P. 1
Analiza Matematyczna w Zadaniach Tom 2 - Krysicki Wlodarski

Analiza Matematyczna w Zadaniach Tom 2 - Krysicki Wlodarski

5.0

|Views: 5,997|Likes:
Wydawca: t4ngerrine

More info:

Published by: t4ngerrine on Nov 10, 2009
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/09/2012

pdf

text

original

ANALIZA MATEMATYCZNA W ZADANIACH

WLODZIMIERZ KRYSICKI, LECH WLODARSKI

ANALIZA MATEMATYCZNA W ZADANIACH

czssc DRUGA

Wydanie xxv

WARSZAWA 2000 WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN

Projekt okladki

Krzysztof Racinowski

© Copyright by Paristwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1974

© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 1994

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA Warszawa 1998

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

ul. Miodowa 10, 00-251 Warszawa Tel.: 6954321, e-mail: pwn@pwn.com.pl www.pwn.com.pl

ISBN 83-01-02440-2

PRZEDMOWA DO WYDANIA PIERWSZEGO

Druga c~ "Analizy matematycznej w zadaniach" opracowana zostala na tych samych zasadach co i cz~sc pierwsza. Dla uchronienia wiec Czytelnika przed mechanicznym rozwiazywaniem zadan, na poczatku kazdego rozdzialu zostaly podane potrzebne definicje i twierdzenia. W ten sposob Czytelnik przy rozwiazywaniu zadan powtarza i teorie, Dzieki temu rowniez unika sie nieporozumieii mogacych wyniknac z faktu podawania przez roznych autorow twierdzeri przy roznych zalozeniach, a czasem nawet przy roznej symbolice.

Gkiwnym celem niniejszego podrecznika jest nauczenie Czytelnika rozwiazywania zadari z analizy matematycznej. Z tego powodu kazdy rozdzial sklada si~ z zadari calkowicie rozwiazanych i z zadan do samodzielnego rozwiazania. Dla umozliwienia Czytelnikowi kontrolowania, czy rozwiazuje zadania we wlasciwy sposob, na koricu podrecznika ~ podane odpowiedzi do zadari nie rozwiazanych, a nadto przy trudniejszych zadaniach wskazowki pomocne do ich rozwiazania,

Drugim celem niniejszej ksiazki jest iIustracja teorii analizy matematycznej przykladami, ale oczywiscie nie zastapienie tej teorii. Opanowanie bowiem teorii analizy matematycznej jest mozliwe jedynie przez dokladne poznanie twierdzeri wraz z dowodami, ktore Czytelnik znajdzie W odpowiednich podrecznikach teorii analizy matematycznej.

Autorzy

PRZEDMOWA DO WYDANIA DZIESIL\TEGO

Niniejsze wydanie ukazuje si~ w znacznie zmienionej postaci, dzieki przede wszystkim znacznemu rozszerzeniu materialu w nim zawartego, a mianowicie wlaczone zostaly zupelnie nowe rozdzialy: Funkcje zmiennej zespolonej, Transformacja Laplace'a i jej zastosowania, Rownania rozniczkowe 0 pochodnych czastkowych, Rachunek wariacyjny, Rachunek prawdopodobienstwa, a takze szereg dawnych rozdzialow zostalo znacznie rozbudowanych; sq to rozdzialy: Funkcje dwoch i wiecej zmiennych, Funkcje uwiklane, Calki krzywoliniowe i powierzchniowe, Rownania rozniczkowe wyzszych rzedow. Natorniast rozdzialy poswiecone cake funkcji jednej zmiennej zostaly przeniesione do czesci I.

Przy dokonywaniu wszystkich zmian kierowalismy sie nowymi programami matematyki na wydzialach uczelni technicznych 0 rozszerzonym programie zarowno na studiach stacjonarnych jak wieczorowych i zaocznych. W czesci teoretycznej rozbudowane zostaly te fragmenty, ktore, jak nam sie wydaje, sprawiaja szczegolne trudnosci przy przygotowywaniu sie studentow do egzaminow. We wszystkich nowych rozdziatach sa zadania z pelnyrni rozwiazaniami oraz do samodzielnego rozwiazania, a w dawnych rozdzialach liczba zadari zostala znacznie powiekszona.

Chcielibysmy przy tej okazji serdecznie podziekowac tym wszystkim, ktorzy w czasie opracowywania niniejszego wydania przekazali swoje cenne uwagi, a w szczegolnosci prof. dr Z. Zahorskiemu z Instytutu Matematyki Politechniki Gliwickiej, doc. dr hab. W. Waliszewskiemu z Instytutu Matematycznego PAN, dr W. Dyczce z Instytutu Matematyki Politechniki Lodzkiej.

Bedziemy rowniez wdzieczni uwaznym Czytelnikorn za przesylanie swoich uwag odnoszacych sie badz do tresci naszego podrecznika, badz zawierajacych propozycje zmian ezy uzupelnieri. Uwagi takie prosimy przesylac na adres: W. Krysicki, Instytut Matematyki Politechniki Lodzkiej, Lodz, ul. Zwirki 36, lub L. Wlodarski, Instytut Matematyki Uniwersytetu Lodzkiego, Lodz, ul. Nowopoludniowa 22.

Autorzy

L6dz. listopad 1972 r.

Razdzial I

FUNKCJE DWU LUB wn;CEJ ZMIENNYCH

§ 1.1. PRZESTRZEN EUKIJDESOWA

W § 4.1 czesci pierwszej podalismy definicje funkeji jednej zmiennej. Chcac okreslic funkcje p zrniennych dogodnie jest wprowadzic pojecie przestrzeni euklidesowej p-wymiarowej.

Przestrzeniq euklidesowq p-wymiarowq (p - liezba naturalna) nazywamy zbior wszystkich ciagow p-wyrazowyeh (ai, a2, ••• , a,,), kt6ryeh elementy a, sa liezbami rzeczywistymi. Elementy a, tych ciagow, dla odroznienia od elementow przestrzeni euklidesowej, bedziemy nazywali wspolrzednymi, a same ciagi - elementami, wektorami albo punktami przestrzeni euklidesowej p-wymiarowej.

Elementy przestrzeni euklidesowej bedziemy oznaczali literami polgrubymi, a wiec np. a = (ai, a2, ••• , a,,), a cala przestrzen euklidesowa p-wymiarow::}, - syrnbolem [Jl" (1).

Zauwazmy, ze przestrzeii euklidesowa dwuwyrniarowa mozemy interpretowac geometryeznie jako plaszczyzne, elementy tej przestrzeni 0=(a1, a2) jako punkty plaszczyzny, dIa ktorych a1 oznaeza odcieta a a2 rzedna punktu a. Przestrzen euklidesowa trojwymiarowa jest znana nam z geornetrii przestrzenia, w ktorej liezby ai, a2 i a, s,! wspolrzednyrni punktu a=(al, a1, a3)'

Dwa elementy a = (ai' az, •.. , a,,) i b = (bI, b1" •.. , b,,) uwazamy za rowne, co notujemy w zwykly sposob a=h, jezeli rnaja wszystkie wspolrzedne odpowiednio rowne, to znaezy jezeli aj=bj dla i=I,2, ... ,p.

Zapis ai=h oznaeza, ze warunek rownosci nie jest spelniony, to znaezy, ze dla co najmniej jednego i jest aji=bj.

W przestrzeni ~" okreslarny odleglosc d(a, b) dwoch punkt6w a=(a1, a2, ..• , ap), b=(bl, bz, ... , b,,) w sposob nastepujacy:

(1.1.1)

"

d ia , h)= L (aj-.h..)2.

i=1

Widac, ze w przypadku p =2 wzor (1.1.1) okresla odleglosc miedzy punktami plaszczyzny, a w przypadku p = 3 miedzy punktami przestrzeni tr6jwymiarowej.

Jak wynika z definieji (1.1.1), odleglosc dwoch punktow w przestrzeni euklidesowej jest zawsze liczba rzeczywista, nieujemna, Ponadto odleglosc okreslona powyzej spetnia

e) Przestrzen euklidesowa jednowyrniarowa oznacza sie po prostu symbolem!it.

8

1. Funkcje dwu lub wiecej zmiennych

nastepujace warunki:

(1.1.2) (1.1.3) (1.1.4)

(d(a, b)=O)~(a=b), d(a,b)=d(b,a), d(a, b)+d tb , c)?;d(a, c).

Warunek (1.1.2) mowi nam, ze odleglosc dwoch punktow w przestrzeni euklidesowej rowna sie zeru wtedy i tylko wtedy, gdy te punkty pokrywaja sie, czyli gdy ich odpowiednie wspolrzedne sa takie same. Warunek (I. I 3) okresla odleglosc jako operacje syrnetryczna. Warunek (1.1.4) nazywamy prawem trojkqta; warunek ten na plaszczyznie odpowiada twierdzeniu, ze suma dwoch bokow w trojkacie jest zawsze nie mniejsza od boku trzeciego.

Ze wzgledu na to, ze odleglosc (1.1.1) okreslona w przestrzeni euklidesowej fHP spelnia warunki (1.1.2 - 4), zbior :?iP nazywarny przestrzeniq metrycznq.

W przestrzeni euklidesowej uzywa sie rowniez czesto pojecia normy. Przez norme lIali elementu a rozumierny Iiczbe

(1.1.5)

lIall=) It, af,

to znaczy norma elementu a jest to odleglosc tego elementu od elementu zerowego 0= =(0,0, ... ,0). Norma elementu zbioru fHP ma podobne wlasnosci jak modul liczby zespolonej (por. I, § 8.1) (1).

Przestrzeri euklidesowa :?lP jest rowniez przestrzenia liniowa (por. I, § 9.1) przy nastepujacych dzialaniach okreslonych wzorami:

(1.1.6) (1.1.7)

Zadania

1.1. Znalezc norrne elementu (3,4, 12) E :?l3. Zbadac, co geometrycznie oznacza wartosc normy?

1.2. Wykazac, ze norma okreslona wzorern (1.1.5) w przestrzeni euklidesowej :?lP rna nastepujace wlasnosci:

(a) (liall =O)~(dla kazdego i=1 ,2, ... ,p: al=O, czyli a=o), (b) Ila+b~~llall+llbll,

(c) II;, all =1;,1·llall·

(I) Zapis ten oznacza: cZc;Sc I, paragraf 8.1.

§ 1.2. Zbiory w przestrzeni euklidesowej

9

§ 1.2. ZBIORY W PRZESTRZENJ EUKLJDESOWEJ

Kula (otwartq) 0 srodku a i promieniu r (r>O) bedziemy nazywali zbior tych wszystkich element6w x przestrzeni 91P, dla kt6rych dtx ; a) < r , Kule taka bedzierny oznaczali symbolem K(a, r). Symbolicznie

(1.2.1)

K(a,r)={xe9lPI d(x,a)<r}.

Otoczeniem O(a, r) punktu a przestrzeni utP nazywamy kazda kule 0 srodku a i dowolnym promieniu r. SymboIicznie

(1.2.2)

O(a,r)={xe9lP: d(x,a)<r}.

Sqsiedztwem Sea, r') punktu a nazywamy zbior elernentow otoczenia O(a, r) bez srodka II, przy czyrn r jest dowolnje dobrana liczba dodatnia. Symbolicznie

(1.2.3)

S(a,r)={xe9lP: O<d(x,a)<r}.

Srednice 0 zbioru A definiujemy nastepujaco:

(1.2.4)

(j = sup d (a, b) , a, be A •

G,b

M6wimy, ze punkt a zbioru A c9lP jest punktem wewnetrznym zbioru A, jezeli istnieje takie otoczenie punktu a, ktore jest zawarte w zbiorze A.

Zbior nazywamy zbiorem otwartym, jezeli kazdypunkt a tego zbioru jest jego punktem wewn~trZl1ym, np. kula (otwarta) jest zbiorem otwartym. W szczegolnosci cala przestrzen jest zbiorem otwartym. Zbior pusty (nie zawierajacy zadnych element ow) uwazamy z definicji rowniez za zbior otwarty.

Dopelnieniem A' e) zbioru A nazywamy zbior tych wszystkich punktow przestrzeni ,P, kt6re nie naleza do zbioru A: symbolicznie

(1.2.5)

A' ={be9lP: b¢A}.

Za dopelnienie zbioru pustego uwazamy cala przestrzen i odwrotnie.

Punkt a (nalezacy lub nie nalezacy do zbioru A) nazywamy punktem skupienia zbioru A, jeieli kazde otoczenie punktu a zawiera co najmniej jeden element zbioru A rozny od a.

Zbior nazywamy zbiorem domknietym, jezeli zawiera wszystkie swoje punkty skupienia.

W szczegolnosci, cala przestrzen jest zbiorem domknietym. Zbior pusty uwazamy z definicji r6wnie1 za zbior domkniety.

Mozna wykazac bez trudnosci, ze dopelnienie zbioru otwartego jest zbiorem domknietym, it dopelnienie zbioru domknieteqo jest zbiorem otwartym.

Przypominamy (por. I, § 1.2), ze suma mnoqoiciowa AuB zbior6w A, B nazywamy zbior skladajacy si~ ze wszystkich element6w nalezacych badz do zbioru A, badz do zbioru

(1) Oznacza sie tez CA lub At.

10

I. Funkcje dwu lub wiece] zmiennych

B (rys. 1.1), a przekrojem (iloczynem mnoqosciowymt AnB zbiorow A, B nazywamy zbior skladajacy silt z tych wszystkich elementow przestrzeni BltP, ktore naleza zarowno do zbioru A jak i do zbioru B (rys. 1.2).

Domknieciem A zbioru A nazywamy zbior bedacy suma mnogosciowa zbioru A oraz zbioru wszystkich punktow skupienia zbioru A, czyli dornkniecie A sklada silt z elementow zbioru A oraz z jego punktow skupienia (rys. 1.3).

AvB Rys, 1.1

~

AnB

Rys. 1.2

.... --,

/ ,

.... -- ..........

( A )

' .... _------/

Rys, 1.3

Brzegiem zbioru A nazywamy te wszystkie punkty przestrzeni fJlP (nalezace do A lub nie nalezace do zbioru A zwane punktami brzegowymi), w ktorych kazdym otoczeniu znajduje silt zarowno punkt A jak i pun kt jego dopelnienia A'. Latwo wykazac, ze zaden punkt brzeqowy zbioru otwarteqo do nieqo nie nalezy, natomiast kazdy punkt brzegowy

zbioru domknieteqo nalezy do niego. <.

Sa zbiory, ktorych czesc brzegu do nich nalezy, a CZltSC brzegu nie nalezy, np. w przestrzeni BIt, czyli na prostej, zbior (0, I) zawiera punkt brzegowy 0, a nie zawiera punktu brzegowego 1.

Suma mnoqosciowa zbioru i jego brzegu jest zawsze zbiorem domknietym.

Dwa zbiory nazywamy zbiorami rozlqcznymi, jezeli nie maja zadnych wspolnych elementow,

Obszarem nazywamy zbior otwarty, ktory nie da sie przedstawic jako suma mnogosciowa dwoch zbiorow otwartych, niepustych i rozlacznych (np. na rys. 1.4 zbiory Ai B sa obszarami).

Obszarem domknietym nazywamy sume mnogosciowa obszaru i jego brzegu.

/,,/--- ......... _-,

( A I

'------ " --~

""'----- ....

,~ B j

-. /

-----'"

-: .... ----;::-<..-----,\

( G ( ~ D )

' .... ':,.....t..---.;/

Rys. 1.4

Rys. 1.5

Suma mnogosciowa dwoch obszarow nie jest na ogol obszarem (chociaz zawsze jest zbiorem otwartym, patrz np. rys. 1.4, zbior Au B nie jest obszarem), Natomiast suma mnogosciowa dwoch obszarowmajacych co najrnniej jeden punkt wspolny jest zawsze obszarem (rys. 1.5, zbior CuD jest obszarem). Obszary domkniete analogicznej wlasnosci nie maja.

Zbior nazywamy zbiorem oqraniczonym, jezeli jest zawarty w pewnej kuli. W szczegolnosci kazde otoczenie, kazde sasiedztwo i kazda kula s~ zbiorami ograniczonyrni.

Suma alqebraiczna A + B podzbiorow A i B przestrzeni euklidesowej PJlP nazywamy zbior wszystkich elernentow postaci a + b, gdzie a nalezy do zbioru A, b zas nalezy do zbioru

§ 1.2. Zbiory w przestrzeni euklidesowej

11

B; symbolicznie

(1.2.6)

A+B={a+b: aeA A beB}.

ZAOANIE 1.3. W przestrzeni !Jl (liczb rzeczywistych) dane sa zbiory A = {I, 4}, B = ={2,4, 1}. Znalezc sume mnogosciowa AuB i sume algebraiczna A + B tych zbiorow,

§ 1.3. ZBIEZNOSC W PRZESTRZENI EUKLIDESOWEJ

M6wimy, ze ciqg punk tow an = (a<;') , a~n), ... , a~» przestrzeni [JtP jest zbiezny do punktu 410= (a!?> , a~>, ... , a<:» tejze przestrzeni, jezeli odleglosc dean, ao) okreslona wzorem (1.1.1) dazy do zera, gdy n-+oo. Zbieznose elementow przestrzeni (JIP zapisujemy tak samo jak zbieznosc ciagow liczbowych (por. I, § 2.1), tzn.

