiegła dziewczynka Adamina Czaban i oznajmiła, że kościół jest otoczony przez Ukraińców. Po chwili od drzwi i okien otworzono ogień z karabinów maszynowych do wiernych. Ksiądz Szawłowski przemówił do wiernych, ale został postrzelony przez Ukraińca, który wyszedł z zakrystii. Mimo to ksiądz modlił się i udzielał rozgrzeszenia wiernym, aż został postrzelony drugi raz. Do siedzących w ławkach strzelało dwóch Ukraińców, którzy szli wzdłuż ławek i celowali dokładnie do każdej osoby. Następnie chodzili po kościele i dobijali rannych. Niektórzy ludzie uratowali się udając martwych. Około 30 osób uratowało się w podziemiach kościoła, 10 osób pozostało niezauważonych na rusztowaniach remontowanej wieży. Kilku upowców splądrowało zakrystię zabierając kielichy i monstrancję. Towarzyszyło temu wypicie wina mszalnego, śmiechy i opowiadanie wrażeń z przeprowadzonej „akcji”. Słyszał to ukryty w jednej z szaf pod ornatami Czesław Wojewódka. 8.2.  Duchowieństwo greckokatolickie i prawosławne – budzenie nienawiści do Polaków Udział duchowieństwa greckokatolickiego w budzeniu nienawiści do Polaków jest przykrym ale ważnym elementem, który trzeba brać pod uwagę przy analizie przyczyn ludobójstwa. Nawet trudno sobie wyobrazić jak ksiądz katolicki może się dopuścić rzeczy tak sprzecznej z duchem chrześcijaństwa jak sianie nienawiści. Niestety takich przypadków było wcale nie mało. Danuta Kossowska z domu Konopska ze wsi Germakówka pow. Borszczów (533) pisze „ Z cerkiewnych ambon popi prawosławni i księża greckokatoliccy podsycali nienawiść do Polaków cytując wersety z biblii o potrzebie wyplenienia kąkolu z pszenicy, a tym kąkolem według nich byli Polacy.” Również Stanisław Leszczyński ze wsi Germakówka, pow. Borszczow (541) pisze, że w jedną z niedziel była odprawiana w cerkwi uroczysta msza św., na której pop poświęcił przyniesioną broń, a znaleziono jej dużo w niedalekich sowieckich bunkrach. Wkrótce potem młodzi Ukraińcy wykrzykiwali po ukraińsku: „bierzemy poświeconą broń i noże i idźmy na Lachów!”. Mieszkańcy wsi Litowisko, pow. Brody - Cz. A. Świętojański i A. Wiśniewski (601) piszą, że miejscowy ksiądz greckokatolicki Pasiecznik znany ze swych antypolskich poglądów oraz ze ścisłej współpracy z OUN-UPA otwarcie nawoływał w swoich kazaniach w cerkwi w Litowisku do mordowania Polaków i wykorzystywał do podjudzania uczucia religijne wiernych. Ksiądz biskup Antoni Adamiuk z Buska, pow. Kamionka Strumiłowa (723) pisze, że wiele razy słyszał jak Ukraińcy narzekali i nawet przeklinali swoich księży za to, że zamiast pilnować spraw bożych trudnili się polityką, a gdy zbliżał się front pouciekali. Dalej ksiądz biskup pisze: to oni byli głównymi szerzycielami nienawiści do Polaków. Księdzu biskupowi zdarzył się przypadek,

że miejscowy prowodyr UPA poprosił go do swojej umierającej matki i potem na jego prośbę był na jej pogrzebie, bo księdza greckokatolickiego nie było. Cała wieś była na odprawianej przez niego mszy św. w cerkwi. Po jakimś czasie wrócił ksiądz greckokatolicki ale parafianie go przegnali, zapałał więc nienawiścią do ks. biskupa Adamiuka. Wkrótce potem odwiedziło księdza kilku poważnych przedstawicieli ukraińskiej społeczności z Buska z ostrzeżeniem, że na niego szykowany jest zamach. Ksiądz biskup posłuchał rady i wyjechał z Buska. Janina Mazur ze wsi Sławetyn, pow. Podhajce (760) pisze, że z opowiadań mieszkańców wie, iż napad rozpoczęto od uroczystej mszy św., podczas której ksiądz greckokatolicki poświęcił siekiery i inne narzędzia służące do mordowania z życzeniem „aby żniwa były obfite”. Okropną rolę w sianiu nienawiści odegrał ksiądz greckokatolicki z Chlebowic Świrskich (relacja Kazimierza Górskiego, wieś Tuczna, pow. Przemyślany) (784). Wykrzykiwał z ambony: „Ukraińcy nie mogą przyjść na święcone jeśli nie zlikwidują Lachów” albo „Bierzcie się do dzieła, bo pieczone gołąbki nie polecą same do gąbki”. We wsi Pawłów (pow. Radziechów) (807) ksiądz greckokatolicki Wasyl Dawidowicz włączył się aktywnie w akcję propagowania nienawiści do Polaków. Głosił hasła „Ukraina bez Polaków”. Z Pawłowa pochodził też ksiądz teolog Iwan Hrynioch, który był członkiem najwyższych władz OUN-UPA, a więc ciąży na nim odpowiedzialność za kierowanie mordami. Straszne to brzemię dla księdza. Michał Gerc ze wsi Białogłowy, pow. Zborów (943) pisze: „Greckokatoliccy księża zachęcali do zbrodni i z góry rozgrzeszali z niej wszystkich oprawców”. Mówili „Nazywają nas rizunami, ale my jesteśmy świętymi rizunami” Takim zestawem słów nawet sam diabeł by się szczycił. Inne przykłady siania nienawiści przez księży greckokatolickich – patrz str. 890, 899 i praca Niedzielki19.. Marian Wiązek ze wsi Szwejków, pow. Podhajce pisze, że wyroki śmierci na dużą grupę polskiej młodzieży wydawane przez OUN-UPA zatwierdzał miejscowy ksiądz greckokatolicki Onufrenko (770). Synowie księży greckokatolickich bardzo często byli prowodyrami w bandach OUN-UPA, tak, na przykład, w Kluwińcach pow. Kopczyńce (747/748) prowodyrem był Stepan Proskurnicki. (relacja Zbigniewa Fleszara). Poza tym synem księdza greckokatolickiego był Stepan Bandera najwyższy w hierarchii członek OUN, a wnukiem księdza był Taras Czuprynka. Czasami sami księża byli prowodyrami band. Tak było we wsi Kokoszyńce (821), gdzie komendantem bandy był ksiądz greckokatolicki Procyszyn pochodzący ze wsi Czerniszowiec koło Tarnopola. Niekiedy nienawiść do wszystkiego co polskie doprowadzała do zupełnie irracjonalnych działań: We wsi Panasówka pow. Zborów (950), jak pisze Tadeusz Mazarz,

80

81

banderowcy po spaleniu żywcem pojmanego, rannego dowódcy samoobrony włamali się do kaplicy, wywlekli ubogi dobytek: ornaty, komże, kielichy. Część z nich rozdano wiejskim dziewczętom. Następnie podeptano obraz „polskiej” Matki Boskiej a złoconą ramę wykorzystano w cerkwi do obrazu „ukraińskiej” matki Boskiej. Lekceważenie dla religii chrześcijańskiej wykazywano jeszcze w ten sposób, że napadów dokonywano często w czasie świąt rzymskokatolickich np. w czasie wigilii Bożego Narodzenia (Kotłów, pow. Złoczów, Ihrowica pow. Tarnopol)), w Nowy Rok (Uhryńkowce (pow. Zaleszczyki) i w inne święta. W kilku przypadkach spalono ludzi modlących się w kościele, np. w Stańkowej (pow. Kałusz) spalono w kościele 200 osób, w Szeszorach (pow. Kosów Huculski) 36 osób, w Dmytrowie (pow. Radziechów120 osob). 8.3. Duchowieństwo greckokatolickie przeciwne mordom Polaków. Na szczęście, nie wszyscy księża greckokatoliccy poddawali się atmosferze nienawiści do innych narodowości. Na przykład, we wsi Skorodyńce, pow. Czortków (697, 701) miejscowy duchowny greckokatolicki Przewołodzki wzywał do zaprzestania mordów i nauczał, że jeżeli Ukraińcy chcą mieć niepodległą Ukrainę to trzeba ją budować z Bogiem. Wkrótce potem „wybito mu wszystkie okna i zdewastowano pasiekę” Pod groźbą śmierci musiał uciekać ze wsi. We wsi Romaszówka, pow. Czortków (705), w której mieszkało ponad 670 Polaków, było tylko 5 zabitych (w 1946 r.) a to dzięki postawie popa ukraińskiego, który na kazaniach w cerkwi mówił: „Jeżeli chcecie mordować Polaków, to najpierw musicie zamordować moją matkę, która jest Polką i również mnie, który jestem jej synem”. Ksiądz biskup rzymskokatolicki Antoni Adamiuk z Buska (723) wymienia jako dobrych kapłanów greckokatolickich ks. Wanio, proboszcza z Usieszkowa i ks. Kałyniewicza z Buska. We wsi Latacz, pow. Zaleszczyki (901/902) cała rodzina Celestyny Litwińczuk ocalała dzięki temu, że ukrywali się wraz z kilkunastoma innymi Polakami w piwnicy księdza greckokatolickiego, za jego wiedzą. Po jakimś czasie ksiądz przyszedł do nich i powiedział, że jego służba już zameldowała banderowcom, że on ukrywa Polaków i radził jak najszybciej uciekać. Załatwił jeszcze ukraińskie furmanki dla odwiezienia ich do miasta - Tłuste. We wsi Stary Zbaraż (pow. Zbaraż) (921), w pierwszych dniach po wkroczeniu Niemców w 1941 r. policja ukraińska zamierzała rozstrzelać 60 Polaków. Kazano im iść do lasu rzekomo dla wykonania jakichś robót. Do tej zbrodni jednak nie doszło dzięki wstawiennictwu księdza greckokatolickiego Bohatiuka i organisty Diducha. Ten organista uratował również życie siostrze składającego relację Jana Konysza. Ukraińcy spili niemieckiego podoficera i powiedzieli mu, że siostra Konysza jest Żydówką. Ten do niej wymierzył pistolet. Diduch go podbił i kula przeszła mimo. Gdy podoficer wytrzeźwiał wytłumaczono mu, że dziewczyna nie była Żydówką.

8.4. Duchowieństwo prawosławne Tak jak w Małopolsce Wschodniej przeważała wśród Ukraińców religia greckokatolicka, tak na Wołyniu dominowało prawosławie (z powodu przymusu stosowanego przez carat). Ogólnie stanowisko obu tych kościołów w stosunku do OUN-UPA nie wiele się różniło, np. w Sarnach (Woł. 808) pop Wołkow był aktywnym działaczem nacjonalistycznym, błogosławił bojowników UPA i święcił im broń. Jednak trzeba zaznaczyć że dwaj wyżsi duchowni prawosławni ponieśli śmierć ponieważ publicznie potępiali mordy popełniane na Polakach. Jednym z nich był arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej, z parafii Krzemieniec. Został zamordowany razem ze swoim sekretarzem (Fiodorem Jurkewyczem). Drugi to biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj) z Włodzimierza zamordowany przez Służbę Bezpeky OUN rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD, a w istocie, jak świadczą działacze OUN-M, za odmowę współpracy z OUN-UPA. Nota bene cała OUN-UPA kolaborowała z Niemcami raz silniej raz słabiej, aż do końca wojny i później23. W raporcie Komendy Armii Krajowej Lwów Rzezie wołyńskie, z końca lipca lub początku sierpnia 1943 r. istnieje zapis (Woł. 1260-61): Uchodźcy zgodnie stwierdzają, że znaczna większość popów prawosławnych zachęca do rzezi. I dalej: Inteligencja ukraińska na Wołyniu nie rozwinęła żadnej akcji celem zahamowania mordów, przeciwnie znaczna jaj część (kler, nauczyciele etc.) współdziałała z bandami. Martyrologię księży spowodowaną przez nacjonalistów ukraińskich i okupantów niemieckich i sowieckich omawiają także Komański i Siekierka12 Dębowska i Popek3, także Woczeja36 oraz ks. Wołczański47. Tabela 8.1. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna), (według Jankiewicza8a)
Duchowni ogółem rzym.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. zakonne gr-katol. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2?

W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba - zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami poprzez donos lub wspólne działanie: dla przykładu. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD, w rękach których ginął. Przypadki wątpliwe ze znakiem zapytania to np. ksiądz uciekając przed rzezią dostał ataku serca i zmarł.

82

83

Został ogłoszony błogosławionym przez Jana Pawła II w r. Tarnopol (825) wpadł w ręce banderowców i ślad po nim zaginął. czternastoletniego syna zamęczono łamiąc żywcem nogi i ręce a dwie małe córeczki Jolę i Stasię powieszono za wnętrzności na płocie. 1900 do swojej śmierci 01. raz wykrzyczał. Przemyślany (779). zdemobilizowanego żołnierza Wojska Polskiego. W Petlikowcach Starych (655). Arcybiskup metropolita lwowski i halicki Andrzej Szeptycki (patrz. Marysię Dżumyk wypuszczono jako Ukrainkę. Buczacz. „Litościwy” banderowiec oblał ją płynem łatwopalnym i podpalił. Oto kilka przykładów z relacji wziętych z województwa tarnopolskiego11 We wsi Maruszka pow. Położyli go na drzwiach nabitych gwoździami i deptali jego ciało. Szereg takich 84 85 . Arcybiskup Szeptycki miał pełną możliwość i obowiązek sprawdzenia wiadomości podawanych mu przez biskupa Twardowskiego (w kilku listach) i przez przedstawicieli polskiego podziemia.5. zaś Marysię Pełechatą zaprowadzono do mieszkania Marii Czarneckiej. Nie będziemy opisywać więcej przypadków tortur. Nie bez wpływu były też tradycje buntu chłopskiego inspirowanego przez carat. relacja Józefa Siekierki. Wynikało ono przede wszystkim z faszystowskich teorii Doncowa. synka Ukraińca i Polki nabito na sztachetę w parkanie. żeby arcybiskup Szeptycki o tym nie wiedział. W czasie. banderowcy schwytali Karola Grubiznę. 914. 763. Trembowla. Kopczyńce): zatrzymano ją i Marysię Dżumyk. gdyż były stosowane nagminnie. 954. 9. znanego u nas jako hajdamacczyzna albo rzeź humańska opisanego przez Szewczenkę43. 924/25. 745. Aleksander Korman14 podaje spis (niepełny) 362 rodzajów tortur stosowanych przez UPA. obie piersi. Pomysłowość banderowców pod tym względem była naprawdę zadziwiająca.katolików należy uznać mordowanie ludzi w czasie mszy św. 915. relacja J.34. Wieś Krosienko. 693. aby Polacy przestali mordować Ukraińców. 923. gdy szły do Czortkowa. Musiała na to patrzeć jego matka. 544. prawie w każdym przypadku. i P.1. Zrozpaczony. 779. Kilku pijanych banderowców naprzód ją zgwałciło a następnie ją torturowali: ucięli jej język. Złoczów (982) małego Zenka Denysa. gdy mordy banderowskie na Wołyniu i w Halicji przybrały katastrofalne rozmiary biskup rzymskokatolicki Lwowa Twardowski prosił metropolitę Szeptyckiego o potępienie ich.11.  Metropolita greckokatolicki Andrzej Szeptycki i błogosławiony ksiądz biskup Grzegorz Chomyszyn Ksiądz Biskup stanisławowski Chomyszyn dążył do latynizacji obrządku greckokatolickiego i był zwolennikiem celibatu księży tego obrządku. 43a) zajmował to stanowisko od r.1944 r. ale nie zrobił tego. pow. że orędzie to było przyjęte przez wiernych i niektórych księży greckokatolickich ze zdziwieniem i oburzeniem. który wzięty przez Sowietów do wojska stracił na wojnie obie nogi. Okrucieństwo OUN-UPA. ranna w czasie napadu bardzo cierpiała i prosiła. Boże zmiłuj się nade mną”. Ksiądz Karol Procyk z Baworowa pow. że biskup Twardowski powinien interweniować. 707. Za bestialstwo. 760. wydał na prośbę biskupa rzymskokatolickiego Twardowskiego orędzie do podległych mu kapłanów i wiernych. pow. 200143a. Tego dnia zamordowano pięcioosobową rodzinę: rodziców powieszono nogami do góry wbijając kołki do ust. Nie byłoby nic wiadomo o jego losie gdyby nie spowiedź pewnego banderowca. Banderowcy z zasady dobijali rannych – np.). że asystował przy śmierci księdza ”piłą go rżnęliśmy. w którym nakładał klątwę na każdego. 808. po drugie z przykładu dawanego na ogromną skalę przez Niemców w czasie ludobójstwa Żydów i po trzecie na skutek braku skutecznych hamulców ze strony kleru greckokatolickiego i prawosławnego.8. Inne przykłady mordowania kobiet w ciąży i dzieci są na stronach 692. Departament Spraw Wewnętrznych Delegatury Rządu na Kraj stwierdził jednak. pow. Relacja Wiktora Błaszków. że zapewne Bóg go ukarał za to. 553. 9. Krawcowa Tekla Siekierka inwalidka. Inne rodzaje tortur: Maria Czarnecka opowiada o losie Marysi Pełechatej (745) (relacja Józefa Ciemnego z Majdanu. W 1943 r. Majowskich ze wsi Dołhe. że upowcy uważali się za chrześcijan. Gdy skonał zabili i ją. pow. Opisy wymyślnych tortur spotykamy jeszcze na wielu innych stronach. w kościołach. Wieś Tołstobaby pow. 803. Wniosek o uznanie arcybiskupa Szeptyckiego błogosławionym już dwa razy został odrzucony przez Watykan i według środowisk kresowych uznanie go za błogosławionego byłoby wielkim bluźnierstwem. co było w tej sytuacji kompletnym nonsensem. W okresie międzywojennym nie zareagował na odradzanie się nacjonalizmu typu faszystowskiego wśród swoich wiernych (w przeciwieństwie do biskupa Chomyszyna który w swoich pismach przestrzegał przed tym ruchem i ostro go krytykował. a następnie „będącą w agonii dziewczynę zaciągnęli za włosy do głębokiego rowu i tam dobili”. np. 545. Podhajce (764/65). gdy pozwalał na to czas. Biskup Chomyszyn zmarł w więzieniu NKWD w Kijowie w 1945 r. aby ją dobito. W czasie wojny polsko-zachodnioukraińskiej w latach 1918-1919 wydał wspólnie z biskupem rzymskokatolickim Lwowa Bilczewskim odezwę do walczących stron o humanitarne prowadzenie walk i o wymianę jeńców.  Działania nacjonalistów ukraińskich odznaczały się wielkim okrucieństwem. kto w zaślepieniu i nienawiści przelewa czyjąś krew. (875). a skutki tego zaniechania były straszne. na to metropolita Szeptycki odpowiedział. biorąc pod uwagę. W klasztorze bazylianów podległym arcybiskupowi Szeptyckiemu została wydrukowana antychrześcijańska książka Nacjonalizm Doncowa – ideologiczna podstawa popełnionego potem ludobójstwa! Nie jest możliwe.

Niekiedy banderowcy mordowali tylko polską część rodziny ale często mordowali wszystkich. a pół roku później zabito również jego córkę. o czym świadczy powszechność tego zjawiska. Według starego zwyczaju. (598g): „zwłoki 367 Polaków i Ukraińców z rodzin mieszanych po przeprowadzeniu identyfikacji zostały pogrzebane na dwu cmentarzach: Polacy na cmentarzu rzymskokatolickim a Ukraińcy z rodzin mieszanych na cmentarzu greckokatolickim. aby zabijali swoich współmałżonków i swoje dzieci polskiej narodowości. 240. to nie był wykonywany w praktyce. że zabił swojego ojca i brata. we wsi zginęło w czasie tego drugiego już napadu 90 ludzi. 301. Inny przypadek też z Wołynia . że w małżeństwach mieszanych trzeba wymordować polską część rodziny i najlepiej niech to zrobią członkowie tej właśnie rodziny. Wieś Poczapy. Rodziny mieszane Chyba najciemniejszą stroną zbrodniczej działalności OUN-UPA był ich stosunek do rodzin mieszanych. gdy był siłą wciągnięty do UPA był jeszcze niewinnym chłopcem ale wkrótce pod wpływem zbrodniczej propagandy i przykładów bezkarnego bestialstwa stawał się nieczułym na cierpienie ludzkie bezwzględnym zabójcą. Brody). gm. pow. Brody (601/602): w bunkrze w lesie mordowano Polaków oraz Ukraińców z rodzin mieszanych. to mógłby to być wstęp do utworzenia w Halicji (Małopolsce Wschodniej) małej Republiki obojga narodów na wzór Szwajcarii. W sumie.przykładów podają W.01. Czasem dochodziło do bardzo tragicznych wydarzeń. która schroniła się w mieście (506). aby zabijali swoje matki Polki i siostry. który już wyjechał) nacjonaliści ukraińscy zaryglowali z zewnątrz drzwi kościoła. Niejeden z nich. że ich pogrobowcy także dzisiaj czczą jednych z największych zbrodniarzy świata Banderę. Siemaszko42 z Wołynia. Relacja z Palikrowów (pow. Stąd rozkazy do synów. A. Inne tragiczne zdarzenia w rodzinach mieszanych są opisane np. prawnik zajmujący się sprawami ludobójstwa wydzielił nawet specjalna kategorię „ludobójstwo okrutne” (genocidum atrox) dla ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA. Tak więc. kościelny Paweł Ciemny z żoną i wielu innych ludzi. Zapalił lampę. te najstraszniejsze kategorie zbrodni w prawodawstwie wszystkich narodów. itp. która za akt genocydu 86 87 . Gdyby takie pytanie zadać któremukolwiek Kresowianinowi odpowiedź brzmiałaby zapewne: jeśli to nie było klasyczne ludobójstwo to co nim miałoby być? Motyka18a kończy swoje rozważania na ten temat następująco: Do uznania akcji antypolskiej za spełniającą kryteria Konwencji ONZ w sprawie ludobójstwa skłaniać powinna praktyka wyroków trybunałów karnych. członków OUN-UPA. w liście zaznaczono. Złoczów. Wieś Stechnikowce. gm. Łozowa. Zginął tam ks. Nie wykonał tego.we wsi Tarczyn w pow. Szuchewycza (Czuprynkę). Relacja Cz. upowca wychowanego przez matkę nacjonalistkę ukraińską i ochrzczonego w cerkwi (506). Jeśli mąż Ukrainiec nie chciał zabić żony Polki i jej córek. proboszcz Wojciech Rogowski. Józef Juzwa donosi ze wsi Czerwonogród pow. W tej samej wsi Poczapy. Tarnopol (383) Danyło Chemij otrzymał z UPA polecenie zabicia żony Polki i dwóch córek. Kopczyńce (751) w czasie napadu 26. że Ukraina ma być czysta „jak szklanka źródlanej wody”. Gdyby dawniej zarówno Polacy jak i Ukraińcy mieli więcej rozsądku. polali go benzyną i podpalili – wszyscy zgromadzeni zginęli (relacja nie publikowana) We wsi Majdan. Bestialstwa te nie były potępiane przez władze OUN-UPA. w rodzinach mieszanych. Czy rzezie na Wołyniu i w Halicji były ludobójstwem. Oni głosili tezę. Klaczkiwśkiego (Kłyma-Sawura) jako bohaterów narodowych i stawiają im pomniki oraz nazywają ich imieniem ulice. pow. Okazało się. Nie zamierzał tego zrobić i przygotował się do obrony. 130.45 banderowcy granatami rozbili drzwi do kościoła i wymordowali siekierami zgromadzonych tam ludzi. synowie dziedziczyli religię i narodowość po ojcu a córki po matce i przez wiele lat ten zwyczaj funkcjonował bez większych zgrzytów. 408. Tak więc uważali. gdzie kwestia języka i religii nie odgrywałaby żadnej istotnej roli. Nie dziwmy się więc. a nawet gdyby gdzieś się znalazł jakiś rozkaz potępiający je. Kilarski Józef Polak. Podobnie za odmowę wysłania synów do UPA została zamordowana Apolonia Żarkowska z rodziny mieszanej. na stronach 123. Miało to straszny. w nocy dwóch napastników wyłamało drzwi . żeby zobaczyć kto go napadał. były legionista został zamordowany na rozkaz UPA przez swego syna Włodzimierza. którzy odmawiali mordowania członków swoich rodzin uważających się za Polaków lub też Ukraińców potępiających mordy. ginął również sam. i E.2.3. Wiśniewskiego ze wsi Litowisko pow. że jeżeli on sam tego nie zrobi to uczyni to ktoś inny. 9. Jednak to się nie podobało ukraińskim nacjonalistom. łuckim w czasie pasterki (odprawianej bez księdza. Między innymi zamordowano cztery osoby z czysto ukraińskiej rodziny Pańczyszynów za odmowę wysłania synów do UPA. 473. Zaleszczyki (898): W domu Winiarskich banderowiec Wytrykusz z Nyrkowa (jego matka była Polką) wpadł do domu i zastał tam swoją siostrę. Rodzin takich było na Podolu dużo. Jakiś czas potem. Profesor Szawłowski44. Ale ta szansa została już bezpowrotnie stracona. Świętojańskiego i A. 9. Został wraz z żoną zabity.Danyło uderzył w nich siekierą. 396. Bukowski Włodzimierz. Ukrainiec otrzymał rozkaz z UPA zabicia swojej żony Polki i córki. w oczach banderowców stały się wyrazami bohaterstwa i wierności idei Wielkiej Ukrainy. Nie zważając na jej błaganie „Petruniu ne ubywaj mene” (Piotrusiu nie zabijaj mnie) zastrzelił ją serią z automatu. do mężów i żon wydawano rozkazy. Skwarzyna pow. destrukcyjny wpływ na psychikę zwłaszcza młodych bojówkarzy OUN-UPA.

czy to kryjąc się w schronach.(= ludobójstwa – przypisek autora) – czyli polityki polegającej na fizycznym unicestwieniu grupy etnicznej – uznaje wszelkie zbrodnie. ale tylko Kuszlak zdecydował się na pomoc. Obronę wsi ułatwiał fakt. Ze wsi Płaucza Mała. Ale on dwie godziny wcześniej został zabrany prawie siłą przez sąsiada. Schronienia i pomocy udzielili jej trzej ukraińscy koledzy. 10. Podczas tej segregacji kilku Polakom udało się dołączyć do ukraińskiej grupy. relacja Władysławy Lewczuk z domu Robak. który należał do UPA powiedział ojcu. na stronach: 627d.. czy też szykując samoobronę lub po prostu uciekając zawczasu do lasu czy na pola. 904. Nawet szowinistycznie nastrojonemu popowi. Wybuchnęłam płaczem. dobijając jeszcze tych co się ruszali. Niestety. że samoobrona nie zdołała się zebrać. etnicznej lub religijnej na danym terytorium. Zagrożenie istniało jednak z zewnątrz. u której już raz nocowała. bardzo dużo było rodzin mieszanych. relacja Janiny Krzykały z domu Radaczyńskiej: Pisze ona. że jeden z Ukraińców mający duże zaufanie wśród swoich pobratymców informował obrońców o planach banderowców i kogo zamierzają zamordować. pow. na stronach: 536g..Relacja Marii Krzyżewskiej-Krupnik. gdy dotarłam do jej domu i stanęłam na progu jej mieszkania nie mogłam wyksztusić ani słowa. bez względu na narodowość i wyznanie układało się poprawnie. ciociom. Po trzech dniach syn. Ounowcy intensywnie się ćwiczyli raz nawet wykonali próbny atak niewielką grupą na wieś. Brody (596/97). 630. że jej młodszej siostry nie ma w domu. Oto jej słowa: Wreszcie. 1964 pojechałam odwiedzić rodzinną wieś. bo w domu byli uzbrojeni banderowcy. 931. Przestrzegł też o tym obrońców jeden Ukrainiec. Tak więc często Polacy otrzymywali informację o planowanym napadzie i dzięki temu mogli się lepiej przygotować na jego nadejście.03. wstąpiłam do niej i serdecznie jej podziękowałam. 629. Na pewno więcej Ukraińców wiedziało o tym. Do domu nie mogła wracać. Borszczów (527/28)..nie udało się zmobilizować miejscowych Ukraińców do udziału w mordach. 88 89 .. 969 Bardzo częstą formą pomocy było przechowywanie u siebie zagrożonych Polaków przez sąsiadów Ukraińców. przy czym rzeczą drugorzędna jest... bo za ukrywanie Polaków banderowcy bili (zabijali) swoich pobratymców. Zbaraż (926). Napad nastąpił 12. Oto przykłady: Wieś Babińce koło Dźwinogrodu (537/38). że szykują atak na wielką skalę. przyszło jej na myśl. Miejscowi ich nie wydali.. gdyż OUN-UPA karała śmiercią za pomoc okazaną Polakom a nawet za krytykę mordów. Oto przykład: Wieś Mieczyszczów. Pisze. W rozmowach towarzyskich posługiwano się obu językami. Potem oddzielonych Polaków wzięto na bok i rozstrzelano. Wieś miała 500 zagród przeważały rodziny polskie. Wieś Palikrowy pow. Ale i tam było niebezpiecznie. Współżycie mieszkańców wsi. spali na słomie rozścielonej na podłodze. ale po krótkiej wymianie strzałów odeszli. Pomoc Ukraińców świadczona Polakom Po tych strasznych rozdziałach wreszcie punkt jaśniejszy. Przez trzy tygodnie po napadzie chodziły z mamą spać do przyjaciół Ukraińców.. Zdecydowana większość Ukraińców z naszej wsi deklarowała. sąsiadom. pościeliła koło pieca i położyła do snu. Wieczorem z pod zwału trupów wydostało się około 20 osób. żeby iść do wdowy.Kiedy w r. region. zrobiłam to również wobec innych Ukraińców. Napastnicy zebrali ludność i zaczęli ją segregować na Polaków i Ukraińców. Gdy była jakaś możliwość sąsiedzi przewozili potajemnie rannych Polaków do szpitala. pow.. 640.. Świadczona pomoc objawiała się w rozmaity sposób i zawsze wiązała się z ryzykiem utraty życia dla świadczącego ją. Właściwie ogromna większość uratowanych miała coś do zawdzięczenia Ukraińcom – członkom rodziny. Przykładów ostrzeżeń jest wiele: Wieś Głęboczek. Relacja Stanisławy Piotrowskiej. Brzeżany (628g).44 w sposób tak podstępny.. Inne przypadki ostrzeżeń są. że nie chce mieć nic wspólnego z mordami banderowców. Kobieta ta ulitowała się nade mną. czy sprawcom chodziło o cały kraj.. Widać było. lub udzielali pierwszej pomocy na miejscu. w swojej naiwności często lekceważyli ostrzeżenia twierdząc. że często spała u znajomej Ukrainki Marynki ale tym razem wchodząc zamarla z przerażenia. 601śr. Uciekły więc do pobliskiego miasta gdzie był sowiecki garnizon wojskowy. Brody (567śr/d) Relacja Stanisława Grossa i in. wujkom.. pow. którzy udzielali mi schronienia. kuzynom. Nieco później ojciec zaprowadził Janinę i resztę rodziny do znajomego Ukraińca z mieszanej rodziny w ukraińskiej części wsi tam było już wielu Polaków spokrewnionych z żoną gospodarza. że nas dłużej u siebie trzymać nie mogą. W ten sposób uratowała ją. gdzie intencją sprawców było doprowadzenie do nieistnienia wybranej grupy narodowej. Wśród nich była i autorka relacji. kolegom ze szkoły. pow. Kuszlak nie powiedział dlaczego wyprowadza ojca pani Władysławy ale na pewno wiedział. że żadnemu Ukraińcowi nic złego nie zrobili. Wieś Maleniska. Była to swoista symbioza dwóch narodowości i dwóch religii. Na szczęście w izbie panował półmrok i Marynka zaraz zagadała do niej. Dała mi gorącego mleka. że 11 listopada 1941 r. np. wszyscy lżej lub ciężej ranni. Czułam. Ukraińca Michała Kuszlaka swego kolegę szkolnego i obaj ukryli się u innego sąsiada Jana Sowy. Szereg innych przypadków udzielania schronienia przez życzliwych Ukraińców można znaleźć np. kto ma być zabity. a czasem zupełnie obcym. Wieś Stryjówka.. że ona sama się boi. czy jedynie konkretną miejscowość.. przyszli po jej ojca i świecili latarkami szukając go. Wielu Ukraińców pomagało Polakom. więc dlaczego by się mieli czegoś złego od nich spodziewać. 807.

44 Rozalia Drzewiecka otrzymała cios bagnetem w okolice serca i udała martwą. Pomagał Polakom m.. relacja Jana Nowaka. 949g. Mieszkanie należało do starej Ukrainki. Tym większa. 849. Tam znalazła schronienie. Siostrę swoją z małym dzieckiem.. pow. który ukrył go i na drugi dzień odwiózł przykrytego słomą do polskiej wsi Puźniki. Zbaraż. Wielka chwała im za ich zasługi. który na jednego z nich wydał wyrok: „za chodzenie po ukraińskiej ziemi jedna godzina chłosty. ale jakiś czas potem zamordowali i jego (648/49). 846. Zauważyli koźlę a jej na szczęście nie. 857d. 696g. 864. Buczacz (665) w czasie napadu Joanna Jezierska otrzymała dwa postrzały kulami rozrywającymi. We wsi Ciemierzyńce pow.in. Wyprowadzający na rozstrzelanie banderowiec powiedział do niego po cichu: ”Ratuj się jak możesz. Na szczęście w szpitalu uratowano go. Tam przyszedł banderowiec Guzowskij i ją zamordował. 844śr/d. córkę kowala (Polaka). Idziemy do domu” Katarzyna zaprowadziła go do swego domu i ukryła za piecem. Na podwórku Ukrainki Ireny Chruścielowej zamierzali zabić Stanisławę. którego banderowcy postrzelili w brzuch. Straciła przytomność. że wszystko jej da jak pokaże gdzie się schował. 963g. Przytaczamy tylko kilka przykładów pomocy.02. Po śladach krwi szli banderowcy. Buczacz (669). Który zaopiekował się ranną i z narażeniem życia odwiózł ją do szpitala w Brzeżanach. Relacja Wandy Berezowskiej z domu Wiśniowskiej: Niektórzy miejscowi Ukraińcy okazywali nam życzliwość i starali się pomóc. dzięki którym zgoda między narodami polskim i ukraińskim jest nadal możliwa. że mogła udać się do domu swojego ojca. jednak bali się bardzo o własne rodziny. który zabrał go do mieszkania i opatrzył. 712. który był prowidnykiem UPA w jego wsi i początkowo brał udział w mordowaniu Żydów i Polaków. Opisani w tym podrozdziale Ukraińcy . Leżała zalana krwią do rana. 792śr/d. uciekaj!” Oddal trzy strzały w górę i odszedł. mimo. na to banderowiec wyjął plik pieniędzy twierdząc. kiedy zabito jej rodzinę uchowała się siedząc pod łóżkiem z koźlęciem. Markowski półprzytomny po chłoście dowlókł się do znajomego Ukraińca. Sama zaś siadła na skraju tak że zasłaniała go swoim ciałem..W czasie pogrzebu na cmentarzu wywiązała się strzelanina. W czasie napadu. gdyż za pomoc udzielaną Polakom groziła okrutna śmierć. że często mieli kapłanów szerzących ludobójcze idee. W drugim pokoju w tym czasie banderowcy urządzili pijacką ucztę. Wtenczas znajoma Ukrainka przykryła mnie połą swojego kożucha i powiedziała po polsku” chodź ze mną bo tutaj ciebie zabiją” Ukrywała Jadwigę do ruskiej Wielkanocy i potem skrycie zaprowadziła na plebanię w Złotym Potoku. i rozstrzelanie”. wydając świadectwa o niezdolności do pracy. ale na drugi dzień odnaleźli ją banderowcy i znowu dostała trzy postrzały z rewolweru i cios bagnetem. gdyż było ich tak wiele. Buczacz (671): On i jego kolega zostali schwytani przez banderowców i postawieni przed ‘Trybunałem”. We wsi Skomorochy pow.. Banderowcy wstrzymali się w tym dniu od mordów. 844 śr/g. Podobny przypadek opisano na str. 850. Przemyślany (792) banderowcy zastrzelili Czaka i Rosieckiego. Staruszka była głucha na pokusy. (912). w nocy 23.. Banderowcy myśleli. 788śr. 903. ale po jakimś czasie zmienił się radykalnie: to w jego mieszkaniu i w domu jego ojca przechowała się rodzina autora tej relacji.. a mam na imię Tomasz) ubieraj się. Szereg innych przykładów pomocy Ukraińców dla Polaków z województwa tarnopolskiego i innych województw można znaleźć w książce Niedzielki19. Ne dam” obie zostały zabite11... że u niej go nie ma. gdzie została wyleczona. Jadwiga Kroczyńska w czasie napadu. W Tarnopolu dyrektorem szpitala był rdzenny Ukrainiec Bohdan Świstun. Inne są opisane na stronach: 692. Brzeżany (637).to są Ci ludzie. 90 91 . 893. Bardzo rzadko zdarzały się przypadki jak ten opisany przez Franciszka Markowskiego ze wsi Zalesie pow. Jej mama jeszcze żyła lekarz wojskowy węgierski opatrzył jej rany. 715d. 902. 910.”. We wsi Skorodyńce w czasie napadu (693) weszło do mieszkania Bandurów trzech banderowców ze słowami – kto tu jest obcy niech wyjdzie. Rano przyszedł sąsiad Ukrainiec. 760g. 867 we wsi Tiutków. 826śr. Wieś Berezowica Mała pow. Kiedy Chruścielowa wzięła Stanisławę w ramiona i krzyczała „Ne dam. Zauważył to mieszkający obok Ukrainiec. Przeniesiono ją do domu sąsiada Ukraińca Marcenycha.. 717d. Czasem zdarzały się „nawrócenia”. Na zapytanie o „Lacha” ona stwierdziła. W obronie ich stanął Ukrainiec Paweł Petry. We wsi Sorocko pow. masz małe dzieci. Jedna z nocujących u nas Ukrainek podeszła do mnie i powiedziała „Iwasiu! (zdrobnienie od Iwan. po chłoście spalenie żywcem” (wyrok wykonano) a na Markowskiego „jedna godzina chłosty. że postępowali zgodnie ze wskazaniami Chrystusa i własnego nieskażonego sumienia. We wsi Soroki. Oprzytomniała jednak i doczołgała się do sąsiada Ukraińca. Był bardzo szanowanym i dobrym człowiekiem. która została w mieszkaniu znalazł Tomasz rano martwych. 759śr. Powiadomiono oddział węgierski o napadzie. które chroniły przed wywózką na roboty do Niemiec. Węgrzy wzięli ja do swojego szpitala i podleczyli na tyle. 865. Po wywiezieniu do Polski otrzymała opiekę w Domu Dziecka prowadzonym przez siostry zakonne w Opolu. że nie sposób wszystkich wyliczać.. Władysław Żołnowski z RohaczynaMiasta (648-649) opisuje przypadek Bohdana Sarajewskiego. 811. Trembowla (871) Zygmunt Harc po uszkodzeniu karabinu został postrzelony i mocno krwawiąc schował się w stodole. 884.pow. że nie żyje. Gdy banderowcy szli mordować do Rohaczyna-Miasta stanął na moście i powiedział pójdziecie ale po moim trupie. Herc ukrył się na strychu za kominem. 987/88.

z rozstrzelaniem i obozem koncentracyjnym włącznie. natomiast wieś i mniejsze miasta były pod tym względem znacznie zapóźnione. które oparło się z pomocą partyzantów polskich i radzieckich atakowi kilku tysięcy upowców. których UPA mordowała wraz z rodzinami. stąd i liczba ofiar była mniejsza. Wołyń padł jako pierwszy ofiarą ludobójstwa banderowskiego. Ukraińcy. Następny napad również został odparty ale grupa 14 osób pracująca przy drodze została wymordowana.. Ukraińcy mieli być powołani do Armii Czerwonej. pow. w tym 15 tysięcy cywilów. Obaj okupanci karali śmiercią lub więzieniem za posiadanie broni. już nie miał 92 93 . nawet bardzo słabe. W tej liczbie mieszczą się również ofiary spośród przysyłanych przez reżim sowiecki za drugiej okupacji sowieckiej nauczycieli. jak wspomniano. 11. zabezpieczały w jakimś stopniu przynajmniej przed indywidualnymi mordami. a jak skończymy z nimi weźmiemy się za was Polaków. organizowanie się narodu polskiego zaczęło się na dobre dopiero po wkroczeniu Niemców do Halicji czyli po 22 czerwca 1941 r. w obronie brały duży udział kobiety. którzy zostali skierowani do prac przy drogach. Pierwszy atak został odparty dzięki dostatkowi broni (częściowo odkupionej od oddziałów węgierskich) i dzięki inteligentnemu dowodzeniu. Ponieważ w czasie pierwszej okupacji sowieckiej konspiracja była niezwykle utrudniona. Ukraińska policja współpracowała z Niemcami w eksterminacji Żydów. że Słowianie wzajemnie się wybijają i tylko od czasu do czasu dołączali się do strony ukraińskiej wraz z podległymi im oddziałami SS-Galizien. i w czerwcu. pow. Wieś została prawie bezbronna. a policja ukraińska otrzymywała ją od Niemców legalnie. jak mimo istnienia samoobrony dochodziło do zagłady wsi. który jednak stacjonował nie w Głęboczku a w powiatowym mieście Borszczowie. Łuck. Przykładem. Trzeba jednak pamiętać. zaś Polakom groziły za posiadanie broni. surowe kary. Borszczów (528-29). jednak. policja ukraińska gremialnie przeszła do lasu. do UPA biorąc ze sobą broń i amunicję. geometrów i osadników ze wschodniej Ukrainy. na ogół nie groziły żadne konsekwencje. a w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu lata eksterminacji ludności żydowskiej. Dubno i inne). Doczekano przyjścia Armii Czerwonej. W kwietniu 1943 r. Straty własne były znikome a napastników na pewno pokaźne. Kiedy powstały i ich losy. Według obliczeń Poliszczuka28 OUN-UPA zamordowała 80. Katerburg. Inną przeszkodą w organizowaniu się było rozproszenie ludności polskiej wśród Ukraińców. ale dane te nie uwzględniają morderstw popełnionych przez OUN-UPA na „nieposłusznych” Ukraińcach podczas okupacji niemieckiej.000 swoich rodaków za pomoc okazywaną Polakom. tak że w połowie roku 1943 zostały ich tylko niedobitki. Niemcy zapewne cieszyli się. na ogół nie gromadzili broni wtedy. W Małopolsce Wschodniej ludzie byli już lepiej przygotowani na przyjście ludobójców a na południowej Lubelszczyźnie utworzył się nawet stukilometrowy front.1. Do obrony przed zmasowanym atakiem potrzebne już były poważne siły jak w Przebrażu. siekiery itp. narzędzia gospodarskie. Samoobrony. Lata 1941-1942 to lata ogromnej ekspansji armii niemieckiej. Jeszcze nie było wyraźnie widać kto wojnę wygra. gdyż banderowcy przywdziali sowieckie mundury co zmyliło pracujących. na którym AK walczyło z upowcami i obie strony wystawiły do walki tysiące ludzi. Trościaniec. Polskie Samoobrony 11. Nastąpił pobór do Wojska Polskiego mężczyzn w wieku od 18 do 55 lat oraz dziewcząt od 18-23 lat. Motyka18a na podstawie danych sowieckich podaje liczbę 30 678 zbitych. Ludzie na wsi w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu. Rybcza gm. Po pierwszym szoku zaskoczenia dla większości stało się jasne. Wsi nie zdobyli. za odmowę wstąpienia do UPA i inne czyny uznawane przez nich za „przewinienia”. Na niespodziewających się niczego polskich wieśniaków ruszyły watahy nieźle uzbrojonych upowców wspomagane przez tłumy żądnych rabunku ruskich chłopów. Chłopcy natomiast w wieku 15-17 lat zostali wcieleni do istriebitielnego batalionu. Zadziwia brak rozeznania dowództwa AK w zamiarach jakie miało dowództwo UPA w stosunku do Polaków. Ukraińscy nacjonaliści czasami wypowiadali się szczerze: teraz oczyszczamy kraj z Żydów. głównie ze względu na brak inteligencji wiejskiej wywiezionej przez sowieckiego okupanta do północnej Rosji. że trzeba organizować samoobronę. w czasie oczyszczuwalnoji akcji wid rasowych worohiw (akcji oczyszczającej od wrogów rasowych) zginęło w 520 jednostkach administracyjnych co najmniej 10. Gdy banderowcy zaczęli atakować wsie w Małopolsce Wschodniej samoobrony były już lepiej przygotowane. Na Wołyniu powstało mało samoobron. Było to. może być Głęboczek pow. Zbrojni byli w widły. dzięki swej kolaboracji z Niemcami mieli zapewnioną swobodę organizowania się. to jest jesienią 1939 r. W związku z tym istniało stałe narażenie ze strony niektórych z nich na donosy do okupantów. Zostało tylko 16 dorosłych mężczyzn. Oczywiście miało to miejsce przede wszystkim w dużych miastach. bardzo kosztowne.527 ludzi (Woł.. do Kazachstanu lub na Syberię. Kiedy powstały pierwsze samoobrony? Na Wołyniu na ogół dopiero w drugiej połowie roku 1943 a więc już po krwawej niedzieli 11 lipca gdy zostało jednocześnie zaatakowanych ponad 160 polskich jednostek administracyjnych [w sumie w lipcu 1943 r. weterynarzy. ale zamiast tego zasilili oddziały banderowskie. Te głosy powinny być ostrzeżeniem. niektóre doczekały się nadejścia Czerwonej Armii (Przebraże gm. 1048)]. Gdy nastąpił trzeci napad. natomiast Ukraińcy skrzętnie wykorzystali te dwie okazje. że Ukraińcom za posiadanie broni. jak się później okazało. lipcu 1941 r. często ich bliskich sąsiadów. gdy była po temu okazja. Krzemieniec. prasy podziemnej i za jakikolwiek przejaw konspiracji. Pańska Dolina pow.

bezpieczniejsze pozycje. jednak na skutek napływu uciekinierów z okolic liczba mieszkańców wzrosła do 10. w której dowodził młody partyzant Jan Niewiński uratowało się około 3000 ludzi42. bunkrów i rowów strzeleckich. w marcu 1943 r. Razem z okolicznymi wsiami objętych było systemem samoobronnym 330 zagród z 2000 stałych mieszkańców. Mieszkali także w szałasach zanim nie pobudowano prowizorycznych baraków. które zdołały się ukryć w krzakach i zbożach zabrano do Przebraża. jednak nie wszyscy chcieli opuścić swoje gospodarstwa. Dookoła terenu bronionego utworzono system zasieków z drutu kolczastego. aby uniknąć wychodzenia poza teren broniony. Napastników udało się odeprzeć i ponieśli znaczne straty. Piękny opis walk samoobrony w miasteczku Załoźce. czujki i patrole konne i piesze. Jeśli chodzi o AK zastanawia słaba łączność z terenami wiejskimi i nie wyciąganie wniosków z zaistniałych zdarzeń. Kilkadziesiąt osób.kto bronić wsi. w Dobrowodach pow. 650-654 i 629/30). pod wpływem wieści o mordach Polaków zapoczątkowano organizację samoobrony. Nie mogąc wedrzeć się w system obronny Przebraża upowcy wycofali się. ludzie pochowali się po schronach. choć był on przygotowywany. skutek był taki. 42. Grupa młodzieży odkopała ukrytą po lasach broń pozostałą po walkach niemiecko-rosyjskich w 1941 r. z których większość to byli uciekinierzy z okolicznych wsi2. Spanikowana ludność nie biorąca udziału w walce została cofnięta na uprzednio wybrane. który brał udział w tej samoobronie jako 10-letni chłopiec. bardzo potem przydatne. Przebraże było dużą kolonią polską. jak np. Wielu ludzi ginęło w ten sposób. Patrole wysłane następnego dnia naliczyły około 550 zabitych Polaków. gdyż miejscowi Ukraińcy z Dobrowód odradzali walkę ze względu na dobre uzbrojenie Polaków. co miało wkrótce tragiczne konsekwencje. Banderowcy zamordowali w tym dniu 80 osób. aby zabezpieczyć żywność zorganizowano żniwa „z karabinem na plecach” na opuszczonych polach. Z porzuconych czołgów sowieckich wymontowano 2 działka przeciwpancerne. W czerwcu 1943 r. Zmasowany atak UPA nastąpił 5 lipca. przeważnie zadając im wymyślne tortury. Chwała ich obrońcom. Zacięta walka trwała kilka godzin. że schrony budowali pod drewnianymi domami lub pod drewnianymi zabudowaniami gospodarczymi. Upowcy nie lubili się narażać i omijali wsie. Zaleszczyki życie zachowało około 1500 ludzi11. Obrońców wspomagały: oddział partyzancki 94 95 . że służyli nawet tak młodzi chłopcy. i w każdej zagrodzie mieszkało po kilka rodzin. Dla ilustracji przytoczymy krótkie streszczenie opisu obrony Przebraża (Woł. Mimo poprawnych stosunków z ukraińską ludnością wsi Jezioro. Dzięki samoobronom uratowało się wiele tysięcy ludzi. mieli także 2 działka. 31 lipca 3500 upowców przypuściło generalny atak na Przebraże.. ze podczas pożaru dusili się dymem lub ginęli od gorąca. w Czerwonogrodzie pow. Zapas broni uzupełniano zakupami od Niemców i Węgrów. Istnieje też na ten temat książka komendanta tejże samoobrony2. Ciężkie walki trwały cały dzień. ponownie znaczne siły upowskie zaatakowały Przebraże. Zorganizowano szpital. W skład systemu samoobrony włączono okoliczne wsie. przychodnię zdrowia i wydział aprowizacji. Najsłynniejsze Przebraże mieściło maksymalnie około 10 tysięcy osób. w których była silna samoobrona. Oprócz oddziałów bojowych istniały stałe warty. Podhajce. Aby ją „zalegalizować” wysłano do Kreislandwirta w Kiwercach prośbę o przydział legalnej broni dla obrony przed bandami. Ukraińcy z tej wsi dobrze żyli z Polakami i wiadomości o ich uzbrojeniu były przez nich celowo wyolbrzymione. gdzie był kościół.. W Istriebiltielnych Batalionach zdarzało się. z tej liczby 2500 było uzbrojonych w broń palną i maszynową. Stworzono też zakład rusznikarski. co zmyliło napastników. sporo uratowało się w kościele. ewakuowano ludność polską z okolicznych wsi. Dowództwo Przebraża musiało opanować te nastroje. Samoobrona liczyła 500 uzbrojonych ludzi. Oprócz tego. np. Stosunkowo wcześnie. 200 zagród i 1150 mieszkańców. pow. co wywołało panikę i brak wiary w przetrwanie u zgromadzonej ludności.5 tys. w pobliże tej wsi przyjechało 150 sań z banderowcami jednak do napadu nie doszło. dzięki którym unikano zaskoczenia. liczącą w 1938 r. Wystarczyło ostrzec ludzi by budowali schrony zabezpieczone przed pożarem. którzy sprzyjali Polakom – również zostali wymordowani. 31 sierpnia 1943 r. którzy nie chcieli się ewakuować. Z chwilą zajęcia omawianych terenów przez Armię Czerwoną najmłodsi członkowie samoobron wstąpili do nadzorowanych przez NKWD Istriebitielnych Batalionów. gdyż wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 18 lat powołano do Wojska Polskiego. W Rybczy koło Krzemieńca. poza domem połączone z nim tunelem. który został zamknięty od zewnątrz. Zborów pozostawił Edward Prus36. W lipcu 1943 r. Ustanowiono nocne warty liczące po kilkadziesiąt osób uzbrojone w kosy i piki. Pod koniec grudnia 1943 r. Była to jedyna możliwość obronienia się przed UPA. W lipcu dotarli do Przebraża uchodźcy z rozgromionej wsi Huta Stepańska. ostrzeżenia o planowanych napadach przynosili trzej Ukraińcy z okolicznych wiosek. Atak był starannie przygotowany. którzy uważali się za patriotów ukraińskich ale UPA uważali za hańbę Ukrainy. Bezpośredniego napadu na tą wieś nie było. ale i dla obrońców nie był zaskoczeniem bo poinformowały o nim czujki. Były też wypady obrońców do ukraińskich wsi celem rozbicia stacjonujących tam oddziałów UPA zagrażających Przebrażu. każda osobno skoszarowana. utworzono kaplicę w Przebrażu. tych. Obrońców zorganizowano w cztery kompanie. Otrzymano 15 starych karabinów i odpowiednie zaświadczenie. Ukraińcy.2 Obrona Przebraża. 11.

pow. Samoobronę rozbrojono. 498-502). Nie wspomina. 663. 11. Czortków (719/720) podoficer Wehrmachtu stanął w obronie Polaków i wspólnie z nimi zaatakował banderowców. 767. 899. We wsi Kosów. 645. nie jako ofiary. 905. 762/3. 54 nauczycieli szkół średnich. że w obu przypadkach. Tępienie przez Niemców inteligencji polskiej w Stanisławowie. 632. pow. gdzie było przetrzymywane bydło zrabowane Polakom. ale w tym tylko około 17 tysięcy Polaków. 909. 26 przedstawicieli inteligencji. W związku z dramatycznym brakiem żywności 25 listopada (11 stycznia?) oddział samoobrony z Przebraża dokonał wypadu do wsi Żurawice. Np. wielu młodych ludzi powołano do I Armii Wojska Polskiego. Były to resztki inteligencji już po rozstrzeliwaniach i wywózkach na Syberię dokonanych przez Sowietów. gm. Podobnie było w większych miastach Małopolski Wschodniej. Przykładem ludobójstwa dokonywanego przez Niemców na Polakach w Małopolsce Wschodniej było tępienie inteligencji polskiej w sąsiednim województwie stanisławowskim przez gestapowskiego kata Hansa Krűgera. niektórych członków skazano na więzienie. 960/1. We wsi Barysz w pow. 843/4.  Stosunek Niemców do upowskiego ludobójstwa był najczęściej obojętny. Jeśli chodzi o ziemie dzisiejszej Polski. Gestapo nie wyciągnęło konsekwencji wobec morderców. 944/5. 529. Np. 887. pow. sabotażowe i militarne. gdy ich działania zagrażałyby bezpośrednio interesom niemieckim. a z drugiej strony Niemcy dążyli do zduszenia wszelkich objawów jakiejś większej samodzielności Polaków zwłaszcza w dziedzinie kulturalnej i ekonomicznej. poza tym 10 tysięcy Ukraińców a reszta mieszkańców to byli Żydzi i nieliczni Niemcy i inni. ale nie na prowincji.1. bydło i zboże odebrano. 900. żeby na zapleczu frontu panował spokój i spływały regularnie kontyngenty zboża i mięsa. (które spełniało wówczas rolę jednostki terytorialnej polskiej pod okupacją niemiecką). a ponadto około 125 absolwentów i uczniów szkół średnich. Buczacz (687). Borszczów (527) Ukraińcy zastrzelili chłopca Mateusza Kwiczaka. Z jednej strony woleliby. Zasługują na osobne opracowanie. Przyjechało kilkunastu Niemców. 12.2. mieszkańców. 699. Zawiadomiono władze niemieckie. 834.979. prawdopodobnie ten podoficer przekroczył swoje uprawnienia – nie powinien był występować w obronie Polaków. 11. (St. 870. a Stanisławów nie był dużym miastem miał wprawdzie 68 tys. przede wszystkim zwalczali brutalnie wszelkie działania konspiracyjne. Ogółem czyni to 10-15 tysięcy zabitych. 728.ppor.667. 12 nauczycieli z powiatu. że wojsko niemieckie ma rozkaz pozostawienia w spokoju banderowców i zakaz odbierania im broni z wyjątkiem sytuacji. w Halicji stosunek Niemców do Polaków był bardzo złożony. Silno. 932/3. Niemcy nie starali się jednak wykryć sprawców zbrodni. 931. Jana Rerutki „Drzazgi” i oddział sowieckiej partyzantki Nikołaja Prokopiuka. porobili zdjęcia i na tym dochodzenie się skończyło. Wiadomo było kto dokonał mordu. Ukraińcy zastrzelili go. we wsi Głęboczek. 12. W pozostałych częściach GG Polacy mieli jednego wroga i cały wysiłek polskiego państwa podziemnego był skierowany na zwalczanie Niemców. ślady prowadziły do ukraińskiej wsi. 866. 918. pow.3. zginęło według Motyki w latach 19431947 około 8-10 tysięcy Ukraińców. 833. Już ta różnica w traktowaniu narażała Polaków na bezkarną eksterminację przez Ukraińców. Morderstwo zgłoszono żandarmerii niemieckiej i wskazano podejrzanych. 907. Walka zakończyła się klęską upowców. 687. Terror niemiecki był o wiele silniejszy na początku okupacji niż pod koniec. Jakie były straty Ukraińców w walce z Polakami? Motyka18a ocenia te straty następująco: Na Wołyniu z ręki polskiej zginęło od 2-3 tysięcy Ukraińców (nie licząc zabitych przez policję pomocniczą). 940-2. 647. to nas wzmacnia”. 854. Wkrótce ogłoszono. mimo że ten człowiek pracował przecież dla nich. 778. Kamionka Strumiłowa (728/729) kwaterujący w polskim domu Niemiec wyznał. za posiadanie broni czy prasy podziemnej groziła kara obozu koncentracyjnego lub rozstrzelanie (a mimo to prawie w każdym domu inteligenckim w GG czytało się regularnie prasę podziemną). Pewnej nocy strażujący Polak został zabity. 771. 652. Wojska radzieckie zajęły Przebraże 2 lutego 1944 r.. 930. w tym 7 lekarzy. 937. Jest wiele relacji potwierdzających takie stanowisko. O perfidii kryjącej się za tymi faktami nie trzeba nikogo przekonywać. dokonano bestialskiego mordu na 5 Polakach. 688. w ogromnej większości zostali oni zabici występując jako napastnicy. Niemcy nie starali się odszukać winnych mordu. 967.  Stosunek Niemców do Polaków i do ludobójstwa ukraińskiego dokonywanego na Polakach Inaczej niż w pozostałych częściach Generalnego Gubernatorstwa (GG). Borszczów (540) Niemcy nakazali pilnować mostu nad szosą. Oddział upowców rozbito. że Polacy mają wyjeżdżać do Polski. We wsi Germakówka. 898. siedziby oddziału upowców. Straty w Galicji Wschodniej oblicza on na 1-2 tysięcy. a z drugiej strony ich nazistowskie nastawienie podpowiadało: „a niechże ci Słowianie wzajemnie się mordują. W kompletowaniu list aresztowanych i w samych aresztowaniach pomagała Krűgerowi policja ukraińska. Na liście pomordowanych jest 66 nauczycieli szkół podstawowych. Losy samoobron i obrony pojedynczych gospodarstw w Tarnopolszczyźnie są opisane na stronach: 528. Zbrodniarz ten nakazał aresztowanie i rozstrzelanie co najmniej 300 osób spośród inteligencji i uczącej się młodzieży miasta Stanisławowa i okolic. 96 97 . We wsi Busk. Tymczasem Polakom groziła kara śmierci za posiadanie broni. gdzie znaleziono zwłoki. 671.

