P. 1
Ludobojstwo OUN-UPA Tom 4

Ludobojstwo OUN-UPA Tom 4

|Views: 936|Likes:
Wydawca: martini966

More info:

Published by: martini966 on Nov 26, 2013
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/20/2015

pdf

text

original

Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich

4

Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich
Dawne Kresy Południowo Wschodnie W Optyce Historycznej i Współczesnej

Seria Pod redakcją Witolda Listowskiego

Kędzierzyn-Koźle 2012

1

Seria poświęcona ludobójstwu Polaków dokonanych przez OUN-UPA na Kresach Południowo wschodnich

IX Dzień Kultury Kresowej - IX Konferencja Popularno-Naukowa Kędzierzyn-Koźle 2 czerwiec 2012r
Redaktor tomu: Witold Listowski

Podziękowanie
Serdecznie dziękuję wszystkim osobom, które przyczyniły się do wydania tej książki. Wszystkim autorom za napisanie tekstów: dr Lucynie Kulińskiej, prof. dr hab. Leszkowi Jankiewiczowi, dr Zdzisławowi Koniecznemu, dr Leonowi Popkowi, ks. Tadeuszowi Isakowiczowi - Zaleskiemu, mgr Magdalenie Kazik oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji, Krystynie Patrzykąt za napisanie wstępu, Poseł Brygidzie KolendzieŁabuś, Senatorowi Aleksandrowi Świeykowskiemu, Staroście Powiatu Arturowi Widłakowi, Przewodniczącej Rady Miasta Elżbiecie Czeczot, Prezydentowi Miasta Tomaszowi Wantule, Zastępcy Prezydenta Miasta Pawłowi Ramsowi, Wiesławowi Tokarczukowi, Mieczysławowi Habudzie, Janowi Dubianikowi, Beacie Kaczyńskiej-Pogwizd, Marioli Motyl, Henrykowi Wierny, prof. dr hab. Bogusławowi Paziowi oraz prof. dr hab. Czesławowi Partaczowi za napisanie recenzji oraz członkom Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu i wszystkim osobom, które wzięły udział w uroczystościach IX Wojewódzkiego Dnia Kultury Kresowej 2 czerwca 2012r oraz Dnia Pamięci Ofiar Ludobójstwa Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej 11 lipca 2012 roku w Kędzierzynie-Koźlu. Witold Listowski Prezes Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu.

© COPYRIgHT BY:
Stowarzyszenie Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu Strona internetowa: www.kresykedzierzynkozle.home.pl

ISBN - 978-83-63999-01-8 Wydawca:
ARSGRAF ul. Jaktorowska 40 96-300 Żyrardów
Projekt zrealizowany dzięki wsparciu finansowemu Gminy Kędzierzyn-Koźle

Stowarzyszenia Kresowian w Kędzierzynie-Koźlu

Posła Brygidy Kolendy-Łabuś Senatora Aleksandra Świeykowskiego

2

3

Kresowianie. zamienia się w sforę” Ks. W programach szkolnych temat Kresy pomijany i przemilczany dla politycznej poprawności. o tych zbrodniczych organizacjach ukraińskich nacjonalistów do czasu. Dyplomacja nie zauważa szerzącego się kłamstwa i zniewag dotyczących prawdy o Golgocie Wschodnich ziem Rzeczypospolitej.prawdą zwyciężaj!” 4 5 . trwamy. „szowiniści ukraińscy zamordowali blisko pół miliona Polaków„ i prosił Polaków o przebaczenie. aż władze Polski i Ukrainy uznają i potępią to ludobójstwo. Nawet trudno się domyślać. że działają w myśl zasady. ani ból ich i bliskich pozostałych przy życiu i noszących w sobie piętno tamtych strasznych skrytobójczych rzezi bezbronnej społeczności Polskiej. pamiętamy. „Polsce i Ukrainie przyjaźń i zgoda –OUN. Przecież nikt nie będzie nas szanował. kiedy pierwszy prezydent Ukrainy Leonid Krawczuk przyznał cyt. Temat ten był i jest od dziesiątek lat zakłamywany. Nie obchodzą ich losy kilkuset tysięcy bestialsko wymordowanych Polaków na Kresach II RP. przypominamy i będziemy przypominać. dlaczego.. które jakby nie zauważały odradzania się silnego nacjonalizmu ukraińskiego. Był czas. „Nie o zemstę. „Kłamstwo . nawet w którymś pokoleniu. UPA i SS Galizien. a nasze kolejno rządy nie reagowały.„Naród.odbyły się pod bardzo wymownymi hasłami: „Żeby prawda była prawdą – Ofiarom pamięć i cześć. Będziemy przypominać o OUN i UPA.hańba i potępienie. wbrew ślepocie i znieczulicy naszych władz centralnych. by w końcu prawda weszła do szkolnych klas. marginalizowany i pomijany. tysiącom Kresowych Społeczników którzy zajmują się tematem ludobójstwa Kresowego. Niestety prawda o potwornym ludobójstwie dokonanym na Polakach w czasie drugiej wojny światowej jest ciągle niewygodna naszym władzom rządowym i parlamentarnym. w 2012r. który traci pamięć. jak zwykle pięknie zorganizowane . Tarnowski My. Niestety jego następcy przyzwalają na szerzenie się nacjonalizmu na Ukrainie. Dziękujemy Im.”.” Hasła te mówią wszystko to.Koźlu. o co od dziesiątek lat zabiegają Kresowianie. jeśli sami nie dbamy o naszą godność! Tym większa chwała Wspaniałym Naukowcom – Historykom. ale o pamięć wołają ofiary” Krystyna Patrzykąt Wstęp Dni Kultury Kresowej w Kędzierzynie.

prowidnyk OUN na Zakerzonii. Materiały zbiorcze zostały bądź zniszczone w czasie wojny.]. 33. W UPA był sotnikiem . można prześledzić jak wyglądał w okresie poprzedzającym wybuch wojny i w pierwszych jej latach. W 1944 . W 1939 r. W 1941 r. Wasyl Bej ps. Nie ulega wątpliwości. Ze względu na bardzo zły stan dokumentu. Udostępniony autorce przez p. działające tam organizacje ukraińskie przodowały też w prowadzeniu antypolskiej działalności podziemnej. brak jest dziś możliwości dokonania szczegółowej analizy antypolskiej i terrorystycznej działalności ukraińskich nacjonalistów w poszczególnych powiatach kresowych międzywojennej Polski. Dmytro Myron z miejscowości Raj.3 tys. redaktor Wisti i Junaka. Niestety. „Brzeżański bastion nacjonalizmu.1 tys. Pseudonimy: Jarłan. Szczególnie czynny na Zakerzonii jako dowódca kurenia łemkowskiego. Orłan z Białokiernicy. Już w roku 1930 członek Krajowego Prowidu OUN.politwychownik. z zachowaniem najcenniejszych w „osobnych” archiwach sowieckich.9 wiejskich (z 75 wsiami sołeckimi) i 2 miejskie – Brzeżany i Kozowa. Bej. Wasyl Hałasa ps.organizator Junaków OUN. policji. w Krakowie. żołnierze. policjanci. Zastępca prowidnyka na Wołyń. osób (72.dowódca sotni UPA.6 tys. działacze społeczni). dowódca taktycznego odcinka UPA. Adnotacje ręczne. Centrum terroru”. Organizatorka służby medycznej UPA. jak i ludzi sprawujących różne funkcje państwowe (służba leśna. potem okręgowy prowidnyk w Przemyślu i z-ca prowidnyka Zakerzońskiego Kraju (w czasie operacji „Wisła”). 3 Przede wszystkim „Głos Brzeżański”.Ukraińcom. redaktor Biuletynu OUN. od 1935 r. Od końca 1945 r. Lucyna Kulińska Preludium zbrodni. Bulba. Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. Stiach. propagandzista. Od początku 1945 r. się znaki zapytania (?). Hryhorij Goliasz z Byszek (wsi gdzie we wrześniu 1939 r. Niewątpliwie przykład dziejów jednego powiatu może być pouczający i rzucić pewne światło na położenie ludności polskiej w pozostałych powiatach kresowych tuż przed wybuchem wojny i na jej początku. Powiat miał 11 gmin .1 Przy dzisiejszym stanie wiedzy i niedostatku źródeł. stron 30.dr... Według spisu powszechnego z 30 IX 1921 roku na terenie tego powiatu mieszkało 91. 1-9. którzy w kontaktach i współpracy obu nacji w ramach wspólnego państwa nie widzieli nic zdrożnego.szef propagandy na Podole i prowidnyk na tym terenie do 1949 roku. p. Działała do 1939 r. Niektóre dane dotyczą mordów dokonanych po wejściu na te tereny Niemców w roku 1941. zły stan zachowania i braki w tekście. a przede wszystkim z powodu upływu czasu. 29 775 Polaków. Stojan. Polska nie była państwem totalitarnym. Już pobieżna analiza owych źródeł pozwala stwierdzić. Członek OUN od 1929 r. autorka nie była w stanie odczytać wszystkich nazwisk. Danych zbiorczych brak i z tego powodu. prowadził tajną drukarnię OUN w Mużyłowie. Żydów). Ren z Wierzbowa. Od jesieni 1939 r. podstępnie i masowo mordowano polskich żołnierzy). Jan Salwa poświęcił ciekawy artykuł pt. m.573 Rusinów (Ukraińców). 2 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Pochodzi z roku 1943. Okolice Brzeżan w okresie międzywojennym przodowały w aktywności. sądów i wojska. „Na Rubieży” nr 2 (16).in. bądź przejęte przez ZSRR i w części przekazane Ukrainie (Kijów). Natomiast w miejscach gdzie pisownia budzi wątpliwości pojawiają okupacji niemieckiej zeznaniach naocznych świadków. hojnie dofinansowywanych przez państwo polskie. ogłosił pracę „Idea i czyn Ukrainy”. stan bezpieczeństwa ludności polskiej w tym powiecie. dwutygodnik wydawany przed wojną w Brzeżanach. a w 1939 do 113 tys. 7548 Żydów. że na mieszanym etnicznie terenie Brzeżańszczyzny dochodziło do licznych aktów przemocy i przestępstw wobec ludności polskiej. niepodpisany i niedatowany. że prawie całe archiwa z dokumentami dotyczącymi polskich miast kresowych i polskiej administracji. Byłyby one szczególnie istotne dla badań dotyczących przestępstw popełnianych przez obywateli narodowości ukraińskiej wobec ludności polskiej. Osyp Diaki z Olesina . Wasyl Mizerny ps. Pracował z Hawrylukiem w podziemnej drukarni w Mużyłowie. Przewodził Północnej Grupie Pochodnej OUN na Ukrainę.gospodarczego. Akcje terrorystyczne kierowane były też przeciw tym wszystkim Rusinom .. Na służbie niemieckiej komendant policji w Sanoku. Ideolog OUN . Halina Dydyk – ze wsi Szybalin. Nieliczne przekazane dzięki staraniom historyków z WiH i CAW oraz CA MSWiA zachowane w rosyjskich archiwach dokumenty dowodzą. znajdują się dziś poza granicami Rzeczpospolitej. potem okręgu tarnopolskiego. gdzie także po angielsku wydawał „Ideę i Czyn”. której sprawcami byli nacjonaliści ukraińscy.925 osób w tym 54. Autorka w miarę posiadanych źródeł uzupełniła dane zawarte w tym unikalnym materiale relacjami pochodzącymi z innych źródeł. Aresztowany przez NKWD trafił do armii Andersa. Ułas z Litwinowa. ps. Ukraińców. W tych miejscach występują wykropkowania [. 6 7 . Autor broszur i artykułów. Dostęp do takich dokumentów jest jednak bardzo utrudniony.8 tys. miały wyśmienite zaplecze ludzkie i materialne. materiał polskiego podziemia. opracowaniem pochodzącym z czasów okupacji pt.liceum ukraińskiego w Brzeżanach: Jarosław Staruch ur. W legalnych organizacjach ukraińskich. Jana i Konrada Sura. że badaczy czeka jeszcze w przyszłości wiele niespodzianek. Od 1943 w SS-Galizien. W roku 1931 ilość mieszkańców wzrosła do 103. prowidnyk junaków OUN powiatu. 1996 s. informacjami zawartymi w przedwojennej prasie lokalnej3 i relacjami świadków. Dotykały one zarówno zwykłych rolników. Druki z niej ekspediowano do Lwowa i dalej. Wchodził w skład prowidu OUN na okręg Brzeżany i prowidu krajowego. Problemowi skutków działania skrajnego nacjonalizmu na tym terenie. uczestniczył w II Kongresie OUN. że gdyby. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”2 opartym na licznych zebranych jeszcze w czasie 1 Brzeżańszczyzna stanowiła przed II wojną światową matecznik ukraińskiego nacjonalizmu. Posługując się źródłami. 29 Niemców i innych narodowości. Polaków i 7. dotyczącej ukraińskiego życia polityczno – społeczno . 4 Oto kilku z nich wychowanych na terenie Brzeżańszczyzny i sąsiedniego powiatu Podhajce (większość to absolwenci słynnego bastionu ukrainizmu .członków lwowskiego AK w czasie okupacji. Łemko. Uciekł po wojnie do USA. a co za tym idzie śmierci większości świadków wydarzeń. Szlify zdobywał w latach 1938-39 na Siczy Karpackiej. Stepan Hawryluk ze wsi Potok. w Złotej Słobodzie. choć fragmentami powstał prawdopodobnie wcześniej. jak usilnie imputują Polakom szowiniści ukraińscy ich życie polityczne i społeczne było dramatycznie tłumione represjami nie udałoby Ukraińcom na tym terenie wykształcić takiej ilości nacjonalistycznych przywódców4. jednak. zarówno ofiar jak i ich oprawców.

Ludobójstwo…. Patrz artykuł wstępny z 1 IX 1935 r.rozgoryczenie i poczucie zaniedbywania ich interesów przez miejscowych Polaków. Sprawców. strona polska ponawiała próby nawiązania przyjaznych stosunków ze społecznością ukraińską. W Małopolsce Wschodniej. stert ze zbożem doszło również na ogromną skalę w lecie 1930. stodół. brzeżańskim ujawniła swą działalność Ukraińska Wojskowa Organizacja6. Rozwijał się. Konowalec.wszelkie próby budowania ruchów nacjonalistycznych skazane były na klęskę. skrajnie nacjonalistyczna organizacja ukraińska. Druga taka grupa pojawiła się w okolicach Sokala. Owe zbrodnicze podpalenia pogłębiały tylko biedę i niedostatek w tej dręczonej skutkami światowego kryzysu krainie. Po krótkiej przerwie ukraińscy nacjonaliści wrócili do swych akcji mających na celu antagonizowanie społeczności lokalnej.. 8 9 . Podhajce. Pożar w porę ugaszono więc straty nie były wielkie9. że w lecie 1930 istniała już OUN. Poza bojkotem doszło wówczas do wielu aktów terroru7. a trzecia koło Zbaraża8. Oczywiście znajdziemy tam pochwałę antypolskich działań terrorystycznych. a nawet mordów. jakże wrogi polskości. ale dlatego. gnębieni przez totalitarne. W połowie 1934 roku miejscowa bojówka OUN podpaliła budynek Kółka Rolniczego należący do Polaków. Akcje te historycy przypisują jednak UWO.1. Na jej czele stał do roku 1922 E. 6 Tajna bojowa. czy artykuł pt. 50 osób. W dniu 21 września 1935 roku w salach „Sokoła” w Brzeżanach odbyło się na ten temat specjalne zebranie polsko . spółdzielnie. też z września 1935 r. Ściganie i karanie sprawców budziły niechęć Ukraińców. ale wymienia się działania faszystowskich i nacjonalistycznych organizacji przeciw „postępowym” lub związanym z komunizmem Ukraińcom jak np. Niewiele to jednak pomogło. osady. był to Piemont ukraiński. których finałem były manifestacyjne pogrzeby polskich ofiar. szkoły. gospodarstw. dokonano wielu sabotaży na liniach kolejowych i telegraficznych. mordując. która paląc po drodze folwarki. 9 Komański H. często związane z zabójstwami. 5 O rozmiarach działalności OUN w powiecie brzeżańskim w okresie międzywojennym może świadczyć fakt. Jedną z jej wypróbowanych metod walki z polskością było podpalanie majątków ziemskich. Akty przemocy spotykały się z kontrakcjami władz bezpieczeństwa: śledztwa i procesy nakręcały spiralę obustronnej wrogości. Chcąc doprowadzić do zakończenia fali przestępstw. powołana do życia 30 VIII 1920 r.in. zbiorowe protesty w lokalnej prasie. W roku 1935 na wniosek BBWR zawarto porozumienie z przedstawicielami ukraińskimi („o zasadach współpracy i wspólnych dążeniach”)10. którym udało się w sądzie udowodnić zbrodnie. Szczególną aktywność wykazała UWO przed wyborami do sejmu roku 1922. Państwo zmuszone było użyć sił policyjnych i wojskowych. Ukazywały się ukraińskie gazety. Coraz bardziej brutalne metody terrorystyczne stały się z czasem powszechne w rozwiązywaniu „problemu polskiego” na Kresach. podpalono magazyny wojskowe w Przemyślu. tym bardziej mnożyły się zamachy.ukraińskie. „Brzezański Bastion Nacjonalizmu” „Na Rubieży” nr 2 1996 s. choć jej połączenie z terrorystycznym UWO nie było ukończone.. „Podniosłe próby towarzyskiego kontaktu sfer polsko . Tak. 129. Buczacz. w tym także w powiecie brzeżańskim niebo rozświetlały wówczas łuny pożarów. że w czasie okupacji ludobójstwa na Polakach dokonali ciemni. Niestety wkrótce terror powrócił na te tereny. To obala twierdzenie. przeszła przez powiaty: Przemyślany. I taki niestety był cel terrorystów. ciężko raniono jego żonę i starą matkę (s. coraz bardziej zapatrzonego w zbrodniczą. W „Głosie Brzeżańskim” znajdziemy liczne świadectwa tego tragicznego stanu rzeczy. były ukraińskiego banki i ubezpieczalnie. Procesy te były trudne. w „Głosie Brzeżańskim”. Od roku 1929 personalnie powiązana z OUN. Fakty są inne. W państwie totalitarnym – Rosji Sowieckiej . skazywano z reguły na niskie wyroki (za zabójstwo – do 12 lat więzienia). podpalono 2300 polskich budynków i stert ze zbożem). niemal faszystowskie państwo polskie. Głowę rodziny zamordowano.rodzinę Iwana Basary dokonany 20 I 1938 roku. do organizowania napadów. sianie wrogości do Polaków. stanowiąc jej dość niezależne „zbrojne ramię”. rozbrajając posterunki policji. Jej członkowie prowadzili w całym okresie międzywojennym działalność stricte terrorystyczną. Ukraińska ludność wiejska była więc latami indoktrynowana przez swych nacjonalistycznych przywódców politycznych i społecznych (legalnych i podziemnych) i dużą część nacjonalistycznego kleru greckokatolickiego. Od początku związana z wywiadem niemieckim. Do przejściowego zahamowania akcji sabotażowych doszło dzięki „akcji pacyfikacyjnej” roku 1930 w reakcji na masowe palenie mienia i napady na Polaków. Do masowego palenia folwarków. w którym wzięli udział najwybitniejsi przedstawiciele społeczeństwa polskiego z wojewodą tarnopolskim Giwont Dziewałtowskim na czele. nieświadomi politycznie chłopi ukraińscy. bo sąd miał do czynienia z podziemną organizacją ukraińską doskonale zakonspirowaną i szkoloną jak zeznawać i utrudniać śledztwa na wypadek aresztowania. Brak reakcji na przestępstwa i mordy . 25 października (a więc przed samymi wyborami) pojawiła się w powiecie zborowskim grupa terrorystyczna licząca ok. w Pradze. Jednak im bliżej wybuchu wojny. a czasem tworzenie fundacji na rzecz rodzin pomordowanych. ich napad na „biedniaków”. że informacje na ten temat znaleźć można w wydanej w 1973 roku w Kijowie przez Ukraińską Akademię Nauk „Istorija mist i sił Ukrajiny”. Działały ukraińskie organizacje społeczne. Już w roku 1920 w pow. nacjonalistyczną ideologię Doncowowskiego panukrainizmu5. Czortków i Borszczów.2). Siekierka Sz. 8 Jan Salwa. że polskie władze nie hamowały rozwoju ukrainizmu to niemal do końca. 10 Zawartemu kompromisowi wiele miejsca poświęcił „Głos Brzeżański”.. dokonano nieudanego zamachu na Naczelnika Państwa (25 XI 1921). m.ukraińskich w powiecie brzeżańskim”. 7 Zginął w zamachu Sydor Twerdochlib (16 X 1922). kościół narodowy i to sponsorowany z kasy naszego państwa. Każda niezbędna z punktu widzenia bezpieczeństwa reakcja władz polskich działała na ich korzyść. Brzeżany. s. Kto był inicjatorem i sprawcą tych zbrodniczych czynów? Wiemy. która zachowała jeszcze dawne struktury i sama w swej prasie nazwała je „drugim wystąpieniem UWO”.

5. 14 Np. subiektem kooperatywy „Pracia” w Niemczynie. Dochodzenie ujawniło. W akcje antypolskie angażowali się też starsi. 17 „Głos Brzeżański” nr 11 z 15 VI 1936 r. Teodor Kurka. Dochodziło też do napaści na Polaków. W nocy z 22 na 23 września 1935 trzej członkowie opisywanej bandy Iwan Lubomiracki. które doprowadziły do wykrycia i zlikwidowania szajki parobków zamieszkałych w dwóch gminach: Niemczanie i Perłowicach liczącej 49 osób z przywódcą Matwijem Tutką. najbardziej podatna na zabarwione faszyzmem niemieckim hasła nacjonalistów. Tak więc 7 lipca 1936 roku proboszcz greckokatolicki z Płauczy Małej kazał umieścić trójząb na ołtarzu polowym w tej miejscowości jako symbol zjednoczenia ziem ruskich19. Buczkę na 3 miesiące aresztu. odbyła się przed Sądem Okręgowym w Brzeżanach rozprawa przeciw Wasylowi Kaczorowskiemu i Iwanowi Finie z Kostenowa pow. Od członka bandy otrzymał karabin. że Matwij Tutka zorganizował w Niemczynie i Perłowcach dwie „piątki” OUN i jako ich „komendant”. zorganizowali zasadzkę między miejscowościami Dereszkowice a Słobódką Bołszowiecką. włamania do sklepu Bychmana. gdy Maria Tutka usiłowała podejść do drzwi. Wśród skazanych za antypolskie wystąpienia nie brakowało przedstawicieli kleru greckokatolickiego. Sobieskiego) odbywały się corocznie. przyniósł informację o skazaniu księdza greckokatolickiego Antoniego Buczki. Niestety i one były wykorzystywane przez nacjonalistów. rohatyńskim”. Jeden z nich zawołał: „ręce do góry”. za to.5 roku więzienia. przeciw miejscowemu posterunkowemu. po czym weszli dwaj osobnicy z twarzami zasmarowanymi na czarno. W roku 1936 na odpust ten przybyło kilkudziesięciu handlarzy i kuglarzy narodowości polskiej i żydowskiej. 25 kwietnia 11 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1935 r. Tak więc w dniu 21 VIII 1936 r. za przechowywanie literatury OUN.UWO zamieszana była przede wszystkim młodzież. Oskarżeni skazani zostali na karę 1. Jeden z nich strzałem karabinowym w usta pozbawił ją życia15. dr. 18 Ibidem. Stan bezpieczeństwa powiatu był wysoce niezadowalający. Hryniewicz. zwabionych nadzieją zarobku. Zachidny. w nocy napadu i rabunku w sklepie Iwana Zechmana. po czym obaj z Piotrem Tutką zbiegli.do 2 lat więzienia. Sąd Grodzki w Brzeżanach pod przewodnictwem sędziego Wyskoczyla w dniu 23 IV 1934 r. donosił o tym wydarzeniu. zdewastowali i rozkopali cmentarz poległych bohaterów (żołnierzy i policjantów) w Brzeżanach. 19 O skazaniu księdza z tej miejscowości na grzywnę 50 zł donosił „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 XI 1936 r. Jednym z takich księży nich był znany lokalny nacjonalista ukraiński ks. W „Głosie Brzeżańskim” można znaleźć informację o fałszywym donosie20 złożonym przez księdza greckokatolickiego Denysa Teliszczuka. 15 „Głos Brzeżański” Nr 17 z 15 IX 1936 r. Wywołało to wśród miejscowych Polaków skrajne oburzenie17. Zawarte w nim oskarżenia okazały się niezgodne z prawdą21. 2 uniewinniono. Policji udało się też ustalić. ksiądz został przez Sąd Okręgowy skazany na 10 miesięcy więzienia. W śledztwie udowodniono. drugi osobnik strzelił do niej z karabinu. Na terenie powiatu kolportowano zakazaną przez władze literaturę nacjonalistyczną UWO . ale wskutek pomyłki oddano strzały (na szczęście niecelne) do polowego -Wasyla Pandury. za nakłanianie nieletnich dzieci do zniszczenia portretu prezydenta i rysowanie trójzębów na tablicy szkolnej. ktoś zapukał do drzwi. bo Ukraina idzie” 18. Odpusty w klasztorze greckokatolickim ojców Bazylianów w Krasnopuszczy (klasztor założony przez P.5 roku więzienia. Oskarżonych bronili adw. Dnia 2 listopada 1935 roku dwaj zamaskowani sprawcy dokonali w Niemczynie napadu rabunkowego na dom 47 – letniej Marii Tutki. szczególnie ukraińscy nauczyciele13. W zasadzie bez przeszkód ze strony władz polskich Ukraińcy obchodzili w powiecie brzeżańskim. inicjował mordy i napady rabunkowe na cele organizacji. opisywał to wydarzenie. że gdy siedziała z matką przy kolacji. Franciszka Roztworowicza. skazał ks. w Olchowcu. 13 Jedną z takich osób był Semko Fedeczko zam. skazany na 1. Andrzej Zasiedko. Świadkiem zbrodni była córka zamordowanej 12 – letnia Anna. a uciekając z miejsca przestępstwa krzyczeli „uciekajcie Mazury. W tej chwili zgasło światło. Dochodzenie wykazało związek tej zbrodni z działalnością miejscowej placówki OUN16. Herszka Pobika i Samuela Teichberga. w nocy 22 kwietnia 1935 rabunku mienia Henryka Writza. Dnia 11 maja 1936 roku nacjonaliści ukraińscy zburzyli. że w listopadzie 1935 r. że 31 sierpnia 1933 r. Ukrainiec Andrzej Zasiedko powołany do wojska. proboszcza z Potoku pow. że w posiadaniu bandy było kilka karabinów i poza omawianym mordem dokonała ona szeregu wcześniejszych napadów i rabunków: w Perłowcach 7 kwietnia 1935 r. a obaj zbrodniarze nic nie zrabowawszy uciekli. realizując plan „komendanta” Tutki. 22 „Głos Brzeżański” z 15 II 1937 r. Nie spodobało się to nacjonalistom ukraińskim. a wykonanie zawiesił na lat 3. 21 Ponieważ poważne oskarżenie o „zwierzęce znęcanie się i torturowanie zatrzymanych”. Nie brakowało też prowokacyjnych zachowań ukraińskiego kleru. postanowił drogą napadu zaopatrzyć się w pieniądze (porozumiał się z Piotrem Tutką z Perłowic w celu dokonania kolejnego rozboju). gdzie zastrzelił Tutkową. chcąc zmusić ucznia Michała Bozaniszyna obrządku rzymskokatolickiego do uczęszczania na lekcje religii greckokatickiej.OUN. że w pierwszych dniach marca odbyła się w Sądzie Okręgowym rozprawa przeciw 9 byłym uczniom gimnazjum oskarżonym o przynależność do OUN od roku 1932 i prowadzenie działalności wywrotowej przeciw Polsce: 7 z nich skazano na kary od 3. kilku zaagitowanych przez nacjonalistów pastuchów podpaliło ogrodzenie domu osadnika Józefa Repskiego w Krzywem. do władz państwowych. Teichberg został przez bandytów zastrzelony. Tak było w roku 1936. udał się do Niemczyna. swoje rocznice narodowe. 10 11 . Brzeżany. na powracających do Bołszowic handlarzy jaj. do starosty w Rohatynie na policjanta śledczego w Rohatynie Józefa Pryszczewskiego. Antoni Buczko11. W działalność konspiracyjną i przestępczą OUN . Bemko i dr. 12 „Głos Brzeżański” nr 6 z 15 III 1935 r. Ona też ponosiła przede wszystkim konsekwencje swej działalności12. Rohatyn. Powiatowy komendant w Bohatynie wdrożył dochodzenie przy współudziale policji w Bołszowicach. opatrując go nagłówkiem: „Zlikwidowana groźna szajka morderców i rabusiów w pow. chwycił go za rękę i głowę i zagroził mu powieszeniem na haku na suficie w sali szkolnej.okazało się fałszywe. 16 Anna zeznała. W dniu 7 lipca 1936 roku doszło na terenie Brzeżańszczyzny do poważnego zajścia nazwanego później „krwawym odpustem”22. Przemyślany. W lipcu 1935 banda dokonała zamachu na dyrektora folwarku w Demeszkowcach. 20 Donos wysłany w dniu 5 VI 1936 r. informował. Obchody 10 rocznicy zamordowania Semena Petruli miały zgoła nieoczekiwany finał. w Byszkach pow. dnia 16 IX 1935 r. Dochodziło do zatrzymań i wyroków na organizatorów kolportażu14. których zaangażowanie w działalność antypolską było szczególnie dotkliwe i niosło największe spustoszenia moralne.

Zostawił żonę i pięcioro małych dzieci. W połowie 1937 roku bojówki OUN zabiły Jan Papugę. zamieszkałym w Taurowie. Na skutek zastraszenia w dniu 14 września do szkoły w Krzywym przybyło kilkadziesiąt dzieci mniej niż zwykle. napadli. znany działacz OUN został na poczatku okupacji niemieckiej starostą w Brzeżanach prowadził w czasie okupacji nadal silną antypolską działalność.25. dotkliwie pobili w lesie członków Związku Strzeleckiego (Józefa Rzedkowskiego. zostali pobici przez ukraińskich nacjonalistów w Podhajcach ułani (Wiktor Żabiński i Józef Olszański). ale nawet się wzmogły.129. m. Przeprowadzone dochodzenie ujawniło. Michała Zacharkowa i Michała Łenkiego) z Rohatyna. „Na Rubieży” nr 44/2000. Brzeżany. 26 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 18 z 15 IX. Wierzbowie. który w ten sposób chciał pozbyć się z Pukowa nauczycielki Polki i lojalnego wobec państwa polskiego nauczyciela . Siekierka Sz. s. że ośmielił się wracać z Brzeżan do domu w mundurze strzeleckim. zaś Józefa Olszańskiego. na karę bezwarunkowego więzienia 2 miesięcy 24 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1937 r. Morderców złapano31. 26-27 znajduje się obszerna relacja Bronisława Lenartowicza opisująca wieś i panujące w niej stosunki mniejszościowe. Franciszek Rokosz z Żornisk – Leśniki. Młodzież ukraińska zaatakowała budki kramarzy.Rusina25. Wystarczającym powodem do napaści było to. pod groźbą śmierci. OUN dopuszczała się też agresji wobec polskiej szkoły w ogóle. pozostali napastnicy zbiegli23. 25 Sąd Okregowy w Brzeżanach skazał sprawcę zamachu Iwana Połocha na karę 1. Dnia 2 VIII 1937 został pobity w lesie kolejny członek Związku Strzeleckiego. „OUN nie śpi”. Iwan Hawryłow i Stefan Kedyński) z miejscowości Leśniki pow. Oprócz tej akcji od roku 1937 nasilały się też napady i mordy dokonywane na Polakach. Czynu tego dokonali Andrzej Kramarczuk i Jarosław Kramarczuk z Podhajec32. dozorca lasów Fundacji im. Na mocy wyroku Michała Borobija (za własnoręczne zabicie ofiary skazał na 12 lat więzienia. Po tym fakcie napastnicy zbiegli. Stryhańcach 26. Tarczuk Michał z Żornisk gm. w 1938 zamordowali Pawła Sabinę. Potockiego. s. Sąd skazał też Hryńka Kozaka. Brzeżany wchodzili uzbrojeni w karabiny i rewolwery ludzie. Informacje na temat tej zbrodni znajdują się też w: Komański H. od kuli zginął w Taurowie 36-letni dróżnik powiatowy i komendant miejscowego oddziału Związku Strzeleckiego.630-631. Bardzo niepokojące było narastające z biegiem lat zjawisko napadów i terroryzowania polskich nauczycieli przez nacjonalistów ukraińskich24. Rodzice obawiali się bowiem spełnienia pogróżek terrorystów27. 26 XII 37 w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia został zamordowany Polak . nie zdążywszy nawet całkowicie odbudować zniszczonego gospodarstwa i zabezpieczyć bytu rodziny. sołtysa . Rusin usiłował odebrać broń jednemu z napastników i został ranny. Półtora roku wcześniej nieznani sprawcy podpalili jego dom. Manifestacyjny pogrzeb odbył się na cmentarzu w Litiatynie. po udzieleniu pomocy pozostawiono domowej opiece. Michałowi Zagrobelnemu i Pawłowi Zagrobelnemu. Każdą wolną chwilę poświęcał pracy w Związku Strzeleckim i lokalnym wiejskim organizacjom.Ciężko rannego Wiktora Żabińskiego odstawiono samolotem do szpitala wojskowego we Lwowie. Zginął. W nocy z 7 na 8 listopada 1936 roku nieznany sprawca rzucił w Pukowie przez okno do mieszkania nauczycielki Zofii Makojd i pod dom nauczyciela Izydora Kostyszyna ładunek wybuchowy. Przy zasądzeniu tak niskich wyroków za morderstwo. za bezprawne posiadanie i przechowywanie broni palnej typu wojskowego. 23 Aresztowani byli już znani wymiarowi sprawiedliwości. naładowany prochem strzelniczym i zaopatrzony w tlący się lont. Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 III 1938 r. Pawła Zagrobelnego (za współudział) na lat 8. aby przemocą usunąć nieukraińskich handlarzy.5 roku więzienia. pow. napady terrorystyczne na terenie Brzeżańszczyzny nie tylko nie ustały. 1938 roku. zamieszkałego w Potutynie. a Pawła Zagrobelnego na lat 5 więzienia.. działacza Kółka Rolniczego w Taurowie. 27 Patrz „Głos Brzeżański” nr 20 z 13 X 1938 art. Czynu tego dokonał Ukrainiec. że sprawcą był Iwan Połoch zamieszkały w gromadzie Puków. Sąd Okręgowy w Brzeżanach skazał Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca na kary więzienia po 10 miesięcy. W nocy z 22 na 23 czerwca 1937 r. 12 13 . Wszyscy oskarżeni zostali skazani na 8 miesięcy więzienia29. Adolf Czuba30. Rozprawa odbyła się w dniu 26 II 1938 r.in Łapszynie. Jakuba hr.Polaka z Taurowa. 28 Pisał o tym „Głos Brzeżański” nr 17 z 1 IX 1938.społecznik i pracownik ISL w Żołnówce – Józef Onuszczak. Z Brzeżan przybyło kilkunastu przedstawicieli polskich 30 Był to znany polski działacz społeczny na tym terenie. W domu Rusina Dymytra Hałasy doszło do zajścia. Policji udało się ująć tylko dwóch sprawców Mikołaja Matwijowa i Wasyla Ferenca z Koniuch. a z początkiem 1939 roku spalili zabudowania gospodarcze Tomasza Kozakiewicza (cudem uratował się z rodziną) w tej samej miejscowości33.którzy rozpoczęli agitację wśród ludności ukraińskiej. We wrześniu 1938 roku członkowie OUN usiłowali uniemożliwić dzieciom szkolnym wyznania greckokatolickiego pójście do szkoły państwowej w kilku wsiach. s.. 33 Komański H. którzy zakazywały rodzicom posyłania dzieci do szkoły polskiej w Krzywym. 31 Pisano o tym w „Głosie Brzeżańskim” nr z 6 z 18 III 1938. Ludobójstwo…. przed sądem okręgowym w Brzeżanach. Z kolei 13 września 1938 roku między godziną 10 a 22 do kilkunastu domów w Krzywym pow.. zamieszanego w tę sprawę. Ludobójstwo….. Dnia 11 VIII 1937 r. Leśniki. W numerze tym na s. 32 Do pobicia doszło gdy ułani zgłosili się do nich w celu przygotowania kwater dla zakwaterowania żołnierzy. Iwan Przyjdun. pozdzierali im i zabrali polskie orzełki z czapek28. Brzeżany. 5 maja 1937 roku członkowie OUN (Michał Pańkow. Ładunki nie wybuchły dzięki przypadkowi i ugaszeniu ich w porę. sporządzony w łuski naboju artyleryjskiego.129 i relacja Bronisława Lenartowicza s. bijąc ich i niszcząc ich towar. 29 Broniący w tym procesie oskarżonych adwokat ukraiński dr Franc Babiak. Siekierka Sz. Prokurator okręgowy w Brzeżanach przygotował akt oskarżenia przeciw Michałowi Porobujowi.

Można mówić o swoistym „polowaniu” nacjonalistów ukraińskich na czynnych społecznie Polaków.Wsi39. „Hajdamacy znowu hulają. 39 „Niebo i piekło mojej ziemi” s. orzełki itp. polskie godło państwowe zostało porąbane. Do kolejnego zamachu doszło 17 X 1938 r. Szofer w obronie własnej wystrzelił z rewolweru. 30 kóp słomy i narzędzia gospodarcze wartości około 3000 zł. Ludobójstwo…. Przykładem była wieś Olesin. „Nawet szkołom nie darują”. Tych którzy nie chcieli mordować polskiej ludności –mordowano bez litości. a córkę wydała za biednego Polaka na dodatek działacza polskiego. zastali budynek szkolny bez szyldu. brzeżański. Relacja Stanisława Osieckiego. synowie ojca. pt. Lawirował między obu stronami. Był to więc akt zemsty38. mimo że o jej rękę starali się zamożni Ukraińcy. 37 Komański H. Mimo ran leśniczy ostrzeliwał się z browninga czym spłoszył sprawców napadu. „Niebo i piekło mojej ziemi” Żołnowskiego autorka znalazła informacje o tym. Siekierka Sz. W Wymysłówce 4 stycznia 1939 roku referenci oświatowi. Ci ostatni zmuszeni byli do użycia broni. po południu. Kolejnymi akcjami OUN było sypanie „mogił Polski” w wigilię greckokatolickich Zielonych Świąt 1938 roku.. starając się osłonić Polaków z Rohaczyna. Dotyczyło to cichej walki jaką toczyli ukraińscy duchowni o chrzczenie polskich dzieci rodziców obrządku rzymskokatolickiego w cerkwiach. W połowie 1938 roku został zamordowany na drodze między Koniuchami a Kuropatnikami miejscowy listonosz powracający z Brzeżan37. 60 kop zboża. ze starostą Tadeuszem Jarostem na czele.34. W stanie bardzo ciężkim został odwieziony do szpitala w Brzeżanach. Gdy wchodzili do lasu zostali zaatakowani przez 2 uzbrojonych w rewolwery mężczyzn krzykiem „ręce do góry”. żądnych krwi towarzyszy z UPA nic już nie uchroniło to jednak ludności przed wymordowaniem przez bandytów w kwietniu 1945 roku. W małżeństwach mieszanych córki były z reguły chrzczone w obrządku matki. a napis zamazany błotem. Nastąpiła eksplozja zakopanej w „mogile” bomby. zaś w kościele narodowości polskiej. również z materiałami wybuchowymi w środku.. Pierwszą z nich usypano na placu gromadzkim w środku wsi w Uwsin koło Brzeżan.znowu polała się krew polska w pow.642 i 134. „kradzież polskich dusz”. Sytuacja taka miała miejsce w wielu 38 „Głos Brzeżański” nr 1 I 1939. ze wsi Olesin. W połowie stycznia 1939 doszło w powiecie brzeżańskim do krwawych zajść. grupa wyrostków napadła i pobiła szofera Wydziału Powiatowego w Brzeżanach. że jeden z prowidnyków UPA w czasie okupacji. 35 „Głos Brzeżański” nr 13 z 1 VII 1938 r.. Mimo. asymilacja ta następowała zdecydowanie w kierunku ukraińskości.syn Ukraińca i Polki ten splamił się jeszcze mordem na rodzinach żydowskich stanął w obronie polskich mieszkańców Rohaczyna przed obca upowska bandą w marcu 1944 roku. Brzeżan dokonano napadu na Józefa Jędrzejewskiego. Ponieważ duchowieństwo zwłaszcza gr. s. zabijając jednego z napastników o nazwisku Kohuta.flagi. 36 za: Komański H. Czyny takie w większości pozostawały bezkarne. a Płotyczami skrytobójczo zamordowano 32-letniego komendanta Związku Strzeleckiego z Budyłowa. prawdopodobnie benzyną. Ludobójstwo…. Szyld zerwali wandale. wieczorem w Urmaniu pow.. relacja Józefa Tomaszewskiego. W odwecie tłum zaczął wybijać szyby w miejscowej polskiej szkole i zaatakował przybyłych na miejsce policjantów. Kiedy został zamordowany przez swoich.. raniąc lekko kilka osób. Taką samą mogiłę usypano tej samej nocy na Łysoni koło Brzeżan. Żona Tybija była Polką. która swoje dzieci bez względu na płeć wychowywała w duchu polskim. Kiedy leśniczy sięgnął po swoją broń napastnicy zaczęli do niego strzelać raniąc go ciężko kilkakrotnie. 42 Oto wykaz dzieci rodziców polskich obrządku rzymskokat. 14 stycznia 1939 bm. i na s. przeto dzieci chrzczone w cerkwi uznawano za przynależne do narodowości ukraińskiej. Rusina z Dubszcza. Także jesienią 1938 roku na drodze między Budyłowem. zastępcę wójta z Leśnik. Do takich „mogił” wkładano często polskie symbole. 40 „Głos Brzeżański „ nr 2 z 15 I – Krwawe zajścia w powiecie Brzeżańskim 41 „Głos Brzeżański” nr 3 z 1 II 1939 r.35 Na szczycie takich mogił wbijane były krzyże a na nich kartki w języku ukraińskim: „Śmierć temu kto mogiłę rozrzuci”. którzy przyjechali do szkoły z odczytem. czyli wcześniej najprawdopodobniej znaczący członek OUN. Gdy tuż przed manifestacją.111.. że Narajewski. Z kolei 25 listopada 1938 roku podpalono. Bohdan Narajewski z miejscowości Rohaczyn koło Brzeżan był zamieszany przed wojną w zamordowanie polskiej rodziny Rokoszów mieszkających przy drodze do Brzeżan i leśniczego Gawrona z Rohaczyna. Na wsi wobec przewagi elementu ukraińskiego i dramatycznego terroryzowania elementu polskiego.– kat. na skutek czego spłonęła stodoła. zagrodę Teodora Tybina.. podobnie jak przypadki strzelania zza płotów pod osłoną nocy 41. Jan Wiekopolski z Koniuch i dozorca leśny. jaką zamierzali urządzić Ukraińcy na mogile. a uciekła do lasu40. brzeżańskim”. na zarządzenie władz robotnicy przystąpili do jej usunięcia. 34 „Głos Brzeżański” nr 1 ze stycznia 1938 r. zidentyfikowało na kresach religię z narodowością.organizacji społecznych. Kilku oprawców zadało mu tępym narzędziem kilka uderzeń w głowę. Cztery osoby zostały ciężko ranne i odwieziono je do szpitala w Podhajcach. Zjawisko to opisywali redaktorzy na łamach „Głosu Brzeżańskiego”. Czasami energiczniejsze utrzymywały jednak w domu ducha swojej narodowości. Na porządku dziennym była też tzw. W książce pt. W czerwcu 1938 został zabity przez bojówkarzy OUN z Żukowa polski gajowy o nazwisku Borek36. ochrzczonych 14 15 . Ciężko rannego leśniczego odstawiono do szpitala w Brzeżanach. Zamordowany osierocił żonę i dzieci i pozostawił ich bez środków do życia. Kazimierza Pączko. 37. W Leśnikach k. Obiektem ataku stał się leśniczy. Jeszcze jeden to dowód na zbrodniczość formacji UWO-OUN. Proceder ten miał miejsce szczególnie często tam gdzie nie było kościoła. gdzie 17 dzieci stanowiło ogromny ubytek dla polskości42. Siekierka Sz. Społeczność polska wydała odezwę wzywającą do stworzenia funduszu na rzecz pomocy osieroconej rodzinie. O tym i kolejnych napadach i mordach donoszono w kolejnych jesiennych numerach „Głosu Brzeżańskiego”. Takie „mogiły” sypano też po roku 1939 i urządzano symboliczne „pogrzeby Polski” z tańcami i zabawą. „Bomba w mogile pod krzyżem”. art.

synowi Michała i Ahafji lat 27 zamieszkałemu w Dworcach pow.5 roku więzienia i pozbawienie praw obywatelskich na lat pięć („Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V 1939 r. W nocy z 31 I na 1 II patrol policyjny (dwie osoby). i same pogrzebały zmarłego. Oddano do niego kilka. we wsi Poruczyn k.Michała Kinala. art. Macieja Lipińskiego z żoną (lat 60). Warszawa 2003. koło gospodarstwa jednego z Ukraińców. 48 Lewandowska St. Leona lat l4. Turkowski Roman zam. Jana Zawadzkiego. „Manewry ukraińskie w Szybalinie”. liczne związki mieszane i nie do końca określona po latach niewoli świadomość narodowa. aresztowano 18 nacjonalistów ukraińskich i osadzono ich w Berezie Kartuskiej (Głos Brzeżański” nr 6 z 15 II 1939 r. których dotkliwie pobili. z Brzeżan. 59 czytelni „Poświty” wraz z filiami.sportowe „Sokił”. Terror bynajmniej nie ustał. 30 kółek „Silskiego Hospodara” wraz z filiami. Stefana Melnyka z Dubszcza i Omaliana Łapuńka z Potutor. W czasie gdy kondukt przechodził. Bohdan Martynowski 1937. Anna Lasota 1935. natknął się na grupę ok. Brzeżany). syn od chwili ochrzczenia w cerkwi stawał się Ukraińcem o nazwisku polskim. odbyła się w Sądzie Okręgowym w Brzeżanach rozprawa karna przeciwko Iwanowi Woronie. Józia lat 11. ale niewykluczone. nie zastał tam grabarza. 16-letniego Edwarda Kawalca. 97 par.K. Według innej wersji. że na zjawisko to nakładały się inne czynniki jak: stały terror w stosunku do Polaków. art.. odbywających nocne ćwiczenia. Wieś Sarańczuki była prawie cała ukraińska. Miejscowi ukraińscy mężczyźni odmówili udziału w pogrzebie. relacja Michała Lipińskiego s. matka Ukrainką. w wyniku której wymieniony został skazany na 3. w Kaju . Wtedy ponownie napadnięto na dom Michała Kinala. 632 i na s. Posunięcia te były jednak spóźnione. ale z wielu źródeł można się domyślać. Taka sytuacja panowała tam od kilkudziesięciu lat była by dla narodowości polskiej bardzo niekorzystna. zasypali patrolujących posterunkowych gradem kul. Grzegorz Kuropatnicki 1938. 30 uzbrojonych parobków ukraińskich. Stąd też nazwiska czysto polskie stawały się własnością elementu ukraińskiego np. „Jeszcze im w głowie OUN.. uzbrojonych w sztachety i drągi. Przy rannych znaleziono karabiny i rewolwery. więc oprawcy ograbili gospodarstwo i spalili żywcem całą rodzinę: żonę Teklę.. tak że zwłoki niesione były przez kobiety. 47 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939.dywersyjną zaobserwowali świadkowie wiosną 1939 – było to przekazywanie między zgrupowaniami dywersantów sygnałów świetlnych w postaci rakiet lub balonów świetlnych. Posterunkowi też użyli broni palnej. 1 K. brzeżańskiego. 23. aby zapobiec aktom przemocy. art. ur. Wasyli Kuropatnicki 1932. 25).ojciec był Polakiem. który na polecenie nieznanej osoby opuścił cmentarz. popełnioną przez należenie do OUN. Polaka. Kinal bronił się i prawdopodobnie zranił napastnika44. Wyrok w procesie OUN”). Zawieszono. art. W toku dochodzenia organa PP przekazały władzom kilku parobków ukraińskich z Kozówki i Gaiku Szybalińskiego46. Nie tylko w życiu doczesnym. a swój punkt kulminacyjny osiągnął we wrześniu roku 1939. W miesiącach bezpośrednio poprzedzających wybuch wojny dokonywano wprawdzie licznych aresztowań członków OUN za prowadzenie działalności wywrotowej. napadło na idących z Bartoszówki do Kalnego na zabawę strzelecką Polaków: 17-letniego Wojciecha Katę. Ofensywa antypolska toczona była przez cerkiew na wielu polach. 44 Komański H. przechodząc obok lasu Topieliska k. Jan Martynowski 1925. a gdy kondukt przybył na cmentarz. 2 stowarzyszenia gimnastyczno . Michał Kuropatnicki 1922. 28 kółek „Sojuzu Ukrainok” wraz z filią. Akcję szkoleniowo . 16-letniego Piotra Latonia.. straty polskości były na tych terenach niewątpliwie ogromne. Jan Kuropatnicki 1932. Dnia 1 maja 1939 r. chłopcy usypali wcześniej mały kopiec wymachiwali prowizorycznie zrobionym z gałęzi krzyżem w kierunku idącego konduktu. Od początku roku 1939 można było zaobserwować na Brzeżańszczyźnie regularne przygotowania do antypolskiego powstania. którzy wezwani do zatrzymania się i porzucenia broni.Podwysokie i w okolicach wzgórz za Leśnikami i za Rihaczynem47. a jedna zginęła. że miały one miejsce i wcześniej. Ale jeśli zważymy.letniego Tadeusza Jelitę. w cerkwi. Buszcza („Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. W niedzielę 11 I 1939 roku w godzinach wieczornych 4 młodych Ukraińców. ale nie wpływało to znacząco na poprawę stanu bezpieczeństwa w powiecie45. na szczęście niecelnych.wioskach na tym terenie. W tym czasie w powiecie brzeżańskim. dominacja gospodarcza ukraińskich kooperatyw.. Michał Misiurka 1930. oskarżonemu o zbrodnię stanu z art. trzech chłopców przebranych w stroje błaznów naśmiewało się ze zmarłego43. „Tajemnicze sygnały świetlne”. przy drodze Brzeżany – Leśniki – Kurzany . W maju 1939 roku w Poruczynie gm. 1923. przytoczone w „Głosie Brzeżańskim”: Leon Martynowski. 45 Aresztowano członków OUN: Osypa Barana inż. 9 oddziałów „Łuhu” wraz z zarządem. Tym razem nie było go. 16 17 . Wydarzenia te miały swój straszliwy epilog w styczniu 1944 r. Siekierka Sz. Rannych odwieziono do szpitala w Brzeżanach. „Do Berezy z Brzeżan”. W wyniku strzelaniny raniono cztery osoby. Brak danych uniemożliwia dokładne określenie celu owych sygnalizacji. Teodora Łupynosa z Potoku. Leon Kuropatnicki 1914. Wprawdzie opisy dotyczą zrzutów skoczków na początku września 1939. 46 „Głos Brzeżański” nr 4 z 15 II 1939. Ludobójstwo…. strzałów. że w tym okresie na terenach wschodniej Polski zrzucano skoczków . Włodzimierz Martynowicz 1933. W dniu 20 stycznia 1938 roku odbywał się opisany przez „Głos Brzeżański” pogrzeb mieszkańca miejscowości Sarańczuki (pow. Nadbużańskiego Podlasia okupacyjny dzień powszedni 1939-44. Leon Krzyżanowski 1928. z powodu prowadzenia antypolskiej działalności. Miron Kuropatnicki 1938.dywersantów ukraińskich przeszkolonych przez Abwehrę w celu zorganizowania antypolskiej dywersji na wypadek wybuchu wojny48. 7 placówek „Orłów” oraz szereg oddziałów „Ukraińskiej Akcji Katolickiej”. 43 Według opisu świadków (informacja zawarta w „Głosie Brzeżańskim”). mordu dokonano już we wrześniu 1939 r. Władze podejmowały też inne działania zmierzające do przywrócenia normalnych warunków życia. Sprawców pobicia aresztowano i oddano do sądu grodzkiego w Kozowej. 38 kółek „Ridnej Szkoły” oraz jej związek powiatowy. Maria Kamińska 1929. Gaiku Szybalińskiego. Józef Kuropatnicki 1920. 20-letniego Jana Woźniaka i 25. Michał Martynowski 1929. Kobiety przyniosły z domów sznury i łopaty. Stefan Kuropatnicki 1914. Buszcze napadnięto na miejscowego sołtysa Polaka . Helenkę lat 5.

16 stycznia nad ranem podpalono zabudowania Hilarego Procyka w Trościańcu.. Policjanci osaczyli go w stodole gospodarza Romana Sitki. art. 5 VII 1939 koło Złoczówki został zamordowany posterunkowy Roman Karkosz lat 2559. 54 „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. Warto w tym miejscu uczynić pewną dygresję. z Tarnopola60. Danyłą Pykałą: pościg doprowadził do wytropienia bandyty w chacie niejakiego Nazarewicza w pobliżu Wymysłówki. Brzeżany) pod komendą przewodnika Skóry zbliżył się do kryjówki 18 19 . zamordowany został w sposób skrytobójczy przez członków OUN trzema strzałami z rewolweru komendant PP z Urmania Witalis Kogaczewski49. 52 Spalone sterty znajdowały się w polu. Wkrótce potem miejscowość Wymysłówka stała się widownią dramatycznej walki policji z mordercą. W trakcie akcji zginął kolejny policjant. „Śmiertelne pobicie”. Od stycznia 1939 roku rozlała się po powiecie fala podpaleń polskich zabudowań. tego samego dnia wieczorem podpalono stajnię Jana Wijatyka. powracającego wieczór ze sklepu Kółka Rolniczego56. art. którzy chcieli ocalić ludność polską tych terenów od wynarodowienia. Dnia 18 maja 1939 r. 3 marca 1939 r. 60 „Głos Brzeżański” nr 14 z 15 lipca 1939 r. we wsi Rybniki. kultywować swoją mowę i kulturę podczas. Polska młodzież i dzieci zbierająca się w szkole po południu gdzie pod okiem nauczycielki uczyła się mowy polskiej.. 59 Przebieg zajścia był według opisu następujący: Przechodzący patrol policyjny spotkał na drodze koło Złoczówki powiat Brzeżany nieznanego osobnika. wiązania i częściowo belki. szczególnie koło czytelni „Poświty”. Dnia 8 marca wybito kamieniami 5 szyb w oknach Jana Misiurki.. Romana Karkosza odbył się w Pauczy Małej. 58 Ibidem. W trakcie rewizji. we własnym. Zabójcą okazał się Jarosław Bojko z Hinowic. Posterunkowy Karkosz przebiegł jeszcze około 30 metrów i padł martwy na podwórzu. „Zwyrodnialcy”. przygotowywała obchody państwowe czy przedstawienia. Były to nowe akty terroru OUN. Na Polaka Pawła Sabinę (lat 36) idącego przez wieś Turów pow. A więc to nie Ukraińcy. 131: 3 marca 1938 r.żółtą na budynku szkoły powszechnej w Wulce i zabili psa kierowniczki szkoły Marii Gołąbkowej54. Na miejsce wypadku przyjechała komisja śledcza. gdy młodzieży polskiej w wielu wsiach mieszanych. nie mogła bezpiecznie wrócić w do domów.. art. art. 3 zamki karabinowe i inne części uzbrojenia. art. „Zabudowania Polaków płoną”. członka Związku Strzeleckiego. któremu z ust sączyła się krew. W przededniu wojny w szczególnie trudnym położeniu znalazła się ludność polska we wsiach większości ruskiej. zmarł w godzinach porannych58. Polaka zamieszkałego w Dryszczowie51. Posterunkowy 57 „Głos Brzeżański” nr 12 z 15 czerwca 1939 r. Nieznany osobnik korzystając z zamieszania zbiegł. Do stodoły wkroczył posterunkowy Karkosz. Ich obecność i panowanie nad terenem było też coraz bardziej widoczne. Spłonął słomiany dach. 49 Komański H. gdyż sypiały się na nią kamienie i przezwiska. W międzywojniu w Polsce w ludność ukraińska mogła bez przeszkód. około 100 sztuk naboi. art. „W Olesinie napadają Polaków”. Preisner. Nie sposób sobie wyobrazić jak w takich warunkach pracowali polscy nauczyciele. kilku polskich chłopców z Szybalina wybrało się do pobliskiego lasu. a Polacy na Brzeżańszczyźnie byli terroryzowani i zastraszani. Oto kilka następnych przykładów. Tak było np. art. rzekomo prześladowanej.. Brzeżany napadło kilku nieznanych osób zadając mu z tyłu kilka uderzeń w głowę oraz kilka pchnięć nożami. Takie właśnie fakty znajdujemy na łamach polskiej prasy brzeżańskiej roku 1939. „Tryzub na szkole w polskiej wsi”. oddalone od siebie 200-300 kroków „Głos Brzeżański” nr 7 z 1 IV 1939 r. Swoiste to pojmowanie nadużywanej propagandowo „krzywdy ukraińskiej”. Siekierka Sz. Ludobójstwo….. art. którzy nie chcieli służyć pomocą nacjonalistom53.Karola Woyciechowskiego52. Policjant Preisner zginął bohaterską śmiercią”. 55 ibidem. Nagminne było też wybijanie szyb i terroryzowanie tych Ukraińców. art. s. 56 ibidem. kierując swe kroki między zabudowania wiejskie. Dnia 16 kwietnia o godz. gdzie zostali napadnięci i pobici przez wyrostków ukraińskich. 10-letniemu synowi gospodarza Pohyłego połamano kijami nogę57. który na widok policjantów rzucił się do ucieczki. kierownika sklepu Kółka Rolniczego w Wymysłówce.. członka OUN. zatrzymanego 20 marca w Posuchowie. „10 godzinna walka z bandytą w Wymysłówce. Śmiertelnie poraniony. jak by nie było kraju. 53 „Głos Brzeżański” nr 10 z 15 V 1939 r. bez narażenia się na napaść ze strony tejże ludności ukraińskiej. Przebieg zdarzeń był następujący: W chwili gdy patrol policyjny z Budyłowa (pow. W chwili ujęcia miał przy sobie naładowany niemiecki automatyczny pistolet „Steyer”50. Będąca w tym czasie w mieszkaniu żona Misiurki. W dniu 9 marca w Wymysłówce oddano strzały do Michała Fedorowskiego. Polaka.. Policja znalazła u niego dwa karabiny austriackie „manlichery”. 2. „I w Wymysłówce czerwony kur”. Polaka. W nocy z 8 na 9 marca nacjonaliści ukraińscy wywiesili ukraiński tryzub oraz chorągiew niebiesko . zabierając karabin zabitego posterunkowego. „Znowu kur OUN”. mieszkańca Olesina. Justyna i dzieci poranione zostały kamieniami55. „W Trościańcu podpalają”. W chwilę po tym znajdujący się na podwórzu przodownik Zieliński usłyszał 2 strzały.20 nad ranem stanęła w płomieniach chata Pawła Fedorowskiego. Pogrzeb zamordowanego posterunkowego śp. u podejrzanych znajdowano coraz więcej broni. Tak było w przypadku Teodora Harbuza. zamordowny przez bojówkarzy z OUN Kogaczewski Stanisław komendant posterunku PP w Urmaniu (Mordu dokonano w Dryszczowie w domu miejscowego sołtysa). podpalono równocześnie trzy sterty ze zbożem należące do właściciela majątku w Litiatynie . Zmarły był rodem z ziemi radomskiej. śpiewu. Powtarzały się wypadki terroryzowania dzieci i młodzieży polskiej przez wyrostków i mołojców ukraińskich. Dnia 27 lutego 1939 roku wieczorem. 50 „Głos Brzeżański” nr 9 z 1 V1939 r. zabraniano mówić po polsku. „Napad na działacza polskiego w Wymysłówce”. a gdy podbiegł bliżej ujrzał wybiegającego ze stodoły bez karabinu posterunkowego Karkosza. 51 „Głos Brzeżański” nr 5 z 1 III 1939 r. Ogień powstał w rogu domu..

) W akcjach przeciw Polakom posługiwano się ukraińską policją pomocniczą . policji. 20 21 . w zbożu koło Wymysłówki. która odbyła się dnia 16 czerwca 1939 r. Popi i zakonnicy z monastyru św. Śmiertelny pocisk trafił Preisnera w skroń.. Dokument został autorce udostępniony przez jednego z ostatnich żyjących członków lwowskiej organizacji AK Jana Surę. zaczęli przeprowadzać aresztowania i rozstrzeliwać Polaków oraz Żydów w mieście.Ukraińcy. Oto kilka opisów charakteryzujących pierwsze miesiące wojny: „.. których wyraźnie drażniło używanie przez polską młodzież ojczystej mowy.terroryści ostrzeliwali tabory. w sądzie okręgowym w Brzeżanach. Dowiodła tego kolejna rozprawa karna. którego zwłoki znaleziono w dniu 7 lipca 1939 r. kobietach i dzieciach nie są do dziś przebadanie i opisane przez badaczy. główny generał Kordian Zamorski. lat 2761. kładąc go trupem na miejscu.) Już w połowie września 1939 roku w pow. zaopatrzony w pancerz kuloochronny..rekrutowaną spośród ukraińskich nacjonalistów (. tarnopolskim. więc muszą cierpieć we własnym państwie”. który w biały dzień został postrzelony w pierś przez nieznanego sprawcę i po kilku minutach zmarł. Zaalarmowane zostały oddziały policji z Brzeżan i Tarnopola.. z których dwie były uzbrojone w rewolwery i przemocą uprowadzili jego zięcia. lat 22. którzy nie chcieli popierać nacjonalistów. członka OUN z Żukowa.Przeciwko Polakom występują ukraińscy i niemieccy koloniści. która trwała ok. Ostatnią informacją przed wybuchem wojny jest doniesienie o skrytobójczym morderstwie dokonanym w Augustówce na Iwanie Kostiuku. Tego dochodzenia polska policja już nie ukończyła. Ukraińcy prowadzili działalność szpiegowską i dywersję. skupywano ją. Tak OUN wymuszała posłuch. z magazynów wojskowych i na poligonach ćwiczebnych.Preisner osierocił żonę i czworo dzieci. Na powyższej notatce kończą się oficjalne doniesienia o terrorze ukraińskim stosowanym wobec Polaków w Brzeżańszczyźnie. Wydarzenia takie mogły mieć miejsce. a w późniejszym okresie zasilili niemiecka administrację (. polskich uciekinierach. Tak zginął skrytobójczo zastrzelony początkiem czerwca 1939 roku w Wulce gajowy gromadzki Prefyn Wolański.. Hryńka Stasyszyna (Rusina lat 23). przenikała z państw ościennych. ale jest ich za mała garstka. Takie było tło napadu z 8 maja 1939 r. Walce. W Ułanówce nacjonaliści z niewiadomych przyczyn zabili strzałami w głowę Stefana Dziduszkę. Ciężko raniony w głowę. gdzie jeszcze tego samego dnia zmarł. ponieważ w rękach nacjonalistów było coraz więcej broni. Bandyta zeskoczył ze strychu i zabrał zabitemu rewolwer służbowy. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przez polskie podziemie. dobijali rannych. Tak też było w nocy z 4 na 5 lipca 1939 roku kiedy do mieszkania Stefana Knata Rusina (sprzyjającego Polakom) wtargnęło dziewięć nieznanych osób.. Polacy tutejsi skomentowali to następująco: „gdyby ich było więcej wymierzyliby sobie sami sprawiedliwość. 61 Morderca oddał do Wolańskiego w jego mieszkaniu cztery strzały rewolwerowe. Onufrego w Jabłecznej odprawili w październiku 1939 nabożeństwo w trakcie którego urządzono „pogrzeb Polski”. zakopywano na polach. Wtedy komendant Dugiełło i starszy posterunkowy Kołodziej wdarli się do chaty i wrzucili do wnętrza zapalone snopy.) We wrześniu 1939 Ukraińcy dokonali pogromu ludności polskiej w Żukach i Połoskach. a ich ciała topiono w bagnach. którzy 10 września wylądowali na spadochronach w lasach zachodniego Podlasia. mordowali pojedynczych żołnierzy.. A były to zbrodnie dokonywane na skale masową.. bandyty. Wprawdzie czasami udawało się władzom ująć członków OUN. Zabity był znienawidzony przez nacjonalistów ukraińskich. które otoczyły dom. przeprowadzający przypadkowo inspekcję jednostek policyjnych w woj. Bandyta przedostał się wówczas do kuchni i tutaj dosięgła go kula komendanta Dugiełły. „drogą wywiadu z wiarygodnych źródeł”62. jest ostatnim numerem „Głosu Brzeżańskiego”. Bohater ten zawinął sobie głowę płachtą by go nie poznano. ukryty na strychu. Wieczorem ukraiński nacjonalista napadł po raz kolejny w Rybnikach na przechodzące przez wieś polskie dzieci i pobił kilku chłopców. 62 Tak określili to sami autorzy członkowie AK. został później udekorowany za bohaterstwo przez władze państwowe). zaczął strzelać i ugodził w pierś starszego posterunkowego Pierzchałę (przeżył. Numer 16 z 15 sierpnia 1939 r.terrorystyczną działalność bojówki OUN . przeniesiony został do szpitala w Brzeżanach. W miejsce jednego aresztowanego młodego terrorysty pojawiało się zachęconych jego brawurą kolejnych trzech. Został on skazany na 3 lata więzienia. Pukała dobrze ukryty na strychu nie dał się jednak wypłoszyć i zasypał Preisnera gradem kul. grzebano w obejściach. Sygnał do rozpoczęcia akcji dywersyjnej dało przybycie grupy agentów Abwehry. gdy tylko Niemcy zajęli Włodawę. włodawskim rozpoczęły dywersyjno .czerwone szmaty słomiana kukłę podpalono i ciśnięto do Bugu „na wiecznu zahubu” (. OUN-owcy współpracowali aktywnie z dywizją von Schweppebburga i już 16 września. Polska ludność czuła się bezradna. Ażeby wypłoszyć bandytę z jego kryjówki starszy posterunkowy Preisner. Napady na młodzież polską nie ustawały. gdyż często w sposób jawny wyrażał się o nich lekceważąco. że starcie to przypominało walkę z cieniem. wszedł do wnętrza chaty i rzucił granat z gazem łzawiącym. ale ich ideologia została już tak skutecznie zaszczepiona Ukraińcom. Jak wynika z analizy „Głosu Brzeżańskiego”. ten. Wymordowano tam 30 osób. Pogrzeb odbył się Tarnopolu. bo sprawcy poprzednich nie zostali w ogóle ukarani. Na prowincji ginęli też ci Rusini . nie było już sposobu na poskromienie Ukraińców. a bywało że kradziono. oskarżono o dostarczanie broni i amunicji dla członków OUN na teren powiatu brzeżańskiego. Ubraną w biało . Częśc z nich odnalazła autorka w opracowaniu pt. 10 godzin przypatrywał się. Wiadomości o masowych mordach dokonanych we wrześniu 1939 roku na cofającym się wojsku polskim. Hryńka Dudzę. Broń przysyłano z Niemiec.

zebrany kiedyś w jedną całość. Ten sam proces wywożenia w głąb Rosji przerzucony zostaje na miasta w kwietniu tegoż roku. Janowa i Lwowa. dziś w IPN. wszystkich powystrzelają itd..) Prace tych Komitetów nadzorowało i inspirowało Gestapo”. które lada chwila mogą nadejść i że gdyby nam się cokolwiek stało. W obradach tych „sądów” przewodniczyła inteligencja ukraińska a więc: księża greckokatoliccy jak np.) dwory polskie padają pod rabunkiem ukraińskiego chłopa. jako komuniści. t. plecaków.Kiedy wojska bolszewickie (we wrześniu 1939 roku) zalały dużą część naszego kraju (.. obejmującej około 50 rodzin) (. W Horodle rozmawiałem z porucznikiem kawalerii. stosy koców. Krasnego Stawu.. Ukraińcy i Żydzi stanowią główny korpus administracji sowieckiej. z archiwum Z. Zorganizowali oni „sądy doraźne”. 64 Dokument niepodpisany. kierownicy ukraińskich szkół. która pierzchła po wymianie strzałów. bezpośrednio przed wkroczeniem bolszewików. „sprawiedliwość” wymierzali sami chłopi. który jechał na koniu spienionym. (np. Petrycki w Taurowie. I-A-c/2. słabo zabezpieczeni. sprawy) w: CA MSWiA. co polskie. Nienawiść nacjonalistów ukraińskich do Polaków. Już 14 września dało się wyczuć pod Rejowcem wrogie nastawienie ukraińskiej ludności. którą wyrwał z rąk ukraińskich i żydowskich zbirów we Włodzimierzu. niedatowany. Szereg przywódców ukraińskich zasiadła w okręgowych władzach sowieckich i realizowała ofensywny plan ukraiński. Hrubieszowa.. gdzie do najpospolitszych metod mordowania należało wiązanie drutem kilku mężczyzn i śmiertelne pławienie w wodzie64. Sieniawy. Adnotacje ręczne: „z Tarnopola”. 1 ckb bez zamka i 1 rkm). Zatrzymaliśmy się we wsi Orlichówce pod Włodzimierzem. p. W Turzysku napotkałem taką grupę złożoną z kilkunastu osób. Syweńki w Sławetynie. ziemian wraz z całymi rodzinami przy równoczesnej likwidacji drogą sprzedaży ich majątków. oficerów. Dostarczono mi razem ze zrabowanymi końmi (6 par) i po sformowaniu oddziału z uciekinierów rezerwistów. Wyroki te były najczęściej wykonywane natychmiast. Zażądałem podwód. Nadbużańskiego Podlasia…. adwokatów. rabowały uchodźców i furmanki naładowane najpotrzebniejszymi rzeczami uciekających. Franko /syn Iwana/. w książce pt. 22 23 . wypędza się polską inteligencję ze wsi i miasteczek... spotykając jeszcze raz wyżej wspomnianą grupkę Ukraińców. sędziów. W rezultacie bandyci . Na wsi obejmuje władzę sowiet przeważnie czysto ukraiński oraz policja ukraińska. doktor Studyński i doktor. I cóż się okazało: otóż zmagazynowana była tu broń i amunicja (180 kbk. Zażądałem otwarcia tej szkoły. W dwu wypadkach widziałem w rowie jaworowskim polskich żołnierzy . K. prokuratorów.”65 Tak wyglądała sytuacja na większej części ziem kresowych. powołane przy zarządach poszczególnych powiatów i starostw o lokalnym zasięgu działania. Biłgoraju. ruszyliśmy ku Włodzimierzowi. Kowla. a gdzie nie było ukraińskiej inteligencji. (Broni nie wyjmowali.Włodzimierz zaroiła się od partyzanckich band ukraińskich. Podhajce. uznanymi przez okupanta ekspozyturami OUN były Ukraińskie Komitety Pomocy. które wydawały wyroki śmierci na miejscowych Polaków. 63 „…Obraz tych tragicznych wypadków.. na szkole również powiewała bolszewicka flaga). rabowały kasy państwowe poszczególnych instytucji itp. Dotychczasowi przywódcy UWO i OUN z poszczególnych wsi objęli władzę lokalną. ks. Opowiadano też o okrutnych mordach oficerów pod Dubnem. nauczycielstwo. wybuchła z całą siłą we wrześniu 1939 roku. gdzie polska ludność błagała nas o zatrzymanie się i opiekę przed Ukraińcami. Sławenty. Do wyborów sowieckich deputatów stają z ramienia UNDA. hamowana częściowo przez władze polskie. Pańczyszyn. 7874.. sporządzony przez naocznych świadków. zespół SN. Data 15 IX 1939 przestrzeń Kowel . będzie dokumentem grozą przejmującym. Przejawiła się ona w masowym mordowaniu wycofujących się oddziałów polskiego wojska i policji. Dorzucę tu kilka wspomnień z własnego przeżycia. że jesteśmy tylko przednim patrolem wielkich wojsk polskich.) Lwów został zalany sklepami „Narodnej Torhowli”. ks. Horodła. skąd nie uszło rzezi żadne polskie dziecko z kolonii. Jeden z nich okazał się sołtysem tej wsi. instytucja bynajmniej nie tylko do spraw opieki społecznej (. Chłopi uzbrojeni 65 Broszura z roku 1944 odnaleziona w „Tekach Zielińskiego” RKP sygn. a realizowany w okolicznych wsiach.Oficjalnymi. Trzech zbliżyło się do mej furmanki i zażądało poddania się. drugi półnagi z poderżniętym gardłem. Włodzimierza. „Lwowska noc” autorstwa Wiesława Helaka 66 Rozkaz mordowania Polaków wydany został w miastach. Poruszające opisy tych zdarzeń możemy odnaleźć w literaturze wspomnieniowej np. Nowosada (sygn.. pow. Jaworowa. owsa itp. rzemieślników. 439. Ukraińcy pracowali więc gorliwie nad zniszczeniem polskości na Kresach. Następuje dalej rabowanie bez reszty całego polskiego dorobku spółdzielczego i masowe ujęcie całego handlu przez spółdzielczość ukraińską. które rozbrajały pojedynczych żołnierzy jak i całe oddziały. by przygotować grunt pod mającą powstać przy współpracy z Niemcami (w Krakowie OUN) „Zachodnią Ukrainą”.. 63 Lewandowska St. znaczków pocztowych.. kupców. Niektóre kolonie polskie padają wycięte w pień z kobietami i dziećmi przez okoliczne wsie ukraińskie. którzy grozili im wyrżnięciem. niszcząc wszystko. oprócz zatrzymanych przez nas trzech. Wystąpiło to w okolicach Kowla. Natychmiast zareagowaliśmy (4-ech) na napad krzykiem Zagłoby. W ich rękach spoczęła akcja wywożenia polskich kolonistów i polskiej inteligencji (leśników) w lutym 1940 roku.„heroje” nastraszeni uciekli. 46-61. „ściśle poufne”. na przestrzeni od Iłży do Rejowca. uciekinierów i miejscowej ludności polskiej. 66 Warszawa 2012.. Ofiarą jego padają setki tysięcy polskich robotników. „. trzymając na ręku córeczkę.pomordowanych: jeden pchnięty nożem. wsie pójdą z dymem. na rękawach posiadali jedynie czerwone opaski.

Iwanoczko. Kotowa.. Tej nocy nie było śmiertelnych ofiar tylko pobicia. Siekierka Sz. Szczepanikowa. i Ceniowa. 5 tys. W nocy z 18 na 19 września 1939 roku w pobliskim Wierzbowie zebrała się kilkudziesięcioosobowa grupa Ukraińców z zamiarem napadu na Buszcze.” 69 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. karabiny. ukoronowana masowym mordem na polskich mieszkańcach Buszcza i spaleniem ich domostw dokonanym przez bandy UPA w roku 1944. Koniuchy: W Augustówce miejscowych Polaków zostawiono w spokoju. W opracowaniu czytamy: „Ks. 617-618. pod patronatem miejscowego OUN. s. 72 Opisy wyjątkowego okrucieństwa. 24 25 . Ustalone nazwiska: Ćwok Józef Kędziora Emil NN. Niebo i piekło mojej ziemi. Na szosie koło Potutor gromadzili się chłopi z Potutor. Obok kapliczki w pobliżu cmentarza zamordowano dwóch policjantów polskich jadących wozem. nr 2 (16) z 1996 r. Siekierka Sz. Błotni. Rybnik. W roku 1940 w wyniku donosu miejscowych Ukraińców został aresztowany przez NKWD i zaginął bez wieści Stanisław Zamojski ur. W niektórych wsiach gdzie przebiegały szosy. Stryhaniec. Wierzbowa. jedną kobietę.. Olchowca. Była to swoista demonstracja siły i wrogości w stosunku do Polaków. U księdza greckokat.. Od napadu uratowało wieś pojawienie się szwadronu polskiej kawalerii. 70 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „W domu Szczepanikowej Polki. obszerny opis tych wydarzeń w relacji Jana Ciska. którzy przejeżdżali przez tę wieś. Na jego temat w opracowaniu dodatkowe objaśnienie: „Pracował jako kurier OUN przed wojną miał rower do własnej dyspozycji był w ciągłym kontakcie z sąsiednimi wsiami. 500 Żydów. Maca69 Świadkami zbrodni i grabieży byli Polacy: Konik Antoni.”. siekiery. Ciochoń Władysław. Opisy owych zbrodni zachowały się w relacjach świadków72. Dalsze egzekucje Żydów (w okresie do końca roku 1941) wykonywane przez policję ukraińską odbyły się w grudniu 1941 roku. dwóch chłopców (jeden z nich w wieku 12 lat) i woźnicę.. Polaków na wozie zamordowano siekierami. Szpundar Iwan. mieszkająca obok cmentarza (ta ostatnia zabrała nawet koc i prała go z krwi. s. największe nasilenie miały w nocy z 17 na 18 IX 1939 roku. zamieszkał posterunkowy. szpadle.. był nawet zatarg wśród morderców o ten koc). Olijnyki Pawła zatrzymali się uciekinierzy (około 15 osób). łopaty. akuszerka70. którego Ukraińcy zamordowali w tydzień po wkroczeniu bolszewików. rzeczy jego zrabowali. Augustówka gm. Zornisk. W Potoku mordowali żołnierzy chłopi z Potoka. Tak więc po kilka wsi gromadziło się na jednym odcinku. (trafił potem do policji we Lwowie). Byszek. Ten dzień Niemcy ogłosili „dniem swobody” i pozwolono Ukraińcom bezkarnie rabować i mordować brzeżańskich Żydów71. w „Na Rubieży”. Byli to uciekinierzy. 68 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Stanisławski (służył potem w SS). 10-13. siedziba gminy: We wrześniu członkowie OUN zamordowali czworo Polaków73.67 Brzeżany: 3-6 lipca 1941 roku nacjonaliści ukraińscy.. noże. Hodak Iwan (trafił potem do policji ukraińskiej w Chodorowie). Tego dnia rękami nacjonalistów ukraińskich bestialsko zamordowano ok. znaleźć można min. 73 Komański H. ksiądz nie stanął w obronie Polaków. motyki. Gdy przyszli po nich Ukraińcy. Sarańczuk. widły. Ukraińcy z Wierzbowa i Potoczan wtargnęli do wsi z okrzykami „Smert Lacham”. Moroz Naścia. 71 Komański H. jednego z wydziału śledczego. 191474. urządzili manifestację na cześć wyzwolenia miasta przez hitlerowców. kosy. w tym zasypywania żywcem w mogiłach. Kohut Iwan. siedziba gminy: w 1939 roku mieszkało tam 518 Polaków (125 rodzin).. Łysyk Piotr.. Napastnicy byli uzbrojeni w kosy. drugiego z policji mundurowej. 74 Komański H. Budyłów.. Część polskich mieszkańców ukryła się.Persok Buszcze. Morderstwa zaczęły się od 12 września i trwały do 22 września.jego matka była Ukrainką i wychował dwóch synów w duchu nacjonalizmu ukraińskiego).wsi.Krężel NN. Na cmentarzu widziano później świeżą mogiłę. Na uroczystość zjechało ok. 589 Ukraińców (125 rodzin) i 46 Żydów (10 rodzin). Siekierka Sz. Punkty zborne zostały przez nich już wcześniej wyznaczone. Ludobójstwo…. przekopywano doły lub robiono barykady dla zatrzymania pojazdów. Wóz. Ukraińcy mordowali wszystkich pasażerów bez względu na wiek i płeć. W napadzie na miasto Rajów – brali udział Ukraińcy z Narajowa . niektórzy mieli też karabiny rozbiegli się po całej wsi plądrując budynki użyteczności publicznej. Tarnopolskiego. Po opuszczeniu przez nich wsi wraz z policjantami z miejscowego posterunku. widły.104. Tęcza Józef (Polak . walizy zabrali: Tęcza Józef. Członkowie OUN którzy w Augustówce. 67 Patrz: „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Wymazał Jan. Paweł Olijnyka zna nazwiska i może bliższych szczegółów udzielić..w siekiery. natomiast wymordowano uciekinierów. Łosyk Piotr. Ludobójstwo dokonane na ludności polskiej woj. konie.. rewolwery itd. Leśnik. ukraińskiej młodzieży z okolicznych wiosek. Ludobójstwo…. s. s. rozpoczęli krwawy terror. zdaniem świadków brali czynny udział w grabieniu i mordowaniu Polaków: Szpundar Iwan syn Hnata i Marii. Przeszedł do historii pod nazwą „krwawej niedzieli”. 14 września wieczorem w 1939 roku nadawano sygnały świetlne z domu Macy w kierunku Łanów Mazurskich. w r. Na drodze w Leśnikach działali zaagitowani nacjonalistycznie chłopi z Raju. Czy dotarli do celu swej podróży nie wiadomo68.103. Ludobójstwo….

Żuków.38. 80 Komański H. Mimo upływu tylu lat nie dokonano w tym miejscu ekshumacji. Witkowski Michał lat 22. 76 Blicharski Cz. Biłan Jan lat 30. komendanta polskiej policji w Urmaniu. żona Józefa.. s. Suda Filip lat 35.. s. Podusowski Michał lat 30. Blachowska (Blacharska) Maria lat 36. Podłużny Paweł lat 30. W Dryszczowie we wrześniu 1939 r. gdzie zebrał się batalion w liczbie 1000 ludzi. 78 Wykaz zamordowanych we wrześniu 1939 roku ukazał się poprawiony przez świadków (m. żołnierzy polskich. syn Józefa. Bycz Michał lat 23. Kinal Katarzyna lat 30. Biłan Katarzyna lat 36. syn Pawła.in.. Sołtys (Rajter) Reiter Piotr. Ukraińscy mordercy. Buczkowski Piotr lat 15. syn Teodora. córka Józefa. Byli to: Mychaniów Wasyl lat 30. Podłużny Jan lat 36. Masny Iwan lat 32.uciekinierów z Polski centralnej. 67. syn Antoniego. Fedczyszyn Stanisław lat 3. został zamordowany 18 XIII 1939 roku przez Bojkę Włodzimierza z Hinowic. syn Franciszka. Hasurek Aleksander lat 44. Fedczyszyn Stefan lat 4. W tej sprawie zeznawał autorom dokumentu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” naoczny świadek . Urmań. Żak Józef lat 32.. Blachowski (Blacharski) Stanisław lat 12.106. który był zakonspirowany na terenie 12 wsi: Dryszczów.. syn Mikołaja. Żak Maria lat 27.. „Na Rubieży” nr 45 /2000. syn Jana. większość zamordowano przy użyciu siekier. Jednym z przywódców terenowego OUN (jego władza rozciągała się na okoliczne wsie łącznie z Przyszczowem) był Paweł Podłużny. Buczkowska Apolonia (Prakseda?) lat 37. córka Franciszka. syn Piotra. syn Stefana. Dupaj Michał lat 32.jeden z członków wyprawy. Baran Michał lat 27. Poruczyn. Dupaj Mikołaj lat 23. Rajter (Reiter) Piotr lat 40. gdzie formował się 13-ty pułk Strzelców Ukraińskich. syn Mikołaja. W okresie od 17-20 września 1939 ci sami ludzie wsparci przez miejscowych nacjonalistów wyłapywali po drogach i pobliskich wsiach Polaków . które wyjaśnić może dopiero zestawienie większej ilości danych. który mieszkał pod Dryszczowem. Blachowski (Blacharski) Władysław lat 14 . często okrutnie torturując. Baran Wasyl lat 30. Wilgusz Mikoła lat 26. Sawczuk Grzegorz lat 30. W ten sposób uniknęło śmierci kilku Polaków znających dobrze ukraiński. Podłużny rozkazał im maszerować do Rohatyna. 26 27 . W 3 dni później przyszedł niemiecki rozkaz oddania broni i rozejścia się do domów. syn Ilka. Dane te potwierdza Cz. wydał im 25 karabinów. liczący wówczas ok. Rekszyn. żona Franciszka. syn Dmytra. Dworce.Byszki gm. syn Mikołaja. s. Blachowski (Blacharski) Franciszek lat 36. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Kowalczuk Wasyl lat 30. Dryszczów gm. Strychańce. że jako działacz OUN był przez władze polskie aresztowany. które były ukryte na folwarku i wyruszył z oddziałem pod Wierzbów. wśród których był kapelan wojskowy76. że Podłużny był dowódcą dywersyjnego batalionu. 30 lat77. Według relacji Ukraińców i Polaków. Mazurek Stefan lat 2. Sawczuk Michał lat 33. w tym miejscu zamordowano i pochowano 250 żołnierzy i kilkanaście osób cywilnych . Wijatek Jan lat 32. pochodzili z tej samej miejscowości. 15. Petruniu. s. Potoczany. Skałuba Franciszek. W roku 1941 po przyjściu Niemców okazało się. W ten sposób zamordowano ok. Besz Wasyl lat 34. syn Anastazji. Michała.46. 22 osób79. Hinowice. Żak Anna lat 3. Żak Piotr lat 58. Pułk ten otrzymał broń rosyjską w celu „oczyszczania lasów z bolszewików”. Na polu między Byszkami a Potokiem bojówkarze OUN zamordowali 30 osobową grupę polskich żołnierzy z kapelanem75. 250 polskich żołnierzy. Zostali zamordowani następujący miejscowi Polacy78: 75 Komański H. noży i bagnetów. syn Piotra. Buszcze: W Dryszczowie OUN miał swych wybitnych działaczy. syn Jana. syn Michała. Blachowski (Blacharska) Anna lat 5. syn Michała. Dowódcy nakazali oddziałom na własną rękę przedrzeć się przez lasy do domów i ukryć broń. Życie można było uratować jedynie deklarując narodowość ukraińską. Kinal Anna lat 6. a przyjście Rosjan spowodowało uwolnienie go z więzienia. ani nie postawiono upamiętnienia. W połowie września został też zamordowany sołtys Piotr Rajter80. Ludobójstwo…. syn Mikołaja. 79 Informacje na ten temat pochodzą też z relacji zmieszczonych w: „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. syn Grzegorza. syn Mikołaja. Kinal Mikołaj lat 38. Koniuchy: Od 17-20 września 1939 w lesie znajdującym się w pobliżu cerkwi greckokatolickiej zostało przygotowane miejsce kaźni. co sprawdzano każąc deklamować modlitwy po ukraińsku. 77 Z dokumentu wynika. Blicharski. Żak Mikołaj. Pisze o zamordowaniu (masakrowaniu) we wrześniu 1939 roku przez bojówki OUN zatrzymywanych pojedynczo lub w niewielkich grupach w pobliskim lesie ok. żona Mikołaja. Szumlany. lat 5 syn Józefa. Zbigniew Danieluk (Danyluk) Stefan lat 16. który przed egzekucją przeprowadzał „dochodzenie”. Po szczegółowym „przesłuchaniu” i potwierdzeniu znajomości języka ukraińskiego żołnierz był wypuszczany.. Potiachacz Wasyl i Bojko zamordowali w 1939 r. Mimo to istnieją pewne niezgodności. Baran Paraskewia lat 50. Rotiachacz Wasyl lat 26. syn Dmytra. s. 15. Wrocław 1998 s. Kowalczuk Mikołaj lat 35. Nakoneczny Stefan lat 32. Wierzbów. którzy osobiście wymordowali wymienionych Polaków z Dryszczowa. syn Mikołaja. Siekierka Sz. 17 września 1939 roku miejscowa bojówka OUN podstępnie rozbroiła grupę 20 polskich żołnierzy i rozstrzelała ich w pobliskim lesie. żona Józefa (w ciąży). Rusiński „Tryptyk Brzeżański”. Buszcze. Leszczyszyn Roman lat 35. W parę dni po przyjściu Niemców Podłużny zebrał oddział w Drzyszczowie w liczbie 80 osób. pojedynczo lub małymi grupkami.uciekinierów z centralnej Polski. Zapisy nazwisk według nowej wersji (stara w nawiasie). rozbrajani i następnie stawiani przed ukraińskim „sądem”. dziecko wyrwano z rąk matki Ukrainki i zabito.107. których po ograbieniu z mienia i kosztowności mordowali. Broń tę złożyli u rolnika Worony. syn Jana. syn Mikołaja. Ludobójstwo…. Egzekucji członkowie OUN tylko sporadycznie dokonywali przez zastrzelenie. Byli oni zatrzymywani przez bojówki OUN. Oddział z Dryszczowa powrócił z bronią (miał 9 rkm i karabiny). ojciec na wojnie. Rajter (Reiter) Piotr lat 38. Charaba Mikołaj lat 53. Podobno w miejscu pochowania zwłok rośnie dziś dąb. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996 s. syn Teodora. syn Grzegorza. córka Mikołaja.syn Franciszka. Rawski Antoni. Nakoneczny Władysław lat 30. Siekierka Sz.. syn Mikołaja. w którym mordowano powracających do domu.14-15.