(1.3.1 )

Mozna bez trudnosci wykazac, ze nastepujacy warunek jest dostateczny i konieczny na to, aby zachodzila zbieznosc (1.3.1):

(1.3.2)

lima~n)=a~O) dla i=I,2, ... ,p,

n .... 00

to znaczy ciqg elementow przestrzeni euklidesowej jest zbiezny wtedy i tylko wtedy, gdy wszystkie wspolrzedne okreslajqce te elementy sq ciqgami liczbowymi zbieinymi.

Warunek (1.3.1) dostateczny i konieczny na zbieznosc mozna tez wyrazic nastepujaco:

(1.3.3) Dla kaidego s > 0 istnieje takie no, ie dla kaidego n ~ no i dla kazdeqo i = 1 , 2, ... , p

zachodzi nierownosc laln) - a\O)1 < s ,

§ 1.4. FUNKCJA, GRANICA FUNKCJI, CI.-\Gl.OSC FUNKCJI W PRZESTRZENI EUKUDESOWEJ

M6wimy, ze w zbiorze A (zwanym polem lub dziedzinq funkcji) zawartym w przestrzeni euklidesowej tJtP zostala okreslona pewnaJunkcjaj, jezeli kazdemu elementowi x ze zbioru A jest przyporzadkowana dokladnie jedna liczba u.

Zbior wszystkich liczb u nazywamy zakresem lub przeciwdziedzina funkcji f Przyporzadkowanie to zapisujemy w fotrnie takiej samej jak w przypadku funkcji zmiennej liczbowej:

(1.4.1 )

u=f(x).

W zwiazku z tym, ze x = (x 1 , X2, ... , Xl') jest elementem (JIP, uzywamy rowniez zapisu rownowaznego

(1.4.2)

12

I. Funkcje dwu lub wiece] zmiennych

W przypadku p = 3, uzywamy na ogol liter x, y, z jako wspolrzednych argumentu funkcjiJi wobec tego rnamy zapis u=J(x,y,z), a w przypadku p=2, zapis u=J(x,y).

Funkcje J okreslona w zbiorze A nazywamy oqraniczonq w tym zbiorze, jezeli istnieje taka liczba M>O, ze dla kazdego elernentu a zbioru A zachodzi nierownosc IJ(a)I::::;M.

Mowimy, ze funkcjaj', okreslona w pewnym sasiedztwie S(ao, r) punktu ao, rna w tym punkcie qranice rowna liczbie h, jezeli dla kazdego e>O istnieje takie sasiedztwo S(ao, r.) punktu ao, ze dla kazdego elementu x nalezacego do tego sasiedztwa zachodzi nierownosc

(1.4.3)

If(x)-hl<e.

Zapisujerny to

Iimf(x)=h lub f(x) -+ h, gdy x -+ ao.

Podana wyzej definicja granicy funkcji jest definicja qranicy w sensie Cauchy'ego.

Rownowazna jej definicja gran icy w sensie Heineqo jest nastepujaca:

Mowimy, ze funkcjaJ okreslona w pewnyrn sasiedztwie S(ao, r) punktu ao ma w tym punkcie qranice h, jezeli dla kazdego ciagu an takiego, ze an#ao (dla kazdego n) oraz an-+ao zachodzi J(aJ-+h.

Mowimy, ze funkcja J okreslona w pewnyrn otoczeniu O(ao, r) punktu ao jest ciqqta w punkcie ao, jezeli rna w tyrn punkcie granice rowna wartosci funkcji w tym punkcie, tzn.

(1.4.4)

limf(x) = f(ao).

"" ... ""

FunkcjaJ(x) jest ciqqla w pewnym zbiorze A, jezeli jest ciagla w kazdym punkcie zbioru

A. Mowimy wowczas, ze funkcja J(x) jest klasy C w zbiorze A.

Zauwazmy, ze przy okreslaniu granic w pewnym punkcie mowimy 0 sasiedztwie tego punktu, a nie 0 jego otoczeniu. Wynika to z tego, ze na granice w punkcie ao nie tylko nie wplywa wartosc funkcji w tym punkcie, ale nawet to, czy funkcja jest w tym punkcie okreslona.

luna sytuacja jest w przypadku ciaglosci funkcji. Mozna wykazac, ze podany poprzednio warunek ciaglosci funkcji w punkcie ao jest spelniony wtedy i tylko wtedy, gdy

(1.4.5) Dla kazdeqo e>O istnieje takie otoczenie O(ao, r) punktu ao. $~dla kaideqo

punktu x z tego otoczenia jest spelniona relacja IJ(x)-j(ao)1 <e.

Struktura zbioru, w ktorym funkcja jest ciagla, ma wplyw na wlasnosci funkcji w tym zbiorze. Zachodzi nastepujace twierdzenie:

(1.4.6) Funkcja J okreslona i ciqqla w obszarze domknietym i oqraniczonym; zawartym

w przestrzeni euklidesowej gfP, rna nastepujqce wlasnosci:

a) jest oqraniczona,

b) przyjmuje co najmnie] raz w tym zbiorze wartosc najwi~kszq i wartoM najmniejszq,

c) przyjmuje co najmntej raz w tym zbiorze kaidq wartose zawarta mi~dzy tymi wartosciamt ekstremalnymi,

§ 1.4. Funkcja, granica funkcji, cillglosc funkcji

13

d) jest jednostajnie ciqqla, to znaczy dla kaidego s > 0 istnieje takie c5 > 0, ze jezeli x j x' naleza do tego zbioru oraz d(x, x')<t5, to If(x)-f(x')1 «:e, czyli wartosci funkcji roiniq sie dowolnie malo dla kazdych dwoch punktow dostatecznie bliskich.

Jeieli ciqqla funkcja f jest dodatnia tujemnay w pewnym punkcie ao obszaru, to istnieje takie otoczenie punktu ao, ie w kaidym punkcie tego otoczenia jest ona dodatnia (ujemna).

Funkcja liniowq p zmiennych Xl' X2, .•. , Xp nazywamy kazda funkcje postaei

(1.47)

gdzie ai' a2, .•• , ap sa dowolnymi Iiczbarni stalymi.

§ 1.5. ZBIORY PLASKIE

Miedzy e1ementami przestrzeni euklidesowej [Jl2 a punkrarni plaszczyzny isrnreje przyporzadkowanie wzajemnie jednoznaezne. Plaszczyzne mozerny wiec traktowac jako 'model gcometryczny przestrzeni [Jl2, a zbiory punkt6w na plaszczyznie jako obrazy podzbiorow przestrzeni fIl2. Z tego powodu podzbiory przestrzeni &l2 nazywarny zbiorami plaskimi.

Kula w przestrzen i &l2 jest kolo (otwarte), otoczeniem punktu (ao, bo) kazde kolo, kt6rego ten punkt jest srodkiem, a sqsiedztwem punktu (ao, bo) kolo 0 srodku w tyrn ;punkeie (i dowolnym prornieniu) bez samego punktu (ao, bo). Kazdy wiec punkt rna nieskoriczenie wiele oroczeri.

__ A punkt wewn/itrzny

(~~)

: r •• U] - - - -- ---1

, ,

,

a

b

x

C punkt zewnetrzm] Rys, 1.6

a

Rys, 1.7

Punkt A zbioru Z nazywarny punktem wewnetrznym zbioru Z, jezeli istnieje takie otoczenie punktu A, ktore jest zawarte w zbiorze Z. Punkt C nazywarny punktem zewnetrznym (rys. 1.6) wzgledem zbioru Z, jezeli istnieje takie otoczenie punktu C, kt6re nie zawiera tadnego punktu zbioru Z. Punkt B nazywarny punktem brzegowym zbioru Z, jezeli w katdym otoczeniu punktu B znajduje sie co najrnniej jeden punkt zbioru Zi co najmniej jeden punkt nie nalezacy do zbioru Z. Wnetrzem zbioru Z nazywamy zbi6r wszystkich punkt6w wewnetrznych zbioru Z. Brzeqiem zbioru Z nazywamy zbi6r wszystkich jego

14

I. Funkcje dwu lub wiece] zmiennych

punktow brzegowych. Brzeg zbioru Z moze bye zawarty w zbiorze Z, np. dla kola domknietego; brzeg zbioru Z moze nie zawierac zadnych punktow zbioru Z, np. dla kola otwartego. Rowniez brzeg zbioru Z moze zawierac punkty nalezace do Z i nie nalezace do Z, np. zbior punktow M dany nierownosciami dla wspolrzednych a:!!;.x<b, c:!!;.y<d; brzeg tego zbioru jest obwodem prostokata (rys. l.7), ktorego tylko dwa boki (bez gornego i prawego punktu koricowego) sa czesciq okreslonego zbioru.

Wezmy teraz pod uwage zbior X punktow M(x, y) prostokata K: a:!!;.x:!!;.b, c:!!;.y:!!;.d, przy czym wspolrzedne punktu M sa liczbami wymiernymi. Brzeg zbioru X jest calym prostokatern K, a wiec zawiera zbior X, a oprocz niego takze punkty nie nalezace do X.

x

Rys. 1.8

Rys. 1.9

Mozna udowodnic, ze zbior plaski jest obszarem wtedy i tylko wtedy, gdy jest otwarty i gdy kaide jego dwa punkty dadza sie polqczye linia lamana zawarta w tym zbiorze (por. rys. 1.8).

PRzYKLAD. Obszarem jest zbior wszystkich punktow M(x, y), ktorych wspolrzedne spelniaja nierownosc

(1.5.1)

Jest to tzw. pierscien (otwarty) (rys. l.9). Brzegiem tego obszaru sa dwa okregi wspolsrodkowe, 0 srodkach w poczatku ukladu wspolrzednych, a ktorych promienie rownaja sie odpowiednio r1 i r2• Jezeli okregi te dolaczymy do pierscienia, czyli wezmierny zbior tych wszystkich punktow M(x, y), dla ktorych jest spelniona nierownosc

(l.5.2)

to otrzymamy obszar domkniety. Oba zbiory (1.5.1) i (l.5.2) S<j, ograniczone.

Przykladem obszaru nieograniczonego jest polplaszczyzna okreslona nierownoscia x>O, a przykladem obszaru nieograniczonego domknietego polplaszczyzna y~O.

ZADANIE 1.4. Wymienic, jakie znane wlasnosci maja zbiory wszystkich takich punktow

M(x, y), ktorych wspolrzedne x i y spelniaja odpowiednio nastepujace nierownosci:

a) a-c.x-cb , e-c y-cd, gdzie a-cb, c-cd,

b) Ixl :!!;.a, IYI :!!;.b, gdzie a>O, b>O,

c) O<sin x<t,

d) x i y wymierne pomiedzy 0 a 1.

§ 1.5. Zbiory plaskie

15

Suma dwoch obszarow majacych punkt wspolny jest znowu obszarem. Suma dwoch obszarow domknietych majacych wspolny punkt wewnetrzny jest znowu obszarem domknietym; jezeli natomiast wspolny jest punkt brzegowy, to suma, aczkolwiek jest zbiorem domknietym, nie musi bye obszarem dornknietym (rys. 1.10).

Obszarem regularnym nazywamy obszar ograniczony, ktorego brzeg daje si~ podzielic na skoiiczona ilosc Iukow 0 rownaniach y=f(x) lub x=g(y) w przedzialach skoriczonych, Niekt6re z tych Iukow moga bye zastapione pojedynczymi punktami. Przykladami obsza-

Rys, 1.10

Rys 1.11

r6w regularnych moga bye: wnetrze elipsy, koro otwarte bez srodka, kolo otwarte bez jednego promienia, pierscieii kolowy (rys. 1.9) oraz obszar przedstawiony na rysunku 1.11.

Suma dwoch obszarow regularnych majacych wspolny punkt nie musi bye obszarem

regulamym.

Obszarem normalnym wzqledem osi Ox nazywamy zbior wszystkich punktow M(x, y), kt6rych wspolrzedne spelniaja (jednoczesnie) nierownosci

(1.5.3)

a~x~b, h(x)~y~k(x),

przy czym funkcje hex) i k(x) sa ciagle w przedziale (a, b) oraz spelniaja nierownosc h(x)<k(x) w przedziale (a, b) (rys. 1.12a). Kazda prosta x=e, gdzie a<e<b, rna z brzegiem takiego obszaru dokladnie dwa punkty wspolne.

Obszarem normalnym wzqledem osi Oy nazywamy zbior wszystkich punktow M(x, y), kt6rych wspolrzedne spelniajq (jednoczesnie) nierownosci

(1.5.4)

l(y)~x~p(y), c~y~d,

Jlzie l(y) i p(y) ~ funkcjami ciaglymi w przedziale (c. d) oraz l(y)<p(y) w przedziale (c, d) (rys. 1.12b).

16

I. Funkcje dwu lub wi~j zmiennych

Jak wynika z powyzszych definicji, obszar normalny jest domknietym obszarem regularnym. Suma dwoch obszar6w normalnych, majacych wspolne punkty wewnetrzne, nie musi bye obszarem norrnalnym,

PRZYKLAD Obszar ograniczorry elipsa jest normalny wzgledem obu osi wsp6lrz¢nyeh.

0)

b)

c)

d)

e)

Rys. 1.13

Obszar D nazywamy obszarem jeanospojnym, jezeli kazdy zbior ograniezony, ktorego caly brzeg nalezy do obszaru D, jest zawarty w obszarze D. Obszary jednospojne moga bye ograniezone lub nieograniezone.

PRzYKLAD. Na rysunkaeh 1.l3a, 1.13c, 1.13d obszary ~ jednospojne, ana rysunkaeh 1.13b i 1.13e obszary nie sa jednospojne,

§ 1.6. ZBIEZNOSC CII\OOW W PRZESTRZENI 912

Jak wiemy na podstawie (1.3.2), ciqg (an, bJ jest zbiezny w fJl2 do punktu (ao, bo) wtedy i tylko wtedy, gdy

(1.6.1)

ZADANIE 1.5. Zbadac, ezy podane nize] ciagi sa zbiezne, a jesli tak, to podac, do jakiej graniey:

(n-l 1 )

b) -n-,-;sinn ;

( n-l)

d) n,~ .

§ 1.7. FUNKCJE DWQCH ZMIENNYCH

Funkcje f (x, y) dwoch zmiennych okreslamy najczesciej za pomoca jednego lub kilku wzor6w.

PRzYKLAD I. Funkcja

0.7.1)

f(x, y)=IOI I I ../"2 x-y

dla y:s:;x,

dJa y>x .

§ 1.7. Funkcje dw6ch zmiennych

17

PRZYKLAD 2. Funkcja hex, y) okreslona jest na calej plaszczyznie (czyli w [Jl2) nastepujllCo:

(1.7.2) h (x, y) =j 0:

-I,

gdy x i y sa wymierne,

gdy x i y sa niewymierne,

gdy x jest wymierne, a y niewymierne, lub na odwr6t.

Jezeli funkcje dwoch zmiennych okreslamy za pomoca jednego wzoru, np. g (x, y) = =1'j x2 -I, bez dodatkowych ograniczeri, to rozumiemy to w ten sposob, ze funkcja ta jest okreslona w takim zbiorze liczb (polu funkcji), w ktoryrn ten wzor rna sens. W naszym przykladzie polem funkcji sa dwie polplaszczyzny okreslone nierownosciami x~ -I lub x~ I.

Wykresem funkcji dwoch zmiennych z = f ex, y) nazywamy zbior wszystkich punktow (x,y, z) w przestrzeni trojwyrniarowej [Jl3, dla ktorych z=f(x, y). Na ogol wiec wykresem funkcji dwoch zmiennych jest pewna powierzchnia w przestrzeni tr6jwymiarowej. Sporzadzanie wykresu funkcji dw6ch zmiennych jest czesto dosyc trudne .

.

ZADANIE 1.6. Znalezc pole nastepujacych funkcji i przedstawic je graficznie:

1

a) Z=-; b) z=ctg(x-y); x-y

c) z=~; d) z=J-;+Jv; e) Z=Jx2_y2.

§ 1.8. GRANICA I CI1\Gl:..OSC FUNKCJI DWOCH ZMIENNYCH

Granice funkcji dwoch zmiennych fix ; y) w punkcie (a, b) oznaczamy

lim f(x,y) lub limf(x,y).

(x, y) ... (a. b) x"" a y"'b

W § 1.4 podalismy definicje granicy fun kcj i w sensie Cauchy'ego i sensie Heinego (przypominamy, ze obie definicje granicy funkcji sa rownowazne) oraz definicje ciaglosci funkcji.

Z definicji gran icy w sensie Heinego wynika, ze w przypadku ~2;

Funkcja f(x, y), okreslona w pewnym sasiedztwie punktu (a, b), rna w tym punkcie granicf rowna liczbie h wtedy i tylko wtedy, gdy

(1.8.1) Dla kazdego ciagu punktow (xn' Yn) z sasiedztwa punktu (a, b)'i takiego, ze

x.-+a, Yn-+b, ci4gf(xn' yJ-+h.

Natomiast z definicji granicy w sensie Cauchy'ego wynika, ze w przypadku [Jl2:

Funkcja f(x, y), okreslona w pewnym otoczeniu punktu (a, b), jest w tym punkcie ciqgia, jezeli dla kazdego e>O istnieje takie c5>0, ze dla kazdego punktu (x, y) z tego otoczenia z zachodzenia nierownosci Ix-al <c5 oraz Iy-bl <c5 wynika,:ie If(x, y)-f(a, b)1 <e.

Oczywiscie warunek powyzszy jest spelniony wtedy i tylko wtedy, gdy

lim f(x,y)=f(a, b).

(x. y) .... (a. b)

18

I. Funkcje dwu lub wiecei zmiennych

Podobnie jak dla funkcji jednej zmiennej zachodza nastepujace twierdzenia:

(1.8.2) Suma dwoch funkcji ciqqlych w punkcie (a, b)jestfunkcjq ciqqlq. w punkcie (a, b).