43 r. że w Maruszcze jest polska partyzantka. bo w cywilu jest profesorem muzyki. Czortków (695) donosi.01. Tam lekarz wojskowy Niemiec wykonał opatrunek i jak ona pisze – uratował jej życie. W Brzeżanach bardzo szanowanym lekarzem zarówno przez Polaków jak i Ukraińców a także przez władze niemieckie był dr Stefan Biliński (102. kilku z nich zostało rozstrzelanych. pow. Ukraińscy nacjonaliści poinformowali Niemców. wszystkich zwolniono a nawet obdarowano pewną liczbą karabinów. Przykładem może być wieś Maruszka w pow. że w danej wsi jest partyzantka polska lub sowiecka – Niemcy urządzali wówczas pacyfikację. Zamordował go bojówkarz OUN. że przed przyjściem Sowietów OUN-UPA dążyła do wymordowania jak największej liczby Polaków. Po kilku godzinach udzielił jej pomocy niemiecki lekarz wojskowy. W Potoku Złotym. Lekarz wojskowy Niemiec zgodził się prześwietlić głowę dziewczynki i zrobić drugą operację. Brody (558/559) opisuje zbrojną interwencję jaką podoficer oddziału pancerno-motorowego Wehrmachtu przedsięwziął dla odstraszenia banderowców. Na odsiecz jechały trzy samobieżne działa pancerne z niemieckimi żołnierzami i chłopcami ze wsi. Jeszcze inna relacja . Pewnego dnia o świcie Niemcy rozpoczęli pacyfikację. Mieczysław Biniewicz z Ponikwy.12. na skutek wyjaśnień. Brzeżany (614). 12. wychłodzenia organizmu i ciężkich ran dziewczynka została wyleczona. 98 99 . Tam. Pomoc okazywana Polakom przez Niemców Często zdarzało się jednak. Starosta niemiecki dr Wendt. Radziechów (805) kilka godzin po napadzie przyjechało na wezwanie kilku żołnierzy niemieckich z lekarzem.3. Tam zaopiekowali się nimi inni Niemcy i zawieźli do szpitala w Radziechowie a stamtąd. Z wdzięczności za to dał eskortę niemiecką księdzu z Buszcza.44 został on wysłany samochodem niemieckim eskortowanym przez 14 żołnierzy niemieckich po jedenastu ludzi zranionych w czasie napadu banderowskiego w Buszczu. I ten sam autor opisuje. Napastnicy porzucili wozy ze zrabowanym dobytkiem. 613/614. uciekli w popłochu zostawiając zabitych. był on także prezesem Polskiego Komitetu Opiekuńczego. syn księdza greckokatolickiego. który fachowo opatrzył rany u sześciu rannych. 635). straciła wzrok w jednym oku a na drugie zaczęła widzieć po pół roku leczenia. Oficer niemiecki prawdopodobnie czeskiego pochodzenia Jiři František Morawin prosił proboszcza. Buczacz (677) powiadomiona o napadzie kilkuosobowa grupa żołnierzy niemieckich zrobiła zasadzkę na powracających z mordów i rabunku Ukraińców i ich ostrzelała. Niemcy patrzyli obojętnie na tę dokonującą się rzeź Polaków. Niemcy wszystkich mężczyzn aresztowali i popędzili do innej miejscowości. Oto relacja Genowefy Gawron ze wsi Buszcze pow. Często stosowanym podstępem Ukraińców był donos. że w wyniku fałszywych donosów do władz niemieckich policja ukraińska aresztowała i przekazała do gestapo wielu Polaków. by ten mógł zabrać bezpiecznie cudowny obraz Matki Boskiej z kościoła w Buszczu oraz dokumenty parafialne. i obecnie jest mężatką. We wsi Kruhów dnia 24. szef Gestapo i kierownik policji kryminalnej „Kripo” zwołali zebranie. do Lwowa. Mąż zawiózł ją do szpitala w Zbarażu. że 23. Gdy samoobrona polska zorientowała się. Podobno Ukraińcom też pozostawiono trochę broni. Eskortowali ich do Chmielna. Józef Bereziak pracownik szpitala w Brzeżanach (613) wspomina. ale w wojskowym szpitalu leżeć nie mogła noszono ją tam na opatrunki. Zginęło 2 żandarmów i trzech banderowców wśród nich także zabójca. nie użyli broni palnej. Ta uwaga odnosi się do całego omawianego terytorium. ale zdarzały się. Morawin. Wśród napastników rozpoznano kilku miejscowych Ukraińców. Złoczów (980): ”Nie było wypadku. że uczucia ludzkie brały górę nad nakazami wynikającymi z ideologii nazistowskiej. A oto opinia Tadeusza Urbańskiego ze wsi Gołogóry. pow. aby za zamordowanie Polaka osadzono w więzieniu Ukraińca. W polskim szpitalu brak było środków opatrunkowych i rentgena. Banderowcy akuratnie podchodzili do wsi Hucisko Brodzkie. Żandarmeria niemiecka zorganizowała pościg za zabójcą. pow. Inna relacja .Katarzyny Horwat z Magdałówki (pow.ze wsi Pawłów pow. Przykładów czynnej obrony Polaków przed nacjonalistami ukraińskimi nie było wiele. czyby nie mógł grać na organach w kościele. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć. Brzeżany (620d). Na odpust w tym kościele przyjeżdża z Niemiec pan Jiři F. na którym omówiono to zdarzenie ale nie wyciągnięto wobec winnych żadnych konsekwencji. Nie mniej kilku Polakom udało się uniknąć śmierci dzięki łapówkom danym niemieckim oficerom oraz dzięki wstawiennictwu niemieckiego oficera pochodzącego z Górnego Śląska. pow. W odwrotnej sytuacji Polak otrzymywał najwyższą karę. że atakują Niemcy. Gdy ich ostrzelano z dział. Po napadzie cała twarz jej była jedną raną. Ciekawy przypadek przytacza Jan Bereziak z Buszcza. (wigilia) (964) nacjonaliści ukraińscy zamordowali lub ranili 19 osób. gdzie stacjonowali żołnierze niemieccy ludność czuła się bezpieczniej i uciekała do takich miejscowości. Wiktor Chmieluk ze wsi Skorodyńce. że tam. Złoczów (981/982). Na skutek upadku podczas napadu pękła jej czaszka. Mimo upływu krwi. Według relacji Adama Drozdowskiego z gminy Łopaty. w końcu. pow. pow. Drugą jasną stroną obecności Niemców była opieka lekarska nad rannymi. Obraz ten jest teraz w Racławicach Śląskich i jest otaczany wielką czcią. Radziechów (807): na strychu obok martwych rodziców i 16-letniego syna leżała półroczna córeczka z przestrzeloną ręką i nogą oraz z uszkodzonym nosem. Szaraniewicz. Skałat) (819). bo ukraińscy nacjonaliści nie śmieli atakować takich miejsc.

07. Widocznie przekroczył on swoje kompetencje występując w obronie Polaków. Dubno (Woł. 943. Następnie zabrano kobiety i dzieci do 16 lat (około 45 osób) i trzymano je przez noc na jednym podwórku (wielu było boso i w bieliźnie a na dworze były właśnie roztopy). gmina Krupiec. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę. pow.to powiedzenie pasuje jak najbardziej do Węgrów. Eskortowało ich dwu banderowców z automatami Gdy doszli. 70) mała niemiecka obsada dla wzmocnienia swoich sil przydzieliła polskiej samoobronie 15 karabinów i razem się bronili przed napadami. W Armii Niemieckiej służyło wielu Ślązaków. We wsi Siemiginów. Dotyczy to sprzedawania przez Węgrów broni i amunicji Polakom – w tamtych warunkach była to sprawa ogromnej wagi. We wsi Kosów. że policjanci ukraińscy uciekli do lasu. Józef Smaczniak został z inspiracji policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo pod zarzutem szpiegostwa i zamordowany w więzieniu w lipcu tegoż roku. Ufni w swoją bezkarność i siłę upowcy nie wystawili nawet straży. 74). pow. Oficerowie. W czasie napadu 8 września 43 r. załoga niemiecka uciekła zostawiając broń Polakom. I tak w Radziwiłłowie-Mieście. Niemcy zorganizowali tam w lipcu 1943 r. Podobnie w majątku Bokujma. W mieście powiatowym Kałusz w nocy z 4/5. Ci starali się pomagać naszym Kresowianom gdzie mogli. że cały czas mieli 100 101 . dzięki temu ocaleli. około lipca 1941 r. 969/970. ale zawsze nam sprzyjali i zawsze można było na nich liczyć. Po niedługiej walce banderowcy zabrali rannych i zabitych i wycofali się. Dubno na Wołyniu (Woł. gdyż ich oddziały głównie tam przebywały40. Powiadomiony o tym podoficer Wehrmachtu natychmiast wyznaczył żołnierza z karabinem maszynowym i dał dwóch Polaków z samoobrony do obsługi. 592-93). Przemyślany na wiadomość o napadzie banderowców przyjechali żandarmi. W wojewódzkim mieście Stanisławowie (St 498) przez ponad miesiąc. Pomorzan i Wielkopolan często wziętych do służby przymusowo. Żołnierze węgierscy brali pod obronę Polaków w razie. Ukraińcy podnosili również ręką na Niemców których uważali za obrońców Polaków i tak – w miasteczku Pomorzany kierował folwarkiem Niemiec sudecki Jaschke mówiący czesko-niemiecką polszczyzną. Następnie kazano im iść w kierunku rzeki. Gestapo. przepłoszyli napastników i zastrzelili ich herszta Kurnyćkiego (793/794). pow.patrz 821/22. pow. pow. Dolina (St. Jest bardzo dużo relacji z województwa stanisławowskiego dotyczących pomocy jakiej ludność polska otrzymywała od Węgrów. Dubno służący w wojsku niemieckim Ślązak ostrzegł poufnie Polaków. Wtedy z krzaków po drugiej stronie rzeki wychyliło się kilku żołnierzy węgierskich. nie brali udziału w eksterminacji Żydów i byli temu przeciwni (521). natomiast. że oficjalnie byli sprzymierzeńcami Niemców. ks. Szybka pomoc żołnierzy węgierskich uniemożliwiła rzeź pozostałych mieszkańców. a to jest dla polskiej ludności bardzo groźne (Woł. W futorze Poczajów. Podoficer kopnął drzwi wywołując popłoch ale któryś upowiec strzelił zabijając go na miejscu. gm. Poznawszy bliżej Ukraińców i ich nienawiść do Polaków stał się w pewnym sensie obrońcą Polaków. pow. 98) uciekinierom z okolicznych wsi pomagali oprócz proboszcza Mikołaja Brodeckiego służący w wojsku niemieckim Ślązacy i stacjonujący tam Węgrzy. Stryj (St. Członkowie samoobrony wrzucili przez okna granaty i cofnęli się do karabinu maszynowego. Stosunki z Węgrami opiszę głównie na podstawie relacji z byłego województwa stanisławowskiego. Zbliżył się do domu gdzie dowództwo upowskie oddawało się pijaństwu. banderowcy chwilę postali i kazali im czekać a sami poszli z powrotem do wsi. Tej samej nocy na wsi banderowcy zabili 20 Polaków. Nieco później został przez bojówkarzy UPA zamordowany szef policji niemieckiej Długosz – Ślązak uważany przez banderowców również za obrońcę Polaków. które przyjechało następnego dnia nie wyciągnęło żadnych konsekwencji za śmierć swojego żołnierza. potem ich skrępowali i rozstrzelali. jak już wspomniano. Pomoc ze strony Węgrów „Przyjaciół poznaje się w biedzie” . że OUN wykonało na nim wyrok. Mimo. 26) w czasie napadu banderowców 25 Polaków schroniło się w budynku poczty chronionym przez 10 żołnierzy węgierskich. Ksiądz odrzekł: Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości. Oto przykłady kilku relacji: W Perehińsku. gdy groził napad. Węgrzy sprawowali w mieście władzę. Rożniatów. łapankę i wszystkich złapanych wywieźli na roboty do Niemiec. Okazuje się. Czortków (719/720) wywiad AK doniósł o gromadzeniu się znacznych sił banderowskich w grupie ukraińskich domów. węgierscy często brali w obronę Polaków i nie dopuszczali do samowoli policji ukraińskiej. Dawał mu nawet samochód i radził wyjazd do Budapesztu. musieli rozebrać się do naga. W mieście powiatowym Nadwórna (St 342) w czerwcu 1942 r. upowcy weszli do wsi wieczorem i wyłapali wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 16 lat. pow.1944 (St 150) UPA dokonała napadu na polskie zagrody na przedmieściu Wysoczanka i zamordowali tam 5 mieszkańców. 13. Dzień przed aresztowaniem oficer wojska węgierskiego ostrzegał księdza przed możliwością aresztowania. w okolicy Świąt Wielkanocnych 1944 r. gmina Kniahinin. Po napadzie Polacy i Niemcy przenieśli się do Młynowa. Inne przykłady pomocy ze strony Niemców . To spowodowało. Napad groził lada chwila. We wsi Krościenko.

o kupowaniu broni od nich (St. dowódca AK (19. Oficerowie węgierscy zareagowali na tę zbrodnię aresztując podejrzanych. (na przykład oblicza się. Ta z kolei wydawałoby się silna.. a powróciło do Polski lub też dostało się do transportów rodzin towarzyszących wojskom Andersa na Zachód tylko 50 – 60 % z nich. gm. We wsi Wołczkowce. tutaj była bezradna.).705).1939-VI. komunista Ukrainiec i Żyd. Po zawarciu układu „Sikorski-Majski” z 30.. Grupa kobiet i dzieci została przewieziona pontonami na drugi brzeg. stosunek Sowietów do AK zmienił się diametralnie. Zborów (943-46): Swoboda działania band była początkowo dla nas niezrozumiała. 665. Oficerów albo zabijano na miejscu. To czego Ukraińcy nie zrobili za okupacji niemieckiej nadrabiali z nawiązką za okupacji sowieckiej. 513. Terror i zagrożenie zawsze były skuteczne. Aresztowano i wywożono także posiadaczy ziemskich. 887. aresztowany został 27. 111. 252. którzy znali się na wojskowości. – to też było straszne ludobójstwo. że Polacy nie zechcą dobrowolnie wyjechać.banderowców na muszce i natychmiast by ich „sprzątnęli”.45 r. Podobnie postąpiono ze służbami granicznymi i policjantami. którzy byli w Istriebitielnych Batalionach utworzonych przez NKWD dla ochrony ludności cywilnej przed OUN-UPA. którzy kupili ziemię w okresie międzywojennym z parcelacji wielkich majątków). Polacy zaczęli traktować rosyjską partyzantkę jako sprzymierzeńców i początkowo z ich strony również była wola współdziałania przeciwko Niemcom i OUN-UPA. Wywózki te szalenie osłabiły żywioł polski na zajętych przez Sowietów terenach Wołynia i Halicji. z Tarnopolszczyzny (528. 486.. którzy znali się na wojskowości i mogli organizować w późniejszym czasie obronę przed OUN-UPA. 957) 14. pow. Do domu mojej znajomej przyszła w 1940 r. w większości Polaków a morderstw takich dokonano wiele także w innych miastach na całych Kresach Wschodnich (czy to ludobójstwo zostało dokładnie zbadane przez naszych historyków?). wyselekcjonowaną grupą zgładzono w Katyniu. Żyd pochodził z bardzo biednej rodziny. Szeregowych na ogół puszczano wolno. Za drugiej okupacji sowieckiej (od wiosny 1944 r.1941) był ogólnie biorąc wrogi ale postępowanie ich było bardzo przebiegłe.. wydał on rozkaz o rozwiązaniu AK.01. „trójka” celem wysiedlenia (jak się okazało do Kazachstanu): żołnierz rosyjski. Śniatyń (St. 524. Wywożono także osadników cywilnych wraz z rodzinami (czyli polskich chłopów. wielu księży.. W połowie stycznia 1945 r. Perfidia strategii sowieckiej nie dała się długo ukryć. którzy dostali przydział ziemi za zasługi wojenne).na stronach St 46. Na szczęście były amnestie i większość z nich po paru (czasem dopiero po 10) latach wróciło do Kraju.) według wypowiedzi Adolfa Głowackiego z Milna-Bukowiny pow.1944 r. Następnie w szale oczyszczania sowieckiego kraju z „wrogów ludu” wywożono na Syberię i do Kazachstanu lub w okolice Morza Białego rodziny aresztowanych a także osadników wojskowych z rodzinami (czyli wojskowych.. bogatych kupców i fabrykantów. W każdym razie. 648) w pierwszych dniach lipca nacjonaliści ukraińscy zamordowali 8 osób. Widocznie banderowcy ich spostrzegli i woleli się oddalić. gdzie Węgrzy mieli koszary i zaopiekowano się nimi.03. 705. Chodziło im przede wszystkim o to. którą ojciec 102 103 . kolumny wozów konnych wyruszyły na stację kolejową do Zborowa. Efekty tej strategii przeszły chyba nawet sowieckie oczekiwania. Po krótkim śledztwie kazali ich rozstrzelać. a więc wyszukiwano wszystkich.. Z drugiej strony zwykli ludzie Rosjanie często okazywali współczucie i pomoc wywożonym Polakom. od 2.45 r. jak tylko zaczęliby te kobiety mordować. Nie wiem czy da się określić liczbowo wielkość tej wywózki. i podobne. Miednoje. Gdy przeszedł front i Niemcy cofnęli się za Bug i cofali się nadal. ale stopniowo dobrali się i do nich „obdarowując” ich wyrokami po 15-20 lat zsyłki do łagrów. Bardzo dużo inteligencji przeważnie polskiej Sowieci wytruli lub wystrzelali w więzieniach w czasie gdy musieli uciekać przed Niemcami w końcu czerwca i na początku lipca 1941 r. Wrogie akcje rządów stalinowskich w stosunku do członków AK i delegatów Rządu Polskiego na emigracji po odkryciu cmentarzyska ofiar Katynia są dobrze znane i nie musi się ich omawiać. że w samym Lwowie NKWD zamordowało 11-12 tysięcy więźniów. Zabłotów. Przede wszystkim pozbawiły wieś (i także w dużym stopniu miasta) inteligencji. zaczęło się prześladowanie akowców. zginął wtedy w więzieniu sowieckim generał Leopold Okulicki. Początkowo tolerowano tych. jak już wspomniano od 250 tysięcy do pół miliona ludzi lub więcej. 486). wywieziono. Przykładem jest proces w Moskwie 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego i uwięzienie ich. Na Syberii wiele razy Polacy słyszeli od władz sowieckich rozbrajające swą szczerością powiedzenie „was tut priwiezli cztoby wy padochli” (was tutaj przywieziono abyście zdechli).W styczniu pod odpowiednimi urzędami stały już długie kolejki po karty ewakuacyjne i przydział do transportu. o przepłoszeniu banderowców w czasie napadów (St 262.. Należało więc wywrzeć nacisk.41 r. Ukraińcy realizowali tym razem nie swoje a sowieckie plany. albo wywożono do łagrów i co dalej z nimi się stało dzisiaj dobrze wiemy – wszystkich poza niewielką.12. Są jeszcze inne relacje o przyjaznym stosunku Węgrów do Polaków w województwie stanisławowskim . Bardzo mało pozostało też ludzi. wyższych stopniem urzędników i oczywiście wszystkich zamieszanych w konspirację. Plany usunięcia z tych terenów Polaków. także liczne z innych województw np. Sowieci – ich stosunek do Polaków i do Ukraińców Stosunek władz sowieckich do Polaków w czasie pierwszej okupacji (IX.07. aby naród nie mógł się bronić. Kuropatach i w innych miejscach kaźni. Wiadomo było. Tam ludzi i ich skromny dobytek wtłoczono do nie ogrzewanych wagonów i 20 stycznia ruszył pierwszy transport do Przemyśla.

4.08.B. Komandyr grupy Borysten (dziś wiadomo.1945 r. spotkałem się w lesie kołkowskim z Kłymem-Sawurem zastępcą przedstawiciela sztabu głównego dowództwa Andruszenko. 1944 r. – Powiatowy Delegat Rządu. w czym będziecie się myli.B.D. W tym samym czerwcu 1943 r.  Rozkaz likwidacji osiedli polskich w powiecie sarneńskim dla oddziałów pierwszej grupy UPA wydany przez komandyra Borystena z 2 września 1943 r. Za przeprowadzoną wspólnie wyprawę i współpracę składam komandyrowi Korze jak również strzelcom szczere podziękowanie a równocześnie życzę jak najlepszych sukcesów w ofiarnej służbie Ojczyźnie. (futor) Zgoszcz (lub Zhoszcz). wyprawę oddziałów Jarka i Topoli pod dowództwem komandyra Łajdaki ze wsi Łuka na futor Łuka (gm.R.D. Za ten kilim dostaniecie żywność i walonki (ciepłe filcowe buty na śnieg). tym też są niebezpieczniejsi. a z nimi tabory wszystkich oddziałów pod ochroną komandyra Szauły na Dobrzyń (gm. Mateusz (dziś wiadomo: Bolesław Haber) Objaśnienia: P.II. napłynęło do województw centralnych dziesiątki tysięcy Ukraińców uciekających przed bolszewikami.R-ów do dnia 15. (Woł. z których wielu niewątpliwie bezpośrednio lub pośrednio jest winnych śmierci naszych braci mordowanych przez bandy ukraińskie. Weźcie tę miednicę.  Fragment sprawozdania sytuacyjnego z Ziem Wschodnich z maja 1944 r. Oddział Komandyra Worona ma zlikwidować polskie osiedla: (kolonia) Górne. Ukraińcy znają dobrze język polski i mają w ten sposób ułatwione dostanie się do środowisk polskich. 1278). pow. choć były także przypadki bardzo brutalnego postępowania.O. Hutę.znajomej często wspomagał żywnością. – Państwowy Korpus Bezpieczeństwa – odpowiednik Państwowej Policji. – Wołyńska Okręgowa Delegatura Rządu 15. Włodzimierzec). Dubowe. Jedynie w czasie obronnej walki napadających bandytów ukraińskich – niszczyć przez zastrzelenie. Inspektor Podokręgu II W. t.D. zaopatrzyło się w dowody osobiste dla Polaków i często zmieniało nazwiska na nazwiska o brzmieniu polskim. a przez to także odchodzi z naszej grupy. Nowa seria. Włodzimierzec) Po skończeniu wymienionej akcji oddział komandyra Kory odchodzi do samodzielnych akcji. Wołyń i Polissja. Ostrzegamy przed tymi przybyszami.). O wielu takich przypadkach doradzania i cierpliwości słyszało się. Przybysze ci nie mogą oczekiwać od nikogo z nas przychylnego przyjęcia. szczególnie z Małopolski Wschodniej. UPA ta zapillja.R. 15. Inne sposoby walki (sposoby ukraińskie) nie licują z godnością narodu polskiego i stosowane być nie mogą. Tłumaczenie polskie W.2. Punkt 6. wszystkie w gm.  Instrukcja Inspektora Podokręgu Łuck Wołyńskiej Okręgowej Delegatury Rządu dla Powiatowych Delegatów Rządu. (futor) Ostry Róg.D.2. Zarządzenie niniejsze podać do wiadomości wszystkich żołnierzy P. Przykłady rozkazów i dokumentów: 15. Żyd i Ukrainiec zajęli się „rewizją” polegającą na przywłaszczaniu sobie co cenniejszych przedmiotów. Żołnierz rosyjski natomiast doradzał co wziąć a czego nie. kto Wam tam da miednicę. zostałem mianowany dowódcą oddziału liczącego 450 ludzi. Poliszczuka25 W czerwcu 1943 r. W żadnym wypadku nie wolno dokonywać napadów na wsie ukraińskie oraz mordować i grabić bezbronną ludność. Oddziały komandyra Kory i Worona. Powiatowi Komendanci sporządzą odpisy i wręczą wszystkim swoim podkomendnym oraz złożą mi szczegółowe sprawozdanie za pośrednictwem P.IX. inni zaś gotowi są uzyskane o naszym życiu wiadomości sprzedać naszym wrogom dla doraźnych korzyści. Hutę (gm. Stepańgród.K. Punkt 10.43 Komandyra Borystena Rozkaz nr 24 Do wiadomości oddziałów Rozkazuję w celu likwidacji ostatnich w tym rejonie polskich osiedli. Powiatowych Komendantów Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa i Komendantów Baz Oporu w sprawie bezpieczeństwa na terenie Baz Oporu z 28 stycznia 1944 r. oryginał: Państwowe Archiwum Rówieńskiej Obłasti) Bojowa grupa UPA Postój dnia 2. Włodzimierzec). W. łukiem okrążyć las i zlikwidować napotkanego wroga. Sawur dał mi rozkaz wymordowania wszystkich Polaków w okręgu 104 105 . Prosimy o jak najszersze rozpowszechnienie tego ostrzeżenia 15. Sarny) i wieś Stepańgród (gm.3. P. Włodzimierzec).1. Wielu Ukraińców dla ułatwienia sobie warunków życia wśród Polaków. Włodzimierzec. (Woł. które zawsze są drogowskazem dla ich poczynań.O. że to Dmytro Koryneć) 15. (Departament Informacji i Prasy Delegatury Rządu RP na Kraj) (Woł 1282) Ostrzeżenie Z Ziem Wschodnich.K.  Wyjątki z zeznań Jurija Stelmaszczuka – protokół posiedzenia sądowego Trybunału Wojskowego Wojsk NKWD Kijowskiego Obwodu (wyrok wydany 06. wielu jest na usługach Gestapo. 1293) (tłumaczenie z Latopisu UPA.R.

Naturalnie nie są to dane dokładne.. przesiedlono na 106 107 . Gdyby walki trwały dłużej zginęłoby także nieuniknienie wielu cywilnych Ukraińców. na dobrze zagospodarowane poniemieckie gospodarstwa z murowanymi domami. Historyk Grzegorz Motyka18a twierdzi. Nacjonaliści ukraińscy oskarżają władze polskie o spowodowanie tym wysiedleniem wielkiej krzywdy ludności ukraińskiej. . po drodze byli otoczeni opieką i żywieni. Na szczęście Sejm Rzeczypospolitej nie popełnił tego błędu i nie potępił operacji „Wisła”. zaś na wykonanie rozkazu nie pozwalały mi osobiste przekonania. czasem. Całe kierownictwo Kowelskiego w tej liczbie również ja wystąpiło przeciwko takiej propozycji. Upowcy mieli nadzieję oderwania tych ziem od Polski po spodziewanym przez nich rychłym wybuchu III wojny światowej.Operacja „Wisła” Jedynym sposobem szybkiego zwalczenia band było odcięcie ich od baz zaopatrzenia i informacji33. którzy po raz pierwszy wstępowali do boju. Nic podobnego nie nastąpiło. Upowcy mordowali Polaków za samą przynależność narodową. Dla wielu była to nie krzywda a znaczny awans. Dla ludności wysiedlanej fakt opuszczenia gospodarstw był bolesny. za Prusem33). na nowym miejscu otrzymali zapomogę na zagospodarowanie. Po stronie upowskiej byli to bardzo doświadczeni i dobrze uzbrojeni wojacy a po polskiej przeważnie słabo przećwiczeni młodzi żołnierze. ale wysiedleńcy mogli brać prawie cały swój ruchomy majątek i opuszczając swoje ubogie chaty przenosili się do północnych lub zachodnich części Polski. Ich metody postępowania na tym terenie nie wiele się różniły od stosowanych na Wołyniu i w Halicji. że wysiedleń Ukraińców i Łemków można było uniknąć. 16.. na południowo-wschodnie powiaty Lubelszczyzny i wschodnie Rzeszowszczyzny przeniosły się pod presją wojsk NKWD niektóre kurenie (bataliony) upowskie z Wołynia i Halicji. Moim zdaniem porównanie to jest niesłuszne. Potem dopiero pod przymusem. Gdy te nadzieje prysły starano ukryć się i zatrzeć za sobą ślady lub ujawnić. gdyż poakowska i nacjonalistyczna polska partyzantka została zwalczona przez władzę ludową bez wysiedleń. nie były zbyt częste. były palone zagrody. wysadzane mosty i budynki stacyjne oraz by było całkowicie zdezorganizowane życie gospodarcze. że rozpęta się trzecia wojna światowa. Wysiedlenie ludności było najbardziej humanitarna metodą5. korzystając z różnych amnestii. [Uwagi: Jurij Stelmaszczuk został skazany przez władze sowieckie na śmierć – wyrok wykonano]. bowiem nie pozwalano nam prowadzić sprawozdań statystycznych. Nie miałem prawa nie wykonać rozkazu. Działania te rzeczywiście były skuteczne. Bez operacji „Wisła” jak przyznają sami Ukraińcy walki na tym terenie trwałyby jeszcze 10 lat (Litopys UPA tom 16. Stąd też powroty. To było coś zupełnie innego niż polska partyzantka i inne musiały być środki zwalczania. ani nie myślał o oderwaniu części Rzeczypospolitej od Macierzy. czyli jak mówi Edward Prus33. Senat Rzeczypospolitej podjął nawet uchwałę potępiającą operację „Wisła”. w ten sposób w Kowelskiem wymordowano około 5000 Polaków. Działalność OUN-UPA w Polsce po 1945 r. Musieli zdecydować się na ucieczkę (w przypadku tej grupy udaną) przez Czechosłowację do Niemiec Zachodnich i dalej (Boreć1 osiadł aż w Australii).. Wielu senatorów miało złudną nadzieję.W moim okręgu wymordowano około 3000 Polaków.. aby wspomóc działające tam siły upowskie. ale Sawur zagroził mi sądem polowym. Jedno jest pewne – państwo polskie nie mogło sobie pozwolić na to. Wysiedlanie wsi odbywało się początkowo dobrowolnie w ramach wymiany z polską ludnością z Wołynia i Halicji. że jedynym powodem przesiedleń była ludobójcza działalność OUN-UPA. prócz tego 1500 – 2000 wymordowało SB. i operacja „Wisła” 16. Walki trwały aż do sierpnia 1947 roku. niszczyli infrastrukturę i dążyli do oderwania części terytorium od Państwa. że Ukraińcy idąc za tym przykładem potępią mordy Polaków na Wołyniu i w Halicji. cyt. 16. Potępienie operacji „Wisła” przez Senat było zdaniem Kresowian wielkim błędem5 i zostało przez nacjonalistów ukraińskich szeroko wykorzystane na gruncie międzynarodowym do szkalowania dobrego imienia Polski. nie niszczył infrastruktury kraju. Sytuacja była skomplikowana. W pamiętnikach upowca Borecia1 z oddziału Hromenki jest opis jak im z głodu puchły nogi. gdy już było wolno wracać.1. Nikt nie mordował niewinnych cywilów. Po ustaleniu granic PRL w latach 1945-1946 r. Spośród ludności ukraińskiej mieszkającej w Polsce w jej granicach z 1945 r. aby przez wiele jeszcze lat po wojnie na jego południowo-wschodnich krańcach byli mordowani jego obywatele i ginęli żołnierze. w ramach dobrowolnej wymiany ludności w 1945 r. Jak to porównać do ekspatriacji Polaków z Kresów.5. zwykle skanalizowane i zelektryfikowane.2. którzy zwykle musieli uciekać spod upowskiej siekiery tylko w tym co mieli na sobie.. UPA w PRL po zakończeniu wojny.kowelskim. Walki te były bardzo trudne. Partyzanci polscy również mieli nadzieję. a zdobycie paru kartofli na osobę było wielkim osiągnięciem. zapominając. ze śre- dniowiecza przenosili się w wiek XX. W kwietniu 1947 roku zarządzono więc wysiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie odzyskane i znaczne nasilenie działań wojska – nazwano to akcją (operacją) „Wisła”. Polska ludność była wyrzynana a ukraińska i łemkowska z własnej woli albo pod przymusem lub ze strachu dostarczała im rekrutów i zaopatrzenie oraz służyła noclegami i jako siatka wywiadowcza. ale mogli oni wziąć dużą część majątku ruchomego i inwentarz. tylko w nocnej koszuli boso po śniegu zostawiając cały dorobek pokoleń na łasce losu i potem czekali tygodniami często w chłodnej porze roku na stacji i jechali do Polski też tygodniami w odkrytych wagonach przymierając z głodu.

” Awans materialny pociągnął za sobą także awans edukacyjny – bardzo wielu potomków przesiedlonych Ukraińców i Łemków ukończyło szkoły średnie i wyższe i otrzymało dobre posady. o których mowa... 1947. jej obecnym przywódcą jest Olech Tiahnybok.. co było praktyką powszechną. że przesiedleni są obywatelami polskimi i muszą być należycie traktowani i muszą mieć możność zabrania ze sobą wszystkiego. Niektórzy znów zrywali podłogi w domach.. Warto by było..742 osób ewakuowało się z armią Andersa do Iranu.760. ściślej Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Swoboda (Wseukrajinśke objednannja Swoboda). przyzwoleniu na taką praktykę przez polityczne kierownictwo”. odmawiające współpracy z ukraińskimi nacjonalistami. R.P. która w latach 1945-1946 mieszkała w Przemyślu i prawie codziennie obserwowała łuny pożarów co raz to na innej stronie nieba. 16. Prof.. Gdy powstało państwo ukraińskie spora ich grupa przyjechała do Halicji i zasiliła powstające na nowo ukraińskie ugrupowania skrajnie nacjonalistyczne. Na stronie internetowej SNPU można było znaleźć tłumaczenia pism notabli hitlerowskich A. niszczyła mienie cywilne w sytuacjach niezwiązanych z prowadzeniem działań zbrojnych. Partia powstała w r.” - Przesiedleńcy tymczasem przeżywali oszołomienie. mieszali ją z plewami lub sieczką i ubijali klepisko. a kursem strategicznym . Pani profesor Maria Pawłowiczowa22 określa tę liczbę na około 2 miliony osób. że „prawa narodu” mają pierwszeństwo przed prawami człowieka i obywatela. Wyjątek z rozkazu nr 007 z 11. „jej oddziały występowały w czasie walk i bezpośrednio przed nią w mundurach Wojska polskiego. Banderze i Łebiediowi).000 Polaków uciekło z Kresów wcześniej. 2009 mówi. „UPA zabijała osoby cywilne narodowości polskiej a także niekiedy osoby narodowości ukraińskiej. „ Prus33 cytuje wypowiedź jednego z przesiedleńców: Trudno dziś uwierzyć.. Tam. dowódcy GO „Wisła”33: „Jeszcze raz pouczyć wszystkich podwładnych oficerów.. To im zapewniło bezkarność (m. ma się wzmocnić militarnie przez wejście do NATO (brak wzmianki o wstąpieniu do Unii Europejskiej) i uzyskać dostęp do taktycznej broni jądrowej. Fleminga: a. Armią Wojska Polskiego pod dowództwem gen Berlinga wyruszyło do kraju około 100. 1991 początkowo jako Socjal-Nacjonalna Partia Ukrainy (SNPU). aby ktoś to określił bardziej szczegółowo. Goebbelsa a jako symbol Swobody wilczy hak (Wolfsangel). Prócz tego około 355.. Podstawy prawne dla przeprowadzenia operacji „Wisła” analizował prof..mocarstwowy „europejski ukrainocentryzm”: Ukraina ma się stać geopolitycznym centrum Europy. Ugrupowań takich jest wiele. Tu przypomina mi się relacja mojej dobrej znajomej. że taka kwalifikacja upoważnia do nazywania formacji UPA bandami. (a to) świadczyło o.Rosenberga i J.in.. a z I.” d.33. że „akcja <Wisła> od strony prawa międzynarodowego nie mogła budzić żadnych wątpliwości” a także „nie budzi zasadniczych zastrzeżeń z punktu widzenia ówczesnego (polskiego) prawa wewnętrznego”. Po raz ostatni ostrzegam dowódców pułków i oficerów polityczno-wychowawczych przed bezmyślnym. Elektryczność ich przerażała. w ramach operacji „Wisła” przesiedlono jeszcze 140 574 Ukraińców i Łemków na północne i zachodnie tereny Polski. Szawłowski14a dodaje do tych wniosków Fleminga. Przytacza on ocenę prawno-międzynarodową UPA wg M. Wielu z nich się wzbogaciło i wielu nadal hołdowało ideologii Doncowa i rozwijało skrajny ukraiński nacjonalizm. Banderyzm na Ukrainie dzisiaj (rozdział opracowany głównie na podstawie pracy L. Celem partii jest budowa potężnego Państwa Ukraińskiego.Niemców.Ukrainę 482 tysiące Ukraińców i Łemków. Kanady. ten sam.. (. b. Stwierdza również.. Oficjalny program Swobody z r. kolumna bez żywności i furażu odejść nie może.. Potem. Czy to nie była sytuacja nadzwyczajna? Nigdzie w Polsce czegoś takiego nie było.263 osoby. Na całych Kresach pozostało około 2 miliony osób7. „UPA zabijała żołnierzy Wojska Polskiego. ale największe znaczenie zyskała partia „Swoboda”. Kulińskiej16) W latach 1944-47 członkowie UPA i innych ukraińskich nacjonalistycznych organizacji uciekając przed wojskami sowieckimi lub przed karzącą ręką sądów znaleźli się w wielkiej liczbie w Niemczech Zachodnich skąd potem część z nich dalej emigrowała do Stanów Zjednoczonych A. ale byli pośród nas tacy co niszczyli elektryczność i zapalali przywiezione z sobą naftowe lampy. Szawłowski44a. że w przypadku „stanu wyższej konieczności” prawo międzynarodowe i polskie dopuszczało zastosowanie szybkich i skutecznych środków zaradczych. 17. pospiesznym wysiedlaniem (bez wyboru i uzasadnienia – aby prędzej i jak najszybciej wysiedlić) – w razie powtórzenia się takich faktów wyciągnę konsekwencje.) – Naruszenia. traktowanie musi być jak najbardziej ludzkie i życzliwe.V.3. Ilu Polaków w sumie na Kresach padło ofiarą ludobójstwa trzech agresorów . Australii itd. mimo że w wielu okolicach działała antykomunistyczna polska partyzantka. Sowietów i nacjonalistów ukraińskich trudno ocenić. 115. który 108 109 . c.. Podłoga wydawała im się nazbyt pańska. wielu z nich zostało zatrudnionych w służbach wywiadowczych szukających ludzi znających języki wschodniosłowiańskie i stosunki w Związku Radzickim.000 żołnierzy. podoficerów i szeregowców.. co stanowi podstęp zabroniony przez prawo międzynarodowe”. swego przeciwnika. na własna rękę.. co im jest potrzebne. Natomiast Polaków z Wołynia i Halicji przesiedlono 1. Dzisiaj obserwujemy w Zachodniej Ukrainie gwałtowne odradzanie się nacjonalistycznych ugrupowań i partii politycznych nawiązujących do tradycji banderowskich... Zaznacza też.. zostały w międzynarodowym prawie karnym uznane za zbrodnie wojenne”. nosili glinę.

B. Głoszone są hasła antypolskie. zwłaszcza we wschodniej Ukrainie znajdują się ludzie rozsądni. przez fundację Ukraina-Ruś . z tym.. ale brak jest opisów ucieczek Polaków 110 111 . W tym ostatnim mieście ma nawet własnego mera.. aby Ukraińcy uczyli się od HAMAS-u terroryzmu i nienawiści do Izraela. aby uczniowie.7 % wyborców i obecnie partia ta dysponuje samodzielną większością we Lwowie. aktywista partii Swoboda): My uznajemy kult siły w służbie idei. jako Polacy mieli wielkie poczucie winy wobec Ukraińców. Uczeń jednak nie wie.  Teki Edukacyjne Instytutu Pamięci Narodowej „Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945”7a Mimo wszystko muszę kilka słów powiedzieć o Tekach edukacyjnych IPN. Nacjonaliści ukraińscy urządzają marsze i manifestacje w miastach Galicji Wschodniej. bo przed II wojną światową swoimi akcjami ludobójczymi chcieli zniszczyć Ukraińców. pomija się także wielu ważnych autorów jak W. Ma szanse do wejścia do parlamentu w czasie wyborów w r. Idea ukraińskiej nacji przewiduje priorytet Ukraińca przed innymi nacjami – życie i zdrowie Ukraińca ponad wszystkie inne względy. Iwanofrankiwsku (dawniej Stanisławów) i Tarnopolu. Wysockiego dotycząca „Tek” ma 35 stron mogę więc zacytować tylko kilka przykładów jego zarzutów: np. aby zdemontować pomnik ofiar UPA we Wrocławiu. 2012.. „Teki” te zostały gruntownie skrytykowane przez profesora Józefa Wysockiego48 jeszcze w 2008 r.. „Teki” przedstawiają w wielu punktach banderowski punkt widzenia na to co się działo na Wołyniu i w Galicji (Małopolsce) Wschodniej oraz na akcję „Wisła”. Wznoszone są okrzyki w rodzaju przyjdzie Bandera – zrobi porządek. Ministerstwo Edukacji Narodowej powiadomiło prof. Recenzja prof. że opisy mordów popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich na Wołyniu zapełniają ponad 1000 stronnicowe dzieło. Grotta i innych. którzy przeciwstawiają się dążeniom swobodowców i wchodzą z nimi w polemikę. w których biorą udział tysiące ludzi. Apelował także. że „Teki” nie były przez Ministerstwo zamawiane. przytoczony jest pełen emocji opis morderstwa popełnionego na Ukraińcach z Terki przez polskiego żołnierza (wbrew ogólnie obowiązującym rozkazom). Poliszczuka. że ziemia rolna ma się stać własnością państwa i ma być przekazywana rolnikom w dziedziczne użytkowanie. Wypowiedź Iryny Farion (jest radną Lwowskiej Rady Obwodowej): Idee Bandery i Szuchewycza – to najpewniejsza broń w naszych rękach. Rośnie pokolenie młodych historyków pracujących nad „wybielaniem” UPA. natomiast uważa za zbrodnie wszelkie antyukraińskie działania przedstawicieli innych narodowości. że pomniki wolno wznosić tylko mordercom ale nigdy ofiarom. Gdyby to wiedział. rasistowskie. my jedynie staramy się ją uwspółcześnić Jurij Michalczyszyn (Radny Rady Miejskiej Lwowa. Na szczęście. Wynikałoby z tego. Nie ukrywa swojej sympatii do neonazizmu. To jest moje stanowisko. W innej wypowiedzi wzywa. kto jest ofiarą a kto katem i kto powinien mieć poczucie winy. mówi że książka Hitlera Mein Kampf jest od 16 lat jego „przewodniczką”.miasto Kraków jest określone jako staroukraiński gród a poeta Juliusz Słowacki i królowie polscy Zygmunt August i Stanisław August Poniatowski są uznani za Ukraińców. że polska młodzież będzie miała skrzywiony pogląd na historię własnego narodu. Wśród postulatów gospodarczych znajdujemy taki. ich metody walki – najlepsze podręczniki budowania państwa. Tezy są tak napisane. jest to sprawa ważna bo zostały rozesłane powszechnie do szkół i mogą spowodować. W Tekach pomija się wpływ ideologii faszystowskiej Dmytro Doncowa. W przewodniku wydanym w 2010 r. w którym apeluje do polskich i ukraińskich elit i naukowców. których doznali od Ukraińców Polacy i przedstawiciele innych narodów. Czasem wypowiedzi są zupełnie absurdalne: Andrij Ilenko – członek rady politycznej partii Swoboda: Polaków trzeba tak samo nienawidzieć jak Moskali.. czy Łemków. ani recenzowane i nikt nie powiadomił Ministerstwa o ich treści. Szczytem bezczelności można nazwać apel Radnego Olega Pankiewicza ze Swobody.. napisano w Tekach: nie zawahasz się wykonać najniebezpieczniejszego czynu kiedy tego wymaga dobro Sprawy. Według prof. W czasie wyborów komunalnych w r. to jest stanowisko partii.był używany przez Hitlerjugend i hitlerowską partię NSDAP. lepiej zdawałby sobie sprawę z tego. bez czego nie można zrozumieć genezy UPA i postępowania jej członków.. ale czy zdołają zahamować ich imperialistyczne dążenia zagrażające wojną wszystkim sąsiadom? Opanowanie Wschodniej i Południowej Ukrainy przez ruchy nacjonalistyczne o podłożu faszystowskim byłoby zarówno dla Polski jak i dla samej Ukrainy nadzwyczaj niebezpieczne5. To wszystko zakrawa już na szaleństwo. w Dekalogu ukraińskiego nacjonalisty punkt 7 został sfałszowany bo zamiast prawdziwego brzmienia: nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy. a dzisiaj są już trzy takie książki dotyczące Małopolski Wschodniej. W Tekach są opisy wysiedleń Ukraińców. Charakterystyczne wypowiedzi przedstawicieli partii Swoboda: Ołeh Tiahnybok: Nasza ideologia jest oparta na pracach Dmytra Doncowa. żeby Sejm RP nie uznał UPA za formację zbrodniczą. oczywiście takie działanie musi być zrealizowane. że mordowano stosując wymyślne tortury i to z aprobatą swojego dowództwa. Wysockiego. 2010 zagłosowało na Swobodę w Galicji Wschodniej 25. Partia ta usprawiedliwia wszystkie krzywdy. zwłaszcza młodzieży. 18. Takimi absurdami karmi się ukraińską młodzież. ale dzięki Banderze Polacy nie potrafili wymordować wszystkich Ukraińców w II Rzeczypospolitej. Gdy przy zagrożeniu dla tych wartości konieczne jest działanie związane z pozbawieniem życia wrogo nastawionego do Ukraińca osobnika. Na przykład. Wysockiego.