. dawny urzędnik (do r. rezerwy) i jego kolega szkolny . 88 Komański H. 10 lutego 1940 roku na wniosek terenowych władz ukraińskich zesłano na Sybir 25 polskich rodzin (49 osób)86. gajowy i jego rodzina o nieustalonym nazwisku (żona i 2 synów)83. 620-622 i 624-625 oraz w: „Na Rubieży” nr 4 (10) 1994 s. Erazmus Andrzej . s. Petruniu. w łóżku. Blicharski Cz. rodzina Władysława Percaka (3 osoby). w Jakubowcach. 7. Ludobójstwo…. Blicharski Cz. Pertuniu. rodzina Leona Rogalskiego (4 osoby). 3. Ich małoletnie dziecko ocalało.17 i nr 45 /2000.. noży i siekier. Erazmus Grzegorz. Przed śmiercią zeznał o sprawcach swojej żonie. którym przewodził Iwan Kozłowśkyj. w Jakubowcach. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996. syn sołtysa z Łapszyna i Wasyl Biłłaj z osady Bernardyny koło Gaiku. bojówka OUN wsparta przez okolicznych chłopów. Ludobójstwo…. zamordowany przez Kiernickiego Mikołaja i Kiernickiego Teodora. Glinna (gm. Studnicka Balbina zamieszkała w Jakubowcach. Część osób spalono żywcem.. 8. Jana i Smoczyło Wasyl s. 85 Wg.642. 20 żołnierzy i zamordowaniu sołtysa wsi o nazwisku Rajter. 24-25... zamordowany przez Kuzdę Michała i Smaczyłę Józefa z Olesina. Siekierka Sz. rodzina Jana Kryżka (3 osoby). s. s. W nocy z 18 na 19. relacji świadków. nr 2 (16) 1996 s. Łopot (gajowy). nieustalone trzy osoby (być może chodzi o to samo zabójstwo co przedstawione wyżej – gajowego z rodziną). Budyłów: Wrzesień 1939 zapisał się krwawo w dziejach tej miejscowości. Zersak Władysław zamieszkały w Jakubowcach. Tomasz Wójcik.. Jakubowce gm.88.. s. 4.uciekinierki – matki trójki dzieci do lat 6-ciu. zamordowana przez Horynia Wasyla i Świtenkę Marię z Olesina. Zamordowany przez Galara Wasyla i Karyszyna Michała z Olesina. Garstka Jan zam. 84 W relacji zamieszczonej w „Na Rubieży” nr 16 1996 na s. Z rąk ukraińskich zginęli następujący Polacy89: 1.107. Mikołaja pochodzący z Olesina. Siekierka Sz. Koniuchy: 19 września zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN..613.. s. Ćwiek Józef zam. Ukrainiec.. Siekierka Sz. w Jakubowcach. Ofiary pochowane były przy polnej drodze prowadzącej do Olesina. Krężel Ludwik. w Jakubowcach.. a trzech cywilnych uciekinierów pochowano na cmentarzu. zamieszkały w Jakubowcach. trzej polscy żołnierze powracający z wojny: Piotr Bereziuk (kpt. s. s. Siekierka Sz. Blicharski informuje. pochodził z Olesina. rodzina Stanisława Erazmusa (4 osoby).109. Organizatorami zasadzki i mordu byli: Dulęba.625. sołtys z Hinowic. s. Czynów tych dokonywali Ukraińcy ze wsi Olesin. 83 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Lehun Paweł.17. Dubszcze gm.16. W relacji Mariana Rzeszutki pojawiają się następujące ofiary: rodzina Ignacego Bartkiewicza (3 osoby). ograbiła i spaliła tam 57 gospodarstw i wymordowała 21 polskich kolonistów. 5. Tego dnia zginęli: Kowalczyk lat 70 – rolnik 82..N. zamordowany w Byszkach. Obaj z Olesina. „Na Rubieży” 28 29 . 68.. 67. Ludobójstwo…. 89 Komański H. zamordowani nocą. 81 Komański H. Płaucza Mała): 20 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Józef Camona. Tego samego dnia po południu w lasach koło Łapszyna w zasadzkę zastawioną przez bojówki wpadło 150 polskich policjantów. Jeśli chodzi o uciekinierów zamordowali oni sześciu polskich posterunkowych z żonami i dziećmi. s..67. 1939) gminy Kozowa81. świadkiem był syn Tadeusz. Mordu dokonano przy użyciu kos. W zestawieniu dokonanym przez Blicharskiego znajdujemy informację o rozbrojeniu i zamordowaniu 15 września 1939 roku przez bojówki OUN ok. 6. Krężel z dwoma synami87. 87 Komański H... Brzeżany: 17 września terroryści z OUN zamordowali 5 osób. „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 s. Blicharski Cz. bez powodu wystrzelił z pistoletu do tej kobiety . dwie ciężko ranili i spalili polską zagrodę Kowalczyka. że młody chłopiec. aresztowany w młynie w Ceniowie. Ludobójstwo….67. rodzina Józefa Ćwieka (4 osoby). Zamordowali go Kuseń Józef s.Kozowa: W marcu 1940 roku został zamordowany przez bojówkarza z OUN Stefan Żukowski. 2. 9. zabili go Kuzka Mikołaj i Kuzda Teodor obaj pochodzący z Olesina.. Zamordował go Krych Mikołaj. 82 Otrzymał 5 ran postrzałowych i cios siekierą w głowę (odrąbano mu część czaszki). Zostali pochowani w zaroślach w starej nieczynnej sadzawce rybnej. Świadkiem tego mordu był syn Władysław Krężel..109 i Relacja Józefa Bereziuka s.. W gajówce Łopota została też postrzelona uciekinierka z Żywca o nazwisku Wolna i mocno pobita inna uciekinierka o nieustalonym nazwisku84. tuż przed wkroczeniem wojsk radzieckich.47. Persak Karol (lub Percak) zam. Po tym wydarzeniu wielu Ukraińców z Łapszyna i Gaiku chodziło w mundurach i butach pomordowanych. wideł. 16 jest informacja.. Kędziora Emil zam. Gaik gm.. Szczegóły dotyczące wydarzeń w Gaiku we wrześniu 1939 roku w obszernej relacji Janiny Giżyckiej i Jana Krasowskiego w: Komański H. Stanisław Wilk z żoną85 . Siekierka Sz. zabili go Kuseń Michał s.brak świadków. 18 września 1939 roku zostali zamordowani przez ounowców: Franciszek Folta lat 25 z Krosna.. że do zabójstwa doszło już po wkroczeniu Armii Czerwonej. Petruniu…. Mykyły i Smaczyło Dymitr pochodzący z Olesina. 108 i relacja Jana Krasowskiego s.. 86 Komański H. relacja Mariana Rzeszutki s.. Nikt z tej grupy nie ocalał. Ludobójstwo…..Bazyli N. Hinowice gm.. Blicharski Cz. Siekierka Sz. Petruniu. prawdopodobnie niezauważone przez oprawców. 10. s. jego żona i jeden z synów (córka i czteroletni synek mimo. że zostali ciężko ranni wyrwali się oprawcom i ocaleli).. Ludobójstwo.

Gałęźniak Stanisław uchodźca z zachodu. Pierszykała Piotr narzędzia rolnicze Gontarski Franciszek ÷ Persak Władysław ÷ Puszek Telka ÷ Chorwanich Wilhelm ÷ Wilk Walenty ÷ Suszel Aniela Dom i zbiór zboża Dom. 5. młynek. 11.200.200. Świadkiem tego morderstwa był Jędrusiek Jan. s.2. Kolarz Ana Siwek Szczepan Ryś Paweł Pęczko Kasper Michalczyszyn 25. Podwika Marcin 27.500.050.200.. 43. 32.2.2.200.1.1. Hetman Władysław 28. zbiór zboża ÷ i młocarnia ÷ ÷ ÷ ÷ 1 koń 1 buhaj ------------- 7.2.11. sieczkarnia. 34. stodoła.800. zbiór zboża.700.2. 29. 7.600.2000. zbiór zboża. zamordowany przez Smaczyłę Józefa. Kuszcz Ignacy 21. Dom. 42.500. stajnia. Szczepan 26. 41.800.000. Glinowski Wawrzyniec Rogowski Walenty Sumasz Józef Rogalski Andrzej Nalepko Bogusław Cabała Rozalia Cabała Walenty Jędrusik Andrzej Jędrusik Jan Małaczyński Tomasz Stach Stanisław Stach Józef Stach Piotr Łyczak Stanisław Zelek Józef Zelek Wincenty Dołęga Józef Krawczyk Jan Erazmus Szymon Wartość Dom.500.300. Spalone i ograbione gospodarstwa Polaków w Jakubowcach91 we wrześniu 1939 r. (z podaną wartością w cenach przedwojennych) LATp Imię i nazwisko poszkodowanych Inwentarz martwy Inwentarz żywy 19. Ćwiek Józef z rodziną (4 osoby).1. cały zbiór zboża.000. Krużek Jan z rodziną (3 osoby).. 4. 39. stajnia. młynek.3.7.200.000.2. stodoła. sieczkarnia. 12. Dom.2.500.2.200.- 90 Blicharski Cz.200.. 38.2. 18. 10. stajnia. 45. 44. 36.2.000.200. 12. 91 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”.2. sieczkarnia. 24. Percak Władysław z rodziną (3 osoby). 6. sieczBal Paweł karnia. 14. zbiór zboża. zamordowany przez Dutkę Józefa z Jakubowiec. młynek.1. brat Stanisława. 33.050.800. stajnia.- 1. stajnia. 40.000. 16. 3. Świadkiem był Jędrusiek Jan.200. 46.1.200.800. stodoła.2.2.500.4.2.200.500.900.000. sieczkarnia.000.2.1.800.- 2.. Mista Adam 20.600.1. zbiór zboża Jędrusiak Kazimierz ÷ Trzoda chlewna 1. 22. zestawienie z opracowania.4. stajnia. Gromek Ludwika 2. 30.000. 31. zbiór zboża Zając Walenty ÷ Jagielski Józef ÷ Biernacki Piotr ÷ Szudnicki Teodor Stodoła.- ÷ --Dom. stodoła.1. 30 31 .1.2. młynek i tp. 35.300.3.2. 37.2. młynek. 15.800. 67: znajduje się tu informacja potwierdzająca fakt zamordowania 21 miejscowych Polaków przez bojówkę OUN i miejscowych chłopów – nazwiska ofiar: Bartkiewicz Ignacy i rodziną (3 osoby). Rogalski Leon z rodziną (4 osoby). Krężek Paweł zamordowany w r.2. --młockarnia ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ --------------------------------------- Trzoda chlewna 3.000.3.400. 9.2.000. 13.2000. Petruniu.2. uchodźca z zachodu. narzędzia rolnicze Suszek Andrzej ÷ Krężel Ludwik ÷ Magra Tomasz ÷ Wilk Katarzyna ÷ i sikawka Dom. 13. 194190.200.1.÷ Krowy Trzoda chlewna ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ Trzoda chlewna ÷ 1. 23. młocarnia. Gałęźniak.200. 8.----------2. Erazmus Stanisław z rodziną (4 osoby). 17.2.

Baryłka Jan syn Stefana. W połowie września 1939 we wsi zatrzymała się na chwilowy postój grupa 48 uciekinierów z Jasła. 220 osób. Gacha) i Zofii Szadajówny ze Lwowa. Kulbaczyński Michał syn Teodora. Kuseń Józef syn Jana.000. Schuala Polaka. Gdy opuszczali wieś udając się w kierunku Brzeżan. Polak zadenucjowany przez Ukraińców jako osoba.4. 92 Komański H. ÷ 53. stodoła. ci przystąpili do obrony. s. Pączko Kacper. Gach jako kontrrewolucjonista został „dzięki” miejscowym Ukraińcom niezwłocznie rozstrzelany pod kościołem. przeciw nim świadczący. kiedy wracał od znajomych kolonistów Wilkoszów w towarzystwie tamtejszego księdza Władysława Bilińskiego (następcy ks.67.500. Po przyjściu Niemców. starali się ją przedstawić Niemcom i zainteresować nią. Dumanowski Wład. młynek. Nie jest to jedyny przykład podstępnych antypolskich działań ukraińskich w tej miejscowości95. w tym bojówka OUN. że sprzątnęli go sprytnie. zbiór zboża Dom.111.. Kędziora Aleksander ÷ 52. Władysław Dworkiewicz. Kuzda Mikołaj syn Tomasza. W pracy Blicharskiego z kolei znajduje się informacja o tym. ÷ Józef --------------------- 1. Sprawcy: Misiurka Wojciech. Smaczyło Dymitr syn Stefana. że 19 września bojówka OUN zamordowała 12 mieszkańców tej wsi. Jedni twierdzili.. s. Rzucili granat między napastników. zbiór zboża 50. Smaczyło Wasyl syn Mikołaja. Baryłko Michał syn Józefa 17. Wszyscy wymienieni pochodzili z Olesina. 49.19-20. że 19 września bojówki OUN zamordowały 12 Polaków96. stajnia. ks. Świteńki Mikołaj syn Matwija.500. Ludobójstwo…. Siekierka Sz.4. która przyjechała w gościnę do Wilkoszów.ok. biskup Wincenty Urban Droga krzyżowa archidiecezji lwowskiej. Świteńka Maria.111.3. 96 „Na Rubieży” nr 2 (16). Rogowski Leon ÷ 55. Kotów siedziba gminy: 19 września 1939 roku został zabity przez bolszewików ks. Olejnik Tekla. Od tej pory słuch po nim zaginął. 93 Relacja za: Komański H. Jacyk Jan. Koniuchy siedziba gminy: 17 września 1939 r. którzy przez adw. Franciszek Jarosz emerytowany komendant posterunku PP w Koniuchach i jego córka.3. Inne źródło mówi. Kornicki Mikołaj.000. Po zastrzeleniu przez bojówkarzy dwóch żołnierzy. 94 Pismo „Wilna Ukraina” nr 10 Lwiw 1939.. Maksymów Jan. otoczył przechodzący przez Koniuchy w kierunku granicy rumuńskiej pluton żołnierzy polskich (ok. co spowodowało ich ucieczkę i pozwoliło żołnierzom wyrwać się z okrążenia – dalszy los oddziału nie jest znany93. Rzeczy jego zrabowali i podzielili się nimi. Informacje na ten temat też w: Komański H. która rzekomo strzelała z miejscowego kościoła z karabinu maszynowego do jadącego wojska sowieckiego. Kuryszyn Mikołaj syn Jana. sieczkarnia.47. Andrijów Józef.3. Szpyrtis Wojciech 48. że wieś ta została wymieniona w odezwie do ludności wydanej 5 X 1939 roku przez Siemiona Tymoszenkę jako miejsce pogromów żydowskich. Goraja były bez skutku – chłopi mieli tylko jedną odpowiedź „uciekł”.. 30 osób). Kędziora Aleksandra. Smaczyło Józef syn Jana.000. 10 lutego 1940 roku na podstawie opracowanej przez miejscowy Ukraiński Komitet z kolonii Łany Mazurskie deportowano na Sybir 56 rodzin . Kuseń Michał syn Mikołaja. s. Biernacki Piotr. aby nie pozostał ślad jaki. w wąwozie między Koniuchami i Byszkami zostali otoczeni przez miejscowych bojówkarzy z OUN. Księdza po udanym przesłuchaniu zwolnili. rodzina żydowska Kahane i jego trzy córki92. Jacyk Anastazja. 32 33 . Diaków Maria. Franciszek Goraj. s. ograbieni i wymordowani nad potokiem.. że poznali go tam wśród paru strasznie zmasakrowanych przez chłopstwo trupów. w tym burmistrz tego miasta. W tym samym czasie zamordowani zostali następujący polscy mieszkańcy Koniuch: Stefan Budzyński lat 30. że widzieli go uciekającego w stronę Potutor przez pola.638: O napadzie na posterunek. bojówka OUN dokonała napadu na miejscowy posterunek Policji Państwowej. Suszel Aniela ÷ Dom. Naoczni świadkowie: Siwak Wojciech. Ludobójstwo…. 95 Zeznania świadka podpisanego „Wilk”: „W sierpniu 1941 zdarzył się w Kotowie następujący wypadek: W tym czasie był tam lekarzem w ośrodku zdrowia dr. Horyń Wasyl. Bartkowicz Ignacy ÷ 54. Goraja.500. Hładczuk Leon. Gach. 1996 s.. Pirożyk Józef. Tam właśnie banda pod dowództwem Wasyla Proceka spaliła żywcem starego Żyda i 6-letnie dziecko94. Niemcy z zadowoleniem patrzą przez palce na sprawki Ukraińców jako swych sojuszników pomagającym im tępić Polaków”.700.1. Męczyli ich głupim przesłuchaniem na wzór bolszewików – po namyśle wypuścili Szadajównę i lekarz został sam pod ich strażą. Szczurek Józef ÷ 51. Kulbaczyński Józef syn Grzegorza. Wszelkie poszukiwania dr. Warto wspomnieć.800. Petruniu…. Ludobójstwo…. Czornous Łukasz. zamordowaniu uciekinierów z Jasła i żydowskiej rodziny pisali w swych relacjach Stanisław Osiecki.3.000. zaś dwoje ostatnich odstawili chłopi do Sarańczuk i tam ich zamknęli w budynku gminnym.. Siekierka Sz. Szczurek Władysław młockarnia. Więcej jak pewne. Oczywiście natychmiastowa rewizja w kościele wykluczyła taką możliwość ale i tak ks. inni. – Lecz niestety wszystko bez skutku.7.4. Bronisław Światłowski i Konstanty Światłowski. Siekierka Sz. Blicharski Cz. Sambora Agata ÷ Krzysztoforczyk 56. paru chłopów wiejskich aresztowało go bezprawnie. Sprawa tak ważna nie została zapomniana przez znajomych dr. Kużda Maria.- 17 lub 18 września tłum ukraiński. Reszta sprawców nieznana.500.

34 35 . Rozpiatowski ze wsi Krzywe. z rękoma skrępowanymi w tyle drutem kolczastym. 16. zagrzebanego. s. Horochiwakyj Jan. Józef Bartman. Blicharski Cz. Petruniu...20.. Członkowie OUN i OUW którzy występowali przeciwko Polakom na terenie Kozówki: Buczyński Iwan (dowódca). Buczyński Emil (potem policjant ukr. Dane te potwierdza wykaz zawarty w pracy Cz. Kierownik Dorosz został aresztowany. Jan Kuczmajewski – kominiarz. Steć Hilko s.. Łupnyj Iwan – 7 kl. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” podaje następujące osoby narodowości polskiej zamordowane we wrześniu 1939: Barta Antoni (porąbany siekierą na drodze między Józefówką a Kalnem)... 1920) narodowości żydowskiej101. Adamów otrzymał fachowe wykształcenie wojskowe i pracował do września 1939 w marynarce rzecznej w Pińsku. sołtys). Kiernicki ze wsi Krzywe. Steć Wasyl.. W rejonie tym zginęło ponad 30 żołnierzy97. Dalsi zabici 19 września: Jan Ślusarczyk z rodziną (5 osób) zamordowani na terenie kolonii Krzywieckiej (sołectwo Krzywe). Tadeusz Kramarczuk. s. którego żona Polka była nauczycielką w Jabłonkach koło Kołomyi. W sierpniu 1941 r: Marian Bajor były urzędnik sądu100. Blicharskiego99. 100 Blicharski Cz. Kierownikiem tego kursu był Dorosz ze wsi Uwsie. Iwana (słuchacz kursu oficerskiego w Pomorzanach). Horochiwakyj Hilko. Adwokat Bemko (Reichsdeutsch) wyciągnął go z więzienia – inni siedzieli po 6 tygodni we więzieniu.20 (obu braci zabił siekierą Babij ze wsi Kalne). odzierani po śmierci z obuwia i mundurów.. zabity w drodze między Kozową a Tarnopolem. Oprócz wymienionych. Ludobójstwo…. Tam go umieścił w orkiestrze. że po wkroczeniu Niemców wybitniejsi działacze OUN z Kozówki współdziałali w organizowaniu oficerskiego kursu wojennego w Pomorzanach. oczy wyłupione. były urzędnik gminy. Pertuniu. 19. zamordowany w okrutny sposób). Grania Leon. 102 Zabrany przez policję ukraińską. Karol Funks student (ur.. Po wkroczeniu Niemców wybrał się do Kozowej. Steć Hilko. aby przypatrzyć się uroczysto- Mordów dokonała policja ukraińska. w więzieniu okrutnie skatowany. szkoły podst. 19 września 1939 zostali według tego źródła zamordowani następujący mieszkańcy Kozowej: Januszkiewicz Tadeusz. Adam (Andrzej) Kimala. Drugi mieszkał w Kozowej. Siekierka Sz. kapelana szkoły podchorążych w Komorowie. Szanajda ze wsi Krzywa. Siekierka Sz. w Tarnopolu w więzieniu. Krych Jan i Leon.. Wymienieni Ukraińcy zebrali się w nocy z 17 na 18 września 1939 roku w sadzie Iwana Horochowskiego.113.. Świadek naoczny widział. Do pomocy przyjechało parę fur chłopów z Potoka i Byszek. mający 6 kl. Blicharski Cz.bracia. Wymienione osoby zostały uprowadzone i zamordowane siekierami na terenie kolonii Trychubowa (sołectwo Kalne).. W marcu 1940 roku został zamordowany Stefan Żukowski. Kobel Leon. Spyrka Józef98. po wkroczeniu armii niemieckiej wyświęcił się na księdza greckokatolickiego i wyjechał. Zwłoki leżały odarte z ubrania do wieczora. gimn. Petruniu. Znaleziono go w polu. w rejonie Kozowej miały miejsce napady bojówek OUN na pojedyncze osoby oraz małe grupki żołnierzy polskich powracających z wojny lub idących w kierunku granicy rumuńskiej. Na drugi dzień znalazła je matka Adamowa niedaleko miejsca zamordowania w kartoflach.” s. s. gimnazjum. syn Iwana. Steć Mikołaj. Wołoszczuk Stefan (wójt gminy zbiorowej. 1996 s. Horochiwakyj Iwan syn Leona. wywieziony z Kozowej do Tarnopola. W kursie uczestniczyli z Kozówki: Horochiwskij Iwan syn Leona. której komendantem w tym czasie byli Baran i Fedorczak Paweł. 103 Kominiarz zabrany został z domu przez policję ukraińską. 69: jest informacja o jego zamordowaniu. 17. zaopiekował się 14–letnim chłopcem i wziął go ze sobą do szkoły podchorążych. jego żona znała sprawców). s. jak prowadziło go czterech Ukraińców i przy gościńcu do Brzeżan zabito go strzałem w głowę. Kuciel Dmytro ze wsi Seńkow Kuropatniki. Kuczmajewski103. Jan i Mieczysław Pytlów . Adamów Józef z Kuropatnik105. zamordowani zostali przez nacjonalistów ukraińskich następujący Polacy: Bajor Marcin102. Tomczaka. 101 Komański H. Petruniu. Kozowa: 19 września 1939 zostali zamordowani przez bojówkarzy z OUN: Anna Jakubów i Stefan Perlak106. Po wkroczeniu bolszewików przyszedł do matki w Kuropatnikach.. Z uroczystości tej nie powrócił. w mordach brali udział członkowie OUN z Kozowej: Melnyk (zamieszkały koło cerkwi). 19. Sitarskyj Fedio.. Wieczorem znikły.68. Czyżewski Michał (radny gminy z Kalnego. Czyżewski Piotr (sołtys z Kalnego. Pytel (dwóch braci). uciekinier z Polski centralnej. Edward Paterek. Regaz z Dubszcza 8 kl. 97 „Na Rubieży” nr 2 (16). 15. Kramarczuk Tadeusz104. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. Moroz Jarosław. Józef Adamów miał 26 lat. Wołoszcuk Fedio (instruktor kursu oficerskiego). 105 Wychowanek ks. Horochiwakyj Wasyl. Ks.. albo. Piotr Adamów spalony żywcem w szopie na terenie kolonii Józefówka (sołectwo Kalne). 1996 s. ści wyzwolenia Ukrainy przez Niemców. uduszony z postronkiem na szyi. Jan Zając.. zwłoki znaleziono zakopane za Kozowa w bieliźnie. Wszyscy którzy wybierali boczne. 98 „Na Rubieży” nr 2 (16).. 20. 107 Wykryty został przez gestapo i rozwiązany. Dokument „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. leśne drogi byli rozbrajani i mordowani. Hasłem do rzezi było zapalenie pustego domu między dwoma polskimi domami. 99 Blicharski Cz. Mordu dokonano w kilka dni po wkroczeniu Niemców. Pierwszy z nich był nauczycielem w czasie okupacji bolszewickiej. brat Iwana). 104 Zabrany przez policję ukraińską do więzienia.Kozowa siedziba gminy: Między 17-20 września 1939 r. męczony długo.. 67. za okupacji niemieckiej) pochodził z Krzywego. Flone Jan (ojciec Polak. Kurs trwał tylko jeden tydzień107. Instruktorem .. powołując się na protokoły sporządzone według zeznań świadków podaje. Graniak Józef. jak twierdzą inni. 106 Komański H.68. Łysnyj Iwan. s. Według tego źródła..wykładowcą był Wołoszczuk Fedio. pracował w Kozowej. ale w czerwcu 1941. Tomczak będąc przez rok w Kuropatnikach na probostwie. Kozówka gm. Ludobójstwo…. 18. w roku 1941 po wkroczeniu Niemców. Zamordowali go chłopi z Kozówki.. 112-113..

Leśniki gm. Brzeżany: W nocy z 17 na 18 IX 1939 roku dowództwo nad Ukraińcami w Leśnikach objął Mikołaj Senyszyn syn Piotra. Prawdopodobnie śpiących i kwaterujących w poszczególnych chatach. z Tomaszowa Lubelskiego. brat Iwana. Co się działo w tej chwili nikt z nas pojąć nie mógł. które od Jędrzejewskiego odebrał obecny w Leśnikach Iwan Jacyszyn syn Mikołaja. Przy zabitych były dokumenty. Ofiary zbrodni ukraińskich w 1939 i 1941 r. W stodole Michała Grześkowa nocowała rodzina uciekinierów. Pozostałe na drodze 18 trupów w. Kuropatniki gm. W tym czasie koło cerkwi w Leśnikach. Wyleczony został w Kozówce. Na jej widok odważna banda pierzchłą w stronę Seńkowa i lasów. „Na Rubieży” nr 45/2000 s. W lipcu 1941 powrócił do Kuropatnik pod wsią Kozówka zatrzymany i bestialsko zamordowany przez bojówkarzy OUN.. że kula przeszyła jego pokój.. Józef Adamów syn Franciszka i Marii Wilk. obok posiadłości pana Kolbeka.. 108 „18 września 1939 r. Kobiety wraz ze strzelcami siedziały w mieszkaniu mężczyźni starsi i Sawczyk Władysław. szkołę zamknięto i pod eskortą 2 policjantów i 4 strzelców z bronią przyjechaliśmy do Brzeżan. Mieszkańcy Kuropatnik potrafią powiedzieć kto był wodzem i uczestnikiem tej wyprawy. Dziewczęta Ukrainki. Hałas podnosił się coraz silniejszy. nauczyciel. Nie zdawaliśmy sobie sprawy z tego kto mówi i o otworzeniu drzwi nie myśleliśmy wcale. że autami jechała policja na pomoc posterunkowi w Potoku i Koniuchach i ta właśnie przyszła nam z pomocą. Droga została zastawiona belkami. 18 IX przeprowadzono w Kozówce ścisłą rewizję u Polaków. które występowały w roli sanitariuszek. a trupy wywieźli do lasu.”. że „mili” goście wtargnęli do budynku szkolnego. 14 II 1902 zginął 22 IX 1939 r. Petryna Mikołaj zabił widłami policjanta przed mleczarnią. by w danym domu wymordować wszystkich Polaków. bez względu na wiek i płeć mordowani. Pierwszej chwili wszyscy potracili głowy. Stawały przed bramą polskiego domu i to było znakiem.. Lecz na szczęście policja udaremniła ich zamiary. Gdy z dole zaczęto strzelać. na szosie Brzeżany . Koniuchy: 18 września doszło do próby wymordowania miejscowych Polaków przez Ukraińców108. Ludobójstwo…. Zamordowano go razem z majorem. Wiktoria Leszczar wyszła na balkon by zobaczyć co się dzieje wróciła z płaczem mówiąc o jakimś licznym zebraniu chłopów z kosami i siekierami. Oddział powiatowej Komendy PP. tym czterech oficerów. Kmieć Michał lat 26. Odpowiedzialny za zbrodnię jest komendant OUN Dmytro Semczyszyn z Wierzbowa. w kilkunastu chatach stacjonowała policja z Katowic w liczbie 40-50 ludzi.. 1914-1918 Józef Jędrzejewski. Żona Jakubowego zaalarmowała sołtysa Józefa Adamowego. które stały w kancelarii szkolnej. Jedna z kobiet przyskoczyła do okna i zaczęła wołać głosem pełnym trwogi „ratunku” a krzyk jej przerwała kula która ze świstem wpadła do pokoju. a pasażerowie. 3 rano obudził nas dziwny ruch pod szkołą. Śpiących wymordował Grześków z pomocą własnej rodziny. 47. że oddział ten w ogóle z Leśnik nie wyruszył. Jednak nie rozpaczamy – zdani na łaskę Boga. zabrały rannego Podelczuka. Oczom naszym przedstawił się straszny widok. ranny. Córka Grześkowa nosiła złoty zegarek i biżuterię zrabowaną pomordowanym uciekinierom.Rohatyn. Po spisaniu przez policję przebiegu zajścia odjechaliśmy natychmiast do miasta nie było czasu na pakowanie. ze strychu strzelił z karabinu i ranił Podelczuka z Seńkowa Kuropatnickiego. Policja polska cofająca się przez Kozówkę nawiązała walkę z bandą – zabitych zostało dwóch posterunkowych. Czekamy na śmierć mając zaledwie parę naboi. po wkroczeniu bolszewików pogrzebał za wsią na cmentarzu wojskowym z r.. gdzie je zakopano. wszędzie leżały sterty słomy. ur. gdy zeszliśmy na dół. W pewnym momencie słyszymy jakby jakiś turkot i warkot maszyn. Wtem straszny krzyk dał się słyszeć z dołu – wołanie o pomoc i strzelanina. Zobaczyliśmy jakie szatańskie zamiary mieli ci ludzie. Wywiązała się walka między sołtysem a bandą. Słomę jaka była na korytarzy przenieśli na klatkę schodową i chcieli nas podpalić. prawdopodobnie z województwa poznańskiego. kupca sklepu Kółka Rolniczego i zastrzeliła go w łóżku serią strzałów rewolwerowych. Trupy odwożono do lasu. z pomocą zamieszkałej w Leśnikach Kseńki Bryk. s. Odpowiedziały nasze strzały. akta szkolne i pomoce naukowe podarte. U Jaremy na podwórzu. Ocalałe akta oddano do sołtysa. Wskutek wymiany strzałów i nieprzewidzianego alarmu dzwonem cerkiewnym powstała panika i banda wycofała się w pole. Ukraińcy wymordowali. Zapanowała panika. w obronie własnej. Dopiero po zupełnym otrzeźwieniu poznaliśmy głos znajomy nauczyciela który namawiał ciągle „wyjdźcie”. syn Romana i Paraskewii ur. 109 Komański H. Drogowskazem do mordowania Polaków były dziewczęta . Był on porucznikiem „Siczowych Strilciw” w 1914 roku. W końcu i tych zabrakło. Były trzy kobiety i dwoje małych dzieci.. Michał Ogrodnik syn Tomasza i Tacjanny Orzechowskiej ur. 113. Równocześnie część bandy wkroczyła do domu Stefana Polaka. odbierano im rowery i szukano broni. który cudem uciekł.Ukrainki w białych chustkach na głowach. Okazało się. Po chwili przybiegła pani Sawczak z nowiną. w Kuropatnikach: Józef Różański. Strzelcy mieli ze sobą rewolwery i trochę naboi. w liczbie 6-ciu osób. inspektor szkolny ze Stryja i nieznany inżynier uciekinier prowadzili akcję obroną. 9 V 1915 zginął 20 VII 1941 r. Siekierka Sz. Na górę do mieszkania pani Rybickiej wpadli strzelcy niosąc straszną wieść: „Ukraińcy chcą nas wymordować”. składający się z Komisarza Tadeusza Pławińskiego i pięciu policjantów wymordowano obok mleczarni. Biała chustka była umówionym hasłem. Na nic się to zdało. 36 37 . Gdyśmy oprzytomnieli zdumiała nas ogromna cisza w wśród niej wesoły głos wołał „wyjdźcie już z mieszkania”. a Ukrainiec Łypny Dmytro. bo zostawił w domu pięcioro dzieci. zrabowali wszystko. Szofer który woził majora Wojska Polskiego. Każdy przejeżdżający pojazd był zatrzymywany. Służąca Rybickiej. wymieniony już wśród ofiar w Kozowej109. Stwierdzono. Jego syn. Wszystkie drzwi były porąbane. „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. 9 IV 1917 zginął 18 IX 1939 r. nawet dwie walizki z rzeczami. Wraz z całą wsią (ukraińscy mężczyźni 16-60 lat) wzięli udział w morderstwie na moście w środku wsi. ale opanowanie nastąpiło bardzo prędko. do dziś dnia nie wiadomo. z wyjątkiem komisarza. Okazało się.. Za chwilę w całej szkole zrobił się ogromny ruch.. o godz. której jednak nie znaleziono. zastrzelono dwóch oficerów – majora i kapitana. prosił o darowanie mu życia. Leon. Razem z Michałem Diakowiczem zorganizowali oni bandę.

który w czasie mordowania przebywał w Brzeżanach. Warczak Eliasz. Polowy Michał syn Mikołaja. Siekierka Sz. 113 Komański H. Łapszyn gm. Blicharski Cz. do przygotowanych dołów i tam je zakopywano. we wrześniu 1939 roku następujących osób z centralnej Polski: nieznanego z nazwiska majora WP z córką (zakłuci widłami). Senyszyn Wasyl. Wolańską Annę matkę Mireckiej. Szepata Andrzej. leżących obok Leśnik. Szczur Włodzimierz. s. Znaleziono przy nim karabin i rewolwer zdjęto z niego mundur strażnika więziennego.. Żołnierzy torturowano.Duryświt Jan i bracia. Łesków Iwan. a potem razem z nimi zamordowany został przez cofających się bolszewików. rabunek uchodźców polskich w r. a leżącego w rowie w Leśnikach.w.w. przyznał się do zastrzelenia oficera polskiego nieznanego nazwiska.48 i 49 (obszerna relacja Tadeusza Nowaka). Diakowski Michał.w. bicia. Szaczko Taras – zastępca komendanta policji sowieckiej – rozbrajanie polskiego wojska.. Pryjdun Iwan syn Fedka i Szopiak Kazimierz. który zniszczył dwór i zajął Dom Ludowy i Panko Michał – Bobko. 38 39 . były nauczyciel fizyki ze szkoły podstawowej w Brzeżanach. uczestniczył w pogromach 1939 i 1941 roku. 18.... o zaginięciu w nieustalonych okolicznością (prawdopodobnie zginał z rąk bojówki OUN) księdza wikariusza Józefa Szady (lat 27) z parafii Litiatyn115. Doły później wyrównano. Zamordowany został z żoną i matką – ślad po nich zaginął – ocalał tylko syn Jan.. 1939. Z Zornisk. 116 „Na Rubieży” 45/2000. w Leśnikach. prawdopodobne okoliczności zdradzieckiego wyprowadzenia księdza za wieś przez terrorystę z OUN. rozbrajał wojsko polskie – policjant.. Bodnar Iwan. a potem zabijano. 111 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. 115 Komański H. s.w. Kliaszów Stach.. i trzech kobiet113. Medyński Stefan.. siedziba gminy:114 We wrześniu 1939 miejscowi Ukraińcy zaatakowali dwór. rekwizycji i innych nadużyć wobec Polaków: Borszczowski Stefan znęcał się nad Polakami. Iwana – bił Polaków w 1943 roku na 3-go maja. Najbardziej „oznaczyli” się: Szaczko Iwan. Przyjęty został przez rodzinę Wierzbickich na utrzymanie. 110 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. rabunek polskich żołnierzy. Semczyszyn Dmytro. mianowany „komendantem policji bolszewickiej”. Łeśków Mikołaj syn Iwana – j. – j. znęcał się nad Polakami w 1939 roku. Medyński Stefan. W czasie okupacji niemieckiej napadł z rewolwerem. i 1 VII 1941 r. Zamordowali tych ludzi: Senyszyn Roman.. Blicharski Cz. Mirecką Paulinę. Seńków Mikołaj. by nie pozostał ślad po zbrodni. Ludobójstwo…. Grudzikową Marię lat 47 zamordowaną 20 XI 1939 r. Główni przywódcy morderstw i rabunków Leśnikach: Senyszyn Mikołaj syn Piotra. W sumie Leśnikach zamordowano około 200 osób głównie narodowości polskiej110. Siekierka Sz. rozbrajanie polskiego wojska. Chudoba Dmytro. nacjonaliści ukraińscy. „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. s.Boryszko i Trudzik.Tańczuk l. Z miejscowych Polaków zamordowano w Leśnikach: Boryszkową Weronikę lat 60. rabunek poczty w 1939 roku. rozbrajał wojsko polskie.Majkę na Czternastówce i Mojsewicza111. Michajluk Ilko – bił Polaków w dniu 3 maja 1943r. Jarema Piotr – bił Polaków. który wydawał wyroki śmierci na polskich żołnierzy. Jacyszyn Iwan.21. który schwytany przez policję niemiecką. podaje dwa nazwiska zabitych kobiet . Zacharko Dmytro. wymierzał większe kontyngenty zbożowe dla Polaków niż dla Ukraińców. Łeheta Iwan. Szachaj Teodor syn Stanisława (później przyczynił się walnie do wywożenia Polaków na Sybir). Pańków Piotr syn Wasyla – organizator..115. który uzyskał wiedzę od zaprzyjaźnionego Ukraińca. 112 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Diakowicz Michał. Buszcze: We wrześniu 1939 roku we wsi Łapszyn. Pryjdun Iwan syn Fedka.. Wymienieni niżej winni zbrodni rabunku. 114 Często występuje mylnie jako Liliatyn. 68. wraz z sąsiadami wożącego trupy do lasu przez cały tydzień. Ma on na sumieniu więcej morderstw Polaków dokonanych 1939 r.. 68. Mirecki Wincenty był sołtysem do września 1939 r. Jacyszyn Dmytro syn Mikołaja. Petruniu…. Potwierdził ten fakt Józef Tomaszewski. rozbrajał wojsko polskie – potem policjant bolszewicki.19. utworzyli „sąd”. Chudoba Michał s. Pańków Semen syn Stacha. Senyszyn Roman syn Piotra. Chudoba Hryńko – potem wójt pod okupacją niemiecką. Majątek Mireckich wzięli w posiadanie Ukraińcy. potem karabinem na Polaka . W Łapszynie we wrześniu 1939 roku zamordowano też nieustaloną liczbę polskich oficerów. W innych relacjach zawartych w pracy112 jest informacja o ograbieniu zamordowaniu przez miejscową bojówkę OUN (lub miejscowych ukraińskich chłopów) w Leśnikach. s. rabunek uchodźców Polaków w roku 1939. Pryjdun Mikołaj. Łaczyszyn Iwan syn Mikołaja..55. miejscowi i z okolic. Turczyn Stefan – j. Głównym „sędzią” ferującym wyroki był Ukrainiec Iwan Bozykowski. powracających z wojny. Chudoba Michał syn Iwana. zniszczyli portrety i godło w Domu Ludowym i szkole. Szaczko Wasyl. Pańków Piotr syn Stefana – j. Petruniu. Szopak Włodzimierz. koło jego chaty znaleziono trupa zabitego Polaka. brał udział w mordach Wasyl Szydło. Zaharków Michał syn Dmytra. Informacje te uzupełniają relacje z 26 VI 1941 r. figuruje w wykazie zamordowanych w czerwcu 1941 r. wszystkie opisane wydarzenia na podstawie relacji naocznych świadków. Aktualnie rosną tam ponad drzewa116. zamordowaną 20 XI 1939 r. Litiatyn. Sąd odbywał się w zabudowaniach gospodarczych miejscowego bogacza o nazwisku Duleba. Ludobójstwo…. Zwłoki pomordowanych drabiniastymi wozami wywożono nocą do lasu. Schwytanych rozbrajano i dostarczano do wsi. ograbili go. Chudoba Michał syn Fedka – rozbrajanie wojsk polskich w roku 1939. Mireckiego Wincentego sołtysa polskiego. Specjalnie utworzone bojówki zajmowały się łapaniem żołnierzy na szosie ze Lwowa do Brzeżan.

padła salwa do najbardziej zbliżających się do budynku. siekiery itp. iż może starać się o zwolnienie z obozu jeńców120. grupa miejscowych Ukraińców uzbrojonych w kosy. widły. skąd ten odwiózł go własnymi końmi do Brzeżan”. W innej znajdujemy informację o zamordowaniu przez bojówkarzy OUN we wrześniu 1939 roku 10 polskich gospodarzy. wokół były zastawione przez Ukraińców zasadzki.117. W wyniku walki kilku Ukraińców zostało rannych. Policja. W nocy widać było łuny z płonących domów w Sławentynie.. posterunek policji i inne. w kierunku Dunajowa. uderzył go kilkakrotnie w plecy obuchem siekiery. a dla bezpieczeństwa ustanowił na miejscu tymczasową policję. gdyż będąc ordynansem przy dowódcy pułku. Równocześnie z wybuchem pożaru. autorka znalazła różniący się w szczegółach opis tego napadu: „18 IX 1939 w samo południe ok. przebito mu rękę widłami i Ciecierski Wincenty. Pozostały tylko 4 polskie rodziny119. Przytoczył przypadek Ukraińca. Nocą owa podróż była b. Tymczasem w Narajowie po napadzie okazało się.Mieczyszczów gm. w tym na posterunek policji w Narajowie nastąpił w nocy z 17 na 18 września 1939 r. Blicharski Cz. W uznaniu tych „zasług” otrzymał zaświadczenie. Zmarł na początku listopada117. że Ukraińcy zranili dwóch polskich rozbrojonych wcześniej przez nich żołnierzy. Miejscowy Ukrainiec.Brzeżany zniszczyli most i zabarykadowali drogę 117 Komański H.Polki.118. Narajów Miasto: Bezimienny świadek zeznał. s. Ludobójstwo…. a schwytanych najpierw ograbiano. W jednej z relacji jest mowa o zbiciu miejscowej nauczycielki . Odpowiedzieli mu „to ty sam kazałeś nam rizaty Lachiw przez 20 lat. i zdążały na rynek w Narajowie (każdy z workiem na łupy pod pachą). którzy w krytycznym momencie przybyli z Narajowa. Ludobójstwo….. Kurzany: 10 II 1940 r. Bemko. Zapustu. Narajów gm. Ostrzeliwano policję ze wszystkich stron i wzywano do poddania się. a jeden zabity (pochodzący z Błotni). później. skąd po dwóch godzinach przyjechały dwa auta cofającej się ze Lwowa policji. którą po przejściu na stronę niemiecką oddał hitlerowskiemu oficerowi.. Pobito i poraniono dwie osoby: Pater (okradziony. 119 Komański H. 68.117. lat 70). Mianowicie koło Wysokiej Góry około 30 Ukraińców zatrzymało auto na którym jechał adw. Splądrowała i ograbiła miejscowe budynki publiczne jak pocztę. Petruniu. strzelcy i część miejscowych Polaków w tej sytuacji zabrawszy broń udało się w kierunku Brzeżan. ściętymi drzewami. Uzbrojeni Ukraińcy napadali na cofających się cywilnych i wojskowych Polaków. a teraz każesz nam przestać” rzucili się na niego. 123 W relacjach zawartych w pracy: Komański H.. Bezpośrednio potem nadjechał z Brzeżan adwokat Bemko. Ukrainiec (potem Reichsdeutsch. Wasyla Umrysza zamieszkałego w Narajowie. że w czasie swego pobytu w niewoli niemieckiej był tłumaczem i miał możność poznania wielu podejrzanych osób. Wierzbowa i Błotni. każdego napotkanego na zewnątrz Polaka czekało pobicie lub śmierć. grupa OUN 40 41 . Ukraińcy zniszczyli połączenia telefoniczne pomiędzy Narajowem a Brzeżanami i pomiędzy Narajowem a Przemyślanami. narzędzia rolnicze i 1300 kóp zboża. w towarzystwie polskiego komendanta posterunku i wszędzie osobiście starał się uspokoić zrewoltowane chłopstwo122. strzelając z początku dla postrachu. który dostał się do niewoli niemieckiej. że zasłużył na to w czasie wojny polsko . W tym czasie Polacy poukrywali się po domach i w polach. Nadorożniów gm. Ćwierci. 21-22. Punktualnie o godz. Adwokat Bemko objeżdżał cały powiat autem. Siekierka Sz. Ludobójstwo…. Mohyła. którzy w porę przeszli ze swej wartowni z bronią na posterunek policji. syna weterana z 1863 roku. rewolwery. Załoga posterunku składała się z 5–ciu posterunkowych i kilku strzelców.00 podpalono zabudowania i sterty zboża pana Antoniego Nartowskiego. by już nikt nie mógł się wymknąć. napadały na miasto. grupy uzbrojone w karabiny. Bemko zwrócił się do nich z żądaniem aby przestać mordować Polaków. Potutory: 18 września 1939 r. ograbieniu ich domostw i spaleniu 5 zagród118.. Około południa cały rynek roił się już od amatorów mordu i rabunku. a przede wszystkim na miejscowy posterunek policji.niemieckiej w roku 1939. 121 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. Załoga stawiła opór atakującym. Część lepiej uzbrojonych obstawiła wszystkie drogi. świadczący o przygotowywaniu rewolty na długo przed wybuchem wojny: „Ciekawy incydent miał miejsce na drodze powrotnej adwokata Bemki z Narajowa do Brzeżan. Z ran zmarło później dwóch kolejnych. Na szosie Narajów .. Bemko uciekł i ukrywał się u kolonisty Wójcika. 120 Człowiek ten wrócił do Narajowa. zamieszkały we Lwowie) i zabronił wszelkich ekscesów. bo Ukraińcy wystawili ruchome warty. W dniu 18 IX 1939 r. s. siekiery i karabiny dokonała demonstracyjnego przemarszu przez wieś. Na szczęście Ukraińcy zapomnieli o przecięciu bocznej linii telefonicznej. a potem wciągano w las i mordowano. gdy tłum zaczął silnie atakować i ostrzeliwać posterunek. s. od samego rana zbierały się grupy Ukraińców z Narajowa. 118 „Na Rubieży” nr 2 (16) z 1996 r. Tak było przez całą dobę. podczas snu przeciął mu krtań żyletką i zabrał teczkę.. niebezpieczna. Siekierka Sz. większość mieszkańców Kolonii Dąbrowa na podstawie listy sporządzonej przez miejscowych Ukraińców została deportowana przez NKWD w głąb ZSSR. Spaliła się część budynków gospodarczych. s. a następnie założył sklep w Narajowie i do końca okupacji niemieckiej go prowadził.. 13. 100 os. Siekierka Sz. gdzie był przez 8 miesięcy policjantem ukraińskim. 122 W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” przytoczono następujący fakt. w skład której weszło nawet dwóch Polaków i Żydów. Do Brzeżan nie dotarła jednak tylko jedna osoba.21. Pierwszy napad na Narajów. Dzięki temu zaalarmowano posterunek w Przemyślanach. Kiedy starał się o zwolnienie z obozu umotywował prośbę tym.. s.starszy wiekiem posterunkowy Gaj (przepadł bez wieści) 123. Tłum na ten widok znikł121.

Pawlik Stefan Wasyl i Mikołaj.. Napastnicy podpalili dwie znajdujące się obok zagrody polskie usiłując w ten sposób przenieść pożar na budynek posterunku. Laskowski Wasyl syn Stefana127. Drabyk Paweł...... (.. (. zwany Juszczyszyn. W pracy: Komański H. Nebor Michał. brał udział w napadach na cofające się wojsko polskie w 1939 r. Fortel jednak się nie udał. zamordowali i rzucili do Narajówki kaprala wojska polskiego125..... Należały do niej kobiety i mężczyźni... zaatakowała posterunek policji żądając złożenia broni. 4 godzin.Narajów Miasto. Nazwisko zamordowanego Wacław Rewucki (Rewucko)(?).” Blicharski Cz.. Ukrainiec Jarosław Pawił zastrzelił koło leśniczówki w Narajowie 16 letniego ucznia gimnazjalnego... Zory (?) i G(. Tylko pojedynczym osobom znającym doskonale ukraiński i umiejącym się modlić w tym języku... Kordiak Diśko128.. których miano aresztować i rozstrzelać (. którzy brali udział w napadach na cywilnych i wojskowych uchodźców i miejscowych Polaków...Narajów Wieś. 128 Pochodził z Rybnik..). w Potutorach. za okupacji niemieckiej nauczyciel w Olchowcu – pracował w UWO.).. Nykołajski Wasyl syn Iwana. Po tym trzy tygodnie trzymano go Brzeżanach.) (zamordował pułkownika polskiego)...... Najwięcej wojskowych polskich zamordowali nacjonaliści ukraińscy koło Wysokiej Góry .. Miano go rzekomo odwieźć do Tarnopola. przyjeżdżał często z Komarówki i prowadził ciągłe szkolenia w Olchowcu. (.. że w dniach 16-20 września 1939 roku w rejonie Narajowa Miasta i Narajowa . obrabowali połamali i poranili rękę. Na posterunku znajdowało się 30 uzbrojonych policjantów.. (. Łużny Michał syn Fedia. aresztowali miejscowego strzelca – Polaka . Jacyk Wasyl z Narajowa. szkolił w dywersji swój oddział... komendantem był Łuźny Michał syn Iwana. Stupiński Michał syn Nykoły. Jarkowski Kazimierz. 124 W świetle relacji. (. Janczyński (Janczycki) (?) (. Zbili go. Raj Michał...).. zwany Jantoni. s. Nartowski Antoni.. W dokumencie „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. (...s. (.. zastępca komendanta UWO brał udział w mordach i dywersji w Potutorach i Leśnikach.).. Siekierka Sz.Narajów Wieś. Przysalak (?) Sewko.. syn Michała..) Wasyl.. Hanczar i Sypryszlaków(?) ze Strychowiec napadli na Polaka Jarnego mieszkającego na odludziu na krańcach Narajowa pod Strychowicami.. nacjonaliści ukraińscy w Rohaczynie wsi. (..)Władysław.. rozpoznany przez Maczubę zranionego przez UWO.).) Eugeniusz i jego siostra Stefka.) Beluchowska Janina.. zachował się spis najaktywniejszych Ukraińców... brał udział w napadach na wojsko polskie w Potutorach 1939..). Olchowiec gm.. Walka trwała ok.... (... żona z Olchowca.... syna majora Wojska Polskiego. Garnicki Jan. Proskuteńko Mikołaj i jego siostra Katarzyna (.... gdy Ukraińcy przyszli po niego i natknął się na Łuźnego pod oknem. Łużny Michał syn Hryńka... Grupa obrońców wyszła bez strat i ostrzeliwując się wycofała się w rejon powiatu Rohatyn. w Narajowie). W pierwszych dniach lipca 1941 r... zarówno ofiar jak i sprawców. Maczuba wyskakiwał przez okno.... Worenacz (?) Michał (... W tym samym czasie w Wierzbowie Starym Ukraińcy wymordowali rodzinę dozorcy leśnego.. 126 Mieli to być: 1.Narajów Miasto. 19 IX 1939 Ukraińcy: Soroka(?).) tej samej nocy wymordowali 3 rodziny żydowskie.. (.). Raj Mikołaj.sekretarz gminy. Atak został odparty. W opracowaniu „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” zachowała się też pewna ilość nazwisk. Potutory: OUN w Olchowcu liczyła około 100 osób. Na liście znajdowali się między innymi: p. Przewodził UWO w Olchowcu od 11 lat.. który zaginął bez wieści124. Pawlik (.) Zaleski. trzymali go kilka dni w Narajowie i bili w okropny sposób... Miał tylko 7 klas szkoły powszechnej.) Andrzej Jan.). obrabowali. (. strzelców ze Związku Strzeleckiego i kilku powracających żołnierzy WP.) syn Krągłego.) Jan..). Łuźny brał udział w dywersjach. Stachów Michał... (. (. Pawłow Wasyl zwany Szkrab... na zebraniu w Narajowie Ukraińcy ułożyli listę kilkunastu Polaków i kilku Żydów.68.. Łużny Wasyl syn Iwana. czynów tych dopuścili się: Uhryń (?) J.. Według relacji świadków zamordowano w tym rejonie co najmniej 50 żołnierzy. policjant ukraiński – brał udział w dywersjach. Dnia 17 IX 1939 r... Petruniu.Władysława Naruszczaka (?). w Potutorach..... (. 127 Za okupacji niemieckiej nauczyciel w Komarówce (ukończone gimnazjum). Iwaniw Wasyl syn Iwana zwany Iwachow – sekretarz UWO w Olchowcu. Hinowic i Leśnik. Wysyłał on członków UWO na wypady dywersyjne do Potutor. 125 Według zawartych w dokumencie danych... Najbardziej aktywni członkowie UWO w Olchowcu: Łuźny Hryńko syn Emila – wójt – razem z komendantem UWO Łuźnym Michałem wydawali wyroki na Polaków... a także w napadzie na Narajów126. Rozbrajały ich i mordowały. Ludobójstwo….. prawdopodobnie ze znacznymi stratami napastników.. Żak Jan posterunkowy.. Birnyk(?) Kuba... udało się przeżyć. który wówczas był w wojsku.... występował przeciwko wojsku polskiemu w 1939 r. We wrześniu 1939 r....) Wasyl (.. W sporządzaniu tej listy brali udział między innymi Risnyk(?) Jakub. Narajów Wieś..... Słaboduch Włodzimierz.liczba nie ustalona. niestety w tym fragmencie bardzo nieczytelnym.. narajowscy policjanci na rozkaz ówczesnego komendanta policji Baja (?) (.. Jej dalszy los nie jest znany.. Kołodziej Jan. Desbyk (?) Michał ze swym synem z Narajowa.) Jan z Narajowa..).Wsi na drogach prowadzących przez las grasowały dywersyjne bojówki OUN i organizowały zasadzki na żołnierzy polskich.. brał udział w morderstwie Uchmana i dywersjach w innych wsiach.. Zamordowany pochowany został na cmentarzu w Narajowie. Czerny (?) Stefan (potem policjant ukr.Narajów.) z powiatu lwowskiego. Napadnięci odmówili oddania broni zaczęli się bronić.. UWO w Olchowcu liczyła 34-35 członków.) i (.. 42 43 . Niestety ze względu na bardzo zły stan zachowania dokumentu nie wszystkie udało się autorce odczytać: 18 IX 1939 r.... Narajów Wieś...Narajów . potem policjant ukraiński.. Łuźny Iwan syn Wasyla. Narajów Wieś.. Charyszyn Sławko zwany Kościuki. Po wycofaniu się bolszewików w roku 1941 Ukraińcy w Strykańcach zamordowali w nocy (. Polskich żołnierzy mordował też Sabał (?) Wasyl z Rohaczyna....) miejscowego przedwojennego kowala (.Narajów Wieś..118 znajduje się informacja o tym.. które były wykonywane. brał udział w morderstwie Uchmana i w dywersjach w terenach innych wsiach. instruktor. i Karajewski Bohdan z Rohaczyna.

Kaczmaryk Jan z ojcem Michałem zabili żołnierza polskiego u siebie w stodole w Podwysokim – sami przyznali się do morderstwa. s. 69. Lisdwan Michał.Żyd.. zorganizowano w tej wsi bramy powitalne i wielki wiec na cześć „wyzwolicieli”130. Kraków 2006. Podwysokie gm.. bojówkarze OUN zamordowali trzech kolejnych Polaków: Michała Burzyńskiego. s. Posuchów gm. Także w czerwcu. Posnuk Michał. Jan Muszyński. W Olesinie na podwórku u Kusina Jana zamordowano trzech polskich oficerów. Płaucza Wielka gm.. jechał drogą z Budyłowa do Kozowej oddział wojsk polskich samochodem i na furmankach. Osobiście zabił ich Siwka z Kurzan. 133 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. 20 lat (zmarł od ran) 7. Kolasa Kornelat. już po wkroczeniu Niemców. 2.. Zygmunt Czosnowicz – sołtys 2. w jarze. W Posuchowie zamordowano w roku 1941 skrytobójczo następujących miejscowych Polaków: 132 „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. s. Żyd zmarł od ran 5.. patrz przypis 53. a po ograbieniu spalono zabudowania ze zwłokami żony Kinala i dwóch małoletnich synów133. Reszta została poddana torturom i zamordowana: 1. Petruniu. Wiele osób spalono żywcem w budynkach. Kurzany: Zasłużeni członkowie OUN uczestniczący w mordowaniu Polaków: 1. noży i wideł. 3. Poruczyn gm.. s. głównie kobiet z dziećmi i niemowlętami. 22. 4.N.. Rychlewicze z Brzeżanki zamordowali dwóch żołnierzy polskich. s. Został zatrzymany nad rowem. Brywnak Michał. Jan Muszyński (zmarł od zadanych ran) 8. Obaj zostali pochowani w lesie.68. Członkowie UWO brali udział w morderstwach na drodze potutorskiej. Dobrowolski Michał. Polska ludność Płauczy Wielkiej została w roku 1944 w wyjątkowo okrutny sposób wymordowana (ok. Informację o zabiciu przez bojówkarzy OUN w czerwcu 1941 5 Polaków. 7. Petruniu. Radaczyńskiej w: Komański H. 8. Zamordowano w Demni dwóch podchorążych piechoty rezerwowych (jeden z nich nosił nazwisko Gołębski). (Żyd). Hryńko Daniel. 131 „Na Rubieży” nr2 (16) 1996 s. że we wrześniu 1939 miejscowa bojówka OUN zamordowała 20 osób narodowości polskiej i żydowskiej. Kaczmaryk Jan. W czerwcu roku 1941. Kuryuszyn Mikołaj wszyscy z Olesina. Lisdwan Stanisław. Łesyk Władysław. Emil Dobrowolski 47 lat 3. 625627. Jana Małaczyńskiego i Stanisława Małaczyńskiego131. Petruniu. s. Edward Hauptman 50 lat 4. Sprawcami tych morderstw byli: Jacyk Jan. Dobrowolski Julian. Siekierka Sz.. 44 45 ...Potutory: Wieś prawie cała ukraińska i wybitnie wrogo nastawiona do Polaków.Kaczmaryk Hryńko. Józef Nebelski 55 lat (zmarł od ran po kilku miesiącach) 9. Oddział ten w liczbie 30 ludzi został wymordowany przez bandę z Olesina i zagrzebany w dołach pod Olesinem. który został specjalnie przekopany w poprzek drogi wiodącej Olesina. 5. Trzem osobom udało się zbiec. Michał Lisowski. NN. s. 100 osób... i straców) przez bandy UPA przy użyciu siekier. Siekierka Sz. Płaucza Mała siedziba gminy: 18 września 1939 bojówkarze OUN uzbrojeni w karabiny. Tekla Małaczyńska została przez bojówkę OUN zabita w roku 1942.. widły i kosy utworzyli samozwańczy „sąd” skazali na śmierć 17 Polaków i 3 Żydów z tej miejscowości. Ich dokumenty osobiste były w czasie okupacji w Demni. „Na Rubieży” nr 2(16) 1996. 146. Blicharski Cz. znajdujemy też: Blicharski Cz. Petruniu.Abraham. Informację o zamordowaniu wymienionych dwóch Polaków przez bojówki OUN we wrześniu 1939 r. a wśród nich Jana i Stanisława Małaczyńskich i Michała Burzyńskiego w Płauczy Małej znajdziemy też w: Blicharski Cz.Abraham -Żyd Przeżyli jedynie ciężko poranieni synowie Jana. gdzie wydobywa się piasek.. Piotra Kozaka (lat 35) i Jana Seńkowskiego (37 lat)132. 68 znajdziemy potwierdzenie faktu..627. przed wkroczeniem Niemców.. badającego zbrodnie nacjonalistów ukraińskich popełnione na ludności polskiej Tarnopolszczyzny. 68. Dzieci Kresów II. 6.Płaucza Mała We wrześniu 1939 roku terroryści z OUN zamordowali dwóch Polaków: 129 Relacja Janiny Krzykały z d. 22. Haupt Edward. Jeger N. Kaczmaryk Hryńko z Podwysokiego zwabił żołnierza polskiego propozycją napicia się wody i zabił go. Blicharski Cz.Olesin: W nocy z 18 na 19 IX 1939 r. s. 22. Baryłko Jan.. Jan i Władysław Muszyńscy129. Ludobójstwo…. Buszcze Według jednej z relacji w tej miejscowości we wrześniu 1939 roku bojówki banderowskie zamordowały rodzinę sołtysa Michała Kinala przy użyciu siekier. Kulińska L. 25. Demnia W Demni mordów na Polakach dopuścili się: Łesyk Jan syn Andrzeja.. Kaczmaryk Michał. Ludobójstwo….. Michał Dobrowolski 6... 130 Komański H. Czosnowicz Zygmunt. wśród nich: NN. W czasie tej masakry zamordowano rodzinę Czesława Blicharskiego. Abraham Jeger.

Ludwika Zwolańskiego z drogi potutorskiej. W tę samą noc na podwórzu p. a to byli Ukraińcy. „Niny” oficer z Poznania. na której Ukraińcy strzelając z cmentarza wymordowali wielu polskich oficerów. 126. 2. Glomba Józef – osadnik z Nowej Grobli lat 48 zamordowany między 29 IV a 7 VIII 1941 r. Prowadzili całą grupę kawałek około 2 km. przyniesiono do p. tylko części ubrania. „Nina” odwiedziła tych oficerów w szpitalu. Matus Ilko. Gdy go zobaczyli – wzięli jego również do tej grupy. zeznawał.słabł z upływu krwi i słyszał jak wszystko ucichło. Jeden z nich. Rękę zabandażowali mu. „Niny”. W nocy z 17 na 18 września 1939 r. Zobaczyli u niego oryginalną obrączkę. Jeden z oficerów był trafiony kulą przy kierownicy auta i w tej pozycji został spalony. Było kilku rannych. sam skoczył w rów gdzie położył się i tym sposobem uratował się. wybitnie przystojny. a później zorientowali się. dały mu gorącego mleka. metrykę itp.. Nagle na tej sławnej drodze potutorskiej strzelają do nich. Stabelska Anna. ciągnęli go po ziemi. zrobili przy nim rewizje osobistą. oficer rezerwy – z zawodu nauczyciel około 40 lat. Klecor Włodzimierz. Maślaj Józef ur. że to Polacy. Informację tę potwierdzają inne relacje136. często wspominał córkę i choć rana zagoiła się . Po pewnym czasie przytomniejąc usłyszał kroki i mowę polską na gościńcu. U tegoż Matusa była przechowywana broń. Siekierka Sz. Semegen Wójt. Iwankiewicz Jan. Hudzik137 rzeć. Hawryluk Włodzimierz.1. że musiał „specjalnie duże jamy kopać. ponieważ ręce mieli rozłożone jak na krzyżu” (u ciał zwęglonych nie można było rąk po śmierci złożyć). tylko miejsce na przegubie ręki.” 136 Komański H. Z Raju przybyli: Jarema Mykoła. „Niny” na prowizorycznych noszach oficera polskiego por. Z początku bali się zdrady. Potutory siedziba gminy: W Potutorach w dole obok cmentarza przechodzi droga. Miał żonę i córkę. Porucznik Zwolański (lat 23) jechał samochodem z innymi oficerami. Rannego przeniesiono do sąsiadki p. Zemmer Edward lat 21. Ludobójstwo…. którego ojciec był apolitycznym i zupełnie lojalnym wobec Polaków obywatelem. Prosił o ołówek i papier. Kapitan płakał. Demnia i Podwysokie. Kusznier Maria. Okryła ich wspólna mogiła. Raj: Zebrania organizacyjne OUN odbywały się przed wojną u Ilka Matusa.liczba dokładna jest nieustalona. do Leśnik i tam wzięli udział w mordowaniu i rabowaniu Polaków. gdzie został pochowany – rodzina go zabierze i sowicie wynagrodzi. postanowili bronić się. Blicharski 46 47 . potem konfident okupantów). Iwankiewicz Roman (osobiście zabił oficera polskiego. który ich chował zeznawał później.. Nim jednak zdjęli te buty. 4. nawet nie chciał przyjąć lampki wina. Kazali im kłaść się na ziemi. Członkowie OUN z Raju udali się w dniu 17 IX 1939 r. zwłoki znaleziono w Baranówce. Do pomocy przyszli ze wsi Brzeżanki dwaj Rychlewicze. nie wiedzieli do kogo przyszli. Jeden z dwóch wyżej wymienionych poruczników. cały był czarny. Najwięcej utkwił w pamięci p. Zbliżył się do nich. Pochowani są w dole naprzeciw cmentarza135. Zabitych zostało 30-kilka osób .. której wierzchnia warstwa wskutek deszczy jesiennych osiadła i rozmiary tej mogiły były widoczne. Zaciął zęby i nawet nie drgnął. Otóż widział jak dzicz ukraińska rabowała zniszczone auta i wozy na których jechali uciekinierzy. przez który przeszła kula. strzelali z karabinów ręcznych i maszynowych. Najaktywszymi członkami OUN w tej antypolskiej akcji byli: ze wsi Kurzany: Komarzański Stefan. ażeby pamiętały. Hajdamacy ściągnęli z zabitych obuwie i z niego również zdjęli. Później ustawili ich w szereg i po kolei strzelali z rewolweru. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s.Rohatyn brali udział w likwidowaniu Polaków Ukraińcy ze wsi Kurzany. Komendantem OUN w Potutorach był Korbyło.chwilami mówił od rzeczy. Tańczuk Józef. Równocześnie kilkanaście rąk chwyciło za lufy ich karabinów i zaczęło się szamotanie. 135 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”: „W sprawie mordów w Potutorach zeznawała pani „Nina” (pseudonim). W tę samą noc przybyli i nocowali u p. pieniądze. prosząc o ratunek i schronienie. Siekierka Sz. Komarzańska Genowefa. potem stać i znów 2 km prowadzili. a którzy zostali pomordowani w bestialski sposób. że nie żyje. To dzicz ukraińska paliła domy i wsie polskie. zabrali mu wszystko. Siwka. Rzeczywiście zajechała fura i zawiozła go do szpitala. zasłonił ją ręką mówiąc „to mi zostawcie”. u której był gościnnie przyjęty. Jarema Jakin. Ukraińcy w łupem odeszli. „Niny” trzej oficerowie . Grabarz. rzucali ręczne granaty . zwłok nie odnaleziono. uprowadzono go w nocy z domu i zamordowano – znikł bez śladu. że są w polskim domu. Największe zdarzenie dla niego było. W dzień zabrano ich na furę do szpitala. gdzie był owinięty różaniec pozostało białe. Stracił do wszystkich zaufanie. W aucie było ich kilku oficerów mieli dwa karabiny. Sahajdaczny Józef. s. 3. Juśków Władysław. Był pewny. on był ostatni. trafiony został w obojczyk. 134 „Ukraińcy ma Brzeżańszczyźnie”. że jadąc autem w nocy z kolegami widział wokoło łuny. Kułyk Stefan. Było ich tam razem 11 ciężko rannych.dwaj porucznicy i kapitan – starszy pan. Na terenie Potoka zamordowano ich 500-700. w Posuchowie. Diakow Ilko. Dunajewski Michał. Ukrainka. Opowiadający musiał przez niego przeskoczyć. Kizyma Mikołaj. Na drodze Brzeżany . auto stanęło im. które zobaczył. który opowiadał. kula wyszła mu nad czołem. Kobiety biorące udział w akcji: Łecheta Janina. którzy prowadzili 6 oficerów Polskich. Stracił przytomność i usnął. Leżał w rowie . Upadł i udawał. Tańczuk Anastazja. Zmarł w szpitalu pochowany został na cmentarzu brzeżańskim. został trafiony w rękę i słyszał jeszcze jak tamten konającym głosem zawołał „Jezu”. zamordowany 28 VI 1941 r. Ponieważ noc była wybitnie ciemna – nikt nie mógł go doj- Rybniki gm. „Niny” było trzech rannych – dwóch oficerów i jeden żołnierz o nieznanych nazwiskach. że Ukraińcy napadli na nich. Potok: Potok i dwie inne wsie razem brały udział w zabijaniu polskich żołnierzy. Biłyk Stefan. Ukraińcy strzelali do nich z karabinu maszynowego – porucznik Zwolański dostał szereg kul w uda. Iwankiewicz Łewko. zaopatrzyły rany i położyły do łóżka. 27. że zabraną w czasie nocnej rewizji na drodze metrykę przez Ukraińców oddała przed wyjazdem do szpitala dziewczyna. wziął rower męża p. Tam przyjęła go dziewczyna i kobieta. Gdy rano obudził się prosił ażeby dano znać do szpitala i zabrano go stamtąd. Stebelski Dymitr. Tamtych sześciu oficerów padło. Łosyk Michał ps. Wszyscy ranni oficerowie zostali zabrani do szpitala. podał adres i prosił. 137 Komański H. „Tabaka”. Leżeli wszyscy pod nr 5. tam jest wspólna ich mogiła. Tam opiekował się nim wojskowy lekarz i zabrał go do szpitala powszechnego w Brzeżanach. Jeden z oficerów ciężko ranny leżał w ogrodzie w kwiatach na leżaku – nie chciał dać się zabrać do mieszkania. Jeden z kolegów wyskoczył z auta i od razu został trafiony kulą i padł. kutą w listki mirtu i to mu chcieli zabrać. Zapukał do chaty nad rzeką. 1898 – zamordowany 2 VI 1941. Specjalne badania powinny wskazać szczegóły tej zbrodni134. Dżumak Czopek. zegarek. s. P. Miśkiw Stanisław (potem członek policji ukraińskiej) w Kozowej. Potutory: We wrześniu został zabity przez bojówkarzy z OUN miejscowy sołtys NN.bomby zapalające na auta i dużo oficerów spaliło się żywcem w tych autach.124: 18 września 1939 roku w rejonie tej wsi bojówka dywersyjna OUN ostrzelała z broni maszynowej przechodzący drogą pododdział WP. Myśków Katarzyna. Niny i rano przed 6-tą godziną pojechał na tragiczne miejsce w Potutorach by zbadać co robią tam dalej Ukraińcy. Szpak Marian osadnik z Nowej Grobli lat 20 zamordowany między 29 VI a 7 VIII 1941 r. był ranny w głowę. Łycyk Włodzimierz (potem w policji ukraińskiej w Brzeżanach).. Otoczeni zostali przez Ukraińców. zdawało mu się że umierał. Gdy wszystko ucichło pełzał na kolanach i brzuchu w kierunku światełka. że jak umrze. Ludobójstwo….

s. Karaś Miron. 18 września w lasach podhajeckich została ostrzelana przez bolszewików i Ukraińców. ale gdy wychodziła zawrócił ją i podał jej rzeczy jej męża tj. 142 Nazwisko to występuje w: „Ukraińcach na Brzeżańszczyźnie”. Petrycki wspólnie z zięciem zwołali przedstawicieli OUN i zorganizowali „sąd doraźny”. „Na Rubieży” nr 44/2000. Siekierka Sz. Petrycki Bohdan proboszcz greckokatolicki 2. opór władzy i wybitnie wrogie nastawienie wobec Państwa Polskiego.Kozak Mikołaj „sędzia” 139 Komański H. Lenartowicz Jan. podczas wycofywania się oddziałów Wojska Polskiego w kierunku granicy rumuńskiej.129. Dziewczynka Irka Szynklarska. Zapotoczny Jan (syn Mikołaja zamordowany w maju 1942 r. „Na Rubieży” nr 44/ 2000. Łyczko Stefan. Ciesielski Grzegorz. W szczególnie nieludzkich męczarniach zginął Soczyński. kapral WP. Na rozkaz dowódcy batalionu Obrona Narodowa zawróciła w kierunku Brzeżan przez Sarańczuki . Dyduk Stefan. W lipcu 1941 roku. Petruniu. Jan Kłak 25 lat. powiedziała chorym. Ofiary zwabiano podstępem. Piotr Zapotoczny. kapral WP. kapr. który przekazał tę informację Bronisławowi Lenartowiczowi. który do 1939 r.Kotów. 140 Za lżenie narodu polskiego. kapral WP.) Między straconymi był nawet dawny sługa cerkiewny ks. Jan Zapotoczny. greckokat. Stanisław Gużda 18 lat. Patrol został otoczony przez bandy ukraińskie. Znaleziono ślady krwi.68. Siekierka Sz. Redka Iwan. a jej wujek zamordował polską nauczycielkę. Łoptuch Wasyl. chusteczkę do nosa i pugilares mówiąc: „to wasz człowiek tu łyszył”. leżała w szpitalu w sali nr 9 (świadek . bojówkarze z OUN zamordowali czterech Ukraińców pracowników „Selrady”. Redka Stach. kapral WP. jego buty i rower w chacie jednego z ukraińskich chłopów. a oczy powybijane. s. Budyłów: 17 września 1939 r.. Jan Perec 35 lat. Został uwolniony przez bolszewików i przebywał w powiecie podhajeckim w Sosnowie. 1939 wcielony został jako podoficer rezerwy do brzeżańskiego batalionu Obrony Narodowej (dowódcą był kapitan Wasilkowski). Ukrainka z Sarańczuk. Emil Zapotoczny. Dubczyk Teodor. który zaprowadził zmęczonych żołnierzy za wieś do wąwozu. 24 lata. Buhaj Grzegorz. Karaś Piotr. do wsi Taurów przyjechał 20 osobowy oddział żołnierzy polskich. Pod koniec września został zabity przez bojówkarzy OUN 19 letni muzyk orkiestry wojskowej. ręce mieli skrępowane drutem kolczastym. po wkroczeniu Niemców. Cz.. 138 Kazimierz Jaworski. Karpluk Ilko. Bronisław Budzan139. że nic nie wie. Mandzij Wasyl. s. Petrycki powiedział. którzy zginęli w nieludzkich męczarniach w lasku „Netreba”. Bobko Grzegorz. Ludobójstwo…. gdzie już czekali uzbrojeni bojówkarze OUN. Bliższych szczegółów udzielił brat Jaworskiego. który skazał 12 Polaków na karę śmierci. kapral WP. Bolesław Kozakiewicz. przez które miał przemaszerować batalion. Poucinano im głowy i ponabijano na żerdzie płotu na którym napisano po ukraińsku „hołowa selrady trzeba ją uciąć”. 25. Karaś Leon. spisała protokół. siedział więzieniu w Drohobyczu140. przyjechał do Taurowa ks. Po odkopaniu kilku grobów okazało się. Przed Sarańczukami podporucznik rezerwy I plutonu nieznanego nazwiska wyznaczył kapr. zaś Kazimierz Jaworski został zamordowany. 141 Komański H. W zeznaniach dotyczących wydarzeń z Sarańczuk ujawniono też inne wstrząsające fakty. Czajkę. Korczyński Mikołaj. Ciesielski Wasyl. Zwłoki zakopano w miejscu mordu. która w maju 1941 r. Samaryj. 143 Według zeznań. 25 lat.Sarańczuki: Według zeznań świadków 17 września 1939 roku polska Obrona Narodowa z Leśnik wymaszerowała przez Brzeżany na Monasterzyska i dalej miała przedostać się do Rumunii. Kowalczuk Wasyl.. Antoni Żerebecki. tabor z końmi i sprzętem zagrabiono. którzy w 1939 i 1941 występowali przeciwko Polakom w Sarańczukach lub Potutorach: Kozłowski Roman. z 12 wozami taborowymi. Karaś Wasyl. Marian Nawaryński. a sztylety (szkielety?) zakopał koło studni. Ukraińcy z Sarańczuk. Taurów gm. Zostawił żonę i czworo dzieci. Karaś Andrzej. Biłyk Wasyl. Policja bolszewicka robiła dochodzenia na podstawie tego zeznania. s. Jedynie dwóch Polaków nie usłuchało wezwania. Pabas Wasyl. Petrycki. Naocznym świadkiem był mieszkaniec Taurowa.. Inni pomordowani pracowali w Strzelcu i wojsku polskim. Jaworskiego138.Janowa). 25 lat. który z nim razem był w Obronie Narodowej. Oto nazwiska ofiar141: Michał Gużda. wachmistrz WP. 6 lipca wykonano „wyrok” na dziesięciu skazanych.129. 25. 45 lat. że jej ojciec „zarizał” sześciu Polaków. W Taurowie pracował jego zięć (proboszcz parafii greckokat. Szybalin siedziba gminy W kwietniu 1941 r. Korczyński Miron.).Ks. Petryckiego143. „Sąd” składał się z następujących Ukraińców: 1.. że zamordowani byli zmasakrowani. Ludobójstwo…... Ks. po wykonaniu wyroku jego żona przybiegła na plebanię i błagała Petryckiego o wiadomość o swoim mężu. Błądzącym żołnierzom zaofiarował pomoc miejscowy Ukrainiec o nazwisku Semko Mowczka „Szalej”. Czerwiński. W domach zjawiał się przedstawiciel gminy i wzywał do natychmiastowego stawienia się w urzędzie gminnym.. na probostwie. strzelca Stanisława Tymkę na patrol do Sarańczuk. zbiegli i w ten sposób uratowali życie. Rozbroili kompletnie zaskoczonych żołnierzy i wymordowali. Przewozili oni sprzęt wojskowy. 48 49 . utalentowany polityk wiejski i działacz społeczny. Franciszek Soczyński. 30 lat. Dwie osoby z patrolu wycofały się. s. żołądki powypruwane. Semeć Mikołaj. Kowaliński Marian kapral WP142. kapral rezerwy WP i kierownik strzelnicy 51 PP w r. 26 lat. Tam zamykano ofiary do piwnicy i w nocy zamęczano. Kurka Iwan.

Jedni mordowali druga partia rabowała mienie. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. „kulawy”). Zbiórki urządzano tam nocami i odbierano przysięgi od nowo zwerbowanych. Matusiewicz Michał zięć ks. Mroczko Kyryło (komendant policji). Pod koniec lipca zostali zamordowani za współpracę z władzami sowieckimi Ukraińcy: Michał Humenny 23 lata. sprofanowano też miejscową polską kaplicę i zbezczeszczono groby. Siekierka Sz. Potutory (dwór Grabowskich)146 Na początku września 1939 r.Horobij Antoni (lat 65) „sekretarz” 5. Antypolska akcja nacjonalistów. Nocą mordowano polskie rodziny i rabowano ich mienie. miejscowy nauczyciel145. przyszli „tylko z kijem w ręce” do Brzeżan.. syn Hilka „prokurator” 4. s.. odarto z ubrań i obuwia. Petryckiego144. Ludobójstwo…. gdy dobrowolnie odda tą broń i rzeczywiście broń im oddał. 144 Mord ten i jego okoliczności mogli potwierdzić liczni świadkowie. 50 51 . W czasie gdy mordowano polskie rodziny w Trościańcu. Wyciągnięto zwłoki z trumien. Jana Smolińskiego. że była Polką. Pochowano ją na cmentarzu w Brzeżanach.130. NN. Ponieważ nie zgodził się dobrowolnie na wywózkę na Syberię. Na wiadomość o wkroczeniu Sowietów na terytorium Polski. Michasków Tadeusz (matka Ukrainka ojciec Polak). Choma Roman lat 20. wyniesiono obrazy. Potutory W nocy z 18 na 19 września 1939 roku zostało zamordowanych 17 mieszkańców wsi a ich domy ograbiono: 16 NN. doszło do bójek o podział łupów. chorągwie. Wawriw Nikodem.. 147 Pow.. Roliński A. Chrynowski Piotr. Choma Mikołaj. dozorca leśny z rodziną. jednak wskutek szoku została połowicznie sparaliżowana. mógłby siebie obronić.. Jan Smoliński z okoliczną ludnością żył bez żadnych zatargów i wraz z całą swą rodziną ofiarą band ukraińskich gdyż inaczej byłby wyjechał do Brzeżan. Smolińscy myśląc. Libiński Włodzimierz. Głównym mordercą rodziny Smolińskiego był Michał Kozak z Urmania Wielkiego.. Dwóch napastników mordowało ją i synka w mieszkaniu. Gdy śp. bo strzelano do niej i synka kilkakrotnie z karabinu.. Mordowała młodzież.. s. Ubiory trupów i zrabowane z kaplicy szaty liturgiczne z wizerunkami Chystusa i „chustką Weroniki” itp.”. Chomiszyn Leon. Blicharski Cz.. Ale chcąc ratować żonę i syna i myśląc że tym ułagodzi napastników. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie miejscową nauczycielkę Zdebową z domu Małaczyńską. że na tym skończyła się ich zemsta. s. Kosak Mikołaj lat 28. Świadkami dokonanego morderstwa były sąsiadki bliższe i grabarz z Urmania Wielkiego. Niszczono świętości. Sam mord w Szumlanach rozpoczął się od sprofanowania kościoła rzymskokatolickiego.... w której pracował i mieszkał Władysław Nadachowski. aby odrzucić ją jako przeszkodę w wymyślnym mordowaniu jej męża.. 30 lat. Lisiewicz Emil. Oślepieni nienawiścią do Polaków pochwycili śp. Młodzież męska i żeńska z pocięła cześć przedmiotów na chustki czy spódnice. Rozbito drzwi. grupa miejscowych nacjonalistów ukraińskich napadła na dom powybijała szyby i dotkliwie pobiła świętujących149 148 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. Po wejściu Rosjan utworzono „komitet rewolucyjny”. Urmań gm. znęcając się nad nią od zmroku do świtu tylko za to. 7-8: Relacja Jana Serafina z 17 XII 1941 r.3. Zrabowali cały majątek ruchomy. a szkielety porozrzucano i tak zostawiono. Profanacja trwała trzy dni. oddano krawcom i szewcom do przeróbki i chodziła w nich ukraińska młodzież. Smolińskiego. w tym komunikanty i kielichy.68. Napastnicy nie znalazłszy Smolińskiego w leśniczówce podpalili leśniczówkę i zabudowania gospodarskie i zaczaili się w ukryciu. Natalia i Leon byli bez życia druga połowa bandy kończyła na podwórzu znęcanie się nad Janem Smolińskim.Choma Mikołaj. Chrynowski Iwan (ps. sporządzono protokół dotyczący zamordowania Polaka Jana Smolińskiego . bydło. to jest pasiekę.. właściciel majątku Grabowski.. 145 Komański H. 146 Kulińska L.. który miał sądzić „kapitalistów”. żeby uratować choć część swego dobytku względnie żeby wypuścić ze stajni bydło. Chomiszyn Iwan lat 25. jego żonę Natalię i synka Leona i zaczęli się nad nimi pastwić.) przeciągały mękę Natalii i Leona.. 149 Komański H.. Lubiński Emil. Jana Smolińskiego kłuli nożami. Siekierka Sz. Dola Leon i Mikołaj. Bidny Mikołaj i Wasyl. który mając broń. (. Nadachowscy ograbieni. Jego nie zabili od razu.leśniczego z rodziną (wrzesień 1939?)148. Podhajce. Ukraińcy spalili cały jego majątek – żona z pięciomiesięcznym dzieckiem uciekła. Petruniu. mężczyzn – gospodarzy i NN. Ludobójstwo…. Trościaniec gm. Polak.. Przed sądem stanął. ukryty wcześniej przed służbę folwarczną. Na to czekali Ukraińcy chwycili z miejsca śp. Pociętą nożem zawleczono z synkiem do mieszkania. Nadachowski był w tym czasie w Brzeżanach i dzięki temu uszedł cało. a gdy żona Natalia płakała i chciała wyrwać go z ich rąk pocięli jej (... Szumlany koło Trościańca gm.. bo czuł się niewinny.. wrócili. a kierował nią ukraiński ksiądz (wikary) zamieszkały w Trościańcu.. a w Trościańcu wszystkie rodziny polskie.131. Woroniw Iwan. a ponieważ była Ukrainką ocalała. Buszcze: Z zachowanych zeznań naocznych świadków. Mroczko Dmytro. 27. s. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie147 28 polskich rodzin. Syn jej męczył się 13 godzin. Pośredni udział w mordzie brał też ks. Przez dwa dni trzymali go pod strażą ciesząc się jego męką. brak daty relacji: „Jan Smoliński i żona Natalia z Łukaszewskich Smolińska wraz z 8 letnim synem Leonem mieszkali na leśniczówce... Lisiewicz Piotr. Po tym uformował się pochód mołojców ubranych w szaty liturgiczne i ruszył konno na wieś wśród szyderstw i dzikiej wesołości. szaty liturgiczne i wyposażenie. Akcja mordu zorganizowana była „na sposób wojskowy”. Zapanował straszliwy terror.. Strzał w lewy policzek wyrwał mu język i lewe oko.) tak... Równocześnie z tym mordem podpalono dozorcówkę leśną. „Wyrok” wykonywali następujący Ukraińcy: Humeny (Homenny?) Piotr. meble. Wawryw Iwan. Natalia po godzinnej męczarni umarła. komisarz zastrzelił go z pistoletu osobiście.Humenny (Homenny?) Piotr. 24 grudnia 1939 roku podczas kolacji wigilijnej.