(1.8.3) Iloczyn dwochfunkcji ciqqlych w punkcie (a, b) jest funkcja ciqqla w punkcie (a, b).

(1.84) Iloraz dwoch funkcji ciqqlych w punkcie (a, b), takich ie dzielnik w tym punkcie

jest rozny od zera,jestfunkcjq ciqqla w punkcie (a, b).

(1.8.5) Jezeli funkcja zloiona F(g (x, y») jest okreslona w pewnym otoczeniu punktu (a, b), funkcja g(x, y) jest ciqqla w punkcie (a, b), a funkcja F(u) ciqqla w punkcie u=tf ia , b), to funkcja zloiona F(g(x, y»)jest ciqqla w punkcie (a, b).

Z twierdzen.(1.8.2) i (1.8.3) wynika, ze Wielomian

(1.8.6) W(x, y)=ao +alo x+aol y +a20 x2 +al1 xy +a02 y2 +

+ + n+ n-l + n

... anOx an-I,lx y+ ... aony

dwoch zmiennych x i y stopnia n jest ciagly w kazdym punkcie plaszczyzny (x, y).

Z podanych powyzej twierdzeii wynika, ze takie funkcje jak np.

sin(x2+y), aX+Y (a>O), log(x2+y4+1)

sa ciagle w calej plaszczyznie.

Wykorzystujac podane twierdzenia oraz metody wyznaczania granicy funkcji jednej zmiennej (patrz I, rozdz. V) mozemy bez wiekszych trudnosci obliczac wiele granic funkcji dwoch zmiennych. Nowe trudnosci wystepuja najczesciej w przypadku, gdy mamy do czynienia z funkcja okreslona wzorem, ktory staje sie nieoznaczony w jakims punkcie (a, b). Wlasnie badanie, czy w takim punkcie istnieje granica, jest w wielu przypadkach klopotliwe,

ZADANIE 1.7. Zbadac istnienie granicy funkcji

{Sinexy) dla

f(x,y)= x

o dla

x#:O,

x=o,

w punkcie (0,0).

Ro zwi azan ie. Funkcja jest okreslona na calej plaszczyinie. Przypuscmy, ze xll-+O oraz Yn-+O oraz oznaczmy cn=f(x", y,,). Jezeli x.lub y" rowna si~ zeru, to wowczas cn~. Jezeli natomiast zarowno x, jak i y" sa rome od zera (por. I, str. 82), to

sin (x, y,,)

cll=y,,-----+O, gdy n-++oo.

x"Y.

A wiec zawsze c,,-+O, co na podstawie (1.8.1) dowodzi, ze granica lim f(x, y) istnieje

i rowna sie zeru. (x, )')-+(0,0)

ZADANIE 1.8. Zbadac istnienie granicy funkcji

xy

g(x,y)=~+ 2

X Y

w punkcie (0, 0),

§ 1.S. Granica i cill8losc funkcji dw6ch zmiennych

19

Rozwiaz ani e. Funkcjajest okreslona na calej plaszczyznie z wyjatkiern punktu (0, 0).

Utw6rzmy ciagi

a

xn=-, Yn=-'

n n

. a

Oezywiscie xn-+O, Yn-+O, natorruast g(xn,Yn)=--z' Liczba po prawej stronie nierowl+a

nosci, przyjmujaca rozne wartosci przy roznych wartosciach a, jest granica ciagu g (x,; Yn).

Warunek (1.8.1) nie jest spelniony, a zatem lim g(x, y) nie istnieje.

(x, JI) .... (O. 0)

Zauwazmy na koniec, ze obie tzw. granice iterowane

(1.8.7)

lim(limg(x,y») oraz

" .... 0 x .... o

lim (limg(x, y»)

x .... O JI .... O

istnieja i sa rowne zeru.

A wiec z istnienia qranic iterowanych nie wynika istnienie granicy podwojnej.

ZADANIE 1.9. Zbadac istnienie granicy funkcji

dla x=j:.y,

dla x=y,

w punkcie (0,0).

Rozw iazani e. Funkcja okreslona jest na calej plaszczyznie. Jezeli przyjmiemy

X~l)=_!_, y~l)= _ _!_

n n

a jezeli przyjmierny

(2)_ 1 1 (2)_ 1

x; --+3' Yn _-

n n n

Zatem warunek (1.8.1) niejest spelniony i badana granica nie istnieje.

ZADANIE 1.10. Zbadac istnienie granicy funkcji

x2y k(x,y)=-z--z x +y

w punkcie (0,0).

Rozwiazariie. Funkcja nasza okreslona jest na calej plaszczyznie z wyjatkiem punktu (0,0). Niech x" i y" beda dowolnymi ciagami zbieznymi do zera takirni, ze x; i y" nie ~ rownoczesnie rowne zeru, czyli x~ + y~ > 0 dla kazdego n. Oznaczmy

W6wczas Ix:y"l~a! oraz x~+y:~a:, a zatem O~lk(xlI,y")I~a,,. Poniewaz a,,-+O, gdy n-'oo, a wiec stosujac twierdzenie 0 trzech ciagach rnamy lim k(x", yJ=O. Na podstawie

n .... ..,

(1.8.1) badana granica lim k(x, y) istnieje i r6wna sie zeru.

(x. 1) .... (0. 0)

20

Zadania

I. Funkcje dwu lub wiece] zmiennych

Zbadac istnienie granic (zad. l.lI - 1.29):

x2 1.11. lim -2--2 •

" ox +y

, 0

2X2+y2 1.12. lim 2 2 •

. " 0 x +y

, 0

x3 1.13. lim -2--2 • "",oX +)' ,"'0

Ws kaz o wk a (do zad. 1.11). Postepowac podobnie jak w zadaniu 1.8.

2x2+y2 x2

Wskaz o w ka (do zad. 1.12). Przeksztalcic 2 2 1 +-2-- i wykorzystac zada-

. 1 11 x + y x + y2

me ..

Ws kaz o wk a (do zad. 1.13). Postepowac podobniejak w zadaniu 1.10.

ex2+,2 -1

1.14. lim 2 2'

x-e O X +y

, .... 0

Ws k az o wk a (do zad. 1.14). Podstawic X2+y2=U.

Ws k a z o w k a (do zad. 1.15). Pomnozyc licznik i mianownik ulamka przez v'9+x2 +y2 +3.

. xy2

1.16. lim -2--4 • x ... ox + J ,"'0

1t 1.19. lim sin -2--2 •

""'1 X +y

,"'0

. sin (xy2)

1.22. lim 2 2'

,,"'2Y +(x-2)

,"'0

1 __ 1_

1.25. lim-s--se ,,2+12.

x ox +y

' 0

x3 1.17. lim -2--4'

x 02x +y

' 0

O . . 1

1.2 • lim sm -2--2 •

x 0 x +y

, 0

y3

1.23. lim 4 . 2 •

x oX +sm y

' 0

1 1.26. lim(l+x2+y2),,2+,2. x .... 01

,..+0

x3+y

1.18. lim 2 4 •

" 02x + y

' 0

1.21. lim (x sin ~).

","'0 x +)'

y .... O

1 1.27. lim (I +X4y4)X2+.J'2.

x"" 0 ]1 .... 0

Wskaz o wka (do zad. 1.25). Wykorzystac wzor lim ute-u=O przy k dowolnym.

u~+CX)

1 Wskaz6wka (do zad. 1.26). Wykorzystac wzor lim (1 +u)u =e.

u .... o+

1.30. Wykazac,:!e funkcja (1.7.2), okreslona w § 1.7, jest nieciagla w kazdym punkcie plaszczyzny,

1.31. Wykazac, ze funkcja (1.7.1), okreslona w § 1.7, jest ciagla w kazdym punkcie plaszczyzny.

§ 1.9. Pochodne czastkowe

21

§ 1.9. POCHODNE CZt\STKOWE

Rozpatrzmy funkcje dwoch zmiennych z = f (x, y). Pochodna czqstkowa (rzedu pierwszego) tej funkcji w punkcie (xo, Yo) wzqledem zmiennej x nazywamy granice (jezeli istnieje):

(1.9.1)

Praktycznie pochodna te obliczamy jak zwykla pochodna funkcji jednej zmiennej x, przy czym zrnienna y traktujemy jako staly parametr.

Podobnie, pochodnq czqstkowa trzedu pierwszego) funkcji z = f (x, y) wzqledem zmiennej y dehniujemy jako granice (jezeli istnieje):

I. f(xo, Yo + zly) - f(xo, Yo)

1m •

.<Iy-O ..dy

(1.9.2)

z

-powief>zchnia okreslona rownaniem z=f(x,y)

x

y

Rys. 1.14

Pochodne czastkowe funkcji z=f(x,y) wzgledem zmiennej x oznaczamy symbolami

oz

Z~, f;(x,y) (Iub czasem zJ<' fix,y»,

-,

ox

a wzgledem zmiennej y odpowiednio

oz of ,

-, , z" f;(x,y) (lub czasem z" f,(x,y».

oy oy

(D~p)odkreSlenia, ze pochodna c~(t~~w)~ O(b~~za) my w punkcie (Xo ,Yo), piszemy ( :: )(J<o,)'O)

- itp. (czasem po prostu a ' a itp.).

oy (J<0.1O) x 0 Y 0

22

I. Funkcje dwu lub wiecei zmiennych

Analogicznie definiujemy, obliczamy i oznaczamy pochodne czastkowe funkcji trzech lub wiekszej liczby zmiennych.

Funkcje dwoch lub wiekszej liczby zmiennych, majaca pochodne czastkowe rzedu pierwszego ciagle, nazywamy funkcja klasy C1•

W interpretacji geometrycznej (rys, 1.14), pochodna czastkowa f;(xo, )'0) rowna sie wspolczynnikowi katowemu (rownemu tg a) stycznej do krzywej bedacej przekrojem powierzchni z=f(x,y) z plaszczyzna y=yo (rownolegla do plaszczyzny Oxz) w punkcie xo. Analogiczna interpretacje geometryczna ma pochodna CZll,stkowaf;(xo, Yo) (rys. 1.14).

Specjalnej uwagi wymaga obliczanie pochodnej czastkowej funkcji zlozonej. Niech funkcje g (x, y) i h (x, y) beda okreslone w pewnym zbiorze plaskim A i niech zbior par wartosci tych funkcji (g(x, y), hex, y») bedzie zawarty w zbiorze plaskim D, w ktorym jest okreslona funkcjaf(u, v).

Jezeli funkcje g (x, y) i h (x, y) maja pochodne czqstkowe w punkcie (xo, Yo), a funkcja f(u, v) ma pochodne czqstkowe f~ i f~ ciqqle w pewnym otoczeniu punktu (uo, vo), gdzie uo = =g(xo,Yo), vo=h(xo, Yo), to funkcja zlozona F(x,y) =f (g (x, y), hex, y») ma pochodne czqstkowe w punkcie (xo, yo), przy czym

(1.9.3)

(OF) ( Of) (Og) (of) (Oh)

ox (xo. Yo) = ou (uo. vo) ox (Xo. Yo) + Tv (Uo. vol ox (xo. Yo)

(;;)(xo.YO) =( :~}uo'VO)G~}xo.yO) +( ~~}uo. VO)G~)(xo.yO)·

Wzory powyzsze zapisujemy czesto w skroconej postaci w nastepujacy sposob:

(1.9.3')

of vf ou of i}v -=-.-+-.- oraz ox OU ox ov ox

of of vu of ov

-=-.-+-.-.

oy OU oy ov oy

Jezeli w szczegolnosci u i v sa rozniczkowalnymi funkcjami jednej zmiennej t: u=u(t), v=v(t), oraz u(to)=uo, v(to)=vo, to przy podanych zalozeniach pochodna funkcji F(t)= =f(u(t), vet») w punkcie to wyraza silt wzorem

(1.9.4) F'(to) = f: (uo, vo) u'(to) + f: (uo, vo) v' (to) ,

lub (por. (I.9.3'»:

(1.9.4')

dF of du of dv

-=-.-+-.-

dt OU dt ov dt '

Otrzymujemy stad wzor na rozniczke funkcjt F(t)=f(u(t),v(t») (por. I, § 6.1):

of of

(1.9.5) dF=-du+-dv.

ou VV

ZADANIE 1.32. Obliczyc pochodne czastkowe funkcji z = X2y3 - x sin y. Roz wiaz auie, Mamy

vz 3.

-=2xy -smy, ax

§ 1.9. Pochodne czastkowe

23

ZADANIE 1.33. Obliczyc pochodne czastkowe funkcji U=XSylO -x3 sin z+y2e·. Rozwi~zanie. Mamy

AU =5X4ylO _ 3x2 sin z

ax '

ZADANIE 1.34. Obliczyc pochodne czastkowe funkcji U=(3x2Y+Z4)lO.

Rozwiazanie. Zrozniczkujmy u jako funkcje zlozona u=v1O, gdzie V=3x2y+z4.

Na podstawie wzoru na pochodna funkcji zlozonej (por. I, § 6.1):

AU du ov ax = dv . ax'

mamy

Podobnie obliczmy

ZADANIE 1.35. Obliczyc pochodne czastkowe funkcji u=X', gdzie xc-O,

Rozwi azan ie. Przy obliczaniu pochodnych czastkowych funkcji U opieramy sie na nastepujacych wzorach z rachunku rozniczkowego:

d d

dx(xa)=axa-1, dx(aX)=axlna dla a>O.

Mamy wiec

au -=x)llnx. oy

ZADANIE 1.36. Obliczyc pochodne czastkowe funkcji u=(ln X)SID)I, gdzie x> 1. Rozwiazanie. Aby zrozniczkowac funkcje u, musimy stosowac wzory na pochodne funkcji zlozonej oraz wzory na pochodne z poprzedniego zadania:

dv dz

jeieli v=za, gdzie z=f(x), to _=aza-l_;

dx dx

dv " dz

jezeli v=a", gdzie z=f(x), to -=a lna- dla a>O.

dx dx

Mamy wiec

au . 1 siny

-=smy(lnx)"ln,-l_=--(lnx)stn,- \

ax x x

AU

_=(lnx)sln '(In In x) cos y = cos y Inln x(ln X)SID '. oy

ZADANIE 1.37. Obliczye pochodne czastkowe funkcji u=(x tg Z)ID', gdzie x>O, y>O. tgz>O.

24

I. Funkcje dwu lub wi~j zmiennych

Rozwiazanie. Opierajac sie na wzorach w poprzednim zadaniu mamy

au

ax =In y(xtgz)ln7-1tgz =;"7-1(tg z)ln71ny.

au 1 (xtgz)ln7

-=(xtgzin7In(xtgz)- In(xtgz).

ay y y

au x xlny lny

- =In y (x tg Z)ln7-1 -- =--(xtg Zin7-1 =Xln7(tg Z)I"7-1 __ •

aZ COS2 Z COS2 Z COS2 Z

ZADANIE 1.38. Obliczyc pochodne czastkowe funkcji u= (2x + 3z),=, gdzie 2x+3z>0. Rozwiazanie. Pochodne czastkowe wzgledem x i y obliczamy podobnie, jak w po-

przednim zadaniu:

au

-= yz(2x+3z),=-1. 2=2yz(2x+3z»)lz-1,

ax

au

- =(2x +3z»)lZln (2x +3z)· z =z(2x +3z)"ln(2x +3z). ay

Jezeli chcerny jednak obliczyc au/az, to wobec tego, ze zarowno podstawa, jak i wykladnik potegi SCl funkcjami zmiennej z, musimy sie oprzec na wzorze na pochodna funkcji podniesionej do potegi, ktora tez jest funkcja,

Niech beda dane funkcje v=f(x) i w=g(x), a chcemy obliczyc pochodna funkcji Y= =u", gdy v>O. Jak wiemy (por. I, zad. 6.20 i 6.21), przedstawiamy wtedy funkcje y w postaci y=ewl,," i nastepnie rozniczkujerny:

( WV')

y' =ew1n 11 w' In v+ -;;- ,

a wiec

, w(, wV')

(vj =V w Inv+-;- .

W naszym wiec przypadku, pochodna czastkowa wzgledem z bedzie

au =(2x + 3Z)'=(y In(2x +3z)+ yz·3 )=

~ ~+h

=Y(2X+3Z)"'(ln(2x+3Z)+~). 2x+3z

LAoANIE 1.39. Obliczyc pochodne czastkowe funkcji u=y2(Sy-2z),u. gdzie Sy-2z>O. Rozwiazanie. Funkcja u jest wzgledem x typu u=ab". gdzie v=f(x); pochodna jej bedzie u' =av'b" In b. a wi~

au -=y2z(Sy-2z)DIn(Sy-2z). ax

§ 1.9. Pochodne czastkowe

25

Funkcja u jest wzgledem y typu u=vw", gdzie v =/(y) , w=g(y); pochodna jej bedzie

u'=wa-1(v'w+avw'), a wiec

au

- =(5y - 2Z)U-l[2y(5 y -2z) + 5xy2 z] . oy

Funkcja u jest wzgledem z typu u=avw, gdzie v=/(z), w=g(z); pochodna jej, wedlug wzoru wyprowadzonego w poprzednim zadaniu, bedzie

( wv')

u'=avw w'lnv+-;- .

Mamy wiec

au =Xy2(5Y-2zt:r(ln(5Y-2Z)-~).

fu ~-~

ZADANIE 1.40. Obliczyc pochodne czastkowe funkcji u=(sin X)'II:r(ctg ztOSY, gdzie sin x>O, ctg z>O.