. tendencję do wybielania banderyzmu i przyczerniania działań polskich również i w tej ostatniej książce Motyki18a odczuwa się wyraźnie.S. antypolskich akcji – masowych mordów o charakterze czystki etnicznej i znamionach ludobójczych. 10. Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale (w druku w tym numerze). Wyd. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. Wysiedlenia.. Australia i Studia Oleś. Wyd. Makarczuk S. 15. odnośnie akcji „Wisła” i działalności Istriebitielnych batalionów. Być może wpłynęła na to także ostra krytyka jego książki „Ukraińska partyzantka 1942-1960” (Warszawa 2006) dokonana przez Poliszczuka32. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. Boreć J.. Kulińska L. Black Rose Books. Demart S. Wrocław. nie mniej. Warszawa. Szaynok A. UPA u wiri borot’by. 2004. Hryciuk G. Polihymnia Lublin. który poszedł inną drogą.): Polityczne. Referat przygotowany na Seventh Annual Danyliv Research Seminar on contemporary Ukraine 20-22. Littman S. 2006. Czerwone noce. Siekierka S. Tom 9. Ukrajina. 11. Wrocław. Krwawy błękitno-żółty tydzień ukraińskiej irredenty. 2007.Korman A. 16a. 16. 2012.. Juchniewicz M. wymuszonych grozą śmierci. Montreal. Borec Homes Pty Ltd.A. Wyd. Bellona. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. Teki Edukacyjne. 2004. Spohady uczasnyka powstanśkoji borot’by (19411948). Witold Listowski. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wyraża szczególne uznanie i wdzięczność tym Ukraińcom którzy często z narażeniem własnego życia pomagali i ratowali swoich polskich sąsiadów. Polska-Ukraina: trudne pytania.. Serhijczuk W.. Wyd. co naocznie dzisiaj widzimy na Zachodniej Ukrainie. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska (czasopismo) 17-24. 2. Żbikowski A. 7a.S. Kulińska L. the Ukrainian Police and the holocaust. Kraków. 1939-1946.. Stow.ze swoich gospodarstw. Sienkiewicz W. Nortom.2012. Wyd. str. (ed. Dążenie do zrównania Kaina z Ablem charakterystyczne dla dzisiejszych sympatyków banderyzmu20 prowadzi jedynie do odrodzenia się tego ruchu. MARSZAŁEK SEJMU /-/ Bronisław Komorowski Literatura 1. Wyd. 6. Warszawa. Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939. Tłum. Motyka wyprostował niektóre treści w stosunku do tego co napisał w „Tekach” i chwała mu za to. Londyn.Komański H. UCHWAŁA Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 lipca 2009 r. Komański H. 2006.. 2011. 2002. wypędzenia i ucieczki 1939-1959. 01. (red. Kęsik J. Warszawa.2011. Cybulski H. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. w tym szczególnie Polaków i Ukraińców. w sprawie tragicznego losu Polaków na Kresach Wschodnich W lipcu 2009 roku mija kolejna 66.. 1990.05. Tylko na drodze obnażenia całej prawdy może nastąpić zbliżenie tych dwóch narodów tak bardzo obu im potrzebne. np. 13. Wyd. 9. 5 zmienione. Z krwawych dni Lwowa 1941 r. 2011. Kraków. Grott B. 2002. Chwała profesorowi dr Wiktorowi Poliszczukowi wołyńskiemu Ukraińcowi. The Organization of Ukrainian Nacionalists. Dom Wydawniczy „Ostoja” Krzeszowice. Duchowieństwo diecezji łuckiej.. 12. 19. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Samoobrony Kresowej i Batalionów Chłopskich. 7.) Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich. Filar W. Konieczny Z. Warszawa. Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Tragedia Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej winna być przywrócona pamięci historycznej współczesnych pokoleń. 2003. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. Jest to zadanie dla wszystkich władz publicznych w imię lepszej przyszłości i porozumienia narodów naszej części Europy. W: Listowski W. Dębowska M. Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. W: Grott B. 2009. Himka J-P. 2002. Waga faktów po jednej i drugiej stronie jest w Tezach edukacyjnych IPN całkowicie zwichnięta. 2009. Wrocław 14. Nortom. Grott B. Isajewicz J.10. Co o operacji „Wisła” powinniśmy wiedzieć. 8a Jankiewicz L. Pure soldiers or sinister Legion. W swojej ostatniej książce18a prof. Dokąd zmierzasz Ukraino? Odradzanie się skrajnego nacjonalizmu na Ukrainie. ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. ATLA 2. 2008. którzy podjęli dramatyczna walkę w obronie polskiej ludności cywilnej i przywołuje bolesną pamięć o ukraińskich cywilnych ofiarach. W: Ajnenkiel A.. Wrocław. 2012. Nacjonalizm chrześcijański. 8. W. Wyd: Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej. 2010. Wyd. Kędzierzyn-Koźle. 4. 16-17. 14a Korman A.. 112 113 . 5. około 1989/1990. Księgarnia Akademicka. Księgarnia Akademicka. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej składa hołd pomordowanym Rodakom i obywatelom polskim innych narodowości oraz członkom Armii Krajowej.06.. Popek L. rocznica rozpoczęcia przez Organizacje Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińską Powstańczą Armię na Kresach II Rzeczypospolitej tzw. Wrocław. Koło Lwowian. Kuczerpa M. Instytut Pamięci Narodowej. 2008. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymskokatolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947. Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945. Nortom. Klimecki M. Jankiewicz L. pokazując zbrodnię ludobójstwa popełnioną przez OUN-UPA w pełnych barwach. Tokarczuk Internet. Atlas ziem Polski. 3. Siekierka S. Wyd. Jastrzębski S.

Instytut Pamięci Narodowej. Zbrodnie przeszłości Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. Powiat Kraśnik. 30. 18. Wyd. Na Rubieży 120:43-58. Poliszczuk.. 2003a. Siekierka S. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. 2012. Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Uniwersytetu Wrocławskiego. pod redakcją R. Partacz Cz. 1939-1947. 40. Komański H. Warszawa 43.Szawłowski R. Szawłowski R. W: Paź B.63. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. Kraków. 2004. Motyka G.Wilczur J.7-8 (116-117). W. Pawłowiczowa M. 39. Materiały pomocnicze Instytutu Pamięci Narodowej Nr 10.17. Nortom. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego Warszawa. 25. Wrocław 2011. O holokauście Żydów w wykonaniu ukraińskich nacjonalistów w duchu programu NSDAP i SS. Dofinansowane przez Radę Ochrony pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. Rzecz o arcybiskupie Andrzeju Szeptyckim metropolicie greckokatolickim (1865-1944). Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej Nr. Motyka G. Wyd. Wyd. Ludobójstwo. 1996. Toruń. Wrocław. 1861. Wrocław. Kury. http://www. Siekierka S. Wyd. Przegląd stanowisk badawczych.html. Wyd. 2011. 1999. 2007. 2.). Sutanna umaczana we krwi. 2. Etapy wyniszczenia Polaków i ich kultury na Kresach po roku 1939. Doktryna Dmytra Doncowa. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. 1939-1946. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Katowice-Oświęcim. Patriarcha galicyjski. Poliszczuk 2002. 41a. Siemaszko W. Poliszczuk W. Operacja „Wisła”. Toronto – Warszawa . Od Badeniego do Potockiego. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. 2000. 41. 24.II. Warszawa 44a. Tom I. 114 115 .Kijów. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. 38. Ludobójstwo i wygnania na Kresach. Toronto 28. Wrocław. Strutyński M. W: Grott B. 2001. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. Wrocław. (spowiedź Ukraińca) Nakładem autora. Poliszczuk W. Dowody zbrodni OUN i UPA.I. Siemaszko E.. Wrocław. Poliszczuk W. Niewiński J. Toronto. Gorzka prawda . Prus E. Poliszczuk W. tekst. 1939-1945. Operacja „Wisła” w świetle prawa. Wyd. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. Recenzja.pl/ piojar/polemiki/rubiez/wyniszcz/wyniszcz.A. Warszawa. 2000. 33. Komański H. Poliszczuk W. Działalność nacjonalistów ukraińskich na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. Komański H. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. 2006. Personalia głównych inspiratorów OUN Bandery. 2006. Poliszczuk W. Wyd..) Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych.Poliszczuk W. Źródła zbrodni OUN i UPA. 1996. 37. 2009. Wołczański J. Stosunki Polsko-Ukraińskie 1939-1945”. Grzegorz Motyka – Ukraińska partyzantka 1942-1960 (2006). 1999. Poliszczuk W. Bulzacki K. Tak było w Bieszczadach. Legenda Kresów. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła rzymskokatolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce wschodniej w latach 1939-1945. 32. Wrocław. Cz. Adam Marszałek. rok wyd. str. Kraków. Lwowskiej Obrzdku Łacińskiego. 2010. Wysocki J. Siemaszko E. 2004. 2003c. Kędzierzyn-Koźle. 19. Rękopis rozesłany do wielu ludzi.kki. 2006. Kraków. 25-26. (ed. Wydawnictwo Literackie. W: Listowski W.Konflikt polsko-ukraiński 1943-1947. Taras Szewczenko studium przez Leonarda Sowińskiego z dołączeniem przekładu Hajdamaków. Wyd. Nortom. Volumen. W. Wyd. autora. 45. Toronto. (red. Holokaust po banderowsku – Czy Żydzi byli w UPA? Wyd. Na rubieży. Siemaszko E. 76-112. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. Poliszczuk. Nakładem autora. Ukraińska powstańcza Armia. 2006. 22. Oryginał wydany w Moskwie w 1999 r. Wyd. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach (część 3) Dokumenty z zakresu działań struktur nacjonalizmu ukraińskiego w okresie od grudnia 1943 do 1950 r. 34. Wilno. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. 46. 2003. Nr 88: 57. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłumaczenie z ukraińskiego. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery. autora. 207-228. Gorzka Prawda Zbrodniczość OUN-UPA. Wyd. 2005. Masłowśkyj W. Toronto. Materiały źródłowe Cz. tom I i II. Nr. Warszawa. 47. Wyd. 1995. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach cz. 44. W: Grott B. analiza. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. Jakuba Strzemię Archidiec. Nortom. 2008. 2011. 2006. Niedzielko R. autora. Nr 23-25. Nakł. 48. Uwagi do „Teki Edukacyjne IPN. 2003b. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach Południowo-Wschodnich. dostęp marzec 2012 r. Bilans zbrodni. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. Prus E. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. 35. Stepan Bandera (1909-1959) Symbol zbrodni i okrucieństwa. von borowiecky. 26. Toronto 29. Toronto. Michała Gałkowskiego. Prus E. Nortom.386) 21. Prus E. Nakł. Wyd. tom II. Wrocław. Bł. W. Poliszczuk W. Wyd. Siekierka S. Str. 20. Nacjonalizm ukraiński. Warszawa. Działalność ukraińskich struktur nacjonalistycznych w latach 1920-1999. 2008. Listowski. 43a. Toronto. (Patrz str. Prus E. 42. Nakładem autora. 2005. Wrocław. Głos Kresowian Biuletyn Informacyjny Kresowego Ruchu Patriotycznego. 2006. 36. I... Metropolita Andrzej Szeptycki i biskup Grzegorz Chomyszyn wobec państwa polskiego. Nakł. 18a. 2007/2008. Sowiński L.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa.. Woczeja S. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. 2010. Wrocław. Glos Kresowian. 1999. Warszawa. Ludobójstwo na Kresach Południowo-Wschodniej Polski w latach 1939-1946. Nortom.) Polityczne. Warszawa. 27. 2001. Księgarnia Akademicka. Nortom. Stosunki polsko-ukraińskie w Galicji w latach 1888-1908. Wyd. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańczą Armię. 2012. 31. Różański E. Nakł. 23. Wyd.

Służba Bezpeky (SB) obciążona odpowiedzialnością za największe okrucieństwa podlegała bezpośrednio OUN i działała najczęściej w ramach jednostek UPA.. Antoni Beszta-Borowski ur.09. Strony podawane przed nazwiskami duchownych dotyczą miejsca w książce: Szczepana Siekierki i in. dek. Mówiąc o „współudziale w zbrodniach” mam na myśli zbrodnie popełniane przez jednostki ukraińskie współdziałające z okupantem. – ojciec. ss – siostra. a z książki Stanisława Jastrzębskiego (2007) literą „J”. dr hab. – ksiądz. par. 2007) dla województwa stanisławowskiego. archidiec. zamordowany dnia 25. ojcowie. a z książki R. W przedstawionej liście. postarałem się więc przedstawić w tej pracy uzupełnioną listę. Bielsk Podlaski. którzy mieli odwagę jawnie potępiać zbrodnię ludobójstwa.. o. par. . w 1880 r. wzięte z książki Władysława Siemaszko i Ewy Siemaszko (2000) są oznaczone „SiS”. ur. str. – powiat. z książki Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008) „KS”. Podlegały OUN-UPA także Samoobronni Kuszczewi Widdiły (SKW) i inne ukraińskie jednostki nacjonalistyczne.. stanisławowskie i tarnopolskie. –dekanat. w 1912 r. – gmina. pow. s. Na tych terenach ludność polska i ukraińska była przemieszana i prawie w każdej wsi mieszkali przedstawiciele obu tych narodowości. Wiele zbrodni było popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami. . Od tego czasu minęło już kilka lat i ukazały się nowe pozycje literatury. kleryk. Obszerne biografie wielu księży wspomnianych w tej pracy są przedstawione w książce Marii Dębowskiej i Leona Popka 2010. policja ukraińska (Ukrainische Hilfspolizei) bardzo „zasłużona” w likwidacji gett żydowskich. a liczne dokumenty źródłowe w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008). pow. Biała Podlaska. a także złożona z Ukraińców ale przeważnie z niemiecką komendą dywizja SS-Galizien z podległymi jej batalionami policyjnymi. lub o wymianę informacji. ks. Dub.Prof. „zwolnieniu” uprowadzony przez policjantów ukraińskich i zamordowany. z książek ks.. o którym mowa było popełnione głównie przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN).* (  KS) Ks. Duchowni rzymskokatoliccy zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich lub przy współudziale nacjonalistów ukraińskich Województwo lubelskie: 1. (ok.. Członkowie wszystkich tych nacjonalistycznych organizacji zwani są często w tej pracy ogólnie banderowcami od imienia przywódcy OUN-UPA Stepana Bandery. przez 116 117 . diec.1939 r. niewielka południowa część województwa poleskiego a także wschodnia i południowa część województw lubelskiego i rzeszowskiego w ich dzisiejszych granicach. a w miastach i miasteczkach. Jej ręką zbrojną była Ukraińska Powstańcza Armia (UPA). czyli ówczesne województwa: lwowskie. Jankiewicz Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale Wstęp Mordy na duchownych na Kresach II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1939-1947 są jedną z najciemniejszych stron ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. itp.*  (KS) B.1939 razem z ks. siostry zakonne. lub byli aresztowani przez Policję Ukraińską i przekazani Gestapo. Tomaszów Lubelski. pow.*  (J.09. o którym mówimy to ziemie południowo-wschodnie II Rzeczpospolitej. Z Sowietami współdziałała w czasie pierwszej sowieckiej okupacji Czerwona Milicja złożona w dużej części z Ukraińców. z książki Marii Dębowskiej i Leona Popka (2010) „DP”. Niedzielki (2007) „Niedz”. w książce Szczepana Siekierki i współautorów (2006) dla województwa lwowskiego i w książce Stanisława Jastrzębskiego dla województwa lubelskiego. oo. Bez gwiazdki są nazwiska duchownych zamordowanych przez Niemców lub Sowietów przy współudziale ukraińskich nacjonalistów. – archidiecezja. Możejko. Leszek S. w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2004) dla województwa tarnopolskiego. Aresztowany przez policję ukraińską w 1943 r. wołyńskie. takie jak batalion ukraiński Nachtigall w służbie niemieckiej. Stefan Babiński salezjanin ur. proboszcz par. Teren. a po tzw.brat zakonny. Zamordowany 25. a z drugiej strony są to stronice przynoszące wielką chwałę duchownym rzymskokatolickim tych ziem oraz tym księżom greckokatolickim. materiały wzięte z pracy Ewy Siemaszko i Leona Popka (2004) są oznaczone literami „SP”.. 3.urodzony. także bardzo liczni Żydzi. narażając się na śmierć w obronie prawd wiary i sprawiedliwości. np. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego „IZ”. choć niejednokrotnie miała z nimi umowy o wzajemnym nie atakowaniu się i o dostarczanie broni i bojowego zaopatrzenia. i popom prawosławnym. 2. br. byli aresztowani dzięki donosom nacjonalistów ukraińskich. Gwiazdką zaznaczono duchownych zamordowanych bezpośrednio przez nacjonalistów ukraińskich. Stosowane skróty: gm. Ludobójstwo.diecezja.180) Stefan Fabijański. Badacze problematyki ludobójstwa popełnionego przez OUN-UPA na narodzie polskim Ewa Siemaszko i Leon Popek sporządzili w roku 2004 listę duchownych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich. – parafia. która działała samodzielnie i nie zależała bezpośrednio od Niemców.

Kraśnik. proboszcz parafii Lubień. lubelska. Krężnica. przez nacjonalistów ukraińskich. w 1870 r. został zastrzelony przez policjantów ukraińskich. (diec. w r.1939 r. lubelska. Biłgoraj).40 na podstawie donosów nacjonalistów ukraińskich. Bełz). na Węgry. lwowska. J str. (19. Wieś i gm. Klesztów.*  (SP) Alumn Józef Janas ur. pow. 64).10. Błażej Nowosad. Chełm. 10. że odbierał od Ukraińców zrabowane z plebanii rzeczy. proboszcz parafii Kobylany. lat 41. Stanisław Galewski. 118 119 . Władysław Jacniacki. 191) Ks. Miasto. proboszcz par. Łańcut (diec. przebywał w Krasnym Stawie od 1939 r. 1944 r. podczas próby przejścia pułku przez granicę.1907. Tomaszów Lubelski (diec.nacjonalistów ukraińskich we wsi Dub. gdy wracał do swojego domu w Koniuchach pow. Ks.*  (SP. Tomaszów Lubelski (diec. i pow. Chełm zamordowany po torturach 13. Hrubieszów (diec. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce. Władysław Tchórzewski ur. podobno za to. Jana Kazimierza. dek. 25.  (SP. lubelska dek..09. gm.*  (KS) Ks. Ratując życie uciekł do Lwowa. pow. Ks Marceli Weiss.1943 r. dek. 3.1939. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich dnia 13 (lub 19 . zamordowany we wsi Dub. Leżajsk w pow. proboszcz parafii Gdeszyn. Tomaszów Lubelski) 4. kleryk. 6. 8. lubelska.09. ktoś go zastrzelił. Świrz). 9. 15. wikariusz par. Świdnik. J str.*  (SP. 5. gdy był w ogrodzie. Uprowadzony i zamordowany przez banderowców 20. w 1911 r. wikary parafii Lubaczów aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do więzienia Niemcom.. pow.*  (KS) Ks. dek. pow.  (KS) Ks.36) Ks.*  (str. pow. Tomaszów Lub. Alojzy Strakowski.1943 – J) wraz z 20 parafianami przez UPA. 04. Jarocin. gdy wrócił po przyjściu Sowietów. 1942.) S. Hrubieszów (diec. Stanisław Skielimowski proboszcz par. 16.1941 r. pow. Albin Barnaś lat 40. 12. Marcin Kędzierski. 1885.. pow. Brzeżany. 10. Tomaszów Lubelski (diec. proboszcz par. lat 42. 352) Ks. 12. dek. 13. gm. gm. dek. Zamordowany przez Niemców współdziałających z policją ukraińską dnia 02. Ks. Czesław Broda ur. przemyska. Ks. lat 40. Chełm) Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 13.06. Żandarmi niemieccy z udziałem policjantów ukraińskich spalili plebanię i w niej księdza w lipcu 1943 r.12.1939 r.09.*  (KS) Ks. lat 60.01. lubelska. na wzgórzach Wuleckich. rtm rez. ur. Tomaszów Lubelski). Rudki. (  J str. Żmudź. Dr Władysław Komornicki ur. pow.08. J str. Marian Kłonowski proboszcz parafii Chlebowice Wielkie (siedziba gminy). kapelan 24 p. Jakub Dymitrowski. rozstrzelany w sierpniu 1941 r. w 1909 r. Włodawa (diec.*  (KS) Ks. Został aresztowany przez policjantów ukraińskich i rozstrzelany przez Niemców 04. Ulanów nad Sanem). 6. par. Jaworów). 17. (  SP) Ks.1941 r. 95) Ks.04.J). (archidiec. dek. dek. zmarł w obozie w Dachau 12. Na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowany przez gestapo i policję ukraińską dnia 01. J str.145). zesłany do obozu w Dachau gdzie zginął w r. lubelska.1915 należał do zgromadzenia oo. Nisko (diec. kap. 9.. Mikołaj Kapuściński. 11. Kościół z tabernakulum został zbezczeszczony. Aresztowany z udziałem policji ukraińskiej i przekazany do gestapo. NN proboszcz parafii Klelów. pow. 8. proboszcz par. Łukasz Żezuliński ur. 10 Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej. Sokal. dek. pow. lubelska). Potok Górny. zamordowany 08.1943 r. w 1900 r. rez. w r.1944. Borów. J str. lat 71. Szutowa. Jaworów (diec. Tomaszów Lubelski) wraz z dwoma klerykami dnia 25. przemyska. par. Wiktor Możejko zamordowany we wsi Dub.1944. 7. Longina (Wanda JaninaTrudzińska) służebniczka starowiejska z Zakładu dla Sierot Wojennych w Turkowiczach. 1943 r. 4. Biłgoraj (diec. dek. 2. 1169) Ks. w Komarnie.09. przemyska. (  SP.*  (KS) B. Szutowa. pow. lubelska. pow. dnia 25.  (str. Tomaszów Lubelski) wraz z księdzem Możejko. W wyniku donosu nacjonalistów ukraińskich aresztowany przez gestapo. Krosno.*  (SP.02. Leżajsk) aresztowany przez Niemców 02. wykładowca na Wydziale Teologii Uniwersytetu Lwowskiego im.180). pow.). 5.*  (J str. w 1914 r. lwowska.1944 r. lubelska.  (KS) Ks. 3 Zamojskiej Dywizji Piechoty zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce na drodze Zamość-Biłgoraj 18.*  (str. ur. dek.1941 r. kapelan 9 pp.1939 przez nacjonalistów ukraińskich ze wsi Sniatycze.1944 r.  (J str. proboszcz par. pow..  (str.  (KS) Ks. podlaska). proboszcz parafii Nabroż. Stanisław Gustkowicz ur. 180) B. janowski (diec. 81) Ks. Jakub Jachuła. (diec. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 27. dek. Zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 19. Województwo lwowskie 1. Bóbrka (archidiec. Stanisław Kołodziej ur.*  (SP. pow. 14.06.05.07. Hrubieszów) zamordowany w czasie pacyfikacji wsi przez Niemców i Ukraińców z SS-Galizien w styczniu 1944 r.07. 1919 z III kursu Seminarium Duchownego we Lwowie zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w 1939 r. Jan Gałek (Franciszek) OFM bernardyn ur.*  (J str. dek.40 r. w 1916 r.02.210).05. zamordowana wraz z 7 wychowankami przez nacjonalistów ukraińskich 15. Zygmunt Pisarski. 7. pow. bernardynów we Lwowie. Tyszowce. proboszcz par. 997) Ks. rozstrzelany w marcu 1944 r. W lipcu 1943 r. 17) Ks. 05.

kpt. Stanisław Kwiatkowski lat 64. Wywieziony do Majdanka zginął 29. greckokatolickim Michaile Hajdiuku. lwowska.  (str. dek. 26. 21. Sambor (archidiec. zmarł 2 dni później. przez syna popa z Boratynka.1907. Wieś. lwowska. 20. Turka (archidiec. Jarosław. 1105) Ksiądz NN. był wykładowcą w Papieskim Instytucie Orientalnym w Rzymie (1935-1937) zamordowany 27. Kazimierz Lach. 619) Ksiądz NN. Sambor).  (str. gm. Jan Siuzdak ur. Jan Schiller sekretarz Arcybiskupa Twardowskiego we Lwowie zamordowany w lutym 1944 r. par. razem z Leonem Szeptyckim i jego rodziną. 541. 19. lwowska. tarnopolskie ks. Borownica. Krystynopol.*  (str. 75) Ks. Pantałowice.09. Józef ur. greckokatolickim Michaile Hajdiuku (ks. dek. lwowski aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo we Lwowie.1944 r.03. zamordowany w więzieniu we Lwowie.09. Sokal (archidiec. gm Laszki pow. przemyska).*  (KS) Ks.03.11.(str. powołany jako kapelan do 5 DP we Lwowie. par. lwowska. O. bernardynów.  (KS) Ks. Wieś Wysocko. z klasztoru Zabuże w Sokalu. Michał Duszeńko . Wietlin. Franciszek Strzelczyk ur. 541) Ks. wikary par. w 1898 r.jest możliwe. 904) Ksiądz NN. dek.  (KS) Ks.46 w czasie napadu sotni Hromenki na wieś Temeszów (par. Andrzej Osikowicz ur. 1170) Ksiądz NN proboszcz. Banderowcy zabili księdza 25. Matków. Drohobycz został z donosu policji ukraińskiej aresztowany pod zarzutem pomocy Żydom. Świrz). Wołkowyja (także siedziba gminy). 1903.1944 r.05. 1007) O. Jarosław aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej.*  (KS) Ks. pow. Lesko. aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo. Bełz). przez nacjonalistów ukraińskich. Jaćmierz).12. pow. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 29. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. Tarnawka. 283) Ksiądz NN. 32. Jarosław-Wschód). w par. 18. Józef Kopeć wieś i par. Wieś Kornałowice. Zamordowany przez banderowców dnia 12. 30. Zginął w Dachau w 1941 r. kpt.  (KS) Ks. Malechów pow. proboszcz parafii Borysław pow. KS str.*  (str..*  (KS) Ks. Stanisław Mucha administrator parafii kościoła oo. pow.*  (str. 17.*  (KS) Ks. 120 121 . Bóbrka (archidiec. dek. proboszcz parafii Równe pow. 31. Stefan Stuglik wikariusz katedry lwowskiej.. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich dnia 02. 24. policja ukraińska fałszywie go oskarżyła i aresztowała a potem oddała go w ręce gestapo. Tuligłowy pow. rez. pow.1943 r.12. przemyska. gm.  (KS) Ks.*  (str. lwowska. Malechów pow. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich . lat 36 proboszcz par. Wieś. Mariusz Skibniewski ur. Wieś i parafia Hodowica (Chodowica).*  (str. Został zastrzelony w kancelarii parafialnej dnia 09.* (  KS) Ks.1943 r. Pruchnik Miasto. był w klasztorze we Lwowie. Jarosław (archidiec. tarnopolskie. -. w 1905 r. dek. zamordowany w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r. Przemyśl Zamiejski). 27. par. dek. Został aresztowany z donosu policji ukraińskiej. dek. Hajdiuk wyrok otrzymał z AK za współpracę z okupantem przeciw Polakom i za podburzanie ludności ruskiej do mordowania Polaków). Dobromil (diec. że to ta sama osoba.*  (str. i par. 22. podczas wycofywania się wojsk sowieckich. Dobromil (diec. lwowska. jezuita. lwowski. w 1895 r. Nie stawił się do koszar lwowskich bo podczas przejazdu do Lwowa został zabity przez grasującą pod Lwowem bandę ukraińską w ostatnich dniach sierpnia 1939 r.1942 r.06. profesor w Seminarium Duchownym we Lwowie. kapelan 21 DP Górskiej zamordowany na terenie pow. pow.39 r.patrz woj. Kamionka Strumiłowska (archidiec. aresztowany przez gestapo na skutek donosu Ukraińca Michała Nestora.20) Ks. 29. lwowska. Żochatyn pow. Władysław Sarna ur.07. 124) Ks. w odwet za wykonany przez AK wyrok na ks. proboszcz par. Dydynia. dek. Bolesław Mróz. W 1939 r. zesłany do Auschwitz. proboszcz par. 415) Ks. Karol Potoczny proboszcz par. Nawaria. Szczerzec).1900 r. gm. 14. w odwet za wykonany wyrok na ks. 1902 r.. Dydynia. Józef Skrabalak proboszcz parafii Budki Nieznanowskie w pow.1944 r.06. Brzozów). Dublany. Zamordowany przez policjantów ukraińskich 20. pow. 89) Ks.*  (str. zabito go w czerwcu 1944 r. Brzozów (archidiec. Drohobycz. gdzie został zamęczony 16. Kończuga. Zamordowany w latach 1944-1945 przez banderowców.1943 r. dr. pow. żołnierza SS-Galizien. Zamordowany przez SB-OUN w marcu 1944 r. 12. gm. lwowska.79) Ks Jan Mazur. i gm. 28. pow.*  (str.*  (str. Dublany). Mościska należącym do Leona Szeptyckiego brata metropolity Andreja. 280) Ks. Zgadza się nazwa wsi i data śmierci. w 1907 r.  (str. pow. Patrz woj.280) Ks. gm. Władysław Selwa proboszcz parafii Tuligłowy. został przez banderowców spalony kościół i zamordowany ksiądz. (SP) Ks. W kwietniu 1943 r. Franciszek Stańko ur. Świrz. w majątku Przyłbice pow.*  (str. W 1941 r. Przeworsk zamordowany przez gestapowców wspólnie z policjantami ukraińskimi w latach 1942-43. 16. proboszcz parafii. Lwów (archidiec. wieś. zginął w obozie w Dachau w 1942 r. lwowskiego przez bandę nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. i gm. siedziba gminy i par. 33. 25. Adam Korczak ur.  (str. i gm. Adam Mołdoch katecheta ze Lwowa. pow. zginął w Oświęcimiu. 15. pow. 13. Gliniany) postrzelony śmiertelnie w dniu 26/27. dek. proboszcz par. (Do wyjaśnienia) 23. Józef Kostuś (Rafał) OC ur. ale nie zgadzają się inne dane. w 1881 r.1941 r.

 (KS) Ks. Konkolniki). 1889.1943 r. Jaryczów Nowy. w 1903 r. Władysław Wójcik ur. dek.*  (str. pińska. lwowski zamordowana przez UPA 03.  (623) S. Czerewiszcze pow. na podstawie fałszywego donosu nacjonalistów ukraińskich został z grupą miejscowych Żydów rozstrzelany przez hitlerowców w lipcu 1941 r. proboszcz parafii Mariampol-miasto. pow.*  (str. proboszcz par. Małe Hołoby.O. w 1907 r. gdy odwoził ks. 8. Michał Szydełko.. Mościska). Sanok aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. bernardyn. Województwo poleskie 1. Świrz). Kazimierz Rybałtowski ur. katecheta z parafii Równe na Wołyniu. pow. w r.  (KS) Ks.*  (KS) B. dek.1943 r. 3. Kamień Koszyrski (diec. Podkamień. dek. 26 05. dek. 393) Ks.*  (SP) Ks Józef Szostak lat 38. Jan Budkiewicz ur. Marcin Bosak ur. gm. dek. Zamordowany 14/15. zmordowany 24. 3. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 05.1942 r. proboszcz par. 587) Ks. 2. sercanka. proboszcz parafii Zagórz. proboszcz parafii Kamień Koszyrski zamordowany przez Niemców w sierpniu 1943 r. Turka) okrutnie pobity przez nacjonalistów ukraińskich. Bratkowce. Filipina Sarna z parafii Malechów pow. z klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec. pow. Ludwika Trudzińska marianka FRM ur. Czerewiszcze 4.07. Bircza). wikariusz par. 11. dek. 5. Tuligłowy. zesłany do obozu w Oświęcimiu.1944 r. spalona żywcem wraz z około 200 mieszkańcami 09. Kamień Koszyrski (diec. wrzucony do studni i tam żywcem zasypany kamieniami. Izydor Węgrzyniak. 4. Wieś i parafia Husaków miasteczko. w 1905 r. w klasztorze w Lubieszowie. Kamień Koszyrski (diec. lwowska.1886 r.06. Lubaczów. Pohorce. aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. Kamień Koszyrski. 342) Ks. gdzie zginął 16. Janów Poleski) zamordowany 24. w 1880 r.11. NN. Rudki). lwowska. proboszcz parafii Cieszanów pow. lwowski. przez nacjonalistów ukraińskich. 36. Witalis Borsuk. chciał dostać się do Generalnej Gubernii. Banderowcy napadli na dom. zesłany do obozu w Dachau. Stanisławów (archidiec. Stryj). w r. proboszcz par. Konstanty Songajło ur. 491) Ks. Kośna pow.34. Uciekając przed NKWD w 1940 r. Mościska (diec. łucka. w 1896 r.11.  (str.*  (SP) Siostra zakonna Jadwiga Alojza Gano. gm.1943 r.1941 przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. proboszcz par.02.1944. Był aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo. 37. 7.  (KS) Ks. gdy odwoził proboszcza z par. 38.1940 r. 6. pow. Pińsk zamordowany przez UPA gdy wracał z pogrzebu o. 40. dek.*  (KS) Ks. gdy wracał wraz z br. pow. zginął w Auschwitz.04. Anna Dziwenko z parafii Malechów pow. 9.10. W wyniku donosu miejscowego Ukraińca został zamordowany pod koniec czerwca 1941 r. 2. Piotr Walczak z parafii Ławrów (pow. pijarów w Lubieszowie. Kamień Koszyrski. 672) Ks.*  (str. Wiktoria Hanusik z parafii Malechów pow. przełożona klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec. przez żołnierzy sowieckich w drodze powrotnej od chorej na gruźlicę.1944 r. 10. Stryj (archidiec.*  (KS) S. 41. Janów Poleski). pow. Lubieszów. 35.). wikariusz parafii Fraga. pińska.  (str. Ceperów par. w 1902 r. aresztowana przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. pijarów w Lubieszowie zamordowany przez UPA.  (KS) Ks.*  (SP) B. 833) Ks. Zamordowany przez banderowców 06. Piotr Mojsijanek. pijarów. Dobromil (diec. proboszcz. dek. Sylwester Stefan Hładzio pijar z zakonu w Lubieszowie.120) Ks.*  (SP) Siostra zakonna Andrzeja Maria Osakowska.10. dek. zamordowana w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r. przemyska. gm. Piotrem Mojsijankiem z odpustu w Lubieszowie w pow. lwowski. Jan Wolski ur. przemyska.1944 r. dek.*  (KS) Ks. i par. pińska. dek. Leopold Aulich ur.*  (SP) B. Wieś i par. przemyska.  (str. Rohatyn (archidiec. lwowska.  (623) S. przez nacjonalistów ukraińskich w drodze. pow. w którym mieszkał ksiądz. Jana Borella (zmarłego. Pińsk.*  (IZ) Ks. Janów Poleski) zamordowany przez banderowców w lipcu 1943 r. pow. w 1907 r. obrabowali go i księdza zabili 19. pińska. Kamień Koszyrski). z donosu nacjonalistów ukraińskich. Janów Poleski) spalona żywcem wraz z siostrą Jadwigą Alojzą Gano Województwo stanisławowskie 1. z zakonu oo.1874. siedziba gm.1943 r. Marceli Zmora ur.  (623) S. z donosu policji ukraińskiej i nacjonalistów ukraińskich został aresztowany przez Niemców i zamordowany. aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 42. Aleksander Zając z zakonu oo. proboszcz par. sercanka. gdzie zginął 20. 122 123 . Józefa Szostaka z odpustu w Lubieszowie. 39. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na miasteczko. 28. lwowski aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 43. Chyrów – miasto. pijar z zakonu oo. w pow. Rudki (diec.06.  (KS) Ks.06. pow. Franciszek Będkowski.08. wieś i parafia Żulin. Podczas przeprawy przez Bug zasztyletował go nieznany ukraiński nacjonalista pod Siemiatyczami. pow.  (str. Franciszek Dominik Kowalik ur.

Miasto. prefekt w Kołomyi. 15.*  (str. lwowska. 41 r. lwowska. Ottynia (także siedziba gm. brał udział w kampanii wrześniowej. pow. Tłumacz.  (str. gm. lwowska. lwowska. Rohatyn (archidiec.1943 r. Kałusz (archidiec. 23. dek.. Roch Sałek z zakonu oo. na podstawie donosu policji ukraińskiej. Kołomyja). gdzie został zamordowany 11. wikariusz parafii Bołoszowce.1889. przez policję ukraińską. 405 i 450): Ks. Aresztowany na podstawie donosów policji ukraińskiej przez gestapo.09. Rohatyn) uprowadzony i zamordowany przez UPA 19. zaginął bez wieści. Rohatyn. wikariusz parafii miasta Kałusz. Zmarł po kilku tygodniach w więzieniu. dek. wieś i parafia Dołha Wojniłowska-Ziemianka. 246) Ks. Stanisławów (archidiec.  (Str. dek. dek. W przeddzień aresztowania oficer węgierski ostrzegał księdza o możliwości aresztowania i proponował mu samochód..04 1943 r. lwowska. Wojciech Kośmider ur. rez. gm. dek. Kałusz (archidiec. pow. pow. dek.02. zamordowany przez banderowców we wsi i par.06. Rohatyn (archidiec. Jan Ciąpała. Tomaszowce. 25. Świrz) dnia 19. pow. 479) Ks. 17. 342) Ks. 21. gm.*  (str. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę”. osadzony w obozie koncentracyjnym w Majdanku. 6. 10. Józef Kluz ur w 1912 r.*  (Str.. kapelan wojskowy. gmina i parafia Pistyń. miejskiej i wiejskiej. Wywołano go pod pozorem opatrzenia chorego. (wraz z bratem E. Został aresztowany w 1940 r. Koło Stryja został zamordowany 22. str. w 1889 r.  (str. proboszcz.*  (str. Kołomyja). przez nacjonalistów ukraińskich. pow. dnia 27. pow.12. 16.*  (str. Świrz). Euzebiusz Kamiński aspirant z zakonu oo. Był torturowany przez nacjonalistów ukraińskich. Ks. gm. 8. w obozie koncentracyjnym w Lublinie-Majdanku.1944 r.1942 r.1944 r. 417) Ks.10. 394) B. osadzony w obozie koncentracyjnym Gross Rosen. Ludwik Peciak ur. gm.02. KS). inicjatora mordów w całej okolicy. Tłumacz). Rohatyn (archidiec. aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo został zamordowany 26. Zamordowany 06.1944. i par. przez policjantów ukraińskich i przekazany do gestapo w Stanisławowie. Leopold Kaściński – proboszcz w Śniatyniu. dnia 19.1944 r.410) Ks. lwowska. zaginął bez wieści. aby uciekł do Budapesztu. lwowska. 1940 r. Wieś. Aresztowany w końcu 1943 r. przez czerwoną milicję ukraińską i oddany do NKWD. Ks. Ottynia. Był zamordowany dnia 12. 124 125 . Romuald Chłopecki ur.  (str.. pow. 13. Uprowadzony przez UPA i uduszony koło sąsiedniej wsi Szeszory. Kamińskim i ojcem Szafrańcem) 22. lwowska. przeor klasztoru. Wieś. 9. 5. gdzie został zamordowany 16. Stanisław Perenc. Stanisławów) został aresztowany przez gestapo na skutek donosu policji ukraińskiej pod zarzutem działalności na rzecz wywiadu polskiego rządu emigracyjnego. a ciało porąbano na kawałki. 146) Ks. Skomorochy Stare. 245). pow.1944. pow.44 r. dek. Uprowadzony przez banderowców 08. wyrwano mu język. Zamordowany w czasie napadu UPA.  (str. Tadeusz Stroński. katecheta z Kołomyi (archidiec. administrator parafii Fraga. lwowska. i był strasznie zmasakrowany.*  (str. miasto i siedziba parafii i gminy. katecheta w gimnazjum kupieckim w Kołomyi. Stanisławów). 24. Ks. Bolesław Szczur (Szczurowski) wikariusz par.1943 r. 394) Ks. bernardynów. 19.. wieś. Podkamień. lwowska.02. został aresztowany w czerwcu 1943 r. przez NKWD na skutek fałszywych donosów miejscowych nacjonalistów ukraińskich i zesłany na Sybir skąd nie powrócił.1944 r. Rohatyn (archidiec. gm. dek. Joachim Szafraniec. wraz z 30 parafianami.*  (str.*  (str.43 r. proboszcz i dziekan w Kołomyi aresztowany przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. Jednym z morderców był syn greckokatolickiego księdza Wasyla Niemyja zaciekłego nacjonalisty. aresztowany przez gestapo pod koniec 1942 r. Nadwórna (archidiec. przekazany do gestapo.. zamordowany w obozie w Majdanku 23. trafił do Stryja i tam pozostał. O. Staniław Rysikowski – proboszcz. Fraga. pow. karmelita. Rohatyn (archidiec. 12.03. 20. bernardyn.*  (str. Śniatyń. gmina i parafia Bednarów. 7. ślad po nim zaginął. przecięty piłą. Błażej Czuba.  (str. Stanisławów).  (str.12. 704) Ks. lwowska.*  (KS) Ks. Konkolniki). dek.przebywający na leczeniu w Mikulczynie. Świrz) zamordowany przez UPA 19. Został aresztowany 24. Dolina). Żurów.*  (SP. pow. 11. wieś. w czasie próby przekroczenia granicy do Rumunii gdy uciekał przed Sowietami.02.*  (KS) Ks. dek. i par. pow. Michał Kucab lat 45.245) Ks. 287) Ks. Bartłomiej Czosnek. dek. Podkamień pow. Ksiądz odpowiedział: „Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości.09. Andrzej Kolbusz parafia Niżniów pow. Konkolniki).150). 18. 14. NN wikariusz parafii Podkamień Rohatyński (pow. Kosów Huculski (archidiec. bernardynów zamordowany wraz z ojcem Szafrańcem i bratem Sałkiem przez nacjonalistów ukraińskich we wsi i parafii Fraga. Leon Chudy kpt.02. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1939 r. lwowska. Dolina) zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 12.03. w 1875 r. Kilka dni wcześniej ksiądz otrzymał od UPA „wyrok śmierci”. dek. 394) B. podczas napadu UPA na polskie domy w Niżniowie.1943 r. Został zamordowany w lipcu 1942 r.02. Józef Grzesiowski. i par.*  (KS) Ks. obcięto genitalia. Józef Smaczniak miasto i powiat Nadwórna (archidiec. lat 35. 382) Ks. 643) Ks.  (SP.

 (SP) Ks. lwowska.26. 2. 756) S. 158) Ks. Leokadia Kulpa ur. dek. dek. Antoni Wierzbowski. Był przez 3 dni torturowany w gestapo a czwartego dnia puszczono na niego dwa psy. 30. lwowska dek. Stryj).1944 r. ur. wikariusz.*  (SP) S.*  (Str..1941 r. 25. Edward Tabaczkowski proboszcz parafii Kałusz.12. 112) Ks.743-44) S. Tłumacz. Tłumacz (archidiec. dek. Błudniki. Zgromadzenie SS józefitek pielęgniarek szpitala w Dolinie. Władysław Biliński ur. zmarł 20. wieś. Konkolniki. 408) Ks. Kałusz (archidiec. Wiktor Szklarczyk. (archdiec.*  (str. 29.* (  str. Stanisławów (archidiec. na podstawie list sporządzonych przez nacjonalistów ukraińskich i stracony wraz z ogromną grupą inteligencji polskiej 14/15. gmina Broszniów. Czesława Antonina Stieber (józefitka).1944 r.1943 r. lwowska. Adela Augustyna Pawłowicz ur. Tłumacz (archidiec. 17).08. lwowska. Niżniów.(archidiecezja lwowska.08. Piotr Bieńko proboszcz par.05 1944 r. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na wieś. Stanisławów).12. przez UPA. został aresztowany w listopadzie 126 127 .. Rohatyn (archidiec. Maria Letycja (Maria Szembek) administratorka Domu Sióstr Zakonnych w Jazłowcu (archidiec. Niżniów.1944 r. Brzeżany (archidiec. Ks.05. Potutory. Żydaczów (archidiec. (archidiec.*  (str. dek. lwowska. 1905 r. 384) Ks. uprowadzony przez banderowców z drogi. Remigiusz Wójcik z parafii Święty Stanisław (także siedziba parafii). 36. Jan Bojarczuk ( J. Brzeżany) zamordowany przez banderowców dnia 15. Józefa z klasztoru w Rozdole. (  str.*  (str.10. 29).*  (SP) S.*  (KS) S.. lwowska. gm.02. gm.. 48) Ks. 42. osadzony w więzieniu w Stanisławowie. 38. pow. lwowska. Zwłoki odnaleziono w listopadzie 1944 r. lwowska.1944 r.1944 r. dek. Dr Lucjan Tokarski lat 54. zaginął bez wieści. par. 1944 r.1942 r. gm.*  (str. 30.  (SP. Rożniatów. w drodze do Niżniowa (wraz z siostrą Letycją Szembek). 43. dek. pow. Stanisławów) aresztowany przez gestapo w 1941 r. dek. i pow. pod zarzutem ukrywania Żydówki w dzwonnicy na wieży kościelnej. par. lwowska. wieś i parafia Bybło.03.. 39. 720. Teresa józefitka z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa par. i gm.Tłumacz (archidiec. proboszcz. Dolina (archidiec. z parafii Podkamień Rohatyński. Perehińsko.1945 r. gdy wracał z odpustu w Litiatynie.*  (SP) S.1883. 33. Dolina). Stanisławów. wraz z siostrą Zofią. Dolina). pow. katecheta w Stanisławowie. Wieś i par.1945 r. Policja ukraińska aresztowała go we wrześniu 1942 r. została przepiłowana piłą. pow.1944 r.KS) ur.04. pow. wraz z siostrą Celiną. Żydaczów zamordowana przez UPA 7/8. Wiktorią. koło Rusiłowa nad Strypą. i gm. Zwłoki odnaleziono w listopadzie. lwowska.. lwowska.12. Stanisławów).05.03. które go rozszarpały.  (str. pow.  (str. proboszcz par. Buczacz).* (  Str. Kowalówka gm. dek.. w Derżowie. Wiktoria Misiak z klasztoru w Rozdole ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. 31. Świrz) zbiorowo zgwałcona i zamordowana 20. pow. Rohatyn (archidiec. Siostry zakonne 32. w 1880 r. Monasterzyska pow. Stanisławów).1944 r. 743-44) S. gm. Województwo tarnopolskie 1.*  (KS) S. 756 i SP) S. Borszczów) W wyniku donosu miejscowych Ukraińców. pow.. Weronika Melinger ur. pow. Stanisławów).04. gm. pow. szarytka z klasztoru w Rozdole. zamordowana 6. gm. 44. M. gm. Agnieszka Poniecka ur. Konkolniki) Został zamordowany przez banderowców 19.*  (str. 05. z klasztoru w Rozdole pracująca w par. 27. zamordowana (wraz z siostrą Józefą) 9-10. 701-702) S. 3. Derżów w pow. Bojarczak . dek. Franciszka Kosiorowska józefitka z klasztoru w Niżniowie. Sarnki Dolne. podczas napadu na klasztor. par. podczas napadu na klasztor.1944 r.1869. przez nacjonalistów ukraińskich w kościele wraz z kilkoma innymi osobami. pow. dek. zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 9/10. 05. 756) S. w Derżowie. 35. lwowska. S. dek.12. lwowska. dek. zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 07. Osobiście nadzorował to Oskar Brandt – gestapowiec. Józef Wiatrowy.*  (str.*  (str. Jazłowiec) zamordowana przez banderowców w sierpniu. pow. józefitka z klasztoru w Niżniowie pow. KS) Ks. lat 65. dek. Buczacz. lwowska. zmarł na tyfus w więzieniu. pow. Konkolniki). Celina z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa. lwowska. 30. kiedy wracała do domu. Derżów pow. i po torturach bestialsko zamordowany.04. Helena Dżugała lat 26. Stefania Ustyanowicz (siostra Zofia) z Jazłowca uprowadzona w sierpniu 1944 r. Stryj) spalona 09. Dolina) zamordowana przez banderowców. zamordowana 6. Dolina (archidiec. 503) Ks. Stryj) wraz z S.*  (str. dek. 37. zamordowana przez UPA 29. i par. aresztowany przez ukraińską policję na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich. Stanisławów) zamordowana wraz z siostrą Kosiorowską przez nacjonalistów ukraińskich 07.05.02. dek. Żydaczów (archidiec. dek. Żydaczów (archidiec. lwowska. Uprowadzony z plebanii przez banderowców w październiku 1943 r. lwowska.1881. lwowska. wieś i parafia Broszniów-Osada. 28.1880 ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. (archidiec. wieś Rypne. 34. Bursztyn. i pow. dek. W kwietniu 1944 r. Nowosiółka Biskupia. Kotów. dek.02. Rohatyn (archidiec. 41. Borszczów. szarytka ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. aresztowany przez żandarmów niemickich na skutek donosu policji ukraińskiej. gm.*  (Str.1906.1944 r. 701-702) S. 40.

*  (94) Ks. 326) Ks. dek. siedziba par. lwowska.43 r. wołyńskie. 22. Poczajów. Adam Gromadowski ur.01. pow. Zamordowany w pociągu 14. proboszcz par.*  (str. był torturowany przed śmiercią. wieś i par.1945 r. 415) Ks.*  (str. dek. Hłuboczek Wielki.01. Uciekł z transportu. lwowska. że rewizja nie potwierdziła oskarżenia. Wołków. zamieszkały w Koniuchach. 88) Brat Gracjan Jóźwia ur. Skałat). Zamordowany przez banderowców dnia 11. 432) Ks. pow. wieś i parafia Krosienko gm. Brzeżany zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w pobliskiej wsi.03. 88) Brat Jan Frączyk ur. Świrz). został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30. Stanisław Kwiatkowski lat 64. Zabojki gm. 4. lwowska.  (str. Stanisław Fijałkowski ur. rozstrzelany przez Sowietów przed kościołem. 14.  (str. Toustobaby. dek. Aresztowany przez współdziałającą z NKWD milicję ukraińską został skazany 15.11. Przemyślany. Brody). Michał Duszeńko. dominikanin. Brody (archidiec. Brody) w dniach 12-16. Brody (archidiec. łucka. dek. miasteczko Jazłowiec. wskazany przez Ukraińców Sowietom jako rzekomo „strzelający do przejeżdżającego wojska sowieckiego”. 266g) Ks. (patrz woj. Jan Kuszyński wikary. Kaczorowskiego. lwowska. pow. w 1886 r.*  (str. 19.1944 r. 8. dek. Wysocko-Hallerczyn gm. pow. Napad zorganizował greckokatolicki ksiądz Jan Kozak z synem Wańką.. dominikanin. wieś. lwowska. w 1888 r. Brzeżany (archidiec. wikariusz. 10*  (str. Podwołoczyska nad Zbruczem. Przemyślany (archidiec. Inspiratorem mordu był miejscowy ksiądz greckokatolicki (napastnicy i ten ksiądz zostali schwytani i podobno rozstrzelani przez żandarmerię niemiecką (Wołczański 2005. pow. 1889.. rozstrzelany (9. Jazłowiec). Józef Kaczorowski ur. Brody (archidiec. 123) Ks.1941 r. Buczacz (archidiec. zaginął bez wieści. Nowosiółka-Bekerów. Świrz). Seminarium Duchownego we Lwowie. Szczepan Jurasz proboszcz.*  (str. Zmarł na atak serca podczas napadu UPA 2/3. Ponikowica. pow.01. par. gm. pow. Był uprowadzony przez banderowców w czasie napadu na plebanię 8.. Uprowadzony przez banderowców 31. Dotkliwie pobity i zamordowany 14. Podhajce (archidiec.1895. Mikołaj Ferenc. pow. Władysław Klakla ur. 20. 06.41 r. Jazłowiec).. 264) Ks. administrator parafii Kotów.02. Podhajce).03. Tarnopol (archidiec.1944 r. Zamordowany przez bojówkę SB-UPA. 18. 13. lwowska. pow. Trembowla). 17. gm. w 1891 r. proboszcz par. Konkolniki). 11.1943 r. Brzeżany (archidiec. w 1912 r.*  (str.Brody (archidiec. Kurzany. lwowska. dek. Busk). Brody).*  (str. pow.1944 r. dek. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich lub nacjonalistów ukraińskich pod Trembowlą w sierpniu 1941 r.44 r. Marian Dziamarski proboszcz. dek. w 1880 r.. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w czasie pogrzebu parafianina dnia 23. dek. lwowska. zaginął bez wieści.1919 alumn II r. diec. na 10 lat łagru.  (str. Przemyślany (archidiec.1944 r we wsi Ładańce. dek... Andrzej Kraśnicki ur. dek. przez banderowców wspartych przez oddział SS-Galizien 9.02. dek. pow. przez banderowców.*  (str. 7.*  (str. lwowska. wieś i par. 294) Ks. 293) kleryk Florek. proboszcz parafii Podwysokie. Zamordowany przez banderowców (przecięty piłą) dnia około 11. Krzemieniec) zamordowany w Podkamieniu. Toporów. 152) Ks. ale w drodze powrotnej do domu został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich koło wsi Wojkowice w lipcu 1941 r. 21.44 r.01. Antoni Frankowski. lwowska. lwowska. 111) Ks.. lwowska. lwowska. dek. Rajmund Gałązka ur. ur.Trembowla (archidiec. dek.02. Adam Drzyzga administrator parafii Sorocko. w 1893 r. pow. lwowska. lwowska. 306) Ks.03. Brzeżany).02. 5.*  (str. i gm.*  (str. w 1912 r. wieś i par. Trembowla (archidiec. dek. Świrz. dek. pow. Przemyślany. 61).03. Wołków. Ostrzegał go o niebezpieczeństwie ksiądz greckokatolicki. 407) Ks. zamordowany przez banderowców 14. Zamordowany 12.41) w więzieniu w Kamieńcu Podolskim.44 r. Zamordowany przez banderowców 2/3 września 1943 r. gm.09. był torturowany przed śmiercią. lwowska. przeor konwentu karmelitów trzewiczkowych w Trembowli. i gm. Podhajce (archidiec. Brzeżany). Zginął wraz z dwoma innymi braćmi zakonnymi i jednym księdzem oraz z ponad 100 uciekinierami z sąsiednich okolic. -. na trasie Złoczów-Lwów. Brody) wraz z około 100 innymi ludźmi i trzema duchownymi w dniach 12-16.1944 r. lwowskie) 15. 88) Ks. i gm. pow. pow. pow. par. Mogielnica. par. pow. Wieś.1945 pochowany wraz z około 50 parafianami. mimo.10.*  (str. gdy wracał z pogrzebu ks. 1099) Ks. Potutory.*  (str. 6. wieś. i gm..1944 r. par. Drohiczówka. pow. 12. gm. dek. Krzemieniec (woj. dek. podczas napadu banderowców z UPA i żołnierzy z SS-Galizien na klasztor i miasteczko Podkamień. lat 29.10. Świadkiem uprowadzenia był ksiądz wikary Alojzy Schmidt. gm. dek. Michał Karczewicz proboszcz par. pow. str.12. Tarnopol).. Zamordowany 14/15. wieś i parafia Markowa.1944. zamordowany przez banderowców w klasztorze w Podkamieniu. Tarnopol). 386) Ks. Brzeżany). Radziechów (archidiec. Przemyślany (archidiec. Skałat (archidiec. 128 129 .*  (str. Zaleszczyki (archidiec. kapucynów lat 48. lwowska. w 1906 r. wikariusz par. lwowska.* (  KS) Ks. z zakonu oo. pow. Jan Kazimierz Gach ur. 16. Józef Janas ur. pod zarzutem udzielania pomocy jeńcom sowieckim. Czerwonogród.