Brzeżany) liczna banda ukraińska pod przewodem OUN dokonała napadu na transport Wojska Polskiego. Widziano jak prowadzili ich przez wieś do Błotniańskiego Lasku153. konia. Żołnówka: W r. a żołnierze po naprawieniu torów ruszyli w dalszą drogę do Brzeżan.68..Urytwa gm. lub udający się w stronę granicy rumuńskiej. bo poszkodowani zostali wywiezieni na Sybir. według świadków. Straty i ich wartość w cenach przedwojennych: Baran Paweł – koń z uprzężą wartości 500 zł. Petruniu. składający się z gospodarzy i gospodyń wsi. Jan Sokolski. 153 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”. 151 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie” 152 W różnych relacjach występują takie wersje. syn Łukasza. Buszcze: Napad na posterunek policji w Wierzbowie: 18 IX 1939 uzbrojony tłum napadł na posterunek policji w Wierzbowie. Chorowa Pawła. Ludobójstwo…. miejscowi bojówkarze z OUN spalili zagrodę i zamordowali polską rodzinę o nazwisku Chamar (mąż. ale nie zostały zinwentaryzowane. Uwsie gm..134-135. Duch Józef .. Maszynista zauważył dywersję i doszło do walki. zginęło tam ok. oraz cywilnych uciekinierów z centralnej Polski155. s. 16 września 1939 r.. Ludobójstwo…. Według świadków. byli podstępnie mordowani. przy trasie kolejowej koło Żukowa (na odcinku Hinowice . poprosił stojącego przy płocie żołnierza WP o ogień. 1941 po wkroczeniu wojsk niemieckich we wsi Żołnówka został utworzony „sąd doraźny” hajdamacki. s. wymordowali w/w Polaków następujący Ukraińcy: Zwierzowaki Danyło syn Wasyla. Wyrok wykonali tzn. Wszyscy mieli być rozstrzelani... Buszcze: W nocy z 15 na 16 września 1939 r. 154 Komański H. Wierzbów gm.. Żuków gm. Siekierka Sz. Do wyprowadzenia z domów powyższych ofiar był wyznaczony Hrynko Korbyło syń Hryńka z Potutor. maszynę do szycia Stefan Fajfurka. Ukrainiec. Grubiak (Grubek?). Sekretarzem gminnym i konfidentem NKWD był Ukrainiec z tej wsi Jewko Wołoszczuk(?). Siekierka Sz. rozbroił jego załogę i uwięził w piwnicy. Korbyło Jurko syn Tarki.pług zabrał mu Władysław Szwec. jako przewodniczący. przechodzący pojedynczo lub grupkami polscy żołnierze powracający bez broni z wojny. Korolus Michał syn Andrucha i inni. „Sąd” ten rozpatrywał wykroczenia Polaków przeciw Ukraińcom i skazywał na męczeńską śmierć. 52 53 . W okresie tym 16-20 września w rejonie Żukowa. Sobojkiewicz. 28. młynek do zboża Grzegorz Bożyk. 131. wóz wartości 350 zł zrabowany przez Mikołaja Kotyka Trybus Franciszek – zrabowano mu: kierat. NN. 17 września 1939 r. Zabrany przez Jana i Piotra Bosaków.s. ojciec i syn Władysław150. W czasie okupacji bolszewickiej za jego przyczyną wywieźli bolszewicy 18 rodzin polskich kolonistów z Trybuchowej na Syberię151. 68. Większość ofiar zakopywano w pobliskim wyrobisku po żukowskich kamieniołomach. żona i jedno lub dwoje dzieci)154. W nocy zamordowano następujących Polaków: Piotra Leszczora syna Jacentego. Anna Panki. Blicharski Cz. dwaj miejscowi Ukraińcy: Sławomir Sawczuk (lub Sawiak)152 i Władysław Żeńczuk zamordowali 6 polskich żołnierzy powracających bez broni do domu. Narajów: 18 września 1939 r. relacja Józefa Tomaszewskiego.. 155 Komański H. a dowiedziawszy się o więźniach uwolnili ich... 1000 żołnierzy. Filus – 3-osobowa rodzina (ocalał tylko syn Bronisław). Choriw Wasyl syn Iwana. Była to lokomotywa z wagonem pulmanowskim wypełnionym żołnierzami. s. Zapust Lwowski gm. miejscowy kowal. Banda została zmuszona do odwrotu. Iwanuch Julia. Dywersanci rozkręcili tory.. Kromego Jana syna Demki. W skład weszli: Syrowiec Anna. „Na Rubieży” nr 2 (16) 1996 s. W Urytwie zanotowano więcej wypadków rabunkowych. i kilku nieznanych osobników. Kozowa: 19 września 1939 roku zostali według relacji zamordowani przez bojówkarzy z OUN: NN. Michała Walkiewicza syna Pawła. wstąpili do Wierzbowa. Mikołaj i Tymko Kamińscy. który aby mu usłużyć odstawił karabin. Rabowali: Michał Pierożyk. którzy uchodząc polami. Petruniu. 642-643.. Blicharski Cz. młocarnię. s. Ocalił ich oddział kilkudziesięciu żołnierzy polskich. kierat z młocarnią wartości 1000 zł zrabowany przez Grzegorza Bory. Czwartacki Jan syn Michała. Andruch Korolna. Ludobójstwo…... 18 września 1939 r. w godzinach popołudniowych bojówkarze z OUN zamordowali ośmiu śpiących w chłopskiej stodole polskich żołnierzy. rower. ten zabrał mu go i pas z amunicją i zamordował w pobliskim lesie. Kozowa: W Urytwie ograbiono wybranych Polaków. 150 Komański H. Siekierka Sz.

„Grupa dryszczowska” mordowała w środku wsi. (oprac). Równolegle do tych wypadków działa druga banda. przed chatą jest postawiony krzyż. w którym przebywała jego żona z dwojgiem nieletnich dzieci i siostrami. ratując w ten sposób życie.09. NKWD stwierdziło zakopanie broni. 3) Urmań. Ossol. Roliński A. P. opracowane przez PolKO w Brzeżanach 30 X 1943. gdzie czekający hajdamacy mordowali ich. 16722/2. Syn skrył się w sianie i w ten sposób ocalał. nie chciał przyjąć zwłok na cmentarz. Trzaskowski Mikołaj lat 29.. Żołnierze dowiedziawszy się kto strzelał. Ojciec kaleka bez nogi. że właścicielka ukryła broń. zaś cała młodzież żukowska brała udział w wyprawie. gdy wróciły do domu drugiego dnia zastały tylko ruiny. nawet dziewczęta współpracowały: jak Stefania Łachaj. podhajeckim i buczackim. Jakkolwiek jest to Polak i był członkiem polskiej czytelni jednak po wypadkach w r. matka. Antypolska akcja nacjonalistów…. a na żądanie właścicielki wystawiła potwierdzenie. która wybitnie tam się „oznaczyła”156. 149.”.7. obok karabinów wszystkich powystrzela. 158 Kulińska L. Łeszczuk Hryńko. zakopali opodal domu stare karabiny.3. Napad na dom i gospodarstwo Jerzego Widajewicza. „Do bojówki terrorystycznej. s. Sprawę tę wyjaśnię po wojnie. Chmar Anna lat 48 żona Mikołaja. Polaków należeli: 1) Nikuliszyn Wasyl. gdyż nikt z Ukraińców nie chciał im dać koni ani zrobić trumny. pod lasem wraz ze swym ojcem Wasylem. Przewodnikami tych hord ukraińskich Leszczuk Hryńko obecny policjant w Podhajcach. złożoną z 3 osób.W grabieży i mordach na Polakach uczestniczyła „grupa dryszczowska”. Zamordowano również matkę staruszkę.N. piskiem. Mikoliszyn Paweł lat 18. Zeznanie podpisane pseudonimem „Wicher”. mordującej we wrześniu 1939 r. Ten sam Leszczuk Wasyl został w czasie okupacji bolszewickiej wójtem i cały majątek Widajewiczów rozdał między zasłużonych z OUN. Po ukończeniu całej roboty we wsi zniszczyli tor kolejowy na przestrzeni kilkudziesięciu metrów. Ponieważ bojówka odgrażała się zabiciem. odnajdziemy kolejne informacje dotyczące roku 1939158. s.. którą zabrała. w Żukowie. Wojsko rozsypało się z pociągu.. Wieczorem tegoż dnia Mołojcy z OUN w liczbie około 100 osób z krzykiem „ura”. B. Dnia 17 września 1939 roku miejscowi Ukraińcy zamordowali 32 Polaków. Gdy Ukraińcom nie udało się ich zabić. Ten sam los spotkał dom pana Tarnawskiego. 17–letnia siostra drugiego Chamara zostali zamordowani w bestialski sposób przez „grupę dryszczowską”. Broń w Żukowie zakopana była na cmentarzu i w lesie do 17 IX. piece. Ten sam los spotkał dom kolejnego . a nawet w komin włazili. 1939 mam pewne zastrzeżenie. 113-114. Uzbrojona bojówka zażądała wydania broni. którą obowiązana była wydać władzom bolszewickim. Chmar Mikołaj lat 55. Pewien chłop ukraiński Leszczuk. udzielał gościny znużonym żołnierzom. Dońka Biłyk. Zaczęli wtedy Ukraińcy ostrzeliwać go – sami ukryci na sąsiednim wzgórzu. Bandzie przewodził Wasyl Mikuliszyn z Żukowa. sygn. Ossol. a w domu pozostała staruszka matka i siostra. 4) Leśniki. wyciągali następnie przez rów do lasu i tam ich grzebali. Antypolska akcja nacjonalistów…. Leszczuk Hryńko lat 34. Dokument ten i zawarte w nim dane potwierdzają w dużej mierze podane wcześniej informacje. Chmar Eudokia lat 20 córka Mikołaja. lustra.5. Obie bezbronne kobiety zdołały uciec do ogrodu. przeważnie dzieci w wieku szkolnym i młodsze oraz Piotra Żaka. 5) Żuków. Duda Semko lat 28.Michała Leśnego. W drugim zeznaniu znajduje się wykaz pomordowanych w Żukowie Polaków: 1.Chamar Aleksander lat 60. Hawrysz Stefan lat 18. Mikoliszyn Piotr lat 18. podczas snu mordował i zakopywał w lesie. który został zmobilizowany. Chodziły one po wsi z karabinami i wskazały polskim rozbitkom mylne drogi do lasu. a następnie donieśli do NKWD w Brzeżanach. mieszka przy gościńcu złoczowskim. A więc okna. zwabiał żołnierzy do swojej stodoły. Tego samego wieczora bojówka ta zamordowała w Żukowie Pietruszowskiego. 16722/1. Dnia 18 IX pociąg pełny wojska jadący ze Lwowa wykoleił się. 2) Dryszczów. Stepowany Michał lat 18. s. którzy czmychnęli do wsi i lasu. Ossolińskich autorka odnalazła odręczną notatkę przekazaną PolKO w Brzeżanach 24 IV 1944 r. ani ksiądz obrządku greko-katolickiego. powiat Brzeżany. Zamordowano liczącą ponad 70 lat teściową kpt. Roliński A. Petrów Michał lat 19. Dydyk Mikołaj lat 23. Kiernicki Wasyl. kiedy trwała już na tym terenie. zapraszał na odpoczynek cofających się żołnierzy do swej stodoły. a dwuletnie dziecko Bazylego Chamara w zamiarze zabicia ciężko poraniła kolbą karabinu. który nie wychodził prawie nigdy z domu i nie brał żadnego udziału w życiu społecznym polskim. 54 55 . s. Ukraińcy. Dopiero okazanie pokwitowania uratowało od śmierci niewinnych ludzi. które rozbrajano. jako komendant. jednak zdążył ukryć się i zaraz po przyjściu Niemców został policjantem ukraińskim i do tej pory pracuje. 4. pobiera broń. „I. Widajewiczowa wyjechała 17 IX do Brzeżan.U. Trzecia grupa działała w drugim końcu wsi (od Szumlan). uciekliśmy do Brzeżan z ostatnią partią taborów wojska polskiego. byłego sołtysa. 31-32. spalili w Żukowie około 30 budynków. (oprac). a następnie aresztowało właścicielkę żądając by się przyznała. Potem przyszedł rabunek i kradzież. iż O. (oprac). Zabił w ten sposób 5 żołnierzy. Wykopano w tym czasie i rozdano między Ukraińców. książki. Syn. Pietruszewski Piotr lat 32. których w nocy. Powiat Brzeżany 1) Żuków. którzy dokonywali mordów na Polakach: Mikoliszyn Wasyl lat 20. przeto wszyscy mieszkańcy ratowali się ucieczką do pobliskich Brzeżan.6. gdyż w przeciwnym razie zawiezie ją wraz z dziećmi i tam na miejscu. dotyczącą sprawców mordów dokonywanych na ludności polskiej we wrześniu 1939 roku157: 156 „Ukraińcy na Brzeżańszczyźnie”: „Dnia 17. Chamar Anastazja lat 60. 3) Sawczuk Jarosław. Zestawienie niektórych zbrodni dokonanych wobec ludności polskiej w II połowie września 1939 roku w powiatach brzeżańskim. sygn. 2) Wydyk Mikołaj. Stefania Stefanów. 157 Kulińska L. Mekoliszyn Wasyl. Kolbeka oraz kilka innych osób spośród wycofujących się w kierunku na granicę węgierską oddziałów wojska polskiego. Zamordowano kilka osób spośród tamtejszych Polaków. wójt za bolszewików.. 2. (oprac). Syn jego Hryńko był przez bolszewików poszukiwany jako główny morderca. rodziców Bazylego Chamara oraz inną rodzinę Chamarów. mieszkający przy szosie do Brzeżan.. Hawrylak Michał lat 32. żona Aleksa. W czasie snu mordowali obaj tych żołnierzy. B.. 11-14. 4) Łeśków Wasyl 5) Mikuliszyn Paweł 6) Stepowany Michał. Zniszczono również zabudowania gospodarskie razem z domem mieszkalnym w majątku sędziego Widajewicza. dwoje staruszków. gwizdami rozpoczęli demolowanie naszego domu. W dziale rękopisów zbiorów Zakładu im. Sawczuk Jarosław lat 18. kolejna faza eksterminacji polskiej ludności przez ukraińskich nacjonalistów. drzwi zniszczone. Łeśków Wasyl lat 21. osobiście zamordował 8 żołnierzy polskich. tuż pod lasem. zostawiając wszystko we wsi. Za nami szukali na strychu. i portrety cięli nożem. Natomiast dom kolejarza Gradowskiego Jana zachowany został i owładnięty przez Ukraińców. W tym czasie mordowali rodziców Chamara Michała. ruszyło na Hajdamaków. Na wspólnej mogile na podwórzu. obejmującym też sąsiednie powiaty) powstałym w roku 1943. który skrył się pogrzebał ich pod domem.” W innym dokumencie (zbiorczym.

po 3 osoby. 7) Jakubowa (Jakóbowa) Kolonia polska. Wiadomo. 162 Kwestia Ukraińska i eksterminacja. rodzinę kierownika szkoły Engla (4 osoby) oraz około 20 innych rodzin polskich. Mykoła Senyszyn.250. a ludność w znacznej części wybita. 4) Sławentyn. między innymi dlatego.. które wyłapywały przechodzących przez wsie Polaków. w czasie którego został zabity podoficer Obrony Narodowej. w powiecie Złoczów. pochodzących jedynie z 18 miejscowości wynika. Podane zestawienia liczbowe dotyczące powiatów są niewątpliwie znacznie zaniżone. Siekierka Sz. 1) Wyczółki. Zamordowano kilkadziesiąt osób narodowości polskiej 2) Krościatyn. najaktywniejszymi nacjonalistami proweniencji OUN (czyli inspiratorami mordów) byli na tym terenie: dr. IV) We wielu innych wioskach we wszystkich trzech powiatach jak np. . 56 57 . (tygodniku wychodzącym za okupacji niemieckiej w Brzeżanach). Podobną akcję prowadzili Ukraińcy na terenie wszystkich niemal innych powiatów. 10) Koniuchy. powiat Brzeżany. w powiecie Podhajce około 150 osób. metropolita Szeptycki w otwartym liście do pułkownika Andrzeja Melnyka163. jak np. z uwagi na brak dokumentów i relacji. 163 List ten przedrukowano w „Brzeżańskich Wistiach” z 14 VIII 1941 r.jak ad 7) 11) Seńków Kuropatnicki – jak ad 7) 12) Mieczyszczów. a przynajmniej autonomicznej Ukrainy. Ludobójstwo…. powstała z parcelacji majątku polskiego. administracyjny. Mimo tego działalność OUN rozwijała się prężnie. gospodarczy. Obejmuje on tylko miejscowości. powiat Podhajce. w Łapszynie. Taras Wydojny i Wasyl Dułeba162 Kiedy. Bandzie przewodził ukraiński ksiądz z Trościańca.117. s. 9) Mazurskie Łany . że w roku 1943 z powodu wywózek (z reguły element świadomy społecznie i narodowo) i coraz bardziej masowych mordów nie było już wielu żywych świadków. III.jak ad 7). Zamordowano nauczycielkę Zdebową.s. Do zgody skłaniał ich. wyszły na jaw tarcia i niesnaski. Zamordowany rodziny właścicieli folwarków Gilewskiego i Gołębskiego. 3) Horożanka. zorganizowane były bojówki.6) Kuropatniki. że potencjalni świadkowie w dużej części zostali wymordowani w późniejszej akcji ludobójczej OUN-UPA roku 1943. Napadano na poszczególnych żołnierzy polskich. On sam zdołał zbiec. Hrihoryj Steciuk. OUN stała się instytucją centralną. Powiat Podhajce. wierząc w otrzymanie od swoich dotychczasowych sprzymierzeńców niepodległej. wśród których jest ok.prawdopodobnie chodzi jednak o wrzesień) relacja z: Komański H. w powiecie Rohatyn itd.. 159 Potwierdza to (choć pisze o nauczycielu Zdeb. Zbrojny napad Ukraińców na cofające się kolumny Obrony Narodowej. II. 5) Krasucko. jego żonę i kilkumiesięczne dziecko. Zamordowano kierownika szkoły Jana Groszka. nad którą się bestialsko znęcano159.. kolejarzy i innych osób cywilnych”. dziecko i 70-letnią matkę kierownika szkoły Gutkowskiego. mordowano ich w bestialski sposób. Napadano na poszczególnego żołnierzy polskich. z chwilą wkroczenia Niemców 1941 na teren Małopolski Wschodniej. Według wywiadu polskiego podziemia. a reszta bała się podawać jakichkolwiek informacji z lęku o własne życie. choć z miernym skutkiem.. 161 Ginęli najczęściej za pomoc udzielaną Polakom. w powiecie Turka. w powiecie Buczacz około 120 osób. Straty udokumentowane zachowanymi relacjami z 58 miejscowości mówią już o co najmniej 2142 osobach (żołnierzach i uciekinierach). między dwoma przywódcami OUN: Melnykiem i Banderą. szczególnie z województw centralnych lub zachodnich. wchodziły w jej skład różne działy (powiatowy.137. Siekierka Sz. 8) Józefówka. lub publiczną krytykę barbarzyńskich metod OUN. że są to dane dalece niepełne. Całą wieś spalono niemal doszczętnie i zamordowano kilka rodzin polskich.. 2) Szumlany. W ten sposób zginęło w powiecie Brzeżany około 200 osób. Ukraińcy dekonspirowali się. powiat Brzeżany. Wiśniowczyk. s. że zamordowano co najmniej 735 osób. Brak ten wynika miedzy innymi z tego. 1) Mużyłów. 6) Hołhocze. Ludobójstwo…. a przede wszystkim nie orientujących się żołnierzy. oraz około 50 innych rodzin polskich. 80 Ukraińców161. których zabijano. jakie miały miejsce i wcześniej.. zamordowanym 18 VIII 39 . a przede wszystkim 1944. Powiat Buczacz. XXXXX W książce Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich…160 zamieszczono „Wykaz zamordowanych żołnierzy wojska polskiego i uciekinierów z centralnej Polski w dniach 15-20 września 1939. z których autorzy uzyskali jakiekolwiek informacje na ten temat. na skutek czego poniosło śmierć bardzo wielu żołnierzy.. Roman Staruch. W celu szybkiego wyszko160 Komański H. Jarosław Staruch. została zupełnie zniszczona i spalona. Dnia 18 września zamordowano 40 osób narodowości polskiej. Zamordowano żonę. wojskowy i inne). Hryhory Pryszak. których mordowano w nieludzki sposób. – jak ad 7). Z tych niepełnych i szacunkowych danych.

konwojowanych przez uzbrojoną straż do Łapczyna w pow. w tym na ludności Brzeżańszczyzny. potem UPA przebierała się w mundury sowieckie czy węgierskie… wojska ukraińskiego. nic niezaplanowanego. Wiele. Organizacja dysponowała polskimi mundurami wojskowymi i policyjnymi oraz niemieckimi. organizowali im Niemcy. brzeżańskim). w systemie piątkowym. 166 W dokumencie podany jest przykład „ostrego strzelania” koło Helenkowa. Broń była przechowywana i konserwowana. kroił je Żyd Sztern. w roku 1941. której złamanie nawet w drobnych sprawach było bezwzględnie karane śmiercią. Dopiero w ciągu lipca i sierpnia 1943 r. Tak przygotowani członkowie UWO-OUN. Wszyscy pracujący w organizacji mieli pseudonimy. zarządzono w powiecie brzeżańskim zbiórkę płótna domowego na mundury dla 164 Zespoły OUN (sygn. Członkowie UWO-OUN przechodzili tam tajne szkolenia wojskowe (np. np. a potem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) – dokonali w latach 1943-1945 wyjątkowo brutalnego ludobójstwa (genocid atrox) ludności polskiej na kresach południowo-wschodnich. zdobywając broń na cofającym się wojsku polskim i policji. Od okupantów bez trudu dostawali pozwolenia na tworzenie szkół średnich z ukraińskim językiem wykładowym. prowadzono różne jawne i tajne kursy i „doszkalania”. których wyroki musiały być bezapelacyjnie wykonane.lenia niezbędnych fachowców. Ale to już inny temat. Były to szkolenia porównywalne z rosyjskimi szkoleniami „specnazu”. nożem i arkanem. UWO urządzało koncentracje oddziałów w lasach. Nowy członek wstępujący do organizacji składał przysięgę. kurs oficerski w Pomorzanach koło Dunajowa. gdzie uczono zabijać na tysięczne sposoby. zdartymi z pomordowanych żołnierzy. na polu. W skład UWO wchodziły sądy wojskowe. Zarówno do UWO jak i do OUN należeli mężczyźni i kobiety. 1941 Ukraińcy z Kozówki). 58 59 . Członków UWO charakteryzowało zdecydowanie i zdolność do dokonywania czynów zbrodniczych. Olechowiec dał 150 m. w lesie. Do takiego rozwiązania dojrzewali i dążyli ukraińscy nacjonaliści od co najmniej kilkudziesięciu lat. czasem bardzo specyficznych kursów wojskowych. W czasie wojny UWO wzbogaciło swój arsenał. Opisywane wcześniej fakty były tylko preludium do tych strasznych wydarzeń. brzeżański z początkiem sierpnia 1943 zabrano w nocy broń z cerkwi i wywieziono do Krzywego. ale znamienne szkolne „tabla” z fotografiami uczestników i szkolących ich niemieckich i ukraińskich oficerów164. Na trzech maszynach szyto w Olechowcu mundury. Do oszukania obrońców członkowie OUN. przy milczącym przyzwoleniu kolejnych polskich posierpniowych „elit”. Do takich należały niewątpliwie: kurs dla ukraińskiej „Służby Bespeky” w Przemyślu. Przed wojną broń dostarczali Niemcy konspiracyjnymi drogami podziemnymi lub kradli ją żołnierze Ukraińcy (jak np. na którym byli w r. Ukraina miała być „czysta jak szklanka wody”. Działali tak jak przed wojną. w tym siekierą. Tak nakazywała im działać ich zbrodnicza szowinistyczna ideologia. Wszystkie wsie złożyły płótno (np. w tym celu przechowywany w Olechowcu przez Ukraińców. Oficjalna policja ukraińska do połowy roku 1943 nosiła roku mundury polskie. od ustępujących bolszewików. płótna). 167 Do zasadzek na polskie wsie stosowano później tez inne „maskarady”. 165 Polskie Państwo Podziemne dysponowało zeznaniami na ten temat. zaś z Malinisk Narajowskich przewieziono broń na dwóch furach. W IPN zachowały się nieliczne. ale też ich logicznym następstwem. Szwartacki zamieszkały w Leśnikach) z koszar lub będąc na ćwiczeniach165. Nie było w ich działaniu nic spontanicznego. Broń ta była po wsiach zakopywana na cmentarzu. a następnie. kursy w Krynicy i Zakopanem. Najważniejszy i najaktywniejszy w OUN był dział wojskowy. co ułatwiało prowokacje i podstępy167. OUN 146-149). Zbrodni dopuszczały się nawet dzieci. Ludzi. którzy dokonali tych zbrodni uważa się dzisiaj na Ukrainie za bohaterów i zbawców ojczyzny. lub przechowywana w cerkwiach (w Litiatynie pow. Mundury z Olechowca dostarczono partyzantom Ukraińskim w lasach. w sierpniu 1943 koło Koniuch166.

żydowskiej. natomiast strony z dodatkiem na początku St odnoszą się do książki Siekierki i in. tarnopolskiego i stanisławowskiego opublikowane przez Komańskiego i Siekierkę11 i Siekierkę i in. Ukraina stała się terenem częstych walk z Tatarami częściowo podległymi władzy tureckiej. czy polsko-ruskie. Strony podawane w nawiasach bez innej specyfikacji odnoszą się do pracy Komańskiego i Siekierki11 dotyczącej województwa tarnopolskiego. Za czasów Kazimierza Odnowiciela dwory książęce Polski i Ruski (w Kijowie) żyły w przyjaźni i wspierały się wzajemnie. po inwazji sowieckiej i przyłączeniu go do ZSRR a następnie do Niepodległej Ukrainy nosi nazwę „Zachodnia Ukraina”. aż po rzekę Zbrucz zagarnęła Austria. wokół którego zaczęło powstawać miasto. dawnej stolicy tego regionu i nazwę tą będziemy dość często stosować. Na opracowanie ludobójstwa w województwie lubelskim jeszcze czekamy. W czasie rozbiorów Polski w końcu XVIII w. ormiańskiej i innych narodowości istnieje już bogata literatura. Na ziemiach ruskich.1. Pierwsza wiadomość na ich temat pojawia się u kronikarza ruskiego Nestora z XII wieku i przekazuje. że w r. Dzięki unii Polski z Litwą w r. dotyczącej województwa lwowskiego dajemy skrót (Lw). Ludność Małopolski Wschodniej pod zaborem austriackim zachowała obrządek greckokatolicki i trwa w nim do dzisiaj. bardzo gruntowne opracowanie Siemaszki i Siemaszki 42 dotyczące Wołynia i trzy podobne tomy dotyczące ludobójstwa w województwach Małopolski Wschodniej: lwowskiego. Inną część – Ukrainę Zadnieprzańską wraz z Kijowem zajęła Rosja. mimo prześladowań komunistycznych w niedawnym czasie. że ludność Wołynia w r. Niedługo potem Bolesław Chrobry odebrał Rusinom te tereny. czyli Polakom Przemyśl i Grody Czerwieńskie czyli teren między Wieprzem a Bugiem i nieco na wschód od Przemyśla i Sanoka aż do górnego Dniestru. Ważne były też sprawy religii. która była częścią ówczesnej Litwy znalazła się w granicach tego ogromnego państwa. Nazewnictwo W Cesarstwie Austro-Węgierskim teren między Sanem a Zbruczem nazywano Galicją Wschodnią. czerpaliśmy przykłady przeważnie z województwa tarnopolskiego. jak się dawniej mówiło. rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego Wstęp 1. Jako że we wszystkich wymienionych czterech województwach działy się podobne zdarzenia. Pewnie już w tamtych czasach rodziło się wielkie podobieństwo języków polskiego i ruskiego-ukraińskiego. Poliszczuk23. Rys historyczny Stosunki polsko-ukraińskie. W czasie rozbicia dzielnicowego książęta polscy i ruscy często żenili się miedzy sobą i byli powiązani licznymi więzami rodzinnymi. zaś tereny na wschód od Zbrucza oraz Wołyń zabrała Rosja. choć wstępne dane można znaleźć w książkach Jastrzębskiego9 i Koniecznego13. W odrodzonej Polsce w okresie międzywojennym nazywano go Małopolską Wschodnią a od 17 września 1939 r. 1. Szczególnie zwracają uwagę cztery podstawowe dzieła: dwutomowe. W latach 1340-1349 Kazimierz Wielki korzystając z prawa rodzinnego dziedziczenia przejął Ruś Halicką i odnowił zamek we Lwowie. 1918 była już prawosławna. Car rosyjski na ziemiach zaboru rosyjskiego tępił ten obrządek i zmuszał swoich poddanych do powrotu do prawosławia. polską i żydowską wokół miasta Lwowa. Dla książki Siekierki i in39. część terenów zamieszkałych przez ludność mieszaną ruską.39. 1385 cała Ukraina. dr hab.Prof.40 dotyczącej ludobójstwa w województwie stanisławowskim a dla odniesień do książki Siemaszko i Siemaszko42 stosujemy skrót (Woł). w którym liturgia była bardzo podobna do prawosławnej i także księża mogli się żenić ale Kościół Greckokatolicki podlegał papieżowi. in. wielkie powstanie chłopskie pod przywództwem Chmielnickiego.3. 29 proponuje nazwę czysto geograficzną Halicja od miasta Halicza. celem tego artykułu jest m. Były na tym terenie trzy województwa Drugiej Rzeczypo- 60 61 . przybliżenie ich treści szerszemu gronu czytelników. które wchodziły w skład Unii Polsko-Litewskiej powstał i rozpowszechnił się po Unii Brzeskiej (1595) obrządek greckokatolicki. czasem tylko sięgając do innych województw.Uwagi ogólne. Z powodu wyzysku jaki spolonizowani możnowładcy stosowali wobec ruskich chłopów oraz na skutek odejścia przez króla Zygmunta III Wazy od polityki pełnej tolerancji religijnej wobec prawosławia rozpętało się w połowie XVII w. Gdy Tatarzy zagarnęli Ruś niepodległość zachowały tylko księstwa przyległe do granic Polski. z którego skorzystali Turcy i zagarnęli znaczną część Ukrainy na kilkadziesiąt lat aż do zwycięstw Sobieskiego. Na temat stosunków polsko-ukraińskich głównie w czasie II wojny światowej i po niej i na temat dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich ludobójstwa ludności polskiej. Ponieważ prace te są bardzo obszerne i rzadko dostępne w bibliotekach. 981 książę ruski Włodzimierz Wielki zabrał Lachom.2. Cytaty i odniesienia do książek innych autorów podajemy z pełnymi nazwiskami lub odpowiednimi numerami. 1. Jankiewicz Stosunki polsko-ukraińskie od około 1914 do 1947 r. Leszek S. tak. układały się bardzo różnie na przestrzeni wieków.40.

Poza Polakami i Żydami oraz nieznacznym procentem innych narodowości resztę ludności stanowili Ukraińcy-Rusini.4% (rzym.. przegraną Zachodnich Ukraińców. 1.3% (rzymsko-katolików 36.1926. Żydzi 10% ludności). które do niego należały nie uznawał narodowości ruskiej-ukraińskiej a mieszkańców Ukrainy nazywał Małorusami (Małorusinami) w odróżnieniu od rdzennych Rosjan „Wielkorusów” a język ukraiński uznawał za lokalną odmianę rosyjskiego. Świetnie rozwijała się ukraińska spółdzielczość. Całej walce o istnienie obce jest moralne pojęcie sprawiedliwości. Jaki procent ludności stanowili Polacy w Halicji? Według spisu ludności w 1931 r. lecz w zdobywaniu. Carat na ziemiach Wielkiej Ukrainy. Książka Doncowa była wydana w r. w której Hitler wyłożył swoje bardzo podobne tezy.4. W myśl idei Doncowa wszyscy sąsiedzi Ukraińców uznawani są za wrogów. inne nie liczą się a nawet mogą być tępione na ziemiach uznanych przez Ukraińców jako swoje etnograficzne terytoria.  Skąd się wziął ruch nacjonalistyczny wśród Rusinów w Galicji Wschodniej? Do 1848 r. a więc. W czasie rozpadu monarchii austro-węgierskiej w listopadzie 1918 r.2 %39.. małe i słabe ze względu na swoje szczupłe terytorium..Te moralne idee są dobre. że ziemie te powinny należeć do Polski. które idą na korzyść w konkurencyjnej walce o istnienie. Piłsudski sprzymierzył się z Ukraińcami Wschodnimi. inteligencja ruska (głównie księża) mówiła przeważnie po polsku. o charakterze terrorystycznym15. Doncowa jako podstawa ukraińskich ruchów skrajnie nacjonalistycznych. która zabraniała szkodzić innym.5. o której tutaj mówię odrzucała tę moralność. 1. zamieszkałe przeważnie przez Ukraińców (Polacy stanowili tam 16. Nie będzie błędem jeśli poglądy Doncowa zakwalifikuje się jako zbliżone do faszyzmu30. Galicyjscy Ukraińcy chcieli mieć na tym terytorium wolne państwo. Ludność żydowska we wszystkich tych trzech województwach stanowiła około 10% lub mniej ogółu ludności35. Wojna ta zakończyła się w połowie 1919 r. Po tym okresie podobnie jak w wielu innych krajach zaczęło się budzić poczucie odrębności narodowej. 16.. a Polacy uważali.1%. Przed pierwszą wojną światową (1914-1918 r. elitaryzm .7% (ale powiaty zachodnie tego województwa były czysto polskie i dzisiaj stanowią część naszego województwa podkarpackiego).. było wiele organizacji. Prawdopodobnie obawiano się. We Lwowie ludność polska stanowiła dnia 01. W książce Nacjonalizm Doncowa spotykamy takie zdania: Moralność. W Sejmie była spora grupa ukraińskich posłów i senatorów. Ruch ten nie opierał się na zasadach chrześcijańskich (w przeciwieństwie do tego ruchy narodowe w Polsce opierały się właśnie na zasadach wiary chrześcijańskiej –patrz Grott4). Od północy przylegało do nich województwo wołyńskie. W czasie wojny z bolszewikami w końcu 1919 i w 1920 r. gwałt. Opisuje je Partacz21. 1. Tylko filistrowie mogą odrzucać i moralnie potępiać wojnę. 62 63 . reszta narodu często nazywana jest „nieokiełznanym bydłem”. Jego poglądy wyłożone w książce Nacjonalizm są bardzo skrajne i można je streścić w haśle Ukraina ponad wszystko (patrz Poliszczuk24..). tarnopolskie i stanisławowskie. 53. Ukraińcy zamieszkiwali także jako poważna przymieszka wśród ludności polskiej w kilku południowo-wschodnich powiatach Lubelszczyzny i w kilku południowych powiatach dawnego województwa poleskiego (tutaj zmieszani byli z Białorusinami i Polakami). Jego cechami były: totalitaryzm – cała władza zwierzchnia w ręku wodza i niewielkiej grupy go otaczającej (demokracja jest wyśmiewana). gdzie Ukraińców było stosunkowo nie wielu. Dla skrajnych nacjonalistów ukraińskich takim oparciem teoretycznym były pisma Dmytra Doncowa mieszkającego w okresie międzywojennym we Lwowie. W okresie międzywojennym Ukraińcy mieli w Polsce dużo swobody.rządzi elita. w lwowskim 57. w byłym województwie tarnopolskim 49. Rusini zaczęli się nazywać Ukraińcami.27 i Himka6. a więc prawie równolegle z Mein Kampf. jest to do skrajności doprowadzony egoizm narodowy. W trakcie tej wojny miała miejsce sławna Obrona Lwowa. rasizm – tylko naród ukraiński jest godzien szacunku. W polityce obok ukraińskich ugrupowań ugodowych jak UNDO działała też skrajnie nacjonalistyczna tajna Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów.  Pisma D.-kat. I dalej w jego książce: Nie w zdobyciu polega szczęście. którzy musieli wycofać się za rzekę Zbrucz.8%.. zwłaszcza Lwów.7%). prawdopodobnie natychmiast zająłby je Związek Radziecki. a tam gdzie ludność była bardzo wymieszana i mniej liczna było dużo szkół gdzie wykładano w obu językach i polskie dzieci uczyły się także pewnych przedmiotów po ukraińsku. zabójstwo.) antagonizmy rusko-polskie w dużych miastach Galicji (Małopolski) Wschodniej były dość silne i na terenie parlamentu lokalnego galicyjskiego i ogólnego austro-węgierskiego odbywały się liczne spory. Żydzi 31. np. że gdyby uczyniono z niej niezależne państewko. spory się zaogniły i przerodziły się w wojnę polsko-zachodnioukraińską o Lwów i Galicję (Małopolskę) Wschodnią.9% i Niemcy 1. Zdobyć jeszcze więcej. która nienawidziła drapieżne instynkty. która życie ceniła ponad wszystko.6%).spolitej Polskiej: lwowskie. Każdy poważny ruch polityczny stara się o podbudowę filozoficzną.5. Świetnie rozwijała się prasa ukraińska..5%. Ukraińcy 13.01. W czasie rokowań pokojowych po I wojnie światowej przyznano Galicję (Małopolskę) Wschodnią Polsce.1939 r. w stanisławowskim 22. obok szkół polskich były ukraińskie. mleczarska.

potem działacz kółka rolniczego i działacz Związku Strzeleckiego.. Doncow mówi: Kto wprowadza w świat i urzeczywistnia jakąś ideę?.09. O sprawie nie mów z tym z kim można. w okolicach Brzeżan zataczała coraz szersze kręgi i sposobiono się do wywołania powstania przeciwko Polsce. że mimo wszelkich politycznych burz rozpętywanych w dużych miastach między Polakami i Rusinami (Ukraińcami) przed pierwszą wojną światową. Wypowiedzi tego rodzaju jest w omawianej książce11 wiele. Brzeżany został zamordowany w 1938 r. W warunkach polityki ugodowej tracili rację swojego istnienia. 714)11.  Nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa. 614. Świadczy to.. W Koniuchach pow.. 976. albo aż do inwazji sowieckiej (1939 r. o potęgę (w oryginale potężność). np.. 921. 1937 zginął sołtys. Co do kwestii jak działać. rozpoczęły się ataki terrorystyczne (z ofiarami śmiertelnymi) na banki. Polacy i Żydzi żyli ze sobą w zgodzie. mimo zajadłej antypolskiej propagandy ze strony OUN w okresie międzywojennym. przeważnie mówi się że od chwili wkroczenia na te ziemie Armii Radzieckiej albo dopiero po wkroczeniu Niemców w czerwcu/lipcu 1941 r. Zasady te OUN zaraz zaczęła wcielać w życie. Zdobędziesz Państwo Ukraińskie. Musiał je znać na pamięć każdy nacjonalista ukraiński. kiedy te dobre stosunki się skończyły. na str. Ja – Duch odwiecznego żywiołu.  Bądź dumny z tego. I inna wypowiedź „W naszej wsi około połowy mieszkańców stanowili Polacy i tyleż samo Ukraińcy Do 1939 r. (strony 519. Płonęły stogi zboża w polskich gospodarstwach. 5. już pod koniec lat trzydziestych XX w.. 714). Jednym z organizatorów zamachu był Stepan Bandera15. 1929 Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). 2. nacjonalizm ukraiński nie miał do ludności wiejskiej łatwego dostępu. że wcześniej.31. aż do lat tuż przed wojną. 527.). Dominują stwierdzenia takie: „Do czasu wybuchu drugiej wojny światowej mieszkający we wsi Ukraińcy. ale uwolniony w czasie wojny we wrześniu 1939 r. że od początku lat 30-tych OUN coraz silniej oddziaływała na ludność wiejską. Taurów) pochodzi informacja. 860. 808. Stamtąd (631.. 1934 (nota bene dążył on do ugody między Ukraińcami a Polakami). albo zginiesz w walce o nie. wspólnie obchodzono święta rzymskokatolickie i greckokatolickie (533. czego pokłosiem było zamordowanie kilku działaczy polskich: w r. mimo wojny polsko-ukraińskiej w czasie od listopada 1918 do połowy 1919 r. 694. we wsi znajdował się kościół rzymskokatolicki. Będziesz dążyć do poszerzenia siły.. Jeśli chodzi o opinię.. obok była otoczona wysokim murem cerkiew i synagoga żydowska (333). Czynnikiem aktywnym jest inicjatywna mniejszość. ani śmierć nie przymuszą ciebie do wyjawienia tajemnicy 10. 64 65 .  Ani prośby.. jest czynnikiem biernym.. czyni ją przystępną dla tej masy i wreszcie mobilizuje naród do walki o tę ideę. 7. 661. Armii Sowieckiej (606g). 750. I jeszcze inne stwierdzenie: Obie narodowości łączyły liczne powiązania rodzinne (625). 874. lecz z tym z kim trzeba. 527. stosunki układały się poprawnie i nie było żadnych konfliktów. Antychrześcijański charakter tych „przykazań” jest oczywisty.) czy póżniejszej niemieckiej (1941 r.Atakujcie i bądźcie zdobywcami.. Pomścisz śmierć Wielkich Rycerzy. trzy języki i trzy religie żyły zgodnie obok siebie (533). Jest to grupa. jego istotą jest walka o przewagę. pod koniec lat 30-tych propaganda nacjonalizmu ukraińskiego w niektórych rejonach. 3.. o rozrost i poszerzenie. która formułuje niejasną dla nieuświadomionej masy ideę. Książkę Nacjonalizm Doncowa i 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty przyjęła jako ideologiczną podstawę utworzona w r. chwały. 820. listonosz (638) a w Żukowie (pow. że jesteś spadkobiercą walk o chwałę Włodzimierzowego Tryzuba. 662. Nie mniej. Pamiętaj o wielkich dniach naszych Walk Wyzwoleńczych. 769. ani groźby. ani tortury. późniejszy przywódca (prowidnyk) OUN skazany na dożywocie przez polskie sądy. Nie pozwolisz nikomu plamić chwały ani czci Twojego Narodu. Trzy narodowości. 2. 921.. jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy 8.1939 r. demokraci i inni miłujący ludzi odpowiedzieliby – zawsze naród! My zaś odpowiadamy nigdy naród! Naród dla wszelkich idei.. (np. 987). 916. Radykalna zmiana zaczęła następować po wkroczeniu 17. Nienawiścią i podstępem będziesz przyjmował wroga Twojej Nacji 9. bogactwa i przestrzeni Państwa Ukraińskiego23..  Obraz stosunków polsko-ukraińskich w okresie międzywojennym na wsi i w małych miastach. Według słów Poliszczuka23 na literaturze tej rosły jak na zatrutych drożdżach zastępy przyszłych morderców. 980. Żadne porozumienie z OUN nie było możliwe – im zależało jedynie na zaognianiu stosunków. 631. Udzielali sobie wzajemnej pomocy przy różnych pracach.. a nawet na listonoszy. zanim staniecie się włodarzami i posiadaczami.37. w relacjach respondentów W okresie międzywojennym stosunki te były na ogół dobre. wieś żyła swoim życiem i na ogół. Sensem życia jest posiadanie i panowanie. było wiele rodzin mieszanych polsko-ukraińskich. albo czasami (bardzo rzadko) wspomina się. który uratował ciebie przed tatarskim potopem i postawił na granicy dwóch światów aby tworzyć nowe życie: 1. 4. 572. bowiem żądza potęgi jest właśnie żądzą życia. Ukoronowaniem terroru było zabicie ministra Bronisława Pierackiego w r. 6. Na podstawie tez Doncowa ułożono 10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty23.. 856.

181 a w latach 1948-52 jeszcze 87. przygotowali ukryte podziemne przejście ze wsi do lasu i także napadali na powracających z wojny żołnierzy polskich. Stamtąd wracały „puste” opakowania po tych produktach. Jest relacja i na ten temat (976): W okresie międzywojennym ukraińskie spółdzielnie mleczarskie wysyłały do Niemiec sporo produktów mleczarskich. Na początku okupacji sowieckiej. w wielu miejscowościach Tarnopolszczyzny bojówki OUN wspomagane często przez miejscową ludność dokonywały napadów na żołnierzy Wojska Polskiego. że to było preludium ludobójstwa? Ponieważ ofiarami często byli bezbronni cywile albo pozbawieni broni żołnierze wracający do domu. Ukraińcy witali wkraczające wojska sowieckie jako wyzwolicieli (patrz. Tarnopol (847).1939 – 22. np. Proces wspomagania NKWD w typowaniu ludzi do wywiezienia był bardzo powszechny. Podobna rzeź była planowana w Rudce (pow.1.2. np. do których zaliczono policjantów. Dla sprawiedliwości trzeba jednak dodać. jest sporo. Donosy W wielu miejscowościach. działaczy Związku Strzeleckiego. Wojna 1939 r. Niestety. zakatowanie na śmierć żony gajowego i jej dzieci oraz uciekinierów z Polski Zachodniej (622). 865). że traciły zdrowie i często wkrótce potem umierały (625. gajowy. Wiele z tych napadów miało od początku charakter ludobójczy. które wspomogłoby ofensywę niemiecką (była to jawna zdrada państwa. i pierwsza okupacja sowiecka 17. który znamy z innych źródeł. Kamionka Strumiłowa (725). ale przeszkodziło temu wejście Sowietów na wschodnie tereny II Rzeczypospolitej. i kilka innych zbiorowych mordów w tych okolicach (631. wyższych urzędników państwowych i działaczy społecznych (np.09.Brzeżany) w 1938 r. że na szczęście Polacy zdołali się ukryć i nie było ofiar śmiertelnych. Trembowla) (865) z tym.  Preludium ludobójstwa. a mordowano z premedytacją. w oparciu na dane radzieckie. Buczacz) (662). Ciekawe jest zeznanie chłopca. 643/644). str. Tak zwane Wiejskie Rady Ludowe (Silrady) złożone z Ukraińców i Żydów typowały rodziny polskie do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. urzędników państwowych. który był świadkiem jak ukraińscy chłopi pytali sowieckiego oficera wkraczającego do Polski „czy można już rżnąć Polaków i palić ich gospodarstwa?” – oficer zaprzeczył (895). Potwierdza się fakt. w Ubinie pow. 3. Według Hryciuka i in7. Brody (571) komuniści ukraińscy i żydowscy zajęli różne stanowiska w tzw. których rozbrajali a czy mordowali (-) nie wiadomo11 (w wielu jednak miejscach w okolicy Brzeżan uciekinierów członkowie OUN mordowali – patrz punkt 3). Nie mniej.830. 977). Mordy żołnierzy polskich. koło wsi Gaik (109) blisko Brzeżan kolumna 150 policjantów wpadła w zasadzkę i została w całości wymordowana. Takie zdarzenia miały miejsce i w innych powiatach. Zarówno jak w przypadku Polaków. Tego typu donosy sporządzała nie tylko czerwona milicja ale także dość powszechnie nacjonaliści ukraińscy (977). Wstępowali też do czerwonej milicji i wskazywali funkcjonariuszom NKWD ukrywających się oficerów Wojska Polskiego. czerwonej milicji i w administracji. jeżeli nie powszechnie. jak pisze Zbigniew Iłowski z Podkarmienia pow. wielu z nich potem aresztowano lub zesłano ich i ich rodziny na Syberię i do Kazachstanu. posiadaczy ziemskich. Do tego potrzebna była im broń. na małą skalę może by tu i ówdzie wybuchło. lub więcej22. Polaków. naprzód kazano im się rozbierać a potem ofiary były okrutnie mordowane. że około 200 tysięcy Ukraińców służyło w 1939 r. którą polska policja wykryła w jednej miejscowości przed wybuchem wojny.06. byłych wojskowych. wliczając w to ok. relacji o takich mordach popełnionych we wrześniu 1939 r. podobnie wymordowanie grupy żołnierzy koło Dryszczowa w pow. po usunięciu Polaków z ziem zabużańskich w latach 1944-1946. policjantów i czasem także na urzędników państwowych oraz na cywilnych uciekinierów z Polski Centralnej i Zachodniej. potajemnie się szkolili. Inni autorzy oceniają liczbę wywiezionych Polaków na północne i wschodnie tereny ZSRR na pół miliona do półtora miliona osób. Majątek wywożonych Polaków był prawie natychmiast rozgrabiany przez sąsiadów Ukraińców. wymordowanie grupy 48 uciekinierów z Jasła blisko wsi Koniuchy koło Brzeżan.1941. 3. policjantów i uciekinierów z Centralnej i Zachodniej Polski dążących ku granicy z Rumunią i Węgrami. wywożenie Ukraińców na inne tereny Związku Radzieckiego przybrało rozmiary masowe7 W roku 1947 wywieziono ich 76. Według notatki dokonanej w „Kronice Życia” w przeddzień wkroczenia Sowietów. w Polskim Wojsku i walczyło z Niemcami a niektórzy jak późniejszy generał Szandruk mieli w walkach duże zasługi i zostali przez generała Andersa odznaczeni krzyżem Virtuti Militari18a.Złoczów. np. razem 199. Dlaczego mówimy. Brzeżany. 3. 695). Rzadko kiedy typowały na taki wyjazd swoich pobratymców (527. 897). W nich z Niemiec przychodziła broń. (976). Czortków (694/695) Ukraińcy gromadzili broń. Jednym z pierwszych dokonań nowej administracji było sporządzenie listy „wrogów ludu”. że współpracujący z Niemcami nacjonaliści ukraińscy przygotowywali się do wywołania na tyłach armii polskiej powstania. w Gołogórach (976/977) i w Czyżowie (987). Ukraińcy (domyślne z OUN) wymordowali polską ludność w kolonii Kołodne (pow. w pow. którego byli obywatelami). Po tym Ukraińcy rozebrali domy osadników i zostawili gołą ziemię. 50 tysięcy poborowych wziętych do Armii Czerwonej. W Skorodyńcach pow. Pod koniec pierwszej okupacji sowieckiej również i nacjonaliści ukraińscy zaczęli być aresztowani i wywożeni przez Sowietów. 66 67 . policjantów. a w czasie drugiej okupacji sowieckiej. Powstanie.364 osoby. śmiertelność Ukraińców w miejscach zesłania była bardzo duża. zanim Sowieci weszli. Ihrowica pow. albo też bite tak. księży. Np. wywieziono na zesłanie około 300 tys. itd.

w którym obok wojaków z Nachtigall wzięła udział także improwizowana policja ukraińska i ludzie z ulicy.. Krótka informacja o ukraińskich formacjach wojskowych i policyjnych tworzonych przez Niemców (patrz Poliszczuk24. aresztowano według listy ponad 100 osób spośród młodzieży akademickiej i ślad po nich zaginął14a. zw. Zapędy ludobójcze ze strony ukraińskich nacjonalistów dają o sobie znać już na początku okupacji niemieckiej. jak się ocenia. 540-541) 68 69 . w Hucie Pieniackiej. o której wspomniano14a. Rozpacz i gniew rodzin był ogromny. na początku lipca 1941 r. Tarnopol i inne miasta galicyjskie pod koniec okupacji sowieckiej i na początku niemieckiej (koniec czerwca/lipiec 1941 r. Dywizja ta została kompletnie rozbita w bitwie pod Brodami w lipcu 1943 r. Dywizja Grenadierów SS (1.16a). Np. Czasem też samodzielnie mordowała Polaków i Żydów (patrz Himka6). Aby zapobiec takim incydentom polskie władze podziemne zarządziły odwet i jednego dnia zastrzelono o określonej godzinie co najmniej 11 policjantów ukraińskich – mordy na ulicy ustały (Lw. w Podkamieniu. Również w Skorodyńcach zamordowano kilku Polaków i tylko przez przypadek nie doszło do zamordowania większej ich liczby (695). Szybki postęp wojsk niemieckich po napadzie w dniu 22 czerwca. także w czasie powstania warszawskiego6.14a. Pod koniec czerwca Sowieci nasilili akcję aresztowań. potem tę nazwę kilkakrotnie modyfikowano]. które zwalczały partyzantkę sowiecka na terenie Białorusi i tam bardzo złą sławą okryły się wśród ludności. bo Polacy bali się o siebie i też byli prześladowani. Po wkroczeniu do Lwowa Niemców i ukraińskiego batalionu Nachtigall łatwo było skierować ten gniew na Żydów. że w sowieckim NKWD było ich bardzo wielu. gdyż klęska Niemców w tym czasie zarysowywała się coraz wyraźniej. 25). Przed inwazją na Związek Radziecki (22.06. choć byli też i Ukraińcy i raczej wyjątkowo Żydzi. kilkanaście tysięcy ludzi. np. Wielką zbrodnią dokonaną przez Niemców. Galicyjska).1. Były to: batalion Nachtigall (Słowik) i batalion Roland (ten drugi o mniejszym dla nas znaczeniu).000 zabitych i zaginionych). in.3000 Żydów i Polaków14a (Lw str 534-543). ponieważ wiadomo było. 4. Każdy policjant ukraiński otrzymał polecenie zabicia 30 Polaków i dostarczenia ich dowodów tożsamości.16a.. tak że we lwowskich więzieniach mieli. 4. Polacy byli zatrzymywani wieczorem na ulicy i po sprawdzeniu i zatrzymaniu dokumentów kazano im iść do przodu – wtedy padał z tyłu strzał.3. uczynił niemożliwym ewakuację takiej liczby ludzi. którym roztrzaskiwano główki o futryny (148). (rozdział 4. W Czechowie. Okupacja niemiecka po inwazji 22 czerwca 1941 r. Ukraińskie formacje policyjne brały także udział w walkach z partyzantką polską i w pacyfikacjach wsi na terenach Polski w t. Chodaczkowie i w wielu innych miejscowościach. która odegrała haniebną rolę współdziałając w eksterminacji Żydów i w szkalowaniu Polaków i donoszeniu na nich do gestapo. Podobna sytuacja była zresztą w więzieniach w innych większych miastach Wołynia i Halicji. W kwietniu 1943 r.  Lwów. przeważnie Polaków.(około 7. Bataliony te po krótkiej działalności w czasie wkraczania Niemców na tereny zajęte przez ZSRR zostały rozformowane a ich członkowie wcieleni do oddziałów policyjnych. w której nacjonaliści ukraińscy brali udział było wymordowanie 26 polskich profesorów i wybitnych intelektualistów z uczelni akademickich Lwowa i członków ich rodzin lub przypadkowych gości – razem 46 osób. że członkowie OUN dostarczyli Niemcom adresy tych profesorów i adresy aresztowanej i zgładzonej młodzieży akademickiej. w których oficerami byli obok Niemców także przeszkoleni uprzednio na terenie Niemiec. Zgłosiło się do niej 82 tysiące ochotników ale do komisji werbunkowych przyszło 30  tysięcy. aby pośród tłumu z ulicy byli Polacy za wyjątkiem może jakichś kompletnych mętów. Wymordowano wtedy około 2000 . Brzeżany nacjonaliści ukraińscy uprowadzili z domów 10 Polaków i po przesłuchaniu na plebanii u popa wywieźli ich do lasu i tam po okrutnych torturach zamordowali (631). Nastąpił pogrom Żydów.3). Niemcy ogłosili ochotniczy pobór do ukraińskiej dywizji SS-Galizien [pełna nazwa brzmi: 14. Początek okupacji niemieckiej. Należy podziwiać nierozsądek tych ludzi.rozstrzelali lub wytruli więźniów. szczególnie od stycznia do marca 1944 r. Prócz tego w okresie przed wybuchem II wojny światowej OUN oddawała na dużą skalę usługi szpiegowskie Niemcom i otrzymywała za to fundusze i broń23. Buczacz zamordowano 23 osoby w tym 14 Polaków i 9 Ukraińców. ukraińscy nacjonaliści zamordowali 8 Polaków i 16 Żydów. w Taurowie.39. Sowieci rozwiązali tę sytuacje z właściwą im pomysłowością . lub Wolnego Miasta Gdańska (zwykle jeszcze przed wojną) oficerowie narodowości ukraińskiej. pow. Zabito w ten sposób kilkadziesiąt osób i kilku ciężko zraniono. Mordy młodych Polaków we Lwowie trwały dalej.25. Tarnopolu i w innych miastach Halicji w pierwszych dniach okupacji niemieckiej.24 4. Do wstępowania do tej dywizji nawoływali księża greckokatoliccy. Nie mniej przed tym i po ponownym skompletowaniu dywizja brała udział w masakrach cywilnej ludności polskiej m. Wśród nich były też małe dzieci. Istnieje także mocne podejrzenie. zwłaszcza na Lubelszczyźnie24. Hańbiące czyny na dużą skalę z udziałem nacjonalistów ukraińskich dokonane zostały we Lwowie. 4. W Połowcach 6 lipca 1941 r. Wątpliwe. Zaraz po wkroczeniu Niemców na teren Wołynia i Halicji Niemcy utworzyli na tych terenach Ukraińską Policję (Ukrainische Hilfspolizei).41) Niemcy utworzyli dwie formacje wojskowe ukraińskie. pow. Obok gestapowców w plutonie egzekucyjnym według świadectwa Niemców i polskich świadków brali udział policjanci ukraińscy i prawdopodobnie członkowie batalionu Nachtigall. Po przeszkoleniu dywizję skierowano na front. Generalnym Gubernatorstwie.2.

głównie młodzieży. do którego spędzono wszystkich Żydów z okolicy. Pewna liczba Żydów ukryła się u niektórych Polaków i Ukraińców oraz w lasach. że zgadza się całkowicie na hitlerowskie metody eksterminacji Żydów6.1941 – do około maja 1943 r.2. Prowadzeni musieli trzymać ręce na karku .1. a tylko nieduża ich liczba zdołała się uratować uciekając w głąb ZSRR lub kryjąc się u rodzin polskich. Również Marian Fedorowicz ze wsi Zubrzec (658) donosi. Dokonane zostało przez oddziały ukraińskie Nachtigall na żołdzie niemieckim. obok cmentarza żydowskiego. Podczas tej krwawej niedzieli zginęło ich około 500 (dane z Judenratu czyli legalnego „samorządu” żydowskiego). Wkrótce potem. że wkrótce dojdą do Uralu.) 5. W ich wykrywaniu pomagali ukraińscy policjanci. urządzono getto dla ponad 1000 Żydów. Borszczów (540) na polecenie Niemców ukraińscy policjanci urządzili małe getto. W Germakówce. na przykład. tak że do końca listopada tego roku wyłapano i zamordowano prawie wszystkich Żydów a także zabito. my już nie wrócim na ten świat”. tarnopolskie i wołyńskie) żyło według spisu z 1931 r. W połowie września rozstrzelano grupę 400 mężczyzn Żydów i potem regularnie co jakiś czas szły do lasu grupy po około 100 Żydów eskortowane przez gestapowców i policję ukraińską za miasto. Wyłapywała ich potem ukraińska policja i często także miejscowi Ukraińcy. że w wynajdywaniu ukrywających się Żydów celowali policjanci ukraińscy. Niemcy ogłosili tę niedzielę dniem swobody i pozwolili Ukraińcom bezkarnie mordować i rabować Żydów. co najmniej 10 osób za przechowywanie ich i żywienie. Była to manifestacja na rzecz wolności Ukrainy. Policja Ukraińska uczestniczyła w mordach jako ochrona konwojów prowadzonych na rozstrzelanie a szczególnie „zasłużyła” się w wyszukiwaniu ukrywających się Żydów. ludobójstwo Żydów miało swoje największe nasilenie w r. Mordowano w okrutny sposób. Skala jego była ogromna. Jeden gestapowiec strzelał w tył głowy a drugi podawał mu magazynki z nabojami. Znane są nazwiska gestapowców likwidatorów getta. albo też kryjąc się wprost w lesie (z tym. znacznie ponad 750  000 Żydów. Pomagali im w tym policjanci ukraińscy i OUN-UPA6. Na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. W powiatowym mieście Brzeżany (617) na niedzielę 3 lipca 1941 r. W maju i czerwcu 1943 roku. Gdy nacjonaliści ukraińscy proklamowali samowolnie we Lwowie w pierwszych dniach lipca rząd niepodległej Ukrainy (który trwał tylko kilka dni – bo to się nie spodobało Niemcom jako ukraińska samowola). Nieoficjalnie policja podlegała OUN-UPA. około 100 osób. np. pow. lub bardzo rzadko ukraińskich. Makabryczny opis pędzenia na śmierć kolumny Żydów pozostał ze wsi Petlikowce Stare pow. Żołnierze węgierscy stacjonujący na tych terenach byli przeciwni tym poczynaniom i nie brali udziału w prześladowaniach. zjechało do miasta 5 tysięcy Ukraińców. gdy jeden z zastępców komendanta policji odmówił podporządkowania się dowództwu UPA został zastrzelony. szerzyły się różne choroby. Ponieważ na tych terenach (województwa: lwowskie. U Ukrainki Olgi 70 71 . 1943. Ludobójstwo Żydów. Pewną liczbę Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. aby wymieniać towary na żywność – w getcie nastał głód. Jednak kilkuset Żydów zdołało się ukryć u wielu polskich rodzin w piwnicach i innych kryjówkach w mieście i poza miastem. o słowach „czerwona róża.  Prześladowanie Żydów na przykładzie miasteczka Borszczów (520) i innych miast Już od początku niemieckiej okupacji zaczęło się prześladowanie Żydów przez policję ukraińską: policjanci bili Żydów i zmuszali do darmowej pracy. pow. pewnej nocy zabito wszystkich Żydów w getcie. Rozstrzelano około 11 tysięcy Żydów. przez zakopanie żywcem. W maju 1942 roku. W drugiej połowie czerwca Borszczów ogłoszono miastem wolnym od Żydów. np. Część z nich odtransportowano do getta w Brodach. W lipcu 1942 r. żółty kwiat. Niemcy z pomocą Policji Ukraińskiej przystąpili do likwidacji mieszkańców getta. Po przybyciu na cmentarz musieli się rozbierać i ustawiać rzędem nad wykopanym dołem. 824 000 Żydów (Prus 35). przy współudziale OUN. w Borszczowie utworzono getto i Żydzi nie mogli już swobodnie wychodzić na wieś.5. 1942 i w pierwszej połowie r. w jedną noc zastrzelono wielu Żydów – był to pierwszy masowy mord Żydów dokonany przez Niemców i ukraińską policję. 5. panował tam tłok i głód. Ludobójstwo Żydów rozpoczęło się ich masowym mordem z torturami we Lwowie i w innych większych miastach Małopolski Wschodniej zaraz po wkroczeniu Niemców na te tereny to jest po 22 czerwca 1941 r. Zimą 1942/43 r. W czasie gdy Niemcy odnosili największe zwycięstwa na froncie wschodnim i wydawało się. kazali im śpiewać piosenkę po ukraińsku. Pierwsze 2 lata okupacji niemieckiej (VI. Brody (571) na początku 1942 r. dokonali na ziemiach polskich i w innych krajach Europy strasznego ludobójstwa Żydów. Zrobiła to z pewnością ukraińska policja. bo Niemców w tym czasie we wsi nie było. Konwojowali policjanci ukraińscy i wielu Żydów podczas transportu zabili. można przypuszczać że na skutek ludobójstwa dokonanego przez Niemców i ukraińskich nacjonalistów zginęło. że ktoś im musiał donosić żywność).ten rozkaz miał prawdopodobnie zapobiegać niszczeniu i wyrzucaniu po drodze ukrytych w ubraniach pieniędzy i kosztowności. jego przewodniczący Jarosław Stećko ogłosił. co kilka dni pędzono po kilkuset Żydów za miasto. W kwietniu 1942 r. wielu Żydów zmarło z niedożywienia i chorób. Straconych zostało ponad dwa tysiące Żydów. stanisławowskie. tam musieli kopać doły i tam ich rozstrzeliwano. W Podkamieniu. Buczacz (654/55). Do getta wciąż spędzano coraz więcej ludzi z okolicznych miejscowości. Ludobójstwo to miało różne formy podobnie jak udział w nim Ukraińców. a więc kilka razy więcej niż Polaków z rąk nacjonalistów Ukraińskich.

czasami romantycznych powodów. Zastrzelono wszystkich czworo za miastem. o których wiemy z innych źródeł (287). Biedniejszych Żydów wymordowano wczesną wiosną 1943 r. pozostałych zastrzelono. że Żydzi mogą mieszkać tylko w getcie. Na końcu kolumny szło 4 żandarmów niemieckich a po bokach po dwóch policjantów ukraińskich. którzy nie mogli udźwignąć swoich tobołków. Dubno na Wołyniu Żydzi brali udział wraz z polską samoobroną w odpieraniu napadu banderowców. Niebezpieczeństwo czyhało poza gettem. jak wysoki. miejscami poplamioną krwią. lat 45. Po wykonaniu tej czynności policjanci żydowscy również zostali rozstrzelani. że wynikało z osobistych.. Kilkanaście osób uratowało się w schowkach w lesie i u przyjaciół. albo wywożeni do obozów zagłady. Brali też udział w walkach samoobrony Hanaczowa. a Polce: „idę na śmierć za ukrywanie Żyda”. głównie jako zwiadowcy.). Wymordowanie ich nastąpiło w kilku etapach. u jednej z polskich rodzin żandarmi niemieccy wykryli dwoje Żydów zabrali ich i dwoje Polaków ich gospodarzy. która ukrywała się u jego dziadków opuściła swoją kryjówkę i poszła do getta nie chcąc ich narażać na śmierć . Grupa młodzieży żydowskiej uciekła do lasu w czasie likwidacji getta. chyba. Zginęło wtedy 112 osób. Niemcy. Niemcy wraz z policją ukraińską zorganizowali wielką obławę na przebywających w lesie ludzi.Biły policjant ukraiński wykrył Żydówkę . chyba najstarszy z będących tam Żydów miał na sobie bielutką koszulę. Uratowała się wyjeżdżając na roboty do Niemiec (podała się za Polkę lub Ukrainkę). Na mieście rozlepiono afisze. konnica niemiecka wykonała szarżę na pracujących obok Żydów zapędzając ich do dołu i jednocześnie rąbiąc szablami. ze srebrną brodą. aby nikt z kolumny nie uciekł (wielkie podobieństwo do sytuacji w Jedwabnem). Gdy kolonia stanęła w ogniu ewakuowano się do Kurdybania Warkowickiego W miejscowości tej w samoobronie służyło 25 Żydów spośród 60. Po dojściu do Chołojowa żandarmi niemieccy zatrzymali około 20 młodych ludzi z tej miejscowości i kazali wziąć im do ręki kije i pilnować. Ukraińców nie zabijano. Wieś Kamionki pow. Pisze: Pozytywne zachowanie się Ukraińców wobec Żydów było rzadkością. Po egzekucji Niemcy urządzili sobie pijacką ucztę. Zaprowadzono ich w stronę dawnych kamieniołomów. Całą czwórkę prowadzili nago przez miasto z tablicami na piersi Polakowi napisano: „idę na śmierć za ukrywanie Żydówki”. że sami również mogą być rozstrzelani. relacja Józefa Adamiuka: Jako 16-letniego chłopca wzięto go do wykopania dołu – grobu dla Żydów. Ludzie ukrywali się u znajomych i przyjaciół i potem wracali z różnych powodów do getta. ale wywarło na mnie niezapomniane wrażenie. Państwo Izrael po wojnie przyznało tym wsiom i ich mieszkańcom najwyższe odznaczenie „Zasłużonych Narodowi”. Zdobyli nieco broni i stworzyli zaczątek żydowskiej partyzantki. Trwało to przez chwilę. Niekiedy Ukraińcy przyjmowali Żydów na przechowanie i potem rabowali ich i zabijali lub oddawali na policję. Chłopcom kazano zakopywać żywych jeszcze. kazano rozebrać się i rozstrzelano. Samoobrona utrzymała się do przyjścia Armii Czerwonej. Kazali Żydom rozebrać się do naga i wchodzić na tę kładkę. a gdy będą spotkani poza gettem. Getto utworzono wiosną 1942 r. Podczas gdy chłopcy kończyli dół. Po jakimś czasie kolumna dotarła do Kamionki Strumiłowej i wyprowadzono ich nad niewykończony bunkier sowiecki w kształ- cie głębokiego dołu z kładką na wierzchu. Zginęło wtedy wielu Żydów. którzy przechowywali się w tej wsi.wielce szlachetny postępek. Tym. W powiatowym mieście Trembowla (875) mieszkało około 2500 Żydów.matkę z dzieckiem: oboje zastrzelił a Ukrainkę mocno pobił. około 800 osób w czerwcu 1943 r. a ludzie wzięci do zasypywania dołu pouciekali bojąc się. Gdy weszli do lasu (była noc) kilku Żydów uciekło – strzelano za nimi. że po tym ogłoszeniu. Zabijali gestapowcy i policjanci ukraińscy a policjanci żydowscy układali trupy i poszukiwali w ubraniach złota i drogocenności. Kazali mu stawić się z furmanką w oznaczone miejsce – tam zastał kolumnę Żydów. Inny przykład z Radziechowy (815). Mieszkańcy wsi Hanaczów i Hanaczówka bardzo się przyczynili do uratowania Żydów. W marcu 1944 r. Podczas tej drugiej egzekucji część Żydów rozbiegła się w różne strony po wsi. który też brał udział w zasypywaniu tych półżywych ludzi dostał po tym szoku nerwowego i kilka dni później udaru mózgu. 107 i 109). W kolonii Winiówka gmina Warkowicze pow. Każdy Żyd napotkany poza gettem natychmiast był oddawany na gestapo. A oto opis zagłady Żydów z miasta powiatowego Radziechów (813/14). około 1000 osób. a bogatszych Żydów. czeka ich rozstrzelanie. Wzniósł on ręce do góry w modlitewnym uniesieniu. 72 73 . Pisze że getto nie było specjalnie pilnowane. Ciekawa jest obszerna relacja Żydówki Lusi Raubvogel (789-791) z miasta powiatowego Przemyślan. kazano złożyć je na nasze cztery furmanki. Getto nadal istniało i Żydzi nadal byli rozstrzeliwani. używając wytresowanych psów wyłapywali ich i zabijali. Jan Szojer pisze. Gdy byli na kładce strzelano do nich tak. W innym domu policjanci znaleźli pięciu Żydów. Skałat (816). tak jakby rozmawiał z Bogiem. aby wpadali do dołu. Zimą mieszkali w bunkrach a latem w szałasach. w tym 15 Żydów. Gdy któryś Żyd starał się podnieść dostawał szablą po głowie. Adamiuk pisze Pamiętam. Młodzi Polacy wzięci do pilnowania kolumny też uciekli. Sąsiad Adamiuka. W pobliskim Chołojowie. Jeden z nich zdołał uciec. tak samo Polaków ukrywających Żydów czeka kara śmierci. żywność i broń zdobywali napadając na Niemców i kolaborantów ukraińskich. Żydówka. Część była tylko lekko ranna i w czasie zasypywania dołu udało im się uciec. (Woł. relacja Jana Szojera. Podobnie duże straty zaistniały w czasie napadu band UPA na Hanaczów (w nocy z 2 na 3 lutego 1944 r. Do nich dołączyli pracownicy firmy HKP pracujący koło stacji i trochę młodzieży ze Lwowa i z innych rejonów..

Jestem doktorem nauk medycznych.P.. Również utrzymała się samoobrona w Pańskiej Dolinie w gminie Młynów pow. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) powstała w r.. obaj byliśmy skuci łańcuchami. nawet przypadkowy. jednak Niemcy dokonali licznych aresztowań wśród członków OUN-B oburzeni próbą utworzenia przez nich samozwańczego rządu Ukrainy bez uprzedniej konsultacji z Berlinem. Jak wyglądał ich los opowiada jeden z nich w rozmowie z E.. Prusem35 (str.. kierowaną przez młodego uzurpatora. które podpisały volkslistę dostarczyli samoobronie Malenisk broń. Mogę tylko powiedzieć bardzo krótko: byłem na samym dnie piekła i codziennie oglądałem upiorny taniec diabłów.. Żołnierze niemieccy z rodzin. Brody (567) przechowywali u siebie do przyjścia wojsk sowieckich rodzinę żydowską Józefa Morgulesa. np. We wspomnianej już wsi Germakówka (541) ojciec Stanisława Leszczyńskiego pomagał Żydom Raabom budować schron w lesie ”Często zimą w nocy Raabe stukał cichutko w nasze okno. mordowali. Od tych ostatnich po ich podporządkowaniu sobie siłą. Była to organizacja tajna. Gdy wychodziliśmy (nocą) za potrzebą to strażnik-upowiec trzymał koniec łańcucha niby psią smycz.. ludobójstwo dokonane na Polakach i członkach innych narodowości. że żyję i przeżyłem zawdzięczam tylko Bogu. Stąd UPA „proponowała” (z rewolwerem przystawionym do skroni) takim ludziom ze społeczeństwa żydowskiego pracę w UPA za cenę ochrony i bezpieczeństwa ich rodzin (czego z reguły nie dotrzymywano).208-209): „Nazywam się Samuel Schor (Szor). Dubno mimo licznych ataków ze strony OUN-UPA. wybili straż. Powracali z tzw.. antyżydowskim charakterze UPA. co bardzo utrudniało wykonywanie zabiegu. sami też czuliśmy się jak psy. Zagranica wie również bardzo mało o ludobójstwie popełnionym przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach. Dzięki tym chłopcom. Uwolnili nas obu polscy chłopcy. amunicję i bezcenny karabin maszynowy. akcji. gwałcili. SB-owcy przychodzili w brudnych kożuchach. Frakcja OUN-M także zapoczątkowała tworzenie swoich oddziałów leśnych a jeszcze wcześniej powstały na Polesiu i Wołyniu niezależne oddziały Tarasa Bulby.  Koniec roku 1942 i czas do końca okupacji niemieckiej w 1944 r.. W prasie zachodniej ukazują się czasem opowieści. Jej istnienie uratowało życie setkom Polaków oraz 30 Żydom. wirusy itp. 6. drobnoustroje. po prostu nie miała zielonego pojęcia. To. tak zwanym istriebkom (były to już bowiem czasy podsowieckie –przyp. Frakcja ta zdecydowała się więc stworzyć swoje niezależne oddziały wojskowe w lesie.E. Co widziałem – tego nie jest w stanie opisać żadne pióro. nastrojonego bardziej radykalnie .dobrowolnych członkach UPA. że trudno nam było się poruszać. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej (czerwiec 1941 r. Inną przyczyną tej decyzji było masowe wywożenie ludności Wołynia na roboty do Niemiec oraz rozrost partyzantki radzieckiej w obszarach leśnych Wołynia i Polesia. Wilczur45 porusza jeszcze jedna sprawę: Na temat ludobójstwa Żydów na Wołyniu i w Halicji i na temat roli nacjonalistów ukraińskich w jego realizacji istnieje dziwne milczenie i to zarówno u nas w kraju jak i za granicą.. Rys historyczny powstania i działalności UPA24. farmaceutów i niektórych rzemieślników. Nawet spolonizowani Austriacy ze wsi Maleniska pow. a przede wszystkim usunięcia ochrony z sali operacyjnej. kierowaną przez dawnego przewodniczącego Andrija Melnyka i 2.. Wszelkie próby złagodzenia nam reżimu. że w UPA był ogromny brak lekarzy. ale tak się nam oni wówczas przedstawili. co to są mikroby. Moja matka mu otwierała i podawała zawiniątko z jedzeniem.. J. które mało mają wspólnego z prawdą... Jego kolega Bushbaun pisze:.1. 6. zabłoconych butach i tak stali nad uchem patrząc na ręce. osmoleni i okrwawieni jak rzeźnicy i chwalili się swoimi wyczynami: jak rżnęli. podobnie jak to miało miejsce w przypadku batalionów Nachtigall i Roland. W trakcie zabiegu (chirurgicznego) zawsze stał SB-owiec z odbezpieczonym rewolwerem. 94). W roku 1940 nastąpił rozłam w OUN na dwie frakcje: 1. Po krótkim czasie OUN-B przeważyła. Faktem jest. 1929 na zjeździe we Wiedniu i została stworzona głównie przez wojskowych Zachodnio-ukraińskiej Armii rozgoryczonych przegraną wojną w 1919 r. jak dzieci rozdzierali na kawałki. Łańcuchy były przymocowane do pryczy. którzy schronili się tam po likwidacji getta w Młynowie (Woł. Frakcje te nazywane są odtąd OUN-M i OUN-B. nie dały rezultatu. o Żydach . Ta dzicz. Liczne polskie rodziny przechowywały Żydów. którzy znienacka zaatakowali szpital. Takich przykładów było znacznie więcej. dyszeli samogonem i czosnkiem. cadyka i kilku jego krewnych o nazwisku Spodek.Żeby była jasność pełna to porwali mnie z domu upowcy noszący pseudonimy >Żyroriz < i >Żydohrij< lub inni.. dlatego cenne są książki takie jak wydana na Zachodzie książka Littmana16a.) OUN-B początkowo pragnęła utworzyć ukraińskie siły zbrojne przy boku Niemiec. oddziały OUN-B przejęły nazwę Ukraińska Powstańcza Armia.. lub czasem dobrowolnie 74 75 . bo w każdej chwili mógł paść strzał. o charakterze terrorystycznym stawiająca sobie jako cel wywalczenie niezależnej Ukrainy.. Po wojnie syn starego Raabego Moszko już w randze sowieckiego kapitana odszukał moją matkę w Namysłowie i podziękował za okazaną pomoc”.. a nas uwolnili. Członkowie OUN-B często nazywali siebie banderowcami i tak byli nazywani przez innych ludzi. rusznikarzy.Stepana Banderę. Jako termin zapoczątkowania tworzenia oddziałów UPA strona ukraińska przyjmuje 14 października 1942 r. tak dalece. że aż głowa bolała.) żyję i mogę dać świadectwo prawdzie o ludobójczym. E. Trzymano nas z Bushbaunem (też lekarzem) w jednej ziemiance. Również oddziały OUN-M zostały wcielone siłą..

11). którą Sowieci wywieźli na Sybir lub wymordowali w Katyniu i w więzieniach. Sarny na północno-wschodnim Wołyniu (Woł 1213-1220). Gdy front sowiecki zbliżał się do byłych granic Polski Niemcy prowadzili rozmowy z UPA i mieli z nimi umowy o współpracy.02. policja ukraińska dostała prawdopodobnie rozkaz od OUN-B udania się z bronią do lasu i około 4-5 tysięcy uzbrojonych policjantów wzmocniło siły UPA. O tym zbliżeniu donosił także wywiad ZWZ-AK. 39. UPA z kolei nie wdawała się w walki z Niemcami bo mieli przecież wspólnego wroga Sowietów. że na Chełmszczyźnie było kilka wyroków śmierci na Ukraińcach konfidentach gestapo. 7. Powodem tego był m. Ludobójstwo na taką skalę wymagało szczegółowych przygotowań. Ukraińcy nie byli karani przez Niemców za posiadanie broni a Polakom groziła za to kara śmierci lub obóz koncentracyjny.do UPA. Liczba ofiar ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. 11.1943 r. np. w kolonii Parośla I. Trzecia grupa to często kobiety i młodzież – ich rolą był rabunek i ładowanie zrabowanych rzeczy na przygotowane podwody oraz na końcu podpalanie zabudowań. Na ich podstawie. W Przebrażu uratowało się około 10 tys. sprawnej komendy i dobrej koordynacji. W tym czasie Armia Krajowa (AK) czyli polskie siły zbrojne praktycznie nie miały na Wołyniu żadnych oddziałów zdolnych do walki. 6. zw. akcja ludobójcza OUN-UPA na ogromną skalę. można już się pokusić o ocenę ogólnej wielkości strat narodu polskiego na skutek ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów.in. czyli dotkliwe braki wywiadu AK wśród Ukraińców. Inną przyczyną był brak orientacji dowództwa AK w zbrodniczych zamiarach OUN-UPA. co zwykle również kończyło się śmiercią. Oczywiście. Napastnicy byli podzieleni na trzy grupy. Że to było kłamstwo wykazał Motyka18. Przebraże2. ale tak samo byli traktowani i konfidenci Polacy. Dowódcą UPA został na Wołyniu Dmytro Klaczkiwśkyj (Kłym-Sawur). bojówki UPA przeniosły się w roku 1944 do Halicji i postępowały tam równie okrutnie11. Po pierwszych masowych mordach np. W ciągu jednego dnia zaatakowano ponad 160 wsi.  Ludność ukraińska Wołynia i Halicji była stopniowo przygotowywana do mordowania Polaków. Wreszcie. członkowie jej szli od domu do domu i wybijali mieszkańców. Po spustoszeniu polskich osiedli na Wołyniu. po przeliczeniu jeszcze raz wszystkich liczb i oddzieleniu ofiar polskich od ofiar innych narodowości oraz strat Ludowego Wojska Polskiego otrzymano następujące liczby: 76 77 . nastąpiła w niedzielę 11 lipca 1943 r. 42. Historia chrześcijańskiej Europy nie zna drugiego takiego przypadku. 38 i na zachód od rzeki San1. Podstawowymi publikacjami w tej dziedzinie są prace 9. dostarczali im broni i amunicji 24. że to Polacy pierwsi zaczęli mordować Ukraińców na Chełmszczyźnie Mordy na Wołyniu były według nich tylko odwetem. w pow. 42. dzięki poprzedniemu wywiadowi wiedzieli dokładnie ilu mieszkańców jest „do zabicia” w każdym domu. Frank był zaniepokojony zbliżeniem jakie obserwowano w tym czasie między Polakami a Ukraińcami18. I teraz sprawcy tej zbrodni starają się o uznanie ich za żołnierzy walczących o wolność Ukrainy. a ich następcy usiali Ukrainę pomnikami Kłyma-Sawura. Niestety srogo się na tym przeświadczeniu zawiedli. Obecność UPA w lasach była dla Niemców korzystna. były bardzo małe: 17 zabitych i 11 rannych. Rybcza42 i inne. W kwietniu 1943 r. Poza tym. 6. Ponieważ istnieje już bogata literatura na ten temat ze szczegółowym wykazem liczby ofiar w blisko 5000 miejscowościach. ginęły dzieci przystępujące w tym dniu do pierwszej komunii świętej. ginęli księża przy ołtarzu. Natomiast wśród zwykłych ludzi częste było błędne przeświadczenie. W wielu miejscowościach zaatakowano i wyrżnięto ludzi zgromadzonych w kościele na mszy. wyzbyli się szacunku dla piątego przykazania.. Często. Dołożyły się do tego ounowskie intensywne szkolenia militarne i ideologiczne oparte na doktrynie Doncowa. W czasie napadów stosowano wypróbowaną taktykę. że w walkach z partyzantami i zwykłymi bandytami straty policji ukraińskiej w całym Generalnym Gubernatorstwie w 1942 r. Pańska Dolina42. niedostatek polskiej inteligencji. Niewątpliwie najskuteczniejszym przygotowaniem był udział policji ukraińskiej w ludobójstwie Żydów.13. bo ograniczała aktywność partyzantki sowieckiej. 40. aż do przyjścia Armii Radzieckiej. bacząc. Pod grozą tych strasznych faktów ludność polska Wołynia.  OUN-UPA chcąc wytłumaczyć przed swoim narodem ludobójstwo na Wołyniu puściła w obieg oskarżenie. co trwało cały rok 1943. 09. że „jeżeli ja nikomu z Ukraińców nic złego nie zrobiłem to i oni dla mnie są niegroźni”. Niektóre z nich zdołały przetrwać mimo ataków. które skoncentrowały się na Wołyniu (są i inne hipotezy tłumaczące tę masową dezercję). gdy powstało Państwo Polskie sotnie upowskie z Wołynia i Halicji przeniosły się na południowy kraniec Lubelszczyzny9. Współdziałając z Niemcami w tym ludobójstwie młodzi Ukraińcy. samoobrony – warowne obozy złożone z jednej lub kilku wsi. tam gdzie jeszcze starczyło na to czasu.2. 39.3.18a). śpiewano pieśni z refrenami w rodzaju „Śmierć Lachom i żydowsko-moskiewskiej komunie” itp. 40. aby pożar nie objął gospodarstw ukraińskich. Bandery i innych dowódców „bohaterskiej” UPA. a może lekceważenie ostrzeżeń. organizowała się w t. Z dziennika Hansa Franka generalnego gubernatora dla ziem polskich (GG) wynika. Rola pierwszej polegała na otoczeniu wsi możliwie szczelnym kordonem i wybijaniu uciekających ze wsi. Druga grupa wchodziła do wsi. ludzi a w Rybczy około 3000 ludzi (patrz także rozdz.

Tabela 1. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8)
Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643
udokumentowane

Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi- Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41,41a cza8 ska 3.928 15.000** 7.276 32.960 4.240 15.088 10.415 32.755 22.113 60.000 3.000 47.932 158.803 15.000 40.000 22.121 45.000 60.000 3.000 185.121 3.000 24.800 18.400 27.600 60.000 – 133.800

10.274 17.202 12.121 22.522 38.600

3236 100.719

a - liczba miejscowości, w których dokonano mordów; b – liczba miejscowości, z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy. *Dane dla Polesia przyjęto wg. Siekierki i in.40 (str.5); ** dane szacunkowe wg. Jastrzębskiego9. Dla województwa stanisławowskiego liczbę 430 miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in.40 str.5) zmniejszono o połowę, gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22.4 %) i było sporo miejscowości, gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało. Skorygowano też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publikacją Jankiewicza8. Dla województwa lwowskiego Siekierka i in.40 podają znacznie wyższą niż w książce z 2006 r.39 liczbę ofiar udokumentowanych: 23.879, poprzednio 20.299 (bez wykluczenia ofiar ukraińskich i żydowskich). Trzymałem się jednak danych wyliczonych na podstawie Siekierki i in39.