Rozwiazan ie. Funkcja u jest wzgledern zmiennej x typu u=v"b; pochodna jej bedzie u'=av,,-lv'b, a wiec

au

- =tg z(sinx)tcz-1 cos x (ctgz)coay. ax

Po uproszczeniu, biorac pod uwage, ze tg Z= I/ctg z, bedzie au

ox =cosx(sinX)'IZ-l(ctgztos,-l.

Funkcja u jest wzgledem zmiennej y typu u=oo"; pochodna jej bedzie u' =ab· v'ln b, a wiec

au

ay = (sin x)"'"(ctg zYOS,( -siny)lnctgz.

Funkcja u jest wzgledem zmiennej z typu u = a"MI; pochodna jej wi~ bedzie u' = =o"w"-1 (v'w In a+bw'), a wiec

au . I _ ( 1 . -I)

-=(SlD z) IZ(ctgZ)COSY 1 -2- ctg z In sin x +cos y -. -2-

az cos z sm z

i po uproszczeniu

au . (lnSinX COSY)

-=(smx)'SZ(ctgzy""y-l . -.-- .

oz sm z cos z sm2 z

ZADANIE 1.41. Obliczyc pochodne czastkowe funkcji u=x", gdzie x>O, y>O.

Rozw iazan ie. Funkcja u jest wzgledem zmiennej x typu x" gdzie a=y'"; pochodna jej b¢zieaxa-1, mamy wiec

au _=YZX,.-l

ax

26

1. Funkcje dwu, lub wiecej zmiennych

Funkcja u jest wzgledem zmiennej y typu a', gdzie v = yb; pochodna jej bedzie aVv'ln a, gdzie v'=by"-'-l. mamy wiec

au • 1

-=x' zy"- lnx.

ay

Funkcja u jest wzgledem zmiennej z typu a', gdzie v=b%; pochodna jej bedzie a"IJ'ln a, gdzie v=b"ln b, mamy wiec

au •

- =x' y%lnxlny. az

ZADANIE 1.42. Obliczyc pochodne czastkowe funkcji v=xy-x(3x-y)3%+COS(y-z), gdzie 3x-y>O.

Rozwiazanie. Mamy

av

ax = y-3· 3xz(3x- y)3%-1_(3x_ y)3%,

av

-=x +3xz(3x- y)3z-1_sin(y_z), ay

av 3

- = -3xln(3x- y)(3x- y) % +sin(y-z). az

ZADANIE 1.43. Pole potencjalne w punkcie (x, y, z) jest wyznaczone wzorem u = =3 sin (xy-z) + (2X-Z)3y2. Wyznaczyc skladowe natezenia pola: av/ax, ev/oy i ov/oz.

Rozwiazanie. Mamy

av

- =3y cos (xy - z) + 6(2x - zly2, ax

ou

-=3x cos(xy - z) +2y(2x- Z)3, oy

av

-= -3cos(xy-z)-3(2x-Z)2y2. az

ZADANIE 1.44. Dana jest funkcja v=zsinX2(x-y2), gdzie O<X-y2<7t. Obliczyc pochodne czastkowe,

Rozwiazanie, Przy spelnieniu danych nierownosci funkcja sin (X_y2) przybiera wartosci dodatnie, a wiec dana funkcje v mozna napisac w postaci v=zex2j n sin (x-y2). Obliczamy

:: =z(2xlnsin(x-l)+x2 ctg(X_l))~21n8In(X-,2),

av _ x21nsln(x-y2) --e

OZ

§ 1.9. Pochodne czastkowe

27

Zadania

Obliczyc pochodne czastkowe wzgledem kazdej zmiennej wystepujacej w danej funkcji (zad. 1.45 - 1.66):

- Y 1.47. z=x.Jy+ .Jx·

1.49. 1 = pefC cos '" •

1.48. z =.J x2 + y2 - 2xy cos oc.

1.SO. u =sin(x2).Jtgy _eslD%cos2 y. 1.~2. u=z4(5xl-3yz2io•

1.54. u = (xy)" .

1.56. z =(1 +xy)'.

1.58. z=ln(x +.Jx2 + y2).

1.60. u=(sinxin".

1.62. u = x" arctg" •

1.51. U=.JX4+COS2 y+e.f%siny. 1.53. u =x"'.

1.55. u = x" .

1.57. z=ln(x+lny). 1.59. u=lnsin(x-2t).

1 1.61. u =x"z.

1.63. u =(y sin2 x + 5)"1 .

1.65. u =..r;y (3x + 2z).r,% .

66 (sin x) (sin ,,) 11m •• O' 0

1. • u = sin x , sm X > , sin y > .

au au 1.67. Wykazac, ze funkcja u=ln (eX + e"J spelnia r6wnanie -+-=1. ax oy

• .7 x ,. au au (

1.68. Wykazac, ze funkcja u = ~- y spelnia rowname x - + y - = x + y + In u) u .

ax oy

/2 ,. au au

1.69. Wykazac, ze funkcja u=e%7 spelnia rowname 2x-+y-=O.

ax oy

x-y. . au au au

1.70. Wykazac, ze funkcja u=x+-- spelnia rownanie -+-+-=1.

y-z ax oy oz

, • / 2 2 2 lnia rd . (OU)2 (OU)2 (OU)2

1.71. Wykazad.ze funkcja n e v x +y +z spe ia rowname ax + oy + oz =1.

1.72. Wykazac, ze w r6wnaniu Clapeyrona pv=RT iloczyn pochodnych czastkowych op/av, ov/oT i oT/op r6wna si~ -1 (zwiazek ten jest bardzo wazny w termodynamice).

1.73. Zbadac, z jaka predkoscia zmienia sie obj~tosc stozka a) przy zmianie wysokosci h; b) przy zmianie promienia podstawy R.

1.74. Obliczyc, pod jakim katem przecinaja sie krzywe otrzymane przez przeciecie

y2 X2+y3

powierzchni z = x2 + - i z = -- plaszczyzna y = 2.

6 3

28

I. Funkcje dwu lub wiecei zmiennych

1.75. Przez punkt M(!, 2, 6) powierzchni Z=2X2+y2 przeprowadzono plaszczyzny rownolegle do plaszczyzny ukladu Oxz i Oyz. Wyznaczyc katy, jakie tworza z osiami wspolrzednych styczne wyprowadzone z punktu M do otrzymanych przekrojow,

1.76. Pole trapezu 0 podstawach rownych a, b i wysokosci h wyraza sie wzorem S = =t(a+b) h. Znalezc oS/oa, oS/ob, oS/oh i podac ich interpretacje geometryczna,

§ 1.10. POCHODNE JEDNOSTRONNE I POCHODNE W KIERUNKU OSI

Wezmy pod uwage funkcje jednej zmiennej y=g(x) okreslona w otoczeniu punktu X=Xo. Jak wiemy, przez pochodna g'(xo) funkcji g(x) w punkcie X=Xo rozumiemy granice (por. I, §6.1):

'( ) I' g(xo+h)-g(xo)

g Xo = im •

h"'O h

Jezeli zamiast granicy (dwustronnej) ilorazu roznicowego wezmiemy pod uwage granice prawostronna (por. I, § 5.1), to otrzymamy tzw. pochodna prawostronnq g~(xo) funkcji g (x) w punkcie x = Xo :

(1.10.1)

, ( ) I' g(xo+h)-g(xo).

q ; Xo = trn ,

h"'O+ h

analogicznie okreslamy pochodnq lewostronnq g:"(xo) funkcji g(x) w punkcie X=Xo jako granice

(1.10.2)

, ( ) I' «t»« +h)-g(xo}

g_ Xo = 1m •

h"'O- h

Pochodne (1.1 0.1) i (1.1 0.2) nosza wspolna nazwe pochodnych jednostronnych.

Z podanych definicji wynika, zejeielifunkcja g(x) rna w punkcie X=Xo pochodna g'(xo), to rna rowniez w tym punkcie pochodne jednostronne, przy czym

(1.10.3)

i obie te liczby sa rowne g'(xo).

Jezeli na odwr6t istnieja pochodne jednostronne g~(xo) i g'_(xo) oraz zachodzi rownosc (1.10.3), to istnieje takze pochodna g'(xo) i jest r6wna wspolnej wartosci pochodnych jed nostronnych.

Moze sie jednak zdarzyc, ze pochodne g ~(xo) oraz g:"(xo) istnieja, ale maja wartosci rowe. Wowczas oczywiscie pochodna g'(xo) nie istnieje.

PRZYKLAD. Funkcja M(x)=\x\ w punkcie x=O rna obie pochodnejednostronne, a mianowicie

M~(O) = 1 oraz M:"(O) = -1,

ale sa one rozne, wiec pochodna M'(O) nie istnieje (por. tez I, str. 94).

W interpret acj i geometrycznej pochodna jednostronna jest rowna wspolczynnikowi katowernu stycznej jednostronnej.

§ 1.10. Pochodne jednostronne i pochodne w kierunku osi

29

Podobnie dla funkcji dw6ch zmiennych z=f(x, y) mozemy wprowadzic pojecie pochodnych czqstkowych jednostronnych. Mianowicie mamy takie rownosci definicyjne:

(1.10.4)

f' ( ) I' f(xo+h,yo)-f(xo, Yo)

x+ xo, Yo = im ,

11-+0+ h

(1.10.5)

I, ( ) I' f(xo,yo+h)-f(xo, Yo)

1+ xo, Yo = 1m ,

h-+O+ It

I, ( )- I' f(xo, yo+h)-f(xo, Yo)

y- xo, Yo - im •

11-0- h

Obecnie wprowadzimy pojecie pochodnej funkcji dwoch zmiennychf(x, y) w kierunku pewnej, lezacej w plaszczyznie Oxy, osi Os (przechodzacej przez poczatek ukladu wspolrzednych 0). Niech os Os tworzy z osiami Ox i Oy odpowiednio katy IX i p. Wiadomo z geometrii analitycznej, ze rownania

(1.10.6)

x =xo +t cos IX , Y = Yo + tcos f3 (t~O)

przedstawiaja w formie parametrycznej polprosta wychodzaca z punktu (x.,; Yo), rownolegIll, do osi Os i majaca ten sam zwrot.

Przezpochodnqfunkcjif(x, y) w punkcie (xo, Yo) IV kierunku osi Os (pochodnq kierunkowq) rozumiemy granice jednostronna

(1.10.7)

(Of) = limf(xo+tcoSIX,Yo+tcosf3)-f(xo, yo).

os 0 1-+0+ t

W szczegolnosci, jak widac z powyzszej definicji, pochodna funkcji f(x, y) w punkcie (xo, Yo) w kierunku osi Ox jest f",'+(xo, Yo), a w kierunku osi Oy jest f;+(xo, Yo).

Jezeli funkcja f(x, y) rna w pewnym otoczeniu punktu (xo, Yo) pochodne czastkowe pierwszego rzedu ciagle, to stosujac twierdzenie 0 pochodnej funkcji zlozonej dla funkcji

(1.10.8)

F(t)=f(xo+tCOSIX, yo+tcosf3)

wpunkcie t=O i biorac pod uwag~,:!e F~(O)=(Of) ,otrzymujemy, ze pochodna ta istos 0

nieje i jest rowna

(1.10.9)

Georaetrycznie wykresem funkcji (1.10.8) jest krzywa bedaca przekrojem powierzchni z=/(x, y) z plaszczyzna przechodzaca przez punkt (xo, Yo) i rownolegla do plaszczyzny Ozs (patrz rys. I. I 5).

30

I. Funkcje dwu lub wi~j zmiennych

Jesli wiec istnieje pochodna (1.10.7), to do wyzej okreslonej krzywej w punkcie (xo, Yo) istnieje styczna prawostronna, ktora z osia Os tworzy taki kat 'P, ktorego tangens rowny jest pochodnej (1.10.7).

Jezeli os Os zmienimy w ten sposob, ze zmienimy w niej tylko zwrot na przeciwny, to wobec wzoru cos (1800+y)= -cos y przyrosty funkcji wystepujacej w liczniku ilorazu roznicowego (1.10.7) zmienia znaki, natomiast mianownik nie zmieni znaku (to znaczy pozostanie dodatni). A zatem w tyrn przypadku pochodna w kierunku osi 0 zmienionym zwrocie jest granica lewostronna ilorazu (1.10.7), ale wzieta ze znakiem ujemnym.

y

Rys. 1.15

Przy zalozeniach, ze funkcjaj (x, y) jest ciagla wraz z pierwszymi pochodnymi, czastkowymi (klasy C1), pochodna w kierunku osi 0 zmienionym zwrocie istnieje i rowna sie

- ( Of) , co wynika takze bezposrednio ze wzoru (1.10.9).

os 0

Zauwazmy jeszcze, ze wzor (1.10.9) otrzymamy w sposob formalny ze wzoru (1.10.8),

jezeli zmienna niezalezna oznaczymy litera s zamiast t i obliczymy p~hodn~ (Of)

- os 0

wzgledem s wedlug reguly rozniczkowania funkcji zlozonej,

Pojecie pochodnej w kierunku osi mozerny rozszerzyc na przypadek trzech zmiennych.

Niech bedzie dana funkcja u = j(x, y, z) w otoczeniu punktu (x,; Yo, zo) oraz niech bedzie dana os Os, ktora Z osiami Ox, Oy i Oz ukladu prostokatnego tworzy odpowiednio katy a, p, y (z geometrii analitycznej wiemy, ze katy IX, Pi y sa zwiazane zaleznoscia cos" IX+ + cos- P + cos2y = I). W owczas przez pochodnq funkcji j (x, y, z) w punkcie (xo, Yo, zo) w kierunku osi Os (pochodna kierunkowqj rozumiemy granice jednostronna

( af) . f(xo + t cos e , Yo + tcos p, Zo + r cos y) --f(xo, yo, zo)

- =hm .

as 0 1-0+ t

(1.10.10)

Jezeli funkcjaj(x, y, z) ma w pewnym otoczeniu punktu (xo, Yo, zo) pochodne czastkowe rzedu pierwszego ciagle, to wowczas pochodna funkcjij(x, y, z) w punkcie (xo,Yo, zo)

§ 1.10. Pochodne jednostronne i pochodne w kierunku osi

31

w kierunku osi Os wyraza sie wzorem nastepujacyrn:

(Of) =f;(xo, Yo. zo)coSfX+f;(xo, Yo, zo)cosP+f:(xo. Yo, zo)cosy. as 0

(1.10.11)

ZADANIE 1.77. Obliczyc pochodna funkcji U=X2+yl-z2 w punkcie (1, 1, 1) w kierunku osi Os wyznaczonej przez katy «=45°. P=45°, ),=90°.

Rozwi az a n ie. Stosujac wzor (1.10.11), otrzymujemy

(au) -

- =(2x cos 45° +2ycos45° -2z cos 90°)(1, 1, 1) =2../2.

as (1,1,1)

ZADANIE 1.78. Znalezc pochodna funkcji u = x2 - 2xy w punkcie P(2, I) w kierunku od punktu P do punktu Q (5, 5).

Rozw iazan ie. Znajdujemy dlugosc odcinka IPQI =.J(5-2)2 +(5- W =5 i cosi-

--

nusy katow, jakie wektor PQ tworzy z osiami wspolrzednych:

5-2 3

cos<x=--=-

IpQI 5'

5-1 4 cosP=--=-·

IpQI 5

Stosuj~c wzor (1.10.11) ~amy

(au) ( 3 4) 6 1 6

o~s = (2x-2y)' "5-2x' -5 (2,1) ="5-5 = -2.

(2, 1)

§ 1.11. TWIERDZENIE 0 PRZYROSTACH. ROZNICZKA ZUPELNA

W paragrafie tym dla ustalenia uwagi i latwiejszej interpretacji geometrycznej bedziemy m6wili 0 funkcjach dwoch zmiennych. Ale to co powiemy przenosi sie w sposob bezposredni na funkcje p zmiennych.

1'wIERDZENIE 0 PRZYROSTACH. Jeieli funkcja dwoch zmiennych I(x, y) jest klasy C1 (por. § 1.9) w pewnym otoczeniu punktu (Xl' YI), to dla kazdeqo punktu (X2. Y2) z tego otoczenia istnieje taka liczba (), spelniajqca nierownosc O<()< 1, ze ma miejsce nastepujqcy wz6r:

(1.11.1 )

gdzie XO=XI + ()(X2 -x1)= (l-()Xl +()x2, YO=Y1 +()(h -Y1)=(I-()YI +()Y2 (O<()< 1).

Tak okreslony punkt (xo, Yo) lezy na odcinku 0 koncach (Xl. YI) oraz (Xl. h).

Wzor (1.Il.I) mowi nam, ze przyrost funkcji/(x, y) klasy C1 rowna sie sumie przyrostu zmiennej X pomnozonego przez pochodna czastkowa wzgledern X w punkcie posrednim oraz przyrostu zmiennej Y pomnozonego przez pochodna czastkowa wzgledem Y w punkcie posrednim, przy czyrn przy obu przyrostach punkt posredni jest ten sam i lezy na odcinku IllCU!cym punkty okreslajace przyrosty zmiennych.

Podane twierdzenie rna dla funkcji dwoch zrniennych podobne znaczenie jak twierdzenie Lagrange'a dla funkcji jednej zmiennej (por. I, § 10.1).