Skałat.  (str. pow. Donos złożył nieznany z nazwiska Ukrainiec.*  (str.. 84) Ks. gm. Złoczów). Brody) zastrzelony przez żołnierzy sowieckich 26. pow. lwowska.*  (str. Makabryczny mord: młodej kobiecie w 9 miesiącu ciąży i księdzu rozcięto brzuchy i płód włożono księdzu do brzucha i tak go wystawiono na widok publiczny na rynku w Podhorcach. w 1910 r.*  (str. w 1910 r.1944 r. Michałówka pow. Buczacz (archidiec. Tarnopol (archidiec. wraz z 38 ludźmi. dek.. Tadeusz Siatecki ur. wieś. Brody (archidiec. Ryków. Brzeżany (archidiec.. pow. dek. Na podstawie donosu miejscowych szowinistów ukraińskich został aresztowany przez NKWD pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec i stracony w Złoczowie dnia 2/3. Stanisław Szkodziński proboszcz. wraz z około 80 parafianami. lwowska. administrator parafii Kociubińce.*  (KS) Ks. Karol Procyk. Wieś i par.1941 r. w 1895 r. Tarnopol).*  (235) Ks.44 r. i pow. 25. Majką) przez nacjonalistów ukraińskich 16. Uprowadzony i zamordowany (wraz z ks.03.*  (str.03. Zamordowany przez UPA w październiku 1944 r.. 1941 r. gmina.*  (KS) Ks. dominikanin.*  (IZ) Ks. lwowska.44. Mówił: „Jestem proboszczem nawet dla tych najbiedniejszych.. Stojanów.*  (str.  (str.*  (str. wieś i gm. Zaleszczyki (archidiec. Franciszek Szarzewicz ur. Zbaraż (archidiec. 34. dek. dek. po sumie banderowcy uprowadzili księdza. wieś i parafia Bobulińce.44 lub 26. Zaleszczyki (archidiec. pow.*  (str. dek. 322) Ks. w 1879 r. proboszcz. który zaginął bez wieści.. Ihrowica. 31. lwowska. Buczacz) W wyniku donosu policji ukraińskiej został aresztowany 17. 448) Ks.. Zamordowany przez UPA 12. i zamordowany. Kowalówka gm.. pow. 33.1945 r. w 1876 r. pow. w 1874 r.45 wraz z około 150 parafianami. Tłuste Miasto. Brody) został uprowadzony przez banderowców 27. 443) Ks.11. Po nieudanej próbie przejścia granicy rumuńskiej ukrywał się w Żeżawie i tam został zamordowany podczas napadu UPA na polskie rodziny w styczniu 1945 r. 510) Ks. Zamordowany przez UPA na drodze koło tego miasta 07. 27. 116) Ks.. 508) Ks. uprowadzony i zamordowany (wraz z ks.*  (str.*  (KS) Ks. lwowska. przez żandarmów niemieckich. Józef Wieczorek proboszcz parafii Pieniaki (także wieś i siedziba gminy). w 1912 r.1908.  (str.. dek. Baworów. Brody (archidiec. 43. lwowska. Czortków. 40. dek. Krasne pow. dek. 26. 239) Ks. Rozstrzelany w więzieniu. pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec. Stanisław Szczepankiewicz ur. dek. Kociubińce.1943 r. Kopczyńce (archidiec. przez UPA współdziałającą z oddziałem SS-Galizien 30. parafia Tłuste Miasto. dek.. i gm. lwowska. 359) Ks. Majdan.07. dek. pow. Uprowadzony i zamordowany po torturach przez bojówkę UPA 02. Józef Pikota ur. Aż do swojej śmierci nie chciał opuścić swoich wiernych. Florian Toporowski ur. pow. Sokołówka. Zamordowany przez banderowców dnia 20. Józef Rupnicki ur. Busk). w 1914 r. zwłok nie odnaleziono. lwowska.01. Jan Walniczek ur. w Nowosiółce Biskupiej. administrator parafii Byczkowce pow. dek. dek. Józef Szady ur. Skałat. W 1909 r. Podwołoczyska pow.1941 r. Złoczów (archidiec. 48) Ks Józef Turkiewicz proboszcz par. proboszcz parafii..1944 r. gm. 84) Ks.*  (str. Busk). administrator par. Skonał po wielogodzinnych mękach po wbiciu mu kilku gwoździ w głowę. par. 146) Ks. emerytowany katecheta gimnazjum w Trembowli. 45.. 38. Złoczów). pow. Walenty Puchała ur..1943 koło wsi Szypowce. zwłoki znaleziono na cmentarzu w Litiatynie. dek. lwowska. i gm. lwowska. Tarnopol (archidiec.1944 r.06. w 1894 r.09 1943 r. prawdopodobnie wywołany i zabity przez OUN-owca. Stanisław Wilkoński ur w 1877 r. par. ur. Bronisław Majka ur. Tarnopol). 158) Ks.1944. dek. 36. administrator parafii Pieniaki. Wojciech Rogowski ur. 32.09. Jan Wiszniewski (Wiszniowski) ur. parafia i gm. pow. w 1913 r. miasteczko.. Leon Perucki wikary. Czortków).03. W niedzielę 05.08. lwowska. którzy wyjechać na Zachód nie mogą”. wieś.. 42. w 1906 r.02. lwowska. Szkodzińskim) koło wsi Szypowce przez banderowców. w 1874 r. w 1887 r. Brody (archidiec. wikary.*  (str. Litiatyn pow. par. wikariusz par. 130 131 . Zamordowany przez banderowców w noc wigilijną 1944 r. gm. pow. 459) Ks. proboszcz par. Kujdanów. Skałat).07.*  (str. Jazłowiec). Płuhów. Monasterzyska. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich po bestialskich torturach 07.02. 44. lwowska. Złoczów (archidiec. Brody) w dniach 12-16. i gmina Podhorce.*  (str. Jazłowiec). pow. lwowska. Brzeżany). zamordowany w Podkamieniu pow. Buczacz (archidiec. Wieś i gm.*  (str.. 369) Ks. katecheta z par. 507) Ksiądz NN. wraz z 80 parafianami 41. dek. lwowska. Czortków). gm. Zaleszczyki (archidiec. lwowska. Jan Szewczyk ur. i gm. lwowska. Włodzimierz Siekierski wikariusz parafii Koszlaki (także siedziba gminy). wieś. 88) Brat Kryspin Karol Rogowski ur. Borszczów. wikariusz par.02. Wieś Żeżawa. 39. Radziechów (archidiec..06. Złoczów (archidiec. pow. 35. wieś. w 1912 r. Zamordowany podczas napadu UPA w 1944 r.*  (str. par. lwowska. proboszcz. 443) Ks.* (str.1944 r. 28. dek. B. wieś. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1942 r. Jazłowiec).23. par. Podhajce). Zamordowany przez bojówkę UPA 13/14. 37. Kopczyńce. Kopczyńce (archidiec. pow. pow.11. zginął około 26. Józef Suszczyński ur. 24. dek. 29. Zamordowany przez banderowców 16.

dek. NN. łucka. redaktor Życia Katolickiego w Łucku.1943 przez nacjonalistów ukraińskich z parafii Stężarzyce. współpracowała ze swoją rodzoną siostrą Anną w prowadzeniu sierocińca i uduszona wraz z nią tego samego dnia 02. Czerwonogród. SiS str. Tesłuchów. dek.*  (str. księdza Jana Bieńko we wsi Bucniów. Powrócił do Łucka i tam z doniesienia policji ukraińskiej został aresztowany przez gestapo i zesłany do obozu koncentracyjnego Gross Rosen. ale po kilku tygodniach zwolniony.* (  str. wieś i par. Kubów 2008). 5.106) Ks kapelan WP. proboszcz parafii Zabłoćce. Kostopol (diec. 457). w czasie wojny pełnił posługę duszpasterską w Mikuliczynie. 286) Ks. i gm. Skałat) zamordowana 02. Od 1939 do 1941 r. pow. (Zabołotce) pow. SiS 106) Ks. lwowskiej. 7.. podczas mszy św. pow. pow.. dawny wikariusz we wsi Gliniany. 323) Ks. 6. Pauszówka. Koszlaki pow. lwowska. lwowska.1939 r. stanisławowskie. lwowska.*  (str. pow. dek. zamordowany wraz z 76 parafianami przez nacjonalistów ukraińskich 11. Zbaraż) w czerwcu 1941 r.*  (str.02. aresztowany przez policję ukraińską na 132 133 . pow. w 1905 r. i gm. gm. wieś Nyrków par. Pauszówka. Kubów 2008) 48. w 1915 r. Czortków (archidiec.1903 r. Michał Dąbrowski ur. Zamordowana przez banderowców w latach 1944-45. w 1869 r. Karol Baran ur. Trembowla (archidiec.. 55. 2.*  (str. Tarnopol. 47. Maria Wanda Szembek (Rosalia Laetitia) –patrz woj. 56. przez UPA . Czortków (archidiec.*  Ks. 49*. Drohiczówka. Klara Linowska. Jazłowiec). wieś..1943 r. przez nacjonalistów ukraińskich. Szczurowice. dekanatu i gm. Matylda Stefania Anna Ustyanowicz (siostra Zofia)– patrz woj.02. pow. dek.  (str.1944 r. Razem z nim zginęło kilkoro parafian. Beresteczko. . Zamordowana przez UPA 17. 402) S.*  (str. w 1875 r.1945 r. zamordowany w maju 1943 r.1944 r.07. Szambelan jego Świętobliwości. pow. Włodzimierz Wołyński (diec. wrzucony do studni i zasypany kamieniami. Zaleszczyki (archidiec. 440) S. Brody). powiat Radziechów (archidiec. Franciszek Ciesielski ur. proboszcz parafii Łysin.. Anna Żarkowska lat 62 służebniczka starowiejska prowadząca sierociniec w Hnilicach Wielkich par. Józefa Kopaczyńska. w której mieszkał. 54. 848) Ks. Równe). Stanisław Władyka z Opryłowiec zginął w Netrebie (pow.* (  str. lwowska.. Jazłowiec) Wywieziona do lasu przez UPA i tam zamordowana 17. był w nowicjacie Zakonu Karmelitów Bosych.12. proboszcz parafii Korytnica.02.1944 r..1944 wraz z siostrą Anastazją Bartosz. KS) Ks. przez policjantów ukraińskich w Wołkowyjach.. Drohiczówka pow. przez nacjonalistów ukraińskich Województwo wołyńskie (patrz także DP) 1... Buczacz (archidiec. zamordowana przez banderowców w Czerwonogrodzie 2/3. administrator par. Zastrzelona w kościele 16.*  (str.  (SP) Ks. Siostry zakonne 50.44 r. lwowska. w 1887 r. Jan Witek ur. razem z 308 Polakami. w 1902 r. gm.10. S. Został aresztowany przez gestapo w 1943 r. Henryka Bronikowska. Trembowla).. Zginęła razem z nim także jego gospodyni. 57. w archidiec. w 1924 r.11. Delatyn. prefekt w Równem 1935 . Zamordowany przez banderowców 13. Ludwika Biegalska. S. Jazłowiec). wieś i par. 4. 193) S. dek. proboszcz par. 3. łucka. siedziba parafii. dek. 58.04. Beata Kogut Parafia i wieś oraz gmina Petlikowce Stare. Czerwonogród. Amelia Witolda Borkowska ur.07..*  (str. dek. szarytka zamordowana 12. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w okresie między 17 a 20 września między wsiami Byczki a Potokiem. Podhajce). 166) S. Włodzimierz Wołyński).*  (SP). proboszcz parafii w Berdyczowie. ur. zamordowana w Czerwonogrodzie 2/3. Władysław Żygiel ur. wieś Nyrków par. 53.. wieś. 52. Został przerżniety piłą w korycie z desek.11. stanisławowskie. Podhajce (archidiec.43. w 1891 r. pochowany w Wiśniowcu Nowym w jednej z mogił zbiorowych.46. gm. dek.S. łucka.70. Józef Aleksandrowicz ur.1944 r.*  (KS) B. Przemyślany. pow. par.  (DP) Ks Jan Budkiewicz ur. Jerzy Cimiński ur. pow. Włodzimierz Wołyński) uprowadzony 12. Aresztowany przez policję ukraińską 3 dni był trzymany w piwnicy w Mikuliczynie i przekazany do Stanisławowa do więzienia. lwowska. w czasie powrotu na plebanię zamordowany przez banderowców. par. Połowce. dek.*  (SP.Kubów (2008) wspomina o zamordowaniu 15. Dubno. lat ok.*  (SP.. par. Zbaraż (arcidiec. Antonina Helena Żarkowska lat 51. 26. gdzie zginął 16 lub 17. Zygmunt Chmielnicki ur.1944 we wsi Okno (pow.1945 r. pow.1944 r. lwowska. gdzie umarł na tyfus.  (KS) Ks. gm.*  (SP. Janów. Brzeżany wraz z 30 osobową grupą żołnierzy Wojska Polskiego. Deraźne. Jazłowiec). pow. Zaleszczyki (archidiec.07.. Gliniany miasto. 193) Anastazja Izmaela Bartosz ur. 51. lwowska. 440) S. Włodzimierz Wołyński (diec. Wiadomość wymaga dalszego sprawdzenia.1944 wraz z wieloma innymi osobami. dek. Bieniawa. Skałat) (źródło: W.01. zamordowany przez bojówki OUN ( źródło: W. przez dwóch członków SS-Galizien i kilku cywilnych nacjonalistów ukraińskich. dek.  S.. dek. w 1878 r. Podhajce).04. w 1915 r... dek. DP.02. Połowce.01. prałat kapituły kolegiackiej. lwowska. .S. w 1882 r. pow. gm. zamordowany w klasztorze przez UPA 20.

1917.1939 r. Bolesław Szawłowski ur.1943 r. zastrzelony przez Ukraińców 16. Jeziorany Ławrowskie pow. Włodzimierz Wołyński (diec. dek. gdy wdarli się podstępnie do klasztoru i dokonali rzezi uciekinierów tam się chroniących.* (SP) Ks.471-475) B. Beresteczko) wraz z ks. pow. Dubno (diec. Sarny). Inocenty Wacław Majewski ur. w r. Jan Kotwicki ur. Władysław Wielebnowski ur.1944 r.*  (SiS-str. dek. 11. Beresteczko). proboszcz parafii Ostrówki pow. Łuck. gm.*  (SP) Ks. dek. wraz z proboszczem i co najmniej 476 parafianami. bestialsko zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30. gdy odbywała się msza św. łucka.*  (SP. proboszcz par. przez UPA podczas rzezi całej wsi. zamordowany 20/21. oblat. pow. przemyska (według innej wersji ranny śmiertelnie w czasie walk frontowych) Wobec niepewnych danych nie włączony do wyliczeń. 13. Łuck. proboszcz par. pow. aresztowany z poduszczenia ukraińskich nacjonalistów i stracony przez Niemców 08.(KS) Ks. Łuck. proboszcz par. dek. 1896. Hieronim Szczerbicki.. Jerzym Cimińskim. Krzemieniec). proboszcz par. Wrodarczyk leczył także zarówno Polaków jak i Ukraińców. Po porwaniu przez nacjonalistów ukraińskich z kościoła 07. 21.01. kpt. od niemowląt do starców. zamordowany 19. Stanisław Dobrzański ur. Dubno (diec.09. Krzemieniec (diec.08. Stanisław Grzesiak ur. 20.1944 w Porycku. Ks. Włodzimierz Wołyński. Wielka pobożność i charyzma księdza Wrodarczyka sprawiły liczne samorzutne zmiany wyznania z prawosławia na katolicyzm. Łuck.. dek. 14. w Równem. w 1893 r. proboszcz par. zamordowany wraz z ok. dek. Ks. 1884. Jan Cyprian od św. Michał Grodzicki (Grobicki) ur. przez nacjonalistów ukraińskich w okolicach Jarosławia. Stanisław Fijałkowski ur.1943 r. O. w 1900 r. Włodzimierz Wołyński.*  (SP. przechowywany potajemnie przez popa ukraińskiego Szelesta.* (  SP) Ks. IZ. Kowel (diec. Grzybowica. Piotr Walczak ur w r. przez nacjonalistów ukraińskich. w 1904 r. przez kilku miejscowych ukraińskich nacjonalistów. 200 parafianami 11. W naszym spisie informacja o nim wykazana jako nie pewna. gm. Łuck (diec. Poczajów Nowy. pow. głównie uchodźcami z okolicy. łucka. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w Chrynowie (diec. zmarł w obozie koncentracyjnym w Dachau w 1942 r. rez. Józef Śliwa ur.04. 19. 9*  (SiS. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w czasie niedzielnej mszy św. Poryck. w 1895 r. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich latem 1943 r.1942 r. DP) Ks. na Śląsku. zastrzelony 17. osiadł na gospodarstwie w kolonii Feliksów. w 1909 r.08. 1899. Wielick.02. Włodzimierz Wołyński) ciężko ranny 11.09. proboszcz par. proboszcz par. Wyszogródek (Wyżgródek).. we wsi Połonka.. dek. Kowel) zamordowany 19. Szawłowskiego. pow. 10. odnaleziony przez UPA i zamordowany kilka dni później. katecheta emeryt. DP) Ks. z zakonu w Niepokalanowie. Włodzimierz Wołyński). Luboml). Luboml (diec. Dubno). i dek. Radów. SiS 477) Ks. Zamordowany 30. został z donosu miejscowych Ukraińców. w r. 22. Krzemieniec). został zatrzymany i zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 17. 1902.*  (KS) B. przez nacjonalistów ukraińskich koło Wołkowyi (diec. łucka dek. pow. .. którzy to wskazali na Polaków jako na komunistów. w 1905 r. łucka. zamordowany w maju 1943 r.(KS. Tesłuhów i pełniący obowiązki proboszcza parafii Łysin.07. Kazimierz Świerzewski ur..1900. proboszcz par. Dubno. Stefan Iwanicki. Łuck.*  (SP) Ks. przebywający u rodziny w parafii Ostrówki w pow. proboszcz parafii Chynów. 12. 134 135 . 18. łucka. 763-767.skutek prowokacji ukraińskich (rozrzucanie ulotek antyniemieckich przed kościołem). w 1905 r.1943 w grupie kilkunastu osób .12.(KS. Krzemieniec (patrz woj. 23. wraz z kilkuset uciekinierami z okolicy podczas napadu banderowców na klasztor. Jarosław. diec. przekazany do gestapo. pomagał też ukrywającym się Żydom. proboszcz par. Wraz z nim zginęło co najmniej 476 osób. pow. Krzemieniec. pow. pow. jako rzekomy szpieg niemiecki zastrzelony przez wycofujących się żołnierzy sowieckich (inna wersja – gdy stanął w obronie napastowanych parafianek). Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich wraz ze 150 Polakami zgromadzonymi w kościele. pow. KS 124-127) Ks. łucka. łucka. pow. SiS str. Luboml.02.02. Sarny (diec. w r. ur. Boremel.Sylwestra Gleczman OCD ur. SiS 106) Ks. gdy podczas ewakuacji ludności z kolonii Skurcze poszedł do kościoła pomodlić się za ks. Mełnica. Konstanty Turzański ur w r.03. 16. SP) Ks. 1910. w 1898 r. Nieświcz.*  (SiS. 15.1943 r. łucka. łucka. pow. Kamil od św. w 1908 r. pow. ur w r. pow.*  (KS) Ks. Michała Lasoń OCD z Zakonu Karmelitów Bosych w Wiśniowcu Nowym. pow. tarnopolskie) .1943 r.1944 r. uciekając przed Niemcami w 1939 r. 8.  (SP). Mordercami byli członkowie UPA i bojówki OUN-Melnykowców „Worona”. 17. proboszcz par. Zofiówka pow. dek.  (KS) Ks. pow.1939 r. pow. dek. Okopy. 899) Ks. Skurcze. Krzemieniec).  (SP) Ks.*  (SP. gm. Z donosu policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo w 1941 r.1943 r. zamordowany około 21. zamordowany w 1946 r. Krzemieniec (diec. w 1909 r. proboszcz par.przedstawicieli miejscowej inteligencji przez ekspedycję karną złożoną z Niemców i policjantów ukraińskich. łucka. dek. Ludwik Wrodarczyk OMI urodzony w 1907 r. O. . pełnił obowiązki proboszcza par. Stanisław Gałecki ur.*  (SP) Brat Józef Harmata ur. na terenie powiatu Włodzimierz Wołyński.1943 r. łucka. z klasztoru karmelitów bosych w Wiśniowcu Nowym.07.

2. 7*. Trembowla.743) Ks. Przemyśl. 2. pow. Ukrainiec ze wsi Strusów. za to.*  (str. Cytat z listu siostry Zenony z Jarosławia. Uprowadzony w październiku 1943 r.*  (KS) Dwaj zakonnicy Bazylianie. Jaworów. gm. w dzień swoich urodzin za to.*  (str. Jaworów) zamordowany 10. pow. Śliwnica. że brał udział w pogrzebie ofiar napadu banderowców i potępiał mordy na Polakach 6. 714) Ks.01. 351) Ks.*  (Niedz.*  (str. Szczerba z Chrusna pow. Tłumacz został zamordowany za to. Kamień Koszyrski. przez nacjonalistów ukraińskich „za zdradę Ukrainy”. gm. 3. 694) Ks. że jest oficerem Wojska Polskiego i ZWZ. 692) Ks. Śliwiński (imię nieznane). Tłumacz został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w styczniu 1945 r. pow.117) Ks Iwan Doruk proboszcz w Choroście Starym. w 1885 r..1944 przez bojówkarzy SB OUN i UPA za pomoc świadczoną Polakom i publiczne potępianie zbrodni popełnianych przez UPA na Polakach. Ukrainiec z mieszanej rodziny. 4. piętnując tę straszną zbrodnię (napad na klasztor i wymordowanie sióstr zakonnych – przyp. Kuty.487) Ks. Wołoszczuk (imię nieznane) lat 41 ze wsi Hostów. Województwo poleskie 1-2. Przemyśl. Tereszkun (imię nieznane) ze wsi Zubrzec. Ukrainiec proboszcz unicki ze wsi Urłów.*  (str. wikariusz unicki. 3. Ksiądz potępiał w swych kazaniach zbrodnie dokonywane przez UPA. Województwo stanisławowskie 1. pow.04. pow. Otrzymał pośmiertnie medal „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata” z Instytutu Yad Vashem za pomoc dla Żydów.  (Niedz. Został zamordowany przez bojówkarzy UPA 14. Tarnowica Polna.416) Ks. gm. pow.*  (Na Rubieży 104/2009 str. że przeciwstawiał się mordom. Ukraińcy. 177) Ks NN z Trościańca. Baka (imię nieznane). pow. ze wsi Tudiów. Zubrzec. Cieszanów.*  (str. Michał Tełep ur.*  (str. Szutowa pow. Anatol Majkowski ze wsi Worona. Zborów zostal zamordowany w listopadzie 1943 r. Ksiądz został wysiedlony w 1940 r. był najpierw w sąsiedniej wsi Karpiłówka torturowany w domu dwu sióstr Ukrainek i następnie zabity. Podczas napadu bandy UPA 09. na ich prośbę ( bo nie było księdza rzymskokatolickiego).*  (SP) Ks. proboszcz par. Antoni Ślusarczyk. która była w zaawansowanej ciąży i parafiankę Piwowarczuk za krytykę tego mordu 4. Duchowni greckokatoliccy Województwo lwowskie 1. gdzie zamordowano 54 osoby i spalono większość budynków. za to.podczas napadu na wieś Okopy. że pożyczył zagrożonemu Polakowi sutannę i kapelusz. zamordowany w lutym-marcu 1944 r. gm Zborów. Dolina. że potępiał zbrodnie UPA i odmówił współpracy z UPA. Aleksandria pow. za sprzyjanie Polakom. aby ten mógł w tym przebraniu uciec do polskiej wsi. Równe na Wołyniu. Roman Kruszelnyćkyj proboszcz parafii greckokatolickiej Bonów w powiecie Jaworów (diec.05. Ukrainiec ze wsi Lubliniec Stary. 290) Ks. córka i kilkanaście innych osób.1945 r. NN (wiadomość niepewna) z Niżniowa: ”Podobno ksiądz ruski wystąpił śmiało. Peter Seńczuk z Rudnik pow. przemyska. Rachiń. pow. 6. że jawnie na kazaniach potępiał mordowanie Polaków przez banderowców. pow. Zamordowany tam przy ołtarzu w czasie odprawiania mszy św. Wrodarczyk. lwowski został zarąbany siekierą w 1945 lub 1946 r. nie chcąc wstępować do UPA kryli się po lasach wraz z Polakami. 5. autora) za co został przez banderowców ukrzyżowany”. Piotr Wójtowych (Wujtowycz?) ur. dla Polaków. zostali zamordowani razem z ok. 659) Ks. 4. parafia Nehrybka pow. gdzie często działał ks. Kosów Huculski został zamordowany wraz z synem przez SB-OUN w marcu 1944 r. Ukraińcy z sąsiedniej wsi Netreba. Po zagładzie sąsiedniej Huty Pieniackiej wzywał z ambony wiernych do opamiętania i został za to zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich. proboszcz parafii Rogóźno. 489) Ks. w 1874 r.726) Ks. Tłumacz został zamordowany przez banderowców w marcu 1946 r. za to. 180) Ks. gm Strusów. Komenda Obszaru Lwów. gm.Lubaczów został zamordowany na początku 1945 r. zamordowany wraz z rodziną (4 osoby) przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec kwietnia 1944 r. gmina Markowce. o którym nie wiedział. za to. Województwo tarnopolskie 1.*  (str.*  (str. że przeszedł na prawosławie. przez banderowców 136 137 . gm.*  (KS) Ks. pow. Śniatyń został zamordowany przez SB-OUN za przechowywanie przez rok Leona Zakrzewskiego. Zginęły także jego żona. Kuty Stare. za ”przeciwdziałanie rezuństwu” według meldunku AK. Była to kara za publiczne potępienie napadu banderowców na Pyszówkę.. przez bojówkarzy SB-OUN. Buczacz został zamordowany w pierwszej połowie 1945 r. Jego żonę Polkę w zaawansowanej ciąży zakłuto bagnetami. Panasiuk (imię nieznane).*  (str. 200 Polakami. 5. 2.*  (str.*  (str. Dymitr Ursynowicz lat 27 ze wsi Gruszka gmina Olesza. par. dek.27) Ks. przez Sowietów wraz z parafianami do gm. parafia Lubieszów..*  (str. gm.1944 r. pow. NN. Zamordowano również jego żonę. przez nacjonalistów ukraińskich i utopiony w rzece Seret.. 3.

5-6. gm. pow. za to.*  (KS) Pop NN. Serafin Horosiewycz ur. Tarnopol. . NN. 1943. przyjaźnił się z polskim księdzem z Sienkiewiczówki. łucka. Józef Gaducewicz proboszcz parafii obrządku wschodniego w Kuśkowcach Wielkich. ponieważ nawoływał do zaniechania tego napadu (zemsta na niewinnym księdzu za swoją złą decyzję?) 138 139 . na kazaniu w cerkwi wołał: to nie jest żadne wojsko. parafia Bełżec. pow. Upowcy zamordowali miejscowego duchownego prawosławnego z żoną za odmowę poświęcenia krzyża na kopcu. że w kazaniach swoich nawoływał do zaprzestania mordów i przelewania krwi chrześcijańskiej. Zborów został zamordowany w lipcu 1943 r. Wiadomość do sprawdzenia. wołyńskie. 1. 5. Został zamordowany za to.*  (SiS str. Za to dostał wyrok śmierci. Pop NN. pow.*  (KS) Ks. Łuck. Nowy Staw. Wiadomość do sprawdzenia. Dubno został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich ponieważ odmówił święcenia noży. 7. Kruszyński (brak dokładniejszych danych) został zabity za potępianie mordowania Polaków (żródło: Woczeja. rzymskokatolicki Ireneusz Kmiecik. parafia Krzemieniec i jego sekretarz protojerej* Fiodor Jurkewycz zostali zamordowani w czasie drogi do Równego przez bojówkę SB-OUN i UPA. Żabcze. woj. 577) Pop NN. Zamordowany w lipcu 1943 r. pow. że odmówił osobistego udziału w przygotowaniach do mordowania Polaków. NN z pow.Ks. Zborów. że po masowym mordzie na Polakach w Milnie.Pop NN z Kaszówki. 97) Pop Fiłyp Borećkyj (Fiłyb Boryćkyj?) Wieś Drańcza Polska gm. . że potępiał w swoich kazaniach zbrodnie UPA dokonywane na Wołyniu i nawoływał do zgody. str. że odmówił współpracy z UPA i potępiał zbrodnie dokonywane przez UPA. Proboszcz krytycznie oceniał działalność nacjonalistów ukraińskich. gm. który był sygnałem do mordowania Polaków. NN. żywcem spalony przez nacjonalistów ukraińskich w cerkwi w Żabczu wraz z 4 Polakami. że arcybiskup Hromadśkyj oficjalnie potępiał zbrodnie dokonywane na Polakach przez UPA. proboszcz par. 992/993). Milno osiedle Podliski. gm. Dederkały.. że nie przyjął do cerkwi „wici chlebowych” wzywających do mordowania Polaków. wołyńskie został powieszony za sprzyjanie ludności polskiej 2-3. Łuck. zamordowany w listopadzie 1944 r. woj. par. Krzemieniec zamordowany wraz ze swoją żoną przez bojówkę UPA za to. że na jednym z kazań potępił zbrodnie UPA dokonywane na Polakach. 9. który wykonano. 8. pow. 1900.*  (SiS. pow. przez nacjonalistów ukraińskich za to. przez bojówkarzy UPA za to. NN par.Ks.*  (SK¸ SiS 1159-1160) Pop Fiodor Cichoćkyj senior i jego syn pop Fiodor Cichoćkyj junior. Krzeminiec.**  (KS) Arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej patriarchatu moskiewskiego.* (  SP) Ks. 4. . par. pow.*  (KS) Pop NN par.Dubno. został w kwietniu 1944 r. zostali zamordowani przez bojówkarzy SB OUN za publiczne potępienie działalności członków UPA i odmowę święcenia ich broni przeznaczonej do mordowania. Beresteczko).za to. został zamordowany pod koniec 1942 r. przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. SiS 403) Pop Czerwynśkyj.* (  SP) Ks. Następnego dnia znaleziono go martwego. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. Baszuki. których ukrywał. gm. Upowcy zamordowali go po klęsce napadu na Przebraże. 8*  (872) Alumn greckokatolicki NN ze wsi Laskowce. gm. (źródło: Woczeja 2011).* (  SK. Wiadomość do sprawdzenia. pow Zdołbunów. (str. Gdy nie miał kto pochować zamordowanych dokonał tego ks. to plugawa banda. Krzemieniec (diec. która nigdy nie zbuduje żadnej Ukrainy. w którym zginęło ponad 50 osób. przez SB-OUN za potępianie mordów dokonywanych na Polakach (źródło: Woczeja. 2011).*  (KS) Ks. Kołki. Wieś Nowomylsk (Mylsk Nowy). Wieś Rudniki. Pełcza. . Razem z nim zamordowano 8 osób narodowości ukraińskiej. gm. pow. Wiadomość do sprawdzenia. pow Kowel zamordowany wraz z rodziną za odmowę święcenia noży. Łuck (diec. Załoźce pow. parafia Kowel.*  (KS) Ks. Zdołbica. Powodem morderstwa było to. 6. (źródło Woczeja 2011). w tym jego siostrę i dwoje krewnych. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w r. który żył w przyjaźni z zamordowanym księdzem. 3. dzięki czemu ksiądz uniknął śmierci. 2011). Jankowce. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA w kwietniu 1944 r. 7. Czerniechów. par. przez bojówkarzy UPA za to. łucka. Mifond Medwedew wysiedlony przez Sowietów do Antonówki Szepelskiej. Duchowni prawosławni zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich (byli mordowani za krytykę ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA lub za pomoc udzieloną Polakom albo za odmowę współpracy z UPA).*  (KS). Syn popa był członkiem bojówki UPA. Złoczów. pow.Pop Konoplanko z pow. Radziwiłlów pow. że nie chciał wstąpić do UPA. pow. dek. Dubno zamordowany we wrześniu 1943 r.481) Ks. dek. Trembowla. 2.*  (SiS. Otrzymał za to wyrok śmierci od UPA i musiał uciekać. 10. że uprzedził polskiego księdza Bolesława Murawskiego proboszcza rzymskokatolickiego w Pełczy o grożącym mu niebezpieczeństwie ze strony UPA. Województwo wołyńskie 1. Laskowce.

1943 r. aż zemdlał. ks. aż do końca wojny i później. Wielick.1912) uciekł w bieliźnie przez okno do sąsiedniej polskiej wsi (KS 344). do Zaleszczyk. gm. Skałat). ale on oprzytomniał i doczołgał się do wsi.09. zakonne gr-katol. zabijając 15 osób. nie mniej przeżył. dwóch braci zakonnych i jeden alumn a wśród duchownych prawosławnych jest arcybiskup (archiepiskop). 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. Kubów (2008) wymienia następujących księży z województwa tarnopolskiego. Antoni Adamiuk (późniejszy biskup) z Płauczy Małej (pow. Zawałów. Tabela 1. Wśród zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich duchownych greckokatolickich jest 23 księży. Buczacz). 2004 „Napieracz”) (Iwanówka pow. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2? W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba .11. Eugeniusz Półtorak (Rosochowiec.10. Władysław Michałkiewicz (Łoszniów. np. Ignacy Tokarczuk (późniejszy arcybiskup) i ks. pow. ks. ze względu na swój wiek nie mógł nadążyć i upadł. Banderowcy zamordowali ojca księdza . Franciszek Napierała (u Komańskiego i Siekierki. ks. Wyprowadzili z niej 12 osób ukrywających się tam. że umarł. 89) Ks. że potępił masowy mord we wsi Gaj. W sumie jest ich i tak bardzo dużo. kowalski. Równe został zamordowany za przechowywanie dzieci innego Ukraińca Iwana Gercela. Napastnicy podpalili zabudowania i wrzucili granaty do piwnicy gdzie ukryli się mieszkańcy i goście.*  (KS i SiS 397) Pop NN. wraz ze swoją rodziną i służącą za to. ks. pow. zamordowany we wrześniu 1943 r. pow. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna). cała UPA. pow. Podhajce bojówka UPA napadła na plebanię. pow. jednak według świadectwa działaczy melnykowskich zabito go za odmowę współpracy z UPA. Podhajce). (według Jankiewicza8a) Duchowni ogółem rzym.*  (Poliszczuk 2002.07. pow. We wsi Orzechowiec gm Kaczanówka.Skałat dnia 31. NN ze Szczekiczyna. Trembowla). Trembowla 13. We wsi Hleszczawa. Odmroził sobie palce u rąk i nóg. Trembowla). ks. W sumie zginęło z ręki nacjonalistów ukraińskich lub przy ich udziale 236 duchownych. Ksiądz Kasperski. pow. Mateusz Franków (Horodnica. Tam otrzymał opiekę lekarską i ocalał (KS 447). wieś Kaszówka. pow. dnia 13. Podhajce. Pozytywną a także negatywną rolę duchowieństwa greckokatolickiego i prawosławnego w czasie ludobójstwa omawia Woczeja (2011). pow. Kopczyńce). Iławce. gm. gm. Zostawili go myśląc zapewne. w rękach których ginął. Zaleszczyki: banderowcy wybili dziurę w murze plebani i tym sposobem dostali się do wnętrza. w której zamordowano ponad 600 osób i nawoływał do zaprzestania mordów. Międzyrzec. Ksiądz Kazimierz Solecki (ur. ksiądz Kazimierz Bartosiewicz ukrył się w śniegu i przeleżał tam wiele godzin. 140 141 . Jan Smutek (Tłusteńkie. uniknęli śmierci: Ks. który udzielał pomocy Polakom.43 bojówka SB-UPA napadła na plebanię w poszukiwaniu ks. obaj ze Złotnik (pow. prawie cudem. rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD. We wsi Zawałów (siedziba parafii i gminy). Kopczyńce). 12. pow. Podhajce). gdzie zajęli się nim parafianie i przewieźli. Kubów 2008). poprzez donos lub wspólne działanie: np. a zwłaszcza jej przywódcy współpracowali z Niemcami (Abwehra). NN (Żabińce.zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami. proboszcza Kowalczyka. ks. ks. na których były zamachy. przeziębił się i do końca życia nie odzyskał zdrowia. ks. Brzeżany). SiS 870) Biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj z Włodzimierza) zamordowany przez SB-OUN około 25. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD. ks. Nota bene. gm. Wilhelm Doroszyński. biskup (episkop) i 11 (+2?) popów prawosławnych.44 na plebanię napadła bojówka UPA.Wojciecha i żonę Wojciecha (KS 277). Oprawcy bili go kijami. Nie znalazłszy go zamordowali jego siostrzeńca Stanisława Rybickiego (KS 259). 13*  (Niedz.1943 banderowcy napadli na plebanię. pow. Wszystkich gnali do miejsca gdzie zamierzali ich zabić. Kopczyńce). Torturowali i zamordowali ojca księdza i macochę. Do tego spisu można dodać dalsze przykłady z tego samego wojewodztwa: We wsi Hnilicze.04. pow. Podam jeszcze opis losów księdza Teodora Kasperskiego ze wsi Winiatyńce pow. ale zdołali uniknąć śmierci. którzy. pow. Bronisław Mirecki (Hałuszyńce. Wspomnieć jeszcze należy o księżach rzymskokatolickich. na wpół przytomnego.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. Wymienieni duchowni na pewno nie są wszystkimi ofiarami zbrodni nacjonalistów ukraińskich i zapewne jeszcze do tej listy dojdą nowe nazwiska. Celestyn Rubaszewski (Petlikowce Stare. Ksiądz Kazimierz Białowąs mimo poparzeń zdołał uciec i schronić się w Trembowli (KS 397.

Sutanna umaczana we krwi. został ranny w czasie obrony plebani. Wyd. Niewiński. ks. SUOZUN. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach południowo-wschodnich. Płacili za to życiem lub ranami. Warszawa. Literatura Dębowska M. pow. SUOZUN i Wydawn. Ks.11. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. Poliszczuk W. 2004. Niedzielko R. Toronto. Siekierka S. Honorat Jedliński ze wsi Noworodycze był powieszony przez banderowców głową w dół. Kędzierzyn-Koźle. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Zbrodniczość OUN-UPA. Cz. W: Listowski W.. napadła bojowka OUN-UPA. Komański H. Cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Wrocław. Studia i materialy. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. 2008. W. Ludobójstwo dokonane na Polakach w województwie lwowskim. von borowiecky. Przemilczane ludobójstwo na Kresach. Siemaszko E. o ile nie dość wcześnie wyjechali. Toronto. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN i UPA. Zamordowali za to jego brata i siostrę (KS 363). Korman A. Gorzka prawda. Duchowieństwo diecezji łuckiej ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. Wydawn.. Dom był przygotowany do obrony.. żyli pod groźbą utraty życia (Wołczański 2005). Kraków. ks. i Siemaszko E. Szatko z Firlejowa (pow. Michał Damm (Bednarów. Kresowa Księga Sprawiedliwych. To nie zdrajcy! to bohaterowie! Czynili to pomimo braku wsparcia duchowego ze strony swojego najwyższego hierarchy metropolity Andreja Szeptyckiego (ostatni i jedyny list metropolity Andreja potępiający wyraźnie zbrodnie UPA do nikogo nie dotarł i nie jest znana żadna jego kopia. Na dom w Reniowie gdzie przebywał ks. 2010. Wydawn.II. 1995. Gorzka prawda. wprawdzie przeżył. Atla2. gdy ludobójstwo było w znacznym stopniu dokonane. Nakładem autora. Wołczański J. Wydaw. którzy w imię Chrystusa nie bali się narazić na śmierć siebie i często także swoje rodziny potępiając zbrodnie swoich współplemieńców oszalałych nacjonalizmem. 1939-1946. 2005. Warszawa. 2007. 2006. Komański H. Konieczny S. że zdradzają swój naród (a przecież to właśnie tymi księżmi naród ukraiński może się dzisiaj chlubić. 2004. 2007). Siekierka S. Lublin Isakowicz-Zaleski T. Wydawn.. Nakładem autora. 2007. 2008. 2008 a. Rohatyn).. Siekierka S. Nortom. Również w województwie tarnopolskim: Siostra Kryspina Waleria Cnota była ciężko ranna w czasie napadu na kościół w Petlikowcach Starych. przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. W województwie stanisławowskim prawie cudem uniknęli śmierci ks. Warszawa. Ks. Witold Kowalski z Kisielina. Komański S. Woczeja S. Ze wzgórza pod Krakowem. Wyd. Kraków. Poliszczuk W. Polihymnia. Toronto-Warszawa-Kijów. Czynili to mimo pomówień ze strony upowców. Ocalała dzięki żołnierzom niemieckim. Siemaszko W. prawie wszyscy kapłani na zagrożonym przez banderowców terenie. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. Listowski. został jednak kaleką. Męczenników za wiarę. Stanisławów).. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła Rzymsko-Katolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce Wschodniej. Wrocław. dopóki ci byli na miejscu. Stefan Zawadzki ze wsi Cumań. Szczególnie trzeba podkreślić bohaterstwo tych nielicznych księży greckokatolickich. między innymi miejscowi harcerze. Wrocław. pow. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. Są to tylko przykłady. 2002.. i sądzę zdaniem wielu Kresowian niejeden z wymienionych zamordowanych księży rzymskokatolickich i greckokatolickich byłby godzien wyniesienia na ołtarze (patrz Isakowicz-Zaleski 2008 b). Franciszek Kopeć (Demnia. ks. Instytut Pamięci Narodowej. 2000. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Wydanie III. Siekierka S. Duchowni katoliccy zamordowani w latach 1939-1946 przez nacjonalistów ukraińskich. został uratowany przez parafian (Siemaszko i Siemaszko 2000). Wrocław. 142 143 . Kubów W. Poliszczuk W.44 banderowcy zamierzali zabić księdza Szczepana Chabło. Wewnątrz budynku było kilkanaście osób samoobrony. 2008 b. więc ziemie kresowe dawnej Rzeczpospolitej Polskiej spłynęły krwią męczenników. Wydawn. Wrocław. W Chodaczkowie Wielkim 12. Nortom. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. nocą 2 lutego 1944 r. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymsko-katolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947. Różański E. Jastrzębski S. W województwie wołyńskim cudem uniknął śmierci ks. Wydawn. Głos Kresowian 29: 67-72. Isakowicz-Zaleski T. którzy ją zawieźli do szpitala (KS 166). Terroryzm na Podolu Zachodnim. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946.. 2011. która zmusiła napastników do ucieczki (KS 487). Był zresztą wysłany już po fakcie. 2006. Tak. dlatego. Warszawa. kapelan AK. Popek L. jedynie ustny przekaz). że mimo śmiertelnego zagrożenia nie chcieli opuścić swoich wiernych.. Wydawn. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów we Wrocławiu. Moim zdaniem. 2002 Nacjonalizm ukraiński w dokumentach cz. W: J. 2005. ale ksiądz zdołał się ukryć i ocalał. Ks. Komański H. Małe Wydawnictwo. Na odgłos strzelaniny przyszła odsiecz z Załoziec (samoobrona złożona z członków „Szarych Szeregów”. w Warszawie). tom 12. Nakładem autora. Wrocław. Franciszek Bajer. (spons. Popek L. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian” Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. (około 2007). Nortom. Ks. Żydaczów) (Siekierka i in.. nacjonaliści ukraińscy poderżnęli mu gardło. Materiały Źródłowe. I. Bulzacki K.

lub też bali się świadczyć. i E. gdzie mieszkali Polacy brakuje danych. Przez długi czas po zakończeniu walk w r. czy nie przez Armię Krajową (AK). tak. Jest oczywiste. że np. gdyż była to wówczas jedyna możliwa legalna forma obrony. Inny nienacjonalistyczny historyk ukraiński Poliszczuk obliczał liczbę polskich ofiar tego ludobójstwa na 120 tysięcy7. oparte na ogromnym materiale źródłowym1-5. Ukraiński badacz Masłowśkyj (nie nacjonalista) obliczał straty osobowe Polaków spowodowane przez nacjonalistów ukraińskich na 60 – 70 tysięcy na Wołyniu i 140 – 150 tysięcy w „Galicji” (czyli w Małopolsce Wschodniej). stających w obronie napadanych. także członkowie Istriebitielnych Batalionów (IB) tworzonych głównie z młodzieży przez władze sowieckie. 5 podają liczbę szacunkową ofiar na około 185 tysięcy (patrz tab. zorganizowanych lub nie w AK. Nie mniej straty wojskowych wyłączyliśmy. w sumie 200 – 220 tysięcy ofiar6. z tym. znanych z nazwiska. Liczby poległych lub zamordowanych żołnierzy Wojska Polskiego odrodzonej Rzeczypospolitej w tym opracowaniu nie ujęto.napastnik nigdy nie może być uznany za ofiarę. na str. Dotychczas podawano bardzo rozbieżne dane dotyczące wielkości strat. Jeśli chodzi o to. czy domy – jest to stanowisko całkowicie niesłuszne . Ofiarami byli także żołnierze Wojska Polskiego walczący z bandami. iż jeszcze stale ukazują się nowe materiały lub istnieją stare nieopracowane. jest oczywiste. W licznych miejscowościach ludność była wymordowana do ostatniego człowieka. Leszek S. że jestem świadomy. Ukraińscy badacze o nacjonalistycznych tendencjach często nazywają ofiarami członków UPA. natomiast w dalszej kolumnie podano liczbę szacunkową polskich strat osobowych. kogo można uznać za ofiarę ludobójstwa. co w sumie czyni 75-91 tysięcy. Pani Siemaszko10 szacuje liczbę polskich ofiar ludobójstwa (bez Polesia) na 133 800. jakie formowały się w poszczególnych wsiach i miasteczkach (niezależnie od tego czy ich członkowie byli zorganizowani. natomiast straty w Małopolsce Wschodniej (Dzisiaj Zachodnia Ukraina) ocenia bardzo nisko. Siemaszkami1 dla Wołynia liczbę strat 50-60 tysięcy. podano liczbę znanych przypadków morderstw dokonanych na polskiej ludności cywilnej oraz na żołnierzach samoobrony.10. lub zostali schwytani. Wydzieliłem także zanotowane tam straty Wojska Polskiego. Kęsik13 podaje za W. że nie zachowali się świadkowie. więc trzeba ich wygonić lub wyrżnąć. ponieważ z wielu miejscowości. oddziałów ukraińskich w służbie niemieckiej: SS-Galizien i Nachtigall.1947. W następnej kolumnie podano liczbę zamordowanych.3-4 i oraz Jastrzębskiego5 przeliczyłem jeszcze raz i oddzieliłem ofiary narodowości polskiej od ofiar innych narodowości.Prof. że dane te są niepełne i jeszcze nadal zgłaszają się pominięci świadkowie. dopiero po 1989 roku zaczęto o nim więcej mówić i pisać1-5. a kogo nie. dr hab. Bataliony Chłopskie (BCh) lub inne podziemne organizacje militarne). czy IB. 1). Ponieważ ukazały się już obszerne publikacje dotyczące strat we wszystkich pięciu południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej. bo poumierali. Dane z książek Komańskiego i Siekierki2 i Siekierki i in. itd. Ukraińscy badacze o poglądach zbliżonych do nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę polskich ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana9).4 i Komańskiego i in2. a także straty poniesione na skutek działalności policji ukraińskiej (Ukrainische Hilfspolizei). gdy on to pisał nie było prac Siekierki i in3. gdyż to zagadnienie powinni opracować historycy wojskowi.4. Tą liczbą posługują się często polscy badacze i politycy8. że ofiarami są ludzie bezbronni mordowani za to. ludobójstwo to było na polecanie władz komunistycznych przemilczane. Podkreśla to Poliszczuk7. którzy zginęli w czasie napadów na polskie wsie. 144 145 . lub bardzo skąpo relacjonowane. W tablicy 1. Jankiewicz Straty ludności polskiej na Kresach południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich W czasie trwania II wojny światowej i kilka lat po niej ukraińscy nacjonaliści należący do OUN (Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów) i do jej ramienia zbrojnego UPA (Ukraińska Powstańcza Armia) rozpętali niesłychaną akcję ludobójczą na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej dążąc do stworzenia niezależnego państwa ukraińskiego. na 20-25 tysięcy. BCh. Kierowali się przy tym nieludzką zasadą „Ukraina musi być wolna od cudzoziemców”. jest już czas na bardziej precyzyjne podsumowanie. Osobno obliczono straty samoobron. są innej narodowości czy wiary niż mordercy. Dodaje do tego jeszcze 5-6 tysięcy osób zamordowanych na Lubelszczyźnie i Rzeszowszczyźnie. które pozwolą przedstawić liczbę strat polskich jeszcze bardziej precyzyjnie. jakie naród nasz poniósł przez zbrodniczą działalność nacjonalistów ukraińskich. Wtedy jednak. ofiarami są także członkowie samoobron. gdy przebywali u rodzin na urlopie. Siekierka i in. gdy byli mordowani po wzięciu do niewoli. albo też do świadków nie udało się dotrzeć.

którzy przeżyli getto i wojnę było już tylko 1689. Dla samego Lwowa dane te wynoszą według Littmana12a 150 – 160 tysięcy Żydów w 1941 r.274 17. za wyjątkiem tych. albo udzielali pomocy Polakom ostrzegając ich. Zapoczątkowane opracowanie Siekierki i Komańskiego15 nad Lubelszczyzną zapewne wkrótce te sprawy lepiej wyjaśni. a wiadomo. Siemaszko10.000 60. ukrywając itp. ludności wyznania mojżeszowego12). dalej.932 158. Straty wśród Żydów były ogromne.liczba miejscowości. Skorygowałem też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publ. niedobitków było tylko 10 – 15 tysięcy. weterynarze i inni.400 27.000 3. wiele mordów i „pacyfikacji” dokonywali Niemcy wspólnie z oddziałami SS-Galizien. z których te dane pochodziły . Nie wielu Żydom udało się trafić do radzieckiej lub żydowskiej partyzantki. (zapewne z wiadomością Niemców). Mordowano ich za pomoc udzielaną Polakom i itp. Siekierki i in.4) i było sporo miejscowości. którą analizowaliśmy1-5 wykazano śmierć 1675 Żydów (z tego 168 znanych z nazwiska). gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22.000 – 133. ale gdy weszła tam Armia Czerwona w 1944 r.4 ) zmniejszyłem o połowę.276 32. było tam 616 tys. z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy.6 %) i było wiele wsi gdzie nie mieszkali Polacy. Dla województwa wołyńskiego ten sposób liczenia nie mógł być stosowany.202 12. W literaturze. Na Lubelszczyźnie obok licznych zbrodni dokonywanych przez OUN-UPA.121 3. Poliszczuk11 ocenia liczbę Ukraińców zamordowanych przez OUN-UPA na 80. którą analizowaliśmy1-5 było dla wszystkich pięciu województw 2140 Ukraińców zamordowanych razem z Polakami. Bardzo rzadkie były przypadki ukrywania Żydów przez rodziny ukraińskie.000 3. Trzymano i pilnowano ich jak niewolników aż do momentu likwidacji.800 18.000 24. OUN-UPA mordowała.415 32. UPA mordowała ich wraz z rodzinami. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8) Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643 udokumentowane Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi.000** 7.522 38.dzielono liczbę ofiar udokumentowanych przez liczbę miejscowości. Byli to Żydzi ukrywający się w polskich rodzinach lub wspomagani przez Polaków i z nimi razem zgładzeni przez nacjonalistów ukraińskich (działających samodzielnie lub wspólnie z Niemcami). gdzie nie byłoby zarówno Polaków jak i Ukraińców.121 22. lwowskim i stanisławowskim wynosiła według spisu z 1931 roku 824 tysiące12. Wiedząc jak niewielu z nich się uratowało. Nie uwzględniono tu Żydów mordowanych masowo przez Niemców przy współudziale policji ukraińskiej przy likwidacji gett. Te zagadnienia omawia Prus w swojej książce „Holokaust po banderowsku”12.719 a . w każdym województwie obok miejscowości. którzy odmawiali współpracy z UPA lub wzbraniali się mordowania Polaków. Jastrzębskiego5. że najczęściej mieszkali tam Polacy. lwowskim i stanisławowskim była bardzo mieszana i nie łatwo było znaleźć miejscowość. Jastrzębskiego5 ze względu na nie pełne dane o szeregu wsi.121 45. nauczyciele. także Ukraińców. ale tych. 214 Rosjan (przeważnie uciekinierów z obozów jenieckich).otrzymano tym sposobem średnią liczbę ofiar na miejscowość. 540 tysięcy Żydów (według polskiego spisu ludności w 1931 r.800 10.960 4. Przyjęto więc liczbę 60. śmiało można oszacować straty Żydów na tych terenach na ponad 750 tysięcy. Dla województwa stanisławowskiego liczbę miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in. jak lekarze i czasem rzemieślnicy. nie tylko przy pilnowaniu gett i przy egzekucjach.000 185.urzędnicy sowieccy wójtowie. ** szacunek wg. istnieją także miejscowości.41a cza8 ska 3. Dotyczy to także południowo-wschodniej części Lubelszczyzny.000 47. z których brak danych. lub których ukryły polskie rodziny i mieli szczęście nie trafić pod upowski topór w czasie eksterminacji polskich wsi. W mordowaniu Żydów ściśle współpracowała z Niemcami policja ukraińska.755 22.18.113 60. b – liczba miejscowości. dla których takich danych brak.000 40.* Dane dla Polesia przyjąłem wg. Otrzymaną liczbę dodawano do liczby ofiar udokumentowanych. lub dokonywały ich.000 22. Wszystkim tym Ukraińcom należy się nasze najwyższe uznanie i wdzięczność. Sposób szacowania danych: jak wspomniano.803 15.240 15. mnożono tę liczbę przez liczbę miejscowości. 32 Romów i 74 Niemców. gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. zwłaszcza w województwach tarnopolskim. Littman12a podaje. którzy byli im potrzebni.928 15.4 (str. dla których są udokumentowane dane.000 za E. Liczba ludności żydowskiej w województwie wołyńskim i w byłych województwach tarnopolskim. gdyż tam liczba polskiej ludności była mała (16.600 3236 100.088 10.Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41. w których dokonano mordów. gdzie były mordy. którzy uciekli z Armią Czerwoną. Prócz tego było 343 zamordowanych wołyńskich Czechów. przysyłani przez sowiecki rząd. Także OUN-UPA likwidowała Żydów. Składały się na to wieki wspólnego gospodarowania i zasiedlania tych ziem po napadach tatarskich i później.600 60. ale i potem przy wyłapywaniu uciekinierów z gett.Tabela 1. Uratowali się tylko ci. Ludność. (z tej liczby znanych z nazwiska jest 942 osób). że w Galicji mieszkało w 1941 r. Karała śmiercią nawet za krytykę mordowania Polaków. W literaturze. ale w tej liczbie mieszczą się też Ukraińcy .000 osób. Dla każdego województwa osobno . Istnieje nawet książka im poświęcona16. Z kolei dla województwa lubelskiego przyjęto liczbę podaną przez S.5). same 146 147 .17 W zaokrągleniu daje to blisko 160 tysięcy ofiar polskiej narodowości.