W sumie, według naszych obliczeń, ludobójstwo dokonane przez ukraińskich nacjonalistów w południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej pochłonęło blisko 160 000 ofiar. Nie da się ocenić liczby ofiar spowodowanych nocowaniem na dworze w ukryciu w chłodnej porze roku i związanych z tym chorób jak zapalenia płuc itp. Nie da się też określić strat spowodowanych celową izolacją miast i wywołanym przez to ich zagłodzeniem. Miasta były przepełnione uciekinierami a UPA blokowała dowóz żywności. Wskutek tego szerzył się tam głód i choroby jak dur brzuszny i plamisty, czerwonka itp., a osłabieni głodem ludzie nie byli odporni. Do tego trzeba jeszcze dodać wielką liczbę kalek i osieroconych dzieci. W sumie bilans jest straszny. Straszny też jest bilans strat materialnych, bo banderowcy przeważnie palili polskie gospodarstwa burzyli kościoły, itd. Dla trzech województw Małopolski Wschodniej liczba spalonych lub opuszczonych zagród wynosi w sumie 178 366 a liczba wysiedlonej czy wygnanej ludności 957 714 osób11, 39, 40. Jak oceniają liczbę strat ludzkich spowodowanych przez ukraińskich nacjonalistów inni badacze? Masłowśkyj17 autor ukraiński nienacjonalista ocenia liczbę ofiar ludobójstwa na Wołyniu na 60-70  tysięcy Polaków i w Halicji na

149-150 tysięcy, w sumie 209- 220 tysięcy. Poliszczuk29 oblicza ogólne straty Polaków na 120 tysięcy. Badacze ukraińscy o skłonnościach nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana14). Jeszcze niżej oceniają liczbę polskich ofiar spowodowanych przez UPA niektórzy polscy autorzy: Hryciuk i inni7 (na str. 69) podają 35-60 tysięcy, ale nie podają żadnych dowodów, na których opierają tę kalkulację. Kęsik10 przyjmuje za Siemaszko i Siemaszko42 liczbę 50-60 tysięcy dla Wołynia, natomiast dla pozostałych województw przyjmuje bardzo zaniżoną liczbę: 20 – 25 tysięcy ofiar, jednak, gdy on to pisał nie było jeszcze opracowań ośrodka wrocławskiego11, 39, 40 i pracy Jastrzębskiego9. Motyka18a w swej ostatniej pracy ocenia straty ludności polskiej bardzo nisko, na 40-60 tysięcy na Wołyniu i 3040 tysięcy w Galicji Wschodniej plus 6-8 tysięcy na ziemiach obecnej Polski. W sumie daje to 76-108 tysięcy. Według nowszych obliczeń Siemaszko41a (Tab. 1) liczba udokumentowanych ofiar dla Wołynia wynosi 38 600, a przecież z wielu miejscowości, gdzie mieszkali Polacy brak jest wiadomości. Liczba szacunkowa ofiar 60 tysięcy podana przez tą autorkę nie wydaje się więc przesadzona. Jeśli chodzi o trzy województwa byłej Małopolski Wschodniej moje obliczenia8 wykazują liczbę ofiar udokumentowanych 51 845, liczbę ofiar znanych z nazwiska 21 931 tak, że liczba szacunkowa ofiar 80 803 wydaje się prawdopodobna. 8.  Straty spowodowane przez OUN-UPA wśród duchowieństwa, rola duchowieństwa w czasie mordów 8.1. Duchowieństwo rzymskokatolickie. Duchowieństwo rzymskokatolickie było zawsze solą w oku banderowców, stąd liczne zamachy na księży udane i nieudane, także donosy na księży do gestapo i do NKWD prowadzące do aresztowania i zwykle do zesłania do obozu koncentracyjnego przez Niemców lub na Syberię przez Sowietów. Sprawy te omawiają Komański i Siekierka12, Woczeja46 i Jankiewicz8a. Według tego ostatniego, zginęło z rąk OUN-UPA 146 księży rzymskokatolickich a ok. 57 zginęło we współdziałaniu nacjonalistów ukraińskich z Niemcami. Prawie nie było księży rzymskokatolickich, którzy nie byliby zagrożeni. W chwili obecnej toczy się proces beatyfikacyjny świętobliwego kapłana z pow. sarneńskiego Ludwika Wrodarczyka pochodzącego ze Śląska bardzo zasłużonego zarówno dla Polaków jak i dla Ukraińców. Mimo, że służył Ukraińcom został zamęczony przez nacjonalistów ukraińskich. Wielu kapłanów po bohatersku trwało przy swoich wiernych dopóki oni byli w parafii i płaciło za to życiem. Niektórzy umierali przy ołtarzu w czasie sprawowania mszy świętej, np. ksiądz Szawłowski w Porycku (Woł. 897). Jest dokładny opis tego mordu: ksiądz został uprzedzony o mającym nastąpić 11 lipca o godz. 11 napadzie na kościół przez Ukraińca Wołodymyra Kułaja. Ministranci chodzili po wsi i ostrzegali. Mimo to ludzie nie dowierzali

78

79

i przyszli na mszę. W pewnej chwili do kościoła wbiegła dziewczynka Adamina Czaban i oznajmiła, że kościół jest otoczony przez Ukraińców. Po chwili od drzwi i okien otworzono ogień z karabinów maszynowych do wiernych. Ksiądz Szawłowski przemówił do wiernych, ale został postrzelony przez Ukraińca, który wyszedł z zakrystii. Mimo to ksiądz modlił się i udzielał rozgrzeszenia wiernym, aż został postrzelony drugi raz. Do siedzących w ławkach strzelało dwóch Ukraińców, którzy szli wzdłuż ławek i celowali dokładnie do każdej osoby. Następnie chodzili po kościele i dobijali rannych. Niektórzy ludzie uratowali się udając martwych. Około 30 osób uratowało się w podziemiach kościoła, 10 osób pozostało niezauważonych na rusztowaniach remontowanej wieży. Kilku upowców splądrowało zakrystię zabierając kielichy i monstrancję. Towarzyszyło temu wypicie wina mszalnego, śmiechy i opowiadanie wrażeń z przeprowadzonej „akcji”. Słyszał to ukryty w jednej z szaf pod ornatami Czesław Wojewódka. 8.2.  Duchowieństwo greckokatolickie i prawosławne – budzenie nienawiści do Polaków Udział duchowieństwa greckokatolickiego w budzeniu nienawiści do Polaków jest przykrym ale ważnym elementem, który trzeba brać pod uwagę przy analizie przyczyn ludobójstwa. Nawet trudno sobie wyobrazić jak ksiądz katolicki może się dopuścić rzeczy tak sprzecznej z duchem chrześcijaństwa jak sianie nienawiści. Niestety takich przypadków było wcale nie mało. Danuta Kossowska z domu Konopska ze wsi Germakówka pow. Borszczów (533) pisze „ Z cerkiewnych ambon popi prawosławni i księża greckokatoliccy podsycali nienawiść do Polaków cytując wersety z biblii o potrzebie wyplenienia kąkolu z pszenicy, a tym kąkolem według nich byli Polacy.” Również Stanisław Leszczyński ze wsi Germakówka, pow. Borszczow (541) pisze, że w jedną z niedziel była odprawiana w cerkwi uroczysta msza św., na której pop poświęcił przyniesioną broń, a znaleziono jej dużo w niedalekich sowieckich bunkrach. Wkrótce potem młodzi Ukraińcy wykrzykiwali po ukraińsku: „bierzemy poświeconą broń i noże i idźmy na Lachów!”. Mieszkańcy wsi Litowisko, pow. Brody - Cz. A. Świętojański i A. Wiśniewski (601) piszą, że miejscowy ksiądz greckokatolicki Pasiecznik znany ze swych antypolskich poglądów oraz ze ścisłej współpracy z OUN-UPA otwarcie nawoływał w swoich kazaniach w cerkwi w Litowisku do mordowania Polaków i wykorzystywał do podjudzania uczucia religijne wiernych. Ksiądz biskup Antoni Adamiuk z Buska, pow. Kamionka Strumiłowa (723) pisze, że wiele razy słyszał jak Ukraińcy narzekali i nawet przeklinali swoich księży za to, że zamiast pilnować spraw bożych trudnili się polityką, a gdy zbliżał się front pouciekali. Dalej ksiądz biskup pisze: to oni byli głównymi szerzycielami nienawiści do Polaków. Księdzu biskupowi zdarzył się przypadek,

że miejscowy prowodyr UPA poprosił go do swojej umierającej matki i potem na jego prośbę był na jej pogrzebie, bo księdza greckokatolickiego nie było. Cała wieś była na odprawianej przez niego mszy św. w cerkwi. Po jakimś czasie wrócił ksiądz greckokatolicki ale parafianie go przegnali, zapałał więc nienawiścią do ks. biskupa Adamiuka. Wkrótce potem odwiedziło księdza kilku poważnych przedstawicieli ukraińskiej społeczności z Buska z ostrzeżeniem, że na niego szykowany jest zamach. Ksiądz biskup posłuchał rady i wyjechał z Buska. Janina Mazur ze wsi Sławetyn, pow. Podhajce (760) pisze, że z opowiadań mieszkańców wie, iż napad rozpoczęto od uroczystej mszy św., podczas której ksiądz greckokatolicki poświęcił siekiery i inne narzędzia służące do mordowania z życzeniem „aby żniwa były obfite”. Okropną rolę w sianiu nienawiści odegrał ksiądz greckokatolicki z Chlebowic Świrskich (relacja Kazimierza Górskiego, wieś Tuczna, pow. Przemyślany) (784). Wykrzykiwał z ambony: „Ukraińcy nie mogą przyjść na święcone jeśli nie zlikwidują Lachów” albo „Bierzcie się do dzieła, bo pieczone gołąbki nie polecą same do gąbki”. We wsi Pawłów (pow. Radziechów) (807) ksiądz greckokatolicki Wasyl Dawidowicz włączył się aktywnie w akcję propagowania nienawiści do Polaków. Głosił hasła „Ukraina bez Polaków”. Z Pawłowa pochodził też ksiądz teolog Iwan Hrynioch, który był członkiem najwyższych władz OUN-UPA, a więc ciąży na nim odpowiedzialność za kierowanie mordami. Straszne to brzemię dla księdza. Michał Gerc ze wsi Białogłowy, pow. Zborów (943) pisze: „Greckokatoliccy księża zachęcali do zbrodni i z góry rozgrzeszali z niej wszystkich oprawców”. Mówili „Nazywają nas rizunami, ale my jesteśmy świętymi rizunami” Takim zestawem słów nawet sam diabeł by się szczycił. Inne przykłady siania nienawiści przez księży greckokatolickich – patrz str. 890, 899 i praca Niedzielki19.. Marian Wiązek ze wsi Szwejków, pow. Podhajce pisze, że wyroki śmierci na dużą grupę polskiej młodzieży wydawane przez OUN-UPA zatwierdzał miejscowy ksiądz greckokatolicki Onufrenko (770). Synowie księży greckokatolickich bardzo często byli prowodyrami w bandach OUN-UPA, tak, na przykład, w Kluwińcach pow. Kopczyńce (747/748) prowodyrem był Stepan Proskurnicki. (relacja Zbigniewa Fleszara). Poza tym synem księdza greckokatolickiego był Stepan Bandera najwyższy w hierarchii członek OUN, a wnukiem księdza był Taras Czuprynka. Czasami sami księża byli prowodyrami band. Tak było we wsi Kokoszyńce (821), gdzie komendantem bandy był ksiądz greckokatolicki Procyszyn pochodzący ze wsi Czerniszowiec koło Tarnopola. Niekiedy nienawiść do wszystkiego co polskie doprowadzała do zupełnie irracjonalnych działań: We wsi Panasówka pow. Zborów (950), jak pisze Tadeusz Mazarz,

80

81

banderowcy po spaleniu żywcem pojmanego, rannego dowódcy samoobrony włamali się do kaplicy, wywlekli ubogi dobytek: ornaty, komże, kielichy. Część z nich rozdano wiejskim dziewczętom. Następnie podeptano obraz „polskiej” Matki Boskiej a złoconą ramę wykorzystano w cerkwi do obrazu „ukraińskiej” matki Boskiej. Lekceważenie dla religii chrześcijańskiej wykazywano jeszcze w ten sposób, że napadów dokonywano często w czasie świąt rzymskokatolickich np. w czasie wigilii Bożego Narodzenia (Kotłów, pow. Złoczów, Ihrowica pow. Tarnopol)), w Nowy Rok (Uhryńkowce (pow. Zaleszczyki) i w inne święta. W kilku przypadkach spalono ludzi modlących się w kościele, np. w Stańkowej (pow. Kałusz) spalono w kościele 200 osób, w Szeszorach (pow. Kosów Huculski) 36 osób, w Dmytrowie (pow. Radziechów120 osob). 8.3. Duchowieństwo greckokatolickie przeciwne mordom Polaków. Na szczęście, nie wszyscy księża greckokatoliccy poddawali się atmosferze nienawiści do innych narodowości. Na przykład, we wsi Skorodyńce, pow. Czortków (697, 701) miejscowy duchowny greckokatolicki Przewołodzki wzywał do zaprzestania mordów i nauczał, że jeżeli Ukraińcy chcą mieć niepodległą Ukrainę to trzeba ją budować z Bogiem. Wkrótce potem „wybito mu wszystkie okna i zdewastowano pasiekę” Pod groźbą śmierci musiał uciekać ze wsi. We wsi Romaszówka, pow. Czortków (705), w której mieszkało ponad 670 Polaków, było tylko 5 zabitych (w 1946 r.) a to dzięki postawie popa ukraińskiego, który na kazaniach w cerkwi mówił: „Jeżeli chcecie mordować Polaków, to najpierw musicie zamordować moją matkę, która jest Polką i również mnie, który jestem jej synem”. Ksiądz biskup rzymskokatolicki Antoni Adamiuk z Buska (723) wymienia jako dobrych kapłanów greckokatolickich ks. Wanio, proboszcza z Usieszkowa i ks. Kałyniewicza z Buska. We wsi Latacz, pow. Zaleszczyki (901/902) cała rodzina Celestyny Litwińczuk ocalała dzięki temu, że ukrywali się wraz z kilkunastoma innymi Polakami w piwnicy księdza greckokatolickiego, za jego wiedzą. Po jakimś czasie ksiądz przyszedł do nich i powiedział, że jego służba już zameldowała banderowcom, że on ukrywa Polaków i radził jak najszybciej uciekać. Załatwił jeszcze ukraińskie furmanki dla odwiezienia ich do miasta - Tłuste. We wsi Stary Zbaraż (pow. Zbaraż) (921), w pierwszych dniach po wkroczeniu Niemców w 1941 r. policja ukraińska zamierzała rozstrzelać 60 Polaków. Kazano im iść do lasu rzekomo dla wykonania jakichś robót. Do tej zbrodni jednak nie doszło dzięki wstawiennictwu księdza greckokatolickiego Bohatiuka i organisty Diducha. Ten organista uratował również życie siostrze składającego relację Jana Konysza. Ukraińcy spili niemieckiego podoficera i powiedzieli mu, że siostra Konysza jest Żydówką. Ten do niej wymierzył pistolet. Diduch go podbił i kula przeszła mimo. Gdy podoficer wytrzeźwiał wytłumaczono mu, że dziewczyna nie była Żydówką.

8.4. Duchowieństwo prawosławne Tak jak w Małopolsce Wschodniej przeważała wśród Ukraińców religia greckokatolicka, tak na Wołyniu dominowało prawosławie (z powodu przymusu stosowanego przez carat). Ogólnie stanowisko obu tych kościołów w stosunku do OUN-UPA nie wiele się różniło, np. w Sarnach (Woł. 808) pop Wołkow był aktywnym działaczem nacjonalistycznym, błogosławił bojowników UPA i święcił im broń. Jednak trzeba zaznaczyć że dwaj wyżsi duchowni prawosławni ponieśli śmierć ponieważ publicznie potępiali mordy popełniane na Polakach. Jednym z nich był arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej, z parafii Krzemieniec. Został zamordowany razem ze swoim sekretarzem (Fiodorem Jurkewyczem). Drugi to biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj) z Włodzimierza zamordowany przez Służbę Bezpeky OUN rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD, a w istocie, jak świadczą działacze OUN-M, za odmowę współpracy z OUN-UPA. Nota bene cała OUN-UPA kolaborowała z Niemcami raz silniej raz słabiej, aż do końca wojny i później23. W raporcie Komendy Armii Krajowej Lwów Rzezie wołyńskie, z końca lipca lub początku sierpnia 1943 r. istnieje zapis (Woł. 1260-61): Uchodźcy zgodnie stwierdzają, że znaczna większość popów prawosławnych zachęca do rzezi. I dalej: Inteligencja ukraińska na Wołyniu nie rozwinęła żadnej akcji celem zahamowania mordów, przeciwnie znaczna jaj część (kler, nauczyciele etc.) współdziałała z bandami. Martyrologię księży spowodowaną przez nacjonalistów ukraińskich i okupantów niemieckich i sowieckich omawiają także Komański i Siekierka12 Dębowska i Popek3, także Woczeja36 oraz ks. Wołczański47. Tabela 8.1. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna), (według Jankiewicza8a)
Duchowni ogółem rzym.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. zakonne gr-katol. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2?

W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba - zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami poprzez donos lub wspólne działanie: dla przykładu. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD, w rękach których ginął. Przypadki wątpliwe ze znakiem zapytania to np. ksiądz uciekając przed rzezią dostał ataku serca i zmarł.

82

83

Tego dnia zamordowano pięcioosobową rodzinę: rodziców powieszono nogami do góry wbijając kołki do ust. (875).  Działania nacjonalistów ukraińskich odznaczały się wielkim okrucieństwem. Boże zmiłuj się nade mną”. 779. 954. 553. który wzięty przez Sowietów do wojska stracił na wojnie obie nogi. na to metropolita Szeptycki odpowiedział. że orędzie to było przyjęte przez wiernych i niektórych księży greckokatolickich ze zdziwieniem i oburzeniem.1. Za bestialstwo. raz wykrzyczał. w kościołach. pow. Gdy skonał zabili i ją. biorąc pod uwagę.34. Musiała na to patrzeć jego matka. 914. kto w zaślepieniu i nienawiści przelewa czyjąś krew. prawie w każdym przypadku. 200143a. 9. ranna w czasie napadu bardzo cierpiała i prosiła. np. czternastoletniego syna zamęczono łamiąc żywcem nogi i ręce a dwie małe córeczki Jolę i Stasię powieszono za wnętrzności na płocie. Ksiądz Karol Procyk z Baworowa pow. relacja J. Krawcowa Tekla Siekierka inwalidka. W czasie wojny polsko-zachodnioukraińskiej w latach 1918-1919 wydał wspólnie z biskupem rzymskokatolickim Lwowa Bilczewskim odezwę do walczących stron o humanitarne prowadzenie walk i o wymianę jeńców. pow. ale nie zrobił tego. Biskup Chomyszyn zmarł w więzieniu NKWD w Kijowie w 1945 r. Położyli go na drzwiach nabitych gwoździami i deptali jego ciało. Nie byłoby nic wiadomo o jego losie gdyby nie spowiedź pewnego banderowca. Opisy wymyślnych tortur spotykamy jeszcze na wielu innych stronach. Marysię Dżumyk wypuszczono jako Ukrainkę. 545. Został ogłoszony błogosławionym przez Jana Pawła II w r. gdyż były stosowane nagminnie. Inne przykłady mordowania kobiet w ciąży i dzieci są na stronach 692. 707. Wniosek o uznanie arcybiskupa Szeptyckiego błogosławionym już dwa razy został odrzucony przez Watykan i według środowisk kresowych uznanie go za błogosławionego byłoby wielkim bluźnierstwem. 9. 808. 760. W 1943 r. 924/25. pow. że zapewne Bóg go ukarał za to. Banderowcy z zasady dobijali rannych – np. Oto kilka przykładów z relacji wziętych z województwa tarnopolskiego11 We wsi Maruszka pow. Złoczów (982) małego Zenka Denysa. a następnie „będącą w agonii dziewczynę zaciągnęli za włosy do głębokiego rowu i tam dobili”. Zrozpaczony. znanego u nas jako hajdamacczyzna albo rzeź humańska opisanego przez Szewczenkę43. że upowcy uważali się za chrześcijan. 693.). Buczacz. a skutki tego zaniechania były straszne. gdy szły do Czortkowa. żeby arcybiskup Szeptycki o tym nie wiedział.  Metropolita greckokatolicki Andrzej Szeptycki i błogosławiony ksiądz biskup Grzegorz Chomyszyn Ksiądz Biskup stanisławowski Chomyszyn dążył do latynizacji obrządku greckokatolickiego i był zwolennikiem celibatu księży tego obrządku.katolików należy uznać mordowanie ludzi w czasie mszy św. Kopczyńce): zatrzymano ją i Marysię Dżumyk. gdy pozwalał na to czas. 745. Majowskich ze wsi Dołhe. Inne rodzaje tortur: Maria Czarnecka opowiada o losie Marysi Pełechatej (745) (relacja Józefa Ciemnego z Majdanu. W klasztorze bazylianów podległym arcybiskupowi Szeptyckiemu została wydrukowana antychrześcijańska książka Nacjonalizm Doncowa – ideologiczna podstawa popełnionego potem ludobójstwa! Nie jest możliwe. Pomysłowość banderowców pod tym względem była naprawdę zadziwiająca. Tarnopol (825) wpadł w ręce banderowców i ślad po nim zaginął. że asystował przy śmierci księdza ”piłą go rżnęliśmy. 1900 do swojej śmierci 01. Podhajce (764/65). zdemobilizowanego żołnierza Wojska Polskiego. zaś Marysię Pełechatą zaprowadzono do mieszkania Marii Czarneckiej. Departament Spraw Wewnętrznych Delegatury Rządu na Kraj stwierdził jednak. Arcybiskup Szeptycki miał pełną możliwość i obowiązek sprawdzenia wiadomości podawanych mu przez biskupa Twardowskiego (w kilku listach) i przez przedstawicieli polskiego podziemia. Relacja Wiktora Błaszków. relacja Józefa Siekierki. Wynikało ono przede wszystkim z faszystowskich teorii Doncowa. Okrucieństwo OUN-UPA. W czasie. W Petlikowcach Starych (655). synka Ukraińca i Polki nabito na sztachetę w parkanie. obie piersi. 43a) zajmował to stanowisko od r. W okresie międzywojennym nie zareagował na odradzanie się nacjonalizmu typu faszystowskiego wśród swoich wiernych (w przeciwieństwie do biskupa Chomyszyna który w swoich pismach przestrzegał przed tym ruchem i ostro go krytykował. 923. 803. Kilku pijanych banderowców naprzód ją zgwałciło a następnie ją torturowali: ucięli jej język. Nie będziemy opisywać więcej przypadków tortur. aby ją dobito. Wieś Tołstobaby pow. pow. 915. Szereg takich 84 85 . co było w tej sytuacji kompletnym nonsensem. Przemyślany (779). „Litościwy” banderowiec oblał ją płynem łatwopalnym i podpalił. Trembowla. że biskup Twardowski powinien interweniować. wydał na prośbę biskupa rzymskokatolickiego Twardowskiego orędzie do podległych mu kapłanów i wiernych. i P.1944 r.5. Wieś Krosienko. banderowcy schwytali Karola Grubiznę. 544.8. w którym nakładał klątwę na każdego. Arcybiskup metropolita lwowski i halicki Andrzej Szeptycki (patrz. gdy mordy banderowskie na Wołyniu i w Halicji przybrały katastrofalne rozmiary biskup rzymskokatolicki Lwowa Twardowski prosił metropolitę Szeptyckiego o potępienie ich. po drugie z przykładu dawanego na ogromną skalę przez Niemców w czasie ludobójstwa Żydów i po trzecie na skutek braku skutecznych hamulców ze strony kleru greckokatolickiego i prawosławnego. Aleksander Korman14 podaje spis (niepełny) 362 rodzajów tortur stosowanych przez UPA.11. 763. aby Polacy przestali mordować Ukraińców. Nie bez wpływu były też tradycje buntu chłopskiego inspirowanego przez carat.

2. Ale ta szansa została już bezpowrotnie stracona. łuckim w czasie pasterki (odprawianej bez księdza. że jeżeli on sam tego nie zrobi to uczyni to ktoś inny. 301. Zaleszczyki (898): W domu Winiarskich banderowiec Wytrykusz z Nyrkowa (jego matka była Polką) wpadł do domu i zastał tam swoją siostrę. o czym świadczy powszechność tego zjawiska. 473. Brody (601/602): w bunkrze w lesie mordowano Polaków oraz Ukraińców z rodzin mieszanych. A. i E. gm. Został wraz z żoną zabity. Ukrainiec otrzymał rozkaz z UPA zabicia swojej żony Polki i córki. która za akt genocydu 86 87 . Między innymi zamordowano cztery osoby z czysto ukraińskiej rodziny Pańczyszynów za odmowę wysłania synów do UPA. Łozowa. Wiśniewskiego ze wsi Litowisko pow. aby zabijali swoich współmałżonków i swoje dzieci polskiej narodowości. Jednak to się nie podobało ukraińskim nacjonalistom. Relacja Cz. Nie zamierzał tego zrobić i przygotował się do obrony.Danyło uderzył w nich siekierą. W tej samej wsi Poczapy. Profesor Szawłowski44. prawnik zajmujący się sprawami ludobójstwa wydzielił nawet specjalna kategorię „ludobójstwo okrutne” (genocidum atrox) dla ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA. Inne tragiczne zdarzenia w rodzinach mieszanych są opisane np. (598g): „zwłoki 367 Polaków i Ukraińców z rodzin mieszanych po przeprowadzeniu identyfikacji zostały pogrzebane na dwu cmentarzach: Polacy na cmentarzu rzymskokatolickim a Ukraińcy z rodzin mieszanych na cmentarzu greckokatolickim. itp. który już wyjechał) nacjonaliści ukraińscy zaryglowali z zewnątrz drzwi kościoła. a pół roku później zabito również jego córkę. to mógłby to być wstęp do utworzenia w Halicji (Małopolsce Wschodniej) małej Republiki obojga narodów na wzór Szwajcarii. Klaczkiwśkiego (Kłyma-Sawura) jako bohaterów narodowych i stawiają im pomniki oraz nazywają ich imieniem ulice. do mężów i żon wydawano rozkazy. ginął również sam. członków OUN-UPA. Niejeden z nich. Bukowski Włodzimierz. Gdyby dawniej zarówno Polacy jak i Ukraińcy mieli więcej rozsądku.we wsi Tarczyn w pow. pow. Stąd rozkazy do synów. na stronach 123. upowca wychowanego przez matkę nacjonalistkę ukraińską i ochrzczonego w cerkwi (506). Relacja z Palikrowów (pow. Siemaszko42 z Wołynia. W sumie. Skwarzyna pow. Wieś Poczapy. którzy odmawiali mordowania członków swoich rodzin uważających się za Polaków lub też Ukraińców potępiających mordy. proboszcz Wojciech Rogowski. że zabił swojego ojca i brata. aby zabijali swoje matki Polki i siostry. w oczach banderowców stały się wyrazami bohaterstwa i wierności idei Wielkiej Ukrainy. że ich pogrobowcy także dzisiaj czczą jednych z największych zbrodniarzy świata Banderę. Według starego zwyczaju.przykładów podają W. Czy rzezie na Wołyniu i w Halicji były ludobójstwem. Tak więc uważali. kościelny Paweł Ciemny z żoną i wielu innych ludzi. Nie wykonał tego. te najstraszniejsze kategorie zbrodni w prawodawstwie wszystkich narodów.01. Okazało się. w nocy dwóch napastników wyłamało drzwi . Tak więc.3. Gdyby takie pytanie zadać któremukolwiek Kresowianinowi odpowiedź brzmiałaby zapewne: jeśli to nie było klasyczne ludobójstwo to co nim miałoby być? Motyka18a kończy swoje rozważania na ten temat następująco: Do uznania akcji antypolskiej za spełniającą kryteria Konwencji ONZ w sprawie ludobójstwa skłaniać powinna praktyka wyroków trybunałów karnych. Złoczów. Podobnie za odmowę wysłania synów do UPA została zamordowana Apolonia Żarkowska z rodziny mieszanej. Czasem dochodziło do bardzo tragicznych wydarzeń. Zginął tam ks. 9. to nie był wykonywany w praktyce. która schroniła się w mieście (506). we wsi zginęło w czasie tego drugiego już napadu 90 ludzi. pow. Niekiedy banderowcy mordowali tylko polską część rodziny ale często mordowali wszystkich. gdzie kwestia języka i religii nie odgrywałaby żadnej istotnej roli. Rodziny mieszane Chyba najciemniejszą stroną zbrodniczej działalności OUN-UPA był ich stosunek do rodzin mieszanych. w liście zaznaczono. żeby zobaczyć kto go napadał. że w małżeństwach mieszanych trzeba wymordować polską część rodziny i najlepiej niech to zrobią członkowie tej właśnie rodziny. polali go benzyną i podpalili – wszyscy zgromadzeni zginęli (relacja nie publikowana) We wsi Majdan. Świętojańskiego i A. Jakiś czas potem. Nie zważając na jej błaganie „Petruniu ne ubywaj mene” (Piotrusiu nie zabijaj mnie) zastrzelił ją serią z automatu. Szuchewycza (Czuprynkę). 396. Wieś Stechnikowce. Jeśli mąż Ukrainiec nie chciał zabić żony Polki i jej córek. Rodzin takich było na Podolu dużo. 240. Tarnopol (383) Danyło Chemij otrzymał z UPA polecenie zabicia żony Polki i dwóch córek. gm. 408. Nie dziwmy się więc. Kilarski Józef Polak. były legionista został zamordowany na rozkaz UPA przez swego syna Włodzimierza. a nawet gdyby gdzieś się znalazł jakiś rozkaz potępiający je.45 banderowcy granatami rozbili drzwi do kościoła i wymordowali siekierami zgromadzonych tam ludzi. w rodzinach mieszanych. Inny przypadek też z Wołynia . Józef Juzwa donosi ze wsi Czerwonogród pow. destrukcyjny wpływ na psychikę zwłaszcza młodych bojówkarzy OUN-UPA. Kopczyńce (751) w czasie napadu 26. 9. że Ukraina ma być czysta „jak szklanka źródlanej wody”. synowie dziedziczyli religię i narodowość po ojcu a córki po matce i przez wiele lat ten zwyczaj funkcjonował bez większych zgrzytów. Miało to straszny. gdy był siłą wciągnięty do UPA był jeszcze niewinnym chłopcem ale wkrótce pod wpływem zbrodniczej propagandy i przykładów bezkarnego bestialstwa stawał się nieczułym na cierpienie ludzkie bezwzględnym zabójcą. Zapalił lampę. 130. Brody). Bestialstwa te nie były potępiane przez władze OUN-UPA. Oni głosili tezę.

Wieś miała 500 zagród przeważały rodziny polskie. Widać było.. Zagrożenie istniało jednak z zewnątrz. 1964 pojechałam odwiedzić rodzinną wieś. wstąpiłam do niej i serdecznie jej podziękowałam. 630. Na pewno więcej Ukraińców wiedziało o tym. bardzo dużo było rodzin mieszanych. a czasem zupełnie obcym. 640. że często spała u znajomej Ukrainki Marynki ale tym razem wchodząc zamarla z przerażenia. W rozmowach towarzyskich posługiwano się obu językami. którzy udzielali mi schronienia. żeby iść do wdowy. Dała mi gorącego mleka. Oto jej słowa: Wreszcie. Oto przykłady: Wieś Babińce koło Dźwinogrodu (537/38). Kuszlak nie powiedział dlaczego wyprowadza ojca pani Władysławy ale na pewno wiedział. kto ma być zabity. Czułam. relacja Władysławy Lewczuk z domu Robak. Wybuchnęłam płaczem. Ale on dwie godziny wcześniej został zabrany prawie siłą przez sąsiada. wujkom. Gdy była jakaś możliwość sąsiedzi przewozili potajemnie rannych Polaków do szpitala. kuzynom. gdy dotarłam do jej domu i stanęłam na progu jej mieszkania nie mogłam wyksztusić ani słowa. ale tylko Kuszlak zdecydował się na pomoc.Relacja Marii Krzyżewskiej-Krupnik. etnicznej lub religijnej na danym terytorium.nie udało się zmobilizować miejscowych Ukraińców do udziału w mordach. sąsiadom. kolegom ze szkoły. na stronach: 536g. Borszczów (527/28). Uciekły więc do pobliskiego miasta gdzie był sowiecki garnizon wojskowy. Po trzech dniach syn. gdyż OUN-UPA karała śmiercią za pomoc okazaną Polakom a nawet za krytykę mordów. ciociom. pow. Podczas tej segregacji kilku Polakom udało się dołączyć do ukraińskiej grupy. że szykują atak na wielką skalę. Była to swoista symbioza dwóch narodowości i dwóch religii.. u której już raz nocowała. Wśród nich była i autorka relacji. że ona sama się boi.. Nieco później ojciec zaprowadził Janinę i resztę rodziny do znajomego Ukraińca z mieszanej rodziny w ukraińskiej części wsi tam było już wielu Polaków spokrewnionych z żoną gospodarza. spali na słomie rozścielonej na podłodze. zrobiłam to również wobec innych Ukraińców. Relacja Stanisławy Piotrowskiej.03. 629. czy też szykując samoobronę lub po prostu uciekając zawczasu do lasu czy na pola. Nawet szowinistycznie nastrojonemu popowi. który należał do UPA powiedział ojcu. np. pow. Na szczęście w izbie panował półmrok i Marynka zaraz zagadała do niej. 10. Szereg innych przypadków udzielania schronienia przez życzliwych Ukraińców można znaleźć np. przyszli po jej ojca i świecili latarkami szukając go. więc dlaczego by się mieli czegoś złego od nich spodziewać. że jej młodszej siostry nie ma w domu. Wielu Ukraińców pomagało Polakom. czy sprawcom chodziło o cały kraj.Kiedy w r. 601śr. 904. Brody (567śr/d) Relacja Stanisława Grossa i in. że nas dłużej u siebie trzymać nie mogą. Współżycie mieszkańców wsi. Wieczorem z pod zwału trupów wydostało się około 20 osób. Przestrzegł też o tym obrońców jeden Ukrainiec. że nie chce mieć nic wspólnego z mordami banderowców. Ukraińca Michała Kuszlaka swego kolegę szkolnego i obaj ukryli się u innego sąsiada Jana Sowy. Do domu nie mogła wracać. relacja Janiny Krzykały z domu Radaczyńskiej: Pisze ona. w swojej naiwności często lekceważyli ostrzeżenia twierdząc. Zbaraż (926). Napastnicy zebrali ludność i zaczęli ją segregować na Polaków i Ukraińców. Obronę wsi ułatwiał fakt. 931.(= ludobójstwa – przypisek autora) – czyli polityki polegającej na fizycznym unicestwieniu grupy etnicznej – uznaje wszelkie zbrodnie. Napad nastąpił 12. 88 89 .. czy to kryjąc się w schronach. Kobieta ta ulitowała się nade mną.. Wieś Stryjówka. czy jedynie konkretną miejscowość. bo w domu byli uzbrojeni banderowcy. 969 Bardzo częstą formą pomocy było przechowywanie u siebie zagrożonych Polaków przez sąsiadów Ukraińców.. pow. Tak więc często Polacy otrzymywali informację o planowanym napadzie i dzięki temu mogli się lepiej przygotować na jego nadejście. że jeden z Ukraińców mający duże zaufanie wśród swoich pobratymców informował obrońców o planach banderowców i kogo zamierzają zamordować.. Pisze. bez względu na narodowość i wyznanie układało się poprawnie. Miejscowi ich nie wydali. Brzeżany (628g). ale po krótkiej wymianie strzałów odeszli.. Ze wsi Płaucza Mała.. Inne przypadki ostrzeżeń są. Schronienia i pomocy udzielili jej trzej ukraińscy koledzy. Oto przykład: Wieś Mieczyszczów. Wieś Maleniska. Ale i tam było niebezpiecznie.. dobijając jeszcze tych co się ruszali. przy czym rzeczą drugorzędna jest. 807. pow. lub udzielali pierwszej pomocy na miejscu. gdzie intencją sprawców było doprowadzenie do nieistnienia wybranej grupy narodowej. że żadnemu Ukraińcowi nic złego nie zrobili. Przykładów ostrzeżeń jest wiele: Wieś Głęboczek. wszyscy lżej lub ciężej ranni.. Potem oddzielonych Polaków wzięto na bok i rozstrzelano. Brody (596/97). Pomoc Ukraińców świadczona Polakom Po tych strasznych rozdziałach wreszcie punkt jaśniejszy. pościeliła koło pieca i położyła do snu. Świadczona pomoc objawiała się w rozmaity sposób i zawsze wiązała się z ryzykiem utraty życia dla świadczącego ją.. Niestety. region. bo za ukrywanie Polaków banderowcy bili (zabijali) swoich pobratymców. Przez trzy tygodnie po napadzie chodziły z mamą spać do przyjaciół Ukraińców. że samoobrona nie zdołała się zebrać.. Wieś Palikrowy pow. że 11 listopada 1941 r. przyszło jej na myśl.. Właściwie ogromna większość uratowanych miała coś do zawdzięczenia Ukraińcom – członkom rodziny. W ten sposób uratowała ją.44 w sposób tak podstępny. Ounowcy intensywnie się ćwiczyli raz nawet wykonali próbny atak niewielką grupą na wieś.. Zdecydowana większość Ukraińców z naszej wsi deklarowała. na stronach: 627d.

pow. 696g. 715d. Markowski półprzytomny po chłoście dowlókł się do znajomego Ukraińca. Rano przyszedł sąsiad Ukrainiec. Na szczęście w szpitalu uratowano go.. Jej mama jeszcze żyła lekarz wojskowy węgierski opatrzył jej rany. gdzie została wyleczona. że nie żyje.. 826śr. 963g. Buczacz (669). Po śladach krwi szli banderowcy. Po wywiezieniu do Polski otrzymała opiekę w Domu Dziecka prowadzonym przez siostry zakonne w Opolu. Który zaopiekował się ranną i z narażeniem życia odwiózł ją do szpitala w Brzeżanach. po chłoście spalenie żywcem” (wyrok wykonano) a na Markowskiego „jedna godzina chłosty. 788śr. Brzeżany (637). Kiedy Chruścielowa wzięła Stanisławę w ramiona i krzyczała „Ne dam. Tam znalazła schronienie. We wsi Sorocko pow. kiedy zabito jej rodzinę uchowała się siedząc pod łóżkiem z koźlęciem. 712. (912). 849. Relacja Wandy Berezowskiej z domu Wiśniowskiej: Niektórzy miejscowi Ukraińcy okazywali nam życzliwość i starali się pomóc. Idziemy do domu” Katarzyna zaprowadziła go do swego domu i ukryła za piecem. ale po jakimś czasie zmienił się radykalnie: to w jego mieszkaniu i w domu jego ojca przechowała się rodzina autora tej relacji. Przeniesiono ją do domu sąsiada Ukraińca Marcenycha. Zauważyli koźlę a jej na szczęście nie. relacja Jana Nowaka. W drugim pokoju w tym czasie banderowcy urządzili pijacką ucztę. Buczacz (671): On i jego kolega zostali schwytani przez banderowców i postawieni przed ‘Trybunałem”. Pomagał Polakom m.. Herc ukrył się na strychu za kominem. które chroniły przed wywózką na roboty do Niemiec. 949g..W czasie pogrzebu na cmentarzu wywiązała się strzelanina. Siostrę swoją z małym dzieckiem.. W obronie ich stanął Ukrainiec Paweł Petry. w nocy 23. Władysław Żołnowski z RohaczynaMiasta (648-649) opisuje przypadek Bohdana Sarajewskiego.to są Ci ludzie. że wszystko jej da jak pokaże gdzie się schował. który zabrał go do mieszkania i opatrzył. Wielka chwała im za ich zasługi. która została w mieszkaniu znalazł Tomasz rano martwych. Tym większa. Wtenczas znajoma Ukrainka przykryła mnie połą swojego kożucha i powiedziała po polsku” chodź ze mną bo tutaj ciebie zabiją” Ukrywała Jadwigę do ruskiej Wielkanocy i potem skrycie zaprowadziła na plebanię w Złotym Potoku. który na jednego z nich wydał wyrok: „za chodzenie po ukraińskiej ziemi jedna godzina chłosty. Bardzo rzadko zdarzały się przypadki jak ten opisany przez Franciszka Markowskiego ze wsi Zalesie pow. We wsi Skorodyńce w czasie napadu (693) weszło do mieszkania Bandurów trzech banderowców ze słowami – kto tu jest obcy niech wyjdzie. 987/88. Inne są opisane na stronach: 692. uciekaj!” Oddal trzy strzały w górę i odszedł. Czasem zdarzały się „nawrócenia”. że u niej go nie ma. Zbaraż. dzięki którym zgoda między narodami polskim i ukraińskim jest nadal możliwa. Podobny przypadek opisano na str.. Banderowcy myśleli. wydając świadectwa o niezdolności do pracy. 844 śr/g. 864. że nie sposób wszystkich wyliczać. 90 91 . Wieś Berezowica Mała pow. masz małe dzieci. Staruszka była głucha na pokusy. 759śr. i rozstrzelanie”. że często mieli kapłanów szerzących ludobójcze idee. na to banderowiec wyjął plik pieniędzy twierdząc. Wyprowadzający na rozstrzelanie banderowiec powiedział do niego po cichu: ”Ratuj się jak możesz. Mieszkanie należało do starej Ukrainki. mimo. Na podwórku Ukrainki Ireny Chruścielowej zamierzali zabić Stanisławę. 760g.44 Rozalia Drzewiecka otrzymała cios bagnetem w okolice serca i udała martwą. Węgrzy wzięli ja do swojego szpitala i podleczyli na tyle. Na zapytanie o „Lacha” ona stwierdziła. 857d. 846. 867 we wsi Tiutków. który ukrył go i na drugi dzień odwiózł przykrytego słomą do polskiej wsi Puźniki. ale na drugi dzień odnaleźli ją banderowcy i znowu dostała trzy postrzały z rewolweru i cios bagnetem. We wsi Ciemierzyńce pow.”. Był bardzo szanowanym i dobrym człowiekiem. 884. Oprzytomniała jednak i doczołgała się do sąsiada Ukraińca.. Buczacz (665) w czasie napadu Joanna Jezierska otrzymała dwa postrzały kulami rozrywającymi. 903. Jadwiga Kroczyńska w czasie napadu. Powiadomiono oddział węgierski o napadzie. 844śr/d. gdyż było ich tak wiele. Banderowcy wstrzymali się w tym dniu od mordów. Jedna z nocujących u nas Ukrainek podeszła do mnie i powiedziała „Iwasiu! (zdrobnienie od Iwan. Przytaczamy tylko kilka przykładów pomocy. 717d. We wsi Soroki. ale jakiś czas potem zamordowali i jego (648/49).. Sama zaś siadła na skraju tak że zasłaniała go swoim ciałem. W Tarnopolu dyrektorem szpitala był rdzenny Ukrainiec Bohdan Świstun. 850. 811. którego banderowcy postrzelili w brzuch. 902. 910. gdyż za pomoc udzielaną Polakom groziła okrutna śmierć. Zauważył to mieszkający obok Ukrainiec. a mam na imię Tomasz) ubieraj się. Przemyślany (792) banderowcy zastrzelili Czaka i Rosieckiego.. W czasie napadu. Straciła przytomność. córkę kowala (Polaka). jednak bali się bardzo o własne rodziny. Gdy banderowcy szli mordować do Rohaczyna-Miasta stanął na moście i powiedział pójdziecie ale po moim trupie. że postępowali zgodnie ze wskazaniami Chrystusa i własnego nieskażonego sumienia. Opisani w tym podrozdziale Ukraińcy . pow. Leżała zalana krwią do rana. 865. Szereg innych przykładów pomocy Ukraińców dla Polaków z województwa tarnopolskiego i innych województw można znaleźć w książce Niedzielki19. że mogła udać się do domu swojego ojca.in.02. Trembowla (871) Zygmunt Harc po uszkodzeniu karabinu został postrzelony i mocno krwawiąc schował się w stodole. We wsi Skomorochy pow. 893. Ne dam” obie zostały zabite11.. który był prowidnykiem UPA w jego wsi i początkowo brał udział w mordowaniu Żydów i Polaków. 792śr/d. Tam przyszedł banderowiec Guzowskij i ją zamordował.

często ich bliskich sąsiadów. W Małopolsce Wschodniej ludzie byli już lepiej przygotowani na przyjście ludobójców a na południowej Lubelszczyźnie utworzył się nawet stukilometrowy front. surowe kary. w czasie oczyszczuwalnoji akcji wid rasowych worohiw (akcji oczyszczającej od wrogów rasowych) zginęło w 520 jednostkach administracyjnych co najmniej 10. a jak skończymy z nimi weźmiemy się za was Polaków. prasy podziemnej i za jakikolwiek przejaw konspiracji. Nastąpił pobór do Wojska Polskiego mężczyzn w wieku od 18 do 55 lat oraz dziewcząt od 18-23 lat. Obaj okupanci karali śmiercią lub więzieniem za posiadanie broni. jak mimo istnienia samoobrony dochodziło do zagłady wsi. W kwietniu 1943 r. Motyka18a na podstawie danych sowieckich podaje liczbę 30 678 zbitych. Pierwszy atak został odparty dzięki dostatkowi broni (częściowo odkupionej od oddziałów węgierskich) i dzięki inteligentnemu dowodzeniu. Dubno i inne). do UPA biorąc ze sobą broń i amunicję. za odmowę wstąpienia do UPA i inne czyny uznawane przez nich za „przewinienia”. Doczekano przyjścia Armii Czerwonej. głównie ze względu na brak inteligencji wiejskiej wywiezionej przez sowieckiego okupanta do północnej Rosji. Według obliczeń Poliszczuka28 OUN-UPA zamordowała 80. Trzeba jednak pamiętać. Oczywiście miało to miejsce przede wszystkim w dużych miastach. ale dane te nie uwzględniają morderstw popełnionych przez OUN-UPA na „nieposłusznych” Ukraińcach podczas okupacji niemieckiej. że Słowianie wzajemnie się wybijają i tylko od czasu do czasu dołączali się do strony ukraińskiej wraz z podległymi im oddziałami SS-Galizien. Zbrojni byli w widły. Rybcza gm. gdy była po temu okazja. niektóre doczekały się nadejścia Czerwonej Armii (Przebraże gm. pow. Wieś została prawie bezbronna. Przykładem. Borszczów (528-29). a w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu lata eksterminacji ludności żydowskiej. Do obrony przed zmasowanym atakiem potrzebne już były poważne siły jak w Przebrażu. którzy zostali skierowani do prac przy drogach. geometrów i osadników ze wschodniej Ukrainy. stąd i liczba ofiar była mniejsza. jak wspomniano. których UPA mordowała wraz z rodzinami. Zadziwia brak rozeznania dowództwa AK w zamiarach jakie miało dowództwo UPA w stosunku do Polaków. bardzo kosztowne. Po pierwszym szoku zaskoczenia dla większości stało się jasne. tak że w połowie roku 1943 zostały ich tylko niedobitki. Było to. narzędzia gospodarskie. natomiast Ukraińcy skrzętnie wykorzystali te dwie okazje.527 ludzi (Woł. gdyż banderowcy przywdziali sowieckie mundury co zmyliło pracujących. Niemcy zapewne cieszyli się. policja ukraińska gremialnie przeszła do lasu. na którym AK walczyło z upowcami i obie strony wystawiły do walki tysiące ludzi. Wsi nie zdobyli. jak się później okazało. Kiedy powstały pierwsze samoobrony? Na Wołyniu na ogół dopiero w drugiej połowie roku 1943 a więc już po krwawej niedzieli 11 lipca gdy zostało jednocześnie zaatakowanych ponad 160 polskich jednostek administracyjnych [w sumie w lipcu 1943 r. zaś Polakom groziły za posiadanie broni. Na Wołyniu powstało mało samoobron. W tej liczbie mieszczą się również ofiary spośród przysyłanych przez reżim sowiecki za drugiej okupacji sowieckiej nauczycieli. Chłopcy natomiast w wieku 15-17 lat zostali wcieleni do istriebitielnego batalionu. już nie miał 92 93 . Straty własne były znikome a napastników na pewno pokaźne. w obronie brały duży udział kobiety. Ukraińcy mieli być powołani do Armii Czerwonej. 11. 1048)]. Inną przeszkodą w organizowaniu się było rozproszenie ludności polskiej wśród Ukraińców. z rozstrzelaniem i obozem koncentracyjnym włącznie. i w czerwcu. Łuck. Polskie Samoobrony 11. Na niespodziewających się niczego polskich wieśniaków ruszyły watahy nieźle uzbrojonych upowców wspomagane przez tłumy żądnych rabunku ruskich chłopów. Wołyń padł jako pierwszy ofiarą ludobójstwa banderowskiego. Kiedy powstały i ich losy. Ukraińska policja współpracowała z Niemcami w eksterminacji Żydów. Te głosy powinny być ostrzeżeniem. weterynarzy. Krzemieniec. w tym 15 tysięcy cywilów. Jeszcze nie było wyraźnie widać kto wojnę wygra. siekiery itp. na ogół nie gromadzili broni wtedy. nawet bardzo słabe. Ponieważ w czasie pierwszej okupacji sowieckiej konspiracja była niezwykle utrudniona. Zostało tylko 16 dorosłych mężczyzn. dzięki swej kolaboracji z Niemcami mieli zapewnioną swobodę organizowania się. organizowanie się narodu polskiego zaczęło się na dobre dopiero po wkroczeniu Niemców do Halicji czyli po 22 czerwca 1941 r. a policja ukraińska otrzymywała ją od Niemców legalnie. Następny napad również został odparty ale grupa 14 osób pracująca przy drodze została wymordowana. W związku z tym istniało stałe narażenie ze strony niektórych z nich na donosy do okupantów. Pańska Dolina pow. Katerburg. Ukraińcy. Ludzie na wsi w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu. lipcu 1941 r. na ogół nie groziły żadne konsekwencje.. Lata 1941-1942 to lata ogromnej ekspansji armii niemieckiej. zabezpieczały w jakimś stopniu przynajmniej przed indywidualnymi mordami.1. natomiast wieś i mniejsze miasta były pod tym względem znacznie zapóźnione.. jednak. Trościaniec. że Ukraińcom za posiadanie broni. do Kazachstanu lub na Syberię. to jest jesienią 1939 r. który jednak stacjonował nie w Głęboczku a w powiatowym mieście Borszczowie. Ukraińscy nacjonaliści czasami wypowiadali się szczerze: teraz oczyszczamy kraj z Żydów. Gdy nastąpił trzeci napad. Samoobrony. może być Głęboczek pow.000 swoich rodaków za pomoc okazywaną Polakom. pow. które oparło się z pomocą partyzantów polskich i radzieckich atakowi kilku tysięcy upowców. że trzeba organizować samoobronę. Gdy banderowcy zaczęli atakować wsie w Małopolsce Wschodniej samoobrony były już lepiej przygotowane. ale zamiast tego zasilili oddziały banderowskie.

Zorganizowano szpital. że służyli nawet tak młodzi chłopcy. Razem z okolicznymi wsiami objętych było systemem samoobronnym 330 zagród z 2000 stałych mieszkańców. Zmasowany atak UPA nastąpił 5 lipca. Banderowcy zamordowali w tym dniu 80 osób. utworzono kaplicę w Przebrażu. Obrońców zorganizowano w cztery kompanie. Wielu ludzi ginęło w ten sposób. sporo uratowało się w kościele. Ustanowiono nocne warty liczące po kilkadziesiąt osób uzbrojone w kosy i piki. ale i dla obrońców nie był zaskoczeniem bo poinformowały o nim czujki. Oprócz oddziałów bojowych istniały stałe warty. w której dowodził młody partyzant Jan Niewiński uratowało się około 3000 ludzi42. Zaleszczyki życie zachowało około 1500 ludzi11.. 200 zagród i 1150 mieszkańców. 31 lipca 3500 upowców przypuściło generalny atak na Przebraże. jednak na skutek napływu uciekinierów z okolic liczba mieszkańców wzrosła do 10. bardzo potem przydatne.5 tys. przeważnie zadając im wymyślne tortury. Jeśli chodzi o AK zastanawia słaba łączność z terenami wiejskimi i nie wyciąganie wniosków z zaistniałych zdarzeń. Zborów pozostawił Edward Prus36. że schrony budowali pod drewnianymi domami lub pod drewnianymi zabudowaniami gospodarczymi. czujki i patrole konne i piesze. Kilkadziesiąt osób. Dzięki samoobronom uratowało się wiele tysięcy ludzi. który brał udział w tej samoobronie jako 10-letni chłopiec. Podhajce. Mimo poprawnych stosunków z ukraińską ludnością wsi Jezioro. w marcu 1943 r. Były też wypady obrońców do ukraińskich wsi celem rozbicia stacjonujących tam oddziałów UPA zagrażających Przebrażu. Atak był starannie przygotowany. Ciężkie walki trwały cały dzień. choć był on przygotowywany. Istnieje też na ten temat książka komendanta tejże samoobrony2. Otrzymano 15 starych karabinów i odpowiednie zaświadczenie. w Dobrowodach pow.2 Obrona Przebraża. pow. Pod koniec grudnia 1943 r. Piękny opis walk samoobrony w miasteczku Załoźce. Samoobrona liczyła 500 uzbrojonych ludzi. gdyż miejscowi Ukraińcy z Dobrowód odradzali walkę ze względu na dobre uzbrojenie Polaków. W lipcu dotarli do Przebraża uchodźcy z rozgromionej wsi Huta Stepańska.kto bronić wsi. Dookoła terenu bronionego utworzono system zasieków z drutu kolczastego. W Istriebiltielnych Batalionach zdarzało się. Wystarczyło ostrzec ludzi by budowali schrony zabezpieczone przed pożarem. ostrzeżenia o planowanych napadach przynosili trzej Ukraińcy z okolicznych wiosek. które zdołały się ukryć w krzakach i zbożach zabrano do Przebraża. 650-654 i 629/30). Z porzuconych czołgów sowieckich wymontowano 2 działka przeciwpancerne. dzięki którym unikano zaskoczenia. Patrole wysłane następnego dnia naliczyły około 550 zabitych Polaków. liczącą w 1938 r. gdyż wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 18 lat powołano do Wojska Polskiego. Spanikowana ludność nie biorąca udziału w walce została cofnięta na uprzednio wybrane. Ukraińcy. Stosunkowo wcześnie. i w każdej zagrodzie mieszkało po kilka rodzin. Dla ilustracji przytoczymy krótkie streszczenie opisu obrony Przebraża (Woł. Była to jedyna możliwość obronienia się przed UPA. jednak nie wszyscy chcieli opuścić swoje gospodarstwa. 42. np. Ukraińcy z tej wsi dobrze żyli z Polakami i wiadomości o ich uzbrojeniu były przez nich celowo wyolbrzymione. Dowództwo Przebraża musiało opanować te nastroje. gdzie był kościół. co zmyliło napastników. Zacięta walka trwała kilka godzin. W czerwcu 1943 r. Upowcy nie lubili się narażać i omijali wsie. Nie mogąc wedrzeć się w system obronny Przebraża upowcy wycofali się. jak np. tych. Mieszkali także w szałasach zanim nie pobudowano prowizorycznych baraków. bunkrów i rowów strzeleckich. którzy nie chcieli się ewakuować. ze podczas pożaru dusili się dymem lub ginęli od gorąca. mieli także 2 działka. Grupa młodzieży odkopała ukrytą po lasach broń pozostałą po walkach niemiecko-rosyjskich w 1941 r. aby uniknąć wychodzenia poza teren broniony. W Rybczy koło Krzemieńca. Najsłynniejsze Przebraże mieściło maksymalnie około 10 tysięcy osób. co wywołało panikę i brak wiary w przetrwanie u zgromadzonej ludności.. W lipcu 1943 r. Aby ją „zalegalizować” wysłano do Kreislandwirta w Kiwercach prośbę o przydział legalnej broni dla obrony przed bandami. z tej liczby 2500 było uzbrojonych w broń palną i maszynową. przychodnię zdrowia i wydział aprowizacji. Zapas broni uzupełniano zakupami od Niemców i Węgrów. Obrońców wspomagały: oddział partyzancki 94 95 . każda osobno skoszarowana. Z chwilą zajęcia omawianych terenów przez Armię Czerwoną najmłodsi członkowie samoobron wstąpili do nadzorowanych przez NKWD Istriebitielnych Batalionów. ponownie znaczne siły upowskie zaatakowały Przebraże. ludzie pochowali się po schronach. Oprócz tego. Napastników udało się odeprzeć i ponieśli znaczne straty. z których większość to byli uciekinierzy z okolicznych wsi2. bezpieczniejsze pozycje. pod wpływem wieści o mordach Polaków zapoczątkowano organizację samoobrony. W skład systemu samoobrony włączono okoliczne wsie. skutek był taki. co miało wkrótce tragiczne konsekwencje. 11. Chwała ich obrońcom. w pobliże tej wsi przyjechało 150 sań z banderowcami jednak do napadu nie doszło. 31 sierpnia 1943 r. ewakuowano ludność polską z okolicznych wsi. w Czerwonogrodzie pow. w których była silna samoobrona. którzy uważali się za patriotów ukraińskich ale UPA uważali za hańbę Ukrainy. który został zamknięty od zewnątrz. aby zabezpieczyć żywność zorganizowano żniwa „z karabinem na plecach” na opuszczonych polach. poza domem połączone z nim tunelem. Bezpośredniego napadu na tą wieś nie było. którzy sprzyjali Polakom – również zostali wymordowani. Stworzono też zakład rusznikarski. Przebraże było dużą kolonią polską.

W pozostałych częściach GG Polacy mieli jednego wroga i cały wysiłek polskiego państwa podziemnego był skierowany na zwalczanie Niemców. Niemcy nie starali się odszukać winnych mordu. Czortków (719/720) podoficer Wehrmachtu stanął w obronie Polaków i wspólnie z nimi zaatakował banderowców. Przykładem ludobójstwa dokonywanego przez Niemców na Polakach w Małopolsce Wschodniej było tępienie inteligencji polskiej w sąsiednim województwie stanisławowskim przez gestapowskiego kata Hansa Krűgera.979.  Stosunek Niemców do upowskiego ludobójstwa był najczęściej obojętny. ale w tym tylko około 17 tysięcy Polaków. dokonano bestialskiego mordu na 5 Polakach. 918. za posiadanie broni czy prasy podziemnej groziła kara obozu koncentracyjnego lub rozstrzelanie (a mimo to prawie w każdym domu inteligenckim w GG czytało się regularnie prasę podziemną). Niemcy nie starali się jednak wykryć sprawców zbrodni. 652. 866. 931. siedziby oddziału upowców. 887. Pewnej nocy strażujący Polak został zabity. w tym 7 lekarzy. mimo że ten człowiek pracował przecież dla nich. a z drugiej strony Niemcy dążyli do zduszenia wszelkich objawów jakiejś większej samodzielności Polaków zwłaszcza w dziedzinie kulturalnej i ekonomicznej. 671. 688. ale nie na prowincji. pow. Oddział upowców rozbito. że Polacy mają wyjeżdżać do Polski. 12. gdzie znaleziono zwłoki. 54 nauczycieli szkół średnich. Losy samoobron i obrony pojedynczych gospodarstw w Tarnopolszczyźnie są opisane na stronach: 528. 898. 767. Tymczasem Polakom groziła kara śmierci za posiadanie broni. 96 97 . Z jednej strony woleliby. 26 przedstawicieli inteligencji. Ukraińcy zastrzelili go.. a Stanisławów nie był dużym miastem miał wprawdzie 68 tys. Jana Rerutki „Drzazgi” i oddział sowieckiej partyzantki Nikołaja Prokopiuka. 833. 930. ślady prowadziły do ukraińskiej wsi. 940-2. bydło i zboże odebrano. Podobnie było w większych miastach Małopolski Wschodniej. w Halicji stosunek Niemców do Polaków był bardzo złożony. 905. Kamionka Strumiłowa (728/729) kwaterujący w polskim domu Niemiec wyznał. we wsi Głęboczek. Przyjechało kilkunastu Niemców. Zasługują na osobne opracowanie. Terror niemiecki był o wiele silniejszy na początku okupacji niż pod koniec. to nas wzmacnia”. że w obu przypadkach. 11. (które spełniało wówczas rolę jednostki terytorialnej polskiej pod okupacją niemiecką). (St. pow. Morderstwo zgłoszono żandarmerii niemieckiej i wskazano podejrzanych. Zawiadomiono władze niemieckie. 909. Już ta różnica w traktowaniu narażała Polaków na bezkarną eksterminację przez Ukraińców. pow. W kompletowaniu list aresztowanych i w samych aresztowaniach pomagała Krűgerowi policja ukraińska. Np. 944/5.3. a ponadto około 125 absolwentów i uczniów szkół średnich. 843/4. Wiadomo było kto dokonał mordu. Zbrodniarz ten nakazał aresztowanie i rozstrzelanie co najmniej 300 osób spośród inteligencji i uczącej się młodzieży miasta Stanisławowa i okolic. Na liście pomordowanych jest 66 nauczycieli szkół podstawowych. Borszczów (540) Niemcy nakazali pilnować mostu nad szosą. 529. 647. mieszkańców. Jeśli chodzi o ziemie dzisiejszej Polski. a z drugiej strony ich nazistowskie nastawienie podpowiadało: „a niechże ci Słowianie wzajemnie się mordują. że wojsko niemieckie ma rozkaz pozostawienia w spokoju banderowców i zakaz odbierania im broni z wyjątkiem sytuacji. 937. 932/3. We wsi Kosów. 960/1. 632.  Stosunek Niemców do Polaków i do ludobójstwa ukraińskiego dokonywanego na Polakach Inaczej niż w pozostałych częściach Generalnego Gubernatorstwa (GG).ppor.1. Silno. gm. żeby na zapleczu frontu panował spokój i spływały regularnie kontyngenty zboża i mięsa. O perfidii kryjącej się za tymi faktami nie trzeba nikogo przekonywać. wielu młodych ludzi powołano do I Armii Wojska Polskiego. Straty w Galicji Wschodniej oblicza on na 1-2 tysięcy. Wkrótce ogłoszono. Jest wiele relacji potwierdzających takie stanowisko. We wsi Germakówka. przede wszystkim zwalczali brutalnie wszelkie działania konspiracyjne. Wojska radzieckie zajęły Przebraże 2 lutego 1944 r. Borszczów (527) Ukraińcy zastrzelili chłopca Mateusza Kwiczaka. Jakie były straty Ukraińców w walce z Polakami? Motyka18a ocenia te straty następująco: Na Wołyniu z ręki polskiej zginęło od 2-3 tysięcy Ukraińców (nie licząc zabitych przez policję pomocniczą). Były to resztki inteligencji już po rozstrzeliwaniach i wywózkach na Syberię dokonanych przez Sowietów. 12 nauczycieli z powiatu. 11. W związku z dramatycznym brakiem żywności 25 listopada (11 stycznia?) oddział samoobrony z Przebraża dokonał wypadu do wsi Żurawice. zginęło według Motyki w latach 19431947 około 8-10 tysięcy Ukraińców.667. 899. Gestapo nie wyciągnęło konsekwencji wobec morderców. gdzie było przetrzymywane bydło zrabowane Polakom. sabotażowe i militarne. 854. pow. gdy ich działania zagrażałyby bezpośrednio interesom niemieckim. Tępienie przez Niemców inteligencji polskiej w Stanisławowie. 498-502). 728. We wsi Busk. 967. nie jako ofiary. Np. Samoobronę rozbrojono. Walka zakończyła się klęską upowców. Ogółem czyni to 10-15 tysięcy zabitych. 645. 900. 12. porobili zdjęcia i na tym dochodzenie się skończyło. We wsi Barysz w pow. 663. 762/3. Buczacz (687). 687. 771.2. 834. 778. w ogromnej większości zostali oni zabici występując jako napastnicy. 699. prawdopodobnie ten podoficer przekroczył swoje uprawnienia – nie powinien był występować w obronie Polaków. 870. poza tym 10 tysięcy Ukraińców a reszta mieszkańców to byli Żydzi i nieliczni Niemcy i inni. niektórych członków skazano na więzienie. 907. Nie wspomina.

że atakują Niemcy. Gdy ich ostrzelano z dział. bo w cywilu jest profesorem muzyki. Tam. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć. że w Maruszcze jest polska partyzantka. Po napadzie cała twarz jej była jedną raną. Szaraniewicz. aby za zamordowanie Polaka osadzono w więzieniu Ukraińca. Pewnego dnia o świcie Niemcy rozpoczęli pacyfikację. W Brzeżanach bardzo szanowanym lekarzem zarówno przez Polaków jak i Ukraińców a także przez władze niemieckie był dr Stefan Biliński (102. kilku z nich zostało rozstrzelanych. wychłodzenia organizmu i ciężkich ran dziewczynka została wyleczona.01. Obraz ten jest teraz w Racławicach Śląskich i jest otaczany wielką czcią. Tam lekarz wojskowy Niemiec wykonał opatrunek i jak ona pisze – uratował jej życie. I ten sam autor opisuje. W polskim szpitalu brak było środków opatrunkowych i rentgena. Na skutek upadku podczas napadu pękła jej czaszka. wszystkich zwolniono a nawet obdarowano pewną liczbą karabinów. 613/614. Podobno Ukraińcom też pozostawiono trochę broni. (wigilia) (964) nacjonaliści ukraińscy zamordowali lub ranili 19 osób. Wśród napastników rozpoznano kilku miejscowych Ukraińców. 98 99 .44 został on wysłany samochodem niemieckim eskortowanym przez 14 żołnierzy niemieckich po jedenastu ludzi zranionych w czasie napadu banderowskiego w Buszczu. Mieczysław Biniewicz z Ponikwy. Inna relacja . że przed przyjściem Sowietów OUN-UPA dążyła do wymordowania jak największej liczby Polaków. Brody (558/559) opisuje zbrojną interwencję jaką podoficer oddziału pancerno-motorowego Wehrmachtu przedsięwziął dla odstraszenia banderowców. pow.Katarzyny Horwat z Magdałówki (pow. Banderowcy akuratnie podchodzili do wsi Hucisko Brodzkie. który fachowo opatrzył rany u sześciu rannych. straciła wzrok w jednym oku a na drugie zaczęła widzieć po pół roku leczenia. na którym omówiono to zdarzenie ale nie wyciągnięto wobec winnych żadnych konsekwencji. do Lwowa. Brzeżany (614). Skałat) (819). Ta uwaga odnosi się do całego omawianego terytorium. Drugą jasną stroną obecności Niemców była opieka lekarska nad rannymi. Po kilku godzinach udzielił jej pomocy niemiecki lekarz wojskowy. że w wyniku fałszywych donosów do władz niemieckich policja ukraińska aresztowała i przekazała do gestapo wielu Polaków. Przykładów czynnej obrony Polaków przed nacjonalistami ukraińskimi nie było wiele. nie użyli broni palnej.12. Złoczów (980): ”Nie było wypadku. Lekarz wojskowy Niemiec zgodził się prześwietlić głowę dziewczynki i zrobić drugą operację. Niemcy patrzyli obojętnie na tę dokonującą się rzeź Polaków. i obecnie jest mężatką. Na odsiecz jechały trzy samobieżne działa pancerne z niemieckimi żołnierzami i chłopcami ze wsi. Nie mniej kilku Polakom udało się uniknąć śmierci dzięki łapówkom danym niemieckim oficerom oraz dzięki wstawiennictwu niemieckiego oficera pochodzącego z Górnego Śląska. ale w wojskowym szpitalu leżeć nie mogła noszono ją tam na opatrunki. Morawin. We wsi Kruhów dnia 24. Mimo upływu krwi. pow. pow. 635). że w danej wsi jest partyzantka polska lub sowiecka – Niemcy urządzali wówczas pacyfikację. Mąż zawiózł ją do szpitala w Zbarażu. W odwrotnej sytuacji Polak otrzymywał najwyższą karę. Eskortowali ich do Chmielna. Tam zaopiekowali się nimi inni Niemcy i zawieźli do szpitala w Radziechowie a stamtąd. Ciekawy przypadek przytacza Jan Bereziak z Buszcza. Przykładem może być wieś Maruszka w pow.3. ale zdarzały się. Na odpust w tym kościele przyjeżdża z Niemiec pan Jiři F. gdzie stacjonowali żołnierze niemieccy ludność czuła się bezpieczniej i uciekała do takich miejscowości. był on także prezesem Polskiego Komitetu Opiekuńczego. Starosta niemiecki dr Wendt. Żandarmeria niemiecka zorganizowała pościg za zabójcą. Wiktor Chmieluk ze wsi Skorodyńce. bo ukraińscy nacjonaliści nie śmieli atakować takich miejsc. Według relacji Adama Drozdowskiego z gminy Łopaty. że tam. Radziechów (807): na strychu obok martwych rodziców i 16-letniego syna leżała półroczna córeczka z przestrzeloną ręką i nogą oraz z uszkodzonym nosem. Józef Bereziak pracownik szpitala w Brzeżanach (613) wspomina. Oficer niemiecki prawdopodobnie czeskiego pochodzenia Jiři František Morawin prosił proboszcza. Jeszcze inna relacja . Złoczów (981/982).ze wsi Pawłów pow. Pomoc okazywana Polakom przez Niemców Często zdarzało się jednak. Oto relacja Genowefy Gawron ze wsi Buszcze pow. szef Gestapo i kierownik policji kryminalnej „Kripo” zwołali zebranie. że uczucia ludzkie brały górę nad nakazami wynikającymi z ideologii nazistowskiej. Ukraińscy nacjonaliści poinformowali Niemców. pow. Czortków (695) donosi. syn księdza greckokatolickiego. W Potoku Złotym. Radziechów (805) kilka godzin po napadzie przyjechało na wezwanie kilku żołnierzy niemieckich z lekarzem. Gdy samoobrona polska zorientowała się. pow. by ten mógł zabrać bezpiecznie cudowny obraz Matki Boskiej z kościoła w Buszczu oraz dokumenty parafialne. 12. Brzeżany (620d). że 23. Z wdzięczności za to dał eskortę niemiecką księdzu z Buszcza. uciekli w popłochu zostawiając zabitych. Zamordował go bojówkarz OUN. w końcu. czyby nie mógł grać na organach w kościele. Niemcy wszystkich mężczyzn aresztowali i popędzili do innej miejscowości.43 r. Napastnicy porzucili wozy ze zrabowanym dobytkiem. Zginęło 2 żandarmów i trzech banderowców wśród nich także zabójca. pow. A oto opinia Tadeusza Urbańskiego ze wsi Gołogóry. Często stosowanym podstępem Ukraińców był donos. na skutek wyjaśnień. Buczacz (677) powiadomiona o napadzie kilkuosobowa grupa żołnierzy niemieckich zrobiła zasadzkę na powracających z mordów i rabunku Ukraińców i ich ostrzelała.

pow. Następnie zabrano kobiety i dzieci do 16 lat (około 45 osób) i trzymano je przez noc na jednym podwórku (wielu było boso i w bieliźnie a na dworze były właśnie roztopy). Poznawszy bliżej Ukraińców i ich nienawiść do Polaków stał się w pewnym sensie obrońcą Polaków. które przyjechało następnego dnia nie wyciągnęło żadnych konsekwencji za śmierć swojego żołnierza. gmina Kniahinin. To spowodowało.to powiedzenie pasuje jak najbardziej do Węgrów. Następnie kazano im iść w kierunku rzeki. We wsi Siemiginów. Jest bardzo dużo relacji z województwa stanisławowskiego dotyczących pomocy jakiej ludność polska otrzymywała od Węgrów. Eskortowało ich dwu banderowców z automatami Gdy doszli.1944 (St 150) UPA dokonała napadu na polskie zagrody na przedmieściu Wysoczanka i zamordowali tam 5 mieszkańców. pow. Dubno służący w wojsku niemieckim Ślązak ostrzegł poufnie Polaków. Stosunki z Węgrami opiszę głównie na podstawie relacji z byłego województwa stanisławowskiego. jak już wspomniano. We wsi Kosów. około lipca 1941 r. W czasie napadu 8 września 43 r. Tej samej nocy na wsi banderowcy zabili 20 Polaków. banderowcy chwilę postali i kazali im czekać a sami poszli z powrotem do wsi. gdyż ich oddziały głównie tam przebywały40. 70) mała niemiecka obsada dla wzmocnienia swoich sil przydzieliła polskiej samoobronie 15 karabinów i razem się bronili przed napadami. 943. 969/970. I tak w Radziwiłłowie-Mieście. Dubno (Woł. Dawał mu nawet samochód i radził wyjazd do Budapesztu. pow. 98) uciekinierom z okolicznych wsi pomagali oprócz proboszcza Mikołaja Brodeckiego służący w wojsku niemieckim Ślązacy i stacjonujący tam Węgrzy. potem ich skrępowali i rozstrzelali. 592-93). że policjanci ukraińscy uciekli do lasu. a to jest dla polskiej ludności bardzo groźne (Woł. załoga niemiecka uciekła zostawiając broń Polakom. pow. ks. gdy groził napad. Szybka pomoc żołnierzy węgierskich uniemożliwiła rzeź pozostałych mieszkańców. We wsi Krościenko. Mimo. Po niedługiej walce banderowcy zabrali rannych i zabitych i wycofali się. łapankę i wszystkich złapanych wywieźli na roboty do Niemiec. przepłoszyli napastników i zastrzelili ich herszta Kurnyćkiego (793/794). musieli rozebrać się do naga. Czortków (719/720) wywiad AK doniósł o gromadzeniu się znacznych sił banderowskich w grupie ukraińskich domów. gmina Krupiec. że OUN wykonało na nim wyrok. pow. dzięki temu ocaleli. Dolina (St. W futorze Poczajów. w okolicy Świąt Wielkanocnych 1944 r. Członkowie samoobrony wrzucili przez okna granaty i cofnęli się do karabinu maszynowego. Dubno na Wołyniu (Woł. że oficjalnie byli sprzymierzeńcami Niemców. Węgrzy sprawowali w mieście władzę. Gestapo. Józef Smaczniak został z inspiracji policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo pod zarzutem szpiegostwa i zamordowany w więzieniu w lipcu tegoż roku.patrz 821/22. Po napadzie Polacy i Niemcy przenieśli się do Młynowa. W mieście powiatowym Nadwórna (St 342) w czerwcu 1942 r. pow. Napad groził lada chwila. Ksiądz odrzekł: Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości. Pomoc ze strony Węgrów „Przyjaciół poznaje się w biedzie” . W mieście powiatowym Kałusz w nocy z 4/5. Ufni w swoją bezkarność i siłę upowcy nie wystawili nawet straży. Podoficer kopnął drzwi wywołując popłoch ale któryś upowiec strzelił zabijając go na miejscu. Ci starali się pomagać naszym Kresowianom gdzie mogli. Widocznie przekroczył on swoje kompetencje występując w obronie Polaków. W Armii Niemieckiej służyło wielu Ślązaków. Oto przykłady kilku relacji: W Perehińsku. Wtedy z krzaków po drugiej stronie rzeki wychyliło się kilku żołnierzy węgierskich. Oficerowie. 13. Niemcy zorganizowali tam w lipcu 1943 r. natomiast. Żołnierze węgierscy brali pod obronę Polaków w razie. węgierscy często brali w obronę Polaków i nie dopuszczali do samowoli policji ukraińskiej. Stryj (St.07. ale zawsze nam sprzyjali i zawsze można było na nich liczyć. W wojewódzkim mieście Stanisławowie (St 498) przez ponad miesiąc. Pomorzan i Wielkopolan często wziętych do służby przymusowo. gm. nie brali udziału w eksterminacji Żydów i byli temu przeciwni (521). że cały czas mieli 100 101 . 74). Okazuje się. Rożniatów. Zbliżył się do domu gdzie dowództwo upowskie oddawało się pijaństwu. Przemyślany na wiadomość o napadzie banderowców przyjechali żandarmi. Dzień przed aresztowaniem oficer wojska węgierskiego ostrzegał księdza przed możliwością aresztowania. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę. Podobnie w majątku Bokujma. Powiadomiony o tym podoficer Wehrmachtu natychmiast wyznaczył żołnierza z karabinem maszynowym i dał dwóch Polaków z samoobrony do obsługi. Dotyczy to sprzedawania przez Węgrów broni i amunicji Polakom – w tamtych warunkach była to sprawa ogromnej wagi. Inne przykłady pomocy ze strony Niemców . pow. upowcy weszli do wsi wieczorem i wyłapali wszystkich mężczyzn w wieku powyżej 16 lat. 26) w czasie napadu banderowców 25 Polaków schroniło się w budynku poczty chronionym przez 10 żołnierzy węgierskich. Ukraińcy podnosili również ręką na Niemców których uważali za obrońców Polaków i tak – w miasteczku Pomorzany kierował folwarkiem Niemiec sudecki Jaschke mówiący czesko-niemiecką polszczyzną. Nieco później został przez bojówkarzy UPA zamordowany szef policji niemieckiej Długosz – Ślązak uważany przez banderowców również za obrońcę Polaków.

wielu księży. Ta z kolei wydawałoby się silna. Wywożono także osadników cywilnych wraz z rodzinami (czyli polskich chłopów. (na przykład oblicza się. stosunek Sowietów do AK zmienił się diametralnie. Miednoje.12. – to też było straszne ludobójstwo. Na szczęście były amnestie i większość z nich po paru (czasem dopiero po 10) latach wróciło do Kraju. Plany usunięcia z tych terenów Polaków. którzy dostali przydział ziemi za zasługi wojenne).. tutaj była bezradna. komunista Ukrainiec i Żyd. Chodziło im przede wszystkim o to. zaczęło się prześladowanie akowców. wywieziono.).45 r. którzy znali się na wojskowości i mogli organizować w późniejszym czasie obronę przed OUN-UPA.na stronach St 46. wydał on rozkaz o rozwiązaniu AK.. od 2. Polacy zaczęli traktować rosyjską partyzantkę jako sprzymierzeńców i początkowo z ich strony również była wola współdziałania przeciwko Niemcom i OUN-UPA. w większości Polaków a morderstw takich dokonano wiele także w innych miastach na całych Kresach Wschodnich (czy to ludobójstwo zostało dokładnie zbadane przez naszych historyków?). 957) 14.banderowców na muszce i natychmiast by ich „sprzątnęli”. Wrogie akcje rządów stalinowskich w stosunku do członków AK i delegatów Rządu Polskiego na emigracji po odkryciu cmentarzyska ofiar Katynia są dobrze znane i nie musi się ich omawiać. jak już wspomniano od 250 tysięcy do pół miliona ludzi lub więcej. 648) w pierwszych dniach lipca nacjonaliści ukraińscy zamordowali 8 osób.1941) był ogólnie biorąc wrogi ale postępowanie ich było bardzo przebiegłe..W styczniu pod odpowiednimi urzędami stały już długie kolejki po karty ewakuacyjne i przydział do transportu. aresztowany został 27.07. 665. Podobnie postąpiono ze służbami granicznymi i policjantami. Następnie w szale oczyszczania sowieckiego kraju z „wrogów ludu” wywożono na Syberię i do Kazachstanu lub w okolice Morza Białego rodziny aresztowanych a także osadników wojskowych z rodzinami (czyli wojskowych. Po krótkim śledztwie kazali ich rozstrzelać.. pow. Śniatyń (St. kolumny wozów konnych wyruszyły na stację kolejową do Zborowa.705). Ukraińcy realizowali tym razem nie swoje a sowieckie plany. 524. ale stopniowo dobrali się i do nich „obdarowując” ich wyrokami po 15-20 lat zsyłki do łagrów. Terror i zagrożenie zawsze były skuteczne. 486). Wywózki te szalenie osłabiły żywioł polski na zajętych przez Sowietów terenach Wołynia i Halicji. Na Syberii wiele razy Polacy słyszeli od władz sowieckich rozbrajające swą szczerością powiedzenie „was tut priwiezli cztoby wy padochli” (was tutaj przywieziono abyście zdechli). Grupa kobiet i dzieci została przewieziona pontonami na drugi brzeg. bogatych kupców i fabrykantów. 887. Za drugiej okupacji sowieckiej (od wiosny 1944 r. 486.. To czego Ukraińcy nie zrobili za okupacji niemieckiej nadrabiali z nawiązką za okupacji sowieckiej. Przede wszystkim pozbawiły wieś (i także w dużym stopniu miasta) inteligencji. wyższych stopniem urzędników i oczywiście wszystkich zamieszanych w konspirację. Szeregowych na ogół puszczano wolno. Zborów (943-46): Swoboda działania band była początkowo dla nas niezrozumiała..41 r. We wsi Wołczkowce. gm. 705..) według wypowiedzi Adolfa Głowackiego z Milna-Bukowiny pow. Kuropatach i w innych miejscach kaźni. którą ojciec 102 103 .03. którzy kupili ziemię w okresie międzywojennym z parcelacji wielkich majątków). Zabłotów. że w samym Lwowie NKWD zamordowało 11-12 tysięcy więźniów. Po zawarciu układu „Sikorski-Majski” z 30. Nie wiem czy da się określić liczbowo wielkość tej wywózki. Widocznie banderowcy ich spostrzegli i woleli się oddalić. a więc wyszukiwano wszystkich. Oficerowie węgierscy zareagowali na tę zbrodnię aresztując podejrzanych. Są jeszcze inne relacje o przyjaznym stosunku Węgrów do Polaków w województwie stanisławowskim . i podobne. zginął wtedy w więzieniu sowieckim generał Leopold Okulicki. „trójka” celem wysiedlenia (jak się okazało do Kazachstanu): żołnierz rosyjski. Aresztowano i wywożono także posiadaczy ziemskich. Do domu mojej znajomej przyszła w 1940 r. Żyd pochodził z bardzo biednej rodziny. W każdym razie. albo wywożono do łagrów i co dalej z nimi się stało dzisiaj dobrze wiemy – wszystkich poza niewielką. także liczne z innych województw np. Początkowo tolerowano tych.1939-VI.. Wiadomo było. Sowieci – ich stosunek do Polaków i do Ukraińców Stosunek władz sowieckich do Polaków w czasie pierwszej okupacji (IX.01. W połowie stycznia 1945 r. którzy znali się na wojskowości. o kupowaniu broni od nich (St. Perfidia strategii sowieckiej nie dała się długo ukryć. Należało więc wywrzeć nacisk.45 r. Efekty tej strategii przeszły chyba nawet sowieckie oczekiwania. Przykładem jest proces w Moskwie 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego i uwięzienie ich. 111. o przepłoszeniu banderowców w czasie napadów (St 262. z Tarnopolszczyzny (528. 252. 513. którzy byli w Istriebitielnych Batalionach utworzonych przez NKWD dla ochrony ludności cywilnej przed OUN-UPA. gdzie Węgrzy mieli koszary i zaopiekowano się nimi. aby naród nie mógł się bronić. a powróciło do Polski lub też dostało się do transportów rodzin towarzyszących wojskom Andersa na Zachód tylko 50 – 60 % z nich. Tam ludzi i ich skromny dobytek wtłoczono do nie ogrzewanych wagonów i 20 stycznia ruszył pierwszy transport do Przemyśla. Oficerów albo zabijano na miejscu. jak tylko zaczęliby te kobiety mordować. dowódca AK (19. że Polacy nie zechcą dobrowolnie wyjechać. Bardzo mało pozostało też ludzi. Gdy przeszedł front i Niemcy cofnęli się za Bug i cofali się nadal.1944 r. Z drugiej strony zwykli ludzie Rosjanie często okazywali współczucie i pomoc wywożonym Polakom. wyselekcjonowaną grupą zgładzono w Katyniu. Bardzo dużo inteligencji przeważnie polskiej Sowieci wytruli lub wystrzelali w więzieniach w czasie gdy musieli uciekać przed Niemcami w końcu czerwca i na początku lipca 1941 r.

a przez to także odchodzi z naszej grupy. Punkt 6. Sawur dał mi rozkaz wymordowania wszystkich Polaków w okręgu 104 105 . Hutę. (futor) Zgoszcz (lub Zhoszcz). 1278). a z nimi tabory wszystkich oddziałów pod ochroną komandyra Szauły na Dobrzyń (gm.B.  Wyjątki z zeznań Jurija Stelmaszczuka – protokół posiedzenia sądowego Trybunału Wojskowego Wojsk NKWD Kijowskiego Obwodu (wyrok wydany 06. Za przeprowadzoną wspólnie wyprawę i współpracę składam komandyrowi Korze jak również strzelcom szczere podziękowanie a równocześnie życzę jak najlepszych sukcesów w ofiarnej służbie Ojczyźnie. Żołnierz rosyjski natomiast doradzał co wziąć a czego nie. Żyd i Ukrainiec zajęli się „rewizją” polegającą na przywłaszczaniu sobie co cenniejszych przedmiotów.3. O wielu takich przypadkach doradzania i cierpliwości słyszało się.O. UPA ta zapillja. Prosimy o jak najszersze rozpowszechnienie tego ostrzeżenia 15.K. (Woł. Mateusz (dziś wiadomo: Bolesław Haber) Objaśnienia: P. Stepańgród. Inne sposoby walki (sposoby ukraińskie) nie licują z godnością narodu polskiego i stosowane być nie mogą.B. 15.4. – Wołyńska Okręgowa Delegatura Rządu 15. Powiatowi Komendanci sporządzą odpisy i wręczą wszystkim swoim podkomendnym oraz złożą mi szczegółowe sprawozdanie za pośrednictwem P. że to Dmytro Koryneć) 15.D.  Rozkaz likwidacji osiedli polskich w powiecie sarneńskim dla oddziałów pierwszej grupy UPA wydany przez komandyra Borystena z 2 września 1943 r. kto Wam tam da miednicę. wyprawę oddziałów Jarka i Topoli pod dowództwem komandyra Łajdaki ze wsi Łuka na futor Łuka (gm.  Instrukcja Inspektora Podokręgu Łuck Wołyńskiej Okręgowej Delegatury Rządu dla Powiatowych Delegatów Rządu. Sarny) i wieś Stepańgród (gm.  Fragment sprawozdania sytuacyjnego z Ziem Wschodnich z maja 1944 r.znajomej często wspomagał żywnością. Włodzimierzec) Po skończeniu wymienionej akcji oddział komandyra Kory odchodzi do samodzielnych akcji. oryginał: Państwowe Archiwum Rówieńskiej Obłasti) Bojowa grupa UPA Postój dnia 2. Włodzimierzec). Wołyń i Polissja.2. – Powiatowy Delegat Rządu. Dubowe. Oddział Komandyra Worona ma zlikwidować polskie osiedla: (kolonia) Górne.2. Poliszczuka25 W czerwcu 1943 r.R. wielu jest na usługach Gestapo.).D. z których wielu niewątpliwie bezpośrednio lub pośrednio jest winnych śmierci naszych braci mordowanych przez bandy ukraińskie. Zarządzenie niniejsze podać do wiadomości wszystkich żołnierzy P. Przykłady rozkazów i dokumentów: 15.D. P. (Departament Informacji i Prasy Delegatury Rządu RP na Kraj) (Woł 1282) Ostrzeżenie Z Ziem Wschodnich. (Woł.K. choć były także przypadki bardzo brutalnego postępowania. W tym samym czerwcu 1943 r. – Państwowy Korpus Bezpieczeństwa – odpowiednik Państwowej Policji. w czym będziecie się myli. Inspektor Podokręgu II W.D.1945 r. zostałem mianowany dowódcą oddziału liczącego 450 ludzi. 1293) (tłumaczenie z Latopisu UPA. napłynęło do województw centralnych dziesiątki tysięcy Ukraińców uciekających przed bolszewikami. szczególnie z Małopolski Wschodniej.1.08. Tłumaczenie polskie W. łukiem okrążyć las i zlikwidować napotkanego wroga. które zawsze są drogowskazem dla ich poczynań. Włodzimierzec).R-ów do dnia 15.IX.O. spotkałem się w lesie kołkowskim z Kłymem-Sawurem zastępcą przedstawiciela sztabu głównego dowództwa Andruszenko. Oddziały komandyra Kory i Worona. W. Wielu Ukraińców dla ułatwienia sobie warunków życia wśród Polaków. pow. Przybysze ci nie mogą oczekiwać od nikogo z nas przychylnego przyjęcia.R. Ostrzegamy przed tymi przybyszami. Jedynie w czasie obronnej walki napadających bandytów ukraińskich – niszczyć przez zastrzelenie. t. Powiatowych Komendantów Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa i Komendantów Baz Oporu w sprawie bezpieczeństwa na terenie Baz Oporu z 28 stycznia 1944 r. Nowa seria. inni zaś gotowi są uzyskane o naszym życiu wiadomości sprzedać naszym wrogom dla doraźnych korzyści. tym też są niebezpieczniejsi. wszystkie w gm. Włodzimierzec). Ukraińcy znają dobrze język polski i mają w ten sposób ułatwione dostanie się do środowisk polskich.43 Komandyra Borystena Rozkaz nr 24 Do wiadomości oddziałów Rozkazuję w celu likwidacji ostatnich w tym rejonie polskich osiedli. (futor) Ostry Róg. Komandyr grupy Borysten (dziś wiadomo. Punkt 10. Za ten kilim dostaniecie żywność i walonki (ciepłe filcowe buty na śnieg).R. W żadnym wypadku nie wolno dokonywać napadów na wsie ukraińskie oraz mordować i grabić bezbronną ludność. zaopatrzyło się w dowody osobiste dla Polaków i często zmieniało nazwiska na nazwiska o brzmieniu polskim. Hutę (gm. Weźcie tę miednicę. Włodzimierzec. 1944 r.II.

były palone zagrody. zaś na wykonanie rozkazu nie pozwalały mi osobiste przekonania. że jedynym powodem przesiedleń była ludobójcza działalność OUN-UPA. na nowym miejscu otrzymali zapomogę na zagospodarowanie. [Uwagi: Jurij Stelmaszczuk został skazany przez władze sowieckie na śmierć – wyrok wykonano].2. ze śre- dniowiecza przenosili się w wiek XX. Po ustaleniu granic PRL w latach 1945-1946 r. zapominając. 16. że rozpęta się trzecia wojna światowa. że wysiedleń Ukraińców i Łemków można było uniknąć. Działania te rzeczywiście były skuteczne. nie niszczył infrastruktury kraju. Walki trwały aż do sierpnia 1947 roku. w ramach dobrowolnej wymiany ludności w 1945 r.. Dla ludności wysiedlanej fakt opuszczenia gospodarstw był bolesny. i operacja „Wisła” 16. Partyzanci polscy również mieli nadzieję. zwykle skanalizowane i zelektryfikowane.1. nie były zbyt częste. a zdobycie paru kartofli na osobę było wielkim osiągnięciem. że Ukraińcy idąc za tym przykładem potępią mordy Polaków na Wołyniu i w Halicji. Historyk Grzegorz Motyka18a twierdzi. ale mogli oni wziąć dużą część majątku ruchomego i inwentarz. Wysiedlanie wsi odbywało się początkowo dobrowolnie w ramach wymiany z polską ludnością z Wołynia i Halicji. Nacjonaliści ukraińscy oskarżają władze polskie o spowodowanie tym wysiedleniem wielkiej krzywdy ludności ukraińskiej.Operacja „Wisła” Jedynym sposobem szybkiego zwalczenia band było odcięcie ich od baz zaopatrzenia i informacji33. Musieli zdecydować się na ucieczkę (w przypadku tej grupy udaną) przez Czechosłowację do Niemiec Zachodnich i dalej (Boreć1 osiadł aż w Australii). ale wysiedleńcy mogli brać prawie cały swój ruchomy majątek i opuszczając swoje ubogie chaty przenosili się do północnych lub zachodnich części Polski. korzystając z różnych amnestii. Wielu senatorów miało złudną nadzieję. na dobrze zagospodarowane poniemieckie gospodarstwa z murowanymi domami. W kwietniu 1947 roku zarządzono więc wysiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie odzyskane i znaczne nasilenie działań wojska – nazwano to akcją (operacją) „Wisła”. aby przez wiele jeszcze lat po wojnie na jego południowo-wschodnich krańcach byli mordowani jego obywatele i ginęli żołnierze. cyt. gdy już było wolno wracać. Jak to porównać do ekspatriacji Polaków z Kresów. bowiem nie pozwalano nam prowadzić sprawozdań statystycznych. ale Sawur zagroził mi sądem polowym. którzy po raz pierwszy wstępowali do boju. Gdy te nadzieje prysły starano ukryć się i zatrzeć za sobą ślady lub ujawnić. Bez operacji „Wisła” jak przyznają sami Ukraińcy walki na tym terenie trwałyby jeszcze 10 lat (Litopys UPA tom 16.. Gdyby walki trwały dłużej zginęłoby także nieuniknienie wielu cywilnych Ukraińców. UPA w PRL po zakończeniu wojny. W pamiętnikach upowca Borecia1 z oddziału Hromenki jest opis jak im z głodu puchły nogi. aby wspomóc działające tam siły upowskie. w ten sposób w Kowelskiem wymordowano około 5000 Polaków. po drodze byli otoczeni opieką i żywieni. Wysiedlenie ludności było najbardziej humanitarna metodą5. niszczyli infrastrukturę i dążyli do oderwania części terytorium od Państwa. Nie miałem prawa nie wykonać rozkazu. Polska ludność była wyrzynana a ukraińska i łemkowska z własnej woli albo pod przymusem lub ze strachu dostarczała im rekrutów i zaopatrzenie oraz służyła noclegami i jako siatka wywiadowcza. To było coś zupełnie innego niż polska partyzantka i inne musiały być środki zwalczania. czyli jak mówi Edward Prus33. Jedno jest pewne – państwo polskie nie mogło sobie pozwolić na to. Walki te były bardzo trudne.5. 16. Potem dopiero pod przymusem. Naturalnie nie są to dane dokładne. tylko w nocnej koszuli boso po śniegu zostawiając cały dorobek pokoleń na łasce losu i potem czekali tygodniami często w chłodnej porze roku na stacji i jechali do Polski też tygodniami w odkrytych wagonach przymierając z głodu. Na szczęście Sejm Rzeczypospolitej nie popełnił tego błędu i nie potępił operacji „Wisła”. . Całe kierownictwo Kowelskiego w tej liczbie również ja wystąpiło przeciwko takiej propozycji. Moim zdaniem porównanie to jest niesłuszne. ani nie myślał o oderwaniu części Rzeczypospolitej od Macierzy. Upowcy mieli nadzieję oderwania tych ziem od Polski po spodziewanym przez nich rychłym wybuchu III wojny światowej. Nic podobnego nie nastąpiło. czasem.. wysadzane mosty i budynki stacyjne oraz by było całkowicie zdezorganizowane życie gospodarcze. Działalność OUN-UPA w Polsce po 1945 r. na południowo-wschodnie powiaty Lubelszczyzny i wschodnie Rzeszowszczyzny przeniosły się pod presją wojsk NKWD niektóre kurenie (bataliony) upowskie z Wołynia i Halicji. Nikt nie mordował niewinnych cywilów..W moim okręgu wymordowano około 3000 Polaków. Potępienie operacji „Wisła” przez Senat było zdaniem Kresowian wielkim błędem5 i zostało przez nacjonalistów ukraińskich szeroko wykorzystane na gruncie międzynarodowym do szkalowania dobrego imienia Polski.kowelskim. przesiedlono na 106 107 . prócz tego 1500 – 2000 wymordowało SB. Ich metody postępowania na tym terenie nie wiele się różniły od stosowanych na Wołyniu i w Halicji. Dla wielu była to nie krzywda a znaczny awans. Senat Rzeczypospolitej podjął nawet uchwałę potępiającą operację „Wisła”. Stąd też powroty. za Prusem33).. Po stronie upowskiej byli to bardzo doświadczeni i dobrze uzbrojeni wojacy a po polskiej przeważnie słabo przećwiczeni młodzi żołnierze. gdyż poakowska i nacjonalistyczna polska partyzantka została zwalczona przez władzę ludową bez wysiedleń. Upowcy mordowali Polaków za samą przynależność narodową. Spośród ludności ukraińskiej mieszkającej w Polsce w jej granicach z 1945 r. którzy zwykle musieli uciekać spod upowskiej siekiery tylko w tym co mieli na sobie. Sytuacja była skomplikowana.