32

1. Funkcje dwu lub wieeej zmiennych

Zauwazmy, ze w podanym twierdzeniu zrobione zalozenia SI! nieco mocniejsze niz odpowiednie zalozenia twierdzenia Lagrange'a, poniewaz tutaj zakladamy nie tylko istnienie pochodnych czastkowych, ale takze ich cil!glosc. Bez zalozenia ciaglosci pochodnych wzor podobny do wzoru (1.11.1) jest prawdziwy, jednak z tl! roznica, ze punkty posrednie, w ktorych oblicza sie pochodne czastkowe, nie musza bye te same oraz nie musza nawet lezec na odcinku laczacym punkty (Xt, Yt) i (X2' Yl).

z

o

B

!J

: x

-t-- ~ D'

,

I

I ,

fvf2 (x2' 12.D!

C'

o

B' fvf~(X9'Y6,G)

Rys. 1.16

Interpretacja geometryczna wzoru (1.11.1) jest nastepujaca: Jezeli wezmierny dwa punk-

- ,..-.,

ty Mt(xt, Yt, Zt) oraz Mix2, Y2, Z2) lezace na powierzchni z=f(x, Y), to na luku MIM2 otrzymanym przez przekroj powierzchni z plaszczyzna przechodzaca przez punkty Mt i M, i rownolegla do osi Oz znajduje sie taki punkt M,(XB, Y8' z,), w ktorym plaszczyzna styczna do powierzchni z=f(x, y) jest rownolegla do siecznej MtM2 (rys. 1.16)._

Jezeli teraz uzyjerny troche innych oznaczen, mianowicie zamiast (Xl> Yl) napiszemy odpowiednio (x,y), a zamiast (X2,Y2) napiszemy (x+dx, y+dy), gdzie dx i dy oznaczaja odpowiednio przyrosty zmiennej X i zmiennej y, to wzor (1.11.1) przybierze postac

(1.11.2)

f(x+dx, y+dy)-f(x, Y)=f~(x" y,)dx+f;(x" y,)dy,

gdzie x,=x+()dx, re=v+ti d» (O<()<I).

Przyrost funkcji nie jest na ogol wyrazeniem liniowym wzgledem przyrostow zmiennych niezaleznych; jednak w wielu przypadkach mozerny go dla malych przyrostow argumentow zasrapic z dose duza dokladnoscia przez wyrazenie liniowe. Wlasnie pojecie rozniczkt funkcji ci~glcjfwi~ze sie z istnieniem takiej funkcji liniowej D wzgledem przyrostow zmiennych niezaleznych, ktora aproksymuje przyrost funkcji f w ten sposob, ze iloraz roznicy Af-D przez odleglosc punktow wyznaczajacych ten przyrost dazy do zera, gdy odleglose tych punktow dazy do zera. Jezeli taka funkcja (forma) lin iowa D wzgledem przyrostow zmiennych niezaleznych istnieje, to nazywamy jl! roiniczka zupelnq funkcji f

§ 1.11. Twierdzenie 0 przyrostach - Rozniczka zupelna

33

Dla lepszej ilustracji rozwazrny najpierw funkcje jednej zmiennej y=f(x) (por. tez I, 16.1). Zgodnie z tym,co zostalo powiedziane, warunek istnienia rozniczki funkcji fW punkcie x=xo polega na istnieniu takiej stalej A, ze

Af-Adx

lim =0, gdzie Af=f(xo+dx)-f(xo)·

14%1 .... 0 Idxl

Kl.l1.3)

Widzimy od razu, ze warunek (1.11.3) jest rownowazny warunkowi A =f'(xo). A wiec funkcja jednej zmiennej f(x) ma rozniczke (zupelna) w punkcie Xo wtedy i tylko wtedy, ~dy istnieje pochodnajtx-), i wowczas rozniczka funkcji (w tyrn punkcie) rowna si~

KI.l1.4)

D(dx)= j'(xo)dx.

Przypuscmy teraz, ze mamy funkcje dwoch zmiennych u=f(x, y). Funkcja ta bedzie !miala rozniczke zupelnq w punkcie Po(xo, Yo), jezeli beda istnialy takie stale A, B, ze

(1.11.5)

. Af-(Adx+Bdy)

lim =0,

IpPol .... O IpPol

gdzie IPPol =-.! (dx) 2 + (dy)2 , Af=f(xo +dx , Yo +dy)-f(xo, Yo).

Latwo zauwazyc przyjmujac dy=O, a nastepnie dx=O, ze jezeli warunek (1.11.5) jest spelniony, to istnieja pochodne czastkowe f~(xo, Yo), f;( Xo, Yo) oraz

{1.11.6 )

Wnioskowanie odwrotne nie jest jednak prawdziwe. Zobaczymy to na przykladzie funkcji

{ xy

-2--2

g(X,y)=x:y

dla

(x, y)#(O, 0),

W.l1.7)

dla

x=y=O.

Funkcja g (x, y), jak w idac z powyzszego, jest okreslona na calej plaszczyznie, Wzdluz obu osi wspolrzednych funkcja ta rowna sie stale zeru, wobec tego dla dowolnych x i y marny g~(x, 0)=0, g~(O, y)=O, wiec w szczegolnosci

(1.11.8)

g~(O, O)=g;(O, 0)=0,

a wobcc tego rozniczka funkcji g w punkcie (0,0) bylaby postaci

D(dx, dy)=O.

Tymczasem przyrost funkcji w punkcie (0,0) jest nastepujacy: dxdy

Ag=g(dx,dy)-g(O,O)= 2 2

(dx) +(dy)

Poniewaz IPPoi =-.!(dxF + (dy)\ wiec warunek (1.11.5) w naszym przypadku wyglada nastepujaco:

(1.11.9)

. dxdy

lim 2 2 3/2 =0.

IPPol .... o(dx) +(dy) )

34

I. Funkcje dwu lub wiece] zmiennych

Rozumujac analogicznie jak w zadaniu 1.8 (str. 18), mozna wykazac, ze nie tylko granica stojaca po lewej stronie rownosci (1.11.9) nie istnieje, ale ze wyrazenie stojace pod znakiem gran icy w dowolnym otoczeniu punktu dx=dy=O przybiera dowolnie duze wartosci.

Jak wynika rowniez z zadania 1.8, funkcja (1.11.7) jest nieciagla w punkcie (0,0), pomimo tego, ze rna w tym punkcie obie pochodne czastkowe, a tam, co latwo sprawdzic wprost z definicji, rna w punkcie (0, 0) pochodna w dowolnym kierunku.

Mowimy, ze funkcjaf(x, y) okreslona w otoczeniu punktu Po(xo, Yo) rna w tym punkcie rozniczke zupelna w sensie Stolza Adx + Bdy, jezeli jest spelniony warunek (1.11.5).

Poniewaz z warunku (1.11.5) wynikaja rownosci (1.11.6) niekiedy w literaturze rozniczka zupelna funkcji f(x, y) w punkcie Po(xo, Yo) nazywa sie wyrazenie liniowe postaci

(1.11.10)

przy jednym warunku, ze pochodne czastkowe wystepujace we wzorze (1.11.1 0) istnieja, Przy takiej jednak definicji rozniczka zupelna nie musi bye, jak to widzielismy na przykladzie funkcji (1.11.7), przyblizeniem liniowym przyrostu Af=/(xo+dx, yo+dy)-/(xo, Yo).

Rozniczke zupelna funkcji f(x, y) w punkcie (Xo, Yo) oznaczamy symbolami

dj, dj(xo, Yo), (djkJCo. yo)'

Wazne praktycznie znaczenie rna nastepujace twierdzenie:

(1.11.11) Jezeli funkcja f(x,y) jest w pewnym otoczeniu punktu (xo,Yo) klasy CI, to jest spelniony warunek (1.11.5), a zatem forma liniowa (1.11.10) jest rozniczkq zupelna w sensie Stolza, czyli jest liniowa czescia przyrostu Af,

Nalezy pamietac, ze rozniczka zupelna funkcji f(x, y) jest funkcja liniowa przyrostow dx, dy, natomiast sam punkt (x, y) jest ustaleey.

Z punktu widzenia geometrycznego, rozniczka zupelna funkcji dwoch zmiennych z= f (x, y) w punkcie (Xo, Yo) wyraza przyrost Az wzdluz plaszczyzny stycznej w punkcie (xo,yo,zo), gdzie zo=f(xo,yo), do powierzchni z=f(x,y).

Analogicznie wprowadza sie pojecie rozniczki zupelnej (rozniczki zupelnej w sensie Stolza) dla funkcji p zrniennych / (Xl' X2, ... , xp).

ZADANIE 1.79. Obliczyc.jaki popelniamy maksymalny blad bezwzgledny oraz wzgledny przy obliczaniu objetosci prostopadloscianu 0 krawedziach wyznaczonych z podana dokladnoscia: x=4,1 ±0,1, y=3,2±0,1, z=8,4±0,2.

Rozw iaz an ie. Aby wyznaczyc wartosc funkcji f(x, y, z) w pewnym punkcie (x+dx, y+dy, z+dz), korzystamy ze wzoru

(1.11.12)

j(x+dx, y+dy, z+dz)~j(x, y, z)+dj,

gdzie dx, dy, dz sa przyrostami odpowiednio zmiennych x, y, z. Niech beda dane pewm maksymalne oszacowania tych przyrostow:

Wowczas mozna oszacowac z gory modul roznicy Af= /(x+dx, y+dy, z+dz)-/(x, y, z).

§ 1.11. Twierdzenie 0 przyrostach - Rozniczka zupelna

35

Korzystajac ze zwiazku

(1.11.13)

oj oj oj

AJ-:::::dJ=-dx+---dy+---dz,

ox oy oz

otrzymujemy oszacowanie

(1.11.14) IAJI~ \ :~ 1M 1 +\ :~I M2 +1 :~I M 3'

Powyzszy wzor daje nam oszacowanie bledu bezwzglednego, jaki popelniamy, jezeli zastepujemy rzeczywista wartosc funkcji J wzif<t~ w nieznanym nam dokladnie punkcie (x+dx, y+dy, z+dz) przez wartosc funkcji w znanym nam punkcie (X, y, z).

W naszym przypadku funkcji f(x, y, z)=xyz mamy

X =4,1, Idxl ~0,1, y =3,2, Idyl ~O,I , z =8,4, Idzl ~0,2.

Obliczamy rozniczke zupelna

df =yzdx+xzdy+xydz.

Maksymalny blad bezwzgledny, jaki popelniamy obliczajac objetosc tego prostopadloscianu, wynosi

IAJI~3,2' 8,4'0,1 +4,1' 8,4'0,1 +4,1' 3,2'0,2=8,756<8,8.

Maksymalny blad wzgledny popelniony podczas obliczeri otrzymujemy dzielac maksyrnalny blad bezwzgledny przez wyznaczona objetosc prostopadloscianu, zatem

IAJI 8,8 0

() f = - < -- -:::::0,08 =8 % .

v 110,2

ZADANIE 1.80. Obliczyc przyblizona wartosc wyrazenia (1,02)3.01.

Ro zwi az an ie. Rozpatrzmy funkcje J(x, y)=xY• Poniewaz jest spelnione zalozenie twierdzenia (1.11.11) w otoczeniu punktu (1,3), zatem mozna przyjac, ze f(xo+dx, Yo +dy)-:::::J(xo , yo)+df Obliczamy rozniczke zupelna

dJ = YXy-l dx +xY In x dy .

Podstawiajac Xo = 1, Yo =3, dx=0,02, dy=O,OI, otrzymujemy (1,02)3.01 -::::: 13 +3, 12• 0,02 + 131n 1· 0,oI = 1 +0,06= 1,06.

ZADANIE 1.81. Obliczyc przyblizona wartosc wyrazenia ~(6,2)2+(8,1)2.

Ro zwi az an ie. Rozpatrzmy funkcje j'{x, y)=~ x2 + y2. Rozniczka zupelna tej funkcji rna postac

1

dJ= (xdx+ydy).

~X2+y2

Podstawiajac xo=6, yo=8, dx=0,2, dy=O,I, otrzymujemy

-./(6,2)2 +(8,1)2 =-./36 +64 + v'3~+64 (6' 0,2 +8, 0,1) = 10 +0,2 = 10,2.

36

I. Funkcje dwu lub wiecej zmiennych

Zadania

1 82 ObI" bf "~...' 2.01' 1,03

•• ICZYC przy rzona wartosc wyrazerua Z=(2,OI)2 (1,03)1'

1.83. Obliczyc przyblizona wartosc ilorazu ~:~~.

1.84. Znalezc maksyrnalny blad bezwzgledny i wzgledny powstaly przy obliczaniu objerosci k uli, jezeli srednica kuli wynosi d=3,7±O,05, a It=3,14.

1.85. Obliczyc maksymalny blad bezwzgledny powstaly przy wyznaczaniu objetosei stozka, przyjmujac pro mien podstawy r=3±O,02, wysokosc stozka h=2,2±O,1 oraz It=3,14.

§ 1.12. POCHODNE CZI\STKOWE WYZSZVCH RZF.;DOW

Niech bedzie dana funkcja f ix, y) okreslona w pewnyrn obszarze D. Przypuscrny, ze istnieja pochodne czastkowe tej funkcji I~(x, y), I;(x, y). Pochodne czastkowe tych pochodnych, jezeli istnieja, nazywamy pochodnymi czqstkowymi rzedu drug ieg 0 funkcji I (x, y).

Wszystkich pochodnych rzedu drugiego funkcji f ix; y) jest 4, mianowicie

(1.12.1)

J''' _ a2f _ iJ ( iJf)

J~ ----- -

, axiJy oy ax '

f" = iif =!_( df)

'IX oyox ax iJ y ,

przy czym np, zapis ax2 jest skrotem zapisu axox. Pochodne czastkowe I~~ i I;; nazywamy niekiedy pochodnymi czystymi, a pochodne I~; i I;~ nazywamy pochodnymi mieszanymi.

Analogicznie wprowadzamy pojecie pochodnej czqstkowej rzedu druqieqo funkcji p zmiennych I (x I , Xl, ... , x p). Funkcja ta rnoze miec p2 pochodnych czastkowych rzedu drugiego.

Mowirny, ze funkcja I(xl, x2, ... , xp) jest klasy C2 w obszarze D, jezeli rna wszystkie pochodne czastkowe rzedu drugiego i jezeli wszystkie te pochodne sa ciagle w obszarze D.

Na ogol kolejnosc rozniczkowania odgrywa role, to znaczy moga np. istniec pochodne mieszane rozniace sie tylko kolejnoscia rozniczkowania i bye roznyrni funkcjarni. Zachodzi jednak

TWIF.RDZENIE SCHWARZA, Jeieli w pewnym otoczeniu punktu Po istniejq pochodne mieszane rozniqce sie tylko kolejnoscia roiniczkowania i w punkcie Po sa ciqqle, to w punkcie Po sq rowne.

Wynika stad, ze jezeli funkcja I jest klasy C2 w obszarze D, to pochodne mieszane rozniqce sie tylko kolejnoscia roiniczkowania sa parami rowne.

Obliczajac pochodne czastkowe pochodnych rzedu drugiego funkcji Jv«. x2, ... , x,) (jezeli istnieja) otrzymujemy pochodne czqstkowe rzedu trzecieqo funkcji I(xl, x2, .. " xp). Og6lnie, pochodnq czqstkowa rzedu k funkcji I (x 1, X2, ... , xp) nazywarny pochodna

§ 1.12. Pochodne czastkowe wyt.szych rzedow

37

czastkowa (jezeli istnieje) pochodnej czastkowej rzedu k-l i oznaczarny okf

j(k)

xTx~ ... x~

lub

::. "::' /l ::. 7'

U~1 uX2 ••• UXp

gdzie

a.+P + ... +y=k.

Mowimy, ze funkcja l(x1, X2, ... , X,,) jest klasy c: w pewnym zbiorze D, jezeli w tym zbiorze rna wszystkie pochodne czastkowe do rzedu k wlacznie i pochodne te sa ciagle.

ZAOANIE 1.86. Obliczyc pochodne czastkowe rzedu drugiego funkcji f tx, y, z)=xy+ +xaZ•

Roz wiaz a n i e. Mamy

oj Z

-~=y+a , ox

02j

-2=0,

ax

a2j

oy2 =0,

a2j

-2 = xaz(ln a)2 , oz

oj

-=x

oy ,

a2j

---=1,

axay

a2j

--=1,

oyox

02j

--=azlna, ozox

oj

-=xazlna, oz

02j Z --=a Ina, oxoz

02j

-=0,

oyaz

02j -=0. ozoy

Stwierdzarny rownosc pochodnychf~; if;~,f~; i/;~,f;; if:;.

ZAOANIE 1.87. Obliczyc pochodne czastkowe _rz~du drugiego funkcji f tx, y)=x'. Ro zwi az an ie. Marny

oj y-1

ox =yx ,

oj

-=x'inx. oy

o~ a~ 1

-- =--= yx,-lln x+xY' --=xy-1(ylnx + 1).

oxoy oyox x

ZAOANIE 1.88. Wykazac, ze funkcja

u (x , y) =In J(x - xo)2 +(y - YO)2

(tzw. potencjal loqarytmicznv punktu (xo• Yo» spelnia rownanie rozniczkowe 0 pochodnych czastkowych

OZu a2u axZ+oy2=0.

Ro zw iaz.an ie. Zapiszrny dana funkcje w postaci

u (x, y) =1 In(x-xo)2 +(y - YO)2).

(1)

38

I. Funkcje dwu lub wi~j zmiennych

Rozniczkujemy wzgledem x:

au 1 1 x-xo

- =- . . 2 (x - xo) = ----=------=

ax 2 (X-XO)2+(y_YO)2 (X-xo)2+(y_Yo)2'

Romiczkujemy jeszcze raz wzgledem x i po redukcji otrzymujemy

a2u (y- YO)2_(X_XO)2

ax2 = «X_XO)2 +(y - YO)2)2 .