Przypisy: 1. 1939-1946. często należących do AK. Pure soldiers or sinister legion. 2003. 10. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłum. 2011. 16. Warszawa. Dla Wołynia1 wykazano liczbę Polaków . Polska-Ukraina: trudne pytania. Milicjantów lub sokistów (Służba Ochrony Kolei) zginęło w walkach lub zostało zamordowanych 309. SUOZUN. Artykuły w czasopiśmie „Na rubieży” świadczą. IPN. Ludobójstwo. 7. Wyd. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. BCh lub IB. 1939-1945.. Wyd.. Wyd. dane dla Lubelszczyzny są włączone ale jeszcze nie pełne. Policja Ukraińska zamordowała . 2007. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. razem 2. 2012. Littman S. Ludobójstwo na Kresach południowo-wschodniej Polski w latach 1939-1946. autora. Wyd. Wyd. Black Rose Books. potem również nacjonaliści ukraińscy doświadczyli tego od Sowietów. Komański H. Wrocław. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. Montreal. czerwonka) oraz na skutek ran. Nortom. 13 Kęsik J. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska 12-24. Wyd.. 17 Jankiewicz L. 1939-1946. 11. Z tych wywiezionych ludzi z reguły nie wracało 1/3 do 1/2: głód. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańcza Armię. 3. że jeszcze przybywa materiałów dotyczących województw omawianych w tej pracy. Poliszczuk W. autora. Los jest mściwy. 2010. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. Warszawa 2. Wrocław. Siemaszko E. Nr. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Straty poniesione przez ludność polską na skutek działalności jednostek ukraińskich współpracujących z Niemcami w Małopolsce Wschodniej. Wrocław. Toronto. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów.1) 1369 Polaków 4743 Polaków 426 Polaków 4924 Polaków 11462 Polaków W czasie walk zginęło lub po prostu zostało zamordowanych 483 członków samoobron. Wrocław. Różański E. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery. Wrocław 2011. Wyd. 9. Nortom. Niemcy na skutek donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowali 4.A. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. Szawłowski R. Liczbę poległych obrońców wsi polskich podają dla Wołynia Siemaszko i Siemaszko1 jako 186 osób. Masłowśkyj W. 2002. 2004. 2001. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. von borowiecky. Tabela 2. tom I i II. Warszawa. Nieludzkie okrucieństwo z jakim były mordowane ofiary OUN-UPA było powodem dla którego prawnik. Wyd. Gorzka prawda . Niewiński J. Siemaszko E. Nortom. Biuletyn IPN. 2004. 2012. Policja Ukraińska wspólnie z formacjami niemieckimi zamordowała 3. 6. 2000. 2002. 2). 1939-1947. 06. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. 2. Siekierka S.. np. 14. Siekierka S. 2007. 4. Wrocław. zamarznięcia). 2007/2008. Warszawa. 12a. 318-344. z ukr. 12. 148 149 . Paź: Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. Tom pod redakcją R. Na Rubieży 120:43-58.ofiar zbrodni popełnionych wspólnie przez nacjonalistów ukraińskich i Niemców na 364 zabitych w czasie pacyfikacji osiedli oraz 452-459 zabitych przy innych działaniach. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. w układaniu list Polaków przeznaczonych do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. Oddziały SS-Galizien i Nachtigall zabiły same lub z Niemcami Razem (dane te mieszczą się w liczbach podanych w tabl. Wrocław. kalectwa i innych obrażeń.Korman A. Warszawa 15.2012 r.. Wyd: ŚZŻ AK. Wrocław. zwłaszcza województwa lubelskiego. The Ukrainian 14th Waffen-SS Division. Kury. 2008. samodzielnie 520 a wspólnie z OUN-UPA 849 Polaków. W: B. 8. Wyd. Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. Powiat Kraśnik. 2005.. 5. Siekierka S. zapalenia płuc.. str. 2006.S. mrozy i ciężka praca robiły swoje. Nortom. Komański H. profesor Szaniawski wydzielił dla takiego typu ludobójstwa osobną kategorię „ludobójstwo okrutne” genocidum atrox13. Nortom. Nie da się ująć w liczby strat poniesionych na skutek ukrywania się poza domem w chłodnej porze roku (przeziębienia. Komański H.. Wyd.. Bilans zbrodni. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. 1.). Wyd. Holokaust po banderowsku. Komański H. Nie ujęto tu Wołynia. (często komuniści ukraińscy przemieniali się natychmiast w nacjonalistów jak tylko weszli Niemcy). Niedzielko R. Siemaszko E. 18. Siekierka S. Jastrzębski S. Warszawa. lub inne jednostki ukraińskie na usługach niemieckich.I. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Bulzacki K. Komuniści i nacjonaliści ukraińscy współpracowali także z NKWD. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. 2001. Tom 9. Takie współdziałanie z Niemcami w eksterminacji Polaków miało miejsce także w innych województwach (tabl. Toronto. Poliszczuk W. jak też na skutek głodu i przeludnienia w miastach i związanych z tym chorób (tyfus plamisty i brzuszny. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. 2003.7-8 (116-117). Prus E. Siemaszko W.jednostki SS-Galizien czy też ukraińska policja.

Przeciwdziałając wywożeniu Ukraińców do USSR sotnie UPA niszczyły linie telefoniczne i kolejowe....VII.535 Tamże. 18 zostało rannych i 13 uprowadzonych zamordowano9. Według Obliczeń administracji państwowej na terenie Polski pozostało około 20 tys.. B. W liście swym pisał biskup Barda następująco: „Od szeregu miesięcy palą się wsie.według P. 2 Tamże zniszczenia (. Oddziały Wojska Polskiego oraz posterunki milicji. jakie w tym czasie było. Przesiedlenie Ukraińców do USRR zostało zakończone z uwagi na odmowę przyjmowania dalszych „repatriantów” z Polski do USRR. doskonale znających teren oraz posiadających dobrze zorganizowany wywiad.) życie (.. Rodziny polskich chłopów szukające możliwości spokojnego życia uciekały do większych polskich wiosek. miast i miasteczek oczekując na zwalczenie OUN-UPA przez wojsko i milicję. s. Od czerwca do końca 1946 toku było ich około 1501. której budynki były niszczone podobnie jak ich akta. 536 150 151 . praktycznie przestał istnieć.s.) szerzą dzieło 1 Z... W poukraińskich gospodarstwach nie mogli zamieszkać Polacy. Stosunki.wschodniej Polski przedstawiała się następująco. W skład przyszłej Ukrainy miały wejść według założeń OUN-UPA ziemie państwa polskiego: Chełmszczyzna..w lipcu 1946 roku . Mirczuk. Napadów o charakterze rabunkowym było znacznie więcej. Droga. Lubaczowie oddziały Wojska Polskiego nie były w stanie zwalczyć sotni UPA. z uwagi na trudności komunikacyjne oraz napady na przewożących do sklepów towary przemysłowe i żywnościowe. wyjeżdżali na ziemie zachodnie. uniemożliwiając w ten sposób normalne funkcjonowanie administracji samorządowej. których gospodarstwa zostały spalone przez upowców. z których uciekali nauczyciele obawiając się napadów bojówek UPA. Bardziej niecierpliwi.. W zasadzce zorganizowanej przez UPA zginęło 26 żołnierzy i oficerów.otrzymał biskup zapewnienie. KW PPR w Lublinie. Również w lipcu doszło do starcia między polskim oddziałem manewrowym. że w najbliższym czasie nastąpi tu poprawa bezpieczeństwa. Jarosławiu. Podlasie. w tym Polaków i Ukraińców odmawiających akceptacji dla działań OUN-UPA2. W..43. Marszałek Rola-Żymierski odpowiada na interpelację poselską Tamże. W odpowiedzi otrzymał pismo zapewniające go. Z. w Przemyślu. s. O pogarszającej się od początku 1946 roku sytuacji w południowo-wschodnich powiatach województwa lubelskiego pisze w swych sprawozdaniach KW PPR w Lublinie /APL. Szcześniak.). nie były w stanie zapobiec atakom UPA na polskich mieszkańców wsi oraz tych Ukraińców. a w przypadku ich ucieczki na inny teren. ludność traci mienie (. informacji.365-393. Mirczuka .1946 Tamże P. Często palono zabudowania i mordowano osiedlonych.. Wymienione i następne walki miały miejsce w kolejnych miesiącach na trochę mniejszą skalę10. Te koncepcje spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem ludności polskiej popierającej władze państwa polskiego takiego. Dotychczasowe próby nie zlokalizowały napaści ukraińskich. nr 27 z 7. Prasa przemyska opisywała zachowanie się UPA wobec rannych i zabitych żołnierzy następująco: „Bestialscy bandyci znęcali się w okrutny sposób nad zamordowanymi i rannymi masakrując tępymi narzędziami poszczególne części ciała7...184 A. Sotnie UPA potrafiły unikać otwartej walki z wojskiem wycofując się w inne tereny leśne tego rejonu. Podejmowały natomiast walkę w sytuacjach dla siebie korzystnych.s.Dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła” W drugiej połowie 1946 roku i na początku 1947 roku sytuacja na ziemiach południowo . schronienia oraz ochotników lub rekrutowanych w ramach poboru ukraińskich mężczyzn. których pogrzeb odbył się w Przemyślu 28 czerwca 1946 roku6. Ukraińców oraz rodzin mieszanych.poległo 8 żołnierzy nazwanych przez autora „bandytami” oraz 7 rannych. Nie ustawały też napady UPA na polskich mieszkańców poszczególnych miejscowości połączone z zabójstwami. Ukraińśka.. aby zechciał [on] zaradzić łaskawie opłakanym stosunkom3. Nadsanie i Łemkowszczyzna.według niepełnych danych . a handel wiejski. rozmieszczone w siedzibach gmin. Obietnice te nie przekładały się na poprawę sytuacji. Stacjonujące w Przemyślu.. przemyskiego i sanockiego4.. że najbliższym czasie nastąpi zdecydowana poprawa bezpieczeństwa na terenie powiatów: jarosławskiego.. Od czasu zakończenia wojny upłynął ponad rok. w czasie której . drogi itp. Szota. w czasie których poległo 15 żołnierzy 28 pp. a UPA. Uchylający się od wstępowania w szeregi UPA byli karani śmiercią..37 i inne/. Nie funkcjonowały też szkoły. a sytuacja na tym terenie nie uległa normalizacji.).s. W okresie tym zamordowano . Przykładem może być walka stoczona przez oddziały Wojska Polskiego w rejonie Fredropola. Coraz więcej wiosek było palonych. Napady i zabójstwa spowodowały interwencję biskupa rzymskokatolickiego w Przemyślu Franciszka Bardy do ministra Obrony Narodowej Michała Roli-Żymierskiego. Zwracam się z prośbą. które stanowiły oparcie dla działającej na tym terenie OUN-UPA dostarczając żywności.. sygn.1946. którzy byli przeciwni metodom walki stosowanej przez OUN-UPA. bo bandy systematycznie (. W odpowiedzi . Teczka: Korespondencja biskupa Franciszka Bardy Tamże Nowe Horyzonty nr 2 z 13. 24 lipca 1946 roku doszło do walki między Wojskiem Polskim a UPA w Berezowicach w powiecie sanockim. którzy zmarli w szpitalu8. Jeszcze wcześniej poseł z ramienia PSL do Krajowej Rady Narodowej Michał Głowacz z Żurawicy złożył interpelację5 w sprawie palenia przez UPA gospodarstw i morderstw dokonywanych na ludności cywilnej w powiecie przemyskim. Konieczny.). (.330 osób. 3 4 5 6 7 8 9 10 Archiwum Archidiecezji o ł. karano śmiercią ich rodziny.. Sanoku.01.

Toronto-Lwów 2004. nr 6/25 z 1997. Straty polskiej ludności cywilnej w wyniku działań ukraińskiej policji pomocniczej. SS Galizien i OUN-UPA (dane niepełne) Lubaczów Biała Podlaska Jarosław Przemyśl Brzozów Krosno Sanok Lesko Jasło Rok Gorlice W drugiej połowie 1946 roku działania wojska zostały udoskonalone i zaczęło ono odnosić sukcesy w walce z sotniami UPA. nr 1/7 z 1994 i inne oraz czasopismo Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 1482 1909 Źródło: Obliczono na podstawie: Z. utrudniały działalność UPA oraz powodowały zwątpienie ludności ukraińskiej w skuteczność i słuszność walki prowadzonej przeciwko państwu polskiemu i Polakom. red.XII 1945 1946 1947 Razem: 20 4 14 91 74 – 203 – – – – 12 6 18 270 56 51 318 63 7 765 Hrubieszów – – 54 – – – 54 Tomaszów Lub. że liczba ofiar służb mundurowych nie przekroczy 3 500 osób. a 1939 . Sukcesem wojska było wykrycie w rejonie Huty Brzuskiej .1943 1944 I . Polegała ona na przeczesywaniu niewielkimi oddziałami lasów i wiosek.XII 1945 1946 1947 Razem: 174 1 2 15 – 1 193 10 19 – – – – 29 168 888 77 279 64 6 95 1273 178 252 106 5 – – – 15 15 10 40 41 – – 7 – – 48 – – 4 – 3 – 7 85 – – 3 22 – 110 1467 3103 959 2143 1074 131 8877 Nowa taktyka wojska powodowała również wykrywanie bunkrów OUN-UPA. nr 29 z 1998. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. 40: Taktycznyj wigtynok UPA 27-j „Bastion”: Ljubacziwszczyna. Liczba ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego według ustaleń Ośrodka KARTA do maja 2000 roku Liczba szacunkowa wynikająca z badań Polska południowowschodnia straty polskie straty ukraińskie 6500 7500 b Liczba o ustalonych personaliach 5300 5800 Wprowadzono do bazy danych (osób) 2800 a 2000 1939 . 2001. a ponad 2200 żołnierzy WP. UPA.VII 1944 VIII . Tomasziwszczyna. Wrocław 2006 152 153 . Tabela 2. Badania wskazują.1943 1944 I . SKW polegli między innymi w walkach z WP i organami bezpieczeństwa oraz około 2000 ofiar represji i konfliktu polsko-ukraińskiego. Poticznyj. Wątpliwości te zmuszały OUN i Służbę Bezpieki do stosowania terroru wobec dezerterów i uchylających się od służby w UPA12. Rezultatem działań wojska w rejonie Sieniawy była likwidacja sotni „Kruka” oraz zniszczenie obozów leśnych UPA. 156. Są to członkowie OUN. np. 159 Liczba ta zawiera 315 osób cywilnych. s. 339 funkcjonariuszy MO i SB. ważniejszą nawet od władzy państwa nieakceptowanej przez większość społeczeństwa. nr 1/7 z 1994. Akcje Wojska Polskiego prowadzone w sezonie zimowym 1946/1947. Konieczny. Tabela 1. Przesiedlenie Ukraińców z Polski do USRR 1944-1946” oraz „Akcja „Wisła”. t. 2 – – 1 – – 3 170 161 249 222 215 27 233 645 286 272 237 16 196 31 41 547 157 35 – 10 3 121 101 14 249 – 15 – – 5 4 24 1044 1692 1007 Nowy Sącz Miejsc.VII 1944 VIII . w sąsiednich powiatach Włodawa Biłgoraj Zamość Chełm Rok Ogółem Źródło: Dokumentacja ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 40-tych XX wieku – sprawozdanie Ośrodka KARTA (w:) Polska-Ukraina: trudne pytania. W sprawozdaniu z grudnia 1946 roku Odcinka Taktycznego „Bastion” omówiono skuteczną taktykę walki z oddziałami UPA. Jarosławszczyna (dokumenty i materiały). P. 12 Przykłady zawierają poszczególne numery czasopisma Na Rubieży. a także z pracy Witalija Prociuka „Propamiatna knyha” udokumentował ponad 3 000 ofiar oraz 2 500 rozesłanych ankiet.146-147. 7. w których przechowywała ona żywność oraz inne potrzebne dla działań przedmioty. s. Nienaruszalność obszaru Polski była bowiem dla ludności polskiej wartością nadrzędną. Misiło. b E.wsi Kupna warsztatów szewskich i krawieckich dostarczających 11 Litopys Ukrajinśkoji Powstanśkoj Armiji. korzystając ze swoich prac: „Repatriacja czy deportacja. w których mogły ukrywać się i wypoczywać sotnie i roje UPA11.

stało się niemożliwe. Szawłowski.. UB w walce z UPA w latach 1944-1949 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie bez daty Nowy Sącz Inne Razem: Rok 1944 1945 1946 1947 1948 1949 2 1 2 1 6 1 31 14 79 77 19 6 2 8 249 5 4 41 2 54 53 125 181 1 2 1 48 24 2 2 2 27 574 4 5 21 37 25 32 29 1 26 5 5 26 216 2 2 2 1 7 31 1 1 Razem 9 10 95 2 2 105 157 239 229 1 2 3 93 31 9 2 2 62 1 053 13 Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 14 M. Istniały bowiem obawy. Decyzja o przesiedleniu ludności ukraińskiej była zgodna z prawem polskim i międzynarodowym15. MO. Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. 139-166.s. t. Szawłowski. mówili o polityce rządu polskiego. żywność. konsekwencje. 379-303:R. ORMO. Konieczny. Pretekstem propagandowym dla podjęcia akcji „Wisła” była śmierć gen. Te przyczyny były głównym powodem podjęcia akcji „Wisła”.odzieży i obuwia UPA13. Stosunki. gdyż ludność cywilna . w dyskusjach z przedstawicielami ludności ukraińskiej. (w:) Akcja „Wisła”. gdyby nie wyjechała ona w ramach „repatriacji” do USRR. Źródło: Z. 154 155 . Tabela 3. Przyczyny. Akcja „Wisła” w świetle prawa. WOP. Dotychczasowe straty w walce z OUN-UPA ponoszone przez posterunki MO. (w:) Kresy Południowo-wschodnie. KBW. Akcja „Wisła” w świetle prawa.Warszawa 2001. SOK. że pozostawienie ludności ukraińskiej i mieszanej na terenie południowo . Karola Świerczewskiego w zasadzce sotni UPA „Chrina” i „Stiacha” pod Jabłonkami (28. s. a także oddziały Wojska Polskiego. Zwalczanie OUN-UPA było tak trudne. KBW oraz oddziały Wojska Polskiego były znaczne.2004. (w:) P-U.(w:) Tygodnik Powszechny nr 21 z 1989: R. może być wykorzystywane do dezintegracji państwa polskiego w przyszłości. 574 żołnierzy i oficerów WP. Władze państwowe postanowiły rozprawić się ostatecznie z sotniami UPA oraz OUN. Przemyśl 2007.wschodniej Polski przy granicy z ZSRR. 8.1947). Skubiszewski. Tylko w roku 1946 zginęło lub zostało zamordowanych 121 funkcjonariuszy MO.in. Spadek zabójstw był też wynikiem zmniejszenia się ludności wiejskiej w rezultacie „repatriacji” do USRR. dyrektor Biura Prezydialnego Rady Ministrów Zuniak i dyrektor Departamentu Politycznego Ministerstwa Administracji Publicznej Grabowski. w których stacjonowały posterunki milicji. W lipcu 1945 roku w Warszawie. Osiedlenie na gospodarstwach poukraińskich „repatriantów” ze wschodu oraz ludności polskiej z terenów powiatów zachodnich w istniejącej sytuacji .III. przebieg. s 126 15 K. Jasiak. Geneza i przebieg akcji „Wisła”.ukraińska wykazywała brak poparcia i dobrowolnej współpracy w działaniach mających na celu likwidację jego ogniw14. Straty WP. Z początkiem 1947 roku nastąpił spadek mordów Polaków przez OUN-UPA spowodowany ucieczką ludności polskiej do miast i większych skupisk ludności polskiej w wioskach. WOP.. a pozostała ludność ukraińska i polska stanowiła dla oddziałów UPA zaplecze dostarczając często pod przymusem m. Nastąpiły też wyjazdy rodzin polskich na ziemie zachodnie. Akcja „Wisła” i prawo międzynarodowe. który zapowiadał przesiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie.

26 J. Motyka.11-159 24 Z. 442 17 T. 8. Smoleński i publicyści ukraińscy piszący w „Naszym Słowie” krytycznie oceniali i oceniają akcję „Wisła”.Tabela 4. 282 i inne. Rok 1944 1 1 3 6 3 7 6 1 2 30 1945 4 2 26 31 60 64 16 1 1 37 9 14 1 9 275 1946 4 2 14 20 10 21 25 3 6 2 5 3 6 121 1947 1 6 2 3 6 8 2 5 5 2 1 41 Razem 10 10 42 55 79 99 46 4 1 55 22 22 4 18 467 Operacja „Wisła wywołała liczne komentarze dotyczące jej uzasadnienia prawnego.8. Podobnego zdania jest Grzegorz Motyka. s. 171 19 S. 21 E. który uważa. (w:) P-U. wśród nich Bohdan Skaradziński20. s. t.. są przez ukraińskich historyków i publicystów odrzucane. Geneza i przebieg akcji „Wisła”. 139-166.s. wśród nich Bohdan Zabrowarnyj18.zorganizowana przez Oddziałowe Biura Edukacji Publicznej IPN w Rzeszowie i Lublinie26. 8. (w:) Więź nr 12-12 z 1991. które odbyło się 6-8 listopada 2000 roku w Warszawie. 232. (w:) P-U.. 188-204..s. Jasiaka23 i Zbigniewa Palskiego24 na seminariach są przez niektórych historyków pomijane.. Zabrowarnyj.. ekonomiczne i narodowościowo-demograficzne następstwa akcji „Wisła”. Geneza.. Wypowiedż w czasie dyskusji nad referatem Jurija Makara. Białystok 1990. ekonomiczne i narodowościowo . Siemaszko. Podlaski (B. s. wypowiedzieli się krytycznie na temat podstaw prawnych akcji „Wisła” oraz metod jej przeprowadzenia.. Białorusini. czy też publikujący w Gazecie Wyborczej P. Tak było. 23 M. Udowodniła ona. Była jej poświęcona międzynarodowa konferencja naukowa w Krasiczynie (18-19 IV 2012). Podobnie cenne prace Ryszarda Szawłowskiego na temat podstaw prawnych operacji „Wisła”25.. Kozłowski w artykule „ Łemkowskie losy.ukraiński 1943-1947. SOK. przedstawiając ich przywódców jako bohaterów narodowych. Straty MO. Historycy ukraińscy na VIII międzynarodowym seminarium historycznym „Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej”. Palski. uzasadniające przeprowadzenie operacji „Wisła”. Pisuliński pisze: „Celem tego spotkania była nie tyle 16 G. s. t. Stosunki. Wszelkie argumenty polskie. 8. (w:) Akcja „Wisła”. 156 157 . 20 K. Polityczne. 25 Akcja „Wisła”. s. Spór o sprawiedliwość” krytycznie ocenia przeprowadzenie akcji „ Wisła” i przesiedlenie Łemków na ziemie zachodnie i północne Polski. Olszański17. 226-227. Operacja „Wisła” w świetle Naszego Słowa..(w:) Akcja „Wisła”. 2001. czy Stepan Makarczuk19. Konieczny. Wstęp. We wstępie do wydanych referatów konferencji krasiczyńskiej j. Pisuliński.. 107-109. Olszański. Litwini. Przedstawione przez M. UB w walce UPA w latach 1944-1947 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie Inne Nowy Sącz inne powiaty Razem: Źródło: Z.s. Skaradziński).demograficzne następstwa akcji „Wisła”.s. który uważa. że operacja „Wisła” ukazywana jest w tym tygodniku (kształtującym opinię mniejszości ukraińskiej w Polsce) jako wyrządzona Ukraińcom krzywda przez polski rząd komunistyczny i przedstawia ją jako zagładę ludności ukraińskiej przez Polaków oraz kształtuje taki pogląd w rodzinach i szkołach ukraińskich w Polsce22. M.. 18 B. Warszawa 1993. Polityczne. 271-290. Podobne stanowisko zajął Tadeusz A. Podobnie publicyści polscy... Konflikt polsko .. Makarczuk.. Jasiak. Pomija natomiast „Nasze Słowo” jej przyczyny i zbrodniczą działalność OUN-UPA w latach 1942-1947. że można było uniknąć przesiedlenia ludności ukraińskiej umieszczając ją na okres walk z UPA w obozach strzeżonych przez wojsko i po akcji pozwolić jej na powrót do ich wiosek i domów16.s. Ewa Siemaszko dokonała analizy artykułów na ten temat zamieszczanych w 2002 roku w „Naszym Słowie”21..s. 2001.. ORMO. Ukraińcy. 22 Tamże.

ale pełniejsze. Opierano się przy tym na publikacji Szcześniaka i Szoty podającej. Szotę dla roku 1946.w świetle 27 J. Ludność miała zostać osadzona na terenie „ziem odzyskanych” w rozproszeniu. 30 Z. Na początku 1947 roku. rodziny mieszane.s. MO i UB (121 osób) 1195 osób30. Szcześniaka są niepełne i ujmują tylko te osoby. Wojska Polskiego Ostap Stecy32. nazwanej potocznie akcją „Wisła”. osób do 137 844 osób. uczestników walk z okupantem hitlerowskim. Warszawa 1993. Według nich zostało zamordowanych 98 osób. toczonych walk . Zwracano na to uwagę przy omawianiu przesiedleń do USRR. 32 E. Starania organizatorów seminariów „Stosunki polsko .OUN-UPA oraz niewielką liczbą dokonywanych przez banderowców zbrodni na ludności polskiej.. 29 Tamże.8000 osób31. Pisulińskiego. który szacowany jest na 1500 . organów bezpieczeństwa publicznego. funkcjonariuszami MO. dla województw lubelskiego. s. Wystarczy przytoczyć liczbę zamordowanych cywili podaną przez A. mojego referatu o aspektach prawnych akcji „Wisła”. 93. Na konferencję tę nie dopuszczono uczestników seminariów polsko . PPS. Wydaje się. Do przeprowadzenia operacji „Wisła”. Tak znaczny wzrost wynikał z nieuwzględniania błędnych danych statystycznych. a w roku 1947 do końca marca 10 osób28. a nawet całe rodziny ukraińskie ukryły się w lasach lub miejscowościach przygranicznych na terenie Czechosłowacji i wróciły do swoich siedzib stanowiących bazy OUN-UPA. opierając się o dane wojskowe stwierdzono. słowo „ludobójstwo” było dla tych ludzi wręcz tabu. Szoty i A. Zatwierdzenie tego planu nastąpiło przez Biuro Polityczne KC PZPR i opracowane w szczegółach z terminem rozpoczęcia akcji na 24 kwietnia.ukraińskich „Polska . Projekt akcji przesiedleńczej ludności ukraińskiej przedstawił na posiedzeniu. Na dowódcę tej grupy został powołany gen. Metodę tę stosowano również wobec polskich „repatriantów” ze wschodnich terenów II Rzeczypospolitej.s. 8. SL. w tym kobiety i dzieci. UPA stosowała taktykę odpowiadającą warunkom. Dokumenty. 161.proponował takie rozwiązanie gen. B. Przesiedleniami objęto ludność ukraińską. s.wschodni cypel państwa na południowy wschód od Baligrodu. Według sporządzonych spisów do przesiedlenia miało być jeszcze 4876 rodzin. Podobnie wymaga bliższemu przyjrzeniu się stan liczebny UPA. Podawanie zaniżonych danych przez historyków ukraińskich ma na celu uzasadnienie tezy. (w:) Akcja „Wisła”.. zgromadzonych w Centralnym Archiwum Komitetu Centralnego PZPR. w tym samym roku z rąk OUN-UPA zginęło 574 żołnierzy WP. Sprawa wymaga dalszych badań. ile prezentacja różnorodnych podejść i interpretacji badawczych”27. Konieczny.1945. które zostały wykazane w kartach ewidencyjnych. UB 225 osób29.. krakowskiego i rzeszowskiego. a łącznie z członkami ORMO. skierowano 21 tys. członkami ORMO. Pisulińsdki. że OUN-UPA likwidowała tylko osoby współpracujące z „władzą ludową”. W tym kontekście opinia J. wygłoszonym na konferencji przemyskiej w 2007 roku pisząc: „Na konferencję ową Kieres et consortes (w szczególności b. żołnierzy WP. mija się z prawdą. Droga. że stanice były tylko w 325 wsiach i dla nich przyjęli liczbę po 5 członków..in.konfrontacja „polskiego” i „ukraińskiego” punktu widzenia oraz szukanie ich wspólnych elementów.. że liczba członków OUN była znacznie większa od 2179. 18. W. liczących 20306 osób. Stefan Mossor. bryg. SOK.. Szota. MO. uzasadniają swe poglądy słabością podziemia ukraińskiego . przesuniętym następnie na 28 kwietnia 1947 roku. w tym kobiety. przytoczona powyżej. 242. Tymczasem tak nie było. którzy byli członkami PPR. B. poprawność polityczną). Historycy ukraińscy z uporem cytują tylko te dane pomijając inne wyliczenia. co prawda późniejsze. co zdaniem autora jest liczbą zbyt małą. Akcja „Wisła”. Z. Misiło. wójtami.jest nieuzasadnione.właśnie w ramach pluralizmu i wszechstronnej wymiany poglądów . Było one zgodne z koncepcjami przedwojennymi i wojennymi polskich ugrupowań prawicowych z terenów wschodnich. Również Szawłowski ocenił krytycznie konferencję krasiczyńską w swym referacie. Szcześniaka i W. celem wykazania się u władz realizacją nakładanych przez nie limitów.Ukraina: trudne pytania” posiadających odmienne poglądy. że w roku 1946 OUN-UPA zamordowała 98 osób cywilnych. Dyrektor Biura Edukacji Publicznej IPN P. gdyż autorzy obliczeń zakładali. Istnieje też zagadnienie liczebności OUN i jej sieci w poszczególnych powiatach. dzieci i starców. Z. Stosunki. Szcześniak. co spowodowało krytyczną ocenę konferencji przez profesora Ryszarda Szawłowskiego i innych historyków polskich.dopuszczenia do owej konferencji referatów paru „pomijanych” naukowców m.. WOP. w czasie których podawano fałszywe dane. WOP oraz funkcjonariuszy UB. Szkodliwość w zakresie badań takiego „monopolistycznego” szarogęsienia się przez wysokiego urzędnika państwowego ilustrowało ujawniające się w publicznych wypowiedziach niedokształcenia niektórych pracowników IPN”.podczas gdy według późniejszych udokumentowanych wyliczeń OUN-UPA zamordowała w tym roku 1074 osoby cywilne. w pewnym momencie wręcz arogancka. 28 R. a również polskie podejrzane o współpracę z OUN-UPA i tych Ukraińców. że wiele osób. Wstęp.ukraińskie w latach II wojny światowej” o poszerzenie uczestników konferencji krasiczyńskiej o uczestników seminariów spotkały się z odmową IPN. a nie niewinną ludność cywilną. MO. dotyczących przesiedlanej ludności ukraińskiej w latach 1944 . Z. a łącznie z sołtysami. Machcewicz) po prostu nie dopuścili referatów grupy „inaczej myślących” polskich naukowców. Dane W. Przed wspomnianą konferencją w Krasiczynie grupa kilkunastu polskich profesorów zażądała od Kieresa . B. Liczba wysiedlonych wzrosła z 20 tys. Akcja „Wisła”. w jakich działała uzyskując sukcesy. Wobec odmowy ZSRR przyjmowania dalszych rodzin ukraińskich postanowiono wiosną przeprowadzić akcję przesiedlenia ich na ziemie północne i zachodnie Polski. Całkowita akcja przesiedleńcza miała objąć południowo . KBW. Na politykę w tej dziedzinie nie zwracali w zasadzie dotychczas uwagi historycy zajmujący się 31 A. Odpowiedź Kieresa była całkowicie negatywna. 158 159 .. pragnąc rozbić struktury mieszkających poprzednio w tej samej miejscowości rodzin i wytworzyć z osiedlanych na ziemiach zachodnich „repatriantów” i osadników z ziem centralnych Polski jednolite grupy mieszkańców. Warszawa 1993. Autorzy nie dokonali szczegółowych wyliczeń w oparciu o archiwa państwowe tych województw i starostw powiatowych. Doszło tym samym do niesłychanej w społeczeństwie pluralistycznym i w pracy działającego w nim publicznego Instytutu praktyki dyskryminacji badaczy reprezentujących inne poglądy (regularnie zapraszano natomiast badaczy reprezentujących często pozycje wręcz kłamliwe polskich i zagranicznych Ukraińców lub Polaków preferujących ad nauseam tzw. Niemal na wszystkich konferencjach organizowanych przez IPN w „epoce Kieresa” uprawiano własną „politykę” zamazywania pewnych faktów w zakresie zbrodni ukraińskich. Przeciwnicy podjęcia akcji „Wisła”. Szawłowski.. KBW. Podobnie ukazywanie słabości OUN-UPA i pomniejszenie jej siły .

Nowosielcach -Gniewosz. inwentarza żywego itp. Łupkowie. z których to wysiedlono ludność ukraińską. (w:) Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. a w przypadku ujawnienia ich. Chotylowie.1 102. opolskie (2 542). 161. Przesiedleń dokonywało wojsko. lubelskim 9 i krakowskim 437. Dla tych. Rymanowie. rodziny mieszane i polskie według sporządzonych wcześniej spisów. hrubieszowski.Łukawicy. Przebieg akcji „Wisła” w świetle materiałów archiwalnych administracji cywilnej. 28 kwietnia .8 684 1 079 1 397 1 055 934 1 622 1 258 1 479 1 282 2 122 1 720 1 975 2 164 1 995 4 9254 15 058 36 666 7 270 11 815 4 2 043 11 329 14 122 533 755 24 647 10 083 20 797 11 582 9 266 203 3 133 7 635 6 504 6 968 26 387 50 788 7 803 12 570 64 152 53 255 85 628 72 460 9 266 16 726 36 328 76 293 47 246 39 505 43 172 64 831 60 878 bd. leski. Przesiedlenia rodzin ukraińskich.1946) oraz w ramach akcji „Wisła” na ziemie zachodnie i północne Polski według danych oficjalnych Mieszkańcy Powiat w tym Ludność Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck. Były to samochody wojskowe i furmanki z polskich wiosek.3 84. (w:) RHA. Wysiedlanych osadzono na terenach 9 województw38. Przy omawianiu przesiedleń. zakończono wysiedlanie nielicznych grup z wyżej wymienionych powiatów oraz objęto powiaty: jarosławski. 1994. Misiło34. w Każdym z tych etapów dokonywano przesiedleń ze wszystkich powiatów w różnym zakresie. Wspólna przeszłość ( Materiały z konferencji ). Ewakuacji w Rzeszowie (GPR) i wybranych akt PUR w Rzeszowie. 2007. zakończono akcję w lubaczowskim oraz rozszerzono ją na województwo lubelskie obejmując nią powiaty biłgorajski. Tabela 5. wg spisu w l. Bobusia.Kulasznem. s. t 7/8. Lesku . włodawski. Nie wszystkie rodziny posiadały konie i wozy. koszalińskie (31 169). częściowo lubaczowski i przemyski.. mieszanych i polskich. Zagórzu. 207-246. Żegiestowie. wrocławskie (15 491). 206-219.6 132. Bugu Włodawskim. konwojowana była do punktów zbiorczych. Sanoku. gdańskie (5 280). Wysiedlenie Ukraińców do USRR (1944 .0 113. żywności.0 96. do lasu. Cieszanów 2007. Dokumenty. Olszanicy. Przemyśl. 34 Akcja „Wisła”. 203-258. nowosądecki. czy nie pozostały w nich osoby. (w:) Polska . że władze osadzając w poszczególnych miejscowościach po kilka rodzin ukraińskich dążyły do asymilacji ludności ukraińskiej w środowisku polskim. w ramach operacji „Wisła”. trwającym od końca maja do końca czerwca 1947 roku. Suścu. Werbowicach. 16 523 33 195 68 658 40 742 Hrubieszów 129 957 Tomaszów 121 124 Lubelski 36 B. historycy i publicyści ukraińscy i niektórzy polscy uważają. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem 2 w km (w 1931r. Czas.3 115. Ukraińców3 „Wisła”5 1 Brzozów Gorlice Jarosław Jasło Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm 83 205 104 805 148 028 116 805 113 387 111 575 87 266 162 544 114 195 116 266 116 951 162 340 12 743 25 092 52 302 7 659 15 132 81 588 44 723 73 631 54 882 18 715 21 055 37 875 49 802 33 642 67. transport mieli zapewniać wysiedlający. Nowym Sączu. Warunki przesiedlenia. Instrukcja dowództwa GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego z 23 kwietnia 1947 roku. W drugim etapie. 154-166. posądzanych o współpracę z OUN-UPA przez wojsko. dokonano akcji „oczyszczania” powiatów. bialskopodlaski. Szczawnem ..1 39.tenże. od końca czerwca do końca lipca.:tenże.s. Otaczało ono wieś.s.9 104. Gorliczynie. krośnieński. poznańskie (1 437). ucieczkę zgromadzonym tam ludziom36. tomaszowski. a w województwie lubelskim w: Bełżcu. Przesiedlenie odbywało się w trzech etapach obejmujących kolejno poszczególne powiaty. Zwoływano zebranie mieszkańców i wyznaczano czas na spakowanie się i zabranie niezbędnych narzędzi rolniczych. s. polegającej na kontroli poszczególnych wiosek.31 maja 1947 roku objął powiaty: sanocki.s. Misiło. 35 Tamże.) i prawosław. jasieński.2 127. nowotarski. Zagórzanach. Warunki przesiedlenia ludności w ramach akcji „Wisła”. Opisy punktów zbiorczych. Hrubieszowie.2 89. aby uniemożliwić 33 B. a w województwie krakowskim powiaty: gorlicki. 37 Stacje załadowcze były w miejscowościach województwa rzeszowskiego w: Gorlicach. białostockie (995). Pierwszy etap. Załużu:w województwie krakowskim w: Grybowie. które winny być wysiedlone. Wykorzystywano tu doświadczenia z działań przeciwko OUN-UPA prowadzonych w 1946 roku. Komańczy.1 123. 160 161 .Ukraina. oprac. Zwierzyńcu. zamojski. Stacje załadowcze zorganizowane były w 31 miejscowościach. Warunki przesiedlania ludności ukraińskiej omawiali B. 38 Były to województwa: olsztyńskie (56 625 osób).4 54. Grodzisku. Przesiedlenie ludności ukraińskiej w ramach akcji „Wisła” w świetle akt zespołu Głównego Pełnomocnika Rządu ds. Krośnie. brzozowski. były aresztowane lub kierowane na ziemie zachodnie i północne Polski.. Punkty zbiorcze miały zapewnić wyjeżdżającym wyżywienie i opiekę lekarską.8 88. Długim Kącie. przeważnie wczesnym rankiem. Bobusia33 i E. Przeworsku. Bobusia. w jakim ludność danej wioski miała przygotować się do opuszczenia wsi wynosił do 5 godzin35. Piwnicznej. E. które zabrały ze sobą znaczną ilość bydła i sprzętów gospodarczych. szczecińskie (15 058).operacją „Wisła”. aby uniemożliwić ucieczkę mieszkańcom np. Jaśle. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r. Warszawa 1993. Były strzeżone przez wojsko. odbywało się równolegle ze zwalczaniem przez nie kureni i sotni UPA. Chełmie. W trzecim etapie. zielonogórskie (10 870).) w tys. w tym w województwie rzeszowskim 18. Ogółem przesiedlono 137 844 osoby. którzy nie posiadali. Po uformowaniu kolumny ludności danej miejscowości. Trudności ze sprowadzeniem mieszkańców do punktów zbiorczych polegały na braku transportu.

wg spisu w l.. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r.dane niepełne 162 163 . że zarówno przydziały żywności.. E. 352 5 Akcja „Wisła”. Udzielali oni pomocy zgłaszającym się osobom przesiedlanym. w tym 4 starców (82-88 lat). a nawet 1841. bd – brak danych * . Część ludności ukraińskiej była przekonana o słuszności walki OUN-UPA o wolną Ukrainę i z ukrywaną nienawiścią 39 B.Mieszkańcy Powiat w tym Ludność1 Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck.. Pomocy lekarskiej udzielono 19 643 zbadanym i leczonym z rejonów województwa rzeszowskiego. 237-240. Warunki przesiedlenia. były one stosunkowo dobre.. s. 425-426 Tabela 6. 30 4 APR. s.2 135.III wojny światowej. mogły być częściowo rozkradane. W istniejącej sytuacji przesiedlana ludność ukraińska pragnęła już pokoju i normalnego życia. biorąc pod uwagę istniejące powojenne warunki.. s. Wykaz inwentarza żywego zabranego na nowe miejsce osiedlenia przez wysiedlonych w ramach akcji „Wisła” Lp Inwentarz żywy 1 2 3 4 5 6 7 8 konie źrebięta krowy jałówki cielęta kozy i owce świnie drób Województwo krakowskie 510 bd 4 415 bd 610 2 472 275 2 217 lubelskie 6 915 bd 10 984 bd bd 22 981 74 bd rzeszowskie 11 291 88 25 224 428 1 256 6 845 1 577 8 257 Ogółem 18 716 88* 40 623 428* 1 866 32 298 1 926 10 474* Wbrew przedstawianym przez historyków i publicystów warunkom przesiedlenia. Sprawowali ją lekarze i pielęgniarki zatrudnieni przez PUR oraz lekarze wojskowi39. Niemały wpływ na ludność ukraińską wywierały niesprawdzające się obietnice propagandy ounowskiej zapowiadające wybuch . Akcja przesiedleńcza nie napotkała większych sprzeciwów ze strony wysiedlanych. Opieką lekarską objęto ludność w punktach zbiorczych. Pisał „Ludność polska sterroryzowana przez bandy kierowała się dotąd instynktem samozachowawczym. Rocznik Statystyczny 1947.. w wyniku której miało powstać państwo ukraińskie. nie jest przyzwyczajona do wykonywania zarządzeń. a pozost6ałym w czasie pobieżnych przeglądów ich stanu zdrowia.2 rodziny. dokonywane przez nią mimo zakazów wydawanych przez wojsko” 41 B.. Akcja „Wisła”. Misiło.. podaje w oparciu o dane wojskowe większe ilości zabranego przez przesiedlonych inwentarza żywego. Warunki. Na stan ten wpłynęło zmęczenie ukraińskich mieszkańców spowodowane przeciągającymi się walkami. o czym najlepiej świadczą rabunki mienia poukraińskiego. s. Główny 40 Akcja „Wisła”. których wysiedleni nie mogli zabrać z uwagi na brak środków własnych transportu. Rocznik Statystyczny 1947. Warszawa 1993. s. Rok XI.) w tys... zwalczających OUN-UPA oraz przed represjami OUN-UPA wobec nie wywiązywania się ludności ukraińskiej i polskiej z nakładanych na nią dostaw żywności dla oddziałów UPA.8 2 326 1 662 1 571 25 030 5 480 20 093 493 841 6 543 230 8 439 137 844 31 573 5 710 28 532 631 685 Nowy Sącz 189 867 Ogółem 1 2 3 2 134 770 594 428 Zobacz tabela 1 i 2 GUS RP. Przesiedlenie. Przydzielano też suchy prowiant na okres podróży koleją. głównie żywności i narzędzi gospodarczych. Sidzińskiego z przebiegu akcji wysiedleńczej ludności ukraińskiej w okresie od 26 kwietnia do 9 maja 1947 roku. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem w km2 (w 1931r. Obawy przed nowym miejscem pobytu wywoływały plotki o wywożeniu ich do ZSRR oraz osadzeniu w więzieniach i obozach. Bobusia. Opracował Eugeniusz Misiło. w nielicznych przypadkach 5. jak też ciepła strawa wydawana w punktach zbiorczych. Były one przez żołnierzy dementowane. Ukraińców3 „Wisła”5 Włodawa Zamość 113 566 149 548 33 585 6 942 25 060 82. 2 przejechanych przez pociąg oraz 4 osoby. 397.s. Dane statystyczne w oparciu o: APP. 18 GUS RP.6 156.436. ciągłymi obawami przed ewentualnymi represjami ze strony wojska i milicji.) i prawosław.. 225-226. 244. Na podstawie publikowanych danych można przypuszczać. Zdarzały się rabunki mienia przez ludność polską mieszkającą w sąsiednich wsiach40. 245-246.4 do 2 rodzin. nie ma żadnego poczucia praworządności. Piszczaka dla zastępcy dowódcy GO „Wisła” do spraw polityczno-wychowawczych ppłk B. s. W czasie podróży na jeden wagon przypadało przeciętnie od 1. s.. a według przydziału liczbowego przeważnie 9 osób. Warszawa 1947. Urząd Wojewódzki w Rzeszowie Wydział Społeczno-Polityczny. Na leczenie przyznawano leki i środki dezynfekujące.. s. Sprawozdanie zastępcy dowódcy 7DP do spraw polityczno-wychowawczych mjr K. 11 niemowląt. Bobusia.. a wyjątkowo do 3. sygn. Źródło: B.2 1 720. Dokumenty. 15. Bobusia.. W czasie operacji „WKsła” odnotowano 21 zgonów. których przyczyn zgonu nie podano. Rok XI. Warszawa 1947. nie zgłaszania się do sotni młodych Ukraińców wcielanych drogą poboru.

487-488. Jasło)43. Tabela 8. leskim. z którą trudno im było się pogodzić. zalecając osiedlanie ich po kilka rodzin we wsi42. rzeszowskim. Włodawa. ale w wykazie tym brak danych dla 6 powiatów (Biłgoraj. sygn.. przywiązani do swoich miejscowości i gospodarstw. brzozowskim były rodziny mieszane.. a drugi greckokatolickiego. 11 – niemowlęta 2 – przejechani przez pociąg. szczegółowych badań. B. 42 Akcja „Wisła”. Chełm. niemniej jednak można stwierdzić. Zamość. Aprowizacja przesiedleńców w ramach akcji „Wisła”. 439. łańcuckim. Liczba tych rodzin jest trudna do określenia. Główny Pełnomocnik. 8 oraz PUR O/W Rzeszów.3% ogółu przesiedlonych Źródło: B. Była to dla nich duża tragedia. Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Tyfus Czerwonka Malaria Świerzb Odra Jaglica Dyfteria Gruźlica płuc forma przewlekła Leus Wścieklizna (wodowstręt) pokąsani przez psy Ostry atak szału (skierowani do szpitali psychiatrycznych) Skierowani do szpitali z innymi chorobami Porody Zgony Wypadki i obrażenia Ogółem zbadano i leczono chorych Określenie Dość osób 3 6 3 1273 11 Dzieci 71 16 55 5 7 5 87 23 21 91 4 – starcy (82-88 lat).. pracowali i spędzali życie. Również ludzie starsi. pozostali b.notowana przez zwiad wojskowy. Warunki. Tabela 7. 164. Choroby zakaźne. rozpaczali opuszczając domy. Sprawa ta wymaga dalszych.. 7. Przesiedleniu podlegały również rodziny mieszane. gdyż poprzednim wywózkom nie podlegały. Z..d.Bobusia. Aresztowanych osadzono w obozie w Jaworznie.... z których jeden z małżonków był wyznania rzymskokatolickiego. 19643 14.. C . s. Według Szcześniaka i Szoty rodzin mieszanych polsko .odnosiła się do przesiedlających ją żołnierzy. Krasnystaw. Droga.zastrzeżenia zgłosił dowódca oddziału przesiedlającego. Istnieje też problem Polaków grekokatolików i prawosławnych.. W. Szcześniak. Bobusia.. że było ich stosunkowo dużo. 164 165 . Dane tylko z rejonu Przeworsk Dzieci Uwagi Wysiedloną ludność podzielono na trzy kategorie: A . 241. Miano ich osiedlić pojedynczo w gminach. APP. Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Nazwa Chleb Mąka pszenna Kasza Ziemniaki Tłuszcz Mięso Cukier Herbata Sól Jarzyny strączkowe Ilość w gr 266 50 50 500 25 50 16 3-4 13 30 Źródło: B. zgony i porody wśród ludności przesiedlanej w ramach akcji „Wisła” z rejonów województwa rzeszowskiego. w których się urodzili. 43 A. B .s. Dzienne racje żywnościowe na osobę. 508 Najbardziej podejrzane osoby były aresztowane w punktach zbiorczych lub przeładunkowych. sygn. Rodziny z takimi oznaczeniami miano osiedlać w różnych powiatach i gminach.... s.ukraińskich było 5 638 liczących 21 928 osób. Wiemy również. 165. Szota. że w że w powiatach: przeworskim.notowana przez UB. Przesiedlenie.