Podstawy prawne dla przeprowadzenia operacji „Wisła” analizował prof. Dzisiaj obserwujemy w Zachodniej Ukrainie gwałtowne odradzanie się nacjonalistycznych ugrupowań i partii politycznych nawiązujących do tradycji banderowskich.33. mimo że w wielu okolicach działała antykomunistyczna polska partyzantka. że w przypadku „stanu wyższej konieczności” prawo międzynarodowe i polskie dopuszczało zastosowanie szybkich i skutecznych środków zaradczych. Tu przypomina mi się relacja mojej dobrej znajomej. Goebbelsa a jako symbol Swobody wilczy hak (Wolfsangel).. 1947.. o których mowa.263 osoby. Elektryczność ich przerażała. Na całych Kresach pozostało około 2 miliony osób7.. Sowietów i nacjonalistów ukraińskich trudno ocenić. co stanowi podstęp zabroniony przez prawo międzynarodowe”. Na stronie internetowej SNPU można było znaleźć tłumaczenia pism notabli hitlerowskich A... który 108 109 . Gdy powstało państwo ukraińskie spora ich grupa przyjechała do Halicji i zasiliła powstające na nowo ukraińskie ugrupowania skrajnie nacjonalistyczne. że „akcja <Wisła> od strony prawa międzynarodowego nie mogła budzić żadnych wątpliwości” a także „nie budzi zasadniczych zastrzeżeń z punktu widzenia ówczesnego (polskiego) prawa wewnętrznego”. ale największe znaczenie zyskała partia „Swoboda”.in...742 osób ewakuowało się z armią Andersa do Iranu.” Awans materialny pociągnął za sobą także awans edukacyjny – bardzo wielu potomków przesiedlonych Ukraińców i Łemków ukończyło szkoły średnie i wyższe i otrzymało dobre posady. Oficjalny program Swobody z r. na własna rękę. (. niszczyła mienie cywilne w sytuacjach niezwiązanych z prowadzeniem działań zbrojnych. Wielu z nich się wzbogaciło i wielu nadal hołdowało ideologii Doncowa i rozwijało skrajny ukraiński nacjonalizm. „ Prus33 cytuje wypowiedź jednego z przesiedleńców: Trudno dziś uwierzyć. „UPA zabijała osoby cywilne narodowości polskiej a także niekiedy osoby narodowości ukraińskiej. mieszali ją z plewami lub sieczką i ubijali klepisko. b. jej obecnym przywódcą jest Olech Tiahnybok.. Kanady.. Tam. Banderyzm na Ukrainie dzisiaj (rozdział opracowany głównie na podstawie pracy L. „UPA zabijała żołnierzy Wojska Polskiego.mocarstwowy „europejski ukrainocentryzm”: Ukraina ma się stać geopolitycznym centrum Europy. Natomiast Polaków z Wołynia i Halicji przesiedlono 1. przyzwoleniu na taką praktykę przez polityczne kierownictwo”. Prof. Pani profesor Maria Pawłowiczowa22 określa tę liczbę na około 2 miliony osób.. 115. Ugrupowań takich jest wiele. pospiesznym wysiedlaniem (bez wyboru i uzasadnienia – aby prędzej i jak najszybciej wysiedlić) – w razie powtórzenia się takich faktów wyciągnę konsekwencje.000 żołnierzy...V. w ramach operacji „Wisła” przesiedlono jeszcze 140 574 Ukraińców i Łemków na północne i zachodnie tereny Polski. Potem. traktowanie musi być jak najbardziej ludzkie i życzliwe.” - Przesiedleńcy tymczasem przeżywali oszołomienie.) – Naruszenia. że przesiedleni są obywatelami polskimi i muszą być należycie traktowani i muszą mieć możność zabrania ze sobą wszystkiego. Partia powstała w r.. Niektórzy znów zrywali podłogi w domach. ma się wzmocnić militarnie przez wejście do NATO (brak wzmianki o wstąpieniu do Unii Europejskiej) i uzyskać dostęp do taktycznej broni jądrowej. kolumna bez żywności i furażu odejść nie może. 2009 mówi. ściślej Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Swoboda (Wseukrajinśke objednannja Swoboda). Podłoga wydawała im się nazbyt pańska. swego przeciwnika. 17. 1991 początkowo jako Socjal-Nacjonalna Partia Ukrainy (SNPU). a z I. ten sam. Prócz tego około 355. Banderze i Łebiediowi). Zaznacza też. Stwierdza również.. Celem partii jest budowa potężnego Państwa Ukraińskiego. 16. Wyjątek z rozkazu nr 007 z 11. co było praktyką powszechną. Czy to nie była sytuacja nadzwyczajna? Nigdzie w Polsce czegoś takiego nie było. Szawłowski14a dodaje do tych wniosków Fleminga. a kursem strategicznym .3. że taka kwalifikacja upoważnia do nazywania formacji UPA bandami. c..Ukrainę 482 tysiące Ukraińców i Łemków. R.. Szawłowski44a. odmawiające współpracy z ukraińskimi nacjonalistami.. Australii itd. Fleminga: a. zostały w międzynarodowym prawie karnym uznane za zbrodnie wojenne”.Niemców. co im jest potrzebne. nosili glinę.000 Polaków uciekło z Kresów wcześniej. Przytacza on ocenę prawno-międzynarodową UPA wg M. aby ktoś to określił bardziej szczegółowo. ale byli pośród nas tacy co niszczyli elektryczność i zapalali przywiezione z sobą naftowe lampy.. Armią Wojska Polskiego pod dowództwem gen Berlinga wyruszyło do kraju około 100.” d. dowódcy GO „Wisła”33: „Jeszcze raz pouczyć wszystkich podwładnych oficerów. Kulińskiej16) W latach 1944-47 członkowie UPA i innych ukraińskich nacjonalistycznych organizacji uciekając przed wojskami sowieckimi lub przed karzącą ręką sądów znaleźli się w wielkiej liczbie w Niemczech Zachodnich skąd potem część z nich dalej emigrowała do Stanów Zjednoczonych A.. „jej oddziały występowały w czasie walk i bezpośrednio przed nią w mundurach Wojska polskiego. To im zapewniło bezkarność (m. (a to) świadczyło o.P. wielu z nich zostało zatrudnionych w służbach wywiadowczych szukających ludzi znających języki wschodniosłowiańskie i stosunki w Związku Radzickim. podoficerów i szeregowców. Ilu Polaków w sumie na Kresach padło ofiarą ludobójstwa trzech agresorów . że „prawa narodu” mają pierwszeństwo przed prawami człowieka i obywatela.. Po raz ostatni ostrzegam dowódców pułków i oficerów polityczno-wychowawczych przed bezmyślnym.Rosenberga i J.760. która w latach 1945-1946 mieszkała w Przemyślu i prawie codziennie obserwowała łuny pożarów co raz to na innej stronie nieba. Warto by było.

ale czy zdołają zahamować ich imperialistyczne dążenia zagrażające wojną wszystkim sąsiadom? Opanowanie Wschodniej i Południowej Ukrainy przez ruchy nacjonalistyczne o podłożu faszystowskim byłoby zarówno dla Polski jak i dla samej Ukrainy nadzwyczaj niebezpieczne5.miasto Kraków jest określone jako staroukraiński gród a poeta Juliusz Słowacki i królowie polscy Zygmunt August i Stanisław August Poniatowski są uznani za Ukraińców. których doznali od Ukraińców Polacy i przedstawiciele innych narodów. Wysockiego. „Teki” te zostały gruntownie skrytykowane przez profesora Józefa Wysockiego48 jeszcze w 2008 r. Uczeń jednak nie wie. Ministerstwo Edukacji Narodowej powiadomiło prof. Wysockiego dotycząca „Tek” ma 35 stron mogę więc zacytować tylko kilka przykładów jego zarzutów: np. W tym ostatnim mieście ma nawet własnego mera. To wszystko zakrawa już na szaleństwo. lepiej zdawałby sobie sprawę z tego. w których biorą udział tysiące ludzi. Gdy przy zagrożeniu dla tych wartości konieczne jest działanie związane z pozbawieniem życia wrogo nastawionego do Ukraińca osobnika. w którym apeluje do polskich i ukraińskich elit i naukowców. to jest stanowisko partii. Gdyby to wiedział. przytoczony jest pełen emocji opis morderstwa popełnionego na Ukraińcach z Terki przez polskiego żołnierza (wbrew ogólnie obowiązującym rozkazom). Nacjonaliści ukraińscy urządzają marsze i manifestacje w miastach Galicji Wschodniej. napisano w Tekach: nie zawahasz się wykonać najniebezpieczniejszego czynu kiedy tego wymaga dobro Sprawy. Głoszone są hasła antypolskie. że mordowano stosując wymyślne tortury i to z aprobatą swojego dowództwa.był używany przez Hitlerjugend i hitlerowską partię NSDAP. Apelował także.. jako Polacy mieli wielkie poczucie winy wobec Ukraińców. Na szczęście. kto jest ofiarą a kto katem i kto powinien mieć poczucie winy. 18... Według prof. że opisy mordów popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich na Wołyniu zapełniają ponad 1000 stronnicowe dzieło. pomija się także wielu ważnych autorów jak W.. ale dzięki Banderze Polacy nie potrafili wymordować wszystkich Ukraińców w II Rzeczypospolitej. B.  Teki Edukacyjne Instytutu Pamięci Narodowej „Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945”7a Mimo wszystko muszę kilka słów powiedzieć o Tekach edukacyjnych IPN. zwłaszcza we wschodniej Ukrainie znajdują się ludzie rozsądni. 2010 zagłosowało na Swobodę w Galicji Wschodniej 25. oczywiście takie działanie musi być zrealizowane. natomiast uważa za zbrodnie wszelkie antyukraińskie działania przedstawicieli innych narodowości. Idea ukraińskiej nacji przewiduje priorytet Ukraińca przed innymi nacjami – życie i zdrowie Ukraińca ponad wszystkie inne względy. Grotta i innych. Poliszczuka. Nie ukrywa swojej sympatii do neonazizmu. ani recenzowane i nikt nie powiadomił Ministerstwa o ich treści. 2012.. Wśród postulatów gospodarczych znajdujemy taki. z tym.. że ziemia rolna ma się stać własnością państwa i ma być przekazywana rolnikom w dziedziczne użytkowanie. To jest moje stanowisko. Tezy są tak napisane. Recenzja prof. że pomniki wolno wznosić tylko mordercom ale nigdy ofiarom.7 % wyborców i obecnie partia ta dysponuje samodzielną większością we Lwowie. że polska młodzież będzie miała skrzywiony pogląd na historię własnego narodu. zwłaszcza młodzieży. W innej wypowiedzi wzywa. ale brak jest opisów ucieczek Polaków 110 111 . aby Ukraińcy uczyli się od HAMAS-u terroryzmu i nienawiści do Izraela. Na przykład. w Dekalogu ukraińskiego nacjonalisty punkt 7 został sfałszowany bo zamiast prawdziwego brzmienia: nie zawahasz się wykonać największego przestępstwa jeśli tego będzie wymagać dobro Sprawy. Wznoszone są okrzyki w rodzaju przyjdzie Bandera – zrobi porządek. bez czego nie można zrozumieć genezy UPA i postępowania jej członków. Wysockiego. Wypowiedź Iryny Farion (jest radną Lwowskiej Rady Obwodowej): Idee Bandery i Szuchewycza – to najpewniejsza broń w naszych rękach. Rośnie pokolenie młodych historyków pracujących nad „wybielaniem” UPA. czy Łemków. W Tekach pomija się wpływ ideologii faszystowskiej Dmytro Doncowa. a dzisiaj są już trzy takie książki dotyczące Małopolski Wschodniej. przez fundację Ukraina-Ruś . Wynikałoby z tego. W Tekach są opisy wysiedleń Ukraińców. Charakterystyczne wypowiedzi przedstawicieli partii Swoboda: Ołeh Tiahnybok: Nasza ideologia jest oparta na pracach Dmytra Doncowa. W przewodniku wydanym w 2010 r. bo przed II wojną światową swoimi akcjami ludobójczymi chcieli zniszczyć Ukraińców. żeby Sejm RP nie uznał UPA za formację zbrodniczą. aby zdemontować pomnik ofiar UPA we Wrocławiu. W czasie wyborów komunalnych w r. Szczytem bezczelności można nazwać apel Radnego Olega Pankiewicza ze Swobody. jest to sprawa ważna bo zostały rozesłane powszechnie do szkół i mogą spowodować. aktywista partii Swoboda): My uznajemy kult siły w służbie idei. Ma szanse do wejścia do parlamentu w czasie wyborów w r. Takimi absurdami karmi się ukraińską młodzież.. Czasem wypowiedzi są zupełnie absurdalne: Andrij Ilenko – członek rady politycznej partii Swoboda: Polaków trzeba tak samo nienawidzieć jak Moskali. Iwanofrankiwsku (dawniej Stanisławów) i Tarnopolu. „Teki” przedstawiają w wielu punktach banderowski punkt widzenia na to co się działo na Wołyniu i w Galicji (Małopolsce) Wschodniej oraz na akcję „Wisła”. rasistowskie. Partia ta usprawiedliwia wszystkie krzywdy. my jedynie staramy się ją uwspółcześnić Jurij Michalczyszyn (Radny Rady Miejskiej Lwowa. ich metody walki – najlepsze podręczniki budowania państwa. aby uczniowie. którzy przeciwstawiają się dążeniom swobodowców i wchodzą z nimi w polemikę. że „Teki” nie były przez Ministerstwo zamawiane. mówi że książka Hitlera Mein Kampf jest od 16 lat jego „przewodniczką”.

Stow. 14a Korman A. który poszedł inną drogą. 2002. Dążenie do zrównania Kaina z Ablem charakterystyczne dla dzisiejszych sympatyków banderyzmu20 prowadzi jedynie do odrodzenia się tego ruchu. Wrocław. Wyd. Grott B. 8a Jankiewicz L. Borec Homes Pty Ltd. Tłum. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska (czasopismo) 17-24.. Wyd. Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939.2011.. 2012.2012.): Polityczne. Wrocław.. Szaynok A. W swojej ostatniej książce18a prof. Krwawy błękitno-żółty tydzień ukraińskiej irredenty. Pure soldiers or sinister Legion. Polska-Ukraina: trudne pytania. 2009. Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale (w druku w tym numerze). wypędzenia i ucieczki 1939-1959. W: Grott B. Witold Listowski. Montreal. Dębowska M. Konieczny Z. W: Ajnenkiel A. 5 zmienione. Polihymnia Lublin. 1939-1946. The Organization of Ukrainian Nacionalists. 1990. 5. the Ukrainian Police and the holocaust. Spohady uczasnyka powstanśkoji borot’by (19411948). Klimecki M. 2012. 2007. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymskokatolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947. (ed. 2004. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej.Korman A.A. Żbikowski A.. Nortom. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. Jest to zadanie dla wszystkich władz publicznych w imię lepszej przyszłości i porozumienia narodów naszej części Europy. Być może wpłynęła na to także ostra krytyka jego książki „Ukraińska partyzantka 1942-1960” (Warszawa 2006) dokonana przez Poliszczuka32. 6. 2011. Juchniewicz M. 3. którzy podjęli dramatyczna walkę w obronie polskiej ludności cywilnej i przywołuje bolesną pamięć o ukraińskich cywilnych ofiarach. Boreć J. Australia i Studia Oleś. Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Wyd. Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Teki Edukacyjne. Jankiewicz L. (red. 13. Warszawa. Księgarnia Akademicka. W: Listowski W. Filar W. Kulińska L. Komański H..ze swoich gospodarstw. Himka J-P. w sprawie tragicznego losu Polaków na Kresach Wschodnich W lipcu 2009 roku mija kolejna 66. Tragedia Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej winna być przywrócona pamięci historycznej współczesnych pokoleń. w tym szczególnie Polaków i Ukraińców.. Instytut Pamięci Narodowej. Duchowieństwo diecezji łuckiej.. Ukrajina. 2003. 2006. Koło Lwowian.S. Isajewicz J. 16a. Motyka wyprostował niektóre treści w stosunku do tego co napisał w „Tekach” i chwała mu za to.Komański H.06. MARSZAŁEK SEJMU /-/ Bronisław Komorowski Literatura 1. 8. Waga faktów po jednej i drugiej stronie jest w Tezach edukacyjnych IPN całkowicie zwichnięta. Warszawa. Popek L. Tylko na drodze obnażenia całej prawdy może nastąpić zbliżenie tych dwóch narodów tak bardzo obu im potrzebne.. UCHWAŁA Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 lipca 2009 r. 10. Siekierka S. 7. Cybulski H. Wyd. Kraków.. Warszawa. 12. 11. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. 2008. W. Wyd. 2004.05. 7a.. Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1945. Z krwawych dni Lwowa 1941 r. 9. Black Rose Books. nie mniej. Chwała profesorowi dr Wiktorowi Poliszczukowi wołyńskiemu Ukraińcowi. 112 113 . 2002. 2010. ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. Tokarczuk Internet. tendencję do wybielania banderyzmu i przyczerniania działań polskich również i w tej ostatniej książce Motyki18a odczuwa się wyraźnie. Nortom. Wrocław. Czerwone noce. Wyd. np. 4. Księgarnia Akademicka. wymuszonych grozą śmierci. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. Wysiedlenia. Dom Wydawniczy „Ostoja” Krzeszowice. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wyraża szczególne uznanie i wdzięczność tym Ukraińcom którzy często z narażeniem własnego życia pomagali i ratowali swoich polskich sąsiadów. Makarczuk S. Nortom. Littman S. Londyn. str. 2009. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. 2002. Wyd. Nacjonalizm chrześcijański. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. Atlas ziem Polski. Tom 9. Wyd. Hryciuk G. 2008. Kęsik J. Kraków. 19. odnośnie akcji „Wisła” i działalności Istriebitielnych batalionów. 15. Wyd: Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej. pokazując zbrodnię ludobójstwa popełnioną przez OUN-UPA w pełnych barwach. około 1989/1990. Siekierka S.S. Demart S.. 16-17. Warszawa.10. 2006. Kulińska L. Bellona. co naocznie dzisiaj widzimy na Zachodniej Ukrainie. Kędzierzyn-Koźle. Samoobrony Kresowej i Batalionów Chłopskich. Wyd. 16. Dokąd zmierzasz Ukraino? Odradzanie się skrajnego nacjonalizmu na Ukrainie. UPA u wiri borot’by. 2. Sienkiewicz W. Kuczerpa M. 2011. Jastrzębski S. Wrocław 14. rocznica rozpoczęcia przez Organizacje Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińską Powstańczą Armię na Kresach II Rzeczypospolitej tzw. Serhijczuk W. ATLA 2. Wrocław.) Ludobójstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich... Referat przygotowany na Seventh Annual Danyliv Research Seminar on contemporary Ukraine 20-22. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej składa hołd pomordowanym Rodakom i obywatelom polskim innych narodowości oraz członkom Armii Krajowej. Co o operacji „Wisła” powinniśmy wiedzieć. Grott B. 01. antypolskich akcji – masowych mordów o charakterze czystki etnicznej i znamionach ludobójczych.

Ludobójstwo na Kresach Południowo-Wschodniej Polski w latach 1939-1946. Warszawa. 25. Taras Szewczenko studium przez Leonarda Sowińskiego z dołączeniem przekładu Hajdamaków.. W.. Ukraińska powstańcza Armia. 2012. Różański E. 2003a.Kijów. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery. 23. 30. Prus E.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Niewiński J.Wilczur J. Recenzja.63. Siekierka S. Wysocki J. Działalność nacjonalistów ukraińskich na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. 2006. autora. Poliszczuk 2002. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach cz. 44. 32. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłumaczenie z ukraińskiego. W: Grott B. Ludobójstwo i wygnania na Kresach. Toronto. 2011. Siemaszko E. Nortom. Siekierka S. tom II. Kraków. 2010. Wyd. Stosunki polsko-ukraińskie w Galicji w latach 1888-1908. 26.17.. Poliszczuk W. Kury. Siemaszko W. (ed. Dowody zbrodni OUN i UPA. 2003. Michała Gałkowskiego. 2012. Cz. Działalność ukraińskich struktur nacjonalistycznych w latach 1920-1999. Prus E. 24. Nortom. 2. 43a. 2005.kki. W: Listowski W. Motyka G.html.A. Wyd. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Toronto. rok wyd. Prus E. Tak było w Bieszczadach. 25-26. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. 45. Poliszczuk W. Komański H. 2007. 27. 207-228. Poliszczuk W. Holokaust po banderowsku – Czy Żydzi byli w UPA? Wyd. Woczeja S. Grzegorz Motyka – Ukraińska partyzantka 1942-1960 (2006). 2004. Doktryna Dmytra Doncowa. Wrocław. 2. 1939-1945.. Gorzka Prawda Zbrodniczość OUN-UPA. Oryginał wydany w Moskwie w 1999 r. Wyd. Bł. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. Źródła zbrodni OUN i UPA. Toruń. Toronto. Nortom. Kraków. 35. Partacz Cz. 114 115 . 2007/2008. Warszawa. Niedzielko R. Nakł. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach Południowo-Wschodnich. Legenda Kresów. 1939-1946. 2000. Nacjonalizm Ukraiński w dokumentach (część 3) Dokumenty z zakresu działań struktur nacjonalizmu ukraińskiego w okresie od grudnia 1943 do 1950 r. 38.7-8 (116-117).) Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. Patriarcha galicyjski. Toronto – Warszawa . 42. Adam Marszałek. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. W: Paź B. Rękopis rozesłany do wielu ludzi. Sowiński L. 76-112. 20. 2000. 37. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. Toronto 28. Wołczański J. 2008. Warszawa. Materiały źródłowe Cz. 2010. Szawłowski R. Wyd. Nakładem autora. Kędzierzyn-Koźle. Warszawa. Nacjonalizm ukraiński. 34. 19. Prus E. Siekierka S. Nr. Jakuba Strzemię Archidiec. Wrocław. Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Poliszczuk W. 47. Zbrodnie przeszłości Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. Strutyński M. Nakł. 2001. Wyd. Sutanna umaczana we krwi. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. 39. 2006. Uniwersytetu Wrocławskiego. 2003b. str. 2011. Nr 23-25. http://www. Poliszczuk.Poliszczuk W. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. autora. dostęp marzec 2012 r. Instytut Pamięci Narodowej. Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej Nr. I. Glos Kresowian. Powiat Kraśnik. 1999. (red. 2006. Komański H.pl/ piojar/polemiki/rubiez/wyniszcz/wyniszcz.. Toronto 29. Na rubieży. Listowski. 1995. Wydawnictwo Literackie. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła rzymskokatolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce wschodniej w latach 1939-1945. Wilno. Wrocław. 2006. (spowiedź Ukraińca) Nakładem autora. Poliszczuk W. Głos Kresowian Biuletyn Informacyjny Kresowego Ruchu Patriotycznego. Poliszczuk W. 36. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańczą Armię. Metropolita Andrzej Szeptycki i biskup Grzegorz Chomyszyn wobec państwa polskiego. Wyd. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. 22. Ludobójstwo. Wyd. Nakł. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. Wrocław. 1996. Lwowskiej Obrzdku Łacińskiego. Nortom. 33. religijne i kulturalne aspekty sprawy polskiej na Kresach Wschodnich. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego Warszawa. Bulzacki K. Warszawa. 18. Integralny nacjonalizm ukraiński jako odmiana faszyzmu. Kraków. Pawłowiczowa M. 1939-1947. Poliszczuk W. O holokauście Żydów w wykonaniu ukraińskich nacjonalistów w duchu programu NSDAP i SS. von borowiecky. autora. 2009. Nakładem autora. Wyd. 1861. Nr 88: 57.Konflikt polsko-ukraiński 1943-1947.I. Wyd. Personalia głównych inspiratorów OUN Bandery. Motyka G. 18a. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów.) Polityczne. Nortom. Wrocław. 48. 1999. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. Poliszczuk W. 41a. Wyd. Katowice-Oświęcim. Siemaszko E. 1999. 2001. 2008. Wyd. Toronto. Wyd. Księgarnia Akademicka. Operacja „Wisła” w świetle prawa. Materiały pomocnicze Instytutu Pamięci Narodowej Nr 10. Gorzka prawda . analiza.Szawłowski R. Stosunki Polsko-Ukraińskie 1939-1945”. Na Rubieży 120:43-58. Nortom. pod redakcją R. 31. Uwagi do „Teki Edukacyjne IPN.. Prus E. 41. Wrocław. Toronto. Volumen.). 2003c. 40. 2006. tom I i II. 2006. 46. Etapy wyniszczenia Polaków i ich kultury na Kresach po roku 1939. Przegląd stanowisk badawczych. Str. 2004. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. W. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. Wrocław 2011. 2005. Dofinansowane przez Radę Ochrony pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie.II. tekst. Wrocław. Stepan Bandera (1909-1959) Symbol zbrodni i okrucieństwa. Od Badeniego do Potockiego. Komański H. Wyd. W. Tom I. 1996. W: Grott B. Masłowśkyj W. Siemaszko E. Wyd. Warszawa 43. Wrocław. (Patrz str.386) 21. Wyd. Warszawa 44a. Nakł. Poliszczuk. Operacja „Wisła”. Bilans zbrodni. Rzecz o arcybiskupie Andrzeju Szeptyckim metropolicie greckokatolickim (1865-1944). Wrocław. Wyd.

pow. „zwolnieniu” uprowadzony przez policjantów ukraińskich i zamordowany. Służba Bezpeky (SB) obciążona odpowiedzialnością za największe okrucieństwa podlegała bezpośrednio OUN i działała najczęściej w ramach jednostek UPA. z książki Marii Dębowskiej i Leona Popka (2010) „DP”. par. w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2004) dla województwa tarnopolskiego. 3. – ksiądz. pow. Duchowni rzymskokatoliccy zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich lub przy współudziale nacjonalistów ukraińskich Województwo lubelskie: 1. niewielka południowa część województwa poleskiego a także wschodnia i południowa część województw lubelskiego i rzeszowskiego w ich dzisiejszych granicach. pow. lub byli aresztowani przez Policję Ukraińską i przekazani Gestapo.brat zakonny.09. byli aresztowani dzięki donosom nacjonalistów ukraińskich. Leszek S. Na tych terenach ludność polska i ukraińska była przemieszana i prawie w każdej wsi mieszkali przedstawiciele obu tych narodowości. np. siostry zakonne. .*  (KS) B. 2.*  (J.. Mówiąc o „współudziale w zbrodniach” mam na myśli zbrodnie popełniane przez jednostki ukraińskie współdziałające z okupantem. także bardzo liczni Żydzi.09. W przedstawionej liście. a z książki R. – gmina. Aresztowany przez policję ukraińską w 1943 r. lub o wymianę informacji. . z książek ks. policja ukraińska (Ukrainische Hilfspolizei) bardzo „zasłużona” w likwidacji gett żydowskich. postarałem się więc przedstawić w tej pracy uzupełnioną listę. przez 116 117 . Bez gwiazdki są nazwiska duchownych zamordowanych przez Niemców lub Sowietów przy współudziale ukraińskich nacjonalistów. Obszerne biografie wielu księży wspomnianych w tej pracy są przedstawione w książce Marii Dębowskiej i Leona Popka 2010. a w miastach i miasteczkach. a liczne dokumenty źródłowe w książce Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008). Podlegały OUN-UPA także Samoobronni Kuszczewi Widdiły (SKW) i inne ukraińskie jednostki nacjonalistyczne. – ojciec. a po tzw. ss – siostra. czyli ówczesne województwa: lwowskie. Wiele zbrodni było popełnionych przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami. Bielsk Podlaski. – parafia.diecezja.Prof. oo. Jankiewicz Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale Wstęp Mordy na duchownych na Kresach II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1939-1947 są jedną z najciemniejszych stron ludobójstwa popełnionego przez ukraińskich nacjonalistów. Członkowie wszystkich tych nacjonalistycznych organizacji zwani są często w tej pracy ogólnie banderowcami od imienia przywódcy OUN-UPA Stepana Bandery. z książki Henryka Komańskiego i Szczepana Siekierki (2008) „KS”. Biała Podlaska. stanisławowskie i tarnopolskie. Gwiazdką zaznaczono duchownych zamordowanych bezpośrednio przez nacjonalistów ukraińskich. – archidiecezja. ojcowie.urodzony..180) Stefan Fabijański. kleryk. materiały wzięte z pracy Ewy Siemaszko i Leona Popka (2004) są oznaczone literami „SP”. s. –dekanat. Badacze problematyki ludobójstwa popełnionego przez OUN-UPA na narodzie polskim Ewa Siemaszko i Leon Popek sporządzili w roku 2004 listę duchownych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich. archidiec. i popom prawosławnym. w 1912 r. Antoni Beszta-Borowski ur. dek. Strony podawane przed nazwiskami duchownych dotyczą miejsca w książce: Szczepana Siekierki i in. proboszcz par. Dub. ks.. a z książki Stanisława Jastrzębskiego (2007) literą „J”. Od tego czasu minęło już kilka lat i ukazały się nowe pozycje literatury. Teren.* (  KS) Ks. takie jak batalion ukraiński Nachtigall w służbie niemieckiej. Zamordowany 25. a także złożona z Ukraińców ale przeważnie z niemiecką komendą dywizja SS-Galizien z podległymi jej batalionami policyjnymi... o którym mówimy to ziemie południowo-wschodnie II Rzeczpospolitej. Stosowane skróty: gm. zamordowany dnia 25. 2007) dla województwa stanisławowskiego. – powiat. wzięte z książki Władysława Siemaszko i Ewy Siemaszko (2000) są oznaczone „SiS”. Niedzielki (2007) „Niedz”. w 1880 r.1939 razem z ks.1939 r. którzy mieli odwagę jawnie potępiać zbrodnię ludobójstwa. (ok. itp. choć niejednokrotnie miała z nimi umowy o wzajemnym nie atakowaniu się i o dostarczanie broni i bojowego zaopatrzenia. Ludobójstwo. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego „IZ”. a z drugiej strony są to stronice przynoszące wielką chwałę duchownym rzymskokatolickim tych ziem oraz tym księżom greckokatolickim. dr hab. o. par. diec. Możejko.. Jej ręką zbrojną była Ukraińska Powstańcza Armia (UPA). Z Sowietami współdziałała w czasie pierwszej sowieckiej okupacji Czerwona Milicja złożona w dużej części z Ukraińców. br. w książce Szczepana Siekierki i współautorów (2006) dla województwa lwowskiego i w książce Stanisława Jastrzębskiego dla województwa lubelskiego. o którym mowa było popełnione głównie przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). ur. Tomaszów Lubelski. Stefan Babiński salezjanin ur. wołyńskie. str. narażając się na śmierć w obronie prawd wiary i sprawiedliwości. która działała samodzielnie i nie zależała bezpośrednio od Niemców.

Hrubieszów (diec. Leżajsk) aresztowany przez Niemców 02. 1943 r. kapelan 9 pp. par. Zamordowany przez Niemców współdziałających z policją ukraińską dnia 02. 04. 1919 z III kursu Seminarium Duchownego we Lwowie zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w 1939 r.1939. Krosno.07. 15.210).*  (J str. lubelska. kap. w 1911 r. dek. lubelska). proboszcz parafii Nabroż. w Komarnie. dek. Leżajsk w pow.04. że odbierał od Ukraińców zrabowane z plebanii rzeczy. Aresztowany z udziałem policji ukraińskiej i przekazany do gestapo. proboszcz par.*  (SP. 10 Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej. gdy był w ogrodzie. dek. pow. dek.1939 przez nacjonalistów ukraińskich ze wsi Sniatycze. J str. Na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowany przez gestapo i policję ukraińską dnia 01. W wyniku donosu nacjonalistów ukraińskich aresztowany przez gestapo. 8.1943 r..1941 r. Longina (Wanda JaninaTrudzińska) służebniczka starowiejska z Zakładu dla Sierot Wojennych w Turkowiczach.09. 95) Ks. lat 71. 64). Żmudź.nacjonalistów ukraińskich we wsi Dub.06. lat 60. Świrz). podobno za to. 3. rtm rez. przemyska. 997) Ks. lubelska.1941 r.40 r. kleryk. 6. Brzeżany. w 1916 r. Krężnica. 7. 05. 11.*  (SP. 7. Stanisław Galewski. rozstrzelany w sierpniu 1941 r. Tomaszów Lubelski (diec.1944 r. Ulanów nad Sanem). lubelska. Dr Władysław Komornicki ur.*  (SP) Alumn Józef Janas ur. Marcin Kędzierski. kapelan 24 p.1939 r. lat 41. lat 40. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich dnia 13 (lub 19 . Chełm. Ratując życie uciekł do Lwowa.01. 5. Świdnik. Jaworów (diec. Tomaszów Lubelski) 4.06. na Węgry. pow. Uprowadzony i zamordowany przez banderowców 20.). Żandarmi niemieccy z udziałem policjantów ukraińskich spalili plebanię i w niej księdza w lipcu 1943 r. zamordowany we wsi Dub.1915 należał do zgromadzenia oo. gm. pow. wikary parafii Lubaczów aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do więzienia Niemcom. (diec. Ks. 13. zesłany do obozu w Dachau gdzie zginął w r.1944. J str. (  SP. Hrubieszów) zamordowany w czasie pacyfikacji wsi przez Niemców i Ukraińców z SS-Galizien w styczniu 1944 r. 16. 3 Zamojskiej Dywizji Piechoty zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce na drodze Zamość-Biłgoraj 18. Miasto. bernardynów we Lwowie. Szutowa. w r. lubelska dek. pow. Stanisław Gustkowicz ur.. pow. Ks. w r. Kraśnik. Tomaszów Lub. gm. proboszcz par.  (str. 118 119 . Szutowa. lwowska. Chełm zamordowany po torturach 13. Ks Marceli Weiss. lubelska.12. Jaworów). ur.*  (KS) Ks. dek. Kościół z tabernakulum został zbezczeszczony. Albin Barnaś lat 40. Borów. zamordowana wraz z 7 wychowankami przez nacjonalistów ukraińskich 15. 12. Marian Kłonowski proboszcz parafii Chlebowice Wielkie (siedziba gminy). dek.09. proboszcz parafii Kobylany. podlaska). pow. lwowska. NN proboszcz parafii Klelów. 5. w 1900 r. proboszcz parafii Gdeszyn. 180) B.*  (KS) Ks. na wzgórzach Wuleckich. lubelska. W lipcu 1943 r.180). wykładowca na Wydziale Teologii Uniwersytetu Lwowskiego im. 81) Ks. 12. (archidiec. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w zasadzce. w 1914 r. lubelska. lubelska. janowski (diec.1941 r. 9. 1942. 2. Nisko (diec.02.08. dek. Biłgoraj (diec. 1885.*  (str. gdy wracał do swojego domu w Koniuchach pow. Sokal.1943 – J) wraz z 20 parafianami przez UPA. pow. 9. J str. 17. pow. przebywał w Krasnym Stawie od 1939 r. Władysław Jacniacki. Tyszowce. Jana Kazimierza. Potok Górny. pow.*  (str.36) Ks. Tomaszów Lubelski (diec. Łukasz Żezuliński ur.  (str.) S. Jarocin. (19. pow.  (SP. Chełm) Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 13. Stanisław Skielimowski proboszcz par.*  (J str. Wieś i gm.  (KS) Ks. ktoś go zastrzelił. gdy wrócił po przyjściu Sowietów. Stanisław Kołodziej ur. pow.. dnia 25. zmarł w obozie w Dachau 12.09. przemyska.05. Jakub Jachuła. 4.05. Bóbrka (archidiec. 14. Włodawa (diec. 352) Ks. J str. Łańcut (diec. rozstrzelany w marcu 1944 r. pow. dek. 8.10.  (KS) Ks.40 na podstawie donosów nacjonalistów ukraińskich. 6.  (KS) Ks.*  (SP. Mikołaj Kapuściński. dek. Tomaszów Lubelski). Został aresztowany przez policjantów ukraińskich i rozstrzelany przez Niemców 04.1943 r. Rudki. dek. Tomaszów Lubelski) wraz z dwoma klerykami dnia 25.02. dek. Ks. pow. 10. Biłgoraj). lat 42.07. Zygmunt Pisarski. proboszcz par. 1944 r. (diec. zamordowany 08.09. 10. Jakub Dymitrowski. przemyska. proboszcz par. J str. Władysław Tchórzewski ur. Województwo lwowskie 1.1944 r. podczas próby przejścia pułku przez granicę. 25. w 1870 r.*  (KS) Ks. gm. 1169) Ks. (  J str. został zastrzelony przez policjantów ukraińskich. w 1909 r.J). pow.*  (SP. Tomaszów Lubelski) wraz z księdzem Możejko.*  (KS) B. rez. Tomaszów Lubelski (diec. par.. ur. Klesztów. 191) Ks. proboszcz parafii Lubień. Hrubieszów (diec.*  (KS) Ks.1944. pow.1939 r. Czesław Broda ur. proboszcz par. Bełz). wikariusz par.1907. Zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 19. i pow. Alojzy Strakowski.145). dek. (  SP) Ks. przez nacjonalistów ukraińskich. Jan Gałek (Franciszek) OFM bernardyn ur.  (J str. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 27. Błażej Nowosad.. Wiktor Możejko zamordowany we wsi Dub. 17) Ks. pow.

dek. Borownica. Lwów (archidiec. bernardynów. Krystynopol.39 r. Kazimierz Lach. ale nie zgadzają się inne dane. 89) Ks. lwowska. kpt. pow. dek. Wieś Kornałowice. Wieś i parafia Hodowica (Chodowica). pow. tarnopolskie. Wołkowyja (także siedziba gminy). przez nacjonalistów ukraińskich.09. 12.  (KS) Ks. Stanisław Mucha administrator parafii kościoła oo. w odwet za wykonany wyrok na ks. proboszcz parafii. lwowski aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo we Lwowie. że to ta sama osoba. KS str. aresztowany z donosu policji ukraińskiej i przekazany do gestapo. wikary par. w 1898 r.*  (str. Jan Siuzdak ur. był wykładowcą w Papieskim Instytucie Orientalnym w Rzymie (1935-1937) zamordowany 27. w 1895 r. O. 619) Ksiądz NN. tarnopolskie ks.*  (str.  (str. gm.1944 r. 14. jezuita. 22. kpt. pow. Mościska należącym do Leona Szeptyckiego brata metropolity Andreja. Drohobycz został z donosu policji ukraińskiej aresztowany pod zarzutem pomocy Żydom. Wieś Wysocko. dr.79) Ks Jan Mazur. -. lwowska.1944 r. powołany jako kapelan do 5 DP we Lwowie.*  (str.46 w czasie napadu sotni Hromenki na wieś Temeszów (par.09. przemyska. Malechów pow.* (  KS) Ks. Zamordowany przez policjantów ukraińskich 20. Władysław Selwa proboszcz parafii Tuligłowy. 19. Zamordowany w latach 1944-1945 przez banderowców. 280) Ks. dek.*  (str. Sambor (archidiec. Bełz). 31. 283) Ksiądz NN. lwowska. 1903. 18.jest możliwe. zabito go w czerwcu 1944 r.(str.  (str. par. Karol Potoczny proboszcz par. Sambor). pow. proboszcz par. Dydynia. podczas wycofywania się wojsk sowieckich. lwowska.1943 r. Jarosław-Wschód).12. Tuligłowy pow. W kwietniu 1943 r. dek. Sokal (archidiec. Józef Skrabalak proboszcz parafii Budki Nieznanowskie w pow.280) Ks.. profesor w Seminarium Duchownym we Lwowie. proboszcz parafii Borysław pow. Pruchnik Miasto. Szczerzec). Józef Kopeć wieś i par. Pantałowice. par.*  (KS) Ks. pow. lwowska. Matków.*  (str. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 29. Józef ur. 29. rez. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich .1907. Dublany). 20.1943 r. 1105) Ksiądz NN. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. 904) Ksiądz NN. gm. w majątku Przyłbice pow. dek.11. Zgadza się nazwa wsi i data śmierci. 32. w odwet za wykonany przez AK wyrok na ks. Kamionka Strumiłowska (archidiec. Żochatyn pow. w 1905 r.06. par. Świrz). 26. Malechów pow. 25. Dobromil (diec. w par. Turka (archidiec. Bóbrka (archidiec. Władysław Sarna ur. wieś. przez syna popa z Boratynka. z klasztoru Zabuże w Sokalu. dek. 124) Ks. Zamordowany przez banderowców dnia 12. Jan Schiller sekretarz Arcybiskupa Twardowskiego we Lwowie zamordowany w lutym 1944 r. 1170) Ksiądz NN proboszcz. pow. zesłany do Auschwitz. 30. Tarnawka. gdzie został zamęczony 16. W 1939 r. 28. lwowska.*  (str. Przeworsk zamordowany przez gestapowców wspólnie z policjantami ukraińskimi w latach 1942-43. pow. zginął w Oświęcimiu. i gm. Jarosław. pow. W 1941 r. w 1907 r. Wietlin.patrz woj. zmarł 2 dni później. zamordowany w więzieniu we Lwowie. Jaćmierz).  (str. pow. 415) Ks. i gm. Świrz. Adam Korczak ur. dek. lat 36 proboszcz par. 1902 r. lwowska. gm. 1007) O. dek.1941 r. gm Laszki pow. Zginął w Dachau w 1941 r. i par.03. Franciszek Stańko ur. lwowskiego przez bandę nacjonalistów ukraińskich pod koniec września 1939 r. Brzozów (archidiec. proboszcz par.*  (str. przemyska). pow. został przez banderowców spalony kościół i zamordowany ksiądz. aresztowany przez gestapo na skutek donosu Ukraińca Michała Nestora. 541) Ks. Nie stawił się do koszar lwowskich bo podczas przejazdu do Lwowa został zabity przez grasującą pod Lwowem bandę ukraińską w ostatnich dniach sierpnia 1939 r. lwowska. Kończuga. Bolesław Mróz. Andrzej Osikowicz ur. był w klasztorze we Lwowie. 15.*  (KS) Ks. Dobromil (diec. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich dnia 02. proboszcz parafii Równe pow. 33.05. greckokatolickim Michaile Hajdiuku (ks. Mariusz Skibniewski ur. dek.1942 r. Dublany.. policja ukraińska fałszywie go oskarżyła i aresztowała a potem oddała go w ręce gestapo. żołnierza SS-Galizien. Hajdiuk wyrok otrzymał z AK za współpracę z okupantem przeciw Polakom i za podburzanie ludności ruskiej do mordowania Polaków).*  (str. Zamordowany przez SB-OUN w marcu 1944 r. 120 121 .1943 r.. Stanisław Kwiatkowski lat 64. Franciszek Strzelczyk ur. Stefan Stuglik wikariusz katedry lwowskiej.12.*  (str. 541. Dydynia.  (str.06.  (KS) Ks.07.1944 r. (Do wyjaśnienia) 23. Wywieziony do Majdanka zginął 29. (SP) Ks. Patrz woj. kapelan 21 DP Górskiej zamordowany na terenie pow. 75) Ks. gm. lwowski. Wieś.*  (KS) Ks. zamordowany w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r.  (KS) Ks. i gm. w 1881 r. gm. Wieś. pow. zginął w obozie w Dachau w 1942 r. Banderowcy zabili księdza 25. Lesko. Brzozów). Jarosław aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. Przemyśl Zamiejski). 27.03. Nawaria. siedziba gminy i par. Został zastrzelony w kancelarii parafialnej dnia 09.  (KS) Ks. proboszcz par. Jarosław (archidiec. Adam Mołdoch katecheta ze Lwowa.1900 r. razem z Leonem Szeptyckim i jego rodziną. Michał Duszeńko .*  (str. Gliniany) postrzelony śmiertelnie w dniu 26/27. 16.20) Ks. 13. 24. greckokatolickim Michaile Hajdiuku. Został aresztowany z donosu policji ukraińskiej.*  (KS) Ks. 21. Józef Kostuś (Rafał) OC ur. 17. Drohobycz.

1943 r.  (623) S.1943 r. Rudki (diec. z klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec. Czerewiszcze 4. 9. w 1880 r. Podkamień. Kamień Koszyrski).  (KS) Ks.1942 r.  (KS) Ks. lwowski. dek. Wiktoria Hanusik z parafii Malechów pow. Rudki).O. Wieś i par.  (str. pow. 8. 833) Ks. w r. Anna Dziwenko z parafii Malechów pow. Tuligłowy. 28. pow. NN. katecheta z parafii Równe na Wołyniu. Uciekając przed NKWD w 1940 r. wrzucony do studni i tam żywcem zasypany kamieniami.*  (str. obrabowali go i księdza zabili 19. pow. Był aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo. Marceli Zmora ur.11. zginął w Auschwitz. z donosu policji ukraińskiej i nacjonalistów ukraińskich został aresztowany przez Niemców i zamordowany. W wyniku donosu miejscowego Ukraińca został zamordowany pod koniec czerwca 1941 r. pow. z donosu nacjonalistów ukraińskich. aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 42.  (KS) Ks. proboszcz parafii Zagórz. proboszcz par.1944 r.10. Stryj (archidiec. Bircza). pijarów w Lubieszowie zamordowany przez UPA. przemyska. 393) Ks. dek.  (str.*  (KS) B. Kośna pow. Lubaczów.1943 r. Ludwika Trudzińska marianka FRM ur. gdy wracał wraz z br. Lubieszów. 5. dek.1944. Kamień Koszyrski. dek.1940 r.02. zesłany do obozu w Dachau. 38. lwowska. Konstanty Songajło ur.1944 r. wikariusz parafii Fraga. 10. dek. Jaryczów Nowy.*  (KS) S.*  (SP) B. Aleksander Zając z zakonu oo. Leopold Aulich ur.*  (IZ) Ks. Józefa Szostaka z odpustu w Lubieszowie. Zamordowany przez banderowców 06. Franciszek Dominik Kowalik ur.  (KS) Ks.*  (SP) B.*  (str. bernardyn. 122 123 . 36. Piotrem Mojsijankiem z odpustu w Lubieszowie w pow. przez nacjonalistów ukraińskich w drodze. lwowski. w którym mieszkał ksiądz. gm. Pohorce. w pow. Franciszek Będkowski. pińska.). Kazimierz Rybałtowski ur. 41. dek. spalona żywcem wraz z około 200 mieszkańcami 09. Banderowcy napadli na dom. Ceperów par. proboszcz par. 4. 672) Ks. Marcin Bosak ur. pińska. Sanok aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej.1943 r. Janów Poleski) zamordowany 24. wieś i parafia Żulin. dek. Bratkowce. 40. 11. gdzie zginął 16.06. pow. Świrz). pińska. Witalis Borsuk.06. Kamień Koszyrski (diec. Podczas przeprawy przez Bug zasztyletował go nieznany ukraiński nacjonalista pod Siemiatyczami.06. 7. Mościska (diec. pow.1944 r. lwowska. Pińsk. Stryj). Izydor Węgrzyniak. w 1902 r. i par. Mościska). 342) Ks. Janów Poleski) spalona żywcem wraz z siostrą Jadwigą Alojzą Gano Województwo stanisławowskie 1. Czerewiszcze pow. pow. 39. pijarów.  (str. dek.1874. Jan Budkiewicz ur. Chyrów – miasto.*  (SP) Siostra zakonna Jadwiga Alojza Gano. pow.08. gdzie zginął 20. zamordowana w więzieniu we Lwowie w marcu 1944 r. pińska.34. na podstawie fałszywego donosu nacjonalistów ukraińskich został z grupą miejscowych Żydów rozstrzelany przez hitlerowców w lipcu 1941 r. Kamień Koszyrski. w 1896 r. Michał Szydełko.*  (str. z zakonu oo. pow. gm. 587) Ks. Piotr Mojsijanek. przemyska. 6. wikariusz par.1941 przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. Sylwester Stefan Hładzio pijar z zakonu w Lubieszowie. aresztowana przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. proboszcz. Województwo poleskie 1. proboszcz parafii Kamień Koszyrski zamordowany przez Niemców w sierpniu 1943 r.*  (SP) Siostra zakonna Andrzeja Maria Osakowska. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na miasteczko. zesłany do obozu w Oświęcimiu.  (KS) Ks.04. sercanka. zmordowany 24.1886 r. w klasztorze w Lubieszowie. pijarów w Lubieszowie. proboszcz par. Filipina Sarna z parafii Malechów pow. w r. dek. Piotr Walczak z parafii Ławrów (pow.07. sercanka. przemyska. proboszcz par. proboszcz par. 35.  (str. Jan Wolski ur..10. Jana Borella (zmarłego. 491) Ks. Władysław Wójcik ur. w 1907 r. 26 05. chciał dostać się do Generalnej Gubernii. Kamień Koszyrski (diec. przez nacjonalistów ukraińskich. w 1903 r. Stanisławów (archidiec. Janów Poleski) zamordowany przez banderowców w lipcu 1943 r. proboszcz parafii Cieszanów pow. siedziba gm.11. Pińsk zamordowany przez UPA gdy wracał z pogrzebu o. Dobromil (diec. proboszcz parafii Mariampol-miasto. w 1905 r. lwowska. Kamień Koszyrski (diec.  (623) S.*  (KS) Ks.*  (SP) Ks Józef Szostak lat 38. 3. lwowski aresztowana i zamordowana razem z siostrą Dziwenko 43. Rohatyn (archidiec. przełożona klasztoru w Lubieszowie w powiecie Kamień Koszyrski (diec. dek. 1889. aresztowany przez gestapo z donosu policji ukraińskiej. przez żołnierzy sowieckich w drodze powrotnej od chorej na gruźlicę. Konkolniki).120) Ks. 37. pijar z zakonu oo. Turka) okrutnie pobity przez nacjonalistów ukraińskich. gdy odwoził ks.  (623) S. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 05. gm. Małe Hołoby. Janów Poleski). 2. dek. łucka. gdy odwoził proboszcza z par. pow. 2. Zamordowany 14/15. w 1907 r. Wieś i parafia Husaków miasteczko. lwowski zamordowana przez UPA 03. 3.*  (KS) Ks.

Skomorochy Stare. Józef Grzesiowski. Rohatyn) uprowadzony i zamordowany przez UPA 19. lwowska.04 1943 r. w obozie koncentracyjnym w Lublinie-Majdanku. Został zamordowany w lipcu 1942 r. lwowska. w 1875 r. Kałusz (archidiec. Był zamordowany dnia 12.*  (str.44 r. lwowska.10. Koło Stryja został zamordowany 22. lwowska.  (str.02. zamordowany w obozie w Majdanku 23. gm. w czasie próby przekroczenia granicy do Rumunii gdy uciekał przed Sowietami. dek. 246) Ks. 19. Fraga. Świrz). zamordowany przez banderowców we wsi i par.1943 r. 18. Został aresztowany 24.*  (str.*  (str. przez nacjonalistów ukraińskich. miejskiej i wiejskiej. 479) Ks. proboszcz i dziekan w Kołomyi aresztowany przez gestapo na podstawie donosu policji ukraińskiej. Andrzej Kolbusz parafia Niżniów pow. Michał Kucab lat 45. Kołomyja).06. Miasto. dek. dek. dnia 19. Kamińskim i ojcem Szafrańcem) 22. dek. wyrwano mu język. osadzony w obozie koncentracyjnym Gross Rosen.245) Ks. ślad po nim zaginął. przez NKWD na skutek fałszywych donosów miejscowych nacjonalistów ukraińskich i zesłany na Sybir skąd nie powrócił. 41 r. 9. gm.09. lwowska. gdzie został zamordowany 16. Rohatyn (archidiec. Śniatyń. Rohatyn (archidiec. Zamordowany 06.02. wieś. dek. dnia 27. wikariusz parafii miasta Kałusz. przez policjantów ukraińskich i przekazany do gestapo w Stanisławowie. Żurów. dek. Ottynia (także siedziba gm. przekazany do gestapo. Józef Smaczniak miasto i powiat Nadwórna (archidiec. Wieś. pow. karmelita. Świrz) zamordowany przez UPA 19. Konkolniki). wraz z 30 parafianami. Był torturowany przez nacjonalistów ukraińskich. przez czerwoną milicję ukraińską i oddany do NKWD. katecheta w gimnazjum kupieckim w Kołomyi. Euzebiusz Kamiński aspirant z zakonu oo. 15..03. 13. Rohatyn (archidiec.  (str.. Dolina) zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów 12. podczas napadu UPA na polskie domy w Niżniowie. proboszcz. O. Stanisławów (archidiec. dek.150).02. Wieś.  (str. pow. Ludwik Peciak ur. Tłumacz). 5. pow. pow. lwowska. rez.*  (str. 245). 20.1889. dek.*  (SP. lat 35. lwowska. lwowska.. Leon Chudy kpt. Stanisławów) został aresztowany przez gestapo na skutek donosu policji ukraińskiej pod zarzutem działalności na rzecz wywiadu polskiego rządu emigracyjnego. wieś. administrator parafii Fraga. dek. przecięty piłą. katecheta z Kołomyi (archidiec. Dolina). str. pow.03. pow. 10. gmina i parafia Pistyń. gdzie został zamordowany 11. Józef Kluz ur w 1912 r. Kilka dni wcześniej ksiądz otrzymał od UPA „wyrok śmierci”. brał udział w kampanii wrześniowej. lwowska. 17. inicjatora mordów w całej okolicy. dek. Ksiądz odpowiedział: „Tutaj ja sam uczyłem wiernych w parafii miłości.*  (str. 124 125 . Rohatyn. przez policję ukraińską. Wywołano go pod pozorem opatrzenia chorego. obcięto genitalia. 6. Nadwórna (archidiec.1942 r. bernardyn. i par. aresztowany przez gestapo pod koniec 1942 r.12. lwowska. Zamordowany w czasie napadu UPA. i był strasznie zmasakrowany.. 394) B. bernardynów. został aresztowany w czerwcu 1943 r. 23. 14. przeor klasztoru. Tłumacz. zaginął bez wieści. Aresztowany na podstawie donosów policji ukraińskiej przez gestapo. 12.1944. gmina i parafia Bednarów. 146) Ks. Konkolniki). Leopold Kaściński – proboszcz w Śniatyniu. pow. pow. kapelan wojskowy. osadzony w obozie koncentracyjnym w Majdanku. Ks. Podkamień.12. Staniław Rysikowski – proboszcz.02. 287) Ks. 25. 21. pow. 11. Został aresztowany w 1940 r. Błażej Czuba. (wraz z bratem E. katolicyzmu i polskości – uciekać nie mogę”.1944 r. miasto i siedziba parafii i gminy. 417) Ks. Aresztowany w końcu 1943 r. 382) Ks. bernardynów zamordowany wraz z ojcem Szafrańcem i bratem Sałkiem przez nacjonalistów ukraińskich we wsi i parafii Fraga. NN wikariusz parafii Podkamień Rohatyński (pow. trafił do Stryja i tam pozostał. na podstawie donosu policji ukraińskiej. 704) Ks.1944 r. gm. Rohatyn (archidiec.410) Ks. Ks. aby uciekł do Budapesztu. wieś i parafia Dołha Wojniłowska-Ziemianka. 405 i 450): Ks. gm.1944 r.  (str. Roch Sałek z zakonu oo. W przeddzień aresztowania oficer węgierski ostrzegał księdza o możliwości aresztowania i proponował mu samochód. lwowska. 8. dek.przebywający na leczeniu w Mikulczynie. Uprowadzony przez UPA i uduszony koło sąsiedniej wsi Szeszory.*  (str.*  (str. Romuald Chłopecki ur. Podkamień pow. pow.*  (KS) Ks. Stanisławów). gm.*  (KS) Ks. w 1889 r. Stanisławów).1944 r. Świrz) dnia 19.*  (Str. 16. Joachim Szafraniec.  (str. KS).*  (KS) Ks. Tadeusz Stroński. Tomaszowce. 1940 r. 394) B.02.1943 r. pow.  (Str. Bartłomiej Czosnek. 342) Ks. Jednym z morderców był syn greckokatolickiego księdza Wasyla Niemyja zaciekłego nacjonalisty. 394) Ks. a ciało porąbano na kawałki.  (SP. Bolesław Szczur (Szczurowski) wikariusz par.. 643) Ks.  (str. Stanisław Perenc. i par. zaginął bez wieści. pow. Rohatyn (archidiec. Ks. wikariusz parafii Bołoszowce. lwowska.1943 r. gm. i par. Wojciech Kośmider ur. Kołomyja). Uprowadzony przez banderowców 08.*  (str. prefekt w Kołomyi. Kosów Huculski (archidiec. 24. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1939 r.02. dek. aresztowany przez policję ukraińską i przekazany do gestapo został zamordowany 26. Kałusz (archidiec. Ottynia. Zmarł po kilku tygodniach w więzieniu.1944.09. 7. Jan Ciąpała.43 r..

Żydaczów (archidiec. i gm. lwowska.1944 r.Tłumacz (archidiec.*  (str. pow. 27. pow.1944 r. 1944 r.. lwowska dek. Świrz) zbiorowo zgwałcona i zamordowana 20. i po torturach bestialsko zamordowany. lwowska. dek.*  (SP) S. Stanisławów). gm. 112) Ks. Wieś i par. pod zarzutem ukrywania Żydówki w dzwonnicy na wieży kościelnej. pow.*  (Str.1942 r. W kwietniu 1944 r. Stanisławów) aresztowany przez gestapo w 1941 r.04. gm. par. Stanisławów). Kotów. M. i pow.  (str. Kałusz (archidiec. Błudniki.02.1881. pow.*  (Str. Zwłoki odnaleziono w listopadzie 1944 r. zaginął bez wieści. lwowska. Uprowadzony z plebanii przez banderowców w październiku 1943 r.*  (KS) S. uprowadzony przez banderowców z drogi. 31. aresztowany przez żandarmów niemickich na skutek donosu policji ukraińskiej. lwowska. lat 65. zamordowana przez UPA 29.*  (str.1944 r. Buczacz).*  (SP) S. podczas napadu na klasztor.1941 r. lwowska. Adela Augustyna Pawłowicz ur. 701-702) S. lwowska.03. wieś. wikariusz. Dolina (archidiec. gm. zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 9/10. Maria Letycja (Maria Szembek) administratorka Domu Sióstr Zakonnych w Jazłowcu (archidiec. 25.1883. dek. dek. Remigiusz Wójcik z parafii Święty Stanisław (także siedziba parafii). Antoni Wierzbowski. lwowska.05. dek. lwowska. proboszcz par. dek. Piotr Bieńko proboszcz par. Żydaczów zamordowana przez UPA 7/8. dek. Niżniów.26. Stanisławów). 30. Derżów pow.1944 r. 2.1945 r. dek. KS) Ks. (archdiec. Konkolniki) Został zamordowany przez banderowców 19. Tłumacz. został aresztowany w listopadzie 126 127 . Stanisławów) zamordowana wraz z siostrą Kosiorowską przez nacjonalistów ukraińskich 07. (archidiec.10.08. lwowska. Ks. wieś i parafia Bybło.*  (str. proboszcz.12.04..743-44) S. Dr Lucjan Tokarski lat 54. pow. dek. dek.1944 r.1943 r. gm. w 1880 r. Teresa józefitka z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa par. lwowska.*  (str.05. Weronika Melinger ur. dek.1869. Zwłoki odnaleziono w listopadzie. Konkolniki). i par. zamordowana 6.*  (KS) S. Derżów w pow.03. Zgromadzenie SS józefitek pielęgniarek szpitala w Dolinie. kiedy wracała do domu. 40.1945 r. Franciszka Kosiorowska józefitka z klasztoru w Niżniowie. 384) Ks. Potutory. pow.04. 756) S.(archidiecezja lwowska. Józef Wiatrowy. lwowska. lwowska. dek. S. Stanisławów. lwowska. Żydaczów (archidiec. pow. dek. Dolina).. lwowska. wraz z siostrą Celiną. Nowosiółka Biskupia. 29). Siostry zakonne 32. 36. gm. 44. 30. w Derżowie. Borszczów) W wyniku donosu miejscowych Ukraińców. została przepiłowana piłą. Buczacz. Jazłowiec) zamordowana przez banderowców w sierpniu. wraz z siostrą Zofią.. które go rozszarpały. 503) Ks. z klasztoru w Rozdole pracująca w par. pow. Województwo tarnopolskie 1. 28.12. Leokadia Kulpa ur. dek. par. Stryj) wraz z S. przez UPA. Niżniów.02. Stanisławów). podczas napadu na klasztor.1944 r. gm. Rohatyn (archidiec. Rohatyn (archidiec. gdy wracał z odpustu w Litiatynie. Bursztyn. pow. gm. i gm. Monasterzyska pow. Policja ukraińska aresztowała go we wrześniu 1942 r. 35.12. 37. Stryj) spalona 09. Żydaczów (archidiec. Konkolniki. 30. osadzony w więzieniu w Stanisławowie. Borszczów.02. 3. lwowska. Bojarczak . 158) Ks.  (SP. koło Rusiłowa nad Strypą. 720.1944 r. zamordowana (wraz z siostrą Józefą) 9-10. Wiktoria Misiak z klasztoru w Rozdole ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia.1944 r. 17). pow. 756) S. Józefa z klasztoru w Rozdole. 48) Ks.. Rożniatów. dek. szarytka ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. z parafii Podkamień Rohatyński. Wiktor Szklarczyk. wieś Rypne. Rohatyn (archidiec. 34. (  str.1906. 05. pow. lwowska. 05. 33.1880 ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. Brzeżany) zamordowany przez banderowców dnia 15. dek.12. ur. w Derżowie. 756 i SP) S. Sarnki Dolne. szarytka z klasztoru w Rozdole.KS) ur. józefitka z klasztoru w Niżniowie pow. w drodze do Niżniowa (wraz z siostrą Letycją Szembek).* (  Str. 39.*  (str. 43.1944 r.. aresztowany przez ukraińską policję na podstawie fałszywych donosów nacjonalistów ukraińskich. Dolina). Stanisławów (archidiec. Czesława Antonina Stieber (józefitka). Wiktorią.*  (SP) S.  (SP) Ks. Edward Tabaczkowski proboszcz parafii Kałusz. 38. wieś i parafia Broszniów-Osada. 41. Agnieszka Poniecka ur. 42. Władysław Biliński ur.05. na podstawie list sporządzonych przez nacjonalistów ukraińskich i stracony wraz z ogromną grupą inteligencji polskiej 14/15. zamordowana przez nacjonalistów ukraińskich 07. 1905 r.*  (str. gm. Był przez 3 dni torturowany w gestapo a czwartego dnia puszczono na niego dwa psy. dek. Tłumacz (archidiec.  (str. dek.. lwowska. zmarł 20. Osobiście nadzorował to Oskar Brandt – gestapowiec. Jan Bojarczuk ( J.05 1944 r. Perehińsko. (archidiec. i pow. Helena Dżugała lat 26. zmarł na tyfus w więzieniu. Tłumacz (archidiec. pow.*  (str. Celina z klasztoru w Kopyłowie koło Niżniowa.08. Kowalówka gm. pow. 408) Ks.. 743-44) S.*  (str. 701-702) S. par. dek. zamordowana 6. gmina Broszniów. 29. Stefania Ustyanowicz (siostra Zofia) z Jazłowca uprowadzona w sierpniu 1944 r. Brzeżany (archidiec. Dolina (archidiec. Dolina) zamordowana przez banderowców.* (  str. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na wieś. przez nacjonalistów ukraińskich w kościele wraz z kilkoma innymi osobami. Stryj). katecheta w Stanisławowie.

lwowskie) 15. Wołków. Ostrzegał go o niebezpieczeństwie ksiądz greckokatolicki. dek. wieś i par. pow. par. pow. lwowska. str. Brody) w dniach 12-16. par.41 r. 407) Ks. Dotkliwie pobity i zamordowany 14. pow. dek. i gm. 7.*  (str.03. 1099) Ks. zamordowany przez banderowców w klasztorze w Podkamieniu. Zabojki gm. Przemyślany. Zaleszczyki (archidiec. Władysław Klakla ur. Brzeżany). 17. w 1888 r. pow. diec. Andrzej Kraśnicki ur. dek. Brzeżany). pow. Hłuboczek Wielki. dek.1944 r. Podhajce). lwowska. Skałat). 294) Ks. 5. 432) Ks. Krzemieniec) zamordowany w Podkamieniu.01. dek.. był torturowany przed śmiercią. łucka.01.43 r. Zginął wraz z dwoma innymi braćmi zakonnymi i jednym księdzem oraz z ponad 100 uciekinierami z sąsiednich okolic. Brzeżany zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w pobliskiej wsi.*  (str. wikariusz. Tarnopol). Był uprowadzony przez banderowców w czasie napadu na plebanię 8. Stanisław Fijałkowski ur. wieś i par. gm.1945 r. lwowska. Kurzany. gdy wracał z pogrzebu ks. Zamordowany przez bojówkę SB-UPA. wikariusz par.44 r. dek. Brzeżany (archidiec. Mogielnica. w 1912 r. lwowska. 13. dek. dek. kapucynów lat 48. rozstrzelany (9. Przemyślany (archidiec. pow. lwowska. 12.. lwowska. Świrz). Zamordowany przez banderowców (przecięty piłą) dnia około 11.02. Brody (archidiec. zaginął bez wieści. Marian Dziamarski proboszcz. administrator parafii Kotów. 6.*  (str. dek.02.09.  (str. Świrz.10. 264) Ks. gm.*  (str. 123) Ks. dek. wołyńskie. Tarnopol (archidiec. par. Wołków. lwowska. dek. w 1880 r. Ponikowica. 16. miasteczko Jazłowiec. lwowska. 20. pow.1943 r. pow. pow. Jazłowiec). pow. 21. lwowska. lwowska. Rajmund Gałązka ur. Zamordowany 12. Wysocko-Hallerczyn gm. dek. Trembowla). pow. Krzemieniec (woj.*  (str. Brody) wraz z około 100 innymi ludźmi i trzema duchownymi w dniach 12-16. Konkolniki). był torturowany przed śmiercią. zaginął bez wieści. Brody). Radziechów (archidiec. Wieś. 111) Ks. pow. Przemyślany (archidiec. Podhajce (archidiec. -. Nowosiółka-Bekerów. 22. Zamordowany przez banderowców dnia 11.*  (str. Jazłowiec). dek. gm. dek. Uciekł z transportu. Józef Kaczorowski ur..*  (str. 18. 06.*  (str. na trasie Złoczów-Lwów. Przemyślany. 152) Ks.* (  KS) Ks.41) w więzieniu w Kamieńcu Podolskim. pod zarzutem udzielania pomocy jeńcom sowieckim.  (str.  (str. Świrz). Mikołaj Ferenc. z zakonu oo. 293) kleryk Florek. lwowska. przez banderowców. 14. na 10 lat łagru.1945 pochowany wraz z około 50 parafianami. Stanisław Kwiatkowski lat 64. i gm.11. 88) Brat Jan Frączyk ur. lwowska. Toustobaby.1944. 386) Ks. Tarnopol). wieś. i gm. Seminarium Duchownego we Lwowie. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w czasie pogrzebu parafianina dnia 23. par. dek. lwowska. pow. Kaczorowskiego.02.*  (str. 88) Brat Gracjan Jóźwia ur. Brody). zamieszkały w Koniuchach. Szczepan Jurasz proboszcz. 88) Ks. gm. Napad zorganizował greckokatolicki ksiądz Jan Kozak z synem Wańką. Jan Kuszyński wikary.01. 4. Skałat (archidiec. Antoni Frankowski. 1889.1944 r. Buczacz (archidiec. lwowska. przez banderowców wspartych przez oddział SS-Galizien 9.44 r. (patrz woj. dek. Brzeżany (archidiec. 19. Czerwonogród. lwowska.*  (str. w 1906 r. dek. Poczajów.03. Drohiczówka.*  (str. wieś. wieś i parafia Markowa. 61).1944 r we wsi Ładańce.03. Uprowadzony przez banderowców 31.1944 r. pow..01.. pow. pow. pow. lat 29. pow. Zamordowany w pociągu 14. Zamordowany 14/15.. Podwołoczyska nad Zbruczem. w 1893 r.1895. został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30.02. 128 129 . wieś i par.. 8. Brody (archidiec. Jan Kazimierz Gach ur. Michał Karczewicz proboszcz par. mimo. Michał Duszeńko. Został zamordowany przez policjantów ukraińskich lub nacjonalistów ukraińskich pod Trembowlą w sierpniu 1941 r. pow.10. i gm. rozstrzelany przez Sowietów przed kościołem. Toporów. lwowska. zamordowany przez banderowców 14. proboszcz parafii Podwysokie. dek.1919 alumn II r.*  (str.1941 r. Podhajce (archidiec.*  (str. przeor konwentu karmelitów trzewiczkowych w Trembowli.03. proboszcz par. Przemyślany (archidiec.1944 r. 11.Trembowla (archidiec. dominikanin. w 1886 r. Aresztowany przez współdziałającą z NKWD milicję ukraińską został skazany 15. ur. dominikanin.. 415) Ks.44 r. w 1912 r. podczas napadu banderowców z UPA i żołnierzy z SS-Galizien na klasztor i miasteczko Podkamień. proboszcz par. siedziba par. Świadkiem uprowadzenia był ksiądz wikary Alojzy Schmidt. wieś i parafia Krosienko gm. 10*  (str. Adam Gromadowski ur. Brzeżany).1944 r. Inspiratorem mordu był miejscowy ksiądz greckokatolicki (napastnicy i ten ksiądz zostali schwytani i podobno rozstrzelani przez żandarmerię niemiecką (Wołczański 2005. w 1891 r. Zamordowany przez banderowców 2/3 września 1943 r.Brody (archidiec. 326) Ks. lwowska. wskazany przez Ukraińców Sowietom jako rzekomo „strzelający do przejeżdżającego wojska sowieckiego”. dek. ale w drodze powrotnej do domu został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich koło wsi Wojkowice w lipcu 1941 r. że rewizja nie potwierdziła oskarżenia. Busk). lwowska. Józef Janas ur. Potutory. Brody (archidiec. pow. 306) Ks. Trembowla (archidiec.*  (94) Ks.. 266g) Ks.12. gm. Zmarł na atak serca podczas napadu UPA 2/3. Adam Drzyzga administrator parafii Sorocko..

Kopczyńce (archidiec. Aż do swojej śmierci nie chciał opuścić swoich wiernych. dek. i zamordowany. par.*  (str. dek. dek.02. dek.03. Ryków. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec 1942 r.*  (str. Radziechów (archidiec. 26. i gm. lwowska. Po nieudanej próbie przejścia granicy rumuńskiej ukrywał się w Żeżawie i tam został zamordowany podczas napadu UPA na polskie rodziny w styczniu 1945 r. 28.*  (str. Borszczów.44 r. gm.*  (str. 48) Ks Józef Turkiewicz proboszcz par. Leon Perucki wikary. wieś. 24. pow. 116) Ks. dek. ur. 39. gm. Buczacz (archidiec. Zamordowany przez UPA w październiku 1944 r. Zamordowany przez banderowców w noc wigilijną 1944 r. dek. zginął około 26. W 1909 r. 448) Ks. Brody (archidiec. 459) Ks. w 1894 r. 43. Zamordowany przez bojówkę UPA 13/14.1944 r. lwowska. wieś i gm. par. dek.07. Złoczów (archidiec. Jazłowiec). 35.. Brody (archidiec. dek. Zamordowany przez UPA na drodze koło tego miasta 07. Stanisław Wilkoński ur w 1877 r. zwłoki znaleziono na cmentarzu w Litiatynie. w 1906 r.44. Stojanów. administrator parafii Kociubińce. Józef Rupnicki ur.08. wieś.09 1943 r.1943 koło wsi Szypowce. Brzeżany (archidiec... Buczacz) W wyniku donosu policji ukraińskiej został aresztowany 17.  (str. dek. emerytowany katecheta gimnazjum w Trembowli.. w 1912 r.. Zamordowany podczas napadu UPA w 1944 r. prawdopodobnie wywołany i zabity przez OUN-owca. pow. wraz z 80 parafianami 41.1944 r.*  (KS) Ks. lwowska. Skonał po wielogodzinnych mękach po wbiciu mu kilku gwoździ w głowę.*  (KS) Ks. 40. i gm.*  (str. Złoczów (archidiec. Jan Szewczyk ur. Wojciech Rogowski ur. 130 131 . pow.03. Skałat. Wieś i par. proboszcz parafii. 29. Zbaraż (archidiec. lwowska.* (str. którzy wyjechać na Zachód nie mogą”. pow.1944. 31. Stanisław Szczepankiewicz ur. lwowska. Józef Suszczyński ur. Krasne pow. Franciszek Szarzewicz ur. w Nowosiółce Biskupiej. 84) Ks. Uprowadzony i zamordowany (wraz z ks. 32.  (str.*  (str. Donos złożył nieznany z nazwiska Ukrainiec. lwowska. pow. pow. Jan Walniczek ur. Tarnopol). pow. Józef Szady ur. który zaginął bez wieści. dek. 322) Ks. Tarnopol (archidiec. wieś i parafia Bobulińce.1944 r.09. Florian Toporowski ur. dek. pow. Józef Pikota ur. w 1895 r.*  (str. lwowska. Zamordowany przez banderowców dnia 20. dominikanin. 443) Ks. proboszcz. Tarnopol).*  (IZ) Ks. proboszcz. Ihrowica.*  (str. Kowalówka gm. pow. dek.. parafia i gm. par. lwowska. Na podstawie donosu miejscowych szowinistów ukraińskich został aresztowany przez NKWD pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec i stracony w Złoczowie dnia 2/3. 27. lwowska.. Brody) został uprowadzony przez banderowców 27. Jan Wiszniewski (Wiszniowski) ur. Brody (archidiec. w 1887 r. administrator parafii Byczkowce pow. 34. lwowska.*  (str. w 1879 r. wikary.01. Wieś Żeżawa. w 1912 r. 443) Ks.1941 r. Podhajce). lwowska. Majdan. Walenty Puchała ur. Uprowadzony i zamordowany po torturach przez bojówkę UPA 02.11. Mówił: „Jestem proboszczem nawet dla tych najbiedniejszych. 510) Ks. Rozstrzelany w więzieniu. dek. Majką) przez nacjonalistów ukraińskich 16. 44. Michałówka pow.*  (str. i gmina Podhorce. Czortków). 38. dek. wieś. Kociubińce. dek. Baworów.1941 r. Wieś i gm. gm.*  (KS) Ks.. Józef Wieczorek proboszcz parafii Pieniaki (także wieś i siedziba gminy). Tłuste Miasto. wikariusz par. Skałat). 42. Złoczów (archidiec.02. Buczacz (archidiec. Złoczów). w 1910 r. proboszcz par. administrator par. Kujdanów. lwowska. 158) Ks. Zamordowany przez banderowców 16. katecheta z par. i pow. Kopczyńce. B.06. dek.*  (str. Zamordowany przez UPA 12.1944 r. w 1874 r. pow. w 1910 r. 239) Ks.1945 r.... zamordowany w Podkamieniu pow.. miasteczko. Jazłowiec). przez UPA współdziałającą z oddziałem SS-Galizien 30. Włodzimierz Siekierski wikariusz parafii Koszlaki (także siedziba gminy).02... w 1876 r. Złoczów). Brzeżany). Czortków. 359) Ks. pow. wieś. parafia Tłuste Miasto. Zaleszczyki (archidiec. Czortków). 88) Brat Kryspin Karol Rogowski ur. pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec. pow.. zwłok nie odnaleziono. Busk). 84) Ks. pow. w 1914 r.1908.. lwowska.45 wraz z około 150 parafianami. gm. 37. przez żandarmów niemieckich.  (str. pow. Został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich po bestialskich torturach 07. wraz z około 80 parafianami.*  (str. Brody) w dniach 12-16. Sokołówka. i gm. Zaleszczyki (archidiec.23. dek.. administrator parafii Pieniaki. par. lwowska. 25. 369) Ks.07. 1941 r. gmina. po sumie banderowcy uprowadzili księdza. w 1874 r. Zaleszczyki (archidiec. Stanisław Szkodziński proboszcz. Bronisław Majka ur.*  (str. Podwołoczyska pow. 507) Ksiądz NN. dek.03. lwowska. wraz z 38 ludźmi.. 33. pow. 146) Ks. 508) Ks. Brody) zastrzelony przez żołnierzy sowieckich 26. w 1913 r. Tarnopol (archidiec. Karol Procyk. Makabryczny mord: młodej kobiecie w 9 miesiącu ciąży i księdzu rozcięto brzuchy i płód włożono księdzu do brzucha i tak go wystawiono na widok publiczny na rynku w Podhorcach. lwowska.06.*  (235) Ks. Płuhów. Monasterzyska. lwowska. wieś. Skałat. lwowska.1943 r. 36. Kopczyńce (archidiec. Szkodzińskim) koło wsi Szypowce przez banderowców.44 lub 26.*  (str. Busk). wikariusz par. Jazłowiec). Tadeusz Siatecki ur.11. W niedzielę 05. par. uprowadzony i zamordowany (wraz z ks. 45. Litiatyn pow.

w 1869 r. Michał Dąbrowski ur. w 1891 r. 6. zamordowany w maju 1943 r. 166) S. Matylda Stefania Anna Ustyanowicz (siostra Zofia)– patrz woj. zamordowany wraz z 76 parafianami przez nacjonalistów ukraińskich 11. Czerwonogród. przez nacjonalistów ukraińskich Województwo wołyńskie (patrz także DP) 1. Jazłowiec) Wywieziona do lasu przez UPA i tam zamordowana 17. przez UPA . par.1939 r. Zamordowany przez banderowców 13.10. Jan Witek ur. Antonina Helena Żarkowska lat 51.Kubów (2008) wspomina o zamordowaniu 15. SiS 106) Ks. zamordowana przez banderowców w Czerwonogrodzie 2/3. Skałat) (źródło: W. dekanatu i gm. proboszcz parafii Korytnica.. Jerzy Cimiński ur.S. lwowska. 49*. gm. Henryka Bronikowska. Kubów 2008) 48. pow. Zbaraż) w czerwcu 1941 r. Józefa Kopaczyńska.1944 r.07. Zamordowana przez banderowców w latach 1944-45. prałat kapituły kolegiackiej. Włodzimierz Wołyński) uprowadzony 12.1944 r. wrzucony do studni i zasypany kamieniami.. w 1915 r. dek. lwowskiej.*  (str.S. 286) Ks. przez dwóch członków SS-Galizien i kilku cywilnych nacjonalistów ukraińskich. w czasie powrotu na plebanię zamordowany przez banderowców.02.1944 r. 2. Równe). stanisławowskie. lwowska.07. gdzie zginął 16 lub 17. 440) S.  (str. Czortków (archidiec. Skałat) zamordowana 02. 193) Anastazja Izmaela Bartosz ur.*  (SP. Włodzimierz Wołyński). w 1875 r. łucka. Anna Żarkowska lat 62 służebniczka starowiejska prowadząca sierociniec w Hnilicach Wielkich par.. administrator par.1944 we wsi Okno (pow. wieś i par. aresztowany przez policję ukraińską na 132 133 . Wiadomość wymaga dalszego sprawdzenia.. współpracowała ze swoją rodzoną siostrą Anną w prowadzeniu sierocińca i uduszona wraz z nią tego samego dnia 02.. Pauszówka. Stanisław Władyka z Opryłowiec zginął w Netrebie (pow. Jazłowiec). KS) Ks. dek. Czortków (archidiec. Kostopol (diec.1945 r. pow. Dubno. 58. Brzeżany wraz z 30 osobową grupą żołnierzy Wojska Polskiego.* (  str. Zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w okresie między 17 a 20 września między wsiami Byczki a Potokiem. (Zabołotce) pow.1943 r.*  (SP..04. 402) S. S.*  (str. Zaleszczyki (archidiec. pow. dek. przez policjantów ukraińskich w Wołkowyjach.106) Ks kapelan WP. w 1887 r. Jazłowiec). 848) Ks. pow. Szambelan jego Świętobliwości. Karol Baran ur. Szczurowice. 7. Razem z nim zginęło kilkoro parafian.1944 wraz z wieloma innymi osobami. gm. lwowska. szarytka zamordowana 12. SiS str.1903 r. podczas mszy św.  (KS) Ks. Włodzimierz Wołyński (diec.. wieś. ale po kilku tygodniach zwolniony. lwowska. Włodzimierz Wołyński (diec..  S..01. lwowska.*  Ks.*  (SP). gm.1945 r. 5. pow. i gm.11. razem z 308 Polakami. gdzie umarł na tyfus. w czasie wojny pełnił posługę duszpasterską w Mikuliczynie. zamordowany przez bojówki OUN ( źródło: W. zamordowany w klasztorze przez UPA 20. pow.*  (SP. Pauszówka. dek. Brody). Klara Linowska. Zastrzelona w kościele 16. 193) S.*  (str. dek.*  (str.1944 wraz z siostrą Anastazją Bartosz. 56. Buczacz (archidiec. w 1882 r.  (SP) Ks. dek. lat ok. w 1878 r. Władysław Żygiel ur. 323) Ks.. 54. wieś Nyrków par..01. wieś. Podhajce (archidiec. NN. 57. zamordowana w Czerwonogrodzie 2/3. Jazłowiec). Bieniawa. 55. 47. Trembowla (archidiec. Zaleszczyki (archidiec. przez nacjonalistów ukraińskich. dek. Maria Wanda Szembek (Rosalia Laetitia) –patrz woj.*  (KS) B.*  (str. Zginęła razem z nim także jego gospodyni.* (  str. Przemyślany. dek. proboszcz parafii Zabłoćce. 457). Amelia Witolda Borkowska ur. 53. dawny wikariusz we wsi Gliniany.70. Gliniany miasto. Zygmunt Chmielnicki ur.1944 r. Ludwika Biegalska. Koszlaki pow. Siostry zakonne 50.*  (str.. 52. par. Deraźne. dek. ..44 r. Podhajce). Kubów 2008). Połowce. 26. pow. .02. lwowska. pow.*  (str. wieś i par. lwowska. Podhajce).1943 przez nacjonalistów ukraińskich z parafii Stężarzyce. Beresteczko.07. gm. 51.. był w nowicjacie Zakonu Karmelitów Bosych. lwowska. pow.02. Został przerżniety piłą w korycie z desek. gm.43. proboszcz parafii w Berdyczowie. stanisławowskie. Trembowla). siedziba parafii. dek. w 1902 r. Tarnopol. Zbaraż (arcidiec. proboszcz parafii Łysin. pow. Beata Kogut Parafia i wieś oraz gmina Petlikowce Stare. Drohiczówka pow. Od 1939 do 1941 r. Aresztowany przez policję ukraińską 3 dni był trzymany w piwnicy w Mikuliczynie i przekazany do Stanisławowa do więzienia. dek.. S. Franciszek Ciesielski ur. par. wieś Nyrków par.  (DP) Ks Jan Budkiewicz ur. Powrócił do Łucka i tam z doniesienia policji ukraińskiej został aresztowany przez gestapo i zesłany do obozu koncentracyjnego Gross Rosen. 3. 4. w archidiec. Janów. Drohiczówka. proboszcz par. w 1924 r. pochowany w Wiśniowcu Nowym w jednej z mogił zbiorowych. pow. w której mieszkał. ur.11. w 1915 r. redaktor Życia Katolickiego w Łucku..46. księdza Jana Bieńko we wsi Bucniów.1944 r. Tesłuchów. w 1905 r. dek. łucka. Zamordowana przez UPA 17.02. 440) S. Delatyn. Czerwonogród.04. łucka. dek. i gm...12. Józef Aleksandrowicz ur. lwowska. Został aresztowany przez gestapo w 1943 r. pow. powiat Radziechów (archidiec. Połowce. DP. prefekt w Równem 1935 .