(2)

Ze wzgledu na symetrie funkcji u(x, y) wzgledern X-Xo oraz y- Yo mozna wnioskowac, ze

(3)

a2u (X_XO)2_(Y_YO)2

ay2 «X_XO)2 +(y_ YO)2)2

Dodajac stronami (2) i (3) otrzymujemy rownanie (1).

Rownanie (1) nosi nazwe rownania r6iniczkowego Laplace'a i odgrywa duza role w teorii potencjalu plaskiego,

***

Specjalna uwage nalezy poswiecic obliczaniu pochodnych czastkowych rzedu drugiego, jezeli mamy do czynienia z funkcja zlozona, Wowczas dwukrotnie stosujemy postepowanie opisane wzorem (l.9.3) (por. § l.9).

Niech funkcje 9 (x, y) i hex, y) beda okreslone w pewnym zbiorze plaskim A i niech zbior par wartosci tych funkcji (g(x, y), hex, y») bedzie zawarty w zbiorze plaskim B, w ktorymjest okreslona funkcjaf(u, v). Jezeli funkcjeg(x, y) i hex, y) S<! klasy C2 w pewnyrn otoczeniu punktu (xo, Yo), a funkcja f (u, v) jest klasy C2 w pewnym otoczeniu punktu (uo, vo), gdzie uo =g(xo, Yo), Vo =h(xo,)'o), to funkcja zlozona f(g(x, y), hex, y») rna pochodne czastkowe rzedu drugiego w punkcie (xo, Yo), przy czym rnaj,! rniejsce nastepujace wzory (por. str. 22):

(1.12.2)

§ 1.12. Pochodne czastkowe wyzszych rzedow

39

( 02f) (02f) (OU)2 (Of) (02U) ( 02f) (ou) (ov)

oy2 0 = ou2 0 oy 0 + ou 0 oyl 0 +2 ouov 0 oy 0 oy 0 +

(02f) (OV)2 (Of) (OlV)

+ ov2 0 oy 0 + ov 0 oyl o'

Wzory te latwo wyprowadzic opierajac sie na definicji pochodnej czastkowej rzedu drugiego, stosujac wzory (1.9.3) oraz wzor na pochodna iloczynu dwoch funkcji.

Jezeli w szczegolnosci u i v sa funkcjami jednej zmiennej I, czyli U=u(I), v=v(t), oraz u(to}=uo, v(to) =vo, to druga pochodna funkcji F (r) =(U(I), v(t») jednej zmiennej t wyraza sie wzorem

(1.12.3) F"(to) =( 02~) (U'{tO})l +( Of) u"(to} + 2( Olf) u'(to) v' (to) +

ou 0 ou 0 ouov 0

+( :~)o (V'(tO»)2 +( :~)oV"(to).

Szczegolnie wazny przypadek zachodzi, gdy funkcje u(t) i v(t) sa liniowe. Wowczas na podstawie wzoru (1.12.3) mamy

(1.12.4) d1F = olf (dU)l +2 02f . du . dv + 01f(dV)2.

dt? oul dt OUOV dt dt ovl dt

Uzywajac pojecia rozniczki dla funkcji jednej zrniennej (patrz I, § 6.1 oraz por. wzor (1.9.5», wzor (1.12.4) mozerny zapisac w postaci olreslajacej druqq rozniczke (rozniczke rzedu drugiego) funkcji F(I):

(Pf (,Pf 02f

(1.12.5) d2F=--1 (dU)1+2-dudv+-2 (dV)l.

OU QUOV OV

Analogicznie otrzymujemy trzecia rozniczke (rozniczke rzedu trzeciego) funkcji F(/) = ::; f(u(t), v(t»):

o~ o~ o~ o~

(1.12.6) d3F=-3 (dU)3 +3~-(du)2dv+3 --Z du(dv)z +~ (dV)3,

OU OU OV GUOV ov

gdzief(u, v) jest funkcja klasy C3 w pewnym obszarze, a funkcje u(t), v(t) jednej zmiennej 1 SlI: liniowe. Rozwazania te mozna uogolnic na k-ta rozniczke (roiniczke rzedu k) funkcji F(t)= f(u(t), v(t»).

ZADANIE 1.89. Obliczyc pochodne czastkowe rzedu drugiego funkcji Z= =(x2 + y3)ZX+ 3y+ z.

Roz w ia za ni e. Mamy

40

I. Funkcje dwu lub wi~j zmiennych

+2x(2x +3y +2) (2x +3y + 1)(x2 + y3)2"+312x + +2(x2 + y3)2x+3Y+ 1 In(x" + y3)} +

+2 In(x2 + y3)(2x +3y +2)(x2 + y3)",,+31+ 12x +

2x +2(x2 + y3)2%+31+21n(x2 + y3)}+2(x2 + y3)2"+31+2 __ =

X2+y3

=2 (x" + y3)2"+ 3'[(2x + 3y + 2)(x2 + y3) + 2x(x2 + y3) + +2x2(2x+3y +2)(2x +3y+ 1)+2x(x2 + y3)+

+2 In (x2 + y3)(x(2x +3y+2)(x2 + y3)+x(2x+3y+2)(x2 + y3) + +(x2 + y3)2 In(x2 + y3))] =

=2(x2 + y3)2%+31[8x4 + 18x3 + 24x3y +21x2y+ 18x2y2 +6x2 +6xy3 +2y3 +3y4 + +2In(x2 + y3)«4x4 +4X2y3 +6x3y+6xy4 +4x3 +4xy3)+

+(x2 + y3)2 In (x2 + y2))],

iJ2z

- =(I2xy+ 18y2 + 12y)(x2 + y3)2%+31+1 +9y2(X2 + y3)"x+31+1 + iJy2

+3y2(2x+3y+2)«2x+3y+ l)(x" + y3)2X+313y2 +

+3(x2 + y3ix+31+ 1 In(x2 + y3»)+

+31n(x2 + y3)(3y"(2x+3y +2)(x" + y3)2X+31+ 1 +

3 2 +3(x2 + y3)2"+31+2 In (x" + y3»)+3(x2 + y3)2%+31+2 _y_ = x"+ )13

=3(x2 + y3)2X+31[(4xy +6y2 +4y)(x2 + y3) +3y2(X2 + y3) +

+3y4(2x+3y+2)(2x+3y+ 1) + 3y2(X2 + y3)+

+3 In(x2 + y3)(y2(2x+3y+2)(x2 + l)+ y2(2x +3y+2)(x2 + y3) + +(x2 + y3)2 In (x2 + y3))] =

=3(x2 + y3)2%+31[4x3y+22xy4 + 12x2y2 +4x2y+ 12x2y4 + 36xy5 +27y6 + +39y5 + lOy4 +3 In(x2 + y3)(4x3y" +6X2y3 +4x2y2 +4xy5 +6y6 +4y5 + +(x2 + y3)2 In(x2 + y3»)] ,

§ 1.12. Pochodne czastkowe wyzszych rzedow

41

+2x(2x +3y +2)(2x +3y + I)(x2 + y3)2x+3Y3y2 + +3 (x2 + y3)2X+ 3,+ I In (x2 + y3») +

+21n (x2 + y3)(2x + 3y + 2)(x2 + y3)2x+ 3,+ 13y2 +

3 2 +3(x2 + 3/X+3,+2In(x2 + y3») +2(x2 + y3)2x+3Y+2 _y_ =

Y X2+y3

=6(x2 + y3)2x+ 3'[X(X2 + y3) +xyl(2x+3y +2)(2x+3y + 1)+

+ y2(X2 + y3)+ln(x2 + y3)(x(2x+3y +2)(x2 + y3)+

+(x2 + y3)(2x +3y +2)y2 +(x2 + y3)2In(x2 + y3»] =

=6(x2 + y3)2x+3Y[X3 + I2x2y3 + 7x2y2 + IOxy3 +9xy4 +2xy2 + yS +4x3y2 + +In(x2 + y3)(2x4 +5X2y3 +3x3y +3xy4 +2X3 +2xy3 +2X3y2 +

a2z

+2xyS +2x2y2+2yS +3y6 +(x2 + y3)2In(x2 + y3»] = __ .

ayax

ZADANIE 1.90. Obliczyc pochodne czastkowe rzedu drugiego funkcji z =arctg x + y .

I-xy

Rozwiaz a n ie. Mamy az

ax (x+yy
1+ --
I-xy
az I
ay ( x+yy
1+ --
I -xy
Stlld a2z 2x
--=- (1 +X2)2'
ax2 (I-xy)+(x+y)y I+y2 1

(1-xy)2 =O+y2)(I+x2)=I+x2'

(1-xy)+x(x+ y) I +X2 1

(l-xy)2 = (1 +x2)(1 + y2) = 1 + y2 .

a2z a2z

-=-=0.

axay ayax

ZADANIE 1.91. Obliczyc pochodne czastkowe rzedu drugiego funkcji z=ln(x+ln y). Roz wiazan ie. Mamy

stlld

oz -=(x+lny)-l, ox

az 1 -=-(x+lny)-l;

ay y

42

I. Funkcje dwu lub wiece] zmiennych

Zadania

Obliczyc pochodne czastkowe rzedu pierwszego i drugiego funkcji (zad. 1.92 - 1.94):

1.92. z=sin2(2x+y). 1.93. z=exeY•

02U 02U

Obliczyc - i - (zad. 1.95 - 1.99): oxoy oyox

1.95. u=J2xy+y2.

1.94. z=ln(x2+y).

1.96. u = yIn x.

. x-y 1.97. u=arcsm ---.

X

X+y 1.98. u =arctg --.

I-xy

2 Y 2 X

1.99. u = X arctg - - y arctg -- .

X Y

1.100. Wykazac, ze funkcja

(1)

spelnia rownanie rozniczkowe Laplace'a (w ukladzie przestrzennym) (por. zad. 1.88):

02U 02U 02U

-+-+---=0

ox2 oy2 OZ2 .

Funkcje (1) nazywamy potencjalem newtonowskim punktu (xo, Yo, zo).

1.101. Wykazac, ze funkcja u(x, t)=A sin (a,1.t+ tp) sin Ax spelnia tzw. rownanie struny drqajqcej

02U 02U

_=a2_.

ot2 ox2

1.102. Przeksztalcic rownanie struny drgajacej (I) wprowadzajac nowe zmienne u=x+at, v=x-at.

(I)

§ 1.13. ROZNICZKI WYZSZYCH RZJj;OOW FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH

Rozpatrzmy funkcje dwoch zmiennych f(x, y) klasy Cl w pewnyrn obszarze D. Jezeli X=X(I), y=y(t), (J.~t~fJ, s~ funkcjami rozniczkowalnymi zmiennej I, przy czym (X(I), yet») ED, to zgodnie ze wzorem (1.9.5) rozniczka rzedu pierwszego funkcji

(1.13.1)

F (t) = f(x(t), y(t»)

rowna sie

(1.13.2)

of of

dF =-dx + -dy,

ox oy

§ 1.13. Rozniczki wyzszych rzedow funkcji wielu zmiennych

43

gdzie dx oraz dy oznaczaja rozniczki funkcji x=x(t), y= yet). Z drugiej strony, zauwazmy, te na podstawie definicji podanej w § 1.11 rozniczka zupelna funkcji f rowna si((

(1.13.3)

of of

df=~dx+-dy,

ax oy

gdzie dx i dy oznaczaja przyrosty zmiennych niezaleznych x i y. Formalnie prawe strony wzorow (1.13.2) i (1.13.3) sa identyczne. Faktycznie jednak prawa strona wzoru (1.13.2) przy pelnyrn zapisie jest nastepujaca:

(1.13.4)

I; (x (I), Y (t) )x'(t)dt + f; (x (t), y (t») y'( t) dt,

zalezy wiec od zmiennej t, ktora uwazarny za ustalona, oraz przyrostu dt, krory rnoze bye dowolny. Natomiast prawa strona wzoru (1.13.3) jest nastepujaca:

(1.13.5)

t; (x, y)dx + f; (x, y) dy,

przy czym wspolrzedne x i y uwazamy za ustalone, natomiast przyrosty dx i dy moga bye dowolne.

Przy zrobionych wiec zalozeniach mamy nastepujaca rownosc dla funkcji (1.13.1):

(1.13.6)

df(x (t), yet») = [df(x, Y)]x=x(t).

y=y5t)

Po lewej stronie wzoru (1.13.6) mamy rozniczke funkcji (zlozonej) jednej zmiennej t, po prawej stronie (1.13.6) wyrazenie postaci (1.13.5), w ktoryrn robimy podstawienie X= =x(t), y = yet).

Druga rozniczke (rozniczke rzedu drugiego) zupelna d2j (x, y) funkcji dwoch zmiennych f(x, y) okresla sie w ten sposob, aby przy zrobionych zalozeniach oraz zalozeniach , te funkcja fjest klasy C2 oraz funkcje x(t) i yet) sa liniowe, byl prawdziwy nastepujacy wzor:

(1.13.7)

d2f(x (t), yet») = [d2f(x, y)]x=X(I)'

y=y(t)

Jezeli wiec funkcjaf(x, y) jest klasy C2 w pewnyrn obszarze D, to biorac pod uwage wzor (1.12.5) druqa roiniczke zupelna irozniczke zupelna rzedu drug ieg 0 ) d2f (x, y) funkcji f (x, y) definiujemy wzorem

o~ o~ o~

d2f(x'Y)=-2 dx' +2~:"l- dxdY+~2-dy2,

ax ox~y oy

przy czym dx? jest przyjetym skrotowyrn zapisem (dX)2 i podobnie dy"; dx2 nalezy odroznic od d(x2)=2xdx.

Zgodnie z ta definicja d2f jest jednorodnym wielomianem kwadratowym (forma kwadratowa) wzgledem przyrostow dx i dy zmiennych x i y. Mozna udowodnic, ze przy zrobionych zaloieniach wsrod wszystkich wielomianow kwadratowych wzqledem dx t dy wielo-

(1.13.8)

mian

(1.13.9)

najlepiej przybliza przyrost funkcji A/ (por. § 1.15).

44

I. Funkcje dwu lub wiece] zmiennych

Analogicznie, jezeli funkcja f(x, y) jest klasy C3 w pewnym obszarze D, to biorac pod uwage wzor (1.12.6) trzeciq rozniczke zupelna (rozniczke zupelna rzedu trzeciego) d3f(x, y)funkcjif(x, y) definiujemy wzorem

3 a3! 3 03! 2 03! 2 oJ! 3

(1.l3.1O) d 'f(X'Y)=-3 dx +3-2-dx dy+3 -" -2dxdy +-3 dy .

ox ax oy oxay oy

W wyrazeniu tym uwazamy punkt (x, y) za ustalony, natomiast za zmienne uwazamy przyrosty dx i dy. Wobec tego trzecia rozniczka jest wzgledem tych przyrostow dx i dy jednorodnym wielomianem trzeciego stopnia, czyli forma szescienna. Mozna udowodnic, ze przy zrobionych zalozeniach wsrod wszystkich wielomianow stopnia trzecieqo wielomian

(1.13.11)

najlepiej przybliza przyrost funkcji Af (por. § 1.15).

Widac juz sposob, w jaki okreslamy rozniczki zupelne dowolnie wysokich rzedow, Formalnym sposobem okreslania rozniczek wyzszych rzedow zajmiemy sie w nastepnyrn paragrafie.

§ 1.14. OPERACJE DYSTRYBUTYWNE (LINIOWE) W PRZESTRZENI LINIOWEJ I ICH ZASTOSOW ANIA PRZY OBLICZANIU ROZNICZEK ZUPEI.NYCH

Okreslenie przestrzeni liniowej podalisrny w czesci I w § 9.7 (str. 173). Z grubsza biorac, zbior X jest przestrzeniq liniowa (nad cialem liczb rzeczywistychi, gdy w zbiorze X jest okreslone dzialanie dodawania elementow (wektor6w) tego zbioru oraz dzialanie mnozenia elementu (wektora) zbioru X przez liczbe (skalar), przy czym dzialania te musza spelniac okreslone aksjomaty.

Niech beda teraz dane dwie przestrzenie liniowe Xi Y. Mowirny, ze w przestrzeni X jest okreslona operacja (operator) A 0 wartosciach z przestrzeni Y, jezeli jest okreslone przyporzadkowanie, na podstawie ktorego kazdemu elementowi przestrzeni X odpowiada dokladnie jeden element przestrzeni Y. Za pomoca symboli fakt ten notujemy nastepujaco:

A: X--+Y.

Widzimy, ze okreslenie operacji jest analogiczne do okreslenia funkcji, z ta tylko roznica, ze zbiory Xi Y nie rnusza bye zbiorami liczbowymi.

W szczegolnosci mozerny rozpatrywac operacje A przeksztalcajace przestrzeri liniowa w siebic.

Operacje A z przestrzeni X w Y nazywamy funkcjonalem, jezeli przestrzen Y jest przestrzenia liczb rzeczywistych (czyli Y=~). M6wimy wowczas, iefunkcjonal A jest okreslony w przestrzeni X.

Operacje A nazywamy operacja addytywnq,jeieli dla kazdych dwoch Xl i x2 z przestrzeni X ma miejsce relacja

(1.14.1)

§ 1.14. Operacje dystrybutywne (liniowe) w przestrzeni Iiniowej

45

Operacje A nazywamy operacja jednorodnq, jezeli dla kazdej liczby a i dla kazdego elementu x z przestrzeni X zachodzi relacja

(1.14.2)

A(ax)=aA(x).