Podobnie w powiecie jarosławskim PPR liczyła w styczniu 1947 roku 550 członków. Dotyczy to także liczby rodzin polskich. w 1946 . Były one podyktowane wspólną walką części Łemków przeciwko okupantowi niemieckiemu oraz nie uleganiu wpływom OUN-UPA. Płazów. którzy popierali władzę. Nie brano pod uwagę. s. s. Innym zjawiskiem były sprzeciwy rodzin polskich. s. 49 APP. Określenie liczby rodzin polskich. s. rezolucje i starania władz lokalnych u władz wojewódzkich i wojska. jak np. W styczniu 1947 roku PPR liczyła w powiecie lubaczowskim 65 członków. czy w okresie okupacji nie przyjął narodowości ukraińskiej45. 48 Akcja „Wisła”. Uchwały. dalej w powiecie przemyskim: Fredropol.. wywołało oburzenie władz miejscowych i interwencję47. a jej odmowa groziła śmiercią rodzinom polskim. Został on sporządzony przez Sztab Generalny WP na podstawie statystyk wysiedleńczych. które kierowane obawami przyłączyły się do wysiedlanych rodzin ukraińskich wymaga dalszych badań.75. dok. Werchrata. Wykorzystywali oni swoje wpływy w radach gmin. 45 Tamże. 51 APR. Również po wyborach do sejmu. a nawet niechętnym stosunkiem ich do zwolenników ukraińskiego nacjonalizmu. Rozpoczęcie przesiedleń spowodowało w powiecie włodawskim zebrania ukraińskich aktywistów PPR kończące się podejmowaniem uchwał przeciwko przesiedlaniu tych. Są też miejscowości. a we wrześniu 1948 roku 4 522 członków. administracji samorządowej i państwowej oraz Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa. które rodziny należy uznać za polskie. Bełwin w powiecie przemyskim. s. Liczyli na poparcie władzy i wyłączenie z przesiedlenia do USRR oraz ewentualnego przeniesienia ziemie zachodnie i północne Polski. które niejednokrotnie w południowo-wschodnich powiatach podejmowały rezolucje przesyłane do władz przeciwko wywożeniu rodzin mieszanych. w 1946 roku było ich 129. 174-177. dok 72. 163. Tego typu przepisy utrudniały nie tylko udowodnienie swej przynależności do narodu polskiego. Rodziny polskie mogące pozostać w danej wsi i nie objęte nakazem wysiedlenia... wystąpienie posłów w Sejmie miało miejsce 4 czerwca 1947 roku. W Bełwinie nigdy takiej liczby mieszkańców nie było48..1947 znajdują się podania ludności ukraińskiej o zmianę wyznania i narodowości i tak np. dok. którą zamieszkiwało wielu Polaków lub wyjeżdżały na ziemie zachodnie i północne wraz z przesiedlaną ludnością ukraińską46. Przesiedlenia 44 Akcja „Wisła”. 18-21. Rozbórz. Zaświadczenia wydawane przez proboszczy rzymskokatolickich o wyznaniu i narodowości nie były wiarygodne dla wysiedlających.których według wytycznych przesiedleńczych nie uznawano za Polaków kierując się kryterium wyznaniowym.. a we wrześniu 1948 roku już 2 072. których członkowie weszli w związki małżeńskie z Ukraińcami i obrona przez nie rodzin mieszanych przed przesiedleniem. obawiały się pozostać z uwagi na działalność OUN-UPA i często opuszczały wieś przenosząc się do miejscowości. W wypadkach wątpliwości wspólnie decydować z delegatem UB”44. w których podano wyolbrzymioną liczbę Polaków. Dokonywano jej przy pomocy ustosunkowanych przychylnie księży rzymskokatolickich oraz władz administracyjnych. książeczki wojskowe. w tym 215 chłopów. Zabezpieczeniem była zmiana narodowości i wyznania. Narażeni byli na kierowane przeciwko nim działania tak polskiego.. w których zaznaczona jest narodowość i wyznanie.”. a od 1947 roku do lutego 1948 roku . w powiecie lubaczowskim: Oleszyce. 46 Tamże. języka i kultury. SPB. 165. Podobnie w powiecie przemyskim w 1944 roku wpłynęło 746 podań. SPP.. Przykładem błędnych danych są miejscowości w których po wywiezieniu ludności ukraińskiej nie było ludności polskiej. 91-106. 73. pozwalały wywożącym stosować dowolne kryteria.sprawozdania statystyczne za rok1947 1948 . Zawierała ona następujące kryteria polskości: „ Za podstawę brać dowody przedwojenne. 163. Sprawa nabrała rozgłosu i spowodowała interpelację w Sejmie posłów PSL. należy w oparciu o materiał agenturalny sprawdzić. która w omawianych powiatach zwiększyła znacznie liczbę swych członków51. 50 APP. które z uwagi na decyzje funkcjonariuszy UB były traktowane jako wrogo ustosunkowane do władz państwowych lub udzielających pomocy żywnościowej OUN-UPA. PPR Komitety powiatowe . Podobnie jak łemkowie podejmowali oni działalność w PPR. w ramach operacji „Wisła” ludności łemkowskiej napotykało na wątpliwości miejscowych władz administracyjnych.. włączyła się w popieranie kształtującej się władzy. w styczniu 1947 roku nastąpił napływ chłopów do PPR. że liczba podań o zmianę wyznania i narodowości była znaczna. 405-426. a w 1947 12749. W aktach wszystkich starostw z lat 1944 . gdy wysiedlany zgłasza sprzeciw uważając się za niesłusznie wysiedlanego. sygn.1 479. że pomoc ta była wymuszana przez banderowców. w którym po przesiedleniu ludności ukraińskiej w ramach operacji „Wisła” miało pozostać 1 200 Polaków. 47 Tamże. s. 405-426 pojawiły się błędne dane. Warto dla przykładu podać. sygn.. s.miesięcznie. choć dwie ostatnie miejscowości były w powiecie przeworskim. nie jarosławskim. Instrukcja GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego określała. jak świadectwa szkolne. Grochowce. Są to przykładowo miejscowości: Radymno. Powodem tego zjawiska było szukanie przez nich zwolenników i członków PSL oraz polskiego niepodległościowego podziemia. W załączniku do publikacji „Akcja „Wisła”. Współżycie Łemków z Polakami było na ogół zgodne i brak było jaskrawych konfliktów między obu narodowościami mimo dzielących je wyznań. gdzie część ludności komunizująca przed wybuchem wojny i po wojnie. Wysiedlenie 15 rodzin polskich z Żurawicy w powiecie przemyskim w ramach operacji „Wisła”.32650. były zbywane w większości milczeniem lub spotykały się z odmowami. jak też ukraińskiego podziemia. w tym 3 253 chłopów. Podobnie było na Podlasiu i Chełmszczyźnie. Mirocin. a z uwagi na decydujący głos funkcjonariusza UB. Posłowie PSL domagali sie powołania specjalnej komisji do zbadania wysiedlenia Polaków w operacji „Wisła”. 217. 166 167 . W przypadku. w starostwie brzozowskim wniesiono w 1945 roku 423 podania. Mieszkańcy narodowości ukraińskiej i członkowie rodzin mieszanych zagrożonych przesiedleniem (o operacji przesiedleń wciąż krążyły plotki) starali się zabezpieczyć przeciwko tej akcji. Bolestraszyce.

Petrusa zbędna ludność w rolnictwie w latach 1944-1945 wynosiła w województwie rzeszowskim 655 tys. Michał Duda ps. a w2 sanockim 34 085 osób56. normalnego działania administracji samorządowej i państwowej.w zasadzkach UPA na oddziały Wojska Polskiego w rejonach Dołhobyczowa.) ochroną odśpiewał (. Skutki operacji „Wisła” Przesiedlenie ludności. zabiło lub ujęło 1 509 członków UPA oraz schwytało i aresztowało 2 781 osób podejrzanych o współpracę lub przynależność do OUN-UPA. w ramach operacji „Wisła”. 6. Motyka w publikacji „Tak było w Bieszczadach”. 55 J. 52 Z.. W czasie operacji „Wisła” wojsko wykryło i zniszczyło 1 178 bunkrów. W trakcie operacji „Wisła” równolegle do wysiedleń ludności ukraińskiej. Dowódcę VI Wojskowego Odcinka „San” Mirosława Onyszkewycza ps.. a 47 poniosło rany. uwieńczone nawet wynikiem pozytywnym. a następnie otoczenie ich i rozbiciu. prowidnyk III okręgu OUN Jewhen Sztendera ps. „Orłam” oraz szereg innych.. 13 zginęło w walce. osób55. oddziały dywizji 3.. prowidnyk Teodor Rębisz ps. zostały rozbite ponosząc znaczne straty. Były to ostatnie walki UPA z wojskiem. jak „Stiach” wraz ze swoją (. Szcześniak W. Roman Hrobelski ps. odbudowy mostów drogowych i kolejowych. Działające kurenie „Rena” i „Bajdy” w województwie rzeszowskim i „Zaliźniaka” oraz „Berkuta” w województwie lubelskim. Osadzono ich w obozie w Jaworznie53.. 7. Grzegorz Mazur ps. ksiądz greckokatolicki Adam Ślusarczyk ps. „Krym”.. Przesiedlenie ludności ukraińskiej i mieszanej na ziemie północne i zachodnie Polski położyło kres istnieniu OUN-UPA w Polsce. Z. a nieprzytomnego „Dalnycza”po rozkopaniu bunkra przez wojsko odratowano.. Autor opierając się o relację J. 465 „Kruk”). Iwan Szpontak ps. Szczegółowo losy poszczególnych kureni UPA opisuje G. Nowego Sącza. a w przypadku chłopów ukraińskich traktowania przynależności do PPR jako zabezpieczenia przed wysiedleniem do USRR lub na ziemie zachodnie i północne Polski52. „Brodycz”. W toczonych walkach oddziały UPA przechodziły granicę polsko . linii telefonicznych. 2. a także schrony dla upowców. Ruch robotniczy w regionie przemyskim. 168 169 . a w 1946 roku163 390 osób. Według J. Taktyka ta polegająca na nieustannych pościgach za sotniami dawała oczekiwane rezultaty. s. W trakcie pościgu za sotniami.. Na lubelszczyźnie . in. Próby podejmowania dalszej działalności w okresie późniejszym kończyły się rozpracowaniem ich przez polski kontrwywiad i aresztowaniami. oddziały polskie likwidowały szereg bunkrów stanowiących magazyny żywności. Petrus. 3 brygada KBW dokonywały przeszukiwań kompleksów leśnych i podejmowały walkę z sotniami UPA starając się w ustawicznych z nimi walkach niszczyć je. Powstały też możliwości zagospodarowania ziem 17 omawianych powiatów. Podczas próby ucieczki zginął m. s. Migracje i zmiany struktury źródeł utrzymania ludności.. s. 4 przedostało się do amerykańskiej strefy okupacyjnej (Wołodymyr Soroczak ps. B. krajowy referent propagandy OUN Wasyl Hałasa ps. Szota.. Wojska Polskiego oraz 1. popełniła samobójstwo. „Orest” schwytano we Wrocławiu w 1948 roku. pozwoliło na likwidację antypolskiego podziemia OUN-UPA i zwartych grup ludności ukraińskiej przy wschodniej granicy państwa polskiego uniemożliwiając odrodzenie się tendencji odśrodkowych i oddalając groźbę irredenty w sprzyjających warunkach. że otrzymywane przez przesiedlone z USRR rodziny polskie gospodarstwa powinny posiadać 54 G. Tego typu starania. Jego ochrona.. 211. „Zaruba”. Grzegorz Łewko ps. „Tucza”.. przechodziły granicę ponownie przemieszczając się na tereny polskie. Na 23 działających na terenie Polski dowódców kureni i sotni. Mircza i Piaseczna zginęło 32 żołnierzy i oficerów. Niemniej jednak części ludności ukraińskiej i mieszanej udało się uniknąć wywiezienia. Kres działalności OUN-UPA położyło wykrycie w lasach monastyrskich bunkra krajowego prowidnyka OUN Jarosława Starucha ps. Podobny los spotkał sotnię „Smyrnego” działającą w rejonie Krynicy. „Zaliźniak”). Droga. 208. „Dalnycz”. przystąpiono do zalesiania terenów mało urodzajnych. Z tego w powiecie jarosławskim 41 083 osoby. a napotykając na opór ze strony wojsk czechosłowackich. Trudnością było też wyżywienie upowców z uwagi na postępujące wysiedlanie poszczególnych wsi ukraińskich.jeszcze w sierpniu 1947 roku .Na zachód przedostali się też: sotenny Mikołaj Taraban ps. 9.. W czasie operacji „Wisła” działania bojowe oddziałów wojska oraz KBW polegały na zlokalizowaniu sotni UPA. „Berkut”. Zakładano. Konieczny. dróg. Zgodnie z koncepcją administracji leśnej. nie zapobiegały wysiedleniom w ramach operacji „Wisła” w świetle wydawanych dowódcom instrukcji. 56 Tamże.. Stopniowo uruchamiano szkoły powszechne. W walkach z wojskiem sotnie traciły bowiem ludzi osłabiając się znacznie. sprzętu wojskowego. „Stiach”. Nowego Targu. Tak było. 182 53 A. Świty pisze o ostatnich minutach życia „Stiacha” następująco: „Słyszeliśmy. „Hromenko”. 458. prowidnyk II okręgu OUN Leon Radejko ps.a także chłopów ukraińskich popierających OUN-UPA. „Prirwa”. s. 16 września wpadł w ręce wojska szef SB Petro Fedoriw ps. możliwości zamaskowania swych sympatii politycznych.) hymn ukraiński i w bunkrze słychać było ciche detonacje”. po walce w beznadziejnej sytuacji. „Burłaka”. „Knycha”. mieszanej i podejrzanej o wrogi stosunek do władzy ludności polskiej.czechosłowacką chroniąc się przed pościgiem Wojska Polskiego. „Kalinowicz”. a także zasiedlania gospodarstw poukraińskich osadnikami z innych powiatów i „repatriantami” przy równoczesnym tworzeniu większych obszarowo gospodarstw i likwidacji występującego na tym terenie przeludnienia.. 8. którzy znajdując się w sytuacji bez wyjścia popełnił wraz ze swoją ochroną samobójstwo54 i likwidacja odkrytego przez oddział KBW bunkra ośrodka wydawniczego krajowego prowydnika „Wulkan”. rajdami wraz z dowódcami sotni lub innymi przywódcami i kurierami przeszli do okupacyjnych stref zachodnich Niemiec.. 3 zostało ujętych w Czechosłowacji i przekazanych władzom polskim (Włodzimierz Szczygielski ps. Motyka..

1947):APZ SP Tomaszów Lubelski. 141. 202. Przyczyny i skutki akcji „Wisła”. a w województwie lubelskim powiaty: bialskopodlaski 44. że przesiedlona ludność ukraińska oraz polityczne. Polityczne.. 65 Uzgodnienia i rozbieżności zanotowane w czasie IX i X seminarium historycznego.. Ogółem było to kilkadziesiąt powiatów. s. które podają. 15-21. Natomiast do 31 stycznia 1946 roku przesiedlono z omawianych 7 powiatów województwa rzeszowskiego na ziemie zachodnie 66 959 Polaków. Według tego spisu następujące powiaty województwa rzeszowskiego posiadały liczbę mieszkańców na 1 km²: brzozowski 101. warszawskiego i zielonogórskiego. Osadnictwo na gospodarstwach poukraińskich było w latach 1944-1945 bardzo trudne z uwagi na działalność OUN-UPA skierowaną tak przeciwko Polakom miejscowym. Na podstawie jednego powiatu – leskiego nie można stawiać tezy o najmniejszym zaludnieniu powiatów południowo-wschodniej Polski obejmując nią wszystkie powiaty. bo 9. Polityczne. Geneza i przebieg akcji „Wisła” i przeciwdziałanie władz polskich (. ale pomoc materialna państwa pozwoliła na szybkie remonty i przywrócenie budynków do stanu normalnego użytkowania. lubaczowski 30. Najniższe zaludnienie miał w roku 1950 powiat ełcki. 13 ( dane z 3. 60 APP. s. WO PUR. Przyczyną spadku liczby mieszkańców były skutki wojny oraz przesiedlenia ludności ukraińskiej do USRR i na ziemie zachodnie oraz dobrowolne wyjazdy ludności polskiej na ziemie zachodnie64. 170. OW PUR. s. Poznań 1963. Zdarzały się jednak przypadki. władze polskie nie były zainteresowane niszczeniem infrastruktury tego terenu. 424. chełmski 48. włodawski 27. 170 171 . s. s. Nie można też zgodzić się z tezą.X. a w województwie lubelskim powiat włodawski 27. Mówiąc prościej. Nie można się zgodzić z uzgodnieniami seminariów polsko-ukraińskich65. Inna przyczyną wyjazdu rodzin polskich na ziemie odzyskane była błędna polityka władz usiłujących zaludnić je również Polakami z powiatów. 401-402. że „działalność podziemia ukraińskiego 57 E. w olsztyńskim 7. UWL Wydział Społeczno-Polityczny. 13.. J. 58 Z. które pozostawili. w poznańskim 2. Pozostałe posiadały większą liczbę mieszkańców przekraczającą 40 osób na 1 km². Przyczyny. tomaszowski 49. Operacja „Wisła” ocaliła życie wielu polskim i ukraińskim mieszkańcom terenów południowo-wschodniej Polski. 2 62 APP. przebieg. 82-84.6. Palski. 5 powiatów z 26 i mniej. gdyż położyła kres toczącym się walkom. utrudniało zasiedlanie tych ziem. Ustalenie liczby repatriantów.9. 136. s. olsztyńskiego.. gdańskiego. Akcję osadnictwa polskiego utrudniał wyjazd ludności polskiej na ziemie odzyskane z uwagi na działalność OUN-UPA. 2002. a w 9 powiatach województwa rzeszowskiego 9 711 rodzin. że w wyniku przesiedleń Ukraińców do USRR w latach 1944-1946 i na ziemie północne i zachodnie Polski w ramach operacji „Wisła” tereny południowo-wschodniej Polski mają jedną z najniższych w kraju gęstość zaludnienia67 nie jest prawdziwa.. z których wysiedlano ludność ukraińską. przemyski 40 (bez miasta). zamojski 77. sanocki 44. Laska. hrubieszowski 46. Zeszyt 1. jasielski 96. w tym z wiosek 43 55263. sygn. Przemyśl 2007.. 114-117. Konieczny. włodawski 31.Działalność Państwowego Urzędu Repatriacyjnego.. a w omawianych powiatach. Stan ten utrzymywał się również w latach następnych. Z omawianych powiatów południowo-wschodniej Polski poniżej 40 mieszkańców na 1 km² w tym roku posiadały 4 powiaty: lubaczowski 39. gospodarstw poukraińskich i polskich58. leski 26. s. Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej. 9.) doprowadziły do zrujnowania ziem Polski południowo-wschodniej”66. Poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miało w województwie białostockim 5 powiatów. o czym świadczą dane zawarte w roczniku statystycznym wydanym w 1963 roku69.. odczuwany przez osadników. s. Brak bezpieczeństwa.. Według niepełnych danych w roku 1946 osiedlono w województwie rzeszowskim 6 260 rodzin (30 654 osoby). że w efekcie wysiedlenia Ukraińców. krośnieński 109. Warunki życia przeniesionych na nowe gospodarstwa były znacznie lepsze od tych. 16 powiatów z 31 mieszkańcami i mniej. 69 Rocznik Statystyczny 1963. s. a więc również po operacji „Wisła” osadzono w powiatach województwa lubelskiego (bez powiatu zamojskiego) 4 861 rodzin. 196. s. Z pewnością część przesiedlanych pochodziła z omawianych powiatów. 216 68 GUS RP. Do końca 1946 roku z województwa rzeszowskiego na ziemie odzyskane przesiedlono 145 072 osoby.. jarosławski 72. 9. którzy osiedlili się na stałe na terenie województwa lubelskiego i rzeszowskiego jest niemożliwe.4 mieszkańców na 1 km2. W latach 1945-1948. 66 Tamże. 38 696 osób62. 424. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. sygn. łącznie 58 140 osób. Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na ziemiach odzyskanych w latach 1945-1947.. ekonomiczne i demograficzne następstwa akcji „Wisła”. w koszalińskim 9. s. (:) P-U. w zielonogórskim 5. a nie polskich. konsekwencje. Warszawa 1952. sygn. 63 Tamże. s. Palenie przez OUN-UPA gospodarstw po wysiedlonych Ukraińcach w latach 1945-1946. W województwie rzeszowskim najniższą gęstość zaludnienia miał powiat leski: 11 osób na 1 km2. Przesiedlenie było szokiem cywilizacyjnym dla ludności ukraińskiej. Zmiany demograficzne. a z województwa lubelskiego 221 24659. a wyłączony z niego powiat ustrzycki 13 mieszkańców na 1 km².s. Często palono ich gospodarstwa. dochodzącą w niektórych powiatach do 109 (powiat krośnieński)68.402. a w terenie górskim do 15 ha57. w gdańskim 1 powiat. Było to błędem administracji państwowej. Narodowy Spis Powszechny z 3 XII 1950. 64 Z. 66. skłaniał ich do zasiedlania wsi leżących w pobliżu miast i miasteczek oraz w samych miastach. Warszawa 1963.1 osób na 1 km². 61 APL. Zniszczenie ziem Polski południowo-wschodniej nastąpiło w wyniku działań OUN-UPA. Makar.wraz z zabudowaniami obszar 5 ha.. Ogółem liczba mieszkańców zmniejszyła się w stosunku do roku 1931. in. jak i też repatriantom.. bez miasta Przemyśla 26 626 osób60. 67 . leski 11. Banasik. Teza. s.Konieczny. powiaty województw: białostockiego. 80. w bydgoskim 1 powiat. Według spisu powszechnego z 1950 roku poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miały m. sygn. 59 S. Część rodzin ukraińskich otrzymała często zniszczone i zdewastowane gospodarstwa poniemieckie. t. gorlicki 76. a następnie w trakcie operacji „Wisła”. gdyż przenoszenie tych Polaków na tereny poukraińskie przyniosłoby większe korzyści. Warszawa 6-10 listopada 2001. tereny omawianych powiatów posiadają najmniejszą liczbę ludności w Polsce przypadającą na 1 km².. biłgorajski 47.s. w szczecińskim 6.. czyli około 19 444 osoby61. Ogółem spalono w latach 1945-1947 ponad 50 tys. szczecińskiego. W Polsce w tym czasie było 40 powiatów o zaludnieniu 39 i mniej mieszkańców na 1 km².

wodociągi. że dążeniem władz polskich była asymilacja narodowa ludności ukraińskiej. Inni natomiast. że otrzymane gospodarstwa popadały w dalszą ruinę.traktowała swój pobyt na nowych gospodarstwach jako tymczasowy i łudziła się możliwością powrotu do opuszczonych wiosek. władz administracyjnych oraz ludności polskiej. Składały się na nie: wyższy standard domów mieszkalnych. Nie ulega wątpliwości. że władza dążyła do asymilacji państwowej. Trzeba tu dodać. Opierając się o zasadę internacjonalizmu oraz pragnąc pozyskać ludność ukraińską dla budowy „Polski Ludowej”. Przesiedleni Ukraińcy traktowali państwo polskie jako wrogie. do zamieszkania oraz zagospodarowanie otrzymanej ziemi. zerwanie istniejących poprzednio więzi sąsiedzkich. Na niewynarodawianie ludności ukraińskiej mieli wpływ osiedleni w tych samych wioskach Polacy. Dyskusję wywołuje asymilacja wysiedlanej ludności. Niektórzy historycy polscy i w zasadzie większość ukraińskich twierdzi. utrzymywały się tradycje narodowe ukraińskie i istniało mocno ugruntowane poczucie odrębności narodowej. a nawet zdarzało się. Rozstrzygnięcie tego problemu jest trudne. a ich dzieci zachęciło do podjęcia nauki w szkołach średnich i wyższych. a często osadnicy z ziem 172 173 . Byli to bowiem m. którzy byli niechętnie.. kanalizacja itp. Rodziny mieszane asymilowały się szybko i wchodziły bez problemów w środowisko polskie. Przeniesienie z ubogich wiosek do bogatszych i lepiej zagospodarowanych ziem zachodnich umożliwiło w krótkim czasie podniesienie na wyższy poziom życia Ukraińców. było bardzo trudne. trudne warunki dostosowania otrzymanych gospodarstw. południowo-wschodniej Polski. Przyczyny tego były złożone. Tendencje te spotkały się z negatywnym odbiorem aktywu PZPR. Nowe otoczenie było w stosunku do osiedlanych Ukraińców wrogie. Zaangażowanie tych ukraińskich rodzin w zagospodarowanie się na nowych miejscach było opieszałe. których przesiedleńcy poprzednio nie posiadali (elektryczność. którym ludność ukraińska kojarzyła się z poczynaniami OUN-UPA. Małopolski Wschodniej. in. „repatrianci” z Wołynia. Stosunek ten u „repatriantów” ze Wschodu – ZSRR wynikał z doświadczeń wyniesionych przez ludność polską z Wołynia i Małopolski Wschodniej. Zakończenie [. często zrujnowanych. Biuro Polityczne KC PZPR postanowiło stworzyć mniejszości ukraińskiej możliwość nauki dzieciom ukraińskim języka ukraińskiego oraz rozwoju kultury ukraińskiej i uczestniczenia w życiu społecznym. a nawet wręcz wrogo ustosunkowani do przybyłej w ramach operacji „Wisła” ludności.). która doznała różnych krzywd ze strony nacjonalistów z OUN-UPA. szczególnie ukraińskiej. oderwane od swych środowisk i pozbawione opieki duszpasterskiej księży greckokatolickich i prawosławnych.] Położenie ludności przesiedlonej w operacji „Wisła”. w tym w pracach rad narodowych i spółdzielniach. że rodziny mieszane asymilowały się bardzo szybko w nowym środowisku. a to z kolei umożliwiło im łatwiejszy dostęp na wyższe uczelnie. Przesiedlenie Ukraińców na ziemie północne i zachodnie Polski pozwoliło na ich szybsze zagospodarowanie. przywiązanie do miejsc poprzedniego zamieszkania. Ulegały jej też rodziny ukraińskie. korzystali z przywilejów uzyskiwania przez ich dzieci dodatkowych punktów za pochodzenie robotnicze.. że osiedleni na gospodarstwach rodzinnych i w Państwowych Nieruchomościach Ziemskich Ukraińcy. w których mieszkało więcej rodzin ukraińskich i przedstawiciele inteligencji oraz duchowni uniccy lub prawosławni. Jedynie w tych miejscowościach.

iż zagłada Ostrówek 30 sierpnia 1943 r. Rozmawiali po polsku gwarą mazurską i byli nazywani Mazurami. Według znanych dokumentów przed 2. wyznaniową i obyczajową. Pomimo nacisków. językową. rodzinę osadnika Karola Romaniuka. Po agresji Związku Sowieckiego na Polskę 17 września 1939 roku. a następnie Bogatków i Strażyców. w czerwcu 1940 r. były ściśle ze sobą związane. 15 prawosławnego i 14 mojżeszowego. Zawsze byli wiernymi wyznawcami Kościoła rzymskokatolickiego. iż w okresie niewoli. Stąd drugi człon nazwy wsi. pod Ostrówkami zginęło 6 polskich żołnierzy i 5 z armii bolszewickiej. Według powszechnego spisu ludności z dnia 30 września 1921 r. Czaplickich. Wola Ostrowiecka. biskup chełmski Walenty Wężyk.08. Lacką Wolę.: Staryki. W roku 1644 Mikołaj Firlej Broniewski z Dąbrowicy. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Olędzkich.2 W okresie międzywojennym Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do gminy Huszcza. W XX w. Średnia gęstość zaludnienia wynosiła 42 . Wyznanie rzymskokatolickie deklarowało 641 osób. co znaczy .1 Nazwa wsi Ostrówki pochodzi od wyrazu „ostrów”. podkomorzy czernihowski zakupił miasto Świerże i kilka wsi w Ziemi Chełmskiej (w tym m. połową XVII w. Rzymskokatolicką parafię w Ostrówkach erygował 11 stycznia 1765 r. Miała ona 500 wiernych i składała się z dwóch miejscowości: Ostrówki (siedziba parafii) i Wola Ostrowiecka. rusińską 15 osób. gajowych. Warszawa 2011. przylegającej do tej wsi. (do roku 1939) majątek ziemski w Ostrówkach należał do Konczewskich. Dudzińskiego i Szulgacza. Prawdopodobnie wtedy zginęło z rąk bojówki ukraińskiej trzech polskich oficerów. województwa wołyńskiego. Lublin 1997. Pod względem wyznaniowym było: 489 osób wyznania rzymskokatolickiego. Wg tradycji. Warto podkreślić. prawdopodobnie ze 135 pułku piechoty Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”. Z punktu widzenia administracji kościelnej parafia wchodziła w skład dekanatu lubomelskiego rzymskokatolickiej diecezji chełmskiej. Wira. staraniem ROPWiM na ich mogile stanął okazały pomnik. P. leśniczych i uciekinierów z Pomorza. W gminie Huszcza Polacy stanowili 27% ludności (w powiecie lubomelskim 14%). Narodowość polską podały 503 osoby. Narodowość polską podało 657 osób.09. 3 W 2005 r. w Ostrówkach mieszkało 518 osób (270 mężczyzn i 248 kobiet) w 84 budynkach mieszkalnych i w 8 innych zabudowaniach. żydowską 1 osoba. gajowego Szelaskowskiego i leśniczego Franciszka Kruka. Z. nie ulegli rusyfikacji i nie zdradzili wiary przodków. zaś Rosjan obok. chociaż na jej gruntach.dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30. Woli Ostrowieckiej. Mieszkańcy Ostrówek i Woli Ostrowieckiej byli od zawsze katolikami.39 r. Stare Równo. ale poza cmentarzem. Tylko nieliczni mieli więcej ziemi. Polacy z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej zachowali czystość narodową. a mojżeszowe 17. Zostali pochowani na ostrowieckim cmentarzu. szczególnie w dobie zaborów. mieszkańcy tych miejscowości aktywnie brali udział w powstaniach: kościuszkowskim ( 1794) i styczniowym (1863) a w 1915 r. 4 Z Ostrówek wywieziono rodziny osadnika wojskowego płk. Pod względem przynależności administracyjnej obie miejscowości leżały w Ziemi Chełmskiej. na Wołyń zostali sprowadzeni z Mazowsza przez króla Władysława Jagiełłę.wyspa.Popek. Popek. Pierwsze dni II wojny światowej przebiegały spokojnie. W ciągu kilkuset lat swej bytności na Wołyniu (właściwie na Ziemi Chełmskiej). która w 1388 r. Lublin 2005 oraz L. 1943 r. Cmentarz parafialny w Ostrówkach na Wołyniu. staraniem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie na cmentarzu w Ostrówkach zostały postawione na mogiłach żołnierzy okazałe pomniki.48% mieszkańców na 1 km2. powstała trochę później niż Ostrówki. T Trusiuk. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Jełowickich. Z Woli Ostrowieckiej rodziny: osadnika wojskowego Jana Koguciaka. Przez cały XVII i XVIII w. wsparli oddział jazdy polskiej – legionistów Józefa Piłsudskiego. W wieku XIX przeszły na własność Malewczyków. Wira. Podczas potyczek z Armią Czerwoną w 1919 r. powiatu lubomelskiego. Już w nocy z 9 na 10 lutego 1940 roku z całego rejonu lubomelskiego wywieziono do obwodu archangielskiego rodziny osadników wojskowych. która wyruszyła 24.4 2 W 2005 r. starosty chełmskiego. Potwierdzali to liczni uciekinierzy z Tczewa. Z czasem do mieszkańców docierały jednak informacje o pewnych skrytobójczych mordach Polaków. Po przejściu frontu mieszkańcy Ostrówek i Woli żołnierzy polskich pochowali na cmentarzu parafialnym. dotyczy również zniszczenia przez tych samych sprawców. a ściślej biorąc ich zagłady przez OUN-UPA w 1943 r : L. Przechodząc przez sąsiednią wieś Równo zostali zaatakowani przez uzbrojonych Ukraińców. gajowego Antoniego Skibińskiego. dokonywanych przez komunistyczno-nacjonalistyczne bojówki ukraińskie. 174 175 . Gdyni i Torunia oraz polscy żołnierze powracający do domu.. Ostrówek. W kilka dni później do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej dotarła liczna grupa żołnierzy polskich ( ok. 1 Przed kilkunastu laty ukazało się pierwsze historyczne opracowanie dotyczące tych miejscowości. Popek. Przeciętna powierzchnia gospodarstwa chłopskiego w Ostrówkach czy Woli Ostrowieckiej wynosiła 2-5 ha. w tym samym czasie i w podobny sposób. z Maniewicz w kierunku Warszawy. żołnierze sowieccy pojawili się w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dopiero 23 września. podkomorzego krzemienieckiego i Hieronima Jełowickiego. Zobacz także: L. w dokumentach też jako Wola Lacka (Wola Polska) lub Wola Mazowiecka.in. 150 osób). Wołczkową Wolę) od spadkobierców Daniela Jełowickiego. Ostrówki Wołyńskie ludobójstwo. założone w XVI w. Wołyński testament.) Już na wstępie należy zaznaczyć. Obie miejscowości. W Woli Ostrowieckiej mieszkało 658 osób (315 mężczyzn i 343 kobiety) w 120 gospodarstwach.3 Na pierwsze represje Polacy nie musieli długo czekać. wraz z Lubomlem została włączona do Korony.

Szkoła. patrolując okolicę. Fakty te niepokoiły. Część z nich (ranni) zmarło w pobliżu miejsca masakry po odejściu upowców. Nastąpiła zmiana okupanta i posypały się nowe represje. W Woli Ostrowieckiej zgromadzono niemal wszystkich mieszkańców w szkole i na placu szkolnym. Wielu młodych mężczyzn z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej powołanych w latach 1940/41 do Armii Czerwonej już nigdy nie powróciło do domu. „Wygonie”. Były też przypadki pobić i ostrzeliwania domów. znajdowała się w pobliżu kościoła na tzw. grożąc wszystkim śmiercią. ale postanowiono nie rozdrażniać upowców. Wywiązała się strzelanina. Wkrótce Niemcy utworzyli na zajętych terenach własną administrację. na drodze lub zostało wrzuconych do studni. Opuszczających wieś zawracano z drogi i strzelano do próbujących przedrzeć się przez kordon. który był częścią generalnego okręgu Wołyń i Podole (Generalbezirk Wolhynien und Podolien). Mimo to ocalało kilkanaście osób. Miejsce to jest nazywane przez miejscowych Ukraińców „Trupim Polem”. Próby ucieczek w drodze kończyły się zamordowaniem. a kobiety z dziećmi i starców wprowadzono do kościoła( tak było w Ostrówkach). a z odniesionych ran zmarła sąsiadka Helena Kuwałek. Banderowców wspierali niektórzy mieszkańcy z okolicznych wsi (Sokół. Do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej docierały niepokojące wieści. W połowie 1940 r. W październiku 1942 roku Niemcy z policją ukraińską wymordowali kilkanaście tysięcy Żydów z komisariatu okręgowego Luboml. W płomieniach zginęła jej córka Agnieszka. W dniach 28 i 29 sierpnia 1943 r. Ostrówki i Wola Ostrowiecka znalazły się w składzie komisariatu okręgowego Luboml (Gebietskommissariat). Z zgromadzonych na placu ludzi wpędzono do szkoły mężczyzn. Kilku upowców. Czwarta mogiła. Idący na śmierć byli poganiani biciem i wyzwiskami. kosy i pałki. gdzie było ponad 200 mężczyzn. kureń UPA „Łysego” oraz sotnia Iwana Zareczniuka „Worona” ruszyły na Ostrówki i Wolę Ostrowiecką. bijąc kolbami znajdujących się najbliżej wejścia. Po kilkunastu dniach zwłoki pomordowanych zostały zakopane na rozkaz UPA przez Ukraińców z Sokoła w wykopanym dole. w okolicznych wsiach: Równo. licząca pięć osób. Różnił się tylko pewnymi szczegółami. Ostatecznie pacyfikację odwołano. w wielkim pośpiechu wyprowadzono ich z kościoła. Z tego powodu ksiądz proboszcz Stanisław Dobrzański. Na rżysku pod lasem Kokorawiec ofiary zabijano w 10-osobowych grupach. ale na skutek strzelaniny spłonęło gospodarstwo Wiktorii Ulewicz. innych uspokajano. Po egzekucji upowcy sprawdzali. 22 czerwca 1941 r. gdzie na rzekomym zebraniu miały być przekazane mieszkańcom ważne wiadomości. najpierw wyprowadzali 176 177 . Należy podkreślić. Około 20 osób zamordowano przy „kuźni Bałandy”. Zgromadzone w kościele kobiety z dziećmi i starców prawdopodobnie zamierzano żywcem spalić. którym kazano kłaść się twarzami do ziemi i mordowano kolejno strzałami oraz uderzeniami bagnetów. 81 osób „u Trusiuka”. Połapy. gdzie ich mordowano strzałem z broni palnej lub uderzeniami w tył głowy siekierą lub wielkimi drewnianymi maczugami W miejscach tych pozostały w wykopanych pośpiesznie dołach-rowach dwie wspólne mogiły liczące: około 100 osób „u Suszka”. Przy tych czynnościach jednych poniżano wyzwiskami. Wiele osób zostało też zamordowanych w mieszkaniach. 5 lipca 1943 r. iż scenariusz mordów w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej był niemal identyczny. wybuchła wojna niemiecko-radziecka. Wówczas. Odcięto wszelkie drogi ucieczki. by uniemożliwić ukrycie się. Przekurka. bowiem około południa nadjechali samochodami Niemcy. zorganizowane grupy Ukraińców z sąsiednich wsi. Ludność została podstępnie zapędzana na plac szkolny. iż na Mazurów szykuje się napad. jednakże mogił i ofiar na terenie wsi było znacznie więcej. by zatrzeć ślady mogił. głównie wobec Polaków. zażądało oddania broni. złota i zegarków. wyprowadzali mężczyzn grupami po 10: do zabudowań Jana Trusiuka „Ilka” oraz za stodołę gospodarza Suszki. gdzie zagrzebano co najmniej 231 ofiar. co przejawiało się w obowiązkowych kontyngentach i wywózkach na przymusowe roboty do Niemiec. Wsie zostały otoczone szczelnym kordonem przez uzbrojonych striłciw UPA. przez wsie przechodziły patrole UPA i penetrowały teren w poszukiwaniu broni u Polaków oraz dopytywały się o organizacje AK. W międzyczasie w kilku miejscach Ukraińcy kopali duże doły na zwłoki. łącznie z okiennicami od zewnątrz. O świcie 30 sierpnia 1943 roku po wymordowaniu Polaków w niedalekich wsiach Kąty i Jankowce. W czasie dokonywania rzezi. Połapy. Następnie oprawcy. została przez nich otoczona i zamknięta. banderowcy pod dowództwem Petra Gusara „Maśluka” zorganizowali zasadzkę na Niemców na moście między Ostówkami i Borową. w liczbie około 300 osób. w obejściach gospodarskich. ale nie zdążono. siekiery. zawodne z powodu braku broni i niezdyscyplinowania. a znalezionych ukrytych Polaków mordowano. w wyniku której zginął oficer i kilku żołnierzy niemieckich. Kilkuset mężczyzn zaczęło śpiewać „Kto się w opiekę odda Panu swemu”. Całą wieś upowcy dokładnie przeszukiwali. Szukano też ofiar na polach. Huszcza) uzbrojeni w większości w widły. plądrowały wieś. często nie nocował na plebanii. Następnie oprawcy. i popędzono na rżysko pod las Kokorawiec w pobliżu wsi Sokół. rabując przy tej okazji gospodarzy. władza sowiecka przystąpiła do tworzenia kołchozów. Od wiosny 1943 r. bowiem nie wszyscy zamordowani byli pochowani w wymienionych tu miejscach. czy wszyscy są zabici i dobijali rannych. Zorganizowano jedynie nocne patrole i warty. W dwóch miejscach spalono gospodarstwa. W odwecie Niemcy postanowili spacyfikować Ostrówki. Sokół odbyła się mobilizacja Ukraińców przez przybyłe z terenów Galicji doborowe oddziały UPA. podstępnie nawołując po polsku.

Sokół i Połapy. Jerzy Pietrzak .senator województwa chełmskiego. Huszcza. który ostrzelał z dużej odległości Ukraińców. przy zbiorowej mogile na ostrowieckim cmentarzu. Tak naprawdę to tereny obu tych wsi są wielkim cmentarzem! Należ też wspomnieć. Sposób i okoliczności przeprowadzenia mordu wskazują. już tradycyjne. Napadu na Ostrówki i Wolę Ostrowiecka dokonano w ramach szeroko zakrojonej akcji eksterminacyjnej ludności polskiej. Eugeniusz Wilkowski . Przybyła także około 300-osobowa grupa Polaków. Borowa. 19 września 1943 roku. 30 osób. Ze 169 rodzin zginęło co najmniej 568 osób.Wołyniacy z różnych stron Polski. 10-15 osób. znajdującą się po drugiej stronie drogi. młotami do uboju bydła lub wielkimi drewnianymi maczugami Tak zginęły 243 osoby.mieszkańcy wsi Równo. 6 kobiet było w zaawansowanej ciąży. Obecni także byli przedstawiciele Środowiska Żołnierzy 27 Wołyńskiej Dywizji AK a także Szczepan Siekierka . 70%.wicemarszałek Senatu RP. prof. W 1943 r. 185 kobiet (w tym co najmniej 5 w zaawansowanej ciąży) i ok.zginęli wszyscy (40%). Jurij Sylwestrowycz Lenartowycz . grupami po 10 osób: do pobliskich zabudowań Strażyca. ok. W ciągu zaledwie kilku godzin Ukraińcy wymordowali w obu wsiach ok.Władysława Kuwałka. Zginął zamordowany razem z wiernymi ostatni proboszcz ostrowiecki ks.197 rodzin. Z ponad 100 rodzin zginęło co najmniej 474 osób. w tym 120 mężczyzn. Na niektórych zbiorowych mogiłach widnieją ślady wypasu bydła. Na ten jedyny w swoim rodzaju pogrzeb po latach przybyli z Polski przedstawiciele władz państwowych w osobach: prof. którzy wyskakiwali przez okna z płonącego budynku. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. 66%. dnia 30 sierpnia 1992 roku na dawnym cmentarzu rzymskokatolickim w Ostrówkach odbyły się uroczystości pogrzebowe. dr Henryk Litwin . Pozostał zdewastowany i zarośnięty cmentarz parafialny oraz niepoliczone pojedyncze i zbiorowe mogiły. iż w 1992 roku za zgodą władz ukraińskich w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dokonano częściowej ekshumacji ofiar OUN-UPA. Borys Petrowycz Kłymczuk . oblali drewniany budynek benzyną i podpalili. banderowcy zamknęli pozostałych ( głównie kobiety i dzieci w liczbie ok. 204 dzieci (do lat 14). tj.przewodniczący Obwodowej Rady w Łucku. 20 osób w wieku poniżej 20 roku życia oraz 19 dzieci.mężczyzn. Zygmunt Mogiła-Lisowski . Alicja Grześkowiak . w Ostrówkach mieszkały co najmniej 664 osoby .Wojewoda Chełmski.Przedstawiciel Prezydenta Ukrainy w Lubomlu. Tam za stodołą mordowali uderzeniami w tył głowy siekierą. Przez kolejne lata kontynuowane były coroczne. 222 dzieci. na dnie której spoczywał szkielet starca . spalono również kościół.w tym także dzieci. Ok. złożona z dawnych mieszkańców Ostrówek i Woli Ostrowieckiej oraz ich dzieci i wnuków. Podpalono również.głównie kobiet.senator województwa siedleckiego. stodołę u Jesionków.121 rodzin. pielgrzymki autokarowe do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. którzy byli w nich ukryci. Z mogiły w Woli Ostrowieckiej wydobyto szczątki nie mniej niż 243 osób. ok. kan. Próbujących ratować się ucieczką. Na uroczystościach pogrzebowych władze ukraińskie reprezentowali: Wołodymyr Mychajłowycz Sklanczuk .dyrektor gabinetu Marszałka Senatu RP. Panika wywołana tym zdarzeniem spowodowała pospieszne wycofanie się napastników z obu wsi. rocznicę mordu. Z mogiły w Ostrówkach ekshumowano szczątki nie mniej niż 80 osób. a ujawnienie potwornych skutków zapiekłej nienawiści do innych nacji było na tym terenie momentem zwrotnym w dążeniu do nawiązywania przyjaznych kontaktów między Polakami i Ukraińcami. Z ok. Został wyciągnięty ze sterty słomy. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. Łącznie w czasie ekshumacji odnaleziono szczątki nie mniej niż 324 osób. 200 osób zdołało się uratować zaledwie kilka i to najczęściej jako ranni. w Woli Ostrowieckiej mieszkało co najmniej 866 osób . Następnie przez okna wrzucili granaty.przewodniczący Stowarzyszenia Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów oraz dziennikarze. 30% potencjalnych ofiar. zabijano z broni palnej. W liczbie tej było na pewno:145 mężczyzn. Fakt. tj. Gdy do Ostrówek nadjechali Niemcy i rozpoczęła się strzelanina. W 1943 r. 1050 osób ( autor zebrał i opracował pełny wykaz imion i nazwisk pomordowanych). Brak czasu na dokładne przeszukanie zabudowań uratował życie tym. około 37 kobiet. Leszek Burakowski . Dziś na miejscu Ostrówek i Woli Ostrowieckiej rozciągają się byłe kołchozowe pola uprawne. Uczestniczą w nich byli mieszkańcy . Przy tych okazjach odprawiane są Msze św. W pobliżu mogiły w Ostrówkach odkryto także zasypaną studnię. Łącznie w uroczystościach wzięło udział około 2 000 osób. Pozostały po zabitych majątek zrabowano zaś zabudowania spalono.konsul RP we Lwowie. gdzie się ukrył i zamordowany w zabudowaniach Trusiuka. kobiet i starców. Stanisław Dobrzański. prawdopodobnie przez obcięcie głowy siekierą. Henryk Czarnocki . Z 79 rodzin nikt nie ocalał . co stanowi 31% ogółu zamordowanych w dniu 30 sierpnia 1943 r. w tym 3 przed ukończonym 20 rokiem życia i 2 dzieci. można tłumaczyć niespodziewanym pojawieniem się oddziału niemieckiego. 200 osób). W tej liczbie było na pewno 161 mężczyzn. 10-15 osób. Ekshumacja zbliżyła obie społeczności. Wbrew obawom niektórych przedstawicieli 178 179 . że ocalało ok. Dokładnie w 49. Bardzo licznie stawili się Ukraińcy . że jego celem było fizyczne wyniszczenie całej ludności Ostrówek i Woli Ostrowieckiej . To było zaplanowane i zrealizowane ludobójstwo. W modłach biorą zawsze udział miejscowi Ukraińcy. pastwiska lasy i łąki. 125 kobiet i ok.zastępca prezydenta obwodu wołyńskiego.poseł ZCh-N z województwa warszawskiego. gdzie spłonęło ok.

umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien (specjalnie zamówionych i wykonanych w Lubomlu).08. gdzie wydobyto niekompletne szkielety 2 mężczyzn.5 km od „Trupiego Pola”. którzy zginęli na terenie wsi Sokół 21. 50 lat. 49 w wieku 20-35 lat . łatwo przepuszczalnym dla wody środowisku. Te czynniki spowodowały. Byli mieszkańcy przez kolejne 19 lat starali się u władz w Łucku i Lubomlu o dokończenie ekshumacji i katolicki pochówek dla pomordowanych.25 lipca 2011 r. Prace odbywały się w bardzo trudnych warunkach (brak kuchni polowej. lecz przyczyniła się do wzbudzenia wśród Polaków aktu przebaczenia Chociaż obecnie Ostrówek i Woli Ostrowieckiej nie ma już na współczesnych mapach Ukrainy. 15 lat lasu sosnowego. Za wstawiennictwem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie.1943 r. żądzy odwetu i pogardy dla Ukraińców. Drugi grób kryjący szczątki trzech osobników znajdował się również w lesie. Wybrano Poryck (Pawliwka) ze względów organizacyjnych i logistycznych. Jako przedstawiciel rodzin pomordowanych.60 lat i 3 osoby w wieku powyżej 60 lat). kiedy w czasie spotkania obecnych prezydentów Polski i Ukrainy padła propozycja. korale. prywatny sprzęt [piły. spinki do włosów. ale odnaleziono i odsłonięto tylko 1 mogiłę kryjącą szczątki dzieci. Grób masowy miał wymiary 8.5 metra i głęboki był na 1. szpadle. gdzie według relacji świadków miało zginąć ok. namioty]). Lepiej zachowały się przedmioty osobiste: medaliki. ekshumacja nie stała się zaczynem nienawiści. Grób wykopany został w piasku. brak dróg dojazdowych. 1 km od „Trupiego Pola” i krył szczątki 2 osób . sytuacja nieco się poprawiła ( dowieziono nam wodę w beczkach). Prace archeologiczne rozpoczęły się na terenie młodego. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien.5 na 2. Oprócz prac prowadzonych na „Trupim Polu” wykonano trzy akcje ekshumacyjne w pobliżu wsi Sokół. Dopiero po interwencji konsula z Łucka Tomasza Janika. Kolejna akcja poszukiwawcza i ekshumacyjna odbyła się w dn. guziki. że szczątki kostne pomordowanych uległy daleko idącemu rozkładowi. W trakcie tej ekshumacji. Razem z innymi szczątkami (wydobytymi pod koniec sierpnia z mogiły w Woli Ostrowieckiej) zostały uroczyście pochowane dn. paciorki różańców. Działania wcześniej uzgodnione ze stroną ukraińską (odpowiednie władze obwodowe w Łucku i powiatowe w Lubomlu) były prowadzone przez archeologów ukraińskich ze Lwowa a koordynowane przez ROPWiM. w boju z wojskami niemieckimi ( prawdopodobnie porucznika Andrzeja Buchmana ps.1943 r.władz Ukrainy. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. liczącym ok. Wszystkie ekshumowane groby wskazane zostały przez mieszkańców tej ukraińskiej wsi.głównie kobiet z dziećmi. to pozostał cmentarz i zbiorowe oraz pojedyncze mogiły pomordowanych. iż zaledwie na głębokości 30 cm poniżej poziomu gruntu występują liczne. 1 w wieku 55. 30. Szczególnie nie do końca zmineralizowane kości dzieci manifestowały się pod postacią ciemnych przebarwień utworzonych przez ułamki kostne i korzenie drzew. jako miejsce spotkania prezydentów Polski i Ukrainy. najstarsi Ukraińcy . Nadzieja pojawiła się dopiero w 2003 r. Kolejna ekshumacja miała miejsce we wsi Sokół. przez OUN-UPA z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. ok. W pracach aktywnie uczestniczyli młodzi archeolodzy ukraińscy z Łucka. dwa tygodnie po mordzie. gdy z okazji 60 rocznicy mordów na Wołyniu Ostrówki były brane pod uwagę. Pierwszy znajdował sie w lesie. Dodatkowo nasze działania ( ekipa polska liczyła 8-12 osób) utrudniały ciągłe. Wykonano kolejnych 6 wykopów sondażowych oraz poszerzono wykop już istniejący. 250 Polaków.08. na cmentarzu w Ostrówkach. wody pitnej we własnym zakresie). na cmentarzu w Ostrówkach. w odległości ok. które ustawicznie zalewały nam wykopy oraz odcięły nasze obozowisko od dróg bitych (dowóz żywności. „Trupim Polu” koło wsi Sokół.. szkaplerze. 39 w wieku 15 – 20 lat. iż są to szczątki 2 żołnierzy z 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. 8 w wieku 35 – 50 lat. brony i inne) fragmenty kości ludzkich. 300 kobiet i dzieci z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Według relacji świadków ciała pogrzebane zostały dopiero ok. 48 w wieku 7 – 15 lat. Już pierwszy wykop sondażowy o długości 20 m i szerokości 2 m wykazał. Kolejna szansa pojawiła się na początku tego roku. poniszczone przez narzędzia rolnicze ( pługi. aby postawić.2011 r. Według relacji świadków mogło tam zginąć 30. pojechałem z grupą wolontariuszy do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. którą udało się zlokalizować za pomocą georadaru archeologom ukraińskim ze Lwowa. 22 – 30 sierpnia na terenach wsi Wola Ostrowiecka.1944 r. Razem z pracownikami Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie oraz archeologami z UMK w Toruniu brałem udział w pracach ekshumacyjnych. 30.04.1943 r.08. Cygan).2 m poniżej poziomu gruntu. 180 181 . Korsak i NN ps. Krył szczątki co najmniej 231 osób ( 93 w wieku do lat 7. Prace archeologiczne rozpoczęły się na polu w miejscu dawnej szkoły. Pole to było uprawiane przez miejscowy kołchoz przez ok. a jednocześnie przedstawiciel IPN w dn. z rąk UPA ok. głównie kobiet i małych dzieci.małżeństwa Pogorzelców ( znanych z relacji świadków – Polaków i Ukraińców).2011 r. Miały za zadanie dokonanie ekshumacji z 2 masowych mogił Polaków zamordowanych 30.mieszkańcy tej wsi. strona ukraińska zgodziła się żeby wcześniej przeprowadzić ekshumację i zorganizować katolicki pochówek ofiar.08. W sumie z tego miejsca wydobyto szczątki nie mniej niż 79 osób. kobiet i nielicznych mężczyzn zamordowanych przez UPA 30. na tzw. 1. Razem z innymi szczątkami ( wydobytymi z mogiły na „Trupim Polu” i w lesie pod Sokołem) zostały uroczyście pochowane dn. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. podali wersję. w którym natrafiono na mogiłę masową kryjąca szczątki ludzkie. przez co były w posuniętym stanie rozkładu. Bezskutecznie.08. W trakcie prac archeologiczno-ekshumacyjnych wykonano aż 12 wykopów sondażowych. ulewne deszcze. a następnie wspólnie odsłonić pomnik w Ostrówkach.