łucka. dek. pow. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w Chrynowie (diec.08.*  (KS) Ks. w r.Sylwestra Gleczman OCD ur. 200 parafianami 11. pow. Poczajów Nowy. 21. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich wraz ze 150 Polakami zgromadzonymi w kościele. Inocenty Wacław Majewski ur.1943 w grupie kilkunastu osób . 1896. jako rzekomy szpieg niemiecki zastrzelony przez wycofujących się żołnierzy sowieckich (inna wersja – gdy stanął w obronie napastowanych parafianek). Nieświcz.  (SP) Ks.*  (SP. proboszcz par. pow.1939 r. przez UPA podczas rzezi całej wsi. przez nacjonalistów ukraińskich. zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich latem 1943 r. proboszcz par. głównie uchodźcami z okolicy.12. w r. pow.04. Stefan Iwanicki. Włodzimierz Wołyński. Józef Śliwa ur. DP) Ks.. Skurcze. Tesłuhów i pełniący obowiązki proboszcza parafii Łysin.07. Kowel) zamordowany 19. Luboml).09. zamordowany w 1946 r. gdy wdarli się podstępnie do klasztoru i dokonali rzezi uciekinierów tam się chroniących.(KS. bestialsko zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 30. zmarł w obozie koncentracyjnym w Dachau w 1942 r. pow. Łuck (diec. SiS 106) Ks. proboszcz par. Jarosław. pow. pow. Ks. Włodzimierz Wołyński. łucka. Wyszogródek (Wyżgródek). został zatrzymany i zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich 17. łucka. odnaleziony przez UPA i zamordowany kilka dni później.skutek prowokacji ukraińskich (rozrzucanie ulotek antyniemieckich przed kościołem). 1884. pow. Kazimierz Świerzewski ur. dek. 20. Kamil od św.. łucka. zamordowany 20/21. przez nacjonalistów ukraińskich koło Wołkowyi (diec. proboszcz par. zastrzelony przez Ukraińców 16. na terenie powiatu Włodzimierz Wołyński. KS 124-127) Ks. proboszcz par. proboszcz par. dek. dek..1943 r. .(KS.08. Radów. gm. 19. tarnopolskie) . przebywający u rodziny w parafii Ostrówki w pow. Krzemieniec. 16. Krzemieniec (patrz woj. zamordowany około 21.*  (SiS-str. przez nacjonalistów ukraińskich w okolicach Jarosławia. Mordercami byli członkowie UPA i bojówki OUN-Melnykowców „Worona”. Wrodarczyk leczył także zarówno Polaków jak i Ukraińców. na Śląsku. Krzemieniec). 11.1943 r. 18. proboszcz par. łucka.02.1942 r. w 1893 r. Krzemieniec).1943 r. w 1900 r. i dek. Jan Cyprian od św. Beresteczko). Zofiówka pow. łucka. Łuck. Beresteczko) wraz z ks. Stanisław Grzesiak ur. w Równem. Kowel (diec. proboszcz parafii Chynów. katecheta emeryt.*  (SP) Brat Józef Harmata ur. w 1909 r. Konstanty Turzański ur w r.*  (SP) Ks. pow. Wielka pobożność i charyzma księdza Wrodarczyka sprawiły liczne samorzutne zmiany wyznania z prawosławia na katolicyzm. Po porwaniu przez nacjonalistów ukraińskich z kościoła 07.1943 r. 8. 23. Grzybowica. proboszcz par.07. Boremel.1943 r. w r. zastrzelony 17.471-475) B. Dubno (diec. w 1905 r. Stanisław Fijałkowski ur. 13. łucka dek. Sarny). Piotr Walczak ur w r.  (KS) Ks.1939 r. z zakonu w Niepokalanowie. Łuck. Mełnica. 1899. pow. 763-767. proboszcz par.. Dubno). 1902. 899) Ks. którzy to wskazali na Polaków jako na komunistów. został z donosu miejscowych Ukraińców. Krzemieniec (diec. 12. w 1908 r. dek. 1910.* (SP) Ks. proboszcz par. proboszcz par. dek.  (SP). SiS 477) Ks. 14. diec. Łuck. Krzemieniec (diec. 22. zamordowany wraz z ok. łucka. pomagał też ukrywającym się Żydom. wraz z proboszczem i co najmniej 476 parafianami. zamordowany w maju 1943 r. 17. przez kilku miejscowych ukraińskich nacjonalistów. we wsi Połonka. Wraz z nim zginęło co najmniej 476 osób. oblat. łucka. wraz z kilkuset uciekinierami z okolicy podczas napadu banderowców na klasztor. pełnił obowiązki proboszcza par. dek. Łuck. SP) Ks.* (  SP) Ks. Okopy. .*  (SP. w 1905 r. Poryck. gdy odbywała się msza św. Włodzimierz Wołyński) ciężko ranny 11. ur. 10. Jerzym Cimińskim.*  (SP) Ks. IZ.*  (SP. Dubno (diec. DP) Ks.03. Ks. pow. Krzemieniec). Sarny (diec. aresztowany z poduszczenia ukraińskich nacjonalistów i stracony przez Niemców 08.przedstawicieli miejscowej inteligencji przez ekspedycję karną złożoną z Niemców i policjantów ukraińskich. pow.. 15.1944 w Porycku. osiadł na gospodarstwie w kolonii Feliksów. przemyska (według innej wersji ranny śmiertelnie w czasie walk frontowych) Wobec niepewnych danych nie włączony do wyliczeń. pow. Stanisław Dobrzański ur. Michał Grodzicki (Grobicki) ur. Hieronim Szczerbicki. Łuck. zamordowany 19. pow.1944 r. Ludwik Wrodarczyk OMI urodzony w 1907 r. Stanisław Gałecki ur. O. łucka. w 1909 r. Władysław Wielebnowski ur.01. w 1895 r. dek. proboszcz parafii Ostrówki pow. przekazany do gestapo. Z donosu policji ukraińskiej aresztowany przez gestapo w 1941 r..02. pow. przechowywany potajemnie przez popa ukraińskiego Szelesta. Michała Lasoń OCD z Zakonu Karmelitów Bosych w Wiśniowcu Nowym. pow. od niemowląt do starców. w 1904 r. uciekając przed Niemcami w 1939 r. 134 135 . kpt. Jan Kotwicki ur. W naszym spisie informacja o nim wykazana jako nie pewna.1943 r. Jeziorany Ławrowskie pow. Bolesław Szawłowski ur. łucka. Zamordowany 30. ur w r.1944 r. O. gdy podczas ewakuacji ludności z kolonii Skurcze poszedł do kościoła pomodlić się za ks.(KS) Ks. Luboml (diec.02.*  (KS) B. dek.1900. gm. Włodzimierz Wołyński). gm. pow.09. SiS str. Włodzimierz Wołyński (diec. Wielick. Dubno. podczas napadu nacjonalistów ukraińskich na kościół w czasie niedzielnej mszy św. 1917.*  (SiS. w 1898 r. 9*  (SiS. Luboml. z klasztoru karmelitów bosych w Wiśniowcu Nowym. Szawłowskiego. dek. rez.

200 Polakami.. Ukrainiec ze wsi Strusów. przez Sowietów wraz z parafianami do gm. 5.*  (str. 3. Antoni Ślusarczyk. gdzie często działał ks. NN (wiadomość niepewna) z Niżniowa: ”Podobno ksiądz ruski wystąpił śmiało. Jego żonę Polkę w zaawansowanej ciąży zakłuto bagnetami.04. 6. Otrzymał pośmiertnie medal „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata” z Instytutu Yad Vashem za pomoc dla Żydów.416) Ks. Peter Seńczuk z Rudnik pow. dla Polaków. Ksiądz potępiał w swych kazaniach zbrodnie dokonywane przez UPA. gm. Szutowa pow. Zborów zostal zamordowany w listopadzie 1943 r. pow. przez nacjonalistów ukraińskich „za zdradę Ukrainy”. Cytat z listu siostry Zenony z Jarosławia. w 1885 r.*  (str. pow. gm. gm.*  (str. 3. Kosów Huculski został zamordowany wraz z synem przez SB-OUN w marcu 1944 r. zamordowany wraz z rodziną (4 osoby) przez nacjonalistów ukraińskich pod koniec kwietnia 1944 r. Po zagładzie sąsiedniej Huty Pieniackiej wzywał z ambony wiernych do opamiętania i został za to zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich. był najpierw w sąsiedniej wsi Karpiłówka torturowany w domu dwu sióstr Ukrainek i następnie zabity.05. na ich prośbę ( bo nie było księdza rzymskokatolickiego). za ”przeciwdziałanie rezuństwu” według meldunku AK.*  (Na Rubieży 104/2009 str.*  (str. Przemyśl. zamordowany w lutym-marcu 1944 r. Jaworów) zamordowany 10. pow. za to. Podczas napadu bandy UPA 09. pow.*  (KS) Ks. że potępiał zbrodnie UPA i odmówił współpracy z UPA. Panasiuk (imię nieznane).*  (str. w 1874 r. gmina Markowce. Tarnowica Polna. lwowski został zarąbany siekierą w 1945 lub 1946 r. Województwo tarnopolskie 1. Rachiń. Kuty Stare. Baka (imię nieznane). w dzień swoich urodzin za to. Dolina. Dymitr Ursynowicz lat 27 ze wsi Gruszka gmina Olesza. Śliwnica. parafia Nehrybka pow.*  (str. Śniatyń został zamordowany przez SB-OUN za przechowywanie przez rok Leona Zakrzewskiego. 659) Ks. Kuty. autora) za co został przez banderowców ukrzyżowany”.01. 2. Komenda Obszaru Lwów. 7*. która była w zaawansowanej ciąży i parafiankę Piwowarczuk za krytykę tego mordu 4. gm. Aleksandria pow.*  (str. ze wsi Tudiów. Wrodarczyk. przemyska. Roman Kruszelnyćkyj proboszcz parafii greckokatolickiej Bonów w powiecie Jaworów (diec. pow. że jest oficerem Wojska Polskiego i ZWZ. pow.*  (str. pow.743) Ks. Tłumacz został zamordowany za to. za to. za sprzyjanie Polakom. że przeszedł na prawosławie. Ukraińcy z sąsiedniej wsi Netreba.1944 r. 351) Ks. piętnując tę straszną zbrodnię (napad na klasztor i wymordowanie sióstr zakonnych – przyp. Województwo stanisławowskie 1. 180) Ks.1944 przez bojówkarzy SB OUN i UPA za pomoc świadczoną Polakom i publiczne potępianie zbrodni popełnianych przez UPA na Polakach.27) Ks. 2.*  (str.. Wołoszczuk (imię nieznane) lat 41 ze wsi Hostów.podczas napadu na wieś Okopy. Został zamordowany przez bojówkarzy UPA 14. parafia Lubieszów. Buczacz został zamordowany w pierwszej połowie 1945 r. Michał Tełep ur.*  (str. NN. za to. Tłumacz został zamordowany przez banderowców w marcu 1946 r. Była to kara za publiczne potępienie napadu banderowców na Pyszówkę. Ukrainiec z mieszanej rodziny.*  (Niedz.*  (SP) Ks. aby ten mógł w tym przebraniu uciec do polskiej wsi. Tłumacz został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w styczniu 1945 r.  (Niedz.*  (str. 177) Ks NN z Trościańca. wikariusz unicki. Piotr Wójtowych (Wujtowycz?) ur. gm. 2.*  (KS) Dwaj zakonnicy Bazylianie. Zamordowany tam przy ołtarzu w czasie odprawiania mszy św. Województwo poleskie 1-2.117) Ks Iwan Doruk proboszcz w Choroście Starym. Duchowni greckokatoliccy Województwo lwowskie 1.Lubaczów został zamordowany na początku 1945 r. pow. dek. gm Strusów. Przemyśl. proboszcz par. Zubrzec. pow. par. 489) Ks.. 694) Ks. 3. że brał udział w pogrzebie ofiar napadu banderowców i potępiał mordy na Polakach 6. Trembowla. Tereszkun (imię nieznane) ze wsi Zubrzec. proboszcz parafii Rogóźno. pow. Śliwiński (imię nieznane). nie chcąc wstępować do UPA kryli się po lasach wraz z Polakami. córka i kilkanaście innych osób. że pożyczył zagrożonemu Polakowi sutannę i kapelusz. 4. Ksiądz został wysiedlony w 1940 r. gm. Kamień Koszyrski. Zamordowano również jego żonę. 692) Ks. Ukraińcy. 5. przez nacjonalistów ukraińskich i utopiony w rzece Seret. Równe na Wołyniu. Anatol Majkowski ze wsi Worona. Szczerba z Chrusna pow. przez bojówkarzy SB-OUN. 714) Ks. przez banderowców 136 137 .726) Ks. Ukrainiec proboszcz unicki ze wsi Urłów. Ukrainiec ze wsi Lubliniec Stary. za to. Uprowadzony w październiku 1943 r. 290) Ks.*  (str. pow. Zginęły także jego żona. że jawnie na kazaniach potępiał mordowanie Polaków przez banderowców. Jaworów. Cieszanów.487) Ks. gm Zborów. zostali zamordowani razem z ok. 4. gdzie zamordowano 54 osoby i spalono większość budynków.. że przeciwstawiał się mordom.1945 r. o którym nie wiedział.

1. parafia Bełżec. Łuck (diec. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA w kwietniu 1944 r.Pop NN z Kaszówki. że odmówił współpracy z UPA i potępiał zbrodnie dokonywane przez UPA. dek. 577) Pop NN.*  (KS) Ks. pow Kowel zamordowany wraz z rodziną za odmowę święcenia noży. pow.*  (KS) Pop NN par. wołyńskie. w którym zginęło ponad 50 osób. który był sygnałem do mordowania Polaków. 7. Nowy Staw. woj. Beresteczko). 97) Pop Fiłyp Borećkyj (Fiłyb Boryćkyj?) Wieś Drańcza Polska gm. Łuck. Wiadomość do sprawdzenia. gm. że po masowym mordzie na Polakach w Milnie. Łuck. pow. Zborów został zamordowany w lipcu 1943 r. 8. proboszcz par. par. str. zostali zamordowani przez bojówkarzy SB OUN za publiczne potępienie działalności członków UPA i odmowę święcenia ich broni przeznaczonej do mordowania. został w kwietniu 1944 r. Dederkały. ponieważ nawoływał do zaniechania tego napadu (zemsta na niewinnym księdzu za swoją złą decyzję?) 138 139 . par.481) Ks. Kruszyński (brak dokładniejszych danych) został zabity za potępianie mordowania Polaków (żródło: Woczeja. Za to dostał wyrok śmierci. Żabcze. pow. 5. Duchowni prawosławni zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich (byli mordowani za krytykę ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA lub za pomoc udzieloną Polakom albo za odmowę współpracy z UPA). 4. Gdy nie miał kto pochować zamordowanych dokonał tego ks. Upowcy zamordowali miejscowego duchownego prawosławnego z żoną za odmowę poświęcenia krzyża na kopcu. 6. 10. 7. Baszuki. zamordowany przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to.*  (SK¸ SiS 1159-1160) Pop Fiodor Cichoćkyj senior i jego syn pop Fiodor Cichoćkyj junior. w tym jego siostrę i dwoje krewnych. Województwo wołyńskie 1. Wiadomość do sprawdzenia. gm. SiS 403) Pop Czerwynśkyj. pow. żywcem spalony przez nacjonalistów ukraińskich w cerkwi w Żabczu wraz z 4 Polakami. że arcybiskup Hromadśkyj oficjalnie potępiał zbrodnie dokonywane na Polakach przez UPA. Następnego dnia znaleziono go martwego. (źródło: Woczeja 2011). Radziwiłlów pow. wołyńskie został powieszony za sprzyjanie ludności polskiej 2-3. Józef Gaducewicz proboszcz parafii obrządku wschodniego w Kuśkowcach Wielkich. pow. Proboszcz krytycznie oceniał działalność nacjonalistów ukraińskich. że potępiał w swoich kazaniach zbrodnie UPA dokonywane na Wołyniu i nawoływał do zgody. rzymskokatolicki Ireneusz Kmiecik. że nie chciał wstąpić do UPA. Zdołbica. gm. pow Zdołbunów. 2011). NN par. która nigdy nie zbuduje żadnej Ukrainy. gm.Pop Konoplanko z pow. Został zamordowany za to. Wieś Nowomylsk (Mylsk Nowy). (str. pow.* (  SK. parafia Krzemieniec i jego sekretarz protojerej* Fiodor Jurkewycz zostali zamordowani w czasie drogi do Równego przez bojówkę SB-OUN i UPA. łucka.Ks. że w kazaniach swoich nawoływał do zaprzestania mordów i przelewania krwi chrześcijańskiej. że nie przyjął do cerkwi „wici chlebowych” wzywających do mordowania Polaków. dzięki czemu ksiądz uniknął śmierci. przez bojówkarzy UPA za to. gm. Mifond Medwedew wysiedlony przez Sowietów do Antonówki Szepelskiej.*  (SiS. że odmówił osobistego udziału w przygotowaniach do mordowania Polaków. Zamordowany w lipcu 1943 r. Czerniechów. przez bojówkarzy UPA za to. 3. NN z pow.*  (SiS str.*  (SiS. Pełcza. Razem z nim zamordowano 8 osób narodowości ukraińskiej.*  (KS) Ks. Powodem morderstwa było to. Trembowla. 5-6. Dubno został zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich ponieważ odmówił święcenia noży.**  (KS) Arcybiskup (archiepiskop) Aleksiej Hromadśkyj „Ołeksa” z diecezji wołyńsko-żytomierskiej patriarchatu moskiewskiego. Krzemieniec (diec. 2011). za to. który wykonano. dek. par. . Krzemieniec zamordowany wraz ze swoją żoną przez bojówkę UPA za to. Laskowce. Syn popa był członkiem bojówki UPA..* (  SP) Ks. Otrzymał za to wyrok śmierci od UPA i musiał uciekać. to plugawa banda. Upowcy zamordowali go po klęsce napadu na Przebraże. który żył w przyjaźni z zamordowanym księdzem. Pop NN. Milno osiedle Podliski. Jankowce. zamordowany w listopadzie 1944 r. przyjaźnił się z polskim księdzem z Sienkiewiczówki. 1900. Krzeminiec. . Tarnopol. Załoźce pow. że na jednym z kazań potępił zbrodnie UPA dokonywane na Polakach.Dubno. został zamordowany pod koniec 1942 r.*  (KS) Pop NN. woj. pow.Ks. Zborów. NN. Wiadomość do sprawdzenia.za to. gm. których ukrywał. 2. pow. Kołki. pow. (źródło Woczeja 2011). Złoczów.* (  SP) Ks. Serafin Horosiewycz ur. 8*  (872) Alumn greckokatolicki NN ze wsi Laskowce. Krzemieniec) zamordowany przez nacjonalistów ukraińskich w r. na kazaniu w cerkwi wołał: to nie jest żadne wojsko. pow.*  (KS). . Wieś Rudniki. parafia Kowel. Wiadomość do sprawdzenia. przez nacjonalistów ukraińskich za to. łucka.*  (KS) Ks. przez SB-OUN za potępianie mordów dokonywanych na Polakach (źródło: Woczeja. Dubno zamordowany we wrześniu 1943 r. . NN. 9. że uprzedził polskiego księdza Bolesława Murawskiego proboszcza rzymskokatolickiego w Pełczy o grożącym mu niebezpieczeństwie ze strony UPA. 1943. przez bojówkarzy SB-OUN i UPA za to. 992/993).

Zaleszczyki: banderowcy wybili dziurę w murze plebani i tym sposobem dostali się do wnętrza. wraz ze swoją rodziną i służącą za to. pow. Równe został zamordowany za przechowywanie dzieci innego Ukraińca Iwana Gercela. pow. Brzeżany). ksiądz Kazimierz Bartosiewicz ukrył się w śniegu i przeleżał tam wiele godzin.07. przeziębił się i do końca życia nie odzyskał zdrowia. (według Jankiewicza8a) Duchowni ogółem rzym.*  (KS i SiS 397) Pop NN. Kubów 2008). Podam jeszcze opis losów księdza Teodora Kasperskiego ze wsi Winiatyńce pow. Podhajce). pow. Kopczyńce). Banderowcy zamordowali ojca księdza . Skałat). Eugeniusz Półtorak (Rosochowiec. Buczacz). że umarł. Kubów (2008) wymienia następujących księży z województwa tarnopolskiego. Iławce. gm. ks. ks. Bronisław Mirecki (Hałuszyńce. proboszcza Kowalczyka. aż zemdlał. dwóch braci zakonnych i jeden alumn a wśród duchownych prawosławnych jest arcybiskup (archiepiskop). kowalski.04. na których były zamachy. rzekomo za współpracę z Niemcami i NKWD. dnia 13. którzy. 12. pow. ale zdołali uniknąć śmierci. który udzielał pomocy Polakom. 13*  (Niedz. Franciszek Napierała (u Komańskiego i Siekierki. Podhajce). Oprawcy bili go kijami. pow. biskup (episkop) i 11 (+2?) popów prawosławnych. wieś Kaszówka. np. poprzez donos lub wspólne działanie: np. a zwłaszcza jej przywódcy współpracowali z Niemcami (Abwehra). 2004 „Napieracz”) (Iwanówka pow. aż do końca wojny i później. pow. Wspomnieć jeszcze należy o księżach rzymskokatolickich. 89) Ks. Odmroził sobie palce u rąk i nóg. gdzie zajęli się nim parafianie i przewieźli. Jan Smutek (Tłusteńkie. Celestyn Rubaszewski (Petlikowce Stare. Liczba duchownych katolickich zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939 do 1947 w poszczególnych województwach (zapewne jeszcze nie pełna).44 na plebanię napadła bojówka UPA. Torturowali i zamordowali ojca księdza i macochę.1912) uciekł w bieliźnie przez okno do sąsiedniej polskiej wsi (KS 344). ze względu na swój wiek nie mógł nadążyć i upadł. Wilhelm Doroszyński. cała UPA. Wśród zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich duchownych greckokatolickich jest 23 księży. prawie cudem.43 bojówka SB-UPA napadła na plebanię w poszukiwaniu ks.Wojciecha i żonę Wojciecha (KS 277). Kopczyńce). Mateusz Franków (Horodnica. 1 4 6 2 2 13 7 9 8+1? – 3+1? 29 26+2? W nawiasie pierwsza liczba: zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich a druga liczba . W sumie zginęło z ręki nacjonalistów ukraińskich lub przy ich udziale 236 duchownych. ks. pow. ks. ks. NN (Żabińce. Nota bene. Kopczyńce). obaj ze Złotnik (pow. gm.1943 banderowcy napadli na plebanię. 140 141 . Napastnicy podpalili zabudowania i wrzucili granaty do piwnicy gdzie ukryli się mieszkańcy i goście. ks. Antoni Adamiuk (późniejszy biskup) z Płauczy Małej (pow. gm. Nie znalazłszy go zamordowali jego siostrzeńca Stanisława Rybickiego (KS 259). do Zaleszczyk. We wsi Zawałów (siedziba parafii i gminy). pow.*  (Poliszczuk 2002. w rękach których ginął. Podhajce bojówka UPA napadła na plebanię. We wsi Orzechowiec gm Kaczanówka. Wymienieni duchowni na pewno nie są wszystkimi ofiarami zbrodni nacjonalistów ukraińskich i zapewne jeszcze do tej listy dojdą nowe nazwiska. jednak według świadectwa działaczy melnykowskich zabito go za odmowę współpracy z UPA. pow. gm. Trembowla). Trembowla 13. zakonne gr-katol. ks. uniknęli śmierci: Ks. Ksiądz Kazimierz Solecki (ur. Wyprowadzili z niej 12 osób ukrywających się tam. We wsi Hleszczawa.11. Ignacy Tokarczuk (późniejszy arcybiskup) i ks. Ksiądz Kasperski. ale on oprzytomniał i doczołgał się do wsi. Pozytywną a także negatywną rolę duchowieństwa greckokatolickiego i prawosławnego w czasie ludobójstwa omawia Woczeja (2011). W sumie jest ich i tak bardzo dużo. Tam otrzymał opiekę lekarską i ocalał (KS 447). NN ze Szczekiczyna. Wszystkich gnali do miejsca gdzie zamierzali ich zabić. pow. ks. nie mniej przeżył. ks. policja ukraińska aresztowała księdza i przekazywała go gestapo lub NKWD. zabijając 15 osób.Skałat dnia 31.10. w której zamordowano ponad 600 osób i nawoływał do zaprzestania mordów. Trembowla). pow.09. Podhajce. na wpół przytomnego.-katoliccy: Lubelskie 17 (14+3)+1? Lwowskie 43 (22+21)+1? Poleskie 11 (8+3) Stanisławowskie 44 (31+13) Tarnopolskie 58 (52+6)+1? Wołyńskie 23 (17+6) + 2? Razem 196 (144+52)+5? księża 14 36 6 29 44 19 148 zakon. Tabela 1.1943 r. SiS 870) Biskup (episkop) kowelsko-włodzimierski Emanuił (Mychajło Tarnawśkyj z Włodzimierza) zamordowany przez SB-OUN około 25. zamordowany we wrześniu 1943 r. Międzyrzec. Wielick. Ksiądz Kazimierz Białowąs mimo poparzeń zdołał uciec i schronić się w Trembowli (KS 397. Zawałów. Władysław Michałkiewicz (Łoszniów. pow. Zostawili go myśląc zapewne. 1 2 3 1 4 4 15 klerycy 1 1 – 1 1 – 4 siostry Duch. pow. że potępił masowy mord we wsi Gaj.zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich wspólnie z Niemcami lub bolszewikami. Do tego spisu można dodać dalsze przykłady z tego samego wojewodztwa: We wsi Hnilicze.

pow. Wołczański J. że zdradzają swój naród (a przecież to właśnie tymi księżmi naród ukraiński może się dzisiaj chlubić. Warszawa. Popek L. 142 143 . W: Listowski W. został ranny w czasie obrony plebani. Wydaw. Wydawn... Na odgłos strzelaniny przyszła odsiecz z Załoziec (samoobrona złożona z członków „Szarych Szeregów”. Literatura Dębowska M. Ks.. Stanisławów). Ks. Ks. Konieczny S. Siemaszko W. Różański E. W województwie stanisławowskim prawie cudem uniknęli śmierci ks. Nortom. Nortom. Komański H. Niewiński. Kraków. Bulzacki K. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. między innymi miejscowi harcerze. Jastrzębski S. Ludobójstwo dokonane na Polakach w województwie lwowskim. 2005. Małe Wydawnictwo. Ludobójstwo OUN-UPA na kresach południowo-wschodnich. Polihymnia. Siemaszko E. Franciszek Kopeć (Demnia. Niedzielko R. Przemilczane ludobójstwo na Kresach. 2011. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN i UPA. napadła bojowka OUN-UPA. Ze wzgórza pod Krakowem. pow. Wydawn.II. 1939-1946. został jednak kaleką. Siekierka S. To nie zdrajcy! to bohaterowie! Czynili to pomimo braku wsparcia duchowego ze strony swojego najwyższego hierarchy metropolity Andreja Szeptyckiego (ostatni i jedyny list metropolity Andreja potępiający wyraźnie zbrodnie UPA do nikogo nie dotarł i nie jest znana żadna jego kopia. Wrocław. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian” Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Franciszek Bajer. Ocalała dzięki żołnierzom niemieckim. Listowski. nacjonaliści ukraińscy poderżnęli mu gardło. Komański H. 2006. W. W: J. Moim zdaniem. 2008 a. dlatego. i sądzę zdaniem wielu Kresowian niejeden z wymienionych zamordowanych księży rzymskokatolickich i greckokatolickich byłby godzien wyniesienia na ołtarze (patrz Isakowicz-Zaleski 2008 b). Cz. Kresowa Księga Sprawiedliwych. 2008 b. ale ksiądz zdołał się ukryć i ocalał.. (około 2007). Wydawn. Wewnątrz budynku było kilkanaście osób samoobrony. Warszawa.11. Materiały Źródłowe. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów we Wrocławiu. 2010. Siekierka S. Warszawa. wprawdzie przeżył. Szczególnie trzeba podkreślić bohaterstwo tych nielicznych księży greckokatolickich. Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła Rzymsko-Katolickiego przez ukraińskich nacjonalistów w Małopolsce Wschodniej. jedynie ustny przekaz). Michał Damm (Bednarów. Kubów W. Wrocław. SUOZUN. Wrocław. Warszawa. Poliszczuk W. von borowiecky. Szatko z Firlejowa (pow. Nakładem autora. 2007. Również w województwie tarnopolskim: Siostra Kryspina Waleria Cnota była ciężko ranna w czasie napadu na kościół w Petlikowcach Starych. że mimo śmiertelnego zagrożenia nie chcieli opuścić swoich wiernych. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. W Chodaczkowie Wielkim 12. Lublin Isakowicz-Zaleski T. 2000. Wrocław.. Wydawn. 2002.44 banderowcy zamierzali zabić księdza Szczepana Chabło. Toronto-Warszawa-Kijów. Sutanna umaczana we krwi. Siekierka S. którzy w imię Chrystusa nie bali się narazić na śmierć siebie i często także swoje rodziny potępiając zbrodnie swoich współplemieńców oszalałych nacjonalizmem. Męczenników za wiarę. Kraków. Wrocław. 2008. Zamordowali za to jego brata i siostrę (KS 363). żyli pod groźbą utraty życia (Wołczański 2005). prawie wszyscy kapłani na zagrożonym przez banderowców terenie. 2004. ks. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. Wydawn. Ks. I. Woczeja S. (spons. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. Tak. która zmusiła napastników do ucieczki (KS 487). 2005.. Wyd. Komański H. Głos Kresowian 29: 67-72. Gorzka prawda. Gorzka prawda. dopóki ci byli na miejscu. 2004. Popek L.. Dom był przygotowany do obrony. 2007. Terroryzm na Podolu Zachodnim. Wrocław. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. Toronto. SUOZUN i Wydawn.. którzy ją zawieźli do szpitala (KS 166). Nakładem autora. w Warszawie). gdy ludobójstwo było w znacznym stopniu dokonane. Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. ks. Nortom. Toronto. kapelan AK. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. nocą 2 lutego 1944 r. 2007). Duchowieństwo diecezji łuckiej ofiary wojny i represji okupantów 1939-1945. Ludobójstwo dokonane na duchownych obrządku łacińskiego przez OUN-UPA oraz zniszczenia obiektów sakralnych rzymsko-katolickich na kresach południowo-wschodnich 1939-1947. Wyd.. Korman A. Poliszczuk W. Wydawn. Na dom w Reniowie gdzie przebywał ks. Isakowicz-Zaleski T. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. 2006. Duchowni katoliccy zamordowani w latach 1939-1946 przez nacjonalistów ukraińskich. tom 12. i Siemaszko E. Stefan Zawadzki ze wsi Cumań. Nakładem autora. Płacili za to życiem lub ranami. Witold Kowalski z Kisielina. Zbrodniczość OUN-UPA. 1995. Cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Poliszczuk W. Są to tylko przykłady. Wydanie III. więc ziemie kresowe dawnej Rzeczpospolitej Polskiej spłynęły krwią męczenników. Komański S. Żydaczów) (Siekierka i in. ks. Instytut Pamięci Narodowej. został uratowany przez parafian (Siemaszko i Siemaszko 2000). Był zresztą wysłany już po fakcie. przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Kędzierzyn-Koźle. Honorat Jedliński ze wsi Noworodycze był powieszony przez banderowców głową w dół. Atla2. 2002 Nacjonalizm ukraiński w dokumentach cz. Rohatyn). Studia i materialy.. Czynili to mimo pomówień ze strony upowców. 2008. Siekierka S. W województwie wołyńskim cudem uniknął śmierci ks. o ile nie dość wcześnie wyjechali.

gdy przebywali u rodzin na urlopie. BCh. gdzie mieszkali Polacy brakuje danych. kogo można uznać za ofiarę ludobójstwa. jakie formowały się w poszczególnych wsiach i miasteczkach (niezależnie od tego czy ich członkowie byli zorganizowani. W tablicy 1. Ukraiński badacz Masłowśkyj (nie nacjonalista) obliczał straty osobowe Polaków spowodowane przez nacjonalistów ukraińskich na 60 – 70 tysięcy na Wołyniu i 140 – 150 tysięcy w „Galicji” (czyli w Małopolsce Wschodniej).Prof. gdyż była to wówczas jedyna możliwa legalna forma obrony. że ofiarami są ludzie bezbronni mordowani za to. lub też bali się świadczyć. Dane z książek Komańskiego i Siekierki2 i Siekierki i in. Osobno obliczono straty samoobron. ludobójstwo to było na polecanie władz komunistycznych przemilczane. Ukraińscy badacze o poglądach zbliżonych do nacjonalistycznych starają się zaniżyć liczbę polskich ofiar do 70-80 tysięcy (patrz przykłady cytowane przez Kormana9). Jest oczywiste. tak. natomiast w dalszej kolumnie podano liczbę szacunkową polskich strat osobowych. które pozwolą przedstawić liczbę strat polskich jeszcze bardziej precyzyjnie. na 20-25 tysięcy. a kogo nie. także członkowie Istriebitielnych Batalionów (IB) tworzonych głównie z młodzieży przez władze sowieckie. a także straty poniesione na skutek działalności policji ukraińskiej (Ukrainische Hilfspolizei). Siekierka i in. Jankiewicz Straty ludności polskiej na Kresach południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich W czasie trwania II wojny światowej i kilka lat po niej ukraińscy nacjonaliści należący do OUN (Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów) i do jej ramienia zbrojnego UPA (Ukraińska Powstańcza Armia) rozpętali niesłychaną akcję ludobójczą na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej dążąc do stworzenia niezależnego państwa ukraińskiego. Wydzieliłem także zanotowane tam straty Wojska Polskiego.3-4 i oraz Jastrzębskiego5 przeliczyłem jeszcze raz i oddzieliłem ofiary narodowości polskiej od ofiar innych narodowości. Kierowali się przy tym nieludzką zasadą „Ukraina musi być wolna od cudzoziemców”. W następnej kolumnie podano liczbę zamordowanych. W licznych miejscowościach ludność była wymordowana do ostatniego człowieka. że nie zachowali się świadkowie. Przez długi czas po zakończeniu walk w r. ofiarami są także członkowie samoobron. znanych z nazwiska. dopiero po 1989 roku zaczęto o nim więcej mówić i pisać1-5. więc trzeba ich wygonić lub wyrżnąć. czy IB. w sumie 200 – 220 tysięcy ofiar6. jest już czas na bardziej precyzyjne podsumowanie. i E. Siemaszkami1 dla Wołynia liczbę strat 50-60 tysięcy. Liczby poległych lub zamordowanych żołnierzy Wojska Polskiego odrodzonej Rzeczypospolitej w tym opracowaniu nie ujęto. 144 145 .napastnik nigdy nie może być uznany za ofiarę. oddziałów ukraińskich w służbie niemieckiej: SS-Galizien i Nachtigall. co w sumie czyni 75-91 tysięcy. oparte na ogromnym materiale źródłowym1-5. Ponieważ ukazały się już obszerne publikacje dotyczące strat we wszystkich pięciu południowo-wschodnich województwach II Rzeczypospolitej. bo poumierali. 5 podają liczbę szacunkową ofiar na około 185 tysięcy (patrz tab. 1). lub zostali schwytani. czy nie przez Armię Krajową (AK). Kęsik13 podaje za W. stających w obronie napadanych. z tym. Nie mniej straty wojskowych wyłączyliśmy.10. Tą liczbą posługują się często polscy badacze i politycy8. gdyż to zagadnienie powinni opracować historycy wojskowi. którzy zginęli w czasie napadów na polskie wsie.4 i Komańskiego i in2. natomiast straty w Małopolsce Wschodniej (Dzisiaj Zachodnia Ukraina) ocenia bardzo nisko. Pani Siemaszko10 szacuje liczbę polskich ofiar ludobójstwa (bez Polesia) na 133 800. albo też do świadków nie udało się dotrzeć. jest oczywiste. Inny nienacjonalistyczny historyk ukraiński Poliszczuk obliczał liczbę polskich ofiar tego ludobójstwa na 120 tysięcy7.4. Dotychczas podawano bardzo rozbieżne dane dotyczące wielkości strat. jakie naród nasz poniósł przez zbrodniczą działalność nacjonalistów ukraińskich. iż jeszcze stale ukazują się nowe materiały lub istnieją stare nieopracowane. czy domy – jest to stanowisko całkowicie niesłuszne . Bataliony Chłopskie (BCh) lub inne podziemne organizacje militarne).1947. Podkreśla to Poliszczuk7. Jeśli chodzi o to. gdy on to pisał nie było prac Siekierki i in3. ponieważ z wielu miejscowości. itd. Ofiarami byli także żołnierze Wojska Polskiego walczący z bandami. na str. że dane te są niepełne i jeszcze nadal zgłaszają się pominięci świadkowie. że jestem świadomy. lub bardzo skąpo relacjonowane. Ukraińscy badacze o nacjonalistycznych tendencjach często nazywają ofiarami członków UPA. zorganizowanych lub nie w AK. Dodaje do tego jeszcze 5-6 tysięcy osób zamordowanych na Lubelszczyźnie i Rzeszowszczyźnie. podano liczbę znanych przypadków morderstw dokonanych na polskiej ludności cywilnej oraz na żołnierzach samoobrony. że np. dr hab. są innej narodowości czy wiary niż mordercy. gdy byli mordowani po wzięciu do niewoli. Wtedy jednak. Leszek S.

gdzie nie byłoby zarówno Polaków jak i Ukraińców.dzielono liczbę ofiar udokumentowanych przez liczbę miejscowości.liczba miejscowości. że najczęściej mieszkali tam Polacy. (zapewne z wiadomością Niemców). ale gdy weszła tam Armia Czerwona w 1944 r. którą analizowaliśmy1-5 było dla wszystkich pięciu województw 2140 Ukraińców zamordowanych razem z Polakami.960 4. Składały się na to wieki wspólnego gospodarowania i zasiedlania tych ziem po napadach tatarskich i później. same 146 147 . lwowskim i stanisławowskim wynosiła według spisu z 1931 roku 824 tysiące12. Straty wśród Żydów były ogromne. Te zagadnienia omawia Prus w swojej książce „Holokaust po banderowsku”12. dalej. śmiało można oszacować straty Żydów na tych terenach na ponad 750 tysięcy. (z tej liczby znanych z nazwiska jest 942 osób). istnieją także miejscowości.000 40. Zapoczątkowane opracowanie Siekierki i Komańskiego15 nad Lubelszczyzną zapewne wkrótce te sprawy lepiej wyjaśni.000 – 133.000 3. gdzie były mordy. W literaturze.113 60. W literaturze. W mordowaniu Żydów ściśle współpracowała z Niemcami policja ukraińska. Sposób szacowania danych: jak wspomniano. lub których ukryły polskie rodziny i mieli szczęście nie trafić pod upowski topór w czasie eksterminacji polskich wsi. z których brak danych ale przeważnie mieszkali tam Polacy.415 32. albo udzielali pomocy Polakom ostrzegając ich.276 32.otrzymano tym sposobem średnią liczbę ofiar na miejscowość.000 24. także Ukraińców.urzędnicy sowieccy wójtowie.928 15.274 17.121 22.755 22.600 60. w których dokonano mordów. Siekierki i in. Jastrzębskiego5 ze względu na nie pełne dane o szeregu wsi. 214 Rosjan (przeważnie uciekinierów z obozów jenieckich).800 18. Dla województwa stanisławowskiego liczbę miejscowości w „b” (podaną przez Siekierkę i in.000** 7.5).18. Skorygowałem też nieco dane dla województwa tarnopolskiego w porównaniu z publ. było tam 616 tys.800 10.000 47. gdyż tam liczba polskiej ludności była mała (16. dla których są udokumentowane dane. Bardzo rzadkie były przypadki ukrywania Żydów przez rodziny ukraińskie.000 185.000 22. niedobitków było tylko 10 – 15 tysięcy. Na Lubelszczyźnie obok licznych zbrodni dokonywanych przez OUN-UPA. za wyjątkiem tych. ukrywając itp. Z kolei dla województwa lubelskiego przyjęto liczbę podaną przez S. jak lekarze i czasem rzemieślnicy.121 45.000 3. Prócz tego było 343 zamordowanych wołyńskich Czechów. ale w tej liczbie mieszczą się też Ukraińcy .932 158.600 3236 100.088 10.Tabela 1. gdzie nie było Polaków lub było ich bardzo mało.400 27.803 15. Wszystkim tym Ukraińcom należy się nasze najwyższe uznanie i wdzięczność. dla których takich danych brak. Liczba ludności żydowskiej w województwie wołyńskim i w byłych województwach tarnopolskim. gdyż w tym województwie procent Polaków nie był wysoki (22. Ludność. Nie uwzględniono tu Żydów mordowanych masowo przez Niemców przy współudziale policji ukraińskiej przy likwidacji gett.000 60. ludności wyznania mojżeszowego12). ale i potem przy wyłapywaniu uciekinierów z gett.41a cza8 ska 3. Mordowano ich za pomoc udzielaną Polakom i itp. a wiadomo. Uratowali się tylko ci. b – liczba miejscowości. Dla każdego województwa osobno . Wiedząc jak niewielu z nich się uratowało. Straty osobowe ludności polskiej w poszczególnych województwach poniesione na skutek działalności nacjonalistów ukraińskich (patrz Jankiewicz8) Miejscowości Ofiary8 Województwo Lubelskie Lwowskie Stanisławowskie Tarnopolskie Wołyńskie41a Poleskie* Razem a 280 1098 878 790 1865 4911 b 15+? 1004 215 359 1643 udokumentowane Dane szacunkowe według: Ofiary8 znane Jankiewi.121 3.* Dane dla Polesia przyjąłem wg. Jastrzębskiego5. Karała śmiercią nawet za krytykę mordowania Polaków. nie tylko przy pilnowaniu gett i przy egzekucjach. Dla samego Lwowa dane te wynoszą według Littmana12a 150 – 160 tysięcy Żydów w 1941 r. z których brak danych. wiele mordów i „pacyfikacji” dokonywali Niemcy wspólnie z oddziałami SS-Galizien. Byli to Żydzi ukrywający się w polskich rodzinach lub wspomagani przez Polaków i z nimi razem zgładzeni przez nacjonalistów ukraińskich (działających samodzielnie lub wspólnie z Niemcami). Siemaszko10. ** szacunek wg. Nie wielu Żydom udało się trafić do radzieckiej lub żydowskiej partyzantki. którą analizowaliśmy1-5 wykazano śmierć 1675 Żydów (z tego 168 znanych z nazwiska).202 12. Istnieje nawet książka im poświęcona16.719 a . weterynarze i inni.522 38. przysyłani przez sowiecki rząd. Otrzymaną liczbę dodawano do liczby ofiar udokumentowanych. zwłaszcza w województwach tarnopolskim. w każdym województwie obok miejscowości. UPA mordowała ich wraz z rodzinami. Dla województwa wołyńskiego ten sposób liczenia nie mógł być stosowany. Littman12a podaje.4 (str. Także OUN-UPA likwidowała Żydów. Trzymano i pilnowano ich jak niewolników aż do momentu likwidacji. Poliszczuk11 ocenia liczbę Ukraińców zamordowanych przez OUN-UPA na 80. lub dokonywały ich. 32 Romów i 74 Niemców. OUN-UPA mordowała. Przyjęto więc liczbę 60.4 ) zmniejszyłem o połowę. ale tych. 540 tysięcy Żydów (według polskiego spisu ludności w 1931 r. którzy przeżyli getto i wojnę było już tylko 1689. z których te dane pochodziły . którzy byli im potrzebni. lwowskim i stanisławowskim była bardzo mieszana i nie łatwo było znaleźć miejscowość.6 %) i było wiele wsi gdzie nie mieszkali Polacy.000 osób. że w Galicji mieszkało w 1941 r.240 15. którzy uciekli z Armią Czerwoną.000 za E.4) i było sporo miejscowości.17 W zaokrągleniu daje to blisko 160 tysięcy ofiar polskiej narodowości. nauczyciele.Siekierki Siemaszz nazwii innych40 ko41. mnożono tę liczbę przez liczbę miejscowości. Dotyczy to także południowo-wschodniej części Lubelszczyzny. którzy odmawiali współpracy z UPA lub wzbraniali się mordowania Polaków.

Nortom. Toronto. str. Bulzacki K. 2003. Siekierka S. potem również nacjonaliści ukraińscy doświadczyli tego od Sowietów. Ludobójstwo na Kresach południowo-wschodniej Polski w latach 1939-1946. tom I i II. Nortom. Siekierka S. Montreal.2012 r. Liczbę poległych obrońców wsi polskich podają dla Wołynia Siemaszko i Siemaszko1 jako 186 osób. np. Wrocław. że jeszcze przybywa materiałów dotyczących województw omawianych w tej pracy. 2012. Gwałt na prawdzie o zbrodniach OUN Bandery. Takie współdziałanie z Niemcami w eksterminacji Polaków miało miejsce także w innych województwach (tabl.7-8 (116-117). Milicjantów lub sokistów (Służba Ochrony Kolei) zginęło w walkach lub zostało zamordowanych 309. Poliszczuk W. BCh lub IB. Paź: Prawda historyczna a prawda polityczna w badaniach naukowych. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim. Komański H. 1.ofiar zbrodni popełnionych wspólnie przez nacjonalistów ukraińskich i Niemców na 364 zabitych w czasie pacyfikacji osiedli oraz 452-459 zabitych przy innych działaniach. 2002. Siemaszko E. profesor Szaniawski wydzielił dla takiego typu ludobójstwa osobną kategorię „ludobójstwo okrutne” genocidum atrox13.cień Bandery nad zbrodnią ludobójstwa. Warszawa 2. Artykuły w czasopiśmie „Na rubieży” świadczą.. Różański E. Oddziały SS-Galizien i Nachtigall zabiły same lub z Niemcami Razem (dane te mieszczą się w liczbach podanych w tabl.). 2. Wyd. Przypisy: 1. Kury. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN-UPA. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego. z ukr. Wyd. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lubelskim w latach 1939-1947. Warszawa. Poliszczuk W. Wyd.. Z kim i przeciw komu walczyli nacjonaliści ukraińscy w latach II wojny Światowej? (tłum. autora. Wrocław. Wrocław. 2007. 16. 13 Kęsik J. Policja Ukraińska wspólnie z formacjami niemieckimi zamordowała 3. dane dla Lubelszczyzny są włączone ale jeszcze nie pełne. 2000. Warszawa. 06. Wyd. Gorzka prawda . mrozy i ciężka praca robiły swoje. Szawłowski R. Nortom.. Wrocław. Dla Wołynia1 wykazano liczbę Polaków . 7. 12a. 2003. 2011. 1939-1946. Los jest mściwy. często należących do AK. Siekierka S. Nieludzkie okrucieństwo z jakim były mordowane ofiary OUN-UPA było powodem dla którego prawnik. Wyd. 10. 2004. Holokaust po banderowsku. Komuniści i nacjonaliści ukraińscy współpracowali także z NKWD. 2007. Komański H. zamarznięcia). 14. kalectwa i innych obrażeń. Straty poniesione przez ludność polską na skutek działalności jednostek ukraińskich współpracujących z Niemcami w Małopolsce Wschodniej. Powiat Kraśnik. Wyd: ŚZŻ AK.. autora. Wyd. Wyd. Trzy tematy z dziedziny genocydologii. Biuletyn IPN. 2004. Policja Ukraińska zamordowała . jak też na skutek głodu i przeludnienia w miastach i związanych z tym chorób (tyfus plamisty i brzuszny. Niewiński J. zwłaszcza województwa lubelskiego. samodzielnie 520 a wspólnie z OUN-UPA 849 Polaków.jednostki SS-Galizien czy też ukraińska policja.. 2002. Black Rose Books. Warszawa. Siemaszko E. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia. Tom 9. w układaniu list Polaków przeznaczonych do wywózki na Syberię i do Kazachstanu. Niedzielko R..I. 9. Toronto. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939-1947. 2001. Bilans zbrodni. Ogólny bilans strat ludności w wyniku polsko-ukraińskiego konfliktu narodowościowego. Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. Na Rubieży 120:43-58. Wyd. Stan badań nad ludobójstwem dokonanym na ludności polskiej przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich i Ukraińską Powstańcza Armię. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim. 1939-1945. Wrocław. 2010. Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów. 2). W: B. Wrocław 2011.. 318-344. Stosunek UPA do Polaków na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczpospolitej. Nortom. 1939-1946. zapalenia płuc. 11. Nortom. Tom pod redakcją R. Warszawa. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. 2012. Masłowśkyj W. Stosunki polsko-ukraińskie „Głos Kresowian”. Polska-Ukraina: trudne pytania. (często komuniści ukraińscy przemieniali się natychmiast w nacjonalistów jak tylko weszli Niemcy). lub inne jednostki ukraińskie na usługach niemieckich.. czerwonka) oraz na skutek ran. Opracowania i materiały prokuratorów IPN t. The Ukrainian 14th Waffen-SS Division. Littman S. Nr. Wyd. Wyd. 5. 18. Nie da się ująć w liczby strat poniesionych na skutek ukrywania się poza domem w chłodnej porze roku (przeziębienia. 8. Komański H. 2001. 2005. Siemaszko E. Siekierka S. Jastrzębski S. Ludobójstwo. 2006. Pure soldiers or sinister legion. Prus E. 6. IPN. 2007/2008. Komański H. Ilu Polaków wymordowała UPA? Myśl Polska 12-24. 17 Jankiewicz L. Z tych wywiezionych ludzi z reguły nie wracało 1/3 do 1/2: głód. Tabela 2. Warszawa 15. 148 149 . 4.Korman A. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim. 1939-1947. Siemaszko W. razem 2. von borowiecky. Niemcy na skutek donosów nacjonalistów ukraińskich zamordowali 4. 2008. SUOZUN.1) 1369 Polaków 4743 Polaków 426 Polaków 4924 Polaków 11462 Polaków W czasie walk zginęło lub po prostu zostało zamordowanych 483 członków samoobron. Wyd..A. Nie ujęto tu Wołynia.S. Wrocław. Wrocław. 3. 12.

że najbliższym czasie nastąpi zdecydowana poprawa bezpieczeństwa na terenie powiatów: jarosławskiego. Konieczny.w lipcu 1946 roku . KW PPR w Lublinie. s. Napadów o charakterze rabunkowym było znacznie więcej. że w najbliższym czasie nastąpi tu poprawa bezpieczeństwa.. której budynki były niszczone podobnie jak ich akta. W odpowiedzi . Nadsanie i Łemkowszczyzna. Stosunki. wyjeżdżali na ziemie zachodnie. B. przemyskiego i sanockiego4. Uchylający się od wstępowania w szeregi UPA byli karani śmiercią. a w przypadku ich ucieczki na inny teren. a handel wiejski. uniemożliwiając w ten sposób normalne funkcjonowanie administracji samorządowej. Od czasu zakończenia wojny upłynął ponad rok. W zasadzce zorganizowanej przez UPA zginęło 26 żołnierzy i oficerów. W okresie tym zamordowano . z których uciekali nauczyciele obawiając się napadów bojówek UPA.) życie (. Zwracam się z prośbą.. 536 150 151 .wschodniej Polski przedstawiała się następująco. Przesiedlenie Ukraińców do USRR zostało zakończone z uwagi na odmowę przyjmowania dalszych „repatriantów” z Polski do USRR. Ukraińśka. Podejmowały natomiast walkę w sytuacjach dla siebie korzystnych. karano śmiercią ich rodziny.. których pogrzeb odbył się w Przemyślu 28 czerwca 1946 roku6. W odpowiedzi otrzymał pismo zapewniające go. jakie w tym czasie było. a UPA. w czasie których poległo 15 żołnierzy 28 pp.365-393. z uwagi na trudności komunikacyjne oraz napady na przewożących do sklepów towary przemysłowe i żywnościowe.s. Wymienione i następne walki miały miejsce w kolejnych miesiącach na trochę mniejszą skalę10. Mirczuk.). nie były w stanie zapobiec atakom UPA na polskich mieszkańców wsi oraz tych Ukraińców. Nie funkcjonowały też szkoły.535 Tamże. miast i miasteczek oczekując na zwalczenie OUN-UPA przez wojsko i milicję. których gospodarstwa zostały spalone przez upowców. W liście swym pisał biskup Barda następująco: „Od szeregu miesięcy palą się wsie. Stacjonujące w Przemyślu. 24 lipca 1946 roku doszło do walki między Wojskiem Polskim a UPA w Berezowicach w powiecie sanockim. Sotnie UPA potrafiły unikać otwartej walki z wojskiem wycofując się w inne tereny leśne tego rejonu. Od czerwca do końca 1946 toku było ich około 1501. ludność traci mienie (. Szcześniak.Dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła” W drugiej połowie 1946 roku i na początku 1947 roku sytuacja na ziemiach południowo .poległo 8 żołnierzy nazwanych przez autora „bandytami” oraz 7 rannych. Te koncepcje spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem ludności polskiej popierającej władze państwa polskiego takiego. Ukraińców oraz rodzin mieszanych. Z. Droga.) szerzą dzieło 1 Z. W skład przyszłej Ukrainy miały wejść według założeń OUN-UPA ziemie państwa polskiego: Chełmszczyzna. drogi itp. w tym Polaków i Ukraińców odmawiających akceptacji dla działań OUN-UPA2. Przykładem może być walka stoczona przez oddziały Wojska Polskiego w rejonie Fredropola. Oddziały Wojska Polskiego oraz posterunki milicji.. Również w lipcu doszło do starcia między polskim oddziałem manewrowym... Teczka: Korespondencja biskupa Franciszka Bardy Tamże Nowe Horyzonty nr 2 z 13. W. Według Obliczeń administracji państwowej na terenie Polski pozostało około 20 tys. (. nr 27 z 7...). Coraz więcej wiosek było palonych.według niepełnych danych . 18 zostało rannych i 13 uprowadzonych zamordowano9. rozmieszczone w siedzibach gmin. Mirczuka . którzy zmarli w szpitalu8.. schronienia oraz ochotników lub rekrutowanych w ramach poboru ukraińskich mężczyzn. s.. Szota. informacji. 3 4 5 6 7 8 9 10 Archiwum Archidiecezji o ł. Często palono zabudowania i mordowano osiedlonych. aby zechciał [on] zaradzić łaskawie opłakanym stosunkom3. Nie ustawały też napady UPA na polskich mieszkańców poszczególnych miejscowości połączone z zabójstwami. sygn...otrzymał biskup zapewnienie. Obietnice te nie przekładały się na poprawę sytuacji. które stanowiły oparcie dla działającej na tym terenie OUN-UPA dostarczając żywności. Marszałek Rola-Żymierski odpowiada na interpelację poselską Tamże. Jarosławiu.. Lubaczowie oddziały Wojska Polskiego nie były w stanie zwalczyć sotni UPA.).184 A. w czasie której . O pogarszającej się od początku 1946 roku sytuacji w południowo-wschodnich powiatach województwa lubelskiego pisze w swych sprawozdaniach KW PPR w Lublinie /APL. Sanoku. w Przemyślu.01.330 osób. Rodziny polskich chłopów szukające możliwości spokojnego życia uciekały do większych polskich wiosek.37 i inne/. a sytuacja na tym terenie nie uległa normalizacji.VII.według P. Jeszcze wcześniej poseł z ramienia PSL do Krajowej Rady Narodowej Michał Głowacz z Żurawicy złożył interpelację5 w sprawie palenia przez UPA gospodarstw i morderstw dokonywanych na ludności cywilnej w powiecie przemyskim. Napady i zabójstwa spowodowały interwencję biskupa rzymskokatolickiego w Przemyślu Franciszka Bardy do ministra Obrony Narodowej Michała Roli-Żymierskiego.s.43.1946 Tamże P.s.. Bardziej niecierpliwi. Podlasie. Prasa przemyska opisywała zachowanie się UPA wobec rannych i zabitych żołnierzy następująco: „Bestialscy bandyci znęcali się w okrutny sposób nad zamordowanymi i rannymi masakrując tępymi narzędziami poszczególne części ciała7.. Przeciwdziałając wywożeniu Ukraińców do USSR sotnie UPA niszczyły linie telefoniczne i kolejowe. Dotychczasowe próby nie zlokalizowały napaści ukraińskich. 2 Tamże zniszczenia (. praktycznie przestał istnieć.. którzy byli przeciwni metodom walki stosowanej przez OUN-UPA.. W poukraińskich gospodarstwach nie mogli zamieszkać Polacy. doskonale znających teren oraz posiadających dobrze zorganizowany wywiad. bo bandy systematycznie (...1946..

Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947. w sąsiednich powiatach Włodawa Biłgoraj Zamość Chełm Rok Ogółem Źródło: Dokumentacja ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 40-tych XX wieku – sprawozdanie Ośrodka KARTA (w:) Polska-Ukraina: trudne pytania. utrudniały działalność UPA oraz powodowały zwątpienie ludności ukraińskiej w skuteczność i słuszność walki prowadzonej przeciwko państwu polskiemu i Polakom. Straty polskiej ludności cywilnej w wyniku działań ukraińskiej policji pomocniczej. s. 12 Przykłady zawierają poszczególne numery czasopisma Na Rubieży. s. korzystając ze swoich prac: „Repatriacja czy deportacja. Są to członkowie OUN.1943 1944 I . 339 funkcjonariuszy MO i SB. Tabela 1.1943 1944 I . Przesiedlenie Ukraińców z Polski do USRR 1944-1946” oraz „Akcja „Wisła”. nr 1/7 z 1994 i inne oraz czasopismo Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 1482 1909 Źródło: Obliczono na podstawie: Z. nr 1/7 z 1994. a ponad 2200 żołnierzy WP. Jarosławszczyna (dokumenty i materiały). w których mogły ukrywać się i wypoczywać sotnie i roje UPA11. Nienaruszalność obszaru Polski była bowiem dla ludności polskiej wartością nadrzędną. Wrocław 2006 152 153 . 2001. a 1939 . Konieczny. np. 159 Liczba ta zawiera 315 osób cywilnych. Liczba ofiar konfliktu polsko-ukraińskiego według ustaleń Ośrodka KARTA do maja 2000 roku Liczba szacunkowa wynikająca z badań Polska południowowschodnia straty polskie straty ukraińskie 6500 7500 b Liczba o ustalonych personaliach 5300 5800 Wprowadzono do bazy danych (osób) 2800 a 2000 1939 . Akcje Wojska Polskiego prowadzone w sezonie zimowym 1946/1947. Wątpliwości te zmuszały OUN i Służbę Bezpieki do stosowania terroru wobec dezerterów i uchylających się od służby w UPA12. Rezultatem działań wojska w rejonie Sieniawy była likwidacja sotni „Kruka” oraz zniszczenie obozów leśnych UPA. Misiło. t. Tabela 2. W sprawozdaniu z grudnia 1946 roku Odcinka Taktycznego „Bastion” omówiono skuteczną taktykę walki z oddziałami UPA. Badania wskazują.wsi Kupna warsztatów szewskich i krawieckich dostarczających 11 Litopys Ukrajinśkoji Powstanśkoj Armiji.XII 1945 1946 1947 Razem: 20 4 14 91 74 – 203 – – – – 12 6 18 270 56 51 318 63 7 765 Hrubieszów – – 54 – – – 54 Tomaszów Lub. P. nr 29 z 1998.VII 1944 VIII . że liczba ofiar służb mundurowych nie przekroczy 3 500 osób.146-147. ważniejszą nawet od władzy państwa nieakceptowanej przez większość społeczeństwa. 7. 156. Polegała ona na przeczesywaniu niewielkimi oddziałami lasów i wiosek.XII 1945 1946 1947 Razem: 174 1 2 15 – 1 193 10 19 – – – – 29 168 888 77 279 64 6 95 1273 178 252 106 5 – – – 15 15 10 40 41 – – 7 – – 48 – – 4 – 3 – 7 85 – – 3 22 – 110 1467 3103 959 2143 1074 131 8877 Nowa taktyka wojska powodowała również wykrywanie bunkrów OUN-UPA. SS Galizien i OUN-UPA (dane niepełne) Lubaczów Biała Podlaska Jarosław Przemyśl Brzozów Krosno Sanok Lesko Jasło Rok Gorlice W drugiej połowie 1946 roku działania wojska zostały udoskonalone i zaczęło ono odnosić sukcesy w walce z sotniami UPA. Sukcesem wojska było wykrycie w rejonie Huty Brzuskiej . 2 – – 1 – – 3 170 161 249 222 215 27 233 645 286 272 237 16 196 31 41 547 157 35 – 10 3 121 101 14 249 – 15 – – 5 4 24 1044 1692 1007 Nowy Sącz Miejsc. w których przechowywała ona żywność oraz inne potrzebne dla działań przedmioty. SKW polegli między innymi w walkach z WP i organami bezpieczeństwa oraz około 2000 ofiar represji i konfliktu polsko-ukraińskiego. nr 6/25 z 1997. b E. Tomasziwszczyna. red. UPA. Toronto-Lwów 2004. a także z pracy Witalija Prociuka „Propamiatna knyha” udokumentował ponad 3 000 ofiar oraz 2 500 rozesłanych ankiet. Poticznyj. 40: Taktycznyj wigtynok UPA 27-j „Bastion”: Ljubacziwszczyna.VII 1944 VIII .

Szawłowski. 154 155 . Straty WP. w których stacjonowały posterunki milicji. Geneza i przebieg akcji „Wisła”. s 126 15 K. MO. KBW. że pozostawienie ludności ukraińskiej i mieszanej na terenie południowo . WOP.2004. (w:) P-U. t. Władze państwowe postanowiły rozprawić się ostatecznie z sotniami UPA oraz OUN. Akcja „Wisła” w świetle prawa. WOP. 574 żołnierzy i oficerów WP. Konieczny. 379-303:R.III. (w:) Akcja „Wisła”.Warszawa 2001. Źródło: Z. UB w walce z UPA w latach 1944-1949 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie bez daty Nowy Sącz Inne Razem: Rok 1944 1945 1946 1947 1948 1949 2 1 2 1 6 1 31 14 79 77 19 6 2 8 249 5 4 41 2 54 53 125 181 1 2 1 48 24 2 2 2 27 574 4 5 21 37 25 32 29 1 26 5 5 26 216 2 2 2 1 7 31 1 1 Razem 9 10 95 2 2 105 157 239 229 1 2 3 93 31 9 2 2 62 1 053 13 Nowe Horyzonty nr 41 z 13 X 1946 14 M. Tylko w roku 1946 zginęło lub zostało zamordowanych 121 funkcjonariuszy MO.odzieży i obuwia UPA13. Jasiak. który zapowiadał przesiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie. (w:) Kresy Południowo-wschodnie. przebieg. Przemyśl 2007. W lipcu 1945 roku w Warszawie.1947). Istniały bowiem obawy. Spadek zabójstw był też wynikiem zmniejszenia się ludności wiejskiej w rezultacie „repatriacji” do USRR. Pretekstem propagandowym dla podjęcia akcji „Wisła” była śmierć gen. gdyż ludność cywilna . Karola Świerczewskiego w zasadzce sotni UPA „Chrina” i „Stiacha” pod Jabłonkami (28. Akcja „Wisła” i prawo międzynarodowe. Osiedlenie na gospodarstwach poukraińskich „repatriantów” ze wschodu oraz ludności polskiej z terenów powiatów zachodnich w istniejącej sytuacji . 8. żywność.s.stało się niemożliwe. Z początkiem 1947 roku nastąpił spadek mordów Polaków przez OUN-UPA spowodowany ucieczką ludności polskiej do miast i większych skupisk ludności polskiej w wioskach. Tabela 3. Szawłowski. a także oddziały Wojska Polskiego.in. gdyby nie wyjechała ona w ramach „repatriacji” do USRR. mówili o polityce rządu polskiego. ORMO. KBW oraz oddziały Wojska Polskiego były znaczne. Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. w dyskusjach z przedstawicielami ludności ukraińskiej. Stosunki. Skubiszewski. 139-166. może być wykorzystywane do dezintegracji państwa polskiego w przyszłości.. Zwalczanie OUN-UPA było tak trudne. Akcja „Wisła” w świetle prawa.. s. a pozostała ludność ukraińska i polska stanowiła dla oddziałów UPA zaplecze dostarczając często pod przymusem m. Nastąpiły też wyjazdy rodzin polskich na ziemie zachodnie.ukraińska wykazywała brak poparcia i dobrowolnej współpracy w działaniach mających na celu likwidację jego ogniw14. konsekwencje. dyrektor Biura Prezydialnego Rady Ministrów Zuniak i dyrektor Departamentu Politycznego Ministerstwa Administracji Publicznej Grabowski. Te przyczyny były głównym powodem podjęcia akcji „Wisła”.wschodniej Polski przy granicy z ZSRR. Przyczyny.(w:) Tygodnik Powszechny nr 21 z 1989: R. Decyzja o przesiedleniu ludności ukraińskiej była zgodna z prawem polskim i międzynarodowym15. SOK. Dotychczasowe straty w walce z OUN-UPA ponoszone przez posterunki MO.

.s. Podlaski (B. Podobnego zdania jest Grzegorz Motyka. Ewa Siemaszko dokonała analizy artykułów na ten temat zamieszczanych w 2002 roku w „Naszym Słowie”21. który uważa.. 282 i inne. uzasadniające przeprowadzenie operacji „Wisła”. 107-109. Jasiak. 188-204... Straty MO.11-159 24 Z. 23 M.. że można było uniknąć przesiedlenia ludności ukraińskiej umieszczając ją na okres walk z UPA w obozach strzeżonych przez wojsko i po akcji pozwolić jej na powrót do ich wiosek i domów16. 171 19 S.s. Tak było.. Kozłowski w artykule „ Łemkowskie losy. We wstępie do wydanych referatów konferencji krasiczyńskiej j.zorganizowana przez Oddziałowe Biura Edukacji Publicznej IPN w Rzeszowie i Lublinie26.. 271-290.s. M. Olszański. 226-227. s. s. Ukraińcy.. Białorusini. że operacja „Wisła” ukazywana jest w tym tygodniku (kształtującym opinię mniejszości ukraińskiej w Polsce) jako wyrządzona Ukraińcom krzywda przez polski rząd komunistyczny i przedstawia ją jako zagładę ludności ukraińskiej przez Polaków oraz kształtuje taki pogląd w rodzinach i szkołach ukraińskich w Polsce22. (w:) Więź nr 12-12 z 1991. Białystok 1990.s.s. Olszański17. Pisuliński pisze: „Celem tego spotkania była nie tyle 16 G. 442 17 T. t. s. Podobnie publicyści polscy. wypowiedzieli się krytycznie na temat podstaw prawnych akcji „Wisła” oraz metod jej przeprowadzenia. Pomija natomiast „Nasze Słowo” jej przyczyny i zbrodniczą działalność OUN-UPA w latach 1942-1947. ORMO. Konieczny. które odbyło się 6-8 listopada 2000 roku w Warszawie..demograficzne następstwa akcji „Wisła”. s. Operacja „Wisła” w świetle Naszego Słowa. Wszelkie argumenty polskie. Warszawa 1993. Wstęp...8. 8. Makarczuk. Geneza i przebieg akcji „Wisła”. wśród nich Bohdan Zabrowarnyj18. Konflikt polsko . Jasiaka23 i Zbigniewa Palskiego24 na seminariach są przez niektórych historyków pomijane. Przedstawione przez M. Podobnie cenne prace Ryszarda Szawłowskiego na temat podstaw prawnych operacji „Wisła”25. Spór o sprawiedliwość” krytycznie ocenia przeprowadzenie akcji „ Wisła” i przesiedlenie Łemków na ziemie zachodnie i północne Polski. Stosunki. Polityczne. Podobne stanowisko zajął Tadeusz A. t. 2001. 20 K. Skaradziński). (w:) P-U. Zabrowarnyj. 2001.ukraiński 1943-1947. Litwini. są przez ukraińskich historyków i publicystów odrzucane. czy Stepan Makarczuk19. 156 157 . 25 Akcja „Wisła”. 26 J. Pisuliński. Polityczne.s. 21 E.. Wypowiedż w czasie dyskusji nad referatem Jurija Makara. Udowodniła ona. ekonomiczne i narodowościowo-demograficzne następstwa akcji „Wisła”. (w:) P-U. Historycy ukraińscy na VIII międzynarodowym seminarium historycznym „Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej”. przedstawiając ich przywódców jako bohaterów narodowych. 232. ekonomiczne i narodowościowo . 139-166. UB w walce UPA w latach 1944-1947 (dane niepełne) Województwo Powiat Brzozów Gorlice Jarosław Jasło rzeszowskie Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm lubelskie Hrubieszów Tomaszów Lubelski Włodawa Zamość krakowskie Inne Nowy Sącz inne powiaty Razem: Źródło: Z.(w:) Akcja „Wisła”. Geneza. Była jej poświęcona międzynarodowa konferencja naukowa w Krasiczynie (18-19 IV 2012).. Rok 1944 1 1 3 6 3 7 6 1 2 30 1945 4 2 26 31 60 64 16 1 1 37 9 14 1 9 275 1946 4 2 14 20 10 21 25 3 6 2 5 3 6 121 1947 1 6 2 3 6 8 2 5 5 2 1 41 Razem 10 10 42 55 79 99 46 4 1 55 22 22 4 18 467 Operacja „Wisła wywołała liczne komentarze dotyczące jej uzasadnienia prawnego.. SOK. (w:) Akcja „Wisła”. Motyka. 8. Palski.. który uważa.Tabela 4. Smoleński i publicyści ukraińscy piszący w „Naszym Słowie” krytycznie oceniali i oceniają akcję „Wisła”. Siemaszko. 18 B. wśród nich Bohdan Skaradziński20.. 22 Tamże. 8. s. czy też publikujący w Gazecie Wyborczej P..

Do przeprowadzenia operacji „Wisła”. w tym kobiety i dzieci. uczestników walk z okupantem hitlerowskim. Przesiedleniami objęto ludność ukraińską. dotyczących przesiedlanej ludności ukraińskiej w latach 1944 . Sprawa wymaga dalszych badań. 29 Tamże. Liczba wysiedlonych wzrosła z 20 tys. (w:) Akcja „Wisła”. co zdaniem autora jest liczbą zbyt małą. SL. uzasadniają swe poglądy słabością podziemia ukraińskiego . przesuniętym następnie na 28 kwietnia 1947 roku. w tym kobiety. w tym samym roku z rąk OUN-UPA zginęło 574 żołnierzy WP. Dane W. dzieci i starców. krakowskiego i rzeszowskiego.dopuszczenia do owej konferencji referatów paru „pomijanych” naukowców m. że OUN-UPA likwidowała tylko osoby współpracujące z „władzą ludową”.1945. Machcewicz) po prostu nie dopuścili referatów grupy „inaczej myślących” polskich naukowców. Niemal na wszystkich konferencjach organizowanych przez IPN w „epoce Kieresa” uprawiano własną „politykę” zamazywania pewnych faktów w zakresie zbrodni ukraińskich. WOP. Konieczny. Podawanie zaniżonych danych przez historyków ukraińskich ma na celu uzasadnienie tezy. Podobnie wymaga bliższemu przyjrzeniu się stan liczebny UPA. poprawność polityczną). w jakich działała uzyskując sukcesy. Z. UB 225 osób29. który szacowany jest na 1500 . W tym kontekście opinia J. 18. że w roku 1946 OUN-UPA zamordowała 98 osób cywilnych. wygłoszonym na konferencji przemyskiej w 2007 roku pisząc: „Na konferencję ową Kieres et consortes (w szczególności b. Szotę dla roku 1946. Istnieje też zagadnienie liczebności OUN i jej sieci w poszczególnych powiatach. a również polskie podejrzane o współpracę z OUN-UPA i tych Ukraińców. 161.ukraińskie w latach II wojny światowej” o poszerzenie uczestników konferencji krasiczyńskiej o uczestników seminariów spotkały się z odmową IPN. Akcja „Wisła”. s. Całkowita akcja przesiedleńcza miała objąć południowo . Było one zgodne z koncepcjami przedwojennymi i wojennymi polskich ugrupowań prawicowych z terenów wschodnich. Szcześniaka i W. s. Przeciwnicy podjęcia akcji „Wisła”. 30 Z. a w roku 1947 do końca marca 10 osób28..proponował takie rozwiązanie gen. B. Podobnie ukazywanie słabości OUN-UPA i pomniejszenie jej siły . Według nich zostało zamordowanych 98 osób. opierając się o dane wojskowe stwierdzono. 32 E. B. Warszawa 1993. mija się z prawdą. liczących 20306 osób. Według sporządzonych spisów do przesiedlenia miało być jeszcze 4876 rodzin. Wojska Polskiego Ostap Stecy32. ale pełniejsze. Na konferencję tę nie dopuszczono uczestników seminariów polsko . osób do 137 844 osób. 28 R. Misiło. KBW. Zatwierdzenie tego planu nastąpiło przez Biuro Polityczne KC PZPR i opracowane w szczegółach z terminem rozpoczęcia akcji na 24 kwietnia. Projekt akcji przesiedleńczej ludności ukraińskiej przedstawił na posiedzeniu. Stefan Mossor. a łącznie z członkami ORMO. przytoczona powyżej. Autorzy nie dokonali szczegółowych wyliczeń w oparciu o archiwa państwowe tych województw i starostw powiatowych. Wystarczy przytoczyć liczbę zamordowanych cywili podaną przez A. bryg. funkcjonariuszami MO. WOP oraz funkcjonariuszy UB. członkami ORMO. wójtami. zgromadzonych w Centralnym Archiwum Komitetu Centralnego PZPR. gdyż autorzy obliczeń zakładali. skierowano 21 tys. Szota..OUN-UPA oraz niewielką liczbą dokonywanych przez banderowców zbrodni na ludności polskiej.s. 93.podczas gdy według późniejszych udokumentowanych wyliczeń OUN-UPA zamordowała w tym roku 1074 osoby cywilne. Opierano się przy tym na publikacji Szcześniaka i Szoty podającej. słowo „ludobójstwo” było dla tych ludzi wręcz tabu. 242. żołnierzy WP. B. Historycy ukraińscy z uporem cytują tylko te dane pomijając inne wyliczenia.. 8.jest nieuzasadnione. rodziny mieszane. Dyrektor Biura Edukacji Publicznej IPN P. MO i UB (121 osób) 1195 osób30.w świetle 27 J. Warszawa 1993. Szoty i A. Zwracano na to uwagę przy omawianiu przesiedleń do USRR.. Odpowiedź Kieresa była całkowicie negatywna. Szkodliwość w zakresie badań takiego „monopolistycznego” szarogęsienia się przez wysokiego urzędnika państwowego ilustrowało ujawniające się w publicznych wypowiedziach niedokształcenia niektórych pracowników IPN”. W. Ludność miała zostać osadzona na terenie „ziem odzyskanych” w rozproszeniu. mojego referatu o aspektach prawnych akcji „Wisła”. Tak znaczny wzrost wynikał z nieuwzględniania błędnych danych statystycznych. organów bezpieczeństwa publicznego. Przed wspomnianą konferencją w Krasiczynie grupa kilkunastu polskich profesorów zażądała od Kieresa .. a nawet całe rodziny ukraińskie ukryły się w lasach lub miejscowościach przygranicznych na terenie Czechosłowacji i wróciły do swoich siedzib stanowiących bazy OUN-UPA.właśnie w ramach pluralizmu i wszechstronnej wymiany poglądów . Na dowódcę tej grupy został powołany gen. Metodę tę stosowano również wobec polskich „repatriantów” ze wschodnich terenów II Rzeczypospolitej. dla województw lubelskiego. ile prezentacja różnorodnych podejść i interpretacji badawczych”27. Dokumenty. Z.ukraińskich „Polska . pragnąc rozbić struktury mieszkających poprzednio w tej samej miejscowości rodzin i wytworzyć z osiedlanych na ziemiach zachodnich „repatriantów” i osadników z ziem centralnych Polski jednolite grupy mieszkańców..wschodni cypel państwa na południowy wschód od Baligrodu.in. MO.. Na politykę w tej dziedzinie nie zwracali w zasadzie dotychczas uwagi historycy zajmujący się 31 A. nazwanej potocznie akcją „Wisła”. Doszło tym samym do niesłychanej w społeczeństwie pluralistycznym i w pracy działającego w nim publicznego Instytutu praktyki dyskryminacji badaczy reprezentujących inne poglądy (regularnie zapraszano natomiast badaczy reprezentujących często pozycje wręcz kłamliwe polskich i zagranicznych Ukraińców lub Polaków preferujących ad nauseam tzw. Tymczasem tak nie było. Stosunki.Ukraina: trudne pytania” posiadających odmienne poglądy. a łącznie z sołtysami. że stanice były tylko w 325 wsiach i dla nich przyjęli liczbę po 5 członków. w czasie których podawano fałszywe dane. Wydaje się. Również Szawłowski ocenił krytycznie konferencję krasiczyńską w swym referacie. które zostały wykazane w kartach ewidencyjnych. toczonych walk . Szcześniak. KBW. Szawłowski.. SOK.konfrontacja „polskiego” i „ukraińskiego” punktu widzenia oraz szukanie ich wspólnych elementów. PPS. Droga. Na początku 1947 roku. w pewnym momencie wręcz arogancka. Wstęp. MO. Wobec odmowy ZSRR przyjmowania dalszych rodzin ukraińskich postanowiono wiosną przeprowadzić akcję przesiedlenia ich na ziemie północne i zachodnie Polski. co prawda późniejsze. celem wykazania się u władz realizacją nakładanych przez nie limitów. Starania organizatorów seminariów „Stosunki polsko . że wiele osób. którzy byli członkami PPR. a nie niewinną ludność cywilną. że liczba członków OUN była znacznie większa od 2179.s. Akcja „Wisła”.8000 osób31. Pisulińskiego. Z. 158 159 .. co spowodowało krytyczną ocenę konferencji przez profesora Ryszarda Szawłowskiego i innych historyków polskich. Szcześniaka są niepełne i ujmują tylko te osoby. Pisulińsdki. UPA stosowała taktykę odpowiadającą warunkom.

2 89. a w przypadku ujawnienia ich.s. włodawski.Kulasznem. Jaśle. z których to wysiedlono ludność ukraińską. zakończono akcję w lubaczowskim oraz rozszerzono ją na województwo lubelskie obejmując nią powiaty biłgorajski. a w województwie krakowskim powiaty: gorlicki. a w województwie lubelskim w: Bełżcu. Zagórzanach. ucieczkę zgromadzonym tam ludziom36. transport mieli zapewniać wysiedlający.4 54. szczecińskie (15 058). częściowo lubaczowski i przemyski. 154-166. W trzecim etapie. Werbowicach.2 127.1946) oraz w ramach akcji „Wisła” na ziemie zachodnie i północne Polski według danych oficjalnych Mieszkańcy Powiat w tym Ludność Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck. Opisy punktów zbiorczych. Po uformowaniu kolumny ludności danej miejscowości. lubelskim 9 i krakowskim 437. krośnieński. Nowosielcach -Gniewosz.3 84. Tabela 5. aby uniemożliwić ucieczkę mieszkańcom np. historycy i publicyści ukraińscy i niektórzy polscy uważają.Łukawicy. odbywało się równolegle ze zwalczaniem przez nie kureni i sotni UPA. nowosądecki. w Każdym z tych etapów dokonywano przesiedleń ze wszystkich powiatów w różnym zakresie. Stacje załadowcze zorganizowane były w 31 miejscowościach. tomaszowski. Ukraińców3 „Wisła”5 1 Brzozów Gorlice Jarosław Jasło Krosno Lesko Lubaczów Przemyśl Sanok Biała Podlaska Biłgoraj Chełm 83 205 104 805 148 028 116 805 113 387 111 575 87 266 162 544 114 195 116 266 116 951 162 340 12 743 25 092 52 302 7 659 15 132 81 588 44 723 73 631 54 882 18 715 21 055 37 875 49 802 33 642 67. Pierwszy etap. t 7/8. s. Bobusia33 i E.9 104. Warunki przesiedlania ludności ukraińskiej omawiali B.31 maja 1947 roku objął powiaty: sanocki. Komańczy.6 132. Nowym Sączu. 206-219. Ogółem przesiedlono 137 844 osoby. zamojski.:tenże. Były to samochody wojskowe i furmanki z polskich wiosek. Żegiestowie. oprac. Załużu:w województwie krakowskim w: Grybowie. były aresztowane lub kierowane na ziemie zachodnie i północne Polski. 207-246. którzy nie posiadali. Gorliczynie. Zagórzu. Chełmie. Bobusia. Przy omawianiu przesiedleń. Hrubieszowie. inwentarza żywego itp. Dla tych. Zwierzyńcu.1 39. od końca czerwca do końca lipca.s. Zwoływano zebranie mieszkańców i wyznaczano czas na spakowanie się i zabranie niezbędnych narzędzi rolniczych. 37 Stacje załadowcze były w miejscowościach województwa rzeszowskiego w: Gorlicach. 38 Były to województwa: olsztyńskie (56 625 osób). (w:) RHA. Przebieg akcji „Wisła” w świetle materiałów archiwalnych administracji cywilnej. koszalińskie (31 169). Wspólna przeszłość ( Materiały z konferencji ). aby uniemożliwić 33 B. Warszawa 1993. 203-258. (w:) Materiały konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. Przesiedleń dokonywało wojsko. 160 161 . białostockie (995). poznańskie (1 437). Przesiedlenie ludności ukraińskiej w ramach akcji „Wisła” w świetle akt zespołu Głównego Pełnomocnika Rządu ds. Wysiedlanych osadzono na terenach 9 województw38. dokonano akcji „oczyszczania” powiatów.operacją „Wisła”. Łupkowie.. które zabrały ze sobą znaczną ilość bydła i sprzętów gospodarczych. Przesiedlenia rodzin ukraińskich. 16 523 33 195 68 658 40 742 Hrubieszów 129 957 Tomaszów 121 124 Lubelski 36 B. W drugim etapie. 28 kwietnia . 2007. (w:) Polska . że władze osadzając w poszczególnych miejscowościach po kilka rodzin ukraińskich dążyły do asymilacji ludności ukraińskiej w środowisku polskim. 35 Tamże.) i prawosław. Nie wszystkie rodziny posiadały konie i wozy. wg spisu w l.0 96. rodziny mieszane i polskie według sporządzonych wcześniej spisów. 161. Punkty zbiorcze miały zapewnić wyjeżdżającym wyżywienie i opiekę lekarską. Dokumenty. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem 2 w km (w 1931r. s. Warunki przesiedlenia. Trudności ze sprowadzeniem mieszkańców do punktów zbiorczych polegały na braku transportu. Długim Kącie. Chotylowie. Szczawnem . Suścu. przeważnie wczesnym rankiem. Warunki przesiedlenia ludności w ramach akcji „Wisła”. Przesiedlenie odbywało się w trzech etapach obejmujących kolejno poszczególne powiaty. które winny być wysiedlone. hrubieszowski. gdańskie (5 280). Instrukcja dowództwa GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego z 23 kwietnia 1947 roku. jasieński. Otaczało ono wieś.1 102. żywności.1 123. leski. Piwnicznej. mieszanych i polskich.tenże. Misiło34. zielonogórskie (10 870). w ramach operacji „Wisła”. Czas. czy nie pozostały w nich osoby. polegającej na kontroli poszczególnych wiosek. 1994. Olszanicy. Wykorzystywano tu doświadczenia z działań przeciwko OUN-UPA prowadzonych w 1946 roku. Lesku . Bugu Włodawskim. posądzanych o współpracę z OUN-UPA przez wojsko. wrocławskie (15 491). Przeworsku.8 684 1 079 1 397 1 055 934 1 622 1 258 1 479 1 282 2 122 1 720 1 975 2 164 1 995 4 9254 15 058 36 666 7 270 11 815 4 2 043 11 329 14 122 533 755 24 647 10 083 20 797 11 582 9 266 203 3 133 7 635 6 504 6 968 26 387 50 788 7 803 12 570 64 152 53 255 85 628 72 460 9 266 16 726 36 328 76 293 47 246 39 505 43 172 64 831 60 878 bd. brzozowski. Krośnie. Sanoku. konwojowana była do punktów zbiorczych. Misiło.. Cieszanów 2007. nowotarski. bialskopodlaski. Wysiedlenie Ukraińców do USRR (1944 . Przemyśl.s. zakończono wysiedlanie nielicznych grup z wyżej wymienionych powiatów oraz objęto powiaty: jarosławski.8 88. Rymanowie. Bobusia. Były strzeżone przez wojsko.Ukraina. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r.. Ewakuacji w Rzeszowie (GPR) i wybranych akt PUR w Rzeszowie.3 115. 34 Akcja „Wisła”. E. w tym w województwie rzeszowskim 18. trwającym od końca maja do końca czerwca 1947 roku. opolskie (2 542). w jakim ludność danej wioski miała przygotować się do opuszczenia wsi wynosił do 5 godzin35.) w tys. do lasu.0 113. Grodzisku.