Operacje addytywna i jednorodna nazywamy operacja dystrybutywna (liniowq).

Latwo sprawdzic, ze zbior operacji dystrybutywnych odwzorowujqcych X w Y jest zbiorem Iiniowym przy nastepujqcycb dzialaniach:

(1.l4.3) (1.14.4)

(A +B)(x)=A(x)+B(x), (aA)(x)=aA(x) .

Na przyklad funkcjonalern dystrybutywnym jest w przestrzeni ciagow zbieznych granica ciagu, a w przestrzeni funkcji ciaglych na przedziale dornknietym (a, b) - calka oznaczona w granicach od a do b.

Niech teraz D oznacza pewien obszar na plaszczyznie, F przestrzen liniowa wszystkich funkcjif= f(x, y) klasy C2 na zbiorze D. W przestrzeni liniowej F dzialania na elementach okreslamy nastepujaco:

(1.l4.5) (1.l4.6)

(j +g)(x ,y) =f(x ,y)+g(x ,y), (af)(x, y) =af(x, y).

Niech G oznacza przestrzen liniowa wszystkich funkcji klasy C1 na zbiorze D. Niech symbol a/ax oznacza operacje, ktora kazdej funkcji f(x, y) z przestrzeni F przyporzadkowuje funkcje of/ax z przestrzeni G. Operacja ta czastkowego rozniczkowania jest addytywna i j ednorodna, poniewaz

a a a of og

(1.l4.7) -(j+g)=-f+-g=-+-,

ax ax ax ax ax

a a of

(1.l4.8) -(af)=a - f=a -.

ax ax ax

a

Analogicznie okreslamy operacje --.

ay

Niech teraz Ax i Ay beda dowolnymi stalyrni. Wowczas operacja

a a

d=,dx-+,dy-

ax oy

(1.14.9)

jest rowniez operacja dystrybutywna przeksztalcajaca przestrzeri F w przestrzeri G. Wartosci operacji postaci (1.14.9) dla ustalonej funkcjif, w ustalonym punkcie (xo,Yo), a przy r6inych przyrostach Ax i Ay rownaja sie wartosciorn rozniczki zupelnej funkcjifw punkcie (xo, Yo) (por. §§ 1.11 i 1.13)

Niech teraz d2 oznacza zlozenie opracji d ze soba; mamy wiec d2f=d(df), tzn.

(1.14.10)

o( a a) o( a a)

d2f=,dx- ,dx--f+,dy-f +Ay- Ax-f+Ay-f '

ax ax oy oy ax oy

46

I. Funkcje dwu lub wi~j zmiennych

czyli

02f 02f 021

d2f=A2x-2 +2AxAy--+A2Y-2 .

OX oxoy oy

Operacja dystrybutywna d2 przeksztalca poprzednio okreslona przestrzen F w przestrzen H wszystkich funkcjiJ(x, y) klasy C (czyli pO pro stu ciaglych) na zbiorze D.

Wartosci operacji d2 ustalonej funkcji J(x, y) w ustalonym punkcie (xo, YO), a przy dowolnych stalych Ax i L1y sa wartosciami drugiej rozniczki zupelnej funkcjiJ(x, y) w punkcie (xo, Yo) (por. § 1.13).

Przy okazji zaznaczamy jeszcze raz, ze jezeli rozpatrujemy funkcje dwoch zmiennych f(x, y), to symbole dx i Ax oznaczaja dokladnie to sarno, to znaczy przyrost zmiennej niezaleznej x. Podobnie rna sie rzecz z symbolami dy i L1y. Natomiast symbole dJ i L1J maja rozne znaczenia (por. § 1.13).

Na podstawie opisanego tutaj procesu czesto druga rozniczke zupelna funkcjiJzapisujemy za pornoca nastepujacego symbolu:

(1.14.11)

(1.14.12)

( 0 0)2

dx-+dy- I,

OX oy

przy czym symbol potegi operatora rozniczkowego nalezy rozurniec w sposob powyzej opisany. Zapis ten pozwala w latwy sposob zapamietac wzor na druga rozniczke zupelna funkcii J. Pamietajac bowiem, ze kwadrat w tym przypadku oznacza zloienie operatora napisanego w nawiasie z samym soba oraz ze mamy do czynienia z operatorami dystrybutywnymi, jako wynik przy zrobionych zalozeniach otrzyrnamy wyrazenie nastepujace:

(1.14.13)

czyli

(1.14.14)

ZauwaZmy, ze operator w nawiasie wyrazenia (1.14.13) jest formalnie algebraicznym kwadratem operatora (dX!_ + dY!_), z tym ze stale podnosi sie algebraicznie do kwadratu,

ox oy

a operatory sklada, Pamietajac 0 tych zasadach i poslugujac sie wzorem Newtona na szescian dwumianu (a+b)3 otrzymujemy bez zadnych trudnosci wzor na trzecia rozniczke zupelna funkcji J(x, y) klasy C3 w pewnyrn obszarze (por. § 1.13):

( 0 0)3

d3f= dx-+dy- f=

ax oy

03f 03f 03f 03f

=-3 dX3+3~dx2dy+3--2dxdy2+-3 dy3.

OX ox oy OX oy ay

(1.14.15)

Ogolnie, poslugujac si~ wzorem na rozwiniecie dwurnianu Newtona (a+b)t (por. I, § 1.9) otrzymujemy wzor na k-ta rtiiniczke zupelnq (r6iniczk~ zupelnq rzedu k) funkcji

§ 1.14. Operacje dystrybutywne (Iiniowe) w przestrzeni Iiniowej

47

[(x, y) klasy c: w pewnym obszarze:

(1.14.16)

dkf=(dx-il__+dY ~)kf=

ax ay

akf k (k) akf k-I (k) 0"1 .k- 2 2 a,,! k

=-k dx + -k--=-Y-- dx dy + k-2 2 dx dy + ... + -k dy .

ax 1 ox oy 2 ax oy ay

Dzieki takiemu algebraicznemu formalizmowi ta sarna droga otrzymujemy tez wzory na rozniczki zupelne wyzszych rzedow funkcji wiekszej liczby zmiennych.

PRZYKLAD. Zalozmy, ZC funkcja 9 (x, y, z) jest klasy C? w pewnym obszarze Z Mamy

og ag og (0 0 0 )

dg=--dx+-dy+-dz= dx-+dy-+dz- g,

ax oy oz ox oy oz

slG!d (1.14.17)

(0 a 0)2

d2g= dx-+dy-+dz- g.

ox oy az

Wykorzystuj~c wzor na kwadrat trojmianu (a+b+c)2=a2+b2+c2+2ab+2ac+2hc, napodstawie algebraicznego formalizmu otrzymujemy

(1.14.18)

§ 1.15. WZOR TA YLORA DLA FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH

Niech funkcja j (x, y) bedzie funkcja klasy en w pewnym otoczeniu U punktu (xo, Yo).

Niech dx i dy oznaczaja dowolnie dobrane, ale dostatecznie male przyrosty zmiennych niezaleznych tak, aby punkt (xo +dx, Yo +dy) nalezal jeszcze do otoczenia U punktu (xo, Yo). W owczas istnieje taka liczba () spelniajaca nierownosc 0 < () < 1, ze rna miejsce wzor, zwany wzorem Tay/ora:

(1.15.1)

gdzie

(1.15.2)

Wzor Taylora wyjasnia, dlaczego df jest najlepszym przyblizeniem liniowym AJ, df+ Hd2jnajlepszym przyblizeniem kwadratowym AJ, a dj+td2j+!d3jnajlepszym przyblizeniem szesciennym Aj (por. § 1.13).

48

I. Funkcje dwu lub wi~j zmiennych

W przypadku funkcji J(x, y) dwoch zmiennych przy oznaczeniu przyrostu zmiennej x przez h, a przyrostu zmiennej y przez k, wzor Tay/ora przy n =2 wygodnie jest zapisac w postaci

gdzie wartosci drugich pochodnych sa obliczone w pewnym punkcie (xo + Bh, Yo + Ok), gdzie 0 jest odpowiednio dobrana liczba z przedzialu (0, I).

Uwaga. Wzor TayIora dIa funkcji dwoch zmiennych dowodzi sie, rozwazajac funkcje pornocnicza

(1.15.4)

F(t)=f(xo+tdx, Yo+tdy),

skad otrzyrnujerny (AJ)("o.)'o)=F(I)-F(O). Stosujac do funkcji (1.15.4) wzor TayIora dIa funkcji jednej zrniennej (patrz I, § 11.2) otrzyrnujerny wzor (1.15.1). Przy rozniczkowaniu funkcji F(/) rnusimy stosowac wzory podane w § 1.9 i § 1.12, a w szczegolnosci wzory (1.9.4') i (112.4), wobec tego, ze wyrazenia Xo + tdx oraz Yo +tdy sa funkcjarni Iiniowyrni zrniennej t.

Biorac pod uwage to ostatnie widzirny, ze wzor Taylora wyjasnia rowniez zwiazki miedzy wzorem na pochodna funkcji jednej zmiennej I zlozonej z funkcjij'wielu zrniennych, z ktorych kazda wyrazona jest przez funkcje liniowa zmiennej I, a wzorern na rozniczke zupelna funkcjiJ(por. np. wzory (1.12.5), (1.12.6), (1.13.8), (1.13.10».

DIa funkcjip zrniennych j'{xj , x2, ..• , xp) zachodzi wzor Taylora anaIogiczny do wzoru (1.15.2), z tym ze Af; df, d2j, ... , d"-lJ S,! brane w punkcie (x\O), x~O), ... , x~O», a d"j jest wziete w punkcie posrednim (xiO)+ ()dx1, x~0)+()dX2' ... , x~O)+()dxp), gdzie 0<0<1.

ZADANIE 1.103. Wyznaczyc trzy pierwsze rozniczki wystepujace we wzorze Taylora dla funkcji j(x, y) =e" sin y w otoczeniu punktu (0,0).

Ro z w i a z a n i e. Korzystarny ze wzoru (1.15.1) oraz wzoru (1.14.16) na rozniczke funkcji j rzedu n. Przyjrnijmy w tyrn wzorze Xo =0, Yo =0, dx=x, dy= y. Symbol if t», y»)o niech oznacza wartosc funkcjij(x,y) w punkcie (0,0), a symbol (d"j)o wartosc rozniczki rzedu n w tym punkcie. Marny (I (x, Y»)o =(e" sin Y)o =0. Obliczamy nastepnie koIejno rozniczki do rzedu trzeciego:

(df)o =(e" sin Y)o x +(e" cos Y)o Y = y,

(d2f)0 =(eX sin Y)o x +2 (e" cos Y)o xy _(e" sin Y)o y2 =2xy,

(d3f)0 =(e" sin Y)o x3 +3 (e" cos y)o x2y -3 (e" sin Y)o xyZ _(e" cos y)o y3 =3x2y _ y3 .

Po podstawieniu obliczonych rozniczek do wzoru (1.15.1) otrzyrnujemy rozwiniecie danej funkcji w otoczeniu punktu (0, 0):

e"siny= y+xy+txZY-iy3 +R4•

§ 1.15. Wz6r Taylora dla funkcji wielu zmiennych

49

ZADANIE 1.104. Wyznaczyc 3 pierwsze wyrazy rozwiniecia funkcjif(x, y)=ex In (1 +y) w szereg Taylora w otoczeniu punktu (0, 0).

Rozwiazani e. Podobniejak w zadaniu poprzednim mamy Xo =0, Yo =0, dx=cx; dy=y. Mamy(J(x, Y»o=(eX In (I +Y»o =0. Obliczmy nastepnie

(df)o=(eXln(1 + Y»o dx+(eX. _1_) dy =dy = y,

1 +y 0

(d2f)0=(eXln(1 + Y»o d2x + (2eX . _1_) dXdy-(eX, _1_2) d2y=

l+y 0 (l+y) 0

=2dxdy-dy2=2xy_y2,

(d3f)0=(eXln(1 + Y»od3x+(3eX ._1_) d2XdY-(3eX. _1_2) dx di y+

l+y 0 (l+y) 0

+(2eX._1_) d3y= (1 + y)3 0

stad

eX In (1 + y) =U)« + (df)o + (d2f)0 + (d3f)0 + R4 =

I! 2! 3!

Zadania

1.105. Dana jest funkcja f(x,y)=2x3+y2+X2y. Zastosowac wzor Taylora przy n=3.

1.106. Dana jest funkcja f(x, y)=exy• Rozwinac f(x+h, y+k) wedlug poteg h i k, poprzestajac na wyrazach rzedu trzeciego wzgledem h i k.

1.107. Dana jest funkcja f(x, y)=ln xy. Rozwinac f(x+h, y+k) wedlug poteg h i k, poprzestajac na wyrazach rzedu czwartego wzgledem h i k.

§ 1.16. EKSTREMA LOKALNE FUNKCJI DWQCH ZMIENNYCH

Niech funkcja Z= f(x, y) bedzie okreslona w pewnym obszarze D. Mowimy, ze funkcja f(x, y) ma w punkcie (xo, )'0) nalezacym do obszaru D maksimum lokalne slabe, jezeli istnieje takie sasiedztwo S punktu (xo, Yo), ze dIa kazdego punktu (x, y) nalezacego do sasiedztwa S jest spelniona nierownosc (slaba):

(1.l6.l)

50

I. Funkcje dwu lub wifOCej zmiennych

Jezeli zamiast nierownosci (1.16.1) jest. spelniona nierownosc (ostra):

(1.16.2)

mowimy wowczas 0 maksimum lokalnym mocnym. Analogicznie nierownosci

(1.16.3) (1.16.4)

f(x, Y)~f(xo, Yo), f(x, y»f(xo, Yo)

okreslaja odpowiednio minimum lokalne slabe oraz minimum lokalne mocne.

M6wimy, ze funkcja f (x, y) rna w punkcie (xo, Yo) ekstremum lokalne slabe (mocne), jezeli w tym punkcie rna maksimum lokalne slabe (mocne) lub minimum lokalne slabe (mocne). Zamiast ekstremum slabe mowi sie czasem ekstremum niewlasciwe, a zamiast ekstremum mocne mowi sie ekstremum wlasciwe.

Mowiac kr6tko: maksimum (minimum) lokalne, bedziemy mieli na mysli maksimum (minimum) lokalne slabe, i podobnie dla ekstremum.

Mamy nastepujace twierdzenia dotyczace ekstrem6w Iokalnych:

(l.l6.5) Jeieli funkcja f ix , y) ma w punkcie (x,; Yo) ekstremum lokalne islabe lub mocne) oraz ma w tym punkcie pochodne czqstkowe rzedu pierwszeqo, to

f;(xo, Yo)=f;(xo, Yo)=O.

(1.16.6) Jezeli funkcja f(x, y) jest klasy C2 w pewnym otoczeniu punktu (x,; Yo) oraz

sa spelnione nastepujqce warunki:

1° f;(xo,yo)=O,

2° f;(xo, Yo)=O,

3° c5=W(xo, Yo) = (j;;(xo, Yo»2-f;~(xo, Yo)f;;(xo, Yo)<O,

to w punkcie (xo, Yo) funkcja z = f (x, y) ma ekstremum, przy czym jeie/i

f;~(xo, Yo»O lub f;;(xo, Yo»Oe),

to funkcja z=f(x, y) ma w tym punkcie minimum lokalne, jeie/i zaS

f;~(xo,yo)<O lub f;;(xo,yo)<O,

to funkcja z=f(x, y) ma w tym punkcie maksimum lokalne.

Uwaga. Jezeli sa spelnione warunki 1° i 2°, a nie jest spelniony warunek 3°, w6wczas jezeli c5>0, to funkcja z=f(x,y) nie ma w tym punkcie ekstremum, a jezeli c5=0, to w pewnych przypadkach jest ekstremum, np. funkcja z = X4 + y4 W punkcie (0, 0) rna minimum, a w innych przypadkach moze nie bye ekstremum, np. funkcja z = x3 + y2 W punkcie (0,0) nie rna ekstremum lokalnego.

(I) Wyratenia te na podstawie warunku 3° rnaja zgodne znaki.

§ 1.16. Ekstrema lokalne funkcji dw6ch zmiennych

51

ZADANIE 1.108. Zbadac ekstrema funkcji l(x,y)=3x3+3x2y-y3-15x. Rozwiazani e. Obliczmy pochodne

f:(x, y)=9x1+6xy-15, f;(x, y)=3x2-3l, f~~=18x+6y, f;;=-6y, f:;=6x.

Rozwiazujemy uklad rownari I~=O, 1;=0, czyli po uproszczeniu uklad

3x2+2xy-5=0, xl_yl=O.

Z drugiego rownania wynika, ze y = x lub y = - x .

Podstawiajac y=x do pierwszego rownania otrzymujemy 5x2-5=0, skad x=l lub x= -1, a nastepnie y= 1 lub y= -1. Mamy dwa punkty A(1, 1), B( -1, -1), w ktorych moze wystapic ekstremum.

Podstawiamy teraz y= -x do pierwszego rownania, otrzymujemy x2=5, stad x=,J"S lub x= -15, a nastepnie y= -15 lub y=15. Mamy wiec dwa nastepne punkty C(-./5, -15), D( -,J5, ,J5). Wypiszmy teraz wartosci drugich pochodnych w punktach A,B,C,D:

A B C D
f," 24 -24 12.J5 -12.J5
"'"
f," 6 - 6 6~ - 6;';5
J<7
/," - 6 + 6 6;';5 - 6J5
17 Widzimy, ze dla dwoch pierwszych ukladow rozwiazan I:; i I;; maja rome znaki, a wiec warunek 30 istnienia ekstremum nie jest spelniony, Natomiast dla ukladu trzeciego i czwartego zachodzi 15<0, czyli funkcja rna ekstremum, przy czym dla ukladu trzeciego jest to minimum, a dla ukladu czwartego jest to maksimum. A wiec funkcja 1 (x, y) = =3x3+3x2y-y3-15x rna minimum w punkcie C(,J"S, -,J5), a maksimum w punkcie

D( -,J5, .j5).