Datę tę dowództwo UPA wybrało celowo. Ormianie (w Kutach nad Czeremoszem) i Czesi (osadnicy 182 183 . oraz dwa lata później. 200 Polaków) i liczni Ukraińcy (ok. a także częściowo lubelskie i poleskie. Przewodniczący Wołyńskiej Rady Obwodowej – Wołodymir Wójtowycz.Włodzimierz razem z kilkunastoma ojcami. Ambasador RP w Kijowie dr Henryk Litwin. aż do chwili ostatecznego rozbicia ukraińskiego podziemia. Następnie nabożeństwo żałobne odprawili w obrządku wschodnim duchowni Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej: metropolita łucki i wołyński . Objęło ono dawne województwa: wołyńskie. senator RP – Stanisław Gogacz. rzeszowskiej i przemyskiej jeszcze rok dłużej. W uroczystościach pogrzebowych wzięli udział: Przewodniczący Wołyńskiej Obwodowej Administracji – Borys Kłymczuk. wspierani przez „czerń”. mordując w okrutny sposób. Ludobójstwo to działo się zgodnie z hasłami. dawni sąsiedzi z pobliskich miejscowości). gdyż była to niedziela. a więc dzień. czyli do wypędzenia stamtąd większości Polaków.będzie wolna Ukraina”. kilka tysięcy Polaków.a Ukrainę stworzyć musimy” i „Będzie polska krew po kolana .sława Ukrainie”. Pierwsze mordy miały miejsce już we wrześniu 1939 r. Ci ostatni dopuścili się także pogromów Żydów. przedstawiciel wojewody lubelskiego. a wraz z nimi bataliony Abwehry „Roland” i Nachtigall”. Największa jednak ilość mordów na Polakach dokonała się po powstaniu zbrodniczej UPA. delegacja oficerów Straży Granicznej w Chełmie oraz liczni pielgrzymi z Polski ( głównie byli mieszkańcy.bude wilna Ukrajina”. w którym Polacy rozsypani po przysiółkach i osadach. bo tak powszechnie nazywano członków UPA. które nacjonaliści ukraińscy od lat wpajali swoim rodakom: „Smert Lacham . 150 tysięcy bezbronnych Polaków. gdy wkroczyły wojska niemieckie. Żydiw wydusym. tarnopolskie i stanisławowskie.. ale faktyczna ich liczba jest z pewnością większa.łącznie ok. Andrzej Kunert. Mordy na Kresach trwały do 1946 r. za spokój dusz zamordowanych. założonej w październiku 1942 r. czyli „Śmierć Polakom . zginęło w ciągu ośmiu lat ok..Tomasz Janik i Vicekonsul Krzysztof Wasilewski. do której masowo napłynęli zaprawieni w innych rzeziach kolaboranci z Ukraińskiej Policji Pomocniczej i  14 Dywizji SS „Galizien”. złożone z ukraińskich najemników. 400 osób. Zabójstwa połączone były z niesłychanym okrucieństwem. Ks. „Bude lacka krow po kolina . ich rodziny .sława Ukrajinu”. starosta chełmski Paweł Ciechan. Oprócz Polaków z rąk nacjonalistów ukraińskich zginęła niezliczona ilość polskich obywateli innych narodowości.. gdy na te tereny wkroczyły wojska radzieckie. lwowskie. Banderowcy. Żydów wydusimy . dokonane na Wołyniu i Kresach Południowo Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej przez faszystów z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Armii Powstańczej.Nifont oraz bp kowelski i włodzimierski . które osiągnęło swój szczyt 11 lipca 1943 r. zaatakowali równocześnie prawie 170 miejscowości. ”Lachiw wyriżem. a na ziemi lubelskiej. którą odprawił bp Marcjan Trofimiak – ordynariusz diecezji łuckiej razem z kilkunastoma księżmi z Wołynia i z Polski. Uroczystość rozpoczęła się Mszą św. którego nie stosowali nawet niemieccy czy sowieccy okupanci. Sekretarz Generalny ROPWiM – min. Najkrwawszym rozdziałem tych wydarzeń było ludobójstwo na Wołyniu. Konsul RP w Łucku. czyli podjudzoną miejscową ludność ukraińską. często paląc żywcem w otoczonych kościołach. Według szacunków z rąk banderowców. „Polaków wyrżniemy. Tadeusz Isakowicz-Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego 1) Przemilczana zbrodnia Nie ma w historii Polski bardziej zafałszowanej i  przemilczanej sprawy jak ludobójstwo ludności polskiej. schodzili się do kościołów. w tym Żydzi. a Ukrajinu stworyty musym”.

oprawcy tych ofiar – o. czysto polskiej wsi. choć zaginał w 1945 r. Zagładzie uległa też polska cywilizacja. s. które bolą przez całe pokolenia. a więc wtedy. Słyszeliśmy przerażające jęki. Czechów (w 1941 r. Zdradziła to pewna Ukrainka ożeniona w Korościatynie. Kraków 2008. a także ci Ukraińcy. zakończonej kalectwem) pisał swój pamiętnik.). Leśne wsie oraz wioski położone obok leśnych masywów powinny zniknąć z powierzchni ziemi. Kraków 1999 r. od Zadarowa (ukraińskiej wsi) i od Komarówki. spalono dwory i szkoły. druga rabowała. lecz po prostu obrazą pamięci ofiar. gdyż w napadach na polskie wsie wyrzynano wszystkich bez różnicy na płeć czy wiek. był polski prawnik żydowskiego pochodzenia Rafał Lemkin. Musi tutaj wyraźnie paść słowo „ludobójstwo”. uzbrojoną w siekiery. łącznie 600 osób. na rok 2010 przygotowuje „Małe Wydawnictwo” w Krakowie. Jan Zaleski. banderowcy rozpoczęli rzeź mieszkańców Korościatyna. trzech wylotowych dróg. czyli na tym skrawku historycznego Podola. którzy nie popierali faszystów. kosy i noże.. że sam Antychryst rozpoczął swą działalność!3 Rzezi w Korościatynie dokonał oddział UPA. jak i wszystkich dawnych mieszkańców tych ziem. Małe Wydawnictwo. 29. a więc już po ponownym odzyskaniu niepodległości.. Działały trzy wyspecjalizowane grupy: pierwsza „pracowała” toporami. bo wszelkie eufemizmy typu „wojenne wydarzenia”.z Wołynia). strzelaninę. 184 185 .). W pamiętniku tym jego autor opisywał szczegółowo wszystkie wydarzenie z okresu międzywojennego. Wszystko to było połączone z grabieżą mienia ofiar. przez całą wojnę mieszkał wraz z rodzicami i rodzeństwem autor pamiętnika. paliła systematycznie domostwo po domostwie. Wiele informacji ma wartość źródłową. Rzeź trwała niemal przez całą noc. od Wyczółek. Są to rany. przetłumaczonego w języku polskim jako ludobójstwo. – Do 21 XI 1944 roku zniszczyć wszystkie polskie chaty. jednogłośnie uchwalonej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 9 grudnia 1948 r. Najobszerniejszy opis dotyczy zagłady Korościatyna. 2) Świadek z Dębowicy Cztery z masowych zbrodni. opisał w swoim pamiętniku mój śp. Opis ten jest bardzo dramatyczny. następnie warszawski adwokat. pierzyny czy kożuchy do dziś – jako „łup wojenny” – służą w niejednym ukraińskim domostwie. późniejsza siostra zakonna.) i Barysz (w 1945 r. Nowe wydanie. złożona głównie z kobiet i wyrostków. Przy odejściu wojsk niemieckich należy wykorzystać ten dogodny moment dla zlikwidowania całej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat. zburzono kościoły. Pamiętnik ten. Warto zaznaczyć. a ocalałe resztki narodu wypędzono. Tadeusz Isakowicz-Zaleski. Mimo. który po odzyskaniu niepodległości znalazł się w obrębie Drugiej Rzeczypospolitej. w których poprzednio mieszkali Polacy1. gdy warty dopiero rozchodziły się na posterunki. a nawet ulice we Lwowie i innych miastach. ciocia autora pamiętnika. dz. Co więcej. został przez niego odtworzony i był kontynuowany przez następne lata. których kości bieleją bez jakiegokolwiek pochówku po kresowych lasach i jarach. dr praw Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Urodził się on w 1926 r. przez nieistniejące już dziś krakowskie wydawnictwo Radamsa2. Jan Zaleski. że zgodnie z nią zbrodnie ludobójstwa nie ulegają przedawnieniu. podpisanej i ratyfikowanej m. Zacytuję jego fragment: „W nocy z 28 na 29 lutego 1944 r. ryk palącego się żywcem bydła. Ojciec. Na skraju tej wsi. zgrozo! – mają swoje pomniki. Od  dziesiątków lat krewni ofiar domagają się godnego uczczenia pamięci pomordowanych. Zrównano z ziemią całe miejscowości. W rzeczywistości mordów nie ograniczano tylko do mężczyzn. w Monasterzyskach na Tarnopolszczyźnie. w nowopowstałej osadzie Dębowica. Korościatyn (w 1944 r. począwszy od niemowląt. 18-tej.. Napastnicy 2 3 Jan Zaleski. Przemilczane ludobójstwo na Kresach. podprokurator w Brzeżanach i Warszawie. Radamsa. a na starcach skończywszy. (. wspierany przez miejscową ludność ukraińską (głównie ze wspomnianego Zadarowa). Zdradziła także hasło. a poplamione krwią (nie tylko w przenośni) garnki. a następnie z czasu wojny. trzecia. „bolesne wypadki” czy „czystki etniczne” są nie tylko fałszerstwem. a także stalinowską zagładę ludności ukraińskiej w czasach Wielkiego Głodu czy obecne zbrodnie dokonywane przez muzułmanów na ludności chrześcijańskiej w Darfurze (zachodni Sudan) i przez sołdatów Putina na cywilach  w  Czeczenii. On też wprowadził to pojęcie do Konwencji w sprawie zapobiegania 1 Całość tej problematyki opisałem w swojej publikacji: Ks. Posłużono się podstępem. – Zniszczyć wszystkie ściany kościołów i innych polskich budynków kultowych. w miejscowościach Kołodne (w 1939 r. że po roku 1989.in. Nawiasem mówiąc. Wydawało się. Dla rodzin ofiar. cyt. co Aniela Muraszka. poszerzone i uzupełnione. i karania zbrodni ludobójstwa. przez Polskę. którym posługiwali się wartownicy. wyd. że był samoukiem (do szkoły nie chodził z powodu długotrwałej choroby kolana. najboleśniejszy jest jednak fakt.). Pod nazwą „Kronika życia” został on wydany w 1999 r.) Tej walki nie możemy przegrać i za każdą cenę trzeba osłabić polskie siły. Kronika Życia. Zachowane dyrektywy dowództwa UPA mówiły bowiem wyraźnie (cytuję tylko kilka przykładów): – Powinniśmy przeprowadzić wielką akcję likwidacji polskiego elementu. tak opisała z kolei we własnych wspomnieniach: „Banderowcy zaatakowali o godz. dokonanych przez UPA w powiecie Buczacz. polski parlament nie nazwał po imieniu tej niewyobrażalnej zbrodni. twórcą pojęcia „genocide”. do której można porównać jedynie ludobójstwa Ormian w Turcji w czasie pierwszej wojny światowej oraz Holokaust Żydów i  Cyganów podczas drugiej. leżącej 8 km od Monsterzyk i 25 km od Buczacza. Rozpoczęli „żniwo” równocześnie z trzech stron.

Tego nie mogę zapomnieć. To. co tam zobaczyłam.. s. od których włosy się jeżyły. W czasie ataku na plebanię zginął jeden z ukraińskich dowódców. a następnie uprowadzano je. Ukrainki wpadały do domów i przeskakując poprzez trupy kradły co się tylko dało. Prof. Tenże Nowicki dostał po tym wszystkim pomieszania zmysłów i chodził z ocalałym niemowlęciem na ręku. córka Michała. Kobiety miały obcięte piersi. 186 187 . 154–157. nazajutrz przyjechał na nartach wraz z księdzem z Monasterzysk. Tych ostatnich pochowano dzień później na korościatyńskim cmentarzu.. Zdejmowano też kożuchy i buty zabitym. żałobną odprawił ks. Trzykrotnie ocalona. dz. że napad na Korościatyn odbył się w tym samym dniu. mieszkająca w sąsiedztwie wioski. cyt. gdzie leżało żywe niemowlę było pełno krwi.. czekających na stacji na pociąg. już 4 marca 1944 r. Tak to wspomina: W jednej z izb zobaczyłem matkę pochyloną nad łóżeczkiem dziecka. Ustalono tożsamość tylko 117 osób. W grupie ofiar było kilkanaście małych dzieci. ocalała jedynie plebania i kościół. Nie oszczędzali nawet niemowląt. maszynopis (w zbiorach autora). 9 Ks. (. a luty 1945 r. banderowcy zamordowali w sąsiedniej Hucie Starej 12 osób. Anioł Stróż mnie pilnował. zdążył w ostatniej chwili wymknąć się za dom.. na stacji kolejowej . że są partyzantami i żeby chłopcy z wioski zgromadzili się wokół nich. Widziałam ludzi pozabijanych siekierami i nożami. Widziałam maluśkie dziecko z roztrzaskaną o ścianę głową. Kronika. mówiła do niej. aby pochować zmarłych. Chcieli ich bowiem w jak największej ilości wymordować. będący wówczas 10-letnim ministrantem.. a czasem i akceptacji.. Nr 25/2003 z 16 czerwca 2003. 29. Nowicki. Wszyscy ocaleni Polacy przenieśli się do Monasterzysk. 1 marca przyjechali Niemcy. s. s. proboszcza Józefa Suszczyńskiego. Mieli odrąbane ręce. co działo się po wymordowaniu wioski.wszędzie leżeli zamordowani ludzie. od 4 do 12 lat. Ja też tam byłam.. wołając po polsku. w większości we wspólnej mogile. w: „Alma Mater”. jakby to było wczoraj.. Henryk Komański. władz sowieckich. 7 lutego w Zalesiu spalono żywcem 50 osób. na podwórkach. Tego nie można opisać. Stanisława Łużna.. żeby wstała i włożyła płaszcz. Żonę pochyloną nad łóżeczkiem kilkumiesięcznego dziecka banderowiec ściął toporem.wjechali do wioski saniami. a tydzień później w Bobulińcach k. relacjonuje: Miałam już prawie dziesięć lat. był najkrwawszym miesiącem. Wszystko było połączone z rabunkiem. W zdewastowanych. spalona żywcem. obcięte uszy i powyrywane języki. Wszystko to działo się przy bezradności. Lista ich jest o wiele dłuższa. w tym kilkanaście osób z innych wiosek. który jej przyniosła. dz. 5 Szczepan Siekierka. a w wypadku dzieci uduszenie. Za banderowcami jechały puste sanie. 25 lutego w Zaleszczykach Małych 39 osób9. Pamiętam. który uratował większość mieszkańców. nawet obrusy. W grupie podpalaczy byli nawet dwunasto. Teza taka. jak stara kobieta stała nad zmasakrowanym ciałem swojej córki. Spalona została praktycznie cała wieś. było makabryczne.. talerze i garnki.5 Jan Zaleski wspomina: Rano rodzice udali się na zgliszcza Korościatyna i opowiadali potem rzeczy. a także miesięczne niemowlę. (. W czasie nocnej rzezi zamordowano około 156 osób. rozłupane głowy. s. Najtragiczniejsze jednak mordy były już po ponownym wkroczeniu Armii Czerwonej.6 Warto też zacytować dwie inne relacje. wydłubane oczy. leżącej w innej części Tarnopolszczyzny. bandyci wpadli do mieszkania Nowickich w dawnej karczmie. ale szczupłość miejsca nie pozwala na wymienienie wszystkich. Autor pamiętnika pisuje także. początkowo zaskoczona. spalonych domach. Dla przykładu. gdy z odsieczą przyszedł polski oddział partyzancki. Mordy trwały także po zakończeniu wojny. syn popa z Zadarowa.10 8 Łuny nad Wołyniem w: „Przegląd”. że powyżej opisane rzezie przeczą tezie jakoby UPA zakazała ich z dniem 1 września 1944 r. Miała obciętą pierś. w ogrodach. Pamiętam. w którym Ukraińcy z dywizji SS „Galizien” spalili żywcem przeszło tysiąc Polaków w Hucie Pieniackiej. ciągle mówiąc coś o ukochanej Basi. Warto zaznaczyć. P. 59. bp Wincenty Urban. bo jest zimno i pora iść do domu. że w powiecie buczackim zagładzie ulegli także Polacy z innych wiosek. rozprute brzuchy i rozwleczone jelita. Po chwili zaatakowali i rozpoczęła się rzeź. Z kolei Danuta Konieczna. Na pościeli. Np. 4 lutego w Baryszu 135 osób. kiedy banderowcy napadli na polską wioskę Korościatyn. Roztrzaskaną z tyłu głowę. 52–55. zastrzelenie lub zarąbanie siekierą. w tym ks. Rzeź ustała dopiero nad ranem.4 Jak wynika z relacji innych świadków napadem kierował greckokatolicki pop Pałabicki wraz ze swoją córką. Podhajec 39 osób.7 4 Aniela Muraszka. Sąsiedzi dożywiali go wraz z dzieckiem. 7 Teresa Bętkowska. na które wrzucono łupy. Samoobrona. przedwojenny sprzedawca w sklepie Kółek Rolniczych. 10 Vide: skandaliczna uchwała polskiego Sejmu RP z 2003 r.) Mordowano zagrodę po zagrodzie. czternastoletni chłopcy. którzy sfilmowali spaloną wieś i porobili zdjęcia pomordowanym. nogi. Później podkładano ogień. 2 lutego w Ujściu Zielonym oddziały UPA zamordowały 133 osoby. Mszę św. stacjonujący w odległych o 12 km Puźnikach. Droga.. Przede wszystkim odwiązywano z postronków krowy i konie. W tym miejscu trzeba podkreślić. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939‑1946.8 Jan Zaleski w dalszych częściach pamiętnika opisuje wszystko to. jak podają relacje. 1989. 12 lutego w Puźnikach 110 osób..) Rano ludzie saniami zaprzężonymi w konie podążali do Korościatyna. lansowana przez „wybielaczy” banderowców ma świadomie zawęzić okres ludobójstwa wyłącznie do lat 1943-1944. cyt. rozpłatał też toporem głowę kilkuletniej córki Basi. stawiła jednak rozpaczliwy opór. Gabriel Turowski. Najczęstszą formą zabójstwa było. 6 Jan Zaleski. Mieczysław Krzemiński.

Po wkroczeniu Rosjan mężczyźni z Korościatyna zostali powołani do służby wojskowej, tak w II Armii Wojska Polskiego, jak i w Armii Czerwonej. Do tej ostatniej, w wyniku swoistego rodzaju łapanki na mężczyzn w Monasterzyskach wcielony został ojciec autora pamiętnika, Jan Zaleski senior, który później zginął w czasie szturmu Wiednia. Z kolei niektórzy Polacy znaleźli się w formacji zwanej po rosyjsku „Istriebitielnyje Bataljony”11, a organizowanej przez NKWD. Wstępowano tam za zgodą dowództwa AK, licząc, że oddziały będą ochroną przed kolejnymi atakami zbrodniarzy z UPA.

3) Pamięć o pomordowanych
W jesieni 1945 r. mieszkańcy Korościatyna wywiezieni zostali na Ziemie Zachodnie, głównie w okolice Lwówka Śląskiego, Strzelina i Legnicy. Jan Zaleski w czasie transportu zachorował ciężko i został wysadzony na pierwszej stacji, gdzie był szpital. Tą stacja okazał się Kraków, w którym osiadł na stale. Ukończył liceum w Krzeszowicach, a następnie podjął studia polonistyczne. Prace magisterską i doktorską obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie uzyskał habilitację na Wyższej Szkole Pedagogicznej w im. Komisji Edukacji Narodowej (dziś Uniwersytet Pedagogiczny) w Krakowie, Na uczelni tej pracował ponad 30 lat, pełniąc m.in. funkcje kierownika Katedry Języka Polskiego. Jego specjalizacją był język pisarza Aleksandra Fredry oraz język Kresów Południowo-Wschodnich. Zmarł w 1981 r. w Krakowie. Pozostawił po sobie liczne publikacje o tematyce kresowej oraz zbiory pamiątek kresowych. W odbudowanym po 1945 r. Korościatynie władze radzieckie osiedliły Łemków, w tym wielu przesiedleńców z okolic Krynicy. Oni też na pamiątkę swojej rodzinnej miejscowości zmienili nazwę wioski, nazywając ją właśnie Krynicą. Inna sprawa, że zmienianie nazw miejscowości jest celową polityką, mającą na celu zacieranie polskich śladów. Łemkami zasiedlono także, prawie w 70 procent, opuszczone Monasterzyska. Nie ocalała natomiast osada Dębowica12, która została wyburzona i zaorana. Wykarczowano tam też większość sadów owocowych, pozostałych po Polakach. Nie naprawiono także wysadzonego w czasie wojny tunelu kolejowego w Buczaczu, co spowodowało, że linia kolejowa przechodząca przez Korościatyn została rozebrana. Nie ma też śladu po stacji kolejowej w Monasterzyskach. Po wojnie kościół w Korościatynie został zamknięty i zamieniony na magazyn. Po 1990 r. nowi mieszkańcy wioski odremontowali go i przekształcili w cerkiew greckokatolicką. Z kolei Polakom, których w tym okolicach zostało bardzo niewielu,
11 Po polsku: bataliony niszczycielskie. 12 Jan Zaleski, Kronika..., dz. cyt., s. 9–10.

nie udało się odzyskać swojego kościoła w Monasterzyskach, który po wyremontowaniu został przekształcony w cerkiew prawosławną. Nie odbudowano też spalonego kościoła w Hucie Starej. Natomiast łaskami słynący obraz Matki Bożej Bolesnej z Monasterzysk, wywieziony przez ostatniego proboszcza, ks.  Antoniego Jońca, znajduje się obecnie w parafii Bogdanowice k. Głubczyc w diecezji opolskiej, gdzie dzięki staraniom ks. Adama Szubki, też rodem z Tarnopolszczyzny, cieszy się nadal wielkim kultem. Tutaj w niedzielę w okolicach święta Matki Bożej Bolesnej (przypadającego 15 września) odbywa się doroczna pielgrzymka byłych mieszkańców Monasterzysk i okolic oraz ich potomków. Dziś świadkami tragedii są: tablica pamiątkowa na frontonie kaplicy Matki Bożej w Fundacji im. św. Brata Alberta w  Radwanowicach k. Krakowa13 oraz tablica pamiątkowa kościele w Lwówku Śląskim i obelisk na tamtejszym cmentarzu. Na obu tablicach jest jednakowa treść, a jako motto użyte są słowa z pamiętnika Jana Zaleskiego. „NIM WSTAŁ ŚWIT, ONI JUŻ BYLI U BOGA” PAMIĘCI MIESZKAŃCÓW KOROŚCIATYNA K. MONASTERZYSK POMORDOWANYCH OKRUTNIE W NOCY Z 28 NA 29 LUTEGO 1944 R. ORAZ OFIAR LUDOBÓJSTWA DOKONANEGO NA KRESACH WSCHODNICH PRZEZ OUN-UPA RODZINY OFIAR Trzecia tablica pamiątkowo ma zostać wmurowana 28 lutego 2010, w 66tą rocznice zagłady Korościatyna, w kościele w Pławnej k. Lwówka Śląskiego. Inicjatorką wmurowania pierwszej tablicy jest wspomniana siostra zakonna Agata Aniela Muraszka ze zgromadzenia sióstr adoratorek, rodem z Korościatyna. Tablicę tę 7 września 2003 r., w czasie zjazdu byłych mieszkańców owej kresowej wioski, poświęcił ks. prałat Antoni Sołtysik z parafii św. Mikołaja w Krakowie, a kazanie w czasie Mszy św., odprawianej za pomordowanych wygłosił o. Adam Studziński, dominikanin rodem spod Żółkwi. Odsłonięcia dokonała Helena Zaleska, zamieszkała obecnie pod Strzelinem, która w czasie rzezi wioski straciła matkę i sama też została ranna. Z kolei inicjatorem ufundowania drugiej tablicy i obelisku jest Józef Suchecki, także rodem z Korościatyna. Tablicę tę w 60 rocznicę zagłady wioski poświęcił autor niniejszego artykułu.14 Nazwa Korościatyna wspomniana jest
13 Szczepan Siekierka, Henryk Komański Pomniki, tablice pamięci i mogiły na terenie Polski ku czci ofiar ludobójstwa dokonanego na Polakach przez OUN i tzw. UPA, Wrocław 2007, s. 138. 14 Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Pomniki..., dz. cyt., s. 29.

188

189

także na tablicy pamiątkowej, umieszczonej w 1998 r. w kościele garnizonowym pw. św. Elżbiety we Wrocławiu. Tablica ta poświęcona jest komendantowi Obwodu AK Buczacz, por. Stanisławowi Ignatowiczowi i jego żołnierzom oraz 1609 Polakom pomordowanym przez UPA w  dawnym powiecie buczackim. Fundatorami są Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej III Obszaru Lwowskiego oraz ocalali mieszkańcy Buczacza i okolic, rozsypani po całym kraju i poza jego granicami.15. Z kolei na samym w Korościatynie, na tamtejszym cmentarzu, 3 września 2011 r. dzięki staraniom byłych mieszkańców wioski i ich potomków, zamieszkałych obecnie w okolicach Strzelina i Borowa na Dolnym Śląsku, ustawiono kamienny krzyż wraz z tablicami w języku polskim i ukraińskim, zawierającymi nazwiska pomordowanych. „Żywymi pomnikami’ są z kolei liczne publikacje z zakresu historii i kultury Tarnopolszczyzny, w tym godny polecenia album pt. „Miasto kresowe Monasterzyska wczoraj i dziś”, pióra Zbigniewa Żyromskiego, oraz wspomniane prace Jana Zaleskiego, po którego śmierci jego dzieło kontynuował śp. prof. dr hab. Edward Klisiewicz, także z WSP w Krakowie. Ten ostatni jest z kolei autorem doskonałej pracy pt. „Nazwy miejscowe Tarnopolszczyzny. Motywacja - geneza - struktura”, która stała się podstawą jego habilitacji16. Takimi „żywymi pomnikami” są także różnego rodzaju zjazdy i spotkania Kresowian, na których zawsze pamięta się o męczennikach z Kresów Wschodnich. W roku 2008 pamięć o pomordowanych z Korościatyna przypominana była w czasie V Dnia Kresowego, zorganizowanego 8 maja w Kędzierzynie-Koźlu przez Witolda Listowskiego i tamtejsze Gimnazjum im.  Orląt Lwowskich. W 2008 r. za pomordowanych modlono się także 4 lipca na Jasnej Górze w czasie XIV Pielgrzymki Kresowian, zorganizowanej przez Światowy Związek Kresowian, a także 10 lipca w katedrze polowej w Warszawie, 11 lipca na Skwerze Wołyńskim w Warszawie oraz 13 lipca w kościele ojców Franciszkanów w Legnicy, w czasie spotkania kresowego. Pomordowanych wspominano także w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2008 r. w Galerii Porczyńskich w Warszawie przez Instytut Pamięci Narodowej i Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej oraz w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2009 r. przez rzecznika praw obywatelskiej Janusza Kochanowskiego. Nawiasem mówiąc, minister spraw zagranicznych Radek Sikorski i sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Andrzej Przewoźnik uchylili się od wzięcia udziału w tym ostatnim wydarzeniu.
15 Tamże, s. 54. 16 Obu badaczom krakowskim Kresów poświęcony w całości jest 51 tom Annales Academiae Paedegogicae Cracoviensis, wydany 2008 r. przez Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, zawierający 36 prac nauko-wych autorstwa ich przyjaciół i współpracowników.

4) Trudna prawda
Podobnych relacji jak te z pamiętnika Jana Zaleskiego są tysiące. Zawierają je tak prace naukowe dr Lucyny Kulińskiej z Krakowa, prof. dr hab. Czesława Partacza z Koszalina, dr Leona Popka z Lublina oraz gigantyczna praca dokumentalna, sporządzona przez Stowarzyszenie Upamiętnia Ofiar Zbrodni Nacjonalistów Ukraińskich i redakcję kwartalnika „Na Rubieży” we Wrocławiu, jak i niemniej obszerna praca Ewy i Władysława Siemaszków o ludobójstwie na Wołyniu, oraz wstrząsająca książka Stanisława Srokowskiego „Nienawiść”. Te dwie ostatnie pozycje są laureatami Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza. Prawdy o tej niewyobrażalnej zbrodni oczekiwały rodziny pomordowanych od powstającej Trzeciej RP. Jednak szybko się okazało się, że Kresy Wschodnie znów stały się tematem niewygodnym, a ludobójstwo tam dokonane wręcz politycznym tabu. Szczególnie bolesna jest tzw. polska polityka wschodnia, reprezentowana głównie przez ministra Radka Sikorskiego, polegająca na „kłanianiu się w pas” neofaszystom spod znaku Kongresu Nacjonalistów Ukraińskich i Wiktora Juszczenki. Ten ostatni wymierzył Polsce i Polakom policzek, ogłaszając 2007 r. za bohatera narodowego Romana Szuchewycza, dowódcę UPA, zwanego słusznie katem Wołynia i Podola. Popiera także kult innego zbrodniarza, Stepana Bandery, oraz zapowiada przyznanie praw kombatanckim członkom OUN-UPA. Postępowanie polskiego establishmentu politycznego jest odwrotne niż czynią to inne narody, w tym zwłaszcza Żydzi i Ormianie, których historia jeszcze bardziej doświadczyła, a którzy jednak wbrew krzywym spojrzeniom ambasadorów obcych państw nie boją się poszukiwać i pielęgnować prawdy o męczeństwie swoich rodaków. Czynią to także Ukraińcy, dbając o pamięć o ofiarach terroru komunistycznego. Podobnie czynią nawet Niemcy i Rosjanie, choć są sprawcami wielu światowych nieszczęść. Pamiętajmy więc zawsze o naszych rodakach, którzy umierali na Kresach w straszliwych męczarniach tylko dlatego, że byli Polakami.

190

191

Magdalena Kazik

Sytuacja rodzin polsko-ukraińskich na Kresach Południowo-Wschodnich II RP w czasie II wojny światowej.
Kresy Południowo-Wschodnie II Rzeczpospolitej stanowiły mieszaninę kultur, religii i narodowości. Obok siebie żyli Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Niemcy, Czesi wymieniając się wzajemnie swoją kulturą i obyczajami. Zarówno na terenie Wołynia, jak i Małopolski Wschodniej między Polakami a Ukraińcami zawierano małżeństwa mieszane narodowościowo. Zgodnie z prawem1 i tradycją wybór kościoła, w którym zawierano związek małżeński zawierano zależał od narodowości i religii kobiety. Polski brały więc ślub w kościele rzymskokatolickim, natomiast Ukrainki w cerkwi prawosławnej lub greckokatolickiej. Natomiast dzieci w zależności od płci, dziedziczyły narodowość i religię po ojcu lub matce- dziewczynki, będące córkami Polek były chrzczone w kościele i wychowywane po polsku, chłopców –synów Ukraińców chrzczono w cerkwi. Taka sama sytuacja zachodziła, gdy żoną była Ukrainka a ojcem Polak. W relacjach i wspomnieniach Polaków zamieszkujących Kresy II RP podkreśla się, że zgodne współżycie Polaków i Ukraińców przekreślił wybuch II wojny światowej. Gwałtowne pogorszenie stosunków polsko-ukraińskich nastąpiło pod okupacją niemiecką. Niewątpliwie jest to związane ze wzrostem wpływów, nastawionej antypolsko Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, jak również polityką narodowościową okupanta niemieckiego, która opierała się na zasadzie „dziel i rządź”.2 Należy również zauważyć, że w szczególnie trudnej sytuacji rodziny te znalazły się pod okupacją sowiecką. Podczas analizy polskich relacji pamiętnikarskich wyodrębniliśmy dziesięć charakterystycznych przypadków, które określały wzajemne relacje małżeńskie i rodzinne w rodzinach mieszanych oraz stosunek OUN-B i UPA do tych rodzin. Do sytuacji tych zaliczamy: 1.  Nakaz zabicia polskich członków rodziny wydany ukraińskim członkom rodziny przez UPA. 2.  Zabicie polskiego członka rodziny przez ukraińskiego członka rodziny, bez wyraźnej groźby ze strony UPA 3.  Darowanie życia ukraińskiemu członkowi rodziny przez napastników z UPA 4. Darowanie życia polskiemu członkowi rodziny przez UPA
1 Regulacje wzajemnych relacji Kościoła rzymskokatolickiego i unickiego zawierała Concordia z 6 października 1863 r. 2 O polityce Niemiec wobec Polaków i Ukraińców pisał szerzej m.in. Grzegorz Mazur, G. Mazur, Rola Niemiec i Związku Sowieckiego w polsko-ukraińskim konflikcie narodowościowym w latach 1942-1945, [w:] Polska-Ukraina- Trudne pytania, t. 5, Warszawa 1999, s. 221-231.

5. zabicie ukraińskiego członka rodziny przez UPA 6. zabicie polskiego członka rodziny przez UPA 7. śmierć całej rodziny 8. nieobecność ukraińskiego członka rodziny podczas napadu 9. udzielenie pomocy Polakom przez członków rodziny mieszanej 10. ucieczka rodziny z zagrożonego terenu Najwięcej relacji i wspomnień dotyczy sytuacji, w których w wyniku różnych okoliczności doszło do śmierci polskich lub ukraińskich członków rodziny mieszanej. Stosunkowo rzadko relacje mówią o darowaniu życia takiej rodzinie. Nie należy jednak wyciągać z tego faktu pochopnych wniosków, ponieważ w przypadku wspomnień z terenu Małopolski Wschodniej relacje często wspominają o dużej liczbie rodzin mieszanych, nie opisując jednocześnie ich dalszych losów. Być może wynika to z faktu nie ingerowania OUN i UPA w życie tych rodzin. Niemniej kwestia ta wymaga dalszych badań. Przekazane relacje różnią się poziomem dokładności. Przy analizie wzięto pod uwagę wyłącznie relacje, zawierające informacje o miejscowości, w której doszło do opisywanych wydarzeń oraz nazwiska rodzin polsko-ukraińskich. W związku z tym odrzucono relację przytoczoną przez Zygmunta Stańskiego, ponieważ autor podał tylko informację, że do wydarzeń doszło w powiecie włodzimierskim.3 Znaczna ilość przeanalizowanych dotychczas relacji dotyczy przypadku pierwszego, w którym mamy do czynienia z nakazem zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego wydanym przez OUN-UPA. Często z nakazem tym połączona była groźba śmierci kierowana wobec ukraińskiego członka rodziny. Ukraińscy członkowie rodziny otrzymawszy wspomniany nakaz reagowali na niego w różny sposób. Część z nich w obawie o własne życie mordowała wskazanych przez UPA członków własnej rodziny, najczęściej współmałżonkę lub dzieci. W ten sposób postąpili m.in.: Ukrainiec - zięć Budiakowskiego, który zabił swoją żonę Marię „na rozkaz bandy”4, bracia Stefan i Grzegorz Stupniccy z Rudnicy koło Huty Stepańskiej5, Stanisław Baziuk i jego brat z Brzeźnicy Szlacheckiej, którzy zabili mężów swoich sióstr Polek6. Własną matkę usiłowali
3 W relacji Z. Stańskiego mowa o rodzinie, w której ojciec był Ukraińcem, matka Polką, mieli pięcioro dzieci. Jeden z synów należał do UPA i otrzymał nakaz zabicia swojej matki. Ojciec usiłował mu to bezskutecznie wyperswadować. Gdy syn wyprowadził matkę do lasu został zabity przez ojca. Pozostała przy życiu rodzina uciekła prawdopodobnie do Sokala. Z. Stański, Straciłem całą rodzinę,[w:] Świadkowie mówią, oprac. S. Biskupski, Warszawa 1996, s. 93. 4 A. Zawilski, Znów ożyją kurhany, Wrocław 1997, s 174. 5 Bracia Stupniccy początkowo nie chcieli pozbawiać żon życia, wysyłając je do rodziców. Mimo to wywierano na nich presję, grożąc śmiercią. W rezultacie bracia z pomocnikami napadli na swoje rodziny. Stefan własnoręcznie zmordował żonę w ciąży, synka, teściów i dwie siostry żony. Natomiast Grzegorz pobił teściów, zabił żonę i córeczkę, Cz. Piotrowski, Krwawe żniwa nad Styrem, Horyniem i Słuczą, Toruń 2004, s. 144. 6 B. Brzeźnicki, Brzeźnica Szlachecka,[w:] S. Siekierka, H. Komański, E. Różański, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim 1939-1946, Wrocław [b.d.w.], s. 185.

192

193

[w:] H. W lutym 1945 r. op. 973. Bratkowski. ponieważ w przeciwnym razie wykonano by wyrok na nim. Przemyśl 2000. H. Relacja. Ojciec odmówił. 109. W Aleksandówce mąż. 210. 26 D. 9 R. przezytych dni i lat koszmaru na Wołyniu. op. Poczapy. s.Mariampol. K.[w:] H. s. 25 Z. Komański.. cit. Należał do nich Ukrainiec o nazwisku Kicki17. cit. Relacja. E. Warszawa 2008. Komański. op. 19 M. 320. z rąk UPA zginął syn Polki i Ukraińca Sławomir Danilewicz. cit. T. Mieszkaniec Majdanu Górnego Mikołaj Świdrak zabił swoją żonę Polkę na rozkaz UPA11. natomiast Warfalukowi udało się uciec z ich małym dzieckiem do Generalnego Gubernatorstwa23. J. s. Komański. dzieci i teściowej Stanisławy Guzowskiej i przyłączenia się do UPA.. Marciniak. Różański. 1184. s. Popek. 535. H. w którym wyjaśnił. cit. L. Wójtowicz. Komański. podpisane własnym niżej podpisem. Grochalski. podczas napadu na rodzinny dom. 942-943. Drohomirecki.[w:] S. Towarnia. 43. Do miasta Tuczyn usiłował uciekać z rodziną Ukrainiec Dziobak. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. W Białogłowach syn Szeremetów należący do UPA. więc podstępem zabił własne dzieci z przyniesionej przez nich broni. s. Jeden z nich był żonaty z Ukrainką. ojciec dwóch 16 J.12 Sporadycznie zdarzały się przypadki kiedy ukraiński członek rodziny odmawiał zabicia swoich bliskich. Wieś Rumno w latach 1939-1945. T. Misztal. Piotrowski. s. Siekierka. ponieważ mąż Ukrainiec nie zabił żony Polki i pięciorga dzieci22. Oczami dziecka. oprac. że w Maciejowie wśród uchodźców z napadniętych przez UPA wiosek przebywali Ukraińcy z rodzin mieszanych. Białogłowy. s. Germakówka. Wiśniewska. Natomiast Mieczysław Sobierajski wspominał. W Towarnii syn polsko-ukraińskiego małżeństwa o nieustalonym nazwisku otrzymał rozkaz zabicia matki. Bandura. 10 K.. s. Siekierka. W ten sposób postąpił we wsi Dobrzany nauczyciel z Chrusna o nazwisku Bełeh. Schab. 362. Wspomnienia uczennicy Liceum Krzemienieckiego. 18 Oczyma i sercem. Zostawił list. op. ponieważ nie chciał spełnić rozkazu UPA i pozbawić ich życia19. który zabił go. Siekierka. op. 24 Annę Wołoszyńską uratowała sąsiadka Ukrainka. Różański. ibidem. 144. Za niewykonanie rozkazu zabito. Relacja. Mieszkaniec Białego Potoku Ukrainiec Angielski nie chcąc zabić żony i córek. Komański. Po 7 Synowie Atamańczuka wstąpili do UPA. cit.. Siekierka. Braciom Janowi i Władysławowi Szczygłom udało się uciec z Horożanny do Rumna. H. 14 M. Gerc. Germakówka. Udało mu się uciec przez okno. Siekierka. S. przeczuwając zagrożenie.[w:] ibidem. 21 Z. bo nie wykonał rozkazu UPA. „Na Rubieży” 2011. II. s. T. który ukrył żonę i mimo tortur nie zdradził miejsca ukrycia24. niemniej w wielu przypadkach udawało się jej uciec z zagrożonego terenu do najbliższego miasta lub miejscowości. Moje wspomnienia z Chobułowej na Wołyniu. która wyprowadziła ją ze Stepania do Huty. Komański. Wołoszyńska była ciotką W. op. Siekierka.. S. W tej sytuacji rodzina była mordowana przez UPA.. Jasiński.[w:] S. 23 Z. Drohomireckiego. cit. Siemianówka. Jeżyński. Siekierka. a wkrótce wyśledzili i zamordowali samego Huka15. Według relacji Feliksa Jasińskiego nacjonaliści ukraińscy w odwecie zabili jego matkę Ukrainkę. Dębski. która otrzymała rozkaz zabicia męża oraz 17-letniego pasierba Henryka. Galewską i przeszedł do UPA. Komański. i E. 694. zabił swoich dwóch synów nacjonalistów i razem z żoną i córkami uciekł do Stanisławowa20. że musiał zabić żonę. s. Mieszkający we wsi Kończaki Ukrainiec żonaty z Polką. M. Roch. Sobierajski. Mieszkaniec Zielonego Dębu Wasyl Huk otrzymawszy rozkaz zabicia swojej żony Polki uciekł z nią do Szumska.[w:] Świadkowie mówią. 642. powiedzieli ojcu. Rolicz. Teofipólka. Patera. więc syn polecił zabić rodziców.[w:] H.[w:] S. Własnego męża nie zabiła również Ukrainka Warfaluk. który nie chciał zabić swojej matki27. który otrzymał rozkaz zabicia żony. 12 K. W Poczapach członek UPA Włodzimierz Kilarski wykonał rozkaz zabicia ojca9. drugiej córce Józefie udało się uciec. Ojcu nie udało się przekonać synów. 210. nie popierający działań UPA. Cz.. H. 28 S. Poinformował o tym ojca. 17 M. Wrocław 2006. s. po wywiezieniu do lasu mieszkańca Dołhej Wołniłowskiej Matusiewicza25. 13 E. Biały Potok. którzy nie chcąc zabić swoich rodzin i przyłączyć się do UPA uciekali z innymi Polakami. 178.. ale „oddał ją w ręce oprawców”13. S. 27 F.zabić synowie Atamańczuka mieszkającego między Ziemianką a Stańkowem7. s. cit. żonę zamordowali członkowie UPA. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939-1947. op. który odmówił zabicia żony.. s. [w:] S. W Germakówce zwabiono do leśniczówki i zabito Ukraińca Kifiaka. 11 J. 840.[w:] S. Wrocław 2006.[w:] S. oprac. że dostali rozkaz zabicia matki. [w:] ibidem. mąż Zofii.[w:] Okrutna przestroga. ale oszczędził swoją siostrę14. 194 195 . który odmówił zabicia żony. Wspomnienia z kolonii Władysławówka w powiecie Włodzimierz Wołyński na Wołyniu 1939-1944. Śmierć poniosła również we wsi Bakarów rodzina Nachwatiuków. s. Do Tarnopola wywiózł żonę i córkę Danyło Hemij. s. cit.według jego wspomnień wujek został powieszony do góry nogami. pod red.[w:] H. którzy przyszli razem z synami i czekali na zewnątrz.. 15 F. Zalesie. gdy chciał wykonać rozkaz10.. s. Według relacji Anny Derkacz W Stechnikowcach mieszkał Ukrainiec żonaty z Polką. s. 8 Zginęły żona i półtoraroczna córeczka Derenia oraz jego teściowie. [w:] W. Siemaszko. Siekierka. E.Teofipólka8. Taki sam los spotkał rodzinę w Chobułowej. Siekierka. Siekierka. Komański. S. drodze został zatrzymany i zamordowany z całą rodziną we wsi Kraśnica16. H. Moje wspomnienia z okresu zawieruchy wojennej. cit. nr 116. 20 W. Leszczyński. by zabił matkę. zażądał od ojca. op. Relacja. Komański. cit. Prorok. s. Różański. Polny. E. 43. Z. ibidem. 52. op. w której mąż Ukrainiec nie zabił swojej żony21. S. 249.. Kosowska. H. s. Została zamordowana. aby tego nie robili. Kończaki Stare. Swoją rodzinę pod wpływem propagandy OUN zabił również Ukrainiec Dereń na stacji kolejowej Słoboda.. Przeważająca liczba relacji dotyczyła odmowy zabicia polskiego członka rodziny. Marciniak. 655. T. Kończaki Nowe. Komański. ale godził się by zrobili to członkowie OUN lub UPA. [w:] ibidem. K. Wołczków.. W bestialski sposób zamordowano Ukraińca Pawła Wołoszyńskiego.[w:] ibidem. co dawało pewne gwarancje bezpieczeństwa. ibidem. Stechnikowce. Następnie zwabiono tam jego żonę Zofię Kifiak i zamordowano ją26. op.. W. Majdan Górny. Rzeszutko. s. w której stacjonowało niemieckie wojsko. 544. 22 K. 2. 675. H. popełnił samobójstwo28. s. 515. Bulzacki.Ukrainiec zabił swoją żonę Janinę z d. Lublin 1997. 831. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. Siekierka. S. E. s. s. która otrzymała rozkaz zabicia męża Polaka18. Zawada. Bulzacki. Różański. S. 18. Dołha Wołniłowska-Ziemianka. Bagiński. Komański.. s.

że w ogóle ich nie było32. Siekierka.. Natomiast Gołębicki (Hołubyćkyj) zamordował swoich teściów. Chłopca również usiłował zabić. W relacji brak jednak informacji o konsekwencjach odmowy. Cz. S. 745. Komański. Relacja. żonę Ukraińca. 211.. [w:] H. [w:] ibidem. Bulzacki. Podobna sytuacja miała miejsce we wsi Kobyłowłoki38 oraz Ziemianka. op. Komański. s. 793. Jeden z ich synów i córka uważali się za Ukraińców. Ognniewczuk. Autorzy relacji mogli o groźbach nie wiedzieć lub z różnych przyczyn pominąć tę informację. 973. Diug-Pilichowska. Otrzymał kilkakrotnie listy z nakazem zabicia kobiet. Komański.córek. 291. Siekierka. 30 W.40 29 A. H. Poczapy. cit. Swaryczów. 1159.. K. s. K. będącego członkiem UPA52... w którym się ukrywała. Stebnik.[w:] ibidem. s. s. op. W Dźwiniaczce Polkę Paulinę Głowacką powiesił mąż Ukrainiec36. W dziesięciu przypadkach oszczędzono kobiety lub ich córki. Świętojański. 31 R. 58. np. Siekierka. cit. która razem z córeczką Jadwigą zginęła z rąk nieformalnego partnera Petro Misiuka.. o tym. 18-19. 602. s.[w:] S. otrzymały rozkaz zabicia swoich mężów pod groźbą śmierci.[w:] Okrutna przestroga. druga córka i dwaj synowie. w Suchowoli. Czechowski. Nakazu nie wykonywał.niemowlę43.. 840.in. Komański. op. 1081. op. Siekierka. s.[w:] H. s.. Moliński.[w:] S. 68.[w:] ibidem. s. Komański. którym udało się przeżyć próbę pozbawienia ich życia. cit.banderowcem33. cit. 33 J. mówiące o ucieczce Ukrainki lub Ukraińca podczas napadu. 841.. z rąk męża zginęła również żona Józefa Pidhorniaka37. S. Wspomnienia-relacje. Litowisko. T. Hukałowce. Suchowola.. Żurowska. więc jego dom został zaatakowany. op. np. Misztala wyszła za Ukraińca Bukowskiego. H. Majdan. który zarąbał żonę siekierą.[w:] H. który nie wykonał rozkazu zabicia żony. Miształ. S.. we wsi Kobyłowłoki49. 319. s. Komański. Błaszków jej stryja Michała Błaszkowa zamordowano z polecenia lub namowy jego żony Ukrainki46. gdzie ukrywa się jej mąż50 oraz w Ostrowie. Derkacz.za Polaków.. Zabójcami byli Semen Łazarenko i Tomczuk. Komański. cit.[w:] Okrutna przestroga. s. 196 197 .. W opinii E.[w:] Okrutna przestroga. Siekierka. Siemaszko.. Soleckiego został zabity przez siostrzeńca Aleksandra Czornyńskiego oraz bratanka-syna nieżyjącego już brata ojca Soleckiego. W Poczapach ciotka R. 41. Bulzacki.[w:] H. Wrocław 1996. w których napastnicy darowali życie ukraińskiemu lub polskiemu członkowi rodziny były często połączone z przypadkami zabicia pozostałych polskich lub ukraińskich członków rodziny. który nie wykonał rozkazu samodzielnego zamordowania jej30. Komański. Na obecnym etapie badań wyodrębniono kilkanaście przypadków tego typu. bez wyraźnego nakazu ze strony UPA. Niemniej nie należy zakładać. Staje. O darowaniu życia ukraińskiemu członkowi rodziny mówi kilkanaście z przeanalizowanych relacji. i E. Maria Płast wspominała. S.. gdzie pobito dotkliwie. 40 „Dzik” NN.. s. Solecki.: Anna Dżugaj zapisała w swojej relacji. W czasie wojny ukraińskie rodzeństwo zamordowało swojego ojca. Wyodrębniono również sytuacje występujące w relacjach pojedynczo. s. H. 874. którego matkę w sierpniu 1943 r. Wiśniewski. 588. w której Karolina Nieradka została zamordowana z córeczką przez męża Ukraińca39. Z kolei w Skoromochach zamordowano Sabinę Berkowicz. Główka. s. Włączono do nich również relacje. s. który przebywał u swojej sympatii Ukrainki34. Turzański. Relacja. s. Wśród napastników ojciec rozpoznał swojego ojca i brata29. że musiała ukrywać się przed synem. op. s.[w:] S.. M. Sytuacja taka miła miejsce m. Wołha Dołniłowska-Ziemianka. 122.[w:] ibidem. w których mordercami byli Ukraińcy z dalszej rodziny. R. Różański.. Bulzacki. 832-833.. Baszków. S. 35 W. Relacja. siostrę i dwóch braci. Relacja nie informuje. s. Skopik z bratem uprowadzili ją stamtąd i brutalnie zamordowali47.. Eksterminacja ludności polskiej na Trembowelszczyźnie w latach 1939-1946. Komański. 34 J. 38 W Kobyłowłokach doszło do co najmniej dwóch zabójstw Polek dokonanych przez ich mężów. G. A. cit. ale udało mu się uciec45. Należy do nich świadectwo Ogniewczuka. zabił Ukrainiec ojczym Ogniewczuka. czy chłopcy należeli do UPA41.. s. E.. Rumno.[w:] Okrutna przestroga. 550. Siekierka. Bereziuk. A. [w:] H. więc prawdopodobnym jest. Relacja.. M.. Witelus. M. op. Sytuacje. H. Zamordowano ich oboje31. 39 D. s. 938.cit.. cit. op. op. S. J. K..[w:] H... którego dwoje dzieci zakopano na wpółżywe a do żony niecelnie strzelano48. Misków nie poinformował siostry o zamiarze zabicia jej męża Polaka. Siekierka. Gustaw Surmacz relacjonował historię Jadwigi Błaszczyńskiej. cit. Siekierka. Różański. Siekierka. Turzański. w Swaryczowie upowcy uprowadzili i zakłuli bagnetami Józefa Grodzickiego. a nawet brał udział w napadzie42. Natomiast w Stajach Maria Legieżyńska zdradziła swojemu narzeczonemu Iwanowi Skopikowi miejsce. Baworów i okolice. 32 Oczyma i sercem. Komański. Niemiec. Syn ziemi podolskiej. s. op. op. ojciec W. A. cit. Bulzacki. op. Surmacz. W tej samej 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 W. Dźwiniaczka. Była wśród nich Kseńka Gerus. Komański. 612. Dysponujemy nielicznymi relacjami osób. H. Siekierka. cit. że w żadnym z tych przypadków nie grożono ukraińskim członkom rodziny. We wsi Majdan ocalała Maria żona Polaka. Siekierka. np.[w:] S. 193. J. ponieważ były Ukrainkami lub ich matki były Ukrainkami.[w:] S. Piast. Misiuk pozbawił życia również ich wspólne dziecko. Wagner. [w:] S. gdzie podczas napadu na dom oszczędzono Różę Żurowską51. że w mieszkające w jej rodzinnej wsi Rumnie Ukrainki. K. ale nie zamordowano Ukrainki nie chcącej powiedzieć. Hinowce. cit. s. 309. że w miejscowości Podlisy ocalał z napadu ojciec Ukrainiec. Ostrów. A. Siekierka. s. 711. cit. Skorodyńce. 136. [w:] S. Komański. Ciemny. Wspomnienia i relacje mówią także o przypadkach. Relacja. opowiadała jeszcze po wojnie. [w:] W. 36 B. a zabicie żony i dzieci polecił swoim kolegom35. s. W Borkach mieszkała natomiast rodzina Józefa Ostaszewskiego. H. Siekierka. op. E. W Litowisku decyzję o zabiciu Ludwiki Jarosz podjął jej szwagier44. s. E.. [w:] H. mimo iż znał plany UPA. Różański. Juzwenko. s.. We wsi Hinowce R. cit. H. Dżugaj. Wrocław 2003. Diug-Pilichowskiej Polka ożeniona z Ukraińcem o nazwisku Maciaruk. Komański. który był żonaty z Ukrainką... op. w których doszło do zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego. S.. 68. Darowski. K. s. Swaryczów. 37 Ibidem . Dysponujemy również relacjami. F. Stechnikowce. op. cit. K. Siekierka. J. którą oszczędzono dzięki wstawiennictwu jej brata Michała Miszczańczuka. Komański. op. Łomacz. cit. Kobyłowłoki. Kosowski. E. s.

we wsi Kniesioło74 oraz w Butynach75 i w Dąbrowie. O Kopaniecka pochodząca z rodziny mieszanej relacjonowała. Seredne. 57 O. cit. Komański. K. r. op. Relacja. 74 Ks. że podczas napadu UPA na jej dom w maju 1945 r. Iławczach68. Płaucza Mała i Glinna. i m. s. H. Badecka. Z. ponieważ zakochała się w Polaku Michale Żurkowskim77. s. 879.. Siekierka. S. cit. 68 K. s. Komański. Berbeć. W większej liczbie przypadków śmierć poniosła kobieta. Bohutyn. Komański. Komański. s. s.. M. op. cit. 55 J. 73 W. H. Mąż i syn kontaktowali się z UPA.. Turbiak.. 363. 51. cit. że nic jej nie grozi. 60 J. 640. 75 W Butynach oprócz żony Jana Ptaszkowskiego Anastazji zginęła też ich córka Helena. szukając ojca i braci. K.[w:] H. Siekierka.. Różański.Piotrowi Iwaśce zabito żonę Polkę i synów. 16. żony Ukraińca Wasyla Strynadiuka. 1068. Różański. cit. 64 G. Łozowa. Madziarki. cit. 70 W Płauczy zabito żonę Antoniego Radaczyńkiego oraz ich dwie córki. Wspomnienia. op.. op. UPA schwytała członka polskiej warty Michała Hartlipa. 640. 61 J. Bałajewicz. [w:] S. 66 J. Komański. S. S.. do jej domu przyszli nacjonaliści ukraińscy. Komański. Do punktu piątego zaliczono przypadki. op. Ptaszkowski. Komański. W tej samej miejscowości zabito Anielę Koczównę. Kobiecie nic się nie stało. s. które dopiero zamierzały stworzyć polsko-ukraińską rodzinę. 188. W napadzie brali udział bracia zamordowanej kobiety.. ponieważ była córką Ukrainki z Tudorowa53 oraz bratową księdza Rogowskiego. Łozowej71. 58 M. Kuliczkowski. 982. Siekierka. Ocalała tylko jego żona Ukrainka. Hińkowce. Siekierka. zabito rodzinę Jana Kisielewskiego. Turbiak była mieszkanka miejscowości Seredne wspominała. W Krystynopolu w październiku 1943 r. S. Siekierka. H. Podczas napadu na Łozową oszczędzono niektóre rodziny ukraińskie i mieszane62. Grabas. Komański. Do podobnego zdarzenia doszło we wsi Załuże79. H. darowano życie w miejscowości Hleszczawa ( żonę i córki uprowadzono)59. w których doszło do zabicia ukraińskiego członka rodziny przez UPA lub bojówki OUN-B. 190. Siekierka. Siekierka. s. Ostrów. Krystynopol. s. J. E. Pomorzany. R.[w:] S.. Zbrodnie dokonane przez nacjonalistów ukraińskich. 82 O. Siekierka. Martyrologia polskiej ludności na ziemi lwowskiej w latach 1939-1947. S. s. która była Ukrainką54. 48. s. 62 F. op. Bulzacki. Siekierka. [w:] ibidem. Żony-Ukrainki zabito w : Mytnicy67. córkę Polaka i Ukrainki. ponieważ wstawił się za nim jego przyrodni brat Prekasz65. Kosów Huculski. Komański. K. zabili matkę82. Sitnik relacjonowała opowieść swojej krewnej Petroneli Wołoszczuk. Komański. Turzański. [w:] S.[w:] H..[w:] ibidem. W Ostrowie ocalała żona Ukraińca Władysława Łobasza Katarzyna64. 72 K. Szuszkiewicz. Napastnicy zostawili ją.. H. jak i osoby. [w:] ibidem. Sobków. Komański.[w:] S. Jastrzębski. cit. s. J. 65 S. Pojedyncze relacje mówiły o przypadkach zabicia innych niż żony i narzeczone Ukrainek. [w:] H. J. op. s. 1052.wsi zwolniono uprowadzoną Marię Dżumyk. 302. która wyszła za Polaka oraz ich czworo dzieci. cit. Z rąk UPA ginęły zarówno żony i mężowie. op. Wołoszcza Zady. cit. Hukałowce. s. W Nielepkowicach w marcu 1945 r. H. 222. Różański. Pronobis. W Wołoszczach w kwietniu 1944 r.]. s. 114. Siekierka. Bednarski.. Komański. 464. ponieważ jest Ukrainką80.[w:] S. 83 J. Swaryczów [w:] S. W Ptyczy na Wołyniu zamordowano Ukrainkę. Butyny. s. cit. [w:] H. op. S. Z przeanalizowanych relacji zaledwie cztery mówiły o oszczędzeniu przez UPA polskiego członka rodziny. W Pomorzanach w rodzinach mieszanych pozostawiono przy życiu żony Polki66. Kaniowskie. Tomaszewska. ponieważ uznano jej za Ukrainki56. Siekierka. Koropiec nad Dniestrem. Dyrda. cit. W. Kniesioło. Jednym z nich był wspomniany już mieszkaniec wsi Podlisy. 951. [w:] S.. cit. 908. Paryszczach69. Siekierka. cit. cit. [w:] ibidem. w. Rybarczyk. Siekierka. s. H. W Hukałowcach pobito Ukrainkę żonę zamordowanego podczas napadu Dobrzańskiego55. że we wrześniu 1944 r. Tymce k. którzy należeli do UPA. Bulzacki. Płauczy70. Burbas przytaczał historią Ukrainki Zofii Cioń. K. Turzański.. a jej i matce darowano życie. s. s. S. [w:] S. Wolski. op.. Bielecki. s. dawali gwarancje bezpieczeństwa. S. 77 J. [w:] H. Komański. 76 W Dąbrowie zabito Ukrainkę Justynę Maćków. Maruszka. że wspomniana Ukrainka Rozalia Kisielewicz była drugą żoną Jana.. s. Broszów. 947. Wierzbowiec. Paszkowska. która zginęła wraz z córką z rąk UPA. Wojcieszczak. Siekierka.. s. 79 A. trzeciemu . s. 1031. Komański. ale wyjechała z bratem do polskiej wsi Dębica63. E. cit. 198 199 . H. Bulzacki. cit. W Mogielnicy powieszono młodą Ukrainkę zaręczoną z Polakiem78. s. drugiemu – Mikołajowi Samcowi. 1035. cit. s. Natomiast J. W domu Bałajewiczów w Madziarkach darowano życie macosze autora relacji. Jej rodzinie udało się uciec i ocalała83. Wszystkie świadectwa złożyli byli mieszkańcy Małopolski Wschodniej. 81 W. która była Ukrainką58. Komański. i Z. S. 59 K. 315. Siekierka. Bulzacki. s. ponieważ myśleli. 780. 954. [w:] S. uprowadzono jej ojca. 122. op.[b. Załuża. s. Kuliczkowskiego Marii Matkowskiej bracia jej zmarłego męża. Selwa. s.[w:]. Madziarki. cit. 69 F. op. Siostrze J. Rybarczyk. Hińkowcach72. Mytnica. Dotyczą one trzydziestu trzech miejscowości. Łozowa. op. s. 63 J. E.. [w:] ibidem. [w:] S. iż sąsiadki Ukrainki zapewniały panią Bożkową. będących częścią rodzin mieszanych. Któregoś dnia przyszli do domu z obcymi ludźmi i zastanawiali się. W Belinówce zamordowano Ukrainkę.76 W relacjach była również mowa o przypadkach. 865.. 53 Ibidem. Siekierka. mimo. K. 81. cit. s. ale zmuszono ją do oglądania śmierci najbliższych57. która wyszła z Polaka. 78 M. s.[w:] ibidem. Komański. Paryszcze. 80 Z. W rezultacie długiej dyskusji zostawiono ją przy życiu61. jego samego zostawiając przy życiu60. J. 167.. Sitnik. szósty i siódmy.[w:] H. E.. Komański. Zdecydowanie największą grupę stanowią relacje opisujące przypadki piąty. Komański. H. Mieszkaniec Broszowa J. op. 54 Ibidem. Z. ponieważ były zaręczone z Polakami. że jest martwa. Siekierka. s. S. Tylko w trzech przypadkach oszczędzono mężczyzn-Ukraińców. Inna relacja mówiła. 71 Marię Koziołową pobito.. darowano mu życie. Poznań 1999. K. op.[w:] H.[w:] Okrutna przestroga. Różański. Burban. Pietrycka. zabito Genowefę Badecką. op. op. Nielepkowice. w których zbijano kobiety.. 825. op. Bulzacki. s. 1156. która miała dziecko z Polakiem81. 527.[w:] H. ponieważ jej siostra wyszła 67 K. Bulzacki. H. R. Wśród nich kobieta rozpoznała własną siostrę. Siekierka. czy zabić matkę. Łabiak.. 56 R. Powieszono ją razem z 3 synami. Rabczuk. Płaucza Mała i Glinna. op.[w:] ibidem. cit. Turzański. op. Maruszce73.. Konopiecka. Gdy ich nie znaleźli. Polniak. 835.