. 1944-46 w ramach Wysiedlono powiatu (w 1931r. w wyniku której miało powstać państwo ukraińskie. 2 przejechanych przez pociąg oraz 4 osoby. podaje w oparciu o dane wojskowe większe ilości zabranego przez przesiedlonych inwentarza żywego. których przyczyn zgonu nie podano.) i prawosław.. s.Mieszkańcy Powiat w tym Ludność1 Przesiedlono Wysiedlono Obszar Ogółem greck. Wykaz inwentarza żywego zabranego na nowe miejsce osiedlenia przez wysiedlonych w ramach akcji „Wisła” Lp Inwentarz żywy 1 2 3 4 5 6 7 8 konie źrebięta krowy jałówki cielęta kozy i owce świnie drób Województwo krakowskie 510 bd 4 415 bd 610 2 472 275 2 217 lubelskie 6 915 bd 10 984 bd bd 22 981 74 bd rzeszowskie 11 291 88 25 224 428 1 256 6 845 1 577 8 257 Ogółem 18 716 88* 40 623 428* 1 866 32 298 1 926 10 474* Wbrew przedstawianym przez historyków i publicystów warunkom przesiedlenia. których wysiedleni nie mogli zabrać z uwagi na brak środków własnych transportu. Część ludności ukraińskiej była przekonana o słuszności walki OUN-UPA o wolną Ukrainę i z ukrywaną nienawiścią 39 B. Rocznik Statystyczny 1947. dokonywane przez nią mimo zakazów wydawanych przez wojsko” 41 B. s. Sidzińskiego z przebiegu akcji wysiedleńczej ludności ukraińskiej w okresie od 26 kwietnia do 9 maja 1947 roku.. 352 5 Akcja „Wisła”. Na stan ten wpłynęło zmęczenie ukraińskich mieszkańców spowodowane przeciągającymi się walkami. a wyjątkowo do 3. Bobusia.dane niepełne 162 163 . o czym najlepiej świadczą rabunki mienia poukraińskiego. z 14 II 1946 do USRR akcji ogółem w km2 (w 1931r. Bobusia.. głównie żywności i narzędzi gospodarczych. nie zgłaszania się do sotni młodych Ukraińców wcielanych drogą poboru.. 11 niemowląt. 30 4 APR. s. Na leczenie przyznawano leki i środki dezynfekujące. s. Warunki przesiedlenia. nie jest przyzwyczajona do wykonywania zarządzeń. wg spisu w l. jak też ciepła strawa wydawana w punktach zbiorczych. Akcja „Wisła”. s. Główny 40 Akcja „Wisła”. zwalczających OUN-UPA oraz przed represjami OUN-UPA wobec nie wywiązywania się ludności ukraińskiej i polskiej z nakładanych na nią dostaw żywności dla oddziałów UPA. Na podstawie publikowanych danych można przypuszczać. Akcja przesiedleńcza nie napotkała większych sprzeciwów ze strony wysiedlanych.. Źródło: B.2 1 720. Przesiedlenie.. Dokumenty. W czasie operacji „WKsła” odnotowano 21 zgonów.2 rodziny. 237-240. W istniejącej sytuacji przesiedlana ludność ukraińska pragnęła już pokoju i normalnego życia. Udzielali oni pomocy zgłaszającym się osobom przesiedlanym. s. Przydzielano też suchy prowiant na okres podróży koleją. Pisał „Ludność polska sterroryzowana przez bandy kierowała się dotąd instynktem samozachowawczym.. 18 GUS RP.6 156. Były one przez żołnierzy dementowane. 244. Warszawa 1947.436. Warunki.. Sprawowali ją lekarze i pielęgniarki zatrudnieni przez PUR oraz lekarze wojskowi39. Rok XI.. Rocznik Statystyczny 1947.4 do 2 rodzin. 225-226. Opieką lekarską objęto ludność w punktach zbiorczych. że zarówno przydziały żywności. Pomocy lekarskiej udzielono 19 643 zbadanym i leczonym z rejonów województwa rzeszowskiego. Dane statystyczne w oparciu o: APP. w tym 4 starców (82-88 lat). a według przydziału liczbowego przeważnie 9 osób. w nielicznych przypadkach 5. mogły być częściowo rozkradane..) w tys. a nawet 1841. Piszczaka dla zastępcy dowódcy GO „Wisła” do spraw polityczno-wychowawczych ppłk B. Misiło. Rok XI. s. 15. Opracował Eugeniusz Misiło. bd – brak danych * .8 2 326 1 662 1 571 25 030 5 480 20 093 493 841 6 543 230 8 439 137 844 31 573 5 710 28 532 631 685 Nowy Sącz 189 867 Ogółem 1 2 3 2 134 770 594 428 Zobacz tabela 1 i 2 GUS RP. ciągłymi obawami przed ewentualnymi represjami ze strony wojska i milicji. a pozost6ałym w czasie pobieżnych przeglądów ich stanu zdrowia. E.s. Niemały wpływ na ludność ukraińską wywierały niesprawdzające się obietnice propagandy ounowskiej zapowiadające wybuch .. były one stosunkowo dobre. Urząd Wojewódzki w Rzeszowie Wydział Społeczno-Polityczny. Warszawa 1993. Bobusia. 397.III wojny światowej. 425-426 Tabela 6. biorąc pod uwagę istniejące powojenne warunki.2 135.. s. nie ma żadnego poczucia praworządności. 245-246. sygn.. Warszawa 1947.. Obawy przed nowym miejscem pobytu wywoływały plotki o wywożeniu ich do ZSRR oraz osadzeniu w więzieniach i obozach. W czasie podróży na jeden wagon przypadało przeciętnie od 1. Sprawozdanie zastępcy dowódcy 7DP do spraw polityczno-wychowawczych mjr K. Ukraińców3 „Wisła”5 Włodawa Zamość 113 566 149 548 33 585 6 942 25 060 82. Zdarzały się rabunki mienia przez ludność polską mieszkającą w sąsiednich wsiach40.

Według Szcześniaka i Szoty rodzin mieszanych polsko . Dzienne racje żywnościowe na osobę. sygn. pracowali i spędzali życie.. Włodawa. Wiemy również. Tabela 8. 164 165 . Przesiedlenie.. Krasnystaw.notowana przez UB. C . Rodziny z takimi oznaczeniami miano osiedlać w różnych powiatach i gminach. 241. Miano ich osiedlić pojedynczo w gminach.d. Warunki.. Aprowizacja przesiedleńców w ramach akcji „Wisła”.notowana przez zwiad wojskowy. z którą trudno im było się pogodzić.s. w których się urodzili. W. brzozowskim były rodziny mieszane. ale w wykazie tym brak danych dla 6 powiatów (Biłgoraj.Bobusia.. przywiązani do swoich miejscowości i gospodarstw. Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Tyfus Czerwonka Malaria Świerzb Odra Jaglica Dyfteria Gruźlica płuc forma przewlekła Leus Wścieklizna (wodowstręt) pokąsani przez psy Ostry atak szału (skierowani do szpitali psychiatrycznych) Skierowani do szpitali z innymi chorobami Porody Zgony Wypadki i obrażenia Ogółem zbadano i leczono chorych Określenie Dość osób 3 6 3 1273 11 Dzieci 71 16 55 5 7 5 87 23 21 91 4 – starcy (82-88 lat). 43 A.3% ogółu przesiedlonych Źródło: B.. 439.. szczegółowych badań. 7. rzeszowskim. Przesiedleniu podlegały również rodziny mieszane. 19643 14. Chełm. Dane tylko z rejonu Przeworsk Dzieci Uwagi Wysiedloną ludność podzielono na trzy kategorie: A . Zamość. Bobusia. łańcuckim. zalecając osiedlanie ich po kilka rodzin we wsi42. Była to dla nich duża tragedia. Tabela 7. że było ich stosunkowo dużo.odnosiła się do przesiedlających ją żołnierzy. Również ludzie starsi. 508 Najbardziej podejrzane osoby były aresztowane w punktach zbiorczych lub przeładunkowych. B . a drugi greckokatolickiego. z których jeden z małżonków był wyznania rzymskokatolickiego. 8 oraz PUR O/W Rzeszów.zastrzeżenia zgłosił dowódca oddziału przesiedlającego. s.. 165. Główny Pełnomocnik.. Aresztowanych osadzono w obozie w Jaworznie. Droga. gdyż poprzednim wywózkom nie podlegały. Choroby zakaźne. Liczba tych rodzin jest trudna do określenia. 164. że w że w powiatach: przeworskim.. s. 42 Akcja „Wisła”. B. rozpaczali opuszczając domy... leskim. 487-488. zgony i porody wśród ludności przesiedlanej w ramach akcji „Wisła” z rejonów województwa rzeszowskiego. Jasło)43. Szota. Istnieje też problem Polaków grekokatolików i prawosławnych... Z. Lp 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Nazwa Chleb Mąka pszenna Kasza Ziemniaki Tłuszcz Mięso Cukier Herbata Sól Jarzyny strączkowe Ilość w gr 266 50 50 500 25 50 16 3-4 13 30 Źródło: B.ukraińskich było 5 638 liczących 21 928 osób. sygn. Sprawa ta wymaga dalszych. 11 – niemowlęta 2 – przejechani przez pociąg. Szcześniak. APP.. pozostali b. niemniej jednak można stwierdzić.

dok. Grochowce. 163. które z uwagi na decyzje funkcjonariuszy UB były traktowane jako wrogo ustosunkowane do władz państwowych lub udzielających pomocy żywnościowej OUN-UPA. obawiały się pozostać z uwagi na działalność OUN-UPA i często opuszczały wieś przenosząc się do miejscowości. Uchwały. włączyła się w popieranie kształtującej się władzy.. Rozpoczęcie przesiedleń spowodowało w powiecie włodawskim zebrania ukraińskich aktywistów PPR kończące się podejmowaniem uchwał przeciwko przesiedlaniu tych.75. 165. Podobnie było na Podlasiu i Chełmszczyźnie. które kierowane obawami przyłączyły się do wysiedlanych rodzin ukraińskich wymaga dalszych badań. Dotyczy to także liczby rodzin polskich. które niejednokrotnie w południowo-wschodnich powiatach podejmowały rezolucje przesyłane do władz przeciwko wywożeniu rodzin mieszanych. Wykorzystywali oni swoje wpływy w radach gmin. W Bełwinie nigdy takiej liczby mieszkańców nie było48. Liczyli na poparcie władzy i wyłączenie z przesiedlenia do USRR oraz ewentualnego przeniesienia ziemie zachodnie i północne Polski. Bełwin w powiecie przemyskim.których według wytycznych przesiedleńczych nie uznawano za Polaków kierując się kryterium wyznaniowym. 45 Tamże. Bolestraszyce. s. w styczniu 1947 roku nastąpił napływ chłopów do PPR. że pomoc ta była wymuszana przez banderowców. nie jarosławskim. Zawierała ona następujące kryteria polskości: „ Za podstawę brać dowody przedwojenne. w ramach operacji „Wisła” ludności łemkowskiej napotykało na wątpliwości miejscowych władz administracyjnych. Rozbórz. w których podano wyolbrzymioną liczbę Polaków.. Innym zjawiskiem były sprzeciwy rodzin polskich. których członkowie weszli w związki małżeńskie z Ukraińcami i obrona przez nie rodzin mieszanych przed przesiedleniem.”. Mieszkańcy narodowości ukraińskiej i członkowie rodzin mieszanych zagrożonych przesiedleniem (o operacji przesiedleń wciąż krążyły plotki) starali się zabezpieczyć przeciwko tej akcji.miesięcznie. były zbywane w większości milczeniem lub spotykały się z odmowami. 166 167 . Były one podyktowane wspólną walką części Łemków przeciwko okupantowi niemieckiemu oraz nie uleganiu wpływom OUN-UPA. dalej w powiecie przemyskim: Fredropol. a jej odmowa groziła śmiercią rodzinom polskim.1947 znajdują się podania ludności ukraińskiej o zmianę wyznania i narodowości i tak np. s. s.. Zaświadczenia wydawane przez proboszczy rzymskokatolickich o wyznaniu i narodowości nie były wiarygodne dla wysiedlających. w powiecie lubaczowskim: Oleszyce. 46 Tamże. a w 1947 12749.. którą zamieszkiwało wielu Polaków lub wyjeżdżały na ziemie zachodnie i północne wraz z przesiedlaną ludnością ukraińską46. języka i kultury. wystąpienie posłów w Sejmie miało miejsce 4 czerwca 1947 roku. rezolucje i starania władz lokalnych u władz wojewódzkich i wojska. Współżycie Łemków z Polakami było na ogół zgodne i brak było jaskrawych konfliktów między obu narodowościami mimo dzielących je wyznań.. Podobnie w powiecie jarosławskim PPR liczyła w styczniu 1947 roku 550 członków. 73.sprawozdania statystyczne za rok1947 1948 . w 1946 roku było ich 129. s. W aktach wszystkich starostw z lat 1944 .. w tym 215 chłopów. a nawet niechętnym stosunkiem ich do zwolenników ukraińskiego nacjonalizmu. 51 APR. Przykładem błędnych danych są miejscowości w których po wywiezieniu ludności ukraińskiej nie było ludności polskiej. dok 72. Zabezpieczeniem była zmiana narodowości i wyznania. którzy popierali władzę. 217. gdzie część ludności komunizująca przed wybuchem wojny i po wojnie. 174-177. W wypadkach wątpliwości wspólnie decydować z delegatem UB”44. w którym po przesiedleniu ludności ukraińskiej w ramach operacji „Wisła” miało pozostać 1 200 Polaków. s. Podobnie w powiecie przemyskim w 1944 roku wpłynęło 746 podań.. Przesiedlenia 44 Akcja „Wisła”. jak np. 49 APP. a z uwagi na decydujący głos funkcjonariusza UB. Określenie liczby rodzin polskich. PPR Komitety powiatowe . Instrukcja GO „Wisła” dla dowódcy oddziału wysiedlającego określała. Werchrata. pozwalały wywożącym stosować dowolne kryteria. Rodziny polskie mogące pozostać w danej wsi i nie objęte nakazem wysiedlenia. Sprawa nabrała rozgłosu i spowodowała interpelację w Sejmie posłów PSL. czy w okresie okupacji nie przyjął narodowości ukraińskiej45. SPB. Wysiedlenie 15 rodzin polskich z Żurawicy w powiecie przemyskim w ramach operacji „Wisła”. w których zaznaczona jest narodowość i wyznanie. W przypadku. 48 Akcja „Wisła”. że liczba podań o zmianę wyznania i narodowości była znaczna.. sygn. 91-106. Został on sporządzony przez Sztab Generalny WP na podstawie statystyk wysiedleńczych. W styczniu 1947 roku PPR liczyła w powiecie lubaczowskim 65 członków. Powodem tego zjawiska było szukanie przez nich zwolenników i członków PSL oraz polskiego niepodległościowego podziemia. książeczki wojskowe. należy w oparciu o materiał agenturalny sprawdzić. Warto dla przykładu podać. SPP. a we wrześniu 1948 roku 4 522 członków. wywołało oburzenie władz miejscowych i interwencję47. dok. które rodziny należy uznać za polskie. Tego typu przepisy utrudniały nie tylko udowodnienie swej przynależności do narodu polskiego. Są to przykładowo miejscowości: Radymno. 405-426 pojawiły się błędne dane. jak też ukraińskiego podziemia. choć dwie ostatnie miejscowości były w powiecie przeworskim. Posłowie PSL domagali sie powołania specjalnej komisji do zbadania wysiedlenia Polaków w operacji „Wisła”. a od 1947 roku do lutego 1948 roku . 47 Tamże. 405-426. Mirocin. jak świadectwa szkolne. Narażeni byli na kierowane przeciwko nim działania tak polskiego. a we wrześniu 1948 roku już 2 072. Również po wyborach do sejmu. w starostwie brzozowskim wniesiono w 1945 roku 423 podania. s. Są też miejscowości. w tym 3 253 chłopów. administracji samorządowej i państwowej oraz Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa.32650. która w omawianych powiatach zwiększyła znacznie liczbę swych członków51. Podobnie jak łemkowie podejmowali oni działalność w PPR. Dokonywano jej przy pomocy ustosunkowanych przychylnie księży rzymskokatolickich oraz władz administracyjnych. gdy wysiedlany zgłasza sprzeciw uważając się za niesłusznie wysiedlanego.1 479. 163. Nie brano pod uwagę. s. sygn. W załączniku do publikacji „Akcja „Wisła”.. w 1946 . 50 APP. 18-21. Płazów.

211. 6. Podczas próby ucieczki zginął m. a w 1946 roku163 390 osób. w ramach operacji „Wisła”. Szota. a w2 sanockim 34 085 osób56. 52 Z. „Stiach”. 458. popełniła samobójstwo. a następnie otoczenie ich i rozbiciu. „Krym”. s. Szczegółowo losy poszczególnych kureni UPA opisuje G. Świty pisze o ostatnich minutach życia „Stiacha” następująco: „Słyszeliśmy.. Wojska Polskiego oraz 1. Skutki operacji „Wisła” Przesiedlenie ludności. „Berkut”. Były to ostatnie walki UPA z wojskiem.) hymn ukraiński i w bunkrze słychać było ciche detonacje”. Stopniowo uruchamiano szkoły powszechne. jak „Stiach” wraz ze swoją (.czechosłowacką chroniąc się przed pościgiem Wojska Polskiego. W trakcie pościgu za sotniami.. którzy znajdując się w sytuacji bez wyjścia popełnił wraz ze swoją ochroną samobójstwo54 i likwidacja odkrytego przez oddział KBW bunkra ośrodka wydawniczego krajowego prowydnika „Wulkan”. 182 53 A. 8. Autor opierając się o relację J. „Dalnycz”. Z tego w powiecie jarosławskim 41 083 osoby. Na 23 działających na terenie Polski dowódców kureni i sotni. mieszanej i podejrzanej o wrogi stosunek do władzy ludności polskiej. W czasie operacji „Wisła” działania bojowe oddziałów wojska oraz KBW polegały na zlokalizowaniu sotni UPA. zabiło lub ujęło 1 509 członków UPA oraz schwytało i aresztowało 2 781 osób podejrzanych o współpracę lub przynależność do OUN-UPA. Nowego Targu. Migracje i zmiany struktury źródeł utrzymania ludności. 7. 3 brygada KBW dokonywały przeszukiwań kompleksów leśnych i podejmowały walkę z sotniami UPA starając się w ustawicznych z nimi walkach niszczyć je. Michał Duda ps...a także chłopów ukraińskich popierających OUN-UPA. dróg. 2. Działające kurenie „Rena” i „Bajdy” w województwie rzeszowskim i „Zaliźniaka” oraz „Berkuta” w województwie lubelskim. Motyka. Konieczny. a nieprzytomnego „Dalnycza”po rozkopaniu bunkra przez wojsko odratowano. 13 zginęło w walce. przystąpiono do zalesiania terenów mało urodzajnych. Nowego Sącza. ksiądz greckokatolicki Adam Ślusarczyk ps. Tak było..jeszcze w sierpniu 1947 roku . W toczonych walkach oddziały UPA przechodziły granicę polsko . Motyka w publikacji „Tak było w Bieszczadach”. Droga. a także schrony dla upowców.) ochroną odśpiewał (.. krajowy referent propagandy OUN Wasyl Hałasa ps. Trudnością było też wyżywienie upowców z uwagi na postępujące wysiedlanie poszczególnych wsi ukraińskich. prowidnyk III okręgu OUN Jewhen Sztendera ps. 9. Grzegorz Mazur ps. linii telefonicznych. „Kalinowicz”. Ruch robotniczy w regionie przemyskim. pozwoliło na likwidację antypolskiego podziemia OUN-UPA i zwartych grup ludności ukraińskiej przy wschodniej granicy państwa polskiego uniemożliwiając odrodzenie się tendencji odśrodkowych i oddalając groźbę irredenty w sprzyjających warunkach. W walkach z wojskiem sotnie traciły bowiem ludzi osłabiając się znacznie. zostały rozbite ponosząc znaczne straty. „Zaliźniak”). 3 zostało ujętych w Czechosłowacji i przekazanych władzom polskim (Włodzimierz Szczygielski ps. przechodziły granicę ponownie przemieszczając się na tereny polskie. oddziały polskie likwidowały szereg bunkrów stanowiących magazyny żywności. Według J. Z. Przesiedlenie ludności ukraińskiej i mieszanej na ziemie północne i zachodnie Polski położyło kres istnieniu OUN-UPA w Polsce. rajdami wraz z dowódcami sotni lub innymi przywódcami i kurierami przeszli do okupacyjnych stref zachodnich Niemiec. „Prirwa”. normalnego działania administracji samorządowej i państwowej. Szcześniak W. 208. Na lubelszczyźnie . Próby podejmowania dalszej działalności w okresie późniejszym kończyły się rozpracowaniem ich przez polski kontrwywiad i aresztowaniami. Zakładano. „Hromenko”.. 4 przedostało się do amerykańskiej strefy okupacyjnej (Wołodymyr Soroczak ps. „Burłaka”.w zasadzkach UPA na oddziały Wojska Polskiego w rejonach Dołhobyczowa. „Tucza”. „Orest” schwytano we Wrocławiu w 1948 roku. Dowódcę VI Wojskowego Odcinka „San” Mirosława Onyszkewycza ps.. Petrusa zbędna ludność w rolnictwie w latach 1944-1945 wynosiła w województwie rzeszowskim 655 tys. a w przypadku chłopów ukraińskich traktowania przynależności do PPR jako zabezpieczenia przed wysiedleniem do USRR lub na ziemie zachodnie i północne Polski52.. Iwan Szpontak ps. Powstały też możliwości zagospodarowania ziem 17 omawianych powiatów. a napotykając na opór ze strony wojsk czechosłowackich. „Knycha”. uwieńczone nawet wynikiem pozytywnym. W czasie operacji „Wisła” wojsko wykryło i zniszczyło 1 178 bunkrów. Kres działalności OUN-UPA położyło wykrycie w lasach monastyrskich bunkra krajowego prowidnyka OUN Jarosława Starucha ps. po walce w beznadziejnej sytuacji... 56 Tamże. osób55. Tego typu starania. sprzętu wojskowego. Niemniej jednak części ludności ukraińskiej i mieszanej udało się uniknąć wywiezienia.. Grzegorz Łewko ps. Jego ochrona. s.. możliwości zamaskowania swych sympatii politycznych. a 47 poniosło rany. „Brodycz”. że otrzymywane przez przesiedlone z USRR rodziny polskie gospodarstwa powinny posiadać 54 G. nie zapobiegały wysiedleniom w ramach operacji „Wisła” w świetle wydawanych dowódcom instrukcji. prowidnyk Teodor Rębisz ps. 55 J. s.Na zachód przedostali się też: sotenny Mikołaj Taraban ps. „Orłam” oraz szereg innych. Mircza i Piaseczna zginęło 32 żołnierzy i oficerów. Petrus... Podobny los spotkał sotnię „Smyrnego” działającą w rejonie Krynicy. a także zasiedlania gospodarstw poukraińskich osadnikami z innych powiatów i „repatriantami” przy równoczesnym tworzeniu większych obszarowo gospodarstw i likwidacji występującego na tym terenie przeludnienia. in. prowidnyk II okręgu OUN Leon Radejko ps. oddziały dywizji 3. Osadzono ich w obozie w Jaworznie53. 168 169 . 16 września wpadł w ręce wojska szef SB Petro Fedoriw ps.. Taktyka ta polegająca na nieustannych pościgach za sotniami dawała oczekiwane rezultaty. „Zaruba”. B. Zgodnie z koncepcją administracji leśnej. 465 „Kruk”).. W trakcie operacji „Wisła” równolegle do wysiedleń ludności ukraińskiej. Roman Hrobelski ps. s. odbudowy mostów drogowych i kolejowych.

W Polsce w tym czasie było 40 powiatów o zaludnieniu 39 i mniej mieszkańców na 1 km². bo 9. a wyłączony z niego powiat ustrzycki 13 mieszkańców na 1 km². W latach 1945-1948. włodawski 27. włodawski 31. Było to błędem administracji państwowej. sygn.4 mieszkańców na 1 km2. Nie można też zgodzić się z tezą. a z województwa lubelskiego 221 24659. 63 Tamże.Konieczny. Stosunki polsko-ukraińskie w latach II wojny światowej. o czym świadczą dane zawarte w roczniku statystycznym wydanym w 1963 roku69. krośnieński 109.. 5 powiatów z 26 i mniej. sygn. sygn.. w tym z wiosek 43 55263.X. ale pomoc materialna państwa pozwoliła na szybkie remonty i przywrócenie budynków do stanu normalnego użytkowania. jak i też repatriantom. 9. hrubieszowski 46. s. przemyski 40 (bez miasta). 16 powiatów z 31 mieszkańcami i mniej. 59 S. olsztyńskiego. 196. s. J. bez miasta Przemyśla 26 626 osób60. WO PUR. leski 11. a w omawianych powiatach. Zmiany demograficzne. Operacja „Wisła” ocaliła życie wielu polskim i ukraińskim mieszkańcom terenów południowo-wschodniej Polski. Stan ten utrzymywał się również w latach następnych. w zielonogórskim 5. Część rodzin ukraińskich otrzymała często zniszczone i zdewastowane gospodarstwa poniemieckie. szczecińskiego. Ogółem liczba mieszkańców zmniejszyła się w stosunku do roku 1931. a w województwie lubelskim powiat włodawski 27. Na podstawie jednego powiatu – leskiego nie można stawiać tezy o najmniejszym zaludnieniu powiatów południowo-wschodniej Polski obejmując nią wszystkie powiaty. Palski. 2 62 APP..s. dochodzącą w niektórych powiatach do 109 (powiat krośnieński)68. s. Pozostałe posiadały większą liczbę mieszkańców przekraczającą 40 osób na 1 km²..6. 64 Z. gorlicki 76. 61 APL. Mówiąc prościej. 80. UWL Wydział Społeczno-Polityczny. 82-84. Polityczne. chełmski 48.1947):APZ SP Tomaszów Lubelski.9. Warszawa 1952. a więc również po operacji „Wisła” osadzono w powiatach województwa lubelskiego (bez powiatu zamojskiego) 4 861 rodzin. s. sanocki 44. 66 Tamże. Narodowy Spis Powszechny z 3 XII 1950. które pozostawili.. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej 23-24 lutego 2007 roku w Przemyślu. 424. Przyczyny i skutki akcji „Wisła”. 216 68 GUS RP. Ogółem spalono w latach 1945-1947 ponad 50 tys. gospodarstw poukraińskich i polskich58. s. 15-21. a w terenie górskim do 15 ha57.s.Działalność Państwowego Urzędu Repatriacyjnego. odczuwany przez osadników. Z pewnością część przesiedlanych pochodziła z omawianych powiatów. konsekwencje. tomaszowski 49. a w województwie lubelskim powiaty: bialskopodlaski 44. Według spisu powszechnego z 1950 roku poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miały m. które podają. powiaty województw: białostockiego. Konieczny. biłgorajski 47. s. 114-117. że „działalność podziemia ukraińskiego 57 E.. (:) P-U. zamojski 77. a nie polskich. Palenie przez OUN-UPA gospodarstw po wysiedlonych Ukraińcach w latach 1945-1946. Przyczyny. 9. Zdarzały się jednak przypadki. w gdańskim 1 powiat. Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na ziemiach odzyskanych w latach 1945-1947. w koszalińskim 9. 424. warszawskiego i zielonogórskiego. władze polskie nie były zainteresowane niszczeniem infrastruktury tego terenu.. Do końca 1946 roku z województwa rzeszowskiego na ziemie odzyskane przesiedlono 145 072 osoby.. utrudniało zasiedlanie tych ziem. Zeszyt 1. Poznań 1963. Często palono ich gospodarstwa. że w wyniku przesiedleń Ukraińców do USRR w latach 1944-1946 i na ziemie północne i zachodnie Polski w ramach operacji „Wisła” tereny południowo-wschodniej Polski mają jedną z najniższych w kraju gęstość zaludnienia67 nie jest prawdziwa. Teza. 170 171 . Brak bezpieczeństwa. Akcję osadnictwa polskiego utrudniał wyjazd ludności polskiej na ziemie odzyskane z uwagi na działalność OUN-UPA. 67 . 170. że w efekcie wysiedlenia Ukraińców. jasielski 96. s. w olsztyńskim 7.. 2002. a w 9 powiatach województwa rzeszowskiego 9 711 rodzin. że przesiedlona ludność ukraińska oraz polityczne. Według tego spisu następujące powiaty województwa rzeszowskiego posiadały liczbę mieszkańców na 1 km²: brzozowski 101. Ustalenie liczby repatriantów.. skłaniał ich do zasiedlania wsi leżących w pobliżu miast i miasteczek oraz w samych miastach. jarosławski 72. Ogółem było to kilkadziesiąt powiatów. Inna przyczyną wyjazdu rodzin polskich na ziemie odzyskane była błędna polityka władz usiłujących zaludnić je również Polakami z powiatów. 58 Z. s. w szczecińskim 6. W województwie rzeszowskim najniższą gęstość zaludnienia miał powiat leski: 11 osób na 1 km2. przebieg. z których wysiedlano ludność ukraińską. tereny omawianych powiatów posiadają najmniejszą liczbę ludności w Polsce przypadającą na 1 km². s. Według niepełnych danych w roku 1946 osiedlono w województwie rzeszowskim 6 260 rodzin (30 654 osoby). 202.. ekonomiczne i demograficzne następstwa akcji „Wisła”.wraz z zabudowaniami obszar 5 ha. Polityczne. s. s. OW PUR. 65 Uzgodnienia i rozbieżności zanotowane w czasie IX i X seminarium historycznego. 66. 13. Laska. Najniższe zaludnienie miał w roku 1950 powiat ełcki.1 osób na 1 km². Natomiast do 31 stycznia 1946 roku przesiedlono z omawianych 7 powiatów województwa rzeszowskiego na ziemie zachodnie 66 959 Polaków.. Makar. Osadnictwo na gospodarstwach poukraińskich było w latach 1944-1945 bardzo trudne z uwagi na działalność OUN-UPA skierowaną tak przeciwko Polakom miejscowym. Banasik. 141. 136. Warunki życia przeniesionych na nowe gospodarstwa były znacznie lepsze od tych. Warszawa 6-10 listopada 2001. Poniżej 40 mieszkańców na 1 km² miało w województwie białostockim 5 powiatów.. in. Zniszczenie ziem Polski południowo-wschodniej nastąpiło w wyniku działań OUN-UPA.. Przesiedlenie było szokiem cywilizacyjnym dla ludności ukraińskiej. leski 26.402. czyli około 19 444 osoby61. łącznie 58 140 osób. Przemyśl 2007. gdyż położyła kres toczącym się walkom. 38 696 osób62. t. gdyż przenoszenie tych Polaków na tereny poukraińskie przyniosłoby większe korzyści. Geneza i przebieg akcji „Wisła” i przeciwdziałanie władz polskich (. 60 APP. 401-402. 69 Rocznik Statystyczny 1963. a następnie w trakcie operacji „Wisła”. Z omawianych powiatów południowo-wschodniej Polski poniżej 40 mieszkańców na 1 km² w tym roku posiadały 4 powiaty: lubaczowski 39. Warszawa 1963. lubaczowski 30. którzy osiedlili się na stałe na terenie województwa lubelskiego i rzeszowskiego jest niemożliwe. w bydgoskim 1 powiat.. 13 ( dane z 3. gdańskiego. Przyczyną spadku liczby mieszkańców były skutki wojny oraz przesiedlenia ludności ukraińskiej do USRR i na ziemie zachodnie oraz dobrowolne wyjazdy ludności polskiej na ziemie zachodnie64. sygn. Nie można się zgodzić z uzgodnieniami seminariów polsko-ukraińskich65. s. s.) doprowadziły do zrujnowania ziem Polski południowo-wschodniej”66. w poznańskim 2.

którym ludność ukraińska kojarzyła się z poczynaniami OUN-UPA. często zrujnowanych. Stosunek ten u „repatriantów” ze Wschodu – ZSRR wynikał z doświadczeń wyniesionych przez ludność polską z Wołynia i Małopolski Wschodniej. Przesiedleni Ukraińcy traktowali państwo polskie jako wrogie. Niektórzy historycy polscy i w zasadzie większość ukraińskich twierdzi. wodociągi. trudne warunki dostosowania otrzymanych gospodarstw. Przyczyny tego były złożone.traktowała swój pobyt na nowych gospodarstwach jako tymczasowy i łudziła się możliwością powrotu do opuszczonych wiosek. do zamieszkania oraz zagospodarowanie otrzymanej ziemi. Biuro Polityczne KC PZPR postanowiło stworzyć mniejszości ukraińskiej możliwość nauki dzieciom ukraińskim języka ukraińskiego oraz rozwoju kultury ukraińskiej i uczestniczenia w życiu społecznym. oderwane od swych środowisk i pozbawione opieki duszpasterskiej księży greckokatolickich i prawosławnych. in. Małopolski Wschodniej. że osiedleni na gospodarstwach rodzinnych i w Państwowych Nieruchomościach Ziemskich Ukraińcy. zerwanie istniejących poprzednio więzi sąsiedzkich. że dążeniem władz polskich była asymilacja narodowa ludności ukraińskiej. Opierając się o zasadę internacjonalizmu oraz pragnąc pozyskać ludność ukraińską dla budowy „Polski Ludowej”. było bardzo trudne. Ulegały jej też rodziny ukraińskie. Dyskusję wywołuje asymilacja wysiedlanej ludności. Zaangażowanie tych ukraińskich rodzin w zagospodarowanie się na nowych miejscach było opieszałe.. a często osadnicy z ziem 172 173 . Zakończenie [. Jedynie w tych miejscowościach. korzystali z przywilejów uzyskiwania przez ich dzieci dodatkowych punktów za pochodzenie robotnicze. w tym w pracach rad narodowych i spółdzielniach. Trzeba tu dodać. szczególnie ukraińskiej. Przeniesienie z ubogich wiosek do bogatszych i lepiej zagospodarowanych ziem zachodnich umożliwiło w krótkim czasie podniesienie na wyższy poziom życia Ukraińców. która doznała różnych krzywd ze strony nacjonalistów z OUN-UPA. że otrzymane gospodarstwa popadały w dalszą ruinę. że rodziny mieszane asymilowały się bardzo szybko w nowym środowisku. „repatrianci” z Wołynia. a to z kolei umożliwiło im łatwiejszy dostęp na wyższe uczelnie. a ich dzieci zachęciło do podjęcia nauki w szkołach średnich i wyższych. których przesiedleńcy poprzednio nie posiadali (elektryczność. Nowe otoczenie było w stosunku do osiedlanych Ukraińców wrogie. władz administracyjnych oraz ludności polskiej. Tendencje te spotkały się z negatywnym odbiorem aktywu PZPR. przywiązanie do miejsc poprzedniego zamieszkania. Byli to bowiem m. w których mieszkało więcej rodzin ukraińskich i przedstawiciele inteligencji oraz duchowni uniccy lub prawosławni. że władza dążyła do asymilacji państwowej.. Składały się na nie: wyższy standard domów mieszkalnych. a nawet wręcz wrogo ustosunkowani do przybyłej w ramach operacji „Wisła” ludności.). kanalizacja itp. utrzymywały się tradycje narodowe ukraińskie i istniało mocno ugruntowane poczucie odrębności narodowej. południowo-wschodniej Polski. Przesiedlenie Ukraińców na ziemie północne i zachodnie Polski pozwoliło na ich szybsze zagospodarowanie. Na niewynarodawianie ludności ukraińskiej mieli wpływ osiedleni w tych samych wioskach Polacy. którzy byli niechętnie. Inni natomiast. Rodziny mieszane asymilowały się szybko i wchodziły bez problemów w środowisko polskie. a nawet zdarzało się. Rozstrzygnięcie tego problemu jest trudne.] Położenie ludności przesiedlonej w operacji „Wisła”. Nie ulega wątpliwości.

Pomimo nacisków. Lacką Wolę. Ostrówek. co znaczy . w dokumentach też jako Wola Lacka (Wola Polska) lub Wola Mazowiecka. ale poza cmentarzem. dotyczy również zniszczenia przez tych samych sprawców. dokonywanych przez komunistyczno-nacjonalistyczne bojówki ukraińskie. Miała ona 500 wiernych i składała się z dwóch miejscowości: Ostrówki (siedziba parafii) i Wola Ostrowiecka.) Już na wstępie należy zaznaczyć. Rzymskokatolicką parafię w Ostrówkach erygował 11 stycznia 1765 r.. prawdopodobnie ze 135 pułku piechoty Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”. powstała trochę później niż Ostrówki. a następnie Bogatków i Strażyców. Wyznanie rzymskokatolickie deklarowało 641 osób.08. Prawdopodobnie wtedy zginęło z rąk bojówki ukraińskiej trzech polskich oficerów. Według znanych dokumentów przed 2. Z Woli Ostrowieckiej rodziny: osadnika wojskowego Jana Koguciaka. podkomorzego krzemienieckiego i Hieronima Jełowickiego. 3 W 2005 r. Dudzińskiego i Szulgacza. 1943 r. połową XVII w. Popek.3 Na pierwsze represje Polacy nie musieli długo czekać.: Staryki. Pierwsze dni II wojny światowej przebiegały spokojnie. leśniczych i uciekinierów z Pomorza.Popek. chociaż na jej gruntach. T Trusiuk. na Wołyń zostali sprowadzeni z Mazowsza przez króla Władysława Jagiełłę. która wyruszyła 24. Stare Równo. Narodowość polską podały 503 osoby. nie ulegli rusyfikacji i nie zdradzili wiary przodków. Czaplickich. Już w nocy z 9 na 10 lutego 1940 roku z całego rejonu lubomelskiego wywieziono do obwodu archangielskiego rodziny osadników wojskowych. Stąd drugi człon nazwy wsi. Polacy z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej zachowali czystość narodową. Ostrówki Wołyńskie ludobójstwo. Wira. W XX w. Według powszechnego spisu ludności z dnia 30 września 1921 r. przylegającej do tej wsi.09. Pod względem wyznaniowym było: 489 osób wyznania rzymskokatolickiego. powiatu lubomelskiego. Z. W ciągu kilkuset lat swej bytności na Wołyniu (właściwie na Ziemi Chełmskiej). wsparli oddział jazdy polskiej – legionistów Józefa Piłsudskiego. W kilka dni później do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej dotarła liczna grupa żołnierzy polskich ( ok.in. iż w okresie niewoli. gajowego Szelaskowskiego i leśniczego Franciszka Kruka. Przez cały XVII i XVIII w. gajowych.dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30. Z czasem do mieszkańców docierały jednak informacje o pewnych skrytobójczych mordach Polaków. Średnia gęstość zaludnienia wynosiła 42 . 15 prawosławnego i 14 mojżeszowego. Rozmawiali po polsku gwarą mazurską i byli nazywani Mazurami. a mojżeszowe 17. szczególnie w dobie zaborów. Przeciętna powierzchnia gospodarstwa chłopskiego w Ostrówkach czy Woli Ostrowieckiej wynosiła 2-5 ha. w tym samym czasie i w podobny sposób. Podczas potyczek z Armią Czerwoną w 1919 r. Mieszkańcy Ostrówek i Woli Ostrowieckiej byli od zawsze katolikami. 4 Z Ostrówek wywieziono rodziny osadnika wojskowego płk. Wołczkową Wolę) od spadkobierców Daniela Jełowickiego. Z punktu widzenia administracji kościelnej parafia wchodziła w skład dekanatu lubomelskiego rzymskokatolickiej diecezji chełmskiej. podkomorzy czernihowski zakupił miasto Świerże i kilka wsi w Ziemi Chełmskiej (w tym m. Narodowość polską podało 657 osób.4 2 W 2005 r. P. wyznaniową i obyczajową. językową. rodzinę osadnika Karola Romaniuka.48% mieszkańców na 1 km2. Po agresji Związku Sowieckiego na Polskę 17 września 1939 roku. staraniem ROPWiM na ich mogile stanął okazały pomnik. Pod względem przynależności administracyjnej obie miejscowości leżały w Ziemi Chełmskiej. Popek. mieszkańcy tych miejscowości aktywnie brali udział w powstaniach: kościuszkowskim ( 1794) i styczniowym (1863) a w 1915 r.2 W okresie międzywojennym Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do gminy Huszcza. Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Olędzkich. Cmentarz parafialny w Ostrówkach na Wołyniu. biskup chełmski Walenty Wężyk. W Woli Ostrowieckiej mieszkało 658 osób (315 mężczyzn i 343 kobiety) w 120 gospodarstwach. Wira.1 Nazwa wsi Ostrówki pochodzi od wyrazu „ostrów”. 150 osób). Ostrówki i Wola Ostrowiecka należały do rodziny Jełowickich. Lublin 2005 oraz L. 1 Przed kilkunastu laty ukazało się pierwsze historyczne opracowanie dotyczące tych miejscowości. założone w XVI w. W gminie Huszcza Polacy stanowili 27% ludności (w powiecie lubomelskim 14%). w czerwcu 1940 r. Warszawa 2011. Zawsze byli wiernymi wyznawcami Kościoła rzymskokatolickiego. Woli Ostrowieckiej. iż zagłada Ostrówek 30 sierpnia 1943 r. starosty chełmskiego. Wg tradycji. pod Ostrówkami zginęło 6 polskich żołnierzy i 5 z armii bolszewickiej. były ściśle ze sobą związane. Obie miejscowości. w Ostrówkach mieszkało 518 osób (270 mężczyzn i 248 kobiet) w 84 budynkach mieszkalnych i w 8 innych zabudowaniach. staraniem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie na cmentarzu w Ostrówkach zostały postawione na mogiłach żołnierzy okazałe pomniki. W wieku XIX przeszły na własność Malewczyków. 174 175 . Wola Ostrowiecka. wraz z Lubomlem została włączona do Korony. Potwierdzali to liczni uciekinierzy z Tczewa. a ściślej biorąc ich zagłady przez OUN-UPA w 1943 r : L. Po przejściu frontu mieszkańcy Ostrówek i Woli żołnierzy polskich pochowali na cmentarzu parafialnym. Tylko nieliczni mieli więcej ziemi. żołnierze sowieccy pojawili się w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dopiero 23 września. gajowego Antoniego Skibińskiego. rusińską 15 osób.wyspa. W roku 1644 Mikołaj Firlej Broniewski z Dąbrowicy. z Maniewicz w kierunku Warszawy. Przechodząc przez sąsiednią wieś Równo zostali zaatakowani przez uzbrojonych Ukraińców. województwa wołyńskiego. Lublin 1997. która w 1388 r. (do roku 1939) majątek ziemski w Ostrówkach należał do Konczewskich. Warto podkreślić. żydowską 1 osoba. Zobacz także: L.39 r. Wołyński testament. Gdyni i Torunia oraz polscy żołnierze powracający do domu. zaś Rosjan obok. Zostali pochowani na ostrowieckim cmentarzu.

kureń UPA „Łysego” oraz sotnia Iwana Zareczniuka „Worona” ruszyły na Ostrówki i Wolę Ostrowiecką. gdzie ich mordowano strzałem z broni palnej lub uderzeniami w tył głowy siekierą lub wielkimi drewnianymi maczugami W miejscach tych pozostały w wykopanych pośpiesznie dołach-rowach dwie wspólne mogiły liczące: około 100 osób „u Suszka”. zawodne z powodu braku broni i niezdyscyplinowania. Z zgromadzonych na placu ludzi wpędzono do szkoły mężczyzn. innych uspokajano. banderowcy pod dowództwem Petra Gusara „Maśluka” zorganizowali zasadzkę na Niemców na moście między Ostówkami i Borową. Opuszczających wieś zawracano z drogi i strzelano do próbujących przedrzeć się przez kordon. Banderowców wspierali niektórzy mieszkańcy z okolicznych wsi (Sokół. Zgromadzone w kościele kobiety z dziećmi i starców prawdopodobnie zamierzano żywcem spalić. rabując przy tej okazji gospodarzy. Fakty te niepokoiły. ale nie zdążono. na drodze lub zostało wrzuconych do studni. znajdowała się w pobliżu kościoła na tzw. Miejsce to jest nazywane przez miejscowych Ukraińców „Trupim Polem”. Wiele osób zostało też zamordowanych w mieszkaniach. 5 lipca 1943 r. Wielu młodych mężczyzn z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej powołanych w latach 1940/41 do Armii Czerwonej już nigdy nie powróciło do domu. Wówczas. Huszcza) uzbrojeni w większości w widły. Około 20 osób zamordowano przy „kuźni Bałandy”. iż scenariusz mordów w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej był niemal identyczny. Połapy. a z odniesionych ran zmarła sąsiadka Helena Kuwałek. Ostatecznie pacyfikację odwołano. siekiery. bowiem około południa nadjechali samochodami Niemcy. złota i zegarków. przez wsie przechodziły patrole UPA i penetrowały teren w poszukiwaniu broni u Polaków oraz dopytywały się o organizacje AK. łącznie z okiennicami od zewnątrz. gdzie zagrzebano co najmniej 231 ofiar. Należy podkreślić. Wsie zostały otoczone szczelnym kordonem przez uzbrojonych striłciw UPA. w okolicznych wsiach: Równo. Wkrótce Niemcy utworzyli na zajętych terenach własną administrację. patrolując okolicę. a znalezionych ukrytych Polaków mordowano. wybuchła wojna niemiecko-radziecka. jednakże mogił i ofiar na terenie wsi było znacznie więcej. licząca pięć osób. grożąc wszystkim śmiercią. 22 czerwca 1941 r. Po egzekucji upowcy sprawdzali. Nastąpiła zmiana okupanta i posypały się nowe represje. Po kilkunastu dniach zwłoki pomordowanych zostały zakopane na rozkaz UPA przez Ukraińców z Sokoła w wykopanym dole. Szkoła. co przejawiało się w obowiązkowych kontyngentach i wywózkach na przymusowe roboty do Niemiec. Były też przypadki pobić i ostrzeliwania domów. Z tego powodu ksiądz proboszcz Stanisław Dobrzański. Ludność została podstępnie zapędzana na plac szkolny. by zatrzeć ślady mogił. ale postanowiono nie rozdrażniać upowców. „Wygonie”. wyprowadzali mężczyzn grupami po 10: do zabudowań Jana Trusiuka „Ilka” oraz za stodołę gospodarza Suszki. O świcie 30 sierpnia 1943 roku po wymordowaniu Polaków w niedalekich wsiach Kąty i Jankowce. a kobiety z dziećmi i starców wprowadzono do kościoła( tak było w Ostrówkach). Kilkuset mężczyzn zaczęło śpiewać „Kto się w opiekę odda Panu swemu”. który był częścią generalnego okręgu Wołyń i Podole (Generalbezirk Wolhynien und Podolien). Połapy. ale na skutek strzelaniny spłonęło gospodarstwo Wiktorii Ulewicz. Od wiosny 1943 r. bijąc kolbami znajdujących się najbliżej wejścia. Odcięto wszelkie drogi ucieczki. kosy i pałki. Do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej docierały niepokojące wieści. zorganizowane grupy Ukraińców z sąsiednich wsi. W odwecie Niemcy postanowili spacyfikować Ostrówki. Ostrówki i Wola Ostrowiecka znalazły się w składzie komisariatu okręgowego Luboml (Gebietskommissariat). zażądało oddania broni. podstępnie nawołując po polsku. Czwarta mogiła. Przekurka. Całą wieś upowcy dokładnie przeszukiwali. w liczbie około 300 osób. Następnie oprawcy. gdzie na rzekomym zebraniu miały być przekazane mieszkańcom ważne wiadomości. Szukano też ofiar na polach. W płomieniach zginęła jej córka Agnieszka. Idący na śmierć byli poganiani biciem i wyzwiskami. czy wszyscy są zabici i dobijali rannych. by uniemożliwić ukrycie się. Sokół odbyła się mobilizacja Ukraińców przez przybyłe z terenów Galicji doborowe oddziały UPA. Wywiązała się strzelanina. Część z nich (ranni) zmarło w pobliżu miejsca masakry po odejściu upowców. w obejściach gospodarskich. głównie wobec Polaków. władza sowiecka przystąpiła do tworzenia kołchozów. którym kazano kłaść się twarzami do ziemi i mordowano kolejno strzałami oraz uderzeniami bagnetów. plądrowały wieś. Różnił się tylko pewnymi szczegółami. W dwóch miejscach spalono gospodarstwa. w wielkim pośpiechu wyprowadzono ich z kościoła. często nie nocował na plebanii. bowiem nie wszyscy zamordowani byli pochowani w wymienionych tu miejscach. została przez nich otoczona i zamknięta. Kilku upowców. Przy tych czynnościach jednych poniżano wyzwiskami. Próby ucieczek w drodze kończyły się zamordowaniem. W czasie dokonywania rzezi. Na rżysku pod lasem Kokorawiec ofiary zabijano w 10-osobowych grupach. W dniach 28 i 29 sierpnia 1943 r. W październiku 1942 roku Niemcy z policją ukraińską wymordowali kilkanaście tysięcy Żydów z komisariatu okręgowego Luboml. Zorganizowano jedynie nocne patrole i warty. Mimo to ocalało kilkanaście osób. gdzie było ponad 200 mężczyzn. najpierw wyprowadzali 176 177 . iż na Mazurów szykuje się napad. W międzyczasie w kilku miejscach Ukraińcy kopali duże doły na zwłoki. w wyniku której zginął oficer i kilku żołnierzy niemieckich. W połowie 1940 r. Następnie oprawcy. W Woli Ostrowieckiej zgromadzono niemal wszystkich mieszkańców w szkole i na placu szkolnym. i popędzono na rżysko pod las Kokorawiec w pobliżu wsi Sokół. 81 osób „u Trusiuka”.

dnia 30 sierpnia 1992 roku na dawnym cmentarzu rzymskokatolickim w Ostrówkach odbyły się uroczystości pogrzebowe.głównie kobiet. grupami po 10 osób: do pobliskich zabudowań Strażyca. Brak czasu na dokładne przeszukanie zabudowań uratował życie tym.mężczyzn. Huszcza.w tym także dzieci. Następnie przez okna wrzucili granaty.121 rodzin. pastwiska lasy i łąki. w Ostrówkach mieszkały co najmniej 664 osoby . Przez kolejne lata kontynuowane były coroczne. Fakt. że ocalało ok. Uczestniczą w nich byli mieszkańcy .Wołyniacy z różnych stron Polski.wicemarszałek Senatu RP. 20 osób w wieku poniżej 20 roku życia oraz 19 dzieci.senator województwa chełmskiego. 30% potencjalnych ofiar. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. Pozostały po zabitych majątek zrabowano zaś zabudowania spalono. a ujawnienie potwornych skutków zapiekłej nienawiści do innych nacji było na tym terenie momentem zwrotnym w dążeniu do nawiązywania przyjaznych kontaktów między Polakami i Ukraińcami. co stanowi 31% ogółu zamordowanych w dniu 30 sierpnia 1943 r. Eugeniusz Wilkowski . gdzie się ukrył i zamordowany w zabudowaniach Trusiuka. Borowa. Tam za stodołą mordowali uderzeniami w tył głowy siekierą. Wbrew obawom niektórych przedstawicieli 178 179 . 10-15 osób. Sposób i okoliczności przeprowadzenia mordu wskazują. Łącznie w uroczystościach wzięło udział około 2 000 osób. już tradycyjne. stodołę u Jesionków. 70%. Z mogiły w Woli Ostrowieckiej wydobyto szczątki nie mniej niż 243 osób. w tym 120 mężczyzn.przewodniczący Obwodowej Rady w Łucku. W modłach biorą zawsze udział miejscowi Ukraińcy.zastępca prezydenta obwodu wołyńskiego. banderowcy zamknęli pozostałych ( głównie kobiety i dzieci w liczbie ok. który ostrzelał z dużej odległości Ukraińców. Na ten jedyny w swoim rodzaju pogrzeb po latach przybyli z Polski przedstawiciele władz państwowych w osobach: prof. Został wyciągnięty ze sterty słomy. w Woli Ostrowieckiej mieszkało co najmniej 866 osób . Leszek Burakowski . W tej liczbie było na pewno 161 mężczyzn. Przybyła także około 300-osobowa grupa Polaków. spalono również kościół. Bardzo licznie stawili się Ukraińcy . 125 kobiet i ok. na dnie której spoczywał szkielet starca . Pozostał zdewastowany i zarośnięty cmentarz parafialny oraz niepoliczone pojedyncze i zbiorowe mogiły. 185 kobiet (w tym co najmniej 5 w zaawansowanej ciąży) i ok. złożona z dawnych mieszkańców Ostrówek i Woli Ostrowieckiej oraz ich dzieci i wnuków. w tym 3 przed ukończonym 20 rokiem życia i 2 dzieci. W liczbie tej było na pewno:145 mężczyzn. tj. ok. oblali drewniany budynek benzyną i podpalili. kobiet i starców. 30 osób. rocznicę mordu. że jego celem było fizyczne wyniszczenie całej ludności Ostrówek i Woli Ostrowieckiej . Jerzy Pietrzak . Na uroczystościach pogrzebowych władze ukraińskie reprezentowali: Wołodymyr Mychajłowycz Sklanczuk . Alicja Grześkowiak .konsul RP we Lwowie. 1050 osób ( autor zebrał i opracował pełny wykaz imion i nazwisk pomordowanych).senator województwa siedleckiego. Panika wywołana tym zdarzeniem spowodowała pospieszne wycofanie się napastników z obu wsi. Próbujących ratować się ucieczką. znajdującą się po drugiej stronie drogi. Zygmunt Mogiła-Lisowski . iż w 1992 roku za zgodą władz ukraińskich w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej dokonano częściowej ekshumacji ofiar OUN-UPA. Napadu na Ostrówki i Wolę Ostrowiecka dokonano w ramach szeroko zakrojonej akcji eksterminacyjnej ludności polskiej. Ekshumacja zbliżyła obie społeczności. którzy byli w nich ukryci. 6 kobiet było w zaawansowanej ciąży. młotami do uboju bydła lub wielkimi drewnianymi maczugami Tak zginęły 243 osoby. Przy tych okazjach odprawiane są Msze św.197 rodzin. Jurij Sylwestrowycz Lenartowycz . ok.dyrektor gabinetu Marszałka Senatu RP.przewodniczący Stowarzyszenia Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów oraz dziennikarze. Gdy do Ostrówek nadjechali Niemcy i rozpoczęła się strzelanina. 200 osób zdołało się uratować zaledwie kilka i to najczęściej jako ranni.Przedstawiciel Prezydenta Ukrainy w Lubomlu. Z ok. Na niektórych zbiorowych mogiłach widnieją ślady wypasu bydła. kan.poseł ZCh-N z województwa warszawskiego. To było zaplanowane i zrealizowane ludobójstwo. 10-15 osób. można tłumaczyć niespodziewanym pojawieniem się oddziału niemieckiego. Borys Petrowycz Kłymczuk . około 37 kobiet. Obecni także byli przedstawiciele Środowiska Żołnierzy 27 Wołyńskiej Dywizji AK a także Szczepan Siekierka .mieszkańcy wsi Równo. prof. Tak naprawdę to tereny obu tych wsi są wielkim cmentarzem! Należ też wspomnieć. Ze 169 rodzin zginęło co najmniej 568 osób. W 1943 r.zginęli wszyscy (40%). 66%. Prawdopodobnie rzeczywista liczba pomordowanych jest większa od podanej o ok. Zginął zamordowany razem z wiernymi ostatni proboszcz ostrowiecki ks. Podpalono również. Stanisław Dobrzański. przy zbiorowej mogile na ostrowieckim cmentarzu. Sokół i Połapy. W 1943 r. prawdopodobnie przez obcięcie głowy siekierą. Dokładnie w 49. Z ponad 100 rodzin zginęło co najmniej 474 osób. Z 79 rodzin nikt nie ocalał . 19 września 1943 roku. gdzie spłonęło ok. 204 dzieci (do lat 14). Henryk Czarnocki . Łącznie w czasie ekshumacji odnaleziono szczątki nie mniej niż 324 osób.Władysława Kuwałka. Ok. zabijano z broni palnej. Z mogiły w Ostrówkach ekshumowano szczątki nie mniej niż 80 osób. tj. którzy wyskakiwali przez okna z płonącego budynku. dr Henryk Litwin . W ciągu zaledwie kilku godzin Ukraińcy wymordowali w obu wsiach ok. 200 osób). pielgrzymki autokarowe do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. W pobliżu mogiły w Ostrówkach odkryto także zasypaną studnię.Wojewoda Chełmski. Dziś na miejscu Ostrówek i Woli Ostrowieckiej rozciągają się byłe kołchozowe pola uprawne. 222 dzieci.

Pole to było uprawiane przez miejscowy kołchoz przez ok. Oprócz prac prowadzonych na „Trupim Polu” wykonano trzy akcje ekshumacyjne w pobliżu wsi Sokół. z rąk UPA ok. gdzie wydobyto niekompletne szkielety 2 mężczyzn. na tzw. Razem z innymi szczątkami ( wydobytymi z mogiły na „Trupim Polu” i w lesie pod Sokołem) zostały uroczyście pochowane dn. ulewne deszcze. Szczególnie nie do końca zmineralizowane kości dzieci manifestowały się pod postacią ciemnych przebarwień utworzonych przez ułamki kostne i korzenie drzew. W sumie z tego miejsca wydobyto szczątki nie mniej niż 79 osób. 1. na cmentarzu w Ostrówkach. szkaplerze. najstarsi Ukraińcy . brak dróg dojazdowych. Grób masowy miał wymiary 8. szpadle. Byli mieszkańcy przez kolejne 19 lat starali się u władz w Łucku i Lubomlu o dokończenie ekshumacji i katolicki pochówek dla pomordowanych. 15 lat lasu sosnowego. Cygan). aby postawić. Bezskutecznie. którzy zginęli na terenie wsi Sokół 21. Według relacji świadków ciała pogrzebane zostały dopiero ok. W trakcie prac archeologiczno-ekshumacyjnych wykonano aż 12 wykopów sondażowych. gdy z okazji 60 rocznicy mordów na Wołyniu Ostrówki były brane pod uwagę. Prace archeologiczne rozpoczęły się na polu w miejscu dawnej szkoły. przez co były w posuniętym stanie rozkładu. 48 w wieku 7 – 15 lat. Prace odbywały się w bardzo trudnych warunkach (brak kuchni polowej. łatwo przepuszczalnym dla wody środowisku. ale odnaleziono i odsłonięto tylko 1 mogiłę kryjącą szczątki dzieci. Grób wykopany został w piasku. kobiet i nielicznych mężczyzn zamordowanych przez UPA 30. namioty]). spinki do włosów. to pozostał cmentarz i zbiorowe oraz pojedyncze mogiły pomordowanych. 180 181 . paciorki różańców. 1 w wieku 55. 30. Te czynniki spowodowały. Korsak i NN ps.2011 r. kiedy w czasie spotkania obecnych prezydentów Polski i Ukrainy padła propozycja.1943 r. przez OUN-UPA z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. ok. Wykonano kolejnych 6 wykopów sondażowych oraz poszerzono wykop już istniejący. liczącym ok. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków.1943 r.1943 r. iż zaledwie na głębokości 30 cm poniżej poziomu gruntu występują liczne. a następnie wspólnie odsłonić pomnik w Ostrówkach. korale. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien.małżeństwa Pogorzelców ( znanych z relacji świadków – Polaków i Ukraińców). Kolejna ekshumacja miała miejsce we wsi Sokół. Razem z pracownikami Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie oraz archeologami z UMK w Toruniu brałem udział w pracach ekshumacyjnych.2 m poniżej poziomu gruntu. podali wersję. 30. 1 km od „Trupiego Pola” i krył szczątki 2 osób . w odległości ok..władz Ukrainy. 250 Polaków. Pierwszy znajdował sie w lesie. żądzy odwetu i pogardy dla Ukraińców. że szczątki kostne pomordowanych uległy daleko idącemu rozkładowi.60 lat i 3 osoby w wieku powyżej 60 lat). Dopiero po interwencji konsula z Łucka Tomasza Janika. Kolejna akcja poszukiwawcza i ekshumacyjna odbyła się w dn.08.08. brony i inne) fragmenty kości ludzkich. „Trupim Polu” koło wsi Sokół. 50 lat.2011 r.25 lipca 2011 r.1944 r. poniszczone przez narzędzia rolnicze ( pługi. głównie kobiet i małych dzieci. jako miejsce spotkania prezydentów Polski i Ukrainy. Lepiej zachowały się przedmioty osobiste: medaliki. pojechałem z grupą wolontariuszy do Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Drugi grób kryjący szczątki trzech osobników znajdował się również w lesie.5 na 2. dwa tygodnie po mordzie. w którym natrafiono na mogiłę masową kryjąca szczątki ludzkie. Prace archeologiczne rozpoczęły się na terenie młodego. Razem z innymi szczątkami (wydobytymi pod koniec sierpnia z mogiły w Woli Ostrowieckiej) zostały uroczyście pochowane dn.04. Nadzieja pojawiła się dopiero w 2003 r. Według relacji świadków mogło tam zginąć 30.08. Wszystkie ekshumowane groby wskazane zostały przez mieszkańców tej ukraińskiej wsi. 49 w wieku 20-35 lat . Krył szczątki co najmniej 231 osób ( 93 w wieku do lat 7. Działania wcześniej uzgodnione ze stroną ukraińską (odpowiednie władze obwodowe w Łucku i powiatowe w Lubomlu) były prowadzone przez archeologów ukraińskich ze Lwowa a koordynowane przez ROPWiM. strona ukraińska zgodziła się żeby wcześniej przeprowadzić ekshumację i zorganizować katolicki pochówek ofiar. Po wydobyciu z mogiły wszystkich szczątków. 39 w wieku 15 – 20 lat. na cmentarzu w Ostrówkach. gdzie według relacji świadków miało zginąć ok.5 km od „Trupiego Pola”.08. Jako przedstawiciel rodzin pomordowanych.08. Kolejna szansa pojawiła się na początku tego roku. Za wstawiennictwem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie. Miały za zadanie dokonanie ekshumacji z 2 masowych mogił Polaków zamordowanych 30. którą udało się zlokalizować za pomocą georadaru archeologom ukraińskim ze Lwowa. umieszczono je w plastikowych workach a następnie przełożono do kilku drewnianych trumien (specjalnie zamówionych i wykonanych w Lubomlu).5 metra i głęboki był na 1. prywatny sprzęt [piły. a jednocześnie przedstawiciel IPN w dn.mieszkańcy tej wsi. ekshumacja nie stała się zaczynem nienawiści. które ustawicznie zalewały nam wykopy oraz odcięły nasze obozowisko od dróg bitych (dowóz żywności. sytuacja nieco się poprawiła ( dowieziono nam wodę w beczkach). Już pierwszy wykop sondażowy o długości 20 m i szerokości 2 m wykazał. w boju z wojskami niemieckimi ( prawdopodobnie porucznika Andrzeja Buchmana ps. 300 kobiet i dzieci z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. wody pitnej we własnym zakresie). 8 w wieku 35 – 50 lat.głównie kobiet z dziećmi. Wybrano Poryck (Pawliwka) ze względów organizacyjnych i logistycznych. W trakcie tej ekshumacji. Dodatkowo nasze działania ( ekipa polska liczyła 8-12 osób) utrudniały ciągłe. guziki. iż są to szczątki 2 żołnierzy z 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. W pracach aktywnie uczestniczyli młodzi archeolodzy ukraińscy z Łucka. 22 – 30 sierpnia na terenach wsi Wola Ostrowiecka. lecz przyczyniła się do wzbudzenia wśród Polaków aktu przebaczenia Chociaż obecnie Ostrówek i Woli Ostrowieckiej nie ma już na współczesnych mapach Ukrainy.

150 tysięcy bezbronnych Polaków. kilka tysięcy Polaków. rzeszowskiej i przemyskiej jeszcze rok dłużej. lwowskie. Banderowcy. mordując w okrutny sposób.łącznie ok. ale faktyczna ich liczba jest z pewnością większa. oraz dwa lata później. tarnopolskie i stanisławowskie. bo tak powszechnie nazywano członków UPA. senator RP – Stanisław Gogacz.. „Bude lacka krow po kolina .sława Ukrajinu”. Najkrwawszym rozdziałem tych wydarzeń było ludobójstwo na Wołyniu. starosta chełmski Paweł Ciechan. W uroczystościach pogrzebowych wzięli udział: Przewodniczący Wołyńskiej Obwodowej Administracji – Borys Kłymczuk.będzie wolna Ukraina”. Konsul RP w Łucku. gdy na te tereny wkroczyły wojska radzieckie.sława Ukrainie”. Pierwsze mordy miały miejsce już we wrześniu 1939 r. często paląc żywcem w otoczonych kościołach. czyli „Śmierć Polakom . ich rodziny . Zabójstwa połączone były z niesłychanym okrucieństwem. dawni sąsiedzi z pobliskich miejscowości). zginęło w ciągu ośmiu lat ok. „Polaków wyrżniemy. czyli podjudzoną miejscową ludność ukraińską. Ormianie (w Kutach nad Czeremoszem) i Czesi (osadnicy 182 183 . które nacjonaliści ukraińscy od lat wpajali swoim rodakom: „Smert Lacham . założonej w październiku 1942 r. Żydów wydusimy . złożone z ukraińskich najemników.Włodzimierz razem z kilkunastoma ojcami. w którym Polacy rozsypani po przysiółkach i osadach. które osiągnęło swój szczyt 11 lipca 1943 r. Oprócz Polaków z rąk nacjonalistów ukraińskich zginęła niezliczona ilość polskich obywateli innych narodowości. czyli do wypędzenia stamtąd większości Polaków.. a także częściowo lubelskie i poleskie. Żydiw wydusym. Uroczystość rozpoczęła się Mszą św. do której masowo napłynęli zaprawieni w innych rzeziach kolaboranci z Ukraińskiej Policji Pomocniczej i  14 Dywizji SS „Galizien”. Największa jednak ilość mordów na Polakach dokonała się po powstaniu zbrodniczej UPA. dokonane na Wołyniu i Kresach Południowo Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej przez faszystów z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Armii Powstańczej. wspierani przez „czerń”. a wraz z nimi bataliony Abwehry „Roland” i Nachtigall”. Przewodniczący Wołyńskiej Rady Obwodowej – Wołodymir Wójtowycz. którą odprawił bp Marcjan Trofimiak – ordynariusz diecezji łuckiej razem z kilkunastoma księżmi z Wołynia i z Polski.. Tadeusz Isakowicz-Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego 1) Przemilczana zbrodnia Nie ma w historii Polski bardziej zafałszowanej i  przemilczanej sprawy jak ludobójstwo ludności polskiej.bude wilna Ukrajina”. ”Lachiw wyriżem. Mordy na Kresach trwały do 1946 r. Objęło ono dawne województwa: wołyńskie. Andrzej Kunert. a na ziemi lubelskiej. Ks. delegacja oficerów Straży Granicznej w Chełmie oraz liczni pielgrzymi z Polski ( głównie byli mieszkańcy. gdy wkroczyły wojska niemieckie. Datę tę dowództwo UPA wybrało celowo. Ludobójstwo to działo się zgodnie z hasłami.a Ukrainę stworzyć musimy” i „Będzie polska krew po kolana . w tym Żydzi. Ambasador RP w Kijowie dr Henryk Litwin. którego nie stosowali nawet niemieccy czy sowieccy okupanci. Następnie nabożeństwo żałobne odprawili w obrządku wschodnim duchowni Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej: metropolita łucki i wołyński . przedstawiciel wojewody lubelskiego. gdyż była to niedziela. aż do chwili ostatecznego rozbicia ukraińskiego podziemia. Sekretarz Generalny ROPWiM – min. 400 osób. Według szacunków z rąk banderowców. schodzili się do kościołów. a Ukrajinu stworyty musym”. 200 Polaków) i liczni Ukraińcy (ok.Nifont oraz bp kowelski i włodzimierski . zaatakowali równocześnie prawie 170 miejscowości. a więc dzień. za spokój dusz zamordowanych. Ci ostatni dopuścili się także pogromów Żydów.Tomasz Janik i Vicekonsul Krzysztof Wasilewski.

dr praw Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Napastnicy 2 3 Jan Zaleski. zakończonej kalectwem) pisał swój pamiętnik. On też wprowadził to pojęcie do Konwencji w sprawie zapobiegania 1 Całość tej problematyki opisałem w swojej publikacji: Ks. strzelaninę. gdy warty dopiero rozchodziły się na posterunki. twórcą pojęcia „genocide”. w miejscowościach Kołodne (w 1939 r. od Wyczółek. Kraków 1999 r. W rzeczywistości mordów nie ograniczano tylko do mężczyzn. wspierany przez miejscową ludność ukraińską (głównie ze wspomnianego Zadarowa). Zdradziła to pewna Ukrainka ożeniona w Korościatynie. lecz po prostu obrazą pamięci ofiar.. w Monasterzyskach na Tarnopolszczyźnie. 29. banderowcy rozpoczęli rzeź mieszkańców Korościatyna. przez nieistniejące już dziś krakowskie wydawnictwo Radamsa2.). czysto polskiej wsi. był polski prawnik żydowskiego pochodzenia Rafał Lemkin. zburzono kościoły. Urodził się on w 1926 r. dz.). którym posługiwali się wartownicy. Działały trzy wyspecjalizowane grupy: pierwsza „pracowała” toporami. Przy odejściu wojsk niemieckich należy wykorzystać ten dogodny moment dla zlikwidowania całej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat. Ojciec. gdyż w napadach na polskie wsie wyrzynano wszystkich bez różnicy na płeć czy wiek. dokonanych przez UPA w powiecie Buczacz. Opis ten jest bardzo dramatyczny. następnie warszawski adwokat. które bolą przez całe pokolenia. że sam Antychryst rozpoczął swą działalność!3 Rzezi w Korościatynie dokonał oddział UPA. Wszystko to było połączone z grabieżą mienia ofiar. że zgodnie z nią zbrodnie ludobójstwa nie ulegają przedawnieniu. pierzyny czy kożuchy do dziś – jako „łup wojenny” – służą w niejednym ukraińskim domostwie. co Aniela Muraszka. Pamiętnik ten. Wydawało się. podprokurator w Brzeżanach i Warszawie. Korościatyn (w 1944 r. W pamiętniku tym jego autor opisywał szczegółowo wszystkie wydarzenie z okresu międzywojennego. uzbrojoną w siekiery. leżącej 8 km od Monsterzyk i 25 km od Buczacza. wyd. ryk palącego się żywcem bydła. druga rabowała. cyt. Od  dziesiątków lat krewni ofiar domagają się godnego uczczenia pamięci pomordowanych. 2) Świadek z Dębowicy Cztery z masowych zbrodni. Słyszeliśmy przerażające jęki. spalono dwory i szkoły.in. najboleśniejszy jest jednak fakt. Nawiasem mówiąc. Na skraju tej wsi.z Wołynia). Małe Wydawnictwo. Posłużono się podstępem. w których poprzednio mieszkali Polacy1. a więc już po ponownym odzyskaniu niepodległości. że po roku 1989. Najobszerniejszy opis dotyczy zagłady Korościatyna. a ocalałe resztki narodu wypędzono.. przez całą wojnę mieszkał wraz z rodzicami i rodzeństwem autor pamiętnika. począwszy od niemowląt. Pod nazwą „Kronika życia” został on wydany w 1999 r. łącznie 600 osób. 184 185 . a nawet ulice we Lwowie i innych miastach. trzecia. Wiele informacji ma wartość źródłową. podpisanej i ratyfikowanej m. opisał w swoim pamiętniku mój śp. Zrównano z ziemią całe miejscowości. Kronika Życia. paliła systematycznie domostwo po domostwie. oprawcy tych ofiar – o. – Do 21 XI 1944 roku zniszczyć wszystkie polskie chaty. tak opisała z kolei we własnych wspomnieniach: „Banderowcy zaatakowali o godz. których kości bieleją bez jakiegokolwiek pochówku po kresowych lasach i jarach.) i Barysz (w 1945 r. Zdradziła także hasło. w nowopowstałej osadzie Dębowica. Co więcej. złożona głównie z kobiet i wyrostków. późniejsza siostra zakonna. (. Musi tutaj wyraźnie paść słowo „ludobójstwo”.) Tej walki nie możemy przegrać i za każdą cenę trzeba osłabić polskie siły. jednogłośnie uchwalonej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 9 grudnia 1948 r. Rozpoczęli „żniwo” równocześnie z trzech stron. Jan Zaleski. od Zadarowa (ukraińskiej wsi) i od Komarówki. którzy nie popierali faszystów. przez Polskę. Dla rodzin ofiar. i karania zbrodni ludobójstwa. do której można porównać jedynie ludobójstwa Ormian w Turcji w czasie pierwszej wojny światowej oraz Holokaust Żydów i  Cyganów podczas drugiej. a także stalinowską zagładę ludności ukraińskiej w czasach Wielkiego Głodu czy obecne zbrodnie dokonywane przez muzułmanów na ludności chrześcijańskiej w Darfurze (zachodni Sudan) i przez sołdatów Putina na cywilach  w  Czeczenii.). na rok 2010 przygotowuje „Małe Wydawnictwo” w Krakowie. Są to rany. 18-tej. Jan Zaleski. jak i wszystkich dawnych mieszkańców tych ziem. s. Radamsa. Czechów (w 1941 r. Rzeź trwała niemal przez całą noc. a następnie z czasu wojny. choć zaginał w 1945 r. Mimo. Zagładzie uległa też polska cywilizacja. ciocia autora pamiętnika. kosy i noże. „bolesne wypadki” czy „czystki etniczne” są nie tylko fałszerstwem. poszerzone i uzupełnione. Leśne wsie oraz wioski położone obok leśnych masywów powinny zniknąć z powierzchni ziemi. Tadeusz Isakowicz-Zaleski. Kraków 2008. Przemilczane ludobójstwo na Kresach. – Zniszczyć wszystkie ściany kościołów i innych polskich budynków kultowych. a poplamione krwią (nie tylko w przenośni) garnki. trzech wylotowych dróg. a na starcach skończywszy. że był samoukiem (do szkoły nie chodził z powodu długotrwałej choroby kolana. Zacytuję jego fragment: „W nocy z 28 na 29 lutego 1944 r. a także ci Ukraińcy. został przez niego odtworzony i był kontynuowany przez następne lata. przetłumaczonego w języku polskim jako ludobójstwo. który po odzyskaniu niepodległości znalazł się w obrębie Drugiej Rzeczypospolitej. zgrozo! – mają swoje pomniki. bo wszelkie eufemizmy typu „wojenne wydarzenia”. czyli na tym skrawku historycznego Podola. a więc wtedy. Nowe wydanie. Warto zaznaczyć. polski parlament nie nazwał po imieniu tej niewyobrażalnej zbrodni. Zachowane dyrektywy dowództwa UPA mówiły bowiem wyraźnie (cytuję tylko kilka przykładów): – Powinniśmy przeprowadzić wielką akcję likwidacji polskiego elementu..

a następnie uprowadzano je. maszynopis (w zbiorach autora). Autor pamiętnika pisuje także. mieszkająca w sąsiedztwie wioski.) Rano ludzie saniami zaprzężonymi w konie podążali do Korościatyna. w którym Ukraińcy z dywizji SS „Galizien” spalili żywcem przeszło tysiąc Polaków w Hucie Pieniackiej. Mordy trwały także po zakończeniu wojny. 186 187 .wszędzie leżeli zamordowani ludzie. ocalała jedynie plebania i kościół. Spalona została praktycznie cała wieś. jak stara kobieta stała nad zmasakrowanym ciałem swojej córki.10 8 Łuny nad Wołyniem w: „Przegląd”. Przede wszystkim odwiązywano z postronków krowy i konie. Teza taka. jak podają relacje. Najtragiczniejsze jednak mordy były już po ponownym wkroczeniu Armii Czerwonej. aby pochować zmarłych. nogi. relacjonuje: Miałam już prawie dziesięć lat.7 4 Aniela Muraszka. Sąsiedzi dożywiali go wraz z dzieckiem. żałobną odprawił ks. Mieczysław Krzemiński. Za banderowcami jechały puste sanie. 154–157. rozłupane głowy. Nowicki. spalonych domach. wydłubane oczy. s. 7 lutego w Zalesiu spalono żywcem 50 osób. bo jest zimno i pora iść do domu. Na pościeli. a także miesięczne niemowlę.8 Jan Zaleski w dalszych częściach pamiętnika opisuje wszystko to. Tenże Nowicki dostał po tym wszystkim pomieszania zmysłów i chodził z ocalałym niemowlęciem na ręku. ciągle mówiąc coś o ukochanej Basi. Ja też tam byłam. W grupie ofiar było kilkanaście małych dzieci. Wszystko to działo się przy bezradności. dz. nawet obrusy. 4 lutego w Baryszu 135 osób.. Żonę pochyloną nad łóżeczkiem kilkumiesięcznego dziecka banderowiec ściął toporem.. Później podkładano ogień. dz. nazajutrz przyjechał na nartach wraz z księdzem z Monasterzysk. że są partyzantami i żeby chłopcy z wioski zgromadzili się wokół nich. córka Michała. jakby to było wczoraj. Rzeź ustała dopiero nad ranem. Pamiętam. że powyżej opisane rzezie przeczą tezie jakoby UPA zakazała ich z dniem 1 września 1944 r. a w wypadku dzieci uduszenie. gdy z odsieczą przyszedł polski oddział partyzancki. kiedy banderowcy napadli na polską wioskę Korościatyn. 1989. rozprute brzuchy i rozwleczone jelita. Najczęstszą formą zabójstwa było. Po chwili zaatakowali i rozpoczęła się rzeź. rozpłatał też toporem głowę kilkuletniej córki Basi... (.. w tym ks. proboszcza Józefa Suszczyńskiego. co tam zobaczyłam. (. Dla przykładu. 29. że w powiecie buczackim zagładzie ulegli także Polacy z innych wiosek. który uratował większość mieszkańców. Zdejmowano też kożuchy i buty zabitym. W czasie nocnej rzezi zamordowano około 156 osób. Tak to wspomina: W jednej z izb zobaczyłem matkę pochyloną nad łóżeczkiem dziecka. na które wrzucono łupy. 52–55. Tego nie można opisać. s. W czasie ataku na plebanię zginął jeden z ukraińskich dowódców. banderowcy zamordowali w sąsiedniej Hucie Starej 12 osób. Nie oszczędzali nawet niemowląt. Henryk Komański. s.wjechali do wioski saniami. czternastoletni chłopcy. a tydzień później w Bobulińcach k. będący wówczas 10-letnim ministrantem. Droga. Widziałam maluśkie dziecko z roztrzaskaną o ścianę głową. stacjonujący w odległych o 12 km Puźnikach. Wszyscy ocaleni Polacy przenieśli się do Monasterzysk.. obcięte uszy i powyrywane języki. był najkrwawszym miesiącem. gdzie leżało żywe niemowlę było pełno krwi. Trzykrotnie ocalona. od których włosy się jeżyły.. 5 Szczepan Siekierka. Samoobrona. Widziałam ludzi pozabijanych siekierami i nożami. którzy sfilmowali spaloną wieś i porobili zdjęcia pomordowanym. Wszystko było połączone z rabunkiem. Warto zaznaczyć. cyt.. Gabriel Turowski. a czasem i akceptacji. lansowana przez „wybielaczy” banderowców ma świadomie zawęzić okres ludobójstwa wyłącznie do lat 1943-1944. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939‑1946. Chcieli ich bowiem w jak największej ilości wymordować. 9 Ks. s. leżącej w innej części Tarnopolszczyzny. 7 Teresa Bętkowska. W zdewastowanych. Roztrzaskaną z tyłu głowę. 25 lutego w Zaleszczykach Małych 39 osób9. Ukrainki wpadały do domów i przeskakując poprzez trupy kradły co się tylko dało. W grupie podpalaczy byli nawet dwunasto. Stanisława Łużna. że napad na Korościatyn odbył się w tym samym dniu. Podhajec 39 osób. na stacji kolejowej . który jej przyniosła. spalona żywcem. początkowo zaskoczona. w tym kilkanaście osób z innych wiosek. Prof. mówiła do niej. Kronika.. na podwórkach. ale szczupłość miejsca nie pozwala na wymienienie wszystkich. wołając po polsku.. Anioł Stróż mnie pilnował. w większości we wspólnej mogile. To. od 4 do 12 lat. Tego nie mogę zapomnieć. bp Wincenty Urban. Miała obciętą pierś. stawiła jednak rozpaczliwy opór. już 4 marca 1944 r. czekających na stacji na pociąg. Kobiety miały obcięte piersi. Mieli odrąbane ręce. 6 Jan Zaleski. żeby wstała i włożyła płaszcz. Tych ostatnich pochowano dzień później na korościatyńskim cmentarzu. zastrzelenie lub zarąbanie siekierą. zdążył w ostatniej chwili wymknąć się za dom. 2 lutego w Ujściu Zielonym oddziały UPA zamordowały 133 osoby. Ustalono tożsamość tylko 117 osób.. Np. co działo się po wymordowaniu wioski.) Mordowano zagrodę po zagrodzie. 1 marca przyjechali Niemcy. Lista ich jest o wiele dłuższa. cyt. przedwojenny sprzedawca w sklepie Kółek Rolniczych.. W tym miejscu trzeba podkreślić. Mszę św. 59.5 Jan Zaleski wspomina: Rano rodzice udali się na zgliszcza Korościatyna i opowiadali potem rzeczy. syn popa z Zadarowa. talerze i garnki. 12 lutego w Puźnikach 110 osób. a luty 1945 r. w ogrodach. Nr 25/2003 z 16 czerwca 2003. Z kolei Danuta Konieczna. Pamiętam. P. 10 Vide: skandaliczna uchwała polskiego Sejmu RP z 2003 r.4 Jak wynika z relacji innych świadków napadem kierował greckokatolicki pop Pałabicki wraz ze swoją córką.6 Warto też zacytować dwie inne relacje. bandyci wpadli do mieszkania Nowickich w dawnej karczmie. w: „Alma Mater”. było makabryczne. władz sowieckich.

Po wkroczeniu Rosjan mężczyźni z Korościatyna zostali powołani do służby wojskowej, tak w II Armii Wojska Polskiego, jak i w Armii Czerwonej. Do tej ostatniej, w wyniku swoistego rodzaju łapanki na mężczyzn w Monasterzyskach wcielony został ojciec autora pamiętnika, Jan Zaleski senior, który później zginął w czasie szturmu Wiednia. Z kolei niektórzy Polacy znaleźli się w formacji zwanej po rosyjsku „Istriebitielnyje Bataljony”11, a organizowanej przez NKWD. Wstępowano tam za zgodą dowództwa AK, licząc, że oddziały będą ochroną przed kolejnymi atakami zbrodniarzy z UPA.

3) Pamięć o pomordowanych
W jesieni 1945 r. mieszkańcy Korościatyna wywiezieni zostali na Ziemie Zachodnie, głównie w okolice Lwówka Śląskiego, Strzelina i Legnicy. Jan Zaleski w czasie transportu zachorował ciężko i został wysadzony na pierwszej stacji, gdzie był szpital. Tą stacja okazał się Kraków, w którym osiadł na stale. Ukończył liceum w Krzeszowicach, a następnie podjął studia polonistyczne. Prace magisterską i doktorską obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie uzyskał habilitację na Wyższej Szkole Pedagogicznej w im. Komisji Edukacji Narodowej (dziś Uniwersytet Pedagogiczny) w Krakowie, Na uczelni tej pracował ponad 30 lat, pełniąc m.in. funkcje kierownika Katedry Języka Polskiego. Jego specjalizacją był język pisarza Aleksandra Fredry oraz język Kresów Południowo-Wschodnich. Zmarł w 1981 r. w Krakowie. Pozostawił po sobie liczne publikacje o tematyce kresowej oraz zbiory pamiątek kresowych. W odbudowanym po 1945 r. Korościatynie władze radzieckie osiedliły Łemków, w tym wielu przesiedleńców z okolic Krynicy. Oni też na pamiątkę swojej rodzinnej miejscowości zmienili nazwę wioski, nazywając ją właśnie Krynicą. Inna sprawa, że zmienianie nazw miejscowości jest celową polityką, mającą na celu zacieranie polskich śladów. Łemkami zasiedlono także, prawie w 70 procent, opuszczone Monasterzyska. Nie ocalała natomiast osada Dębowica12, która została wyburzona i zaorana. Wykarczowano tam też większość sadów owocowych, pozostałych po Polakach. Nie naprawiono także wysadzonego w czasie wojny tunelu kolejowego w Buczaczu, co spowodowało, że linia kolejowa przechodząca przez Korościatyn została rozebrana. Nie ma też śladu po stacji kolejowej w Monasterzyskach. Po wojnie kościół w Korościatynie został zamknięty i zamieniony na magazyn. Po 1990 r. nowi mieszkańcy wioski odremontowali go i przekształcili w cerkiew greckokatolicką. Z kolei Polakom, których w tym okolicach zostało bardzo niewielu,
11 Po polsku: bataliony niszczycielskie. 12 Jan Zaleski, Kronika..., dz. cyt., s. 9–10.

nie udało się odzyskać swojego kościoła w Monasterzyskach, który po wyremontowaniu został przekształcony w cerkiew prawosławną. Nie odbudowano też spalonego kościoła w Hucie Starej. Natomiast łaskami słynący obraz Matki Bożej Bolesnej z Monasterzysk, wywieziony przez ostatniego proboszcza, ks.  Antoniego Jońca, znajduje się obecnie w parafii Bogdanowice k. Głubczyc w diecezji opolskiej, gdzie dzięki staraniom ks. Adama Szubki, też rodem z Tarnopolszczyzny, cieszy się nadal wielkim kultem. Tutaj w niedzielę w okolicach święta Matki Bożej Bolesnej (przypadającego 15 września) odbywa się doroczna pielgrzymka byłych mieszkańców Monasterzysk i okolic oraz ich potomków. Dziś świadkami tragedii są: tablica pamiątkowa na frontonie kaplicy Matki Bożej w Fundacji im. św. Brata Alberta w  Radwanowicach k. Krakowa13 oraz tablica pamiątkowa kościele w Lwówku Śląskim i obelisk na tamtejszym cmentarzu. Na obu tablicach jest jednakowa treść, a jako motto użyte są słowa z pamiętnika Jana Zaleskiego. „NIM WSTAŁ ŚWIT, ONI JUŻ BYLI U BOGA” PAMIĘCI MIESZKAŃCÓW KOROŚCIATYNA K. MONASTERZYSK POMORDOWANYCH OKRUTNIE W NOCY Z 28 NA 29 LUTEGO 1944 R. ORAZ OFIAR LUDOBÓJSTWA DOKONANEGO NA KRESACH WSCHODNICH PRZEZ OUN-UPA RODZINY OFIAR Trzecia tablica pamiątkowo ma zostać wmurowana 28 lutego 2010, w 66tą rocznice zagłady Korościatyna, w kościele w Pławnej k. Lwówka Śląskiego. Inicjatorką wmurowania pierwszej tablicy jest wspomniana siostra zakonna Agata Aniela Muraszka ze zgromadzenia sióstr adoratorek, rodem z Korościatyna. Tablicę tę 7 września 2003 r., w czasie zjazdu byłych mieszkańców owej kresowej wioski, poświęcił ks. prałat Antoni Sołtysik z parafii św. Mikołaja w Krakowie, a kazanie w czasie Mszy św., odprawianej za pomordowanych wygłosił o. Adam Studziński, dominikanin rodem spod Żółkwi. Odsłonięcia dokonała Helena Zaleska, zamieszkała obecnie pod Strzelinem, która w czasie rzezi wioski straciła matkę i sama też została ranna. Z kolei inicjatorem ufundowania drugiej tablicy i obelisku jest Józef Suchecki, także rodem z Korościatyna. Tablicę tę w 60 rocznicę zagłady wioski poświęcił autor niniejszego artykułu.14 Nazwa Korościatyna wspomniana jest
13 Szczepan Siekierka, Henryk Komański Pomniki, tablice pamięci i mogiły na terenie Polski ku czci ofiar ludobójstwa dokonanego na Polakach przez OUN i tzw. UPA, Wrocław 2007, s. 138. 14 Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Pomniki..., dz. cyt., s. 29.

188

189

także na tablicy pamiątkowej, umieszczonej w 1998 r. w kościele garnizonowym pw. św. Elżbiety we Wrocławiu. Tablica ta poświęcona jest komendantowi Obwodu AK Buczacz, por. Stanisławowi Ignatowiczowi i jego żołnierzom oraz 1609 Polakom pomordowanym przez UPA w  dawnym powiecie buczackim. Fundatorami są Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej III Obszaru Lwowskiego oraz ocalali mieszkańcy Buczacza i okolic, rozsypani po całym kraju i poza jego granicami.15. Z kolei na samym w Korościatynie, na tamtejszym cmentarzu, 3 września 2011 r. dzięki staraniom byłych mieszkańców wioski i ich potomków, zamieszkałych obecnie w okolicach Strzelina i Borowa na Dolnym Śląsku, ustawiono kamienny krzyż wraz z tablicami w języku polskim i ukraińskim, zawierającymi nazwiska pomordowanych. „Żywymi pomnikami’ są z kolei liczne publikacje z zakresu historii i kultury Tarnopolszczyzny, w tym godny polecenia album pt. „Miasto kresowe Monasterzyska wczoraj i dziś”, pióra Zbigniewa Żyromskiego, oraz wspomniane prace Jana Zaleskiego, po którego śmierci jego dzieło kontynuował śp. prof. dr hab. Edward Klisiewicz, także z WSP w Krakowie. Ten ostatni jest z kolei autorem doskonałej pracy pt. „Nazwy miejscowe Tarnopolszczyzny. Motywacja - geneza - struktura”, która stała się podstawą jego habilitacji16. Takimi „żywymi pomnikami” są także różnego rodzaju zjazdy i spotkania Kresowian, na których zawsze pamięta się o męczennikach z Kresów Wschodnich. W roku 2008 pamięć o pomordowanych z Korościatyna przypominana była w czasie V Dnia Kresowego, zorganizowanego 8 maja w Kędzierzynie-Koźlu przez Witolda Listowskiego i tamtejsze Gimnazjum im.  Orląt Lwowskich. W 2008 r. za pomordowanych modlono się także 4 lipca na Jasnej Górze w czasie XIV Pielgrzymki Kresowian, zorganizowanej przez Światowy Związek Kresowian, a także 10 lipca w katedrze polowej w Warszawie, 11 lipca na Skwerze Wołyńskim w Warszawie oraz 13 lipca w kościele ojców Franciszkanów w Legnicy, w czasie spotkania kresowego. Pomordowanych wspominano także w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2008 r. w Galerii Porczyńskich w Warszawie przez Instytut Pamięci Narodowej i Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej oraz w czasie konferencji naukowej, zorganizowanej w 2009 r. przez rzecznika praw obywatelskiej Janusza Kochanowskiego. Nawiasem mówiąc, minister spraw zagranicznych Radek Sikorski i sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Andrzej Przewoźnik uchylili się od wzięcia udziału w tym ostatnim wydarzeniu.
15 Tamże, s. 54. 16 Obu badaczom krakowskim Kresów poświęcony w całości jest 51 tom Annales Academiae Paedegogicae Cracoviensis, wydany 2008 r. przez Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, zawierający 36 prac nauko-wych autorstwa ich przyjaciół i współpracowników.

4) Trudna prawda
Podobnych relacji jak te z pamiętnika Jana Zaleskiego są tysiące. Zawierają je tak prace naukowe dr Lucyny Kulińskiej z Krakowa, prof. dr hab. Czesława Partacza z Koszalina, dr Leona Popka z Lublina oraz gigantyczna praca dokumentalna, sporządzona przez Stowarzyszenie Upamiętnia Ofiar Zbrodni Nacjonalistów Ukraińskich i redakcję kwartalnika „Na Rubieży” we Wrocławiu, jak i niemniej obszerna praca Ewy i Władysława Siemaszków o ludobójstwie na Wołyniu, oraz wstrząsająca książka Stanisława Srokowskiego „Nienawiść”. Te dwie ostatnie pozycje są laureatami Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza. Prawdy o tej niewyobrażalnej zbrodni oczekiwały rodziny pomordowanych od powstającej Trzeciej RP. Jednak szybko się okazało się, że Kresy Wschodnie znów stały się tematem niewygodnym, a ludobójstwo tam dokonane wręcz politycznym tabu. Szczególnie bolesna jest tzw. polska polityka wschodnia, reprezentowana głównie przez ministra Radka Sikorskiego, polegająca na „kłanianiu się w pas” neofaszystom spod znaku Kongresu Nacjonalistów Ukraińskich i Wiktora Juszczenki. Ten ostatni wymierzył Polsce i Polakom policzek, ogłaszając 2007 r. za bohatera narodowego Romana Szuchewycza, dowódcę UPA, zwanego słusznie katem Wołynia i Podola. Popiera także kult innego zbrodniarza, Stepana Bandery, oraz zapowiada przyznanie praw kombatanckim członkom OUN-UPA. Postępowanie polskiego establishmentu politycznego jest odwrotne niż czynią to inne narody, w tym zwłaszcza Żydzi i Ormianie, których historia jeszcze bardziej doświadczyła, a którzy jednak wbrew krzywym spojrzeniom ambasadorów obcych państw nie boją się poszukiwać i pielęgnować prawdy o męczeństwie swoich rodaków. Czynią to także Ukraińcy, dbając o pamięć o ofiarach terroru komunistycznego. Podobnie czynią nawet Niemcy i Rosjanie, choć są sprawcami wielu światowych nieszczęść. Pamiętajmy więc zawsze o naszych rodakach, którzy umierali na Kresach w straszliwych męczarniach tylko dlatego, że byli Polakami.

190

191

Magdalena Kazik

Sytuacja rodzin polsko-ukraińskich na Kresach Południowo-Wschodnich II RP w czasie II wojny światowej.
Kresy Południowo-Wschodnie II Rzeczpospolitej stanowiły mieszaninę kultur, religii i narodowości. Obok siebie żyli Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Niemcy, Czesi wymieniając się wzajemnie swoją kulturą i obyczajami. Zarówno na terenie Wołynia, jak i Małopolski Wschodniej między Polakami a Ukraińcami zawierano małżeństwa mieszane narodowościowo. Zgodnie z prawem1 i tradycją wybór kościoła, w którym zawierano związek małżeński zawierano zależał od narodowości i religii kobiety. Polski brały więc ślub w kościele rzymskokatolickim, natomiast Ukrainki w cerkwi prawosławnej lub greckokatolickiej. Natomiast dzieci w zależności od płci, dziedziczyły narodowość i religię po ojcu lub matce- dziewczynki, będące córkami Polek były chrzczone w kościele i wychowywane po polsku, chłopców –synów Ukraińców chrzczono w cerkwi. Taka sama sytuacja zachodziła, gdy żoną była Ukrainka a ojcem Polak. W relacjach i wspomnieniach Polaków zamieszkujących Kresy II RP podkreśla się, że zgodne współżycie Polaków i Ukraińców przekreślił wybuch II wojny światowej. Gwałtowne pogorszenie stosunków polsko-ukraińskich nastąpiło pod okupacją niemiecką. Niewątpliwie jest to związane ze wzrostem wpływów, nastawionej antypolsko Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, jak również polityką narodowościową okupanta niemieckiego, która opierała się na zasadzie „dziel i rządź”.2 Należy również zauważyć, że w szczególnie trudnej sytuacji rodziny te znalazły się pod okupacją sowiecką. Podczas analizy polskich relacji pamiętnikarskich wyodrębniliśmy dziesięć charakterystycznych przypadków, które określały wzajemne relacje małżeńskie i rodzinne w rodzinach mieszanych oraz stosunek OUN-B i UPA do tych rodzin. Do sytuacji tych zaliczamy: 1.  Nakaz zabicia polskich członków rodziny wydany ukraińskim członkom rodziny przez UPA. 2.  Zabicie polskiego członka rodziny przez ukraińskiego członka rodziny, bez wyraźnej groźby ze strony UPA 3.  Darowanie życia ukraińskiemu członkowi rodziny przez napastników z UPA 4. Darowanie życia polskiemu członkowi rodziny przez UPA
1 Regulacje wzajemnych relacji Kościoła rzymskokatolickiego i unickiego zawierała Concordia z 6 października 1863 r. 2 O polityce Niemiec wobec Polaków i Ukraińców pisał szerzej m.in. Grzegorz Mazur, G. Mazur, Rola Niemiec i Związku Sowieckiego w polsko-ukraińskim konflikcie narodowościowym w latach 1942-1945, [w:] Polska-Ukraina- Trudne pytania, t. 5, Warszawa 1999, s. 221-231.

5. zabicie ukraińskiego członka rodziny przez UPA 6. zabicie polskiego członka rodziny przez UPA 7. śmierć całej rodziny 8. nieobecność ukraińskiego członka rodziny podczas napadu 9. udzielenie pomocy Polakom przez członków rodziny mieszanej 10. ucieczka rodziny z zagrożonego terenu Najwięcej relacji i wspomnień dotyczy sytuacji, w których w wyniku różnych okoliczności doszło do śmierci polskich lub ukraińskich członków rodziny mieszanej. Stosunkowo rzadko relacje mówią o darowaniu życia takiej rodzinie. Nie należy jednak wyciągać z tego faktu pochopnych wniosków, ponieważ w przypadku wspomnień z terenu Małopolski Wschodniej relacje często wspominają o dużej liczbie rodzin mieszanych, nie opisując jednocześnie ich dalszych losów. Być może wynika to z faktu nie ingerowania OUN i UPA w życie tych rodzin. Niemniej kwestia ta wymaga dalszych badań. Przekazane relacje różnią się poziomem dokładności. Przy analizie wzięto pod uwagę wyłącznie relacje, zawierające informacje o miejscowości, w której doszło do opisywanych wydarzeń oraz nazwiska rodzin polsko-ukraińskich. W związku z tym odrzucono relację przytoczoną przez Zygmunta Stańskiego, ponieważ autor podał tylko informację, że do wydarzeń doszło w powiecie włodzimierskim.3 Znaczna ilość przeanalizowanych dotychczas relacji dotyczy przypadku pierwszego, w którym mamy do czynienia z nakazem zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego wydanym przez OUN-UPA. Często z nakazem tym połączona była groźba śmierci kierowana wobec ukraińskiego członka rodziny. Ukraińscy członkowie rodziny otrzymawszy wspomniany nakaz reagowali na niego w różny sposób. Część z nich w obawie o własne życie mordowała wskazanych przez UPA członków własnej rodziny, najczęściej współmałżonkę lub dzieci. W ten sposób postąpili m.in.: Ukrainiec - zięć Budiakowskiego, który zabił swoją żonę Marię „na rozkaz bandy”4, bracia Stefan i Grzegorz Stupniccy z Rudnicy koło Huty Stepańskiej5, Stanisław Baziuk i jego brat z Brzeźnicy Szlacheckiej, którzy zabili mężów swoich sióstr Polek6. Własną matkę usiłowali
3 W relacji Z. Stańskiego mowa o rodzinie, w której ojciec był Ukraińcem, matka Polką, mieli pięcioro dzieci. Jeden z synów należał do UPA i otrzymał nakaz zabicia swojej matki. Ojciec usiłował mu to bezskutecznie wyperswadować. Gdy syn wyprowadził matkę do lasu został zabity przez ojca. Pozostała przy życiu rodzina uciekła prawdopodobnie do Sokala. Z. Stański, Straciłem całą rodzinę,[w:] Świadkowie mówią, oprac. S. Biskupski, Warszawa 1996, s. 93. 4 A. Zawilski, Znów ożyją kurhany, Wrocław 1997, s 174. 5 Bracia Stupniccy początkowo nie chcieli pozbawiać żon życia, wysyłając je do rodziców. Mimo to wywierano na nich presję, grożąc śmiercią. W rezultacie bracia z pomocnikami napadli na swoje rodziny. Stefan własnoręcznie zmordował żonę w ciąży, synka, teściów i dwie siostry żony. Natomiast Grzegorz pobił teściów, zabił żonę i córeczkę, Cz. Piotrowski, Krwawe żniwa nad Styrem, Horyniem i Słuczą, Toruń 2004, s. 144. 6 B. Brzeźnicki, Brzeźnica Szlachecka,[w:] S. Siekierka, H. Komański, E. Różański, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim 1939-1946, Wrocław [b.d.w.], s. 185.

192

193

H. Mieszkający we wsi Kończaki Ukrainiec żonaty z Polką. Białogłowy. W tej sytuacji rodzina była mordowana przez UPA.[w:] S. Ojciec odmówił.według jego wspomnień wujek został powieszony do góry nogami. H. cit.. 8 Zginęły żona i półtoraroczna córeczka Derenia oraz jego teściowie. którzy nie chcąc zabić swoich rodzin i przyłączyć się do UPA uciekali z innymi Polakami. 655. s. s.. Należał do nich Ukrainiec o nazwisku Kicki17.. że dostali rozkaz zabicia matki. 19 M. 43. 9 R.[w:] S. więc podstępem zabił własne dzieci z przyniesionej przez nich broni. Różański.[w:] S. Bagiński. Taki sam los spotkał rodzinę w Chobułowej. Komański. Komański.. Udało mu się uciec przez okno. żonę zamordowali członkowie UPA. więc syn polecił zabić rodziców. co dawało pewne gwarancje bezpieczeństwa. Towarnia. Mieszkaniec Majdanu Górnego Mikołaj Świdrak zabił swoją żonę Polkę na rozkaz UPA11. by zabił matkę. Komański. 12 K.[w:] H.. Marciniak. T.. Wołoszyńska była ciotką W. 1184. 840. s. Leszczyński. Śmierć poniosła również we wsi Bakarów rodzina Nachwatiuków. W Germakówce zwabiono do leśniczówki i zabito Ukraińca Kifiaka. Swoją rodzinę pod wpływem propagandy OUN zabił również Ukrainiec Dereń na stacji kolejowej Słoboda. S. Wiśniewska.. 362. popełnił samobójstwo28. Wołczków.[w:] S. zabił swoich dwóch synów nacjonalistów i razem z żoną i córkami uciekł do Stanisławowa20. Stechnikowce. Za niewykonanie rozkazu zabito. po wywiezieniu do lasu mieszkańca Dołhej Wołniłowskiej Matusiewicza25. powiedzieli ojcu. cit. Komański. 24 Annę Wołoszyńską uratowała sąsiadka Ukrainka. „Na Rubieży” 2011. Kosowska. op. Po 7 Synowie Atamańczuka wstąpili do UPA. podczas napadu na rodzinny dom. 23 Z. ibidem. Ojcu nie udało się przekonać synów. 14 M. która otrzymała rozkaz zabicia męża Polaka18.. Misztal. 25 Z. ponieważ w przeciwnym razie wykonano by wyrok na nim.12 Sporadycznie zdarzały się przypadki kiedy ukraiński członek rodziny odmawiał zabicia swoich bliskich. ale oszczędził swoją siostrę14. Siekierka.. Wieś Rumno w latach 1939-1945. Relacja. który odmówił zabicia żony. Siekierka. 52. op. s. s. s. Natomiast Mieczysław Sobierajski wspominał. op. Następnie zwabiono tam jego żonę Zofię Kifiak i zamordowano ją26. cit. 10 K. M. Wrocław 2006. Relacja. natomiast Warfalukowi udało się uciec z ich małym dzieckiem do Generalnego Gubernatorstwa23. Siekierka. Dębski. 13 E. W bestialski sposób zamordowano Ukraińca Pawła Wołoszyńskiego. Zalesie. Bulzacki.[w:] H. 675. Komański. W ten sposób postąpił we wsi Dobrzany nauczyciel z Chrusna o nazwisku Bełeh. Kończaki Nowe. op. [w:] H.[w:] ibidem. E. 21 Z..zabić synowie Atamańczuka mieszkającego między Ziemianką a Stańkowem7. Jasiński.[w:] S. S. Wójtowicz. Roch. op. 2. Germakówka. dzieci i teściowej Stanisławy Guzowskiej i przyłączenia się do UPA. Poczapy. op. S. który nie chciał zabić swojej matki27. 43. Bratkowski. Schab.. Germakówka. Przeważająca liczba relacji dotyczyła odmowy zabicia polskiego członka rodziny. Mieszkaniec Białego Potoku Ukrainiec Angielski nie chcąc zabić żony i córek.[w:] Okrutna przestroga. H. 20 W. cit. ibidem. Siemaszko. Rolicz. Drohomireckiego. Warszawa 2008.[w:] H. W Białogłowach syn Szeremetów należący do UPA. w którym wyjaśnił. II. Komański. oprac. Siemianówka.. Różański.[w:] Świadkowie mówią. Galewską i przeszedł do UPA. Została zamordowana. Zawada. bo nie wykonał rozkazu UPA. W lutym 1945 r. Relacja. Własnego męża nie zabiła również Ukrainka Warfaluk. 22 K. Cz. 320. cit. Kończaki Stare. który odmówił zabicia żony. [w:] S. T. s. który zabił go. 210. s. która wyprowadziła ją ze Stepania do Huty. z rąk UPA zginął syn Polki i Ukraińca Sławomir Danilewicz. E.. Według relacji Anny Derkacz W Stechnikowcach mieszkał Ukrainiec żonaty z Polką. Moje wspomnienia z Chobułowej na Wołyniu. s.. ale „oddał ją w ręce oprawców”13. Różański. [w:] ibidem. 17 M. L. Siekierka. W Poczapach członek UPA Włodzimierz Kilarski wykonał rozkaz zabicia ojca9. która otrzymała rozkaz zabicia męża oraz 17-letniego pasierba Henryka. 535. W Aleksandówce mąż.[w:] ibidem. ponieważ mąż Ukrainiec nie zabił żony Polki i pięciorga dzieci22. Siekierka. drugiej córce Józefie udało się uciec. S. niemniej w wielu przypadkach udawało się jej uciec z zagrożonego terenu do najbliższego miasta lub miejscowości. Patera. Piotrowski. s. w której mąż Ukrainiec nie zabił swojej żony21. Do Tarnopola wywiózł żonę i córkę Danyło Hemij. który otrzymał rozkaz zabicia żony. op. 11 J. Siekierka. Do miasta Tuczyn usiłował uciekać z rodziną Ukrainiec Dziobak. cit. ponieważ nie chciał spełnić rozkazu UPA i pozbawić ich życia19. s. 178. 109. s. a wkrótce wyśledzili i zamordowali samego Huka15. Teofipólka. podpisane własnym niżej podpisem. Bandura. Braciom Janowi i Władysławowi Szczygłom udało się uciec z Horożanny do Rumna. s. 544. H. s.Ukrainiec zabił swoją żonę Janinę z d. 831. Jeden z nich był żonaty z Ukrainką. że w Maciejowie wśród uchodźców z napadniętych przez UPA wiosek przebywali Ukraińcy z rodzin mieszanych. 210. S. op. w której stacjonowało niemieckie wojsko. 18 Oczyma i sercem. Oczami dziecka. 144. s. Siekierka. 194 195 . cit. Komański. s. op. T. K. że musiał zabić żonę. Grochalski. Bulzacki. Relacja. K. którzy przyszli razem z synami i czekali na zewnątrz. Według relacji Feliksa Jasińskiego nacjonaliści ukraińscy w odwecie zabili jego matkę Ukrainkę. s. 515. cit. aby tego nie robili. Marciniak. Poinformował o tym ojca. Gerc. Dołha Wołniłowska-Ziemianka. H. Rzeszutko. Komański. Przemyśl 2000. s. Z. ale godził się by zrobili to członkowie OUN lub UPA. Komański. s. gdy chciał wykonać rozkaz10. Różański.Mariampol. Lublin 1997. s. Drohomirecki. Zostawił list. Jeżyński. Popek.Teofipólka8. Biały Potok. 942-943. 15 F. zażądał od ojca. 973. Wspomnienia uczennicy Liceum Krzemienieckiego. Prorok. S. Siekierka. 26 D. H. [w:] W. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939-1947. przeczuwając zagrożenie. nie popierający działań UPA. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945. który ukrył żonę i mimo tortur nie zdradził miejsca ukrycia24. Siekierka. [w:] ibidem. Komański. 694. oprac. H. Siekierka. J. 18.. Wspomnienia z kolonii Władysławówka w powiecie Włodzimierz Wołyński na Wołyniu 1939-1944. 249. Siekierka. s. Moje wspomnienia z okresu zawieruchy wojennej. cit. W Towarnii syn polsko-ukraińskiego małżeństwa o nieustalonym nazwisku otrzymał rozkaz zabicia matki. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946. 27 F. E. Wrocław 2006. nr 116. pod red. 28 S. op. s. ojciec dwóch 16 J. mąż Zofii. 642. S.. Komański. W. Polny. drodze został zatrzymany i zamordowany z całą rodziną we wsi Kraśnica16. ibidem. Mieszkaniec Zielonego Dębu Wasyl Huk otrzymawszy rozkaz zabicia swojej żony Polki uciekł z nią do Szumska. Majdan Górny. E. s. cit. Sobierajski. przezytych dni i lat koszmaru na Wołyniu. T. i E. s.

. 832-833. M. [w:] S. Komański. będącego członkiem UPA52. 309. cit. Różański.. Siekierka. Jeden z ich synów i córka uważali się za Ukraińców. 588. Wspomnienia-relacje. Stebnik. S. Surmacz. Baworów i okolice. [w:] W. H. cit. Suchowola. którym udało się przeżyć próbę pozbawienia ich życia. o tym. Miształ. Siekierka. Relacja. H. bez wyraźnego nakazu ze strony UPA. Bulzacki. cit. Poczapy.. s. op. Nakazu nie wykonywał. 35 W. ale nie zamordowano Ukrainki nie chcącej powiedzieć. Solecki. 193. s. ponieważ były Ukrainkami lub ich matki były Ukrainkami. Relacja nie informuje. s. Diug-Pilichowskiej Polka ożeniona z Ukraińcem o nazwisku Maciaruk. A. 973. W Litowisku decyzję o zabiciu Ludwiki Jarosz podjął jej szwagier44. op.[w:] Okrutna przestroga. np. [w:] H. Derkacz. op. W czasie wojny ukraińskie rodzeństwo zamordowało swojego ojca.40 29 A.[w:] S... Komański. więc jego dom został zaatakowany.. 68. który nie wykonał rozkazu samodzielnego zamordowania jej30.[w:] Okrutna przestroga... E. Relacja. 711. A. s. Była wśród nich Kseńka Gerus. Stechnikowce.[w:] ibidem. op. Wrocław 2003. 602. Turzański. Siekierka. Zamordowano ich oboje31. Komański. że w miejscowości Podlisy ocalał z napadu ojciec Ukrainiec.. Siekierka. 37 Ibidem . s. Relacja.. H. Siekierka. op.[w:] S. op. Maria Płast wspominała. Podobna sytuacja miała miejsce we wsi Kobyłowłoki38 oraz Ziemianka. w Swaryczowie upowcy uprowadzili i zakłuli bagnetami Józefa Grodzickiego. Misiuk pozbawił życia również ich wspólne dziecko. op. Kosowski. Wspomnienia i relacje mówią także o przypadkach. cit. Skopik z bratem uprowadzili ją stamtąd i brutalnie zamordowali47. s. Siekierka. S.. Dysponujemy również relacjami.cit. że w ogóle ich nie było32. Ognniewczuk. który przebywał u swojej sympatii Ukrainki34. druga córka i dwaj synowie. Na obecnym etapie badań wyodrębniono kilkanaście przypadków tego typu.in. 136. gdzie podczas napadu na dom oszczędzono Różę Żurowską51. więc prawdopodobnym jest.. ale udało mu się uciec45. op. op. Komański. Sytuacja taka miła miejsce m. Otrzymał kilkakrotnie listy z nakazem zabicia kobiet. cit. J. Cz..banderowcem33. Komański. w której Karolina Nieradka została zamordowana z córeczką przez męża Ukraińca39. Zabójcami byli Semen Łazarenko i Tomczuk. i E. Eksterminacja ludności polskiej na Trembowelszczyźnie w latach 1939-1946.. 38 W Kobyłowłokach doszło do co najmniej dwóch zabójstw Polek dokonanych przez ich mężów. 291.za Polaków. s. 550. Witelus. Ostrów. 58. 1081. z rąk męża zginęła również żona Józefa Pidhorniaka37. op. W dziesięciu przypadkach oszczędzono kobiety lub ich córki. Swaryczów. 938. Siekierka. S. mimo iż znał plany UPA. Relacja. s.[w:] S.[w:] H.. 840. Świętojański. Hinowce. cit. W Dźwiniaczce Polkę Paulinę Głowacką powiesił mąż Ukrainiec36. Natomiast w Stajach Maria Legieżyńska zdradziła swojemu narzeczonemu Iwanowi Skopikowi miejsce. cit. Siekierka. we wsi Kobyłowłoki49. K. K. Ciemny. s. Komański. Wołha Dołniłowska-Ziemianka. 18-19. [w:] H. cit. Gustaw Surmacz relacjonował historię Jadwigi Błaszczyńskiej. S. M. który zarąbał żonę siekierą. J. Rumno. Różański. Bulzacki. Siekierka. W opinii E.. 874. która razem z córeczką Jadwigą zginęła z rąk nieformalnego partnera Petro Misiuka. E. 34 J. ojciec W.. Błaszków jej stryja Michała Błaszkowa zamordowano z polecenia lub namowy jego żony Ukrainki46. s. 612. H. 32 Oczyma i sercem. 841. A. 1159. W tej samej 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 W. A.. s.. Misztala wyszła za Ukraińca Bukowskiego.. Chłopca również usiłował zabić.. s. H. op. Komański. Juzwenko. Siekierka. We wsi Hinowce R. Litowisko. s.. cit.. s. s. Majdan. zabił Ukrainiec ojczym Ogniewczuka. który nie wykonał rozkazu zabicia żony. E. F. cit. w którym się ukrywała. Dżugaj. Niemniej nie należy zakładać. op.. Darowski. Komański. który był żonaty z Ukrainką..[w:] Okrutna przestroga.[w:] H. Skorodyńce. H. Wrocław 1996. 211. s.[w:] H. K. mówiące o ucieczce Ukrainki lub Ukraińca podczas napadu. op. H. Bulzacki. 196 197 .córek. W Poczapach ciotka R. s. Turzański. 41. cit. Komański. S. [w:] ibidem. Włączono do nich również relacje. Czechowski.[w:] ibidem. K. s.: Anna Dżugaj zapisała w swojej relacji. s. Siekierka. Hukałowce. którego dwoje dzieci zakopano na wpółżywe a do żony niecelnie strzelano48.[w:] S. że w żadnym z tych przypadków nie grożono ukraińskim członkom rodziny.. K. siostrę i dwóch braci. Żurowska. E. O darowaniu życia ukraińskiemu członkowi rodziny mówi kilkanaście z przeanalizowanych relacji. 33 J. Misków nie poinformował siostry o zamiarze zabicia jej męża Polaka. Z kolei w Skoromochach zamordowano Sabinę Berkowicz. 319. s. Diug-Pilichowska. Sytuacje. żonę Ukraińca.. którą oszczędzono dzięki wstawiennictwu jej brata Michała Miszczańczuka. otrzymały rozkaz zabicia swoich mężów pod groźbą śmierci. s. s. Piast. 36 B. w Suchowoli. W relacji brak jednak informacji o konsekwencjach odmowy. Wagner. Komański. że w mieszkające w jej rodzinnej wsi Rumnie Ukrainki. op. np. 30 W.[w:] S. Bulzacki. R. czy chłopcy należeli do UPA41.. s. T. Wyodrębniono również sytuacje występujące w relacjach pojedynczo. J... Główka.[w:] H. Dysponujemy nielicznymi relacjami osób. Kobyłowłoki. Komański. Baszków. S.niemowlę43. gdzie ukrywa się jej mąż50 oraz w Ostrowie. Komański. op. Niemiec. 745. a zabicie żony i dzieci polecił swoim kolegom35. 31 R. Komański. Soleckiego został zabity przez siostrzeńca Aleksandra Czornyńskiego oraz bratanka-syna nieżyjącego już brata ojca Soleckiego. Swaryczów. K. cit. Komański..[w:] ibidem. Dźwiniaczka. np. Wiśniewski. cit. s. Siemaszko. w których doszło do zabicia polskiego członka rodziny przez ukraińskiego. 122. S. Relacja.. a nawet brał udział w napadzie42. Moliński. M. Natomiast Gołębicki (Hołubyćkyj) zamordował swoich teściów. s. [w:] S. którego matkę w sierpniu 1943 r. że musiała ukrywać się przed synem. op. Wśród napastników ojciec rozpoznał swojego ojca i brata29. s. s.. We wsi Majdan ocalała Maria żona Polaka. cit. Należy do nich świadectwo Ogniewczuka. gdzie pobito dotkliwie. W Borkach mieszkała natomiast rodzina Józefa Ostaszewskiego. w których napastnicy darowali życie ukraińskiemu lub polskiemu członkowi rodziny były często połączone z przypadkami zabicia pozostałych polskich lub ukraińskich członków rodziny. Różański. Siekierka. opowiadała jeszcze po wojnie. cit. Siekierka. 40 „Dzik” NN.[w:] Okrutna przestroga. Bereziuk. 68. 39 D. Łomacz. w których mordercami byli Ukraińcy z dalszej rodziny. [w:] H. Staje. Siekierka. Syn ziemi podolskiej. G. 793. Autorzy relacji mogli o groźbach nie wiedzieć lub z różnych przyczyn pominąć tę informację.

H. Burbas przytaczał historią Ukrainki Zofii Cioń. cit. op. Sobków. Mytnica. cit.[w:]. [w:] S. Dyrda.[w:] ibidem. 63 J. cit. 114. s. op. 363. [w:] S. [w:] H. szósty i siódmy.[w:] H. 464. Siekierka. 81. s. szukając ojca i braci. cit.. s. Różański.[w:] ibidem. 76 W Dąbrowie zabito Ukrainkę Justynę Maćków. Siekierka. W Krystynopolu w październiku 1943 r. W Ptyczy na Wołyniu zamordowano Ukrainkę. Z rąk UPA ginęły zarówno żony i mężowie.wsi zwolniono uprowadzoną Marię Dżumyk. 72 K. H. Selwa. która zginęła wraz z córką z rąk UPA. 167. Bulzacki. zabito Genowefę Badecką. drugiemu – Mikołajowi Samcowi. [w:] H. Komański. ponieważ jej siostra wyszła 67 K. Maruszka. i Z. Dotyczą one trzydziestu trzech miejscowości. Sitnik relacjonowała opowieść swojej krewnej Petroneli Wołoszczuk. Siekierka.. w których zbijano kobiety. 835. Rybarczyk. Rybarczyk.[w:] H. J. ale zmuszono ją do oglądania śmierci najbliższych57. Kobiecie nic się nie stało. Mieszkaniec Broszowa J.]. S.[w:] S.. Ocalała tylko jego żona Ukrainka. s. W Pomorzanach w rodzinach mieszanych pozostawiono przy życiu żony Polki66. Siekierka.. czy zabić matkę. Wśród nich kobieta rozpoznała własną siostrę. cit.[b. ponieważ wstawił się za nim jego przyrodni brat Prekasz65. 302. Siekierka. Zdecydowanie największą grupę stanowią relacje opisujące przypadki piąty. iż sąsiadki Ukrainki zapewniały panią Bożkową. 908. op. Turbiak.. 51. które dopiero zamierzały stworzyć polsko-ukraińską rodzinę. H. s. Bohutyn.. s. że podczas napadu UPA na jej dom w maju 1945 r. Tylko w trzech przypadkach oszczędzono mężczyzn-Ukraińców. Turzański. O Kopaniecka pochodząca z rodziny mieszanej relacjonowała. s. K. Siekierka. Różański.. 1156. Paryszczach69. op. 865. że jest martwa. cit. Turzański. Madziarki. W napadzie brali udział bracia zamordowanej kobiety. op. Polniak. s. która wyszła za Polaka oraz ich czworo dzieci. UPA schwytała członka polskiej warty Michała Hartlipa. Bulzacki. s. Badecka. Powieszono ją razem z 3 synami. Grabas. Komański. Siekierka. trzeciemu . Wojcieszczak. Iławczach68. W Belinówce zamordowano Ukrainkę. Siekierka. córkę Polaka i Ukrainki.. Któregoś dnia przyszli do domu z obcymi ludźmi i zastanawiali się. R. E. Komański. Do punktu piątego zaliczono przypadki. 83 J. Pomorzany. Płaucza Mała i Glinna. s.[w:] H. [w:] S. Wspomnienia. H.. 1052. Komański. Siekierka.. 315. 80 Z. Komański. Seredne. Inna relacja mówiła. 68 K. Komański. 78 M.. 527. s. Pronobis. [w:] H. 56 R. 65 S. W Nielepkowicach w marcu 1945 r. op.Piotrowi Iwaśce zabito żonę Polkę i synów. 640. Komański.[w:] ibidem. cit. op. ponieważ były zaręczone z Polakami. że nic jej nie grozi. w. S. 951. W Wołoszczach w kwietniu 1944 r. [w:] ibidem. Żony-Ukrainki zabito w : Mytnicy67. S. Bielecki. op. 64 G. 1035. Sitnik. Siekierka.[w:] Okrutna przestroga. Madziarki. s. cit. Komański. Z. Bulzacki. Tymce k. 53 Ibidem. 780. J.[w:] S. Komański. Komański. S. Pojedyncze relacje mówiły o przypadkach zabicia innych niż żony i narzeczone Ukrainek. [w:] ibidem. Kuliczkowskiego Marii Matkowskiej bracia jej zmarłego męża. Hukałowce. s. op. Tomaszewska.. w których doszło do zabicia ukraińskiego członka rodziny przez UPA lub bojówki OUN-B. 61 J. Gdy ich nie znaleźli. Mąż i syn kontaktowali się z UPA. 82 O. Różański. S. op. 122. Koropiec nad Dniestrem. 60 J. op. Swaryczów [w:] S. 62 F. s. s.. Wolski.. Paryszcze. żony Ukraińca Wasyla Strynadiuka. Komański. ale wyjechała z bratem do polskiej wsi Dębica63. Broszów. 66 J. Płauczy70. S. Jastrzębski. która była Ukrainką54. że wspomniana Ukrainka Rozalia Kisielewicz była drugą żoną Jana. H.[w:] S. Siekierka. [w:] S. Bulzacki. 222. 55 J. cit. która wyszła z Polaka. Rabczuk. Konopiecka. Komański. cit. s. H. W Ostrowie ocalała żona Ukraińca Władysława Łobasza Katarzyna64. op. cit. cit. Komański. s. Bałajewicz.. op. Zbrodnie dokonane przez nacjonalistów ukraińskich. Turbiak była mieszkanka miejscowości Seredne wspominała. Burban. s. 59 K. s. cit. Bednarski. Z przeanalizowanych relacji zaledwie cztery mówiły o oszczędzeniu przez UPA polskiego członka rodziny. s. Bulzacki. Siekierka. s. [w:] ibidem. S.... ponieważ uznano jej za Ukrainki56. H. dawali gwarancje bezpieczeństwa. s. Butyny. J. Załuża. S. cit. Łozowa. 947.76 W relacjach była również mowa o przypadkach. s. W większej liczbie przypadków śmierć poniosła kobieta. W. s. Kuliczkowski. Łozowej71. we wsi Kniesioło74 oraz w Butynach75 i w Dąbrowie. Turzański. Nielepkowice. Łozowa. że we wrześniu 1944 r. op. 79 A. E. s. [w:] ibidem. op. mimo. E. Komański. W domu Bałajewiczów w Madziarkach darowano życie macosze autora relacji. cit. Do podobnego zdarzenia doszło we wsi Załuże79. s.. H. Jednym z nich był wspomniany już mieszkaniec wsi Podlisy. 1031. 198 199 . Siekierka. cit. W Mogielnicy powieszono młodą Ukrainkę zaręczoną z Polakiem78. Siekierka. s. Martyrologia polskiej ludności na ziemi lwowskiej w latach 1939-1947. darowano życie w miejscowości Hleszczawa ( żonę i córki uprowadzono)59. jego samego zostawiając przy życiu60. Siekierka. 73 W. Siekierka. E. K. Siekierka. Wołoszcza Zady... 48.. s. ponieważ myśleli. K. K. Hińkowcach72. 16. 190.. Maruszce73. Siostrze J. op. op. 54 Ibidem. ponieważ jest Ukrainką80. Natomiast J. Wierzbowiec. 71 Marię Koziołową pobito. Komański. 879. którzy należeli do UPA. Ostrów. Siekierka. zabili matkę82. która była Ukrainką58. uprowadzono jej ojca. W tej samej miejscowości zabito Anielę Koczównę. Bulzacki. Napastnicy zostawili ją.[w:] H. Podczas napadu na Łozową oszczędzono niektóre rodziny ukraińskie i mieszane62. M. K. J. Kniesioło. s. i m. Jej rodzinie udało się uciec i ocalała83.[w:] H. 57 O. Łabiak. cit. K. r. jak i osoby. cit. R. Komański. ponieważ zakochała się w Polaku Michale Żurkowskim77. s. Płaucza Mała i Glinna. S. 982. H. Komański. op. W rezultacie długiej dyskusji zostawiono ją przy życiu61. 640. Pietrycka. 1068. Hińkowce. Ptaszkowski. 954. [w:] S. Wszystkie świadectwa złożyli byli mieszkańcy Małopolski Wschodniej. Paszkowska. do jej domu przyszli nacjonaliści ukraińscy. ponieważ była córką Ukrainki z Tudorowa53 oraz bratową księdza Rogowskiego. S. Berbeć. Szuszkiewicz. s. Poznań 1999.. Kosów Huculski. [w:] S. cit.. s. zabito rodzinę Jana Kisielewskiego. 81 W. Krystynopol. Różański. która miała dziecko z Polakiem81. H. 77 J. 58 M. Relacja. a jej i matce darowano życie. op. 70 W Płauczy zabito żonę Antoniego Radaczyńkiego oraz ich dwie córki. Kaniowskie. darowano mu życie. będących częścią rodzin mieszanych. 74 Ks. op. 69 F. cit. 188. Komański. 75 W Butynach oprócz żony Jana Ptaszkowskiego Anastazji zginęła też ich córka Helena. Z. 825. W Hukałowcach pobito Ukrainkę żonę zamordowanego podczas napadu Dobrzańskiego55.

Siekierka. Procajło-Sakowska. 859. Strzemieniu116. s.[w:] H. s. cit. op. [w:] S. OUN i UPA padali mężowie-Polacy. 117 E.: w Łozowej podczas napadu na dom Ignacego Nosyka w grudniu 1944 r. 112 Idem. Siemaszko. 104 W Tomaszowcach zabito na oczach córki i żony Franciszka Krasuckiego oraz jego brata Karola Krasuckiego. 109 M. Fedorowicz. ponieważ były ukryte.120 W jednej z relacji znaleziono historię Polaka zabitego przez swoich szwagrów. E. Skoromochy. Komański. [w:] ibidem. 786. Z. 102 W Ćwitowej zamordowano wszystkich Polaków żonatych z Ukrainkami oraz ich synów.. Jastrzębski. Podlewska. Majewska. 1152. 262. eadem. op.mężowie. s. Wołczków.. s. 510. 51.in. s. zabito ojca jego żony. którego żona miała powiedzieć. gdzie członkowie UPA zastrzelili Iwana Kosteckiego90. 101 Cz. cit. 123 K. np. S. E. [w:] H. [w:] W. która wyszła za Polaka. których następnie w brutalny sposób zamordowano.. UPA zabiła Grzegorza Kowalskiego. s. s. Żyrawy97. cit. s. 66..Halicz.. 122 M. s. H.. Różański. Stocki. cit. T. cit. S. ginęli Ukraińcy. [w:] ibidem. „Semper Fidelis” 1993. kiedy ofiarą 84 Ibidem. 189. Lackiego Szlacheckiego93. Niektóre z relacjonowanych wydarzeń miały charakter jednostkowy. 459. s. A. 85 P. cit. [w:] ibidem. [w:] ibidem. T. Mlynowce. op. ożeniony z Ukrainką. G. Bulzacki. Kniesioła96. w którym ukrywa się Roman100. Wołczków. 886. Różański. 180. Ich najstarszy brat Roman był żonaty z Polką. [w:] ibidem. 439.[w:] ibidem. Wójtowicz. 660. Matkę śmiertelnie pobito a córka doznała szoku. Siekierka. Śliwiński. nr 3. H. 108 M. Komański. Capar. [w:] S. Wołczków. 83. : mieszkańcy Mariampola91. 120 Jezioranach Szlacheckich zginął Tomasz Czajkowski. H. op. Różański. Bracławska. cit. 1212. s. prawosławny Polak. Berezowica Wielka. Krasucki.. Kroczyńska. Siekierka. Huciska Litowskiego95. Należeli do nich m. Na jej oczach zamordowano męża Leona Rubinowskiego. Dlaczego?. Selwa. Siekierka. w Halinówce101. Sznajder. 719. s. [w:] Świadkowie mówią. H. gdzie kazano mu zabić Karolinę Rubinowską. Łozowa. s. jej matkę i troje dzieci. ibidem. Różański. w rejonie wsi Dubowce zaatakowano kilkanaście furmanek.. 19. oficjalnie przez NKWD.[w:] S. cit. op. op. Ćwitowa. Siekierka. s. Komański. Smerkłów. L.Anielą. Staryk98.. s. Taka sama sytuacja miała miejsce w Hucisku. Hukałowcach111. doszło m. Siemaszko. Siekierka. które przyszły do ciotki.. Gdy banderowcy nie zastali w domu rodziny Romana zemścili się na jego braciach. 638. 853. [w:] W. Jezioranach Szlacheckich. Sikiewicz. cit. Łany. Baczyński. Syna Rubinowskiej upowcy zmusili do zaprowadzenia ich do domu Pawła Rubinowskiego. S. 36. Firlejów. 456. 951.. Zagrobelna. Różański. 89 W. Wołczkowa92. K. Firlejowie118. ponieważ mieli żony Polki i nie chcieli wstąpić do UPA. Siekierka.[w:] ibidem. Zawilski. s. cit.. J. Piotrowski. 107 W.. 250-251. W Koszowie zamordowano dwóch braci Piotra i Iwana Czerwaków. Z kolei Franciszka Kosińska przytoczyła opowieść o rodzinie swojej kuzynki Ewy Rubinowskiej. Skoromochy. op. Maruszka. 86 I. Stechnikowce. Komański. ale podejrzewano UPA i inspirację jego żony. [w:] ibidem. op. świadkowie mówią. Komański. zostały zamordowane dwie córki jej siostry. 113 J. 98 F. Mariampol. 99 X. Niżniów. Hucisko Litowskie. Smerkłowa94. Kruszelnicki. 529. 115 W Polance oprócz męża Polaka. 132. E. Wysocki został zastrzelony w 1945 r. Darachów. s. Komański. s. W przeważającej części ofiarami byli mężczyźni. s. W kilkunastu przypadkach doszło do zabicia Ukraińca. ponieważ nie chcieli zdradzić miejsca. s. Słobódka Bołszowiecka. L. Pomorzany. s. ale nie spełniono jego prośby85.[w:] ibidem. Strzemień. E. s. 103 E. Komański. Natomiast w domu Ukrainki Chomickiej. uprowadzono 17-letnią córkę i rocznego synka. Notatka z tragicznych wydarzeń ze wsi Staryki.. s. Jastrzębski. Ziemba. op. Tomaszowce. s. 91 Na drodze Mariampol. 119 W Kamiennej Górze uprowadzono i najprawdopodobniej zabito Czesława Prokopowicza.. 121 K. J. Zarudce. s. 96 Ks. s. H.[w:] ibidem. Turzański. Do sytuacji. „bo na co jej Lach potrzebny”121. w których śmierć z rąk UPA poniósł polski członek w rodziny. Milisiewicza z Żabcza87 i mieszkańca Swaryczowa o nieustalonym nazwisku88 Zostali oni zabici przez UPA. op. s.. cit. op. Mariampol.. 110 W Dobrowodach zabito dwóch Polaków-mężów Ukrainek: Jana Witkowskiego i Piotra Wysockiego. Miał w ten sposób udowodnić. Hukałowce.. 727. że jest Ukraińcem. Jarosławice. Komański. E. K. 646. Ucieczka z piekła. op. Świętym Stanisławie105. Rybka. S.. Róg. będącego członkiem rodziny mieszanej. Różański. s.. cit. 187. ożenieni z Polkami. s. K. s. Kniesioło. cit. Siekierka. Komański. S.. s. we wsi Zubrzec108. s.. [w:] S. op. Siekierka. s. Tomaszewska. Buczkowski. cit. [w:] S. cit. Swaryczów.in. H. Rudnicki. cit. op. s. którego ojciec był Ukraińcem122. 94 J. 51. op. Biedka. s. Siekierka. s. Komański.. Bulzacki. Dobrowodach110.[w:] ibidem. Pawlikówka. Łabiak. Wrześniewska.. 851. Polniak.. s. którego żona Ukrainka z małą córeczką ocalały. Turzański. Rudnicki. ponieważ ukrywała się z upowcami. cit. 95 Z. Zginęli Polacy oraz dwóch Ukraińców. H. H. Sokal. Komański. E. s. 577. 106 A. Iłowski. S. 544. 514. Garbowski. H. cit. iż cieszy się ze śmierci męża. Komański. 463. 735. Siekierka. 87 A. syna Ukraińca i Polki89. H. [w:] ibidem. 917.. s. 88 M. 97 W. Relacja. Polanka. Hucisko. Pawlikówce103. T. cit.. Głuczkowski. 93 Zamordowano męża autorki relacji. cit. i E. Caliński-Cały. 118 W Firlejowie zabito ojca i syna z rodziny Zielińskich w obecności ich matki i siostry. op.. Niżniowie107. H. W Maruszce zabito Zenona Denysa. Pomorzanach113.. cit. Justyna. [w:] ibidem. 90 J. op. ożenionych z Polkami. W. pozostawiając przy życiu jego matkę Ukrainkę123. Kurniki Szlachcinieckie. Górawski. Zamordowano je wraz z dziećmi w marcu 1945 r. [w:] ibidem.. żeby upiec chleb86. op. Grochalska-Pawełczak. [w:] S. która była dwukrotnie żoną Ukraińców i uchodziła za Ukrainkę. op. Słobódce Bołszowieckiej117. s. Siekierka. S. B. Siekierka. i E.Kamiennej Górze119. Ojciec prosił. G. Iżycki. H. Bednarów.. Komański. s. Lech. K. [w:] S. [w:] S. Wołczków. Stasyszynie112. Stechnikowcach109. H. 35.Ukraińca99. Chłopiec brał udział w zbrodni. 111 J. Siekierka. Wójtowicz. op. op. Zubrzec. Komański. 105 J. Rekliniec w pow. 668.[w:] H. Podobnie jak w przypadku kobiet. s. Zagłada polskiej wsi Jeziorany Szlacheckie (dokończenie). op.jednym z nich był Andrzej Kielo. W odwecie zabito jego kalekiego.. Komański.. przyrodniego brata. cit.[w:] ibidem.. M. [w:] S. 858. Komański. Starczewska. 539.za Polaka84. W.. 116 J. 100 I. S. s. Ćwitowej102. s. Bednarowie106. J. Zarudcach114 oraz w Polance115. 952. [w:] ibidem. Loba. cit. Żółkiew i Zawonie w pow. 982.. Szpilur. Znacząca ilość relacji dotyczy przypadków. 220. 123. synowie lub bracia Ukrainek. np. F. s. Siekierka. 200 201 . 954-955.. 1201. op.[w:] ibidem. 114 D. W Gajach Wielkich u ojca Ukraińca ukryły się dwie córki żonate z Polakami.. op. by zabito go razem z rodziną. W Janowce w marcu 1944 r. H. Bulzacki. Siekierka. [w:] H. S. cit. Komański. ale potem uciekł. s. Tomaszowcach104. 92 Zginął Michał Tarasiewicz.

643. s. 135. Makuch przypadkowo ocalał. Córka pary była aktywną nacjonalistką. [w:] W. Kupiczwoli125. 137 R. cit. Komański. Komański. Jego ojciec był Ukraińcem. i E. E. Siekierka. Marciniak. Żólkiew i Zawonie w pow.. Hleszczawie145. 209-210. na którą planowany był napad UPA. H. cit.[w:] ibidem. Mariampol. op. 128 A. [w:] ibidem. K. Pieczykolan wspominała. s. s. Staje. H. który rozpaczał na widok zamordowanej żony.. K. 698..[w:] S. z której ocalała synowa Ukrainka. 696.. że synowa była Ukrainką. op. Bruckenthal. Siekierka.[w:] S. Bulzacki. Natomiast Maria Stemplewska-Niezgoda wspominała. Stemplewska-Niezgoda.137 124 L. Relacja. S. 215. Podczas napadu na Maciejów została ranna. [w:] Okrutna przestroga. że UPA zamordowała brata jej męża. Siemaszko. s. Komański. H.. Siemaszko.. ponieważ nie było jej w domu153. Mikołajków. 141 W Płauczy zabito z rodzinami Iwana i Mykołę Prohyrów oraz rodzinę Franciszka Radaczyńskiego.[w:] Okrutna przestroga. 286. Sokal. Pieczykolan.[w:] S. Bronowicach140. E. s. kobieta wróciła do rodzinnego domu i została zabita132. Relacja. Siekierka. która była żoną Ukraińca. Mniejsza ilość relacji dotyczy śmierci Polki. Relacja. E.. Do zabójstw całej rodziny doszło m. i E. Gaik k. Różański.. H.[w:] H. Zalesie. Siekierka. uważał. cit. 1241. 365. że szwagier przechowa go z rodziną u siebie. Turzański. 142 W Wigilię 6 stycznia 19445 r. Bulzacki. S. a żona mimo tortur nie zdradziła miejsca ukrycia męża. cit. 129 J. Płaucza Mała i Glinna. co działa się w tym czasie z jej mężem.. Wołczków. np. W. F. 149 H. Siekierka. Jastzrębska-Sikiewicz. Relacja z mordu zbiorowego dokonanego przez bandę ukraińską na ludności polskiej dnia z 12 na 13 lutego 1944 w miasteczku Maciejów. Siekierka. cit. 135 A. ponieważ napastnicy uznali. pow. 1153. Komański.. S. Nieudane próby zabójstwa podjęto w Ostrowie....[w:] ibidem. 140 Zamordowano rodzinę Gliwiaków. Surmacz. 130 G. 150 B. 148 W lesie Piaski koło Dobrzan zamordowano Marię Pianko z Godowskich z mężem Ukraińcem. Wszyscy ukrywali się w piwnicy i zostali tam zamordowani (11 osób). Brzeżan zabito synów rodziny Pakoszów i mocno pobito ich matkę-Ukrainkę135. Kowel. Kupiczwola. Zgłosiła to do NKWD. 1117-1118. że uchroni to jego i dwie rodziny Jasińskich od śmierci. op. żonatego z Polką. 1190. cit. Komański.. op. a potem dzieci przechowywane u babki Ukrainki151. 1064. Żółtańce. 892-893. H. s. E. op. syn Bronisław oraz córka Maria Steczyszyn.. gmina i parafia Maciejów.s. cit. ponieważ nie było go w domu. s. Grochalska-Pawełczak wspominała. 512.in. 146 Zamordowano rodzinę Pikuły żonatego z Ukrainką. Głuczkowski. cit. Siekierka. ale banderowcy zabili całą rodzinę łącznie z Wasylem (szwagrem). Starej Hucie139. Strzemień. 205. a syn Michał należał do AK. op. że większy ból przyniesie jej patrzenie na śmierć dziecka134. 122. że w napadach na polskie wsie uczestniczył Ukrainiec. H. Siemaszko. 1150. przebywająca w polskim domu. dzięki czemu została przewieziona w bezpieczne miejsce ( do Sambora)129.. Wielosz. Kozarska. Jasiński. s. cit. Rekliniec w pow. że zostanie zabita z dziećmi. Gustaw Surmacz wspominał. G.[w:] ibidem. zamordowano rodziców autora relacji. 187. Różański. H.... Różański. Dołsze Wojniłowskiej146. kobiety nie zamordowano.. Białobrzyski ocalał.. Łozowej144. ibidem. 125 W. że siostra Józefa Stemplewskiego wyszła za Ukraińca Karpa Zwanieckiego. S. zamordowano rodzinę Słupskich. cit. op. Rybarczyk. Relacja. która była zaręczona z miejscowym Ukraińcem. Według relacji Marii Piast w miejscowości Sucha Łoza z domu swojego męża Polaka Antoniego Siedleckiego uciekła jego żona Ukrainka. 139 Marceli Białobrzyski był żonaty z Ukrainką. Drażniowski. Komański. W niektórych przypadkach zabijano również dziecko z rodziny mieszanej. cit. Komański. których ojciec był Ukraińcem a matka Polką. Podczas napadu Kowalczyk ukrył się. Dobrzanach148 oraz Uhrynowie. 127 D. Jaszczyszyn. Panacka. E. w Pikulińskim Hucisku138. Siemianówka. Surmacz relacjonował losy rodziny Janickich.[w:] Okrutna przestroga. Komański. cit.131 Śmierć groziła również za zamiar wyjścia za Ukraińca. 153 B. op. 132 J.. S. op. Siekierka. Relacja.[w:] ibidem. Na Wołyniu w okolicach Teresina UPA zamordowała dwoje dzieci.. 143 W Czerkawszczyźnie mieszkał Kowalczyk.[w:] H. H. 654. s.jego.. Różański. S..: w Strzemieniu już po wojnie w 1946 r.. cit. 842. s.. we wsi Torskie147. Kilkanaście relacji dotyczyło zamordowania całej rodziny mieszanej przez OUN i UPA. E. Grzybowska. Zabójstw żonPolek UPA dokonała m. 145 W Hleszczawie zginął Mikołaj Koszowski. K. 1157. Na osiedlu Nawrów zabito rodzinę Kazimierza Bydłowskiego. s. Z. Surmacz. 131 S. s. [w:] W. Kościuk nie popierał działań ukraińskich nacjonalistów. E. s. żonaty z Ukrainką myślał. F. Łozowa. ich syn Franciszek przypadkiem ocalał. Siekierka. Przerośli126 oraz Zalesiu127. s. dziecko Jerzego i Hanny Jardeckich. s. Relacja. 134 Ks. Podczas napadu na Żółtańce w marcu 1944 r. s... Darowski. s. Piast. zabito siostrę autora relacji Helenę. Siekierka. H. gdzie zabito dwie córki Ukrainki Byciowej i jej siostrę. Niestety relacja nie mówi.[w:] Okrutna przestroga. op. M. napadnięto na rodzinę Sędziszewskich. W kolonii Gaik k. s. Męża nie było w domu podczas napadu.. H. Torskie. Perechody(Przechody). Wąsowicz. Komański. Relacja. Siekierka. Komański. w której najpierw zabito rodziców. 147 W Torskiem Ukrainiec Kościuk i jego żona Maria z domu Stojanowicz zostali zamordowani w brutalny sposób. mimo. żonę Ukrainkę i sześcioro dzieci A. Bulzacki. 670. s. a samej gospodyni udało się uciec128 oraz w Dniestrzyku Hołowieckim. W nielicznych przypadkach ukraińscy członkowie rodziny uciekali z wsi. [w:] S. Płauczy141.[w:] Okrutna przestroga. Majdan Górny.. s.. S.[w:] Okrutna przestroga. Czerkawszczyźnie143. Roman. kiedy wydawało się. Relacja. s. S. 151 G. Chmura. s. s. 308. 308-309.in.. op. s. s. W. s. 126 J. s. 640. 152 M. s. op.. 144 Podczas napadu na Łozową napadnięto na dom Ukraińca władysława Makucha. po ekspatriacji Polaków. Relacja. Różański. op. Siekierka. Grochalska-Pawełczak. który nie popierał UPA.. 175. M. 784. 202 203 . mimo. Kobieta została zamordowana przez swojego szwagra130. Natomiast G. pochodzącego z rodziny mieszanej (ojciec był Ukraińcem).[w:] H. 1152. Tajerle. Czerkawszczyzna. Bulzacki. Kondracki. pozostawiając przy życiu troje dzieci136. Komański. W okolicy Choronowa zabito niemowlę.żony Ukraińca. 133 G. 176. cit. że zagrożenie ze strony UPA minęło. Zamordowano ją razem z matką Anną. W. ożeniony z Ukrainką Oleśką. Chwilę przed napadem uciekła z domu 138 Marcin Witkowski. 136 M. s. Siekierka.. Ostrów. op. że z rąk UPA zginęła Urszulka córka Wacławy Czechowskiej i jej męża Jewgienija Hula133.. K. W Dniestrzyku matka autorki relacji będąca Ukrainką otrzymała ostrzeżenie. cit. op. [w:] S. Brzeżan. W styczniu 1945 r. J..zamordowano Józefa i jego żonę Ukrainkę. Makuch. Komański. Ławruszczak. Perechodach142. Leszczyńska. Dołha Wojniłowska. jego brata Józefa i siostrę Zofię150. Komański. Podczas wojny ukrywała ją rodzina narzeczonego. K. Petronela Apeniuk.. który miał żonę Polkę Zofię z domu Tomczyk.[w:] Choronów.[w:] ibidem. w Dębowej Karczmie124. Dniestrzyk Hołowiecki. Zawada. i E.149 B. op. cit. jego żona Ukrainka Anna. iż wiedziała o napadzie152.

Podczas szukania Polaków we wsi zostali oni ukryci. Ottynia. Ewy166.. 225. Kulińska.. 715-716. kiedy przyszły tam oddziały UPA. Liczyć tylko na siebie. 174 M. Grabicz.. Jaskółowski. 204 205 . H. ludzkiej pomocy udzielanej Polakom. żonaty z Polką Pauliną z d. a Chełpowi udawać głuchoniemego. Bielecka. który następnie ukrył je w bezpiecznym miejscu. Różański. Polaków ostrzegł właściciel młyna. ale nie udzieli pomocy jej nowej rodzinie172. Podstęp się udał. K. 164 L. 718. Kondracki.. 157 Heleną Łysiak z d. Ewie Ostrowskiej z Kosowa Huculskiego pomagała Polka zamężna z Ukraińcem Kamińska. s. Siekierka. Pokazują również jak bardzo społeczność ukraińska została przesiąknięta ideologią ukraińskiego nacjonalizmu szerzoną przez OUN Bandery. J.. np. Wdowa po kierowniku szkoły w Chlebowicach Świerskich ( zastrzelony w 1943 r. cit. 170 J. s. Kasperska kazała Łomeckiej podać się za Ukrainkę. Sobków.. Nieliczne relacje mówiły o codziennej. Wołczków. T. Różański. Mariampol.. narodowość ukraińską. 314.[w:] ibidem.[w:] S. ponieważ wychowywał pasierba. 309. w których grożono im śmiercią170... 451. Polaków ukrywano również w Kobakach156. Komański. H. 1065. Stański.[w:] ibidem. Bulzacki. [w:] L. Kondracki relacjonował zachowanie jednej z uciekinierek na stacji w Łańcucie Stanisławy Hołuj. Kobyłecki. Straciłem całą rodzinę.. 153. Ukrainka zamężna z Polakiem) byli w młynie. czy była przypadkowa. Dysponujemy nielicznymi relacjami obrazującymi sytuację dziesiątą związaną z ucieczką rodzin mieszanych z zagrożonego terenu. Mariampolu159. który miał narzeczoną Polkę. Komański. 162 Maria Pawłowska z dziećmi została ukryta podczas napadu przez Nestora Korczyńskiego. Komański. W wymienionych przypadkach nie mamy pewności. E. Po wyjeździe Polaków z Ostrowa Ukrainka będąca żoną Polaka Róża Żurowska pojechała do rodziców. Sobkowa z Koropca nad Dniestrem został pobity przez członków OUN. We wsi Borówka na Wołyniu Ukrainiec Siergiej Kopernik. 1063.. s. Mój Jasio nie żyje.. H.. op. otrzymywała od Ukraińców listy z pogróżkami i naciskami. mówił. poinformował Polaków. 163 G. s. która narzekała na swojego ojca i brata. ciotki Danuty155. Kobiety wspólnie zawiozły do szpitala rannego brata 154 H. Komański. Jankowski.[w:] ibidem.. Stosunkowo licznie występowały w relacjach sytuacje związane z udzielaniem pomocy Polakom przez członków rodzin mieszanych. H. J. 875. którzy wystraszyli się. s. op. M.[w:] Świadkowie mówią.. Ostrowska. op. 172 Ibidem 173 ibidem. s. Komański. gdzie i kiedy będzie napad na wieś165. Majkowski. której mąż był Ukraińcem. Franciszek Chełp i Maria Kasperska. 160 We wsi Grabicz ojciec autora relacji ukrywał się u sąsiada Ukraińca Michała Semeniuka żonatego z Polką. Szczepański. Komarów. Natomiast ojczym autora wspomnień M. Grabiczu160. Obserwował ją młody banderowiec. [w:] S. Danutę Niemiec przechowywała polsko-ukraińska rodzina Marii Sobkowiczów. ponieważ nie poinformowali jej o napadzie171. 156 Mieczysław Jaskółowski z matką znalazł schronienie w domu ciotki Stefanii Babiuk.: w Dublanach grupa Polaków ( Genowefa Łomecka. Siekierka. Grochalska-Pawełczak. Posiadamy również relacje dotyczące wydarzeń o charakterze jednostkowym. s.. Dzieci Kresów. 159 Podczas napadu na Mariampol autorka relacji z babcią i kuzynką były ścigane przez grupę banderowców. 161 Rodzina Julii Mamul nocowała u sąsiadów Korotków.w Druchowej synowa Anny Słonimskiej. Hamal. [w:] H. Łomecka. Siekierka.. Zatrzymał je Ukrainiec Dmytro Dupak. 773. s. Kutach157. że kobieta wiedziała o napadzie. 773. 165 M.. Siekierka. Dołhe... 155 D.[w:] Świadkowie mówią. Stasyszyn. 93.[w:] ibidem. K. H. Przypadkowo życie Polakom w majątku rolnym Grzybice w powiecie włodzimierskim uratowała żona jednego z nich Ukrainka. Bohorodyczyn.. czy nieobecność kobiet w domu wynikała z celowego działania. Siekierka. Kilkanaście relacji mówiło o przypadkach ukrycia lub przechowywania Polaków. s. Mamul. Komański. W niektórych przypadkach ostrzegano Polaków o niebezpieczeństwie. że zostanie zabita przez UPA. a pomagający Polakom Ukrainiec Giergiel. We wsi Derżów Polaków ostrzegł syn Anieli Żolińskiej z polsko-ukraińskiej rodziny. 513. żony Polaka. op. a pytany przez rodaków Babiuk. np. która wchodząc do pomieszczenia. [w:] S. Niemiec.Ziemianka. Siekierka. Ostrowie161 oraz Połowcach162. cit. aby wychowała dzieci w tradycji ukraińskiej169. Najczęściej przechowywano Polaków podczas napadów UPA lub bezpośrednio po nich. s. cit. cit. s. Słobódka Bolszowicka. 1. cit. Zdarzały się również przypadki informowania polskich rodzin o planowanym napadzie UPA.: ze wsi Dąbrowa. G. T. Siekierka. W. że jego ojciec i brat Antoni otrzymywali od Ukraińców z OUN propozycje przejścia na tzw. w której ojciec był Ukraińcem164. 171 A. Kobiecie udało się przeżyć173. E. ojciec Polak) wspominał. cit. H. Różański. 26. s.[w:] S. która była Ukrainką. s. op.. [w:] ibidem. Ostrów. która była Ukrainką154. s. 114. 310-311. pod wpływem zagrożenia uciekła polsko-ukraińska rodzina Kowalskich168. 167 Z. E.Polaka174. s. Różański. 166 E. cit. Komański. s. Siekierka. członów UPA. Relacja[w:] ibidem.. że u niego żadnych Polaków nie ma. E. Komański. Derżów.[w:] S. Na tej samej stacji przebywała również Ukrainka Franciszka Orluk żona Polaka. Podczas napadu na Ostrów była kilka dni po porodzie. Dołha Wojniłowska. np. Kraków 2009.[w:] ibidem. op. Natomiast A. 1062. s.... chociaż przebieg wydarzeń w ostatnim przypadku wskazuje. P. op. 168 Z. P. s. s. S. z którego usiłowano uprowadzić mężczyzn.[w:] S. 169 Z. 918. cit. Jej ojciec i brat brali udział w napadzie.). Gdy odmówili dostali pogróżki. Kobaki..wszyscy przeżyli163.[w:] H. Żak. Było to małżeństwo polsko-ukraińskie. którego żona była Polką.. 211. żonatego z Polką. s. Kawka. Słobódce Bolszowickiej158.. op. op. Majkowski pochodzący z rodziny mieszanej ( matka Ukrainka. Bakota. cit. Połowce. wypłoszyła napastników167. S. ułatwiano wydostanie się z zagrożonego terenu. Przedstawione powyżej wydarzenia wskazują na tragiczną sytuację rodzin mieszanych na Kresach II RP. Domański. zorientowawszy się o czystce rodzin mieszanych uciekł z żoną i dziećmi do Włodzimierza. Bulzacki. Łysiak. Dublany.. Tomaszewską zaopiekował się w Kutach kolega jej wujka Kulbickiego Ukrainiec Dmytro Babiuk. 158 Autor relacji z matką zostali ukryci w domu przez sąsiada Polaka żonatego z Ukrainką. H..

Przemarsz uczestników Posłanka Brygida Kolenda-Łabuś Prezydent Miasta Tomasz Wantuła Apel pamięci 206 207 .

Tadeusz Isakowicz-Zaleski 208 209 .Wicewojewoda Antoni Jastrzembski Salwa honorowa Nasz chór Echo Kresów Mszę odprawił i homilię wygłosił ks.

W latach 1992-2012 Prezes Towarzystwa Przyjaciół Krzemieńca.Przygotowuje pracę doktorancką na temat stosunku OUN-UPA do Polaków w czasie II wojny światowej w świetle polskiej historiografii.Kraków. szczególnie II wojny światowej. w latach 19842012 wygłosił ok. nacjonalizmu i przyszłością globalizującego się świata oraz stosunków polsko-ukraińskich XX wieku. Jest autorem i współautorem ponad 170 artykułów i 20 książek oraz albumów poświęconych historii Wołynia. Leon Popek urodził się 23. Magdalena Kazik jest absolwentką Wyższej Szkoły Pedagogicznej. Ksiądz obrządku ormiańsko-katolickiego. Stopień naukowy profesora nadzwyczajnego uzyskał w 1969 roku. opiekującej się osobami niepełnosprawnymi. „Nie zapomnij o Kresach”. pow. Studia rolnicze ukończył w Krakowie. Jest autorem najnowszej historii kościoła w Polsce.Ponadto jest autorką bardzo wielu artykułów naukowych i prasowych. absolwent KUL. że zawyżenie liczby ofiar miało na celu zmniejszenie poczucia winy Ukraińców za masowe ludobójstwo Polaków dokonane na Kresach.Autorzy Tomu Lucyna Kulińska /AGH Kraków/. Brata Alberta.”Dzieci Kresów I. Jest Laureatem Nagrody Literackiej im. Następnie praca w Instytucie Sadownictwa w Skierniewicach. dr historii. dr hab. felietonista Gazety Polskiej. Od 1976 do 1096 roku pełnił funkcję dyrektora Archiwum Państwowego w Przemyślu. od 2000r pracownik IPN O/Lublin. Wydał „Przemilczane ludobójstwo na Kresach”. Udziela się na forum samorządu doktoranckiego oraz pełni funkcję Przewodniczącej Koła Naukowego Doktorantów. że liczba Ukraińców zabitych w Pawłokomie jest grubo zawyżona oraz. Jest redaktorem naukowym i współautorem 3 książek w Polsce i 2 książek w Meksyku oraz autorem ponad 100 publikacji naukowych. Rodzice byli kresowianami. Był uczestnikiem konferencji „Akcja Wisła-Przyczyny. W latach 19921998 członek Zarządu Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie. członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego odział w Przemyślu. poeta.prof. policzył i ustalił liczbę zabitych na 150 osób. Leszek Jankiewicz . Interesuje się żywo sprawami kresowymi. Od 2009 roku jest uczestniczką studiów doktoranckich w zakresie historii ma Akademii im. Jest proboszczem ormiańsko-katolickiej parafii św. adiunkt na Wydziale Humanistycznym. Przebieg Konsekwencje” zorganizowanej w Przemyślu w 2007 roku. Wydał „Księża wobec bezpieki na przykładzie archidiecezji krakowskiej. Jest przekonany.W przygotowaniu są kolejne tomy. historyk Kościoła. Jest sekretarzem Stowarzyszenia Instytut Kresów Rzeczypospolitej.historyk i politolog. Od wielu lat zajmuje się problematyką ludobójstwa na Kresach południowo wschodnich. archiwista. Zdzisław Konieczny urodzony w 1930 roku w Drohobyczu. Trójcy dla Polski południowej oraz reprezentantem mniejszości ormiańskiej przy Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych.II. Współzałożyciel i Prezes Fundacji im. Jest współpracownikiem naukowym rzeszowskiego oddziału IPN. prelekcji i odczytów. Zajmuje się zagadnieniami terroryzmu. w tym książk i „Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskiej Kresów w latach 1943-1947”. W 2011 roku zdobył pierwsze miejsce w Konkursie Książka Historyczna Roku za „Ostrówki Wołyńskie -ludobójstwo”. Dr. Tadeusz Isakowicz-Zaleski . Chełm. Jana Długosza w Częstochowie. a profesora zwyczajnego w 1980 roku. W międzyczasie spędził rok na Uniwersytecie Cornella w USA i w sumie siedem lat w Meksyku na Uniwersytecie w Chapingo w stanie Meksyk. wraz z Adamem Rolińskim prac pt. doktor nauk historycznych. Pracował na Uniwersytecie Poznańskim i w SGGW. Był komendantem 39 obozów harcerskich w Polsce i organizatorem czterech obozów skautowych w Meksyku. Zainteresowania nauką ogniskują się wokół historii najnowszej. 210 211 . Działacz antykomunistycznej opozycji. Jest autorką i współautorką licznych książek i artykułów historycznych poświęconych losom polskich kresów. 380 wykładów. W oparciu o dokumenty archiwalne przedstawił inny niż ukraiński przebieg wydarzeń w Pawłokomie.III”. Od 1992r aktywnie uczestniczy społecznie w pracach Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Lublinie. Jest członkiem Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu. Józefa Mackiewicza oraz Nagrody Kustosz Pamięci Narodowej.1958r w Karolinowie. Był współorganizatorem wystaw i organizatorem dwóch międzynarodowych sesji naukowych. urodził się w 1925r w Piotrkowie Trybunalskim. represjonowany przez komunistyczną Służbę Bezpieczeństwa.”Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943-1944”i „Kwestia ukraińska i eksterminacja ludności polskiej w Małopolsce wschodniej w świetle dokumentów Polskiego Państwa Podziemnego 1942-1044”.09.. badający stosunki polsko-ukraińskie w latach 1918 do 1950. W roku 2009 wydała pracę „Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939”.

zagadnieniami dotyczącymi prawdy i kłamstwa w filozofii klasycznej. Leibniz. Zajmuje się m. „Naczelna zasada racjonalizmu. Od Badeniego do Potockiego.in. Polska wobec ukraińskich dążeń niepodległościowych w czasie II wojny światowej. m. profesor w Instytucie Filologii Uniwersytetu Wrocławskiego.Czesław Partacz .in.Ładą).W. Ch.2008. Toruń 1996.(Instytut Polityki Społecznej i Stosunków Międzynarodowych Politechniki Koszalińskiej). Historyk filozofii. /redakcja/ „Leibniz.in. Ostatnio wydał m. Wolf/. dr hab. Augustyna?” Rozważania na temat pojęcia wojny sprawiedliwej (bellum iustum).”Epiistemologiczne założenia ontologii Ch. Bogusław Paź .: Wojna polsko-ukraińska 1918 -1919. Koszalin 2001. autor wielu książek i artykułów (ponad sto publikacji) poświęconych stosunkom polsko-ukraińskim XIX i XX wieku. Łukomskim). Historyk i politolog.dr hab.. Od Kartezjusza do wczesnego Kanta”. Stosunki polsko . Tradycja i idee nowoczesnej filozofii” oraz „Aletofobia. Toruń 2004 (współautor z K. genezy terroryzmu i natury prawdy historycznej w kontekście współczesnego nihilizmu. nowożytnym racjonalizmem /Kartezjusz. czyli strach przed prawdą o ludobójstwie na Kresach” oraz „Czy OUN-UPA walczyła w imię św. a także krytyką współczesnego postmodernizmu. Autor ponad siedemdziesięciu publikacji naukowych m. G. 212 213 . Wolfa”.ukraińskie w Galicji 1888 . Warszawa 1994 (współautor z B.in. profesor. Polakiem i G. Kwestia ukraińska w polityce polskiego rządu na uchodźstwie i jego ekspozytur w kraju 1939-1945.

zjawiska w naszej historii. inaczej niż setki innych. której szczególne piętno wywarły zbrodnie dokonywane przez OUN-UPA. W drugim. znanego badacza zjawiska zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. jaką w budzeniu nienawiści do Polaków i pozostałych nie .Ukraińców odegrało ukraińskie greko-katolickie i prawosławne duchowieństwo. ostatnio na nowo aktualny i dyskutowany za sprawą apologetów banderyzmu. która polegała na zmuszaniu ukraińskiego małżonka do zamordowania polskiego współmałżonka i jego polskich dzieci. została szczególnie dokładnie przebadana i opisana za sprawą dokonanej w lipcu 2011 roku ekshumacji. Jankiewicza poznajemy szczegóły dotyczące dramatycznych losów polskiego duchowieństwa na Kresach. jakim było mordowanie polskich małżonków w licznych na Kresach. Zebrane prace w adekwatny sposób ukazują najważniejsze elementy zbrodniczej działalności band OUN-UPA w postaci: ich masowej skali dokonywanych zbrodni oraz nieludzkiego. różnorodnymi źródłami archiwalnymi. gdyż znane jest ono dość wąskiemu gronu specjalistów oraz żyjących jeszcze świadków tamtych zbrodni. Zdzisław Konieczny podejmuje natomiast.Prof. które sprawiły. Lucyna Kulińska w obszernym studium podejmuje w niezwykle szczegółowy. Podaje krok po kroku kolejne wydarzenia z okresu przedwojnia. Recenzja Przedłożony mi materiał stanowi podstawę do edycji kolejnego tomu z serii poświęconej ludobójczej działalności ukraińskich faszystów z OUN-UPA i SS-Galizien. ukazuje nie tylko ciągle mało znane szerszemu czytelnikowi oblicze walki z bandami UPA na terenie Polski. często niezwykle perfidnego okrucieństwa. Bogusław Paź prof. obszernym artykule tego profesora poznajmy specyfikę relacji polsko-ukraińskich w latach 1914-1947 na przykładzie wsi i małych miast województwa tarnopolskiego. Przywołując źródłowe dokumenty i posługując się statystykami. gdyż przez swoją różnorodną formę od stricte akademickiej po popularno-naukową ma szansę dotrzeć do szerokiego grona czytelników. na poziomie podręczników szkolnych brak jest jakiegokolwiek przekazu na ten temat. Działalność ta została ukazana zarówno na planie ogólnych opisów. koncentrując się na dramatycznej dynamice tych relacji w czasie II wojny. Wreszcie last but not laest w tekście Leona Popka. Młoda badaczka zjawiska ukraińskiego nacjonalizmu. Na konkretnych przykładach ukazała realizację banderowskiej ideologii. jak i w kontekście jed- 214 215 . W tle tych wydarzeń ukazuje jednocześnie słabe strony i błędy polskich władz. Warto zwrócić uwagę. jakie zostały dokonane przy okazji wspomnianej ekshumacji. Na szczególną uwagę zasługuje w tym tekście całkowicie pomijany przez ukraińskich historyków aspekt tej działalności w postaci satanicznej perfidii. że terrorystyczna działalność ukraińskich nacjonalistów była skuteczna i doprowadziła w efekcie do tak wielu zbrodni. W pierwszym tekście Leszka S. chciałoby się rzecz: detaliczny sposób analizy socjologiczno-politologicznego oraz ideologicznego tła ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów z OUN-UPA na ludności polskiej na Brzeżańszczyźnie w latach 1922-1941. których los jest przemilczany do dzisiejszego dnia nawet przez władze Kościoła rzymsko-katolickiego. Autor na konkretnych przykładach wskazuje m. relacjami świadków. Całość tworzy dość różnorodną prezentację. dotyczących historycznych. Niestety.in. dr hab. Szczególna wartość tekstu polega między innymi na tym. Zagłada tych dwóch miejscowości. problem przyczyn. które na zasadzie efektu kuli śniegowej znajdą swoją kulminację w postaci masowych rzezi dokonywanych na polskiej ludności Brzeżańszczyzny w czasie wojny. ale realia. poznajemy okoliczności i przebieg zagłady dwóch polskich miejscowości: Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Tym bardziej więc na uwagę zasługuje przeczytany przez mnie materiał. że Autor wskazuje personalia i okoliczności mordowanych polskich duchownych. Autorka we wspomnianym studium operuje danymi statystycznymi. Jana Zaleskiego. mieszanych polsko-ukraińskich małżeństwach. ich aspekt socjologiczno-demograficzny i religijny (wyznaniowy). przebiegu i oceny operacji „Wisła”. tego stale jeszcze w dużej mierze przemilczanego. będące skutkiem aktywności ukraińskich nacjonalistów. Magdalenia Kazik ukazuje jedno z najbardziej przerażających oblicz ludobójstwa dokonywanego przez OUN-UPA. Dramatyczny przebieg wydarzeń czyniących kres wielowiekowej egzystencji Polaków zostaje ukazany za pośrednictwem jego ojca. Natomiast krakowska historyk. socjologicznych i politycznych realiów. UWr. Tekst księdza Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego wpisuje się w poruszaną przez niego często problematykę zagłady Polaków i polskich Ormian na Kresach południowo-wschodnich. które bezpośrednio doprowadziły do operacji „Wisła” i przede wszystkim jej przebieg. W trzecim tekście ten sam Autor ukazuje szczegółowy. zakładającej bezwzględne i systematyczne mordowanie wszystkich nieukrańskich mieszkańców Kresów. ilościowy aspekt zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów. Autor ukazuje historyczne uwarunkowania tych relacji. na szczególną rolę. ale także wyniki badań. Piszę „w dużej mierze”. świadka tamtych zbrodni na przykładzie losu mieszkańców Korościatyna koło Monasterzysk na Tarnopolszczyźnie. że Autor zaprezentował nie tylko historyczny rys zagłady polskich mieszkańców tych dwóch miejscowości.

szczegółowo ilustrowanych przykładów ludobójczej działalności ukraińskich nacjonalistów. dr hab. który jest typowym ukrainizmem. Prezentowane opracowanie ukazuje dokumenty epoki. Ten trend powstał na lewackich wydziałach uniwersytetów amerykańskich i po 1989 roku niestety dotarł do Polski. który jak inne znane nam antychrześcijańskie ideologie (bolszewizm. że jest dobrem. Prawo i Sprawiedliwość czy Platforma Obywatelska. Prezentowane opracowanie jest zaprzeczeniem poprawności politycznej. Nie mogę zgodzić się z tytułem opracowania.nostkowych. Obowiązuje fałszywa doktryna Jerzego Giedrojcia zmierzająca do dobrych stosunków polsko-ukraińskich skierowanych przeciwko Rosji. stanowi zagrożenie dla ludzkości. Dodatkowa. Jan Zalewski ukazuje bezmiar zbrodni OUN-UPA w województwie tarnopolskim.Lucyna Kulińska ukazuje zbrodnie halickie w powiecie Brzeżany. Idzie niejako pod prąd tendencji przemilczenia zbrodni dokonywanych przez ukraińskich faszystów. Nie ma znaczenia czy rządzi Unia Wolności. że tzw. dlaczego? Ponieważ ukazuje trzecie po niemiecko-hitlerowskim. niebagatelna wartość zebranych w tym tomie materiałów polega na oddaniu czci zarówno tamtym blisko dwustu tysiącom polskich ofiar OUN-UPA. tarnopolskie i stanisławskie) i Ukraińców z Wołynia jest nieuznawana przez władze polskie.Doktryna ta ma na celu zapomnienie czy też pominięcie zbrodni OUN-UPA. sowiecko-bolszewicko. jako swoisty kod językowy oraz zespół zachowań i opinii przedstawianych jako? antydsykryminacyjne? System ten prezentowany jest przez kręgi lewicowe.lewackie oraz ?neoliberalno-postępowe?. Prof. W jej wyniku. nazizm niemiecki-hitleryzm. To ludobójstwo popełnione przez zwyrodniałych nacjonalistów halicko (pochodzących z ziem byłej Galicji-województwo lwowskie.rosyjskim. SLD. W odróżnieniu od innych publikacji historycznych. ukraińsko-nazistowsko-halickim ludobójstwo na narodzie polskim. Poprawność polityczna jest swoistym amerykańskim i dywersyjnym bolszewizmem. Możemy z całą odpowiedzialnością stwierdzić. zbrodniarze ci jako funkcjonariusze III Rzeszy Niemieckiej służący w Ukranische Polizai zamordowali około 1. W rezultacie niniejszy tom może znaleźć szeroki krąg czytelników od osób słabo zaznajomionych z poruszaną problematyką po specjalistów od dziejów polskich Kresów południowo-wschodnich.300 000 Polaków narodowości żydowskiej a póżniej 134. jak i moralnej satysfakcji żyjącym jeszcze świadkom prawdy o tamtych wydarzeniach.000 Polaków.Tytuł powinien brzmieć: Zbrodnie nacjonalizmu ukraińskiego czy halickiego w powiecie Brzeżany w latach 1922-1941? 216 217 . które dążą do narzucenia tych zasad społeczeństwu. faszyzm. poruszana w nim problematyka ma swój bardzo ważny aktualny wymiar. nazizm ukraiński? Banderyzm.. Czesław Partacz Recenzja Rok 2012 jest istotny w historii Europy oraz historiografii polskiej w której prawie zwyciężyła polityczna poprawność (Political Correctess). a nawet – jak ostatnio – próbom ich rehabilitacji w Polskim Parlamencie.poprawność polityczna jest nienawiścią do dobra za to. głównie chłopów.

iż prezentowana książka mimo pewnych mankamentów wnosi bardzo wiele elementów ważnych do procesu badań zbrodni OUN-UPA.Niestety. były to w swojej istocie indoktrynowane przez zwyrodniałych nazistów halickich. Należy stwierdzić.ale tak było na ziemiach Kresów Wschodnich. L. W żadnym europejskim kraju mężowie czy żony nie mordowały swojej drugie połowy i własnych dzieci na rozkaz nazistowskiej organizacji ze względu na narodowośc . których zbrodnia nie ma swoich odpowiedników w historii Europy. stanisławowskim i wołyńskim. Ale najbardziej istotnym artykułem prezentowanej ksiązki jest tekst poświęcony sytuacji rodzin mieszanych polsko-ukraińskich i ich mordowanie przez bojówki OUN-UPA. przedstawianych na Ukrainie i w Polsce przez historyków neobanderowskich jako jako słuszną walkę narodowo-wyzwoleńczą. Jankiewicz opisując stosunki polsko-ukraińskie w województwie tarnopolskim oraz w dwóch następnych rozdziałach wniósł istotny wkład w rozwój badań nad zbrodniami OUN-UPA..tarnopolskim.Tadeusz Isakowicz-Zalewski zbrodnie banderowskie opisane przez jego ojca Jana Pan prof.w województwie lwowskim. 218 219 . Leon Popek opisał zagładę Ostrówek i Woli Ostrowieckiej na Wołyniu a ks. Bojówki UPA i Samooboronnych Kiszczewych Widdiłów mordujące bezbronnych chłopów polskich.

...........................................................................................ukraińskich na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w czasie II wojny światowej ....................... Bogusław Paź Recenzja .... dr hab...... dr Lucyna Kulińska Preludium Zbrodni........... 60 116 144 150 174 183 dr Zdzisław Konieczny Operacja „Wisła”....... Straty ludności polskiej na Kresach Południowo Wschodnich II Rzeczypospolitej w wyniku ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich .....ukraińskie od około 1914 do 1947 roku rozpatrywane głównie na tle wsi i miasteczek byłego województwa tarnopolskiego ........................................................... Tadeusz Isakowicz ......................1943r) ...Zaleski Ludobójstwo na Tarnopolszczyźnie w pamiętniku Jana Zaleskiego .....................................................08. Czesław Partacz Recenzja ................................................................................................................................ 4 6 prof.......................................... Lista duchownych katolickich i prawosławnych zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich lub przy ich współudziale ............................................................................................................... mgr Magdalena Kazik Sytuacja rodzin polsko ..................... ..1941 ........... dr hab......... dr hab Leszek Jankiewicz Stosunki polsko .... prof.. Nacjonalizm ukraiński na Brzeżańszczyźnie w latach 1922 .......................................... Ks........SPIS TREŚCI Wstęp mgr Krystyna Patrzykąt ............................... dr Leon Popek Zagłada Ostrówek i Woli Ostrowieckiej (30.......................................................... 220 .... 192 210 214 217 Autorzy Tomu ............................................................ prof................................

978-83-63999-01-8 .ISBN .

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->