Jak latwo obliczyc,

fmin=-10,J5, fmax=IO.j5.

Natomiast wartosci 1(1,1)= -10' i I( -1, -1)= 10 nie sa ekstremami.

ZADANIE 1.1 09. Wyznaczyc wspolrzedne punktow lezacych na paraboli y2 = 6x , kt6rych odleglose od punktu A(3, 12) jest ekstremalna.

Rozwiazan ie , Kwadrat odleglosci punktu danego A(3, 12) od punktu biezacego krzywej y2 = 6x oznaczmy przez z; wowczas

z=(x-3)2+(y-12)2.

Wyznaczamy pochodna

dz dy

-=2(x-3)+2(y-12)-.

dx dx

52

I. Funkcje dwu lub wiecej zmiennych

dy .. dy dy 3

Pochodna - otrzymujemy ze zwiazku y2=6x; mamy 2y-=6, a wiec -=-. Stad

dx dx dx y

dz 3

-=2(x-3)+2(y-12)- .

dx y

Pochodna dzldx przyrownujemy do zera:

3 2(x-3)+2(y-12)-=0, skad xy=36. y

Rozwiazujemy obecnie uklad rownari

xy=36, y2=6x,

skad mamy x=6, y=6. Z latwego szkicu wnioskujerny, ze jest to minimum.

ZADANIE 1.110. Okreslic wymiary otwartego zbiomika prostopadlosciennego 0 objetosci 32 em" tak, zeby jego pole powierzchni bylo mini maine.

, , I I I

,~------- ------- ------

//'//

x

Rys, 1.17

Rozw iazan ie. Objetosc wynosi (rys. 1.17) xyz=32. Pole powierzchni zbiomika otwartego rowne S=2yz+2xz+xy, zatem

64 64 S=-+-+xy. x y

Obliciamy pochodne

as 64

-=--+y, ax Xl

as 64

-=--+x

ay y2 '

82S 128 02S 02S 128

ax2 = x3-' oxay =1, oy2 =7·

, . as as .

Rozwiazujemy uklad rowna.i -- =0, - =0, czyli po uproszczeniu

ax oy

64-x2y=0,64-lx=0, skad x=4, y=4.

§ 1.16. Ekstrema lokalne funkcji dw6ch zmiennych

53

Wartosci drugich pochodnych w tym punkcie wynosza

zatem

Minimalne pole powierzchni zbiomika mamy przy nastepujacych jego wymiarach: x=4, y=4, z=2.

Zadania

Zbadac ekstrema funkcji z=f(x,y) (zad. l.lli - 1.139): 1.111. f(x, y)=2x2+3xy+y2-2x-y+I.

1.112. f(x, y)=x4 + y4 ...L.2x2 +4xy-2y2.

1.113. f(x, y)=x2-xy+2y2_X+4y-5.

1.114. f(x, y)=x3 + y3 -3axy.

1.115. f(x, y)=x3 +3x2y-6xy-3y2 -I5x-I5y. 1.116. f(x, y) =x2-xy + y2 +3x-2y+ 1.

1.117. f(x, y)=X2+y2+xy-6x-4y+5.

1.118. f(x, y)=x2 -6xy + y3 +3x +6y.

1 1

1.119. f(x, y)=4xy+-+-.

x y

1.120. f(x, y)=x2-xy+y2_2x+y. 1.121. f(x, y)=X3+y2_6xy-48x.

1.122. f(x, y)=(x + y)2 -(x +5y +xy). 1.123. f(x, y)= I-Jx2 + y2.

1.124. f(x, y)=xy2(a -x- y)3 . 1.125. f(x, y)=(6-x- Y)X2y3.

1.126. f(x, y)=sinx+siny+sin(x+y). 1.127. f(x, y)=sinx+cosy+cos(x-y). 1.128. f(x, y) =sin x sin y sin (a -x - y).

1.129. f(x, y) =sin x sin y sin (x + y), O~X~7t, O~y~7t.

J-- Y

1.130. f(x, y)=x-2y+ln x2+y2+3arctg-. x

1.131. f(x, y)=x2 +xy + y2-41n lxi-lOIn IYI.

54

I. Funkcje dwu lub wiecei zmiennych

1.132. f(x, y)=e2X+3'(8x2 -6xy +3y2). 1.134. f(x, y)=x3 +3xy2 -15x-12y. 1.136. f(x, y)=(x_l)2_2y2.

J X2 y2 1.138. f(x, y)=xy 1-2-2, a b

1.133. f(x, y) =(5x + 7y -25) e -(Xl +X, +,1) • 1.13S. f(x, y)=(x-l)2 _2y2.

1.137. f(x, Y)=X4+y4_2x2+4xy-2y.

l+x-y

1.139. f(x, Y)=-J .

1 +XZ+y2

1.140. W okrag wpisac trojkat 0 najwiekszyrn polu.

1.141. Liczbe a>O podzielic na takie trzy czesci, aby ich iloczyn byl najwiekszy, 1.142. Suma trzech bokow trojkata jest rowna 2s. Jakie nalezy obrac boki trojkata,

aby pole jego bylo najwieksze?

1.143. Wyznaczyc wspolrzedne punktow lezacych na okregu (X_6)2 +(y_l)2 =25, kt6rych odleglosc od punktu A (0, - 7) jest ekstremalna.

1.144. Wyznaczyc wspolrzedne punktow lezacych na paraboli 2y-x2 =0, ktorych odleglosc od punktu A(4, 1) jest ekstremalna.

1.145. W kule 0 srednicy 2R wpisac prostopadloscian 0 najwiekszej objetosci; wyznaczyc jego krawedzie,

1.146. Znalezc rozmiary prostokatnej wanny, ktora przy danej objetosci V rna najmniejsza powierzchnie.

1.147. Znalezc rownolegloscian prostokatny, ktory przy danej powierzchni S rna najwieksza objetosc.

1.148. Przedstawic Iiczbe a>O w postaci iloczynu czterech dodatnich czynnikow, tak, aby ich suma byla najmniejsza.

1.149. Na plaszczyznie Oxy znalezc punkt M(x, y), dla ktorego suma kwadratow odleglosci od trzech prostych x = 0, Y = 0, x - y + 1 = 0 byla najmniejsza.

1.150. Znalezc trojkat 0 danym obwodzie 2p, ktory przy obrocie dookola jednego ze swoich bokow tworzy bryle 0 najwiekszej objetosci,

1.151. Na plaszczyznie dane sa trzy punkty materialne PI (XI,Yl), Pz (X2,Y2), P3 (X3' YJ) 0 masach odpowiednio m I, m2, m«. Zbadac, przy jakim polozeniu punktu P(x, y) moment bezwladnosci danego ukladu punktow wzgledern P(tzn. suma m1lPl PI2 + +m2 IP2 PI2 +m3 IP3 P12) bedzie najrnniejszy.

§ 1.17. EKSTREMA ABSOLUTNE FUNKCJI DWOCH ZMIENNYCH

Niech funkcja j (x, y) bedzie okreslona na zbiorze D, a punkt (xo, Yo) bedzie jednym z punktow zbioru D. M6wimy, ze funkcja j(x, y) osiqqa w punkcie (xo, Yo) najwiekszq wartoic (maksimum absolutney w zbiorze D, jezeli dla kazdego punktu (x, y) nalezacego do D zachodzi nierownosc

(1.17.1)

f(x, Y)~f(xo, Yo)·

§ 1.17. Ekstrema absolutne funkcji dw6ch zmiennych

55

Podobnie okreslamy najmniejsza wartosc (minimum absolutne) i ekstremum absolutne w danym zbiorze D.

Jezeli zbior D jest zbiorem otwartym i ograniczonym (a wiec w szczegolnosci obszarem ograniczonym), to maksimum absolutne musi bye jednoczesnie maksimum lokalnym, czyli nalezy najpierw wyznaczyc punkty, w ktorych funkcja f rna maksimum lokalne, a potem sposrod tych punktow wyznaczyc punkt (xo, Yo), w ktorym maksimum lokalne jest najwieksze.

Jezeli zbior D jest zbiorem otwartym i nieograniczonym, to trzeba dodatkowo badac zmiennosc funkcji f(x,y), gdy X2+y2-++00.

Jezeli zbior D jest obszarem dornknietym, to szukamy oddzielnie maksimum absolutnego we wnetrzu zbioru Dina jego brzegu (por. § 2.7), a nastepnie wybieramy maksimum wieksze,

Zachodzi nastepujace twierdzenie:

(1.17.2) Funkcja ciqglaf(x, y) IV zbiorze domknietym i ograniczonym D jest oqraniczona j przyjmuje wartosc najwieksza i najmniejszq, czyli ma maksimum i minimum absolutne w D.

Praktyczne znalezienie maksimum i minimum absolutnego nawet w obszarze domknietym i ograniczonym czesto jest jednak trudne.

u

x

Rys. 1.18

ZADANIE 1.152. Znalezc najwieksza i najmniejsza wartosc funkcji

(1)

Z=X2+y2_xy+X+Y

w trojkacie domknietym ograniczonym przez proste 0 rownaniach

(2)

x=o, y=O, x+y+3=O.

Roz wiaza n ie. Aby maleic wartosc najwieksza i najmniejsza w podanym trojkacie (rys. 1.18), musimy zbadac

1° ekstrema lokalne funkcji (1) we wnetrzu trojkata,

20 ekstrema lokalne funkcji (1) rozpatrywanej odpowiednio wzdluz kazdego z bokow (przy takim ograniczeniu funkcja (1) staje si" funkcja jednej zmiennej),

30 wartosci funkcji w wierzcholkach trojkata.

56

I. Funkcje dwu lub wiecej zmiennych

Rozpoczynamy od badania ekstrernow funkcji (1) wewnatrz trojkata ograniczonege prostymi (2).

Obliczamy pochodne czastkowe funkcji (I):

z~=2x-y+l, z~=2y-x+l.

Rozwiazujac uklad rownan z~=o, z;=O, czyli 2x- y+ 1 =0, 2y-x+ 1 =0, otrzyrnujemj punkt (-I, -I), w ktorym funkcja (1) moze przyjac ekstremum lokalne wewnatrz roz] patrywanego trojkata; w punkcie tym mamy z( -I, -I) = - 1 .

Wezmy teraz pod uwage bok trojkata x=O. Wzdluz tego boku funkcja (1) przyjmuje wartosci Z(y)=y2+y, skad z'(y)=2y+1 i ekstremum lokalne dla pierwszego boku jest przyjete w punkcie (0, --!-), w ktorym wartosc funkcji (1) wynosi z(O, --!-)= -to Wezmy z kolei pod uwage bok trojkatav e O. Wzdluz tego boku funkcja (I) przyjmuje wartosci z(x) = x2 + x, skad z' (x) = 2x + 1 i ekstremum lokalne dla tego boku moze bye w punkcie (- -!-, 0), w ktorym wartosc funkcji (I) wynosi z( - 1-, 0) = - t.

Przechodzimy do badania funkcji (1) wzdluz boku x+y+3=0. Obliczajac z tej rownosci liniowej y i wstawiajac do (I), po redukcji otrzymujemy z(x)=3x2+9x+6, skad z'(x)=6x+9. W tym przypadku funkcja moze osiagac ekstremum w punkcie (-1, -1), w ktoryrn wartosc funkcji (1) wynosi z( --i, -1)= -t·

Nastepnie bierzemy pod uwage wierzcholki trojkata i wartosci funkcji (1) w tych wierzcholkach. Wierzcholki maja wspolrzedne (0,0), (0, -3), (-3,0), a wartosci funkcji (1) w tych punktach wynosza odpowiednio z(O, 0)=0, z(O, -3)=6 i z( -3,0)=6.

Porownujac otrzymane wartosci funkcji widzimy, ze badana funkcja przyjmuje wartosc najwieksza + 6 w dw6ch punktach (- 3, 0) oraz (0, - 3) rozwazanego trojkata (oba te punkty sa wierzcholkami trojkata, a wartosc najmniejsza rowna -1 w punkcie (-1, -1) (lezacyrn wewnatrz trojkata),

ZADANIE 1.153. Znalezc najwieksza i najrnniejsza wartosc funkcji z=2xy w zbiorze D={(x,y): X2+y2<1}.

Ro zw iaz an ie, Podobnie jak w zadaniu poprzednim wyznaczamy z~, z; i przyrownujemy te pochodne czastkowe do zera:

z~=2y=0, z;=2x=0.

Stad punkt 0 wspolrzednych x=y=O moze bye ekstremalny, a wartosc funkcji w tym punkcie wynosi z=O.

Poszukujemy ewentualnych punktow ekstremalnych funkcji z na brzegu obszaru D.

Dzielimy ten brzeg, ktory jest okregiem, na dwa polokregi:

r = -.JI_X2 dla -1 <x<l.

Na pierwszym polokregu funkcja z przyjmuje postac z = 2x .J 1 - x2 ;

stad

dz 1--2 1 2x 1--2 2x2 2(1-2x2)

_ =2y I-x -2x'-' =2y I-x - = ,

dx 2 .J 1 - x2 .J I - x2 .J I - x2

§ 1.17. Ekstrema absolutne funkcji d w6ch zmiennych

57

czyli

dz -=0, dx

gdy

Ewentualne punkty ekstremalne odpowiadajace gornemu polokregowi sa x=t J2, y=t J2, i wowczas wartosc funkcji Z= I, oraz x= -t J2, y=t J2, i wowczas wartosci funkcji z = -1 . Analogiczn ie na drugim polokregu funkcja przyjmuje wartosc z = 1 w punkcie X= -t J2, r= -t J2 oraz wartosc Z= -1 w punkcie x=t J2, y= -1 J2. Funkcja z=2xy przyjmuje wiec w punktach G- J2, t J2), (-t J2, -t J2) najwieksza wartosc r6wnl!, 1, a w punktach (- t J2, t J2) (t J2, - t J2) najmniejsza wartosc rowna - l.

ZADANIE 1.154. Znalezc najmniejsza i najwieksza wartosc funkcji z=sinx+siny+ +sin(x+y) w prostokacie D={(x,y): o~x~t1t, O~y~tlt}.

Rozwiazanie. Wyznaczamy

z~ =cos x +cos(x + y) =2cos(x +-ty)cos-ty, z~=cosy +cos(x+ y)=2 cos (-tx+ y) cos tx .

Pochodne z~ i z~ wewnatrz obszaru D przyjmuja wartosc zero w punkcie x = t1t, Y = i1t . w tym punkcie wartosc funkcji z wynosi

Poszukujemy punktow ekstremalnych na brzegu D. Weimy pod uwage bok prostokata x=O. Wowczas

dz -=2cosy. dy

z =2siny,

W przedziale otwartym (0, t1t) pochodna dzldy w zadnyrn punkcie nie rowna sie zeru.

Weimy pod uwage bok prostokata y=O. Wowczas

dz -=2cosx. dx

z =2sinx,

Rowniez ta pochodna w przedziale (0, tit) nie rowna sie zeru.

Wezmy teraz pod uwage bok prostokata x=t1t. Wowczas

Z = 1 + sin y + sin (t1t + y) .

Mamy

~ -

-=cos y + cos H1t + y) =2 cos(t1t + y) cos !-1t =J2cos(!1t + y); dy

stad

dz

-=0 dla y=!lt.

dy

W punkcie H 1t, !- n) funkcja przyjmuje wartosc z = 1 + J2.

58

I. Funkcjc dwu lub wiecej zmiennych

Podobnie wartoscia ekstremalna na boku prostokata y = 1- n jest z = I + J2 w punkcie (tn, tn).

U w aga. Wartosc ekstrernalna wychodzi taka sarna, poniewaz badana funkcja jest syrnetryczna wzgledem zrniennych x i y.

Obecnie obliczarny wartosc funkcji w wierzcholkach prostokata (0, 0), (0, In), (-in, 0)'1 (tn, -!n). W punktach tych rnarny odpowiednio z=o, z=2, z=2, z=2.

Poniewaz 1- J3 >2,5, a 1 +J2 <2,5, wiec najwieksza wartoscia jaka przyjrnuje funkcja] z, jest! J3, a najmniejsza 0. Wartosci te przyjete sa odpowiednio w punktach (tn, 17t)i i (0,0).

Zadania

Znalezc najmniejsza najwieksza wartosc funkcji (zad. 1.155 - 1.157): 1.155. Z=2X2_2y2 w kole X2+y2~4.

1.156. z = - J 4 - ~2 - / w kole X2 + y2 ~ 4.

1.157. z=2Jt-=-ix2_~y2 w zbiorze D={(x,y): ~x2+~y2~1}.

Rozdzial II

FUNKCJE UWIKLANE

§ 2.1. FUNKCJE WIELOWARTOSCIOWE (WIELOZNACZNE)

W paragrafie tym rozszerzymy podane poprzednio (patrz I, rozdz. IV) pojecie funkcji. Niech beda dane dwa zbiory A i B. Jezeli kazdernu elementowi zbioru A jest przyporzadkowany jednoznacznie podzbior zbioru B, to m6wimy, ze w zbiorze A zostala okreslona funkcja