. 93 Zamordowano męża autorki relacji. 120 Jezioranach Szlacheckich zginął Tomasz Czajkowski. 514. cit. Bulzacki. H. którego żona miała powiedzieć. Siekierka. op. s. 250-251. Należeli do nich m. s.. s. Mariampol. Ćwitowa. [w:] ibidem. Rudnicki. op. Stocki. s. Komański. s. 456. cit. 116 J. 122 M.. 19. 189. Dlaczego?. s. 96 Ks.. Szpilur.. Zubrzec. cit. Komański. Maruszka. Lackiego Szlacheckiego93. Komański. s.. kiedy ofiarą 84 Ibidem. zostały zamordowane dwie córki jej siostry. cit. Z kolei Franciszka Kosińska przytoczyła opowieść o rodzinie swojej kuzynki Ewy Rubinowskiej.Ukraińca99.. Relacja. cit. 89 W. Niektóre z relacjonowanych wydarzeń miały charakter jednostkowy. 104 W Tomaszowcach zabito na oczach córki i żony Franciszka Krasuckiego oraz jego brata Karola Krasuckiego.. s. oficjalnie przez NKWD. K. pozostawiając przy życiu jego matkę Ukrainkę123. Ćwitowej102. 951. Z. [w:] S.. [w:] ibidem. Lech. Siekierka. Wołczkowa92. H. Róg. Siekierka. s. ponieważ mieli żony Polki i nie chcieli wstąpić do UPA. cit. 463. S. Żyrawy97. G.. Natomiast w domu Ukrainki Chomickiej.Anielą. op. op. [w:] S. 95 Z. Taka sama sytuacja miała miejsce w Hucisku. Bulzacki. jej matkę i troje dzieci. J. 510. Procajło-Sakowska. Łabiak. Różański. s. Bednarów. S.[w:] ibidem. Siekierka. op.Kamiennej Górze119. Turzański... Grochalska-Pawełczak. Wójtowicz.. żeby upiec chleb86. s. 115 W Polance oprócz męża Polaka. Różański. Głuczkowski. cit. 439. Jezioranach Szlacheckich.. Siekierka. 220. 98 F. którego ojciec był Ukraińcem122. cit. 119 W Kamiennej Górze uprowadzono i najprawdopodobniej zabito Czesława Prokopowicza. Kruszelnicki. Komański. Komański. W odwecie zabito jego kalekiego. Siemaszko. np. 529.. w Halinówce101.. cit. H. Siekierka. ale potem uciekł. [w:] W. [w:] S. Tomaszowcach104. Siekierka. 577. H.. Śliwiński.. Justyna.. s. 94 J. Smerkłowa94. s. Tomaszowce.[w:] ibidem. Jastrzębski.in. 87 A. 886. op. 1152. która była dwukrotnie żoną Ukraińców i uchodziła za Ukrainkę. s. Darachów. E. s. op.: w Łozowej podczas napadu na dom Ignacego Nosyka w grudniu 1944 r. s. op. 51. Kniesioło. Garbowski. synowie lub bracia Ukrainek. Słobódce Bołszowieckiej117. [w:] ibidem. 86 I. Jarosławice. ożenionych z Polkami. ginęli Ukraińcy. W Janowce w marcu 1944 r. cit. Krasucki.. Chłopiec brał udział w zbrodni. 1212.[w:] ibidem. s. Siemaszko. S.. cit. Notatka z tragicznych wydarzeń ze wsi Staryki. E. Rekliniec w pow. Gdy banderowcy nie zastali w domu rodziny Romana zemścili się na jego braciach. których następnie w brutalny sposób zamordowano. Komański. op. M. s. Do sytuacji. Żółkiew i Zawonie w pow. 35. Zginęli Polacy oraz dwóch Ukraińców. 1201. np. iż cieszy się ze śmierci męża. 727. nr 3.. op. E. Matkę śmiertelnie pobito a córka doznała szoku. L. s. Turzański. A. s. s. Znacząca ilość relacji dotyczy przypadków. S. 111 J. K. 100 I. Jastrzębski. op. Komański. Różański. Iłowski. s. 719.jednym z nich był Andrzej Kielo. Skoromochy. [w:] ibidem. Kurniki Szlachcinieckie. Fedorowicz. Siekierka. Strzemieniu116. H. 110 W Dobrowodach zabito dwóch Polaków-mężów Ukrainek: Jana Witkowskiego i Piotra Wysockiego. s. 539.. ożeniony z Ukrainką. Komański. [w:] ibidem. Capar. Hukałowce. Smerkłów. Komański. ponieważ nie chcieli zdradzić miejsca. w którym ukrywa się Roman100. Komański. s. Polniak. ożenieni z Polkami. s. [w:] S. s. 112 Idem. [w:] ibidem. Hucisko. S. UPA zabiła Grzegorza Kowalskiego. „Semper Fidelis” 1993. Buczkowski. i E. s.. Różański. s. Miał w ten sposób udowodnić. Świętym Stanisławie105. w rejonie wsi Dubowce zaatakowano kilkanaście furmanek. syna Ukraińca i Polki89. Zarudce. 102 W Ćwitowej zamordowano wszystkich Polaków żonatych z Ukrainkami oraz ich synów. 954-955. Pawlikówka. cit. 853. Zawilski. Majewska.. W Gajach Wielkich u ojca Ukraińca ukryły się dwie córki żonate z Polakami. H. Strzemień. s. 123 K. S. która wyszła za Polaka. Wójtowicz. Komański. Sikiewicz. op. 99 X. cit. cit. op. s. E. Loba. E. 85 P. w których śmierć z rąk UPA poniósł polski członek w rodziny. [w:] ibidem. Komański. Ziemba. Komański. 123. Różański. ponieważ ukrywała się z upowcami.[w:] ibidem. Biedka. 132. Selwa. 646. 180. 118 W Firlejowie zabito ojca i syna z rodziny Zielińskich w obecności ich matki i siostry. Zagrobelna. ibidem. H. Rybka. s. 88 M.[w:] ibidem. gdzie członkowie UPA zastrzelili Iwana Kosteckiego90. op. uprowadzono 17-letnią córkę i rocznego synka. Wołczków. 107 W. ponieważ były ukryte. Różański. i E. 113 J. Niżniów.. s. cit. Hukałowcach111. op. cit. Górawski. Zamordowano je wraz z dziećmi w marcu 1945 r. [w:] W. Pomorzanach113.. Piotrowski. op. 459. Wrześniewska. że jest Ukraińcem. 262. 187. doszło m. [w:] H. J. s. cit. Syna Rubinowskiej upowcy zmusili do zaprowadzenia ich do domu Pawła Rubinowskiego.. S. 51. op. 66. B. Siekierka. Firlejowie118. 91 Na drodze Mariampol. s. Swaryczów. Firlejów. S. Komański. Ich najstarszy brat Roman był żonaty z Polką. 109 M. Siekierka. Starczewska. OUN i UPA padali mężowie-Polacy. op. gdzie kazano mu zabić Karolinę Rubinowską. 101 Cz. Komański. G. Komański. L. Zagłada polskiej wsi Jeziorany Szlacheckie (dokończenie). Polanka.. [w:] Świadkowie mówią. Wołczków. 117 E. W. s. T. Siekierka. S. Łozowa. W kilkunastu przypadkach doszło do zabicia Ukraińca.mężowie. Bulzacki. W. s. eadem. 660. Siekierka. H. H. J. które przyszły do ciotki. „bo na co jej Lach potrzebny”121.. Wysocki został zastrzelony w 1945 r. 917. cit. 668. Ucieczka z piekła. H. s. 952. Mariampol. op. Berezowica Wielka. Łany.. T. E. we wsi Zubrzec108. H. Zarudcach114 oraz w Polance115.in. cit. Caliński-Cały. s. cit.. Stechnikowcach109. Ojciec prosił. 544. Sznajder. 982. H. którego żona Ukrainka z małą córeczką ocalały. [w:] H. op. Tomaszewska. 105 J. ale podejrzewano UPA i inspirację jego żony. cit. Baczyński. 92 Zginął Michał Tarasiewicz. 90 J. 106 A. prawosławny Polak. Wołczków. 859. Iżycki. op. Pomorzany. op.. Siekierka. W Koszowie zamordowano dwóch braci Piotra i Iwana Czerwaków. Skoromochy. Mlynowce.. s. [w:] S. F. 121 K. Stechnikowce. 851. Kroczyńska. cit. będącego członkiem rodziny mieszanej. zabito ojca jego żony. 83.[w:] H. Dobrowodach110.120 W jednej z relacji znaleziono historię Polaka zabitego przez swoich szwagrów. by zabito go razem z rodziną. Huciska Litowskiego95. [w:] S. op. Na jej oczach zamordowano męża Leona Rubinowskiego. [w:] S. Pawlikówce103. 108 M. cit. Staryk98. 786. Hucisko Litowskie. ale nie spełniono jego prośby85. Bracławska. Podobnie jak w przypadku kobiet.. 103 E.. 200 201 . s. Słobódka Bołszowiecka. Bednarowie106. Kniesioła96. Niżniowie107. s. s. [w:] ibidem. W przeważającej części ofiarami byli mężczyźni.Halicz.[w:] ibidem. : mieszkańcy Mariampola91. s. Siekierka. przyrodniego brata. Rudnicki. Sokal.[w:] ibidem. s. s. Siekierka. 97 W. 36. Siekierka. T. świadkowie mówią. Milisiewicza z Żabcza87 i mieszkańca Swaryczowa o nieustalonym nazwisku88 Zostali oni zabici przez UPA. 858.za Polaka84. [w:] ibidem. [w:] S. Stasyszynie112. 735. K. Komański. [w:] ibidem. Wołczków. H. op. K. Podlewska.[w:] H. H.. 114 D. cit.. W Maruszce zabito Zenona Denysa. 638.[w:] S. s.

152 M. Gaik k. H. 141 W Płauczy zabito z rodzinami Iwana i Mykołę Prohyrów oraz rodzinę Franciszka Radaczyńskiego. a samej gospodyni udało się uciec128 oraz w Dniestrzyku Hołowieckim. [w:] W. Grochalska-Pawełczak. Kilkanaście relacji dotyczyło zamordowania całej rodziny mieszanej przez OUN i UPA.[w:] H.. Wielosz. Dniestrzyk Hołowiecki. S. Zamordowano ją razem z matką Anną.. gmina i parafia Maciejów. W niektórych przypadkach zabijano również dziecko z rodziny mieszanej. Marciniak.[w:] S. H. Grzybowska. Jaszczyszyn. 187. Drażniowski. Chwilę przed napadem uciekła z domu 138 Marcin Witkowski. H.131 Śmierć groziła również za zamiar wyjścia za Ukraińca. s. Relacja. który miał żonę Polkę Zofię z domu Tomczyk.. z której ocalała synowa Ukrainka. 670. Podczas napadu na Żółtańce w marcu 1944 r. s. 150 B.. Mariampol. Komański.. że z rąk UPA zginęła Urszulka córka Wacławy Czechowskiej i jej męża Jewgienija Hula133. Relacja z mordu zbiorowego dokonanego przez bandę ukraińską na ludności polskiej dnia z 12 na 13 lutego 1944 w miasteczku Maciejów. cit. ibidem. Komański. Wąsowicz. K.[w:] Okrutna przestroga. ożeniony z Ukrainką Oleśką. 147 W Torskiem Ukrainiec Kościuk i jego żona Maria z domu Stojanowicz zostali zamordowani w brutalny sposób. ponieważ napastnicy uznali. cit. Relacja. op. pow. s. S. Majdan Górny.zamordowano Józefa i jego żonę Ukrainkę. Jasiński. E. Siekierka.[w:] Okrutna przestroga.. H. Płauczy141. 1150.[w:] Okrutna przestroga. s.. s. H. np. Kozarska. 127 D. 140 Zamordowano rodzinę Gliwiaków. Różański. 176. Roman. Natomiast Maria Stemplewska-Niezgoda wspominała. Wołczków. że zagrożenie ze strony UPA minęło.. Relacja. 146 Zamordowano rodzinę Pikuły żonatego z Ukrainką.. [w:] S. 122. jego brata Józefa i siostrę Zofię150. 698. op. dziecko Jerzego i Hanny Jardeckich. s. Brzeżan. 215.[w:] ibidem. która była żoną Ukraińca. s. i E. 1190. Różański. Leszczyńska. s.[w:] H. i E. s. zamordowano rodzinę Słupskich. która była zaręczona z miejscowym Ukraińcem. mimo.137 124 L. Białobrzyski ocalał. Siekierka. Perechody(Przechody). Rekliniec w pow. Czerkawszczyźnie143. Kowel. Panacka. 308. kiedy wydawało się. H. 137 R. op. Córka pary była aktywną nacjonalistką. że szwagier przechowa go z rodziną u siebie.. 696. na którą planowany był napad UPA.[w:] ibidem. Surmacz relacjonował losy rodziny Janickich. Jastzrębska-Sikiewicz. s. 209-210. Makuch... cit.s. S. Relacja. 139 Marceli Białobrzyski był żonaty z Ukrainką. ale banderowcy zabili całą rodzinę łącznie z Wasylem (szwagrem). Bulzacki. Relacja. Zalesie. s.. Hleszczawie145. Siemaszko. Darowski. Kupiczwoli125. Komański. żonatego z Polką. Zawada. Bulzacki. E. E. Siekierka.. Głuczkowski. s.[w:] ibidem. że w napadach na polskie wsie uczestniczył Ukrainiec. W nielicznych przypadkach ukraińscy członkowie rodziny uciekali z wsi. zamordowano rodziców autora relacji.. Dołsze Wojniłowskiej146. op. Dobrzanach148 oraz Uhrynowie. Komański. Siemianówka. syn Bronisław oraz córka Maria Steczyszyn. op. kobieta wróciła do rodzinnego domu i została zabita132.. Ławruszczak. Bulzacki. 143 W Czerkawszczyźnie mieszkał Kowalczyk. Bruckenthal. E. M. Siemaszko.. Turzański. Staje.. cit.[w:] Okrutna przestroga. 205. s. Relacja. Na Wołyniu w okolicach Teresina UPA zamordowała dwoje dzieci. 132 J. H. 892-893. Nieudane próby zabójstwa podjęto w Ostrowie. Komański. H. K.. a żona mimo tortur nie zdradziła miejsca ukrycia męża. op. uważał. s. Siekierka. 286. ich syn Franciszek przypadkiem ocalał. 654. pozostawiając przy życiu troje dzieci136.[w:] S.. Siekierka. że zostanie zabita z dziećmi. E. Płaucza Mała i Glinna. i E. 153 B. 126 J. op.[w:] ibidem. cit. s. Sokal. że synowa była Ukrainką.. Pieczykolan. żonaty z Ukrainką myślał. S. Komański. op. Siekierka. s. zabito siostrę autora relacji Helenę. przebywająca w polskim domu.. Mikołajków.[w:] H. że uchroni to jego i dwie rodziny Jasińskich od śmierci. op. Rybarczyk. we wsi Torskie147. Wszyscy ukrywali się w piwnicy i zostali tam zamordowani (11 osób). mimo. s. cit. Mniejsza ilość relacji dotyczy śmierci Polki.in. Siekierka. 134 Ks. co działa się w tym czasie z jej mężem. Komański.. op. op. W kolonii Gaik k. Makuch przypadkowo ocalał. gdzie zabito dwie córki Ukrainki Byciowej i jej siostrę. cit. Podczas napadu Kowalczyk ukrył się.. żonę Ukrainkę i sześcioro dzieci A. Relacja. Różański.. 128 A. Kupiczwola. Żółtańce. pochodzącego z rodziny mieszanej (ojciec był Ukraińcem). op. 640. Komański. Siekierka. [w:] W. Według relacji Marii Piast w miejscowości Sucha Łoza z domu swojego męża Polaka Antoniego Siedleckiego uciekła jego żona Ukrainka.. Zgłosiła to do NKWD. których ojciec był Ukraińcem a matka Polką. W styczniu 1945 r. 129 J. s.. H. Perechodach142. Piast.in. Strzemień. kobiety nie zamordowano. 842. cit. Komański. s. Surmacz. Kościuk nie popierał działań ukraińskich nacjonalistów. Brzeżan zabito synów rodziny Pakoszów i mocno pobito ich matkę-Ukrainkę135. w której najpierw zabito rodziców. Torskie. Żólkiew i Zawonie w pow.. Podczas napadu na Maciejów została ranna. 144 Podczas napadu na Łozową napadnięto na dom Ukraińca władysława Makucha. cit. Grochalska-Pawełczak wspominała. Siekierka. Niestety relacja nie mówi. op. Kondracki. 151 G. Dołha Wojniłowska.. W.149 B. F. 643. [w:] Okrutna przestroga.. napadnięto na rodzinę Sędziszewskich. Bronowicach140. K. 130 G. Komański. Komański.[w:] Choronów. 365. J. ponieważ nie było jej w domu153. Tajerle. cit. po ekspatriacji Polaków. [w:] ibidem. S.. s. op. 125 W. S. Łozowa. że siostra Józefa Stemplewskiego wyszła za Ukraińca Karpa Zwanieckiego. 148 W lesie Piaski koło Dobrzan zamordowano Marię Pianko z Godowskich z mężem Ukraińcem. Relacja. Starej Hucie139. Komański.. 135. Do zabójstw całej rodziny doszło m. cit. 1241. a syn Michał należał do AK.[w:] S. S. Ostrów. F. s. K.. op. że większy ból przyniesie jej patrzenie na śmierć dziecka134. E. s. 1152. Kobieta została zamordowana przez swojego szwagra130.. 131 S. s. cit. W Dniestrzyku matka autorki relacji będąca Ukrainką otrzymała ostrzeżenie. s. Siekierka. iż wiedziała o napadzie152... Przerośli126 oraz Zalesiu127. cit. który nie popierał UPA. s. op.[w:] ibidem. 784. 149 H. Łozowej144. 308-309. Relacja. Pieczykolan wspominała. Siemaszko. 135 A. Różański. Siekierka. S. 202 203 . Zabójstw żonPolek UPA dokonała m. dzięki czemu została przewieziona w bezpieczne miejsce ( do Sambora)129. Komański. s. Z. 512. s. Jego ojciec był Ukraińcem. Natomiast G. Siekierka. Chmura. w Pikulińskim Hucisku138. Męża nie było w domu podczas napadu. cit.. 133 G.: w Strzemieniu już po wojnie w 1946 r. 1117-1118.żony Ukraińca. s. K. M. G. który rozpaczał na widok zamordowanej żony. w Dębowej Karczmie124.[w:] Okrutna przestroga. Surmacz. Podczas wojny ukrywała ją rodzina narzeczonego. Na osiedlu Nawrów zabito rodzinę Kazimierza Bydłowskiego. 1153. Petronela Apeniuk. Bulzacki. [w:] S. cit.. a potem dzieci przechowywane u babki Ukrainki151.jego. 175.. Czerkawszczyzna. Siekierka. W. jego żona Ukrainka Anna. Gustaw Surmacz wspominał. W. 1064. Różański. W okolicy Choronowa zabito niemowlę. cit. 145 W Hleszczawie zginął Mikołaj Koszowski. Stemplewska-Niezgoda. 136 M. ponieważ nie było go w domu. że UPA zamordowała brata jej męża. E. s. 1157. H. 142 W Wigilię 6 stycznia 19445 r.

Siekierka..: ze wsi Dąbrowa. 26. J. Było to małżeństwo polsko-ukraińskie. Dołhe. s. Majkowski.. Różański. We wsi Borówka na Wołyniu Ukrainiec Siergiej Kopernik. Bulzacki. op... Niemiec.[w:] Świadkowie mówią. Różański... która wchodząc do pomieszczenia. Grochalska-Pawełczak. Szczepański. Komański. Siekierka. 211. Mój Jasio nie żyje. Dzieci Kresów. [w:] ibidem. s. cit. Komański. Słobódka Bolszowicka. członów UPA. Kulińska. który miał narzeczoną Polkę.. S. 156 Mieczysław Jaskółowski z matką znalazł schronienie w domu ciotki Stefanii Babiuk.. że jego ojciec i brat Antoni otrzymywali od Ukraińców z OUN propozycje przejścia na tzw. Komański. K. s. Bohorodyczyn. Słobódce Bolszowickiej158. s. T. Bakota. Komański. cit.).[w:] ibidem. Ostrów. Przypadkowo życie Polakom w majątku rolnym Grzybice w powiecie włodzimierskim uratowała żona jednego z nich Ukrainka. [w:] S. op. która była Ukrainką154. 773. narodowość ukraińską. s. Komański.. czy nieobecność kobiet w domu wynikała z celowego działania. Zdarzały się również przypadki informowania polskich rodzin o planowanym napadzie UPA.. Dublany. Grabiczu160. Siekierka. Derżów. Polaków ostrzegł właściciel młyna. Danutę Niemiec przechowywała polsko-ukraińska rodzina Marii Sobkowiczów. Wdowa po kierowniku szkoły w Chlebowicach Świerskich ( zastrzelony w 1943 r. ciotki Danuty155. poinformował Polaków. 167 Z. Kasperska kazała Łomeckiej podać się za Ukrainkę. 718. E. H. P. [w:] H. 93.. 1062. S. s. Jaskółowski. gdzie i kiedy będzie napad na wieś165. Kobiety wspólnie zawiozły do szpitala rannego brata 154 H. zorientowawszy się o czystce rodzin mieszanych uciekł z żoną i dziećmi do Włodzimierza.w Druchowej synowa Anny Słonimskiej. Polaków ukrywano również w Kobakach156..[w:] S. s. Kutach157. Pokazują również jak bardzo społeczność ukraińska została przesiąknięta ideologią ukraińskiego nacjonalizmu szerzoną przez OUN Bandery. że u niego żadnych Polaków nie ma. 314.[w:] S. Ewie Ostrowskiej z Kosowa Huculskiego pomagała Polka zamężna z Ukraińcem Kamińska. Siekierka.. 875. Liczyć tylko na siebie. ponieważ wychowywał pasierba. op. Obserwował ją młody banderowiec. 204 205 . Natomiast A. op. Stosunkowo licznie występowały w relacjach sytuacje związane z udzielaniem pomocy Polakom przez członków rodzin mieszanych. Sobkowa z Koropca nad Dniestrem został pobity przez członków OUN. w których grożono im śmiercią170. Mariampol. 159 Podczas napadu na Mariampol autorka relacji z babcią i kuzynką były ścigane przez grupę banderowców. której mąż był Ukraińcem. Przedstawione powyżej wydarzenia wskazują na tragiczną sytuację rodzin mieszanych na Kresach II RP. Na tej samej stacji przebywała również Ukrainka Franciszka Orluk żona Polaka. czy była przypadkowa. s. ludzkiej pomocy udzielanej Polakom. 170 J. 715-716. s.: w Dublanach grupa Polaków ( Genowefa Łomecka. 172 Ibidem 173 ibidem. H. którego żona była Polką. np. 158 Autor relacji z matką zostali ukryci w domu przez sąsiada Polaka żonatego z Ukrainką.[w:] H. cit. Siekierka.[w:] ibidem. Łysiak. E.. Sobków. 168 Z. który następnie ukrył je w bezpiecznym miejscu. Różański.. cit.[w:] Świadkowie mówią. op. otrzymywała od Ukraińców listy z pogróżkami i naciskami.[w:] S. np. cit.. Kraków 2009. pod wpływem zagrożenia uciekła polsko-ukraińska rodzina Kowalskich168. 225. 513. 174 M. Bielecka.. Jej ojciec i brat brali udział w napadzie.. Bulzacki. 162 Maria Pawłowska z dziećmi została ukryta podczas napadu przez Nestora Korczyńskiego. żonatego z Polką. s. Podczas napadu na Ostrów była kilka dni po porodzie. Stasyszyn.. E. z którego usiłowano uprowadzić mężczyzn. Kobyłecki. H. op. kiedy przyszły tam oddziały UPA.. że kobieta wiedziała o napadzie. wypłoszyła napastników167.. Kobiecie udało się przeżyć173. Podstęp się udał. Hamal. M.wszyscy przeżyli163. cit. Siekierka. mówił. Straciłem całą rodzinę.[w:] ibidem. Siekierka. Jankowski. cit. Kawka. żony Polaka. E. Kondracki. Nieliczne relacje mówiły o codziennej. Dołha Wojniłowska. s. Grabicz. Komański. s. 169 Z. s. 153. ponieważ nie poinformowali jej o napadzie171. Łomecka.Polaka174. Ewy166. Natomiast ojczym autora wspomnień M. np. Ottynia. H. a pomagający Polakom Ukrainiec Giergiel.. Ostrowie161 oraz Połowcach162. s. 918. op. chociaż przebieg wydarzeń w ostatnim przypadku wskazuje. cit. 157 Heleną Łysiak z d. s. a pytany przez rodaków Babiuk.. Dysponujemy nielicznymi relacjami obrazującymi sytuację dziesiątą związaną z ucieczką rodzin mieszanych z zagrożonego terenu. Franciszek Chełp i Maria Kasperska. Ostrowska. 161 Rodzina Julii Mamul nocowała u sąsiadów Korotków. 171 A. 773. Siekierka. op.. 1. s. 310-311. G. Żak. J.. T. 1063. Po wyjeździe Polaków z Ostrowa Ukrainka będąca żoną Polaka Róża Żurowska pojechała do rodziców. s. 166 E. Majkowski pochodzący z rodziny mieszanej ( matka Ukrainka. Stański. 1065. W niektórych przypadkach ostrzegano Polaków o niebezpieczeństwie. P. W. 155 D. 165 M. W wymienionych przypadkach nie mamy pewności. że zostanie zabita przez UPA. Podczas szukania Polaków we wsi zostali oni ukryci. Wołczków. H.. 164 L. żonaty z Polką Pauliną z d. Różański. H.. 160 We wsi Grabicz ojciec autora relacji ukrywał się u sąsiada Ukraińca Michała Semeniuka żonatego z Polką. s. Kondracki relacjonował zachowanie jednej z uciekinierek na stacji w Łańcucie Stanisławy Hołuj. Zatrzymał je Ukrainiec Dmytro Dupak. 163 G. 309. Relacja[w:] ibidem. Kilkanaście relacji mówiło o przypadkach ukrycia lub przechowywania Polaków.[w:] ibidem. 451. H.. Mamul. w której ojciec był Ukraińcem164. Ukrainka zamężna z Polakiem) byli w młynie. Najczęściej przechowywano Polaków podczas napadów UPA lub bezpośrednio po nich. We wsi Derżów Polaków ostrzegł syn Anieli Żolińskiej z polsko-ukraińskiej rodziny.. którzy wystraszyli się. Kobaki. Komarów. Posiadamy również relacje dotyczące wydarzeń o charakterze jednostkowym. K. ojciec Polak) wspominał. Gdy odmówili dostali pogróżki. Mariampolu159. Komański.Ziemianka. cit. [w:] L.. Komański. 114. Domański. która była Ukrainką. która narzekała na swojego ojca i brata. [w:] S. Tomaszewską zaopiekował się w Kutach kolega jej wujka Kulbickiego Ukrainiec Dmytro Babiuk.[w:] S. aby wychowała dzieci w tradycji ukraińskiej169.[w:] ibidem.. s. a Chełpowi udawać głuchoniemego. Połowce. s. ale nie udzieli pomocy jej nowej rodzinie172. op. ułatwiano wydostanie się z zagrożonego terenu.

Przemarsz uczestników Posłanka Brygida Kolenda-Łabuś Prezydent Miasta Tomasz Wantuła Apel pamięci 206 207 .

Wicewojewoda Antoni Jastrzembski Salwa honorowa Nasz chór Echo Kresów Mszę odprawił i homilię wygłosił ks.Tadeusz Isakowicz-Zaleski 208 209 .

W latach 19921998 członek Zarządu Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie. Stopień naukowy profesora nadzwyczajnego uzyskał w 1969 roku. szczególnie II wojny światowej. Jest członkiem Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu. poeta. Brata Alberta. „Nie zapomnij o Kresach”. Jest redaktorem naukowym i współautorem 3 książek w Polsce i 2 książek w Meksyku oraz autorem ponad 100 publikacji naukowych. Wydał „Przemilczane ludobójstwo na Kresach”. nacjonalizmu i przyszłością globalizującego się świata oraz stosunków polsko-ukraińskich XX wieku. Jest autorem i współautorem ponad 170 artykułów i 20 książek oraz albumów poświęconych historii Wołynia.1958r w Karolinowie. Trójcy dla Polski południowej oraz reprezentantem mniejszości ormiańskiej przy Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych.Przygotowuje pracę doktorancką na temat stosunku OUN-UPA do Polaków w czasie II wojny światowej w świetle polskiej historiografii.Kraków. 210 211 . a profesora zwyczajnego w 1980 roku.”Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943-1944”i „Kwestia ukraińska i eksterminacja ludności polskiej w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Polskiego Państwa Podziemnego 1942-1044”. Jest współpracownikiem naukowym rzeszowskiego oddziału IPN. w tym książk i „Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskiej Kresów w latach 1943-1947”. W międzyczasie spędził rok na Uniwersytecie Cornella w USA i w sumie siedem lat w Meksyku na Uniwersytecie w Chapingo w stanie Meksyk. Przebieg Konsekwencje” zorganizowanej w Przemyślu w 2007 roku. Wydał „Księża wobec bezpieki na przykładzie archidiecezji krakowskiej. Był komendantem 39 obozów harcerskich w Polsce i organizatorem czterech obozów skautowych w Meksyku. represjonowany przez komunistyczną Służbę Bezpieczeństwa. Rodzice byli kresowianami. absolwent KUL. Magdalena Kazik jest absolwentką Wyższej Szkoły Pedagogicznej. Józefa Mackiewicza oraz Nagrody Kustosz Pamięci Narodowej.W przygotowaniu są kolejne tomy. pow. felietonista Gazety Polskiej. od 2000r pracownik IPN O/Lublin. Leszek Jankiewicz . Jest przekonany. dr hab. W 2011 roku zdobył pierwsze miejsce w Konkursie Książka Historyczna Roku za „Ostrówki Wołyńskie -ludobójstwo”. Następnie praca w Instytucie Sadownictwa w Skierniewicach.09. urodził się w 1925r w Piotrkowie Trybunalskim. Od 1992r aktywnie uczestniczy społecznie w pracach Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Lublinie. w latach 19842012 wygłosił ok. W roku 2009 wydała pracę „Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939”.”Dzieci Kresów I.. Od 1976 do 1096 roku pełnił funkcję dyrektora Archiwum Państwowego w Przemyślu. Od wielu lat zajmuje się problematyką ludobójstwa na Kresach południowo wschodnich. badający stosunki polsko-ukraińskie w latach 1918 do 1950. doktor nauk historycznych. historyk Kościoła.Ponadto jest autorką bardzo wielu artykułów naukowych i prasowych. Jest proboszczem ormiańsko-katolickiej parafii św. Interesuje się żywo sprawami kresowymi. archiwista. Pracował na Uniwersytecie Poznańskim i w SGGW. opiekującej się osobami niepełnosprawnymi. Ksiądz obrządku ormiańsko-katolickiego. Od 2009 roku jest uczestniczką studiów doktoranckich w zakresie historii ma Akademii im. Studia rolnicze ukończył w Krakowie. Jana Długosza w Częstochowie. W oparciu o dokumenty archiwalne przedstawił inny niż ukraiński przebieg wydarzeń w Pawłokomie. Chełm. że liczba Ukraińców zabitych w Pawłokomie jest grubo zawyżona oraz.Autorzy Tomu Lucyna Kulińska /AGH Kraków/. prelekcji i odczytów. Zajmuje się zagadnieniami terroryzmu. Zdzisław Konieczny urodzony w 1930 roku w Drohobyczu.II. Jest autorem najnowszej historii kościoła w Polsce. członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego odział w Przemyślu. że zawyżenie liczby ofiar miało na celu zmniejszenie poczucia winy Ukraińców za masowe ludobójstwo Polaków dokonane na Kresach. 380 wykładów. Jest Laureatem Nagrody Literackiej im.prof. policzył i ustalił liczbę zabitych na 150 osób. adiunkt na Wydziale Humanistycznym. W latach 1992-2012 Prezes Towarzystwa Przyjaciół Krzemieńca. Leon Popek urodził się 23.III”. Udziela się na forum samorządu doktoranckiego oraz pełni funkcję Przewodniczącej Koła Naukowego Doktorantów. Dr. Działacz antykomunistycznej opozycji.historyk i politolog. dr historii. Jest autorką i współautorką licznych książek i artykułów historycznych poświęconych losom polskich kresów. Jest sekretarzem Stowarzyszenia Instytut Kresów Rzeczypospolitej. Współzałożyciel i Prezes Fundacji im. Tadeusz Isakowicz-Zaleski . Był współorganizatorem wystaw i organizatorem dwóch międzynarodowych sesji naukowych. Był uczestnikiem konferencji „Akcja Wisła-Przyczyny. Zainteresowania nauką ogniskują się wokół historii najnowszej. wraz z Adamem Rolińskim prac pt.

profesor w Instytucie Filologii Uniwersytetu Wrocławskiego.(Instytut Polityki Społecznej i Stosunków Międzynarodowych Politechniki Koszalińskiej). Zajmuje się m. nowożytnym racjonalizmem /Kartezjusz. Polakiem i G.”Epiistemologiczne założenia ontologii Ch.ukraińskie w Galicji 1888 .W. Stosunki polsko . Autor ponad siedemdziesięciu publikacji naukowych m. „Naczelna zasada racjonalizmu. Polska wobec ukraińskich dążeń niepodległościowych w czasie II wojny światowej.2008.: Wojna polsko-ukraińska 1918 -1919. Koszalin 2001.in. Łukomskim). Od Badeniego do Potockiego. 212 213 . Toruń 1996. Historyk i politolog. /redakcja/ „Leibniz. Ostatnio wydał m. Historyk filozofii.. Od Kartezjusza do wczesnego Kanta”.Czesław Partacz .dr hab. Kwestia ukraińska w polityce polskiego rządu na uchodźstwie i jego ekspozytur w kraju 1939-1945.Ładą). Augustyna?” Rozważania na temat pojęcia wojny sprawiedliwej (bellum iustum).in. Warszawa 1994 (współautor z B. G. Ch. Wolf/.in. m. dr hab. profesor. a także krytyką współczesnego postmodernizmu. Bogusław Paź .in. czyli strach przed prawdą o ludobójstwie na Kresach” oraz „Czy OUN-UPA walczyła w imię św. Toruń 2004 (współautor z K. Tradycja i idee nowoczesnej filozofii” oraz „Aletofobia. zagadnieniami dotyczącymi prawdy i kłamstwa w filozofii klasycznej. Wolfa”. autor wielu książek i artykułów (ponad sto publikacji) poświęconych stosunkom polsko-ukraińskim XIX i XX wieku. Leibniz. genezy terroryzmu i natury prawdy historycznej w kontekście współczesnego nihilizmu.

Wreszcie last but not laest w tekście Leona Popka. zakładającej bezwzględne i systematyczne mordowanie wszystkich nieukrańskich mieszkańców Kresów. różnorodnymi źródłami archiwalnymi. relacjami świadków. jak i w kontekście jed- 214 215 . Tekst księdza Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego wpisuje się w poruszaną przez niego często problematykę zagłady Polaków i polskich Ormian na Kresach południowo-wschodnich. Zdzisław Konieczny podejmuje natomiast. Podaje krok po kroku kolejne wydarzenia z okresu przedwojnia. Lucyna Kulińska w obszernym studium podejmuje w niezwykle szczegółowy. Zebrane prace w adekwatny sposób ukazują najważniejsze elementy zbrodniczej działalności band OUN-UPA w postaci: ich masowej skali dokonywanych zbrodni oraz nieludzkiego. obszernym artykule tego profesora poznajmy specyfikę relacji polsko-ukraińskich w latach 1914-1947 na przykładzie wsi i małych miast województwa tarnopolskiego. jakie zostały dokonane przy okazji wspomnianej ekshumacji. zjawiska w naszej historii. których los jest przemilczany do dzisiejszego dnia nawet przez władze Kościoła rzymsko-katolickiego. Natomiast krakowska historyk.Ukraińców odegrało ukraińskie greko-katolickie i prawosławne duchowieństwo. Jankiewicza poznajemy szczegóły dotyczące dramatycznych losów polskiego duchowieństwa na Kresach. ale realia. dotyczących historycznych. ich aspekt socjologiczno-demograficzny i religijny (wyznaniowy). że terrorystyczna działalność ukraińskich nacjonalistów była skuteczna i doprowadziła w efekcie do tak wielu zbrodni. Jana Zaleskiego. Na szczególną uwagę zasługuje w tym tekście całkowicie pomijany przez ukraińskich historyków aspekt tej działalności w postaci satanicznej perfidii. często niezwykle perfidnego okrucieństwa. Przywołując źródłowe dokumenty i posługując się statystykami. jaką w budzeniu nienawiści do Polaków i pozostałych nie . Zagłada tych dwóch miejscowości. chciałoby się rzecz: detaliczny sposób analizy socjologiczno-politologicznego oraz ideologicznego tła ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów z OUN-UPA na ludności polskiej na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. została szczególnie dokładnie przebadana i opisana za sprawą dokonanej w lipcu 2011 roku ekshumacji. jakim było mordowanie polskich małżonków w licznych na Kresach. ukazuje nie tylko ciągle mało znane szerszemu czytelnikowi oblicze walki z bandami UPA na terenie Polski. Magdalenia Kazik ukazuje jedno z najbardziej przerażających oblicz ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA. poznajemy okoliczności i przebieg zagłady dwóch polskich miejscowości: Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. inaczej niż setki innych. Niestety. znanego badacza zjawiska zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. mieszanych polsko-ukraińskich małżeństwach. socjologicznych i politycznych realiów. W drugim. na szczególną rolę. że Autor wskazuje personalia i okoliczności mordowanych polskich duchownych. Całość tworzy dość różnorodną prezentację. będące skutkiem aktywności ukraińskich nacjonalistów. UWr. koncentrując się na dramatycznej dynamice tych relacji w czasie II wojny. ale także wyniki badań. Dramatyczny przebieg wydarzeń czyniących kres wielowiekowej egzystencji Polaków zostaje ukazany za pośrednictwem jego ojca. Autor ukazuje historyczne uwarunkowania tych relacji. gdyż przez swoją różnorodną formę od stricte akademickiej po popularno-naukową ma szansę dotrzeć do szerokiego grona czytelników.in. Szczególna wartość tekstu polega między innymi na tym. której szczególne piętno wywarły zbrodnie dokonywane przez OUN-UPA. Działalność ta została ukazana zarówno na planie ogólnych opisów. Bogusław Paź prof. Autorka we wspomnianym studium operuje danymi statystycznymi. W pierwszym tekście Leszka S. Recenzja Przedłożony mi materiał stanowi podstawę do edycji kolejnego tomu z serii poświęconej ludobójczej działalności ukraińskich faszystów z OUN-UPA i SS-Galizien.Prof. że Autor zaprezentował nie tylko historyczny rys zagłady polskich mieszkańców tych dwóch miejscowości. Piszę „w dużej mierze”. Młoda badaczka zjawiska ukraińskiego nacjonalizmu. Na konkretnych przykładach ukazała realizację banderowskiej ideologii. przebiegu i oceny operacji „Wisła”. W tle tych wydarzeń ukazuje jednocześnie słabe strony i błędy polskich władz. świadka tamtych zbrodni na przykładzie losu mieszkańców Korościatyna koło Monasterzysk na Tarnopolszczyźnie. ostatnio na nowo aktualny i dyskutowany za sprawą apologetów banderyzmu. Tym bardziej więc na uwagę zasługuje przeczytany przez mnie materiał. które sprawiły. dr hab. na poziomie podręczników szkolnych brak jest jakiegokolwiek przekazu na ten temat. problem przyczyn. Autor na konkretnych przykładach wskazuje m. W trzecim tekście ten sam Autor ukazuje szczegółowy. ilościowy aspekt zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. które bezpośrednio doprowadziły do operacji „Wisła” i przede wszystkim jej przebieg. gdyż znane jest ono dość wąskiemu gronu specjalistów oraz żyjących jeszcze świadków tamtych zbrodni. Warto zwrócić uwagę. która polegała na zmuszaniu ukraińskiego małżonka do zamordowania polskiego współmałżonka i jego polskich dzieci. tego stale jeszcze w dużej mierze przemilczanego. które na zasadzie efektu kuli śniegowej znajdą swoją kulminację w postaci masowych rzezi dokonywanych na polskiej ludności Brzeżańszczyzny w czasie wojny.

sowiecko-bolszewicko.poprawność polityczna jest nienawiścią do dobra za to.Lucyna Kulińska ukazuje zbrodnie halickie w powiecie Brzeżany. Dodatkowa.nostkowych. W jej wyniku.. niebagatelna wartość zebranych w tym tomie materiałów polega na oddaniu czci zarówno tamtym blisko dwustu tysiącom polskich ofiar OUN-UPA. który jak inne znane nam antychrześcijańskie ideologie (bolszewizm. Nie mogę zgodzić się z tytułem opracowania. zbrodniarze ci jako funkcjonariusze III Rzeszy Niemieckiej służący w Ukranische Polizai zamordowali około 1.lewackie oraz ?neoliberalno-postępowe?.rosyjskim. dlaczego? Ponieważ ukazuje trzecie po niemiecko-hitlerowskim.300 000 Polaków narodowości żydowskiej a póżniej 134.000 Polaków. głównie chłopów. Prezentowane opracowanie ukazuje dokumenty epoki. nazizm niemiecki-hitleryzm. W rezultacie niniejszy tom może znaleźć szeroki krąg czytelników od osób słabo zaznajomionych z poruszaną problematyką po specjalistów od dziejów polskich Kresów południowo-wschodnich. które dążą do narzucenia tych zasad społeczeństwu. ukraińsko-nazistowsko-halickim ludobójstwo na narodzie polskim. szczegółowo ilustrowanych przykładów ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów. nazizm ukraiński? Banderyzm. tarnopolskie i stanisławskie) i Ukraińców z Wołynia jest nieuznawana przez władze polskie. Jan Zalewski ukazuje bezmiar zbrodni OUN-UPA w województwie tarnopolskim. Nie ma znaczenia czy rządzi Unia Wolności. który jest typowym ukrainizmem. To ludobójstwo popełnione przez zwyrodniałych nacjonalistów halicko (pochodzących z ziem byłej Galicji-województwo lwowskie. Ten trend powstał na lewackich wydziałach uniwersytetów amerykańskich i po 1989 roku niestety dotarł do Polski. że tzw. Prezentowane opracowanie jest zaprzeczeniem poprawności politycznej.Doktryna ta ma na celu zapomnienie czy też pominięcie zbrodni OUN-UPA. jako swoisty kod językowy oraz zespół zachowań i opinii przedstawianych jako? antydsykryminacyjne? System ten prezentowany jest przez kręgi lewicowe. Prawo i Sprawiedliwość czy Platforma Obywatelska. SLD. Prof. że jest dobrem. Poprawność polityczna jest swoistym amerykańskim i dywersyjnym bolszewizmem.Tytuł powinien brzmieć: Zbrodnie nacjonalizmu ukraińskiego czy halickiego w powiecie Brzeżany w latach 1922-1941? 216 217 . Obowiązuje fałszywa doktryna Jerzego Giedrojcia zmierzająca do dobrych stosunków polsko-ukraińskich skierowanych przeciwko Rosji. faszyzm. W odróżnieniu od innych publikacji historycznych. a nawet – jak ostatnio – próbom ich rehabilitacji w Polskim Parlamencie. Możemy z całą odpowiedzialnością stwierdzić. jak i moralnej satysfakcji żyjącym jeszcze świadkom prawdy o tamtych wydarzeniach. dr hab. Czesław Partacz Recenzja Rok 2012 jest istotny w historii Europy oraz historiografii polskiej w której prawie zwyciężyła polityczna poprawność (Political Correctess). poruszana w nim problematyka ma swój bardzo ważny aktualny wymiar. stanowi zagrożenie dla ludzkości. Idzie niejako pod prąd tendencji przemilczenia zbrodni dokonywanych przez ukraińskich faszystów.

Bojówki UPA i Samooboronnych Kiszczewych Widdiłów mordujące bezbronnych chłopów polskich.tarnopolskim. 218 219 .ale tak było na ziemiach Kresów Wschodnich. których zbrodnia nie ma swoich odpowiedników w historii Europy. Ale najbardziej istotnym artykułem prezentowanej ksiązki jest tekst poświęcony sytuacji rodzin mieszanych polsko-ukraińskich i ich mordowanie przez bojówki OUN-UPA. Należy stwierdzić.Niestety.Tadeusz Isakowicz-Zalewski zbrodnie banderowskie opisane przez jego ojca Jana Pan prof. Jankiewicz opisując stosunki polsko-ukraińskie w województwie tarnopolskim oraz w dwóch następnych rozdziałach wniósł istotny wkład w rozwój badań nad zbrodniami OUN-UPA. stanisławowskim i wołyńskim. L. iż prezentowana książka mimo pewnych mankamentów wnosi bardzo wiele elementów ważnych do procesu badań zbrodni OUN-UPA. przedstawianych na Ukrainie i w Polsce przez historyków neobanderowskich jako jako słuszną walkę narodowo-wyzwoleńczą. były to w swojej istocie indoktrynowane przez zwyrodniałych nazistów halickich. Leon Popek opisał zagładę Ostrówek i Woli Ostrowieckiej na Wołyniu a ks. W żadnym europejskim kraju mężowie czy żony nie mordowały swojej drugie połowy i własnych dzieci na rozkaz nazistowskiej organizacji ze względu na narodowośc ..w województwie lwowskim.

........................................................Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego .................................................................... mgr Magdalena Kazik Sytuacja rodzin polsko ................. 60 116 144 150 174 183 dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła”......................... ................... Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922 .......... prof.......... dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30...................................ukraińskie od około 1914 do 1947 roku rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego ......ukraińskich na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w czasie II wojny światowej ...............................1943r) .............................................................................................................. Czesław Partacz Recenzja ..................................................................... 220 .....................................................................08........................... 4 6 prof..................................................... Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale ...............................SPIS TREŚCI Wstęp mgr Krystyna Patrzykąt ........................ dr hab........... dr hab Leszek Jankiewicz Stosunki polsko ..................... Straty ludności polskiej na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich ....... dr hab........... prof....1941 ................. Tadeusz Isakowicz ...................... Ks.... Bogusław Paź Recenzja ...................... 192 210 214 217 Autorzy Tomu ...................................................... dr Lucyna Kulińska Preludium Zbrodni.................

978-83-63999-01-8 .ISBN .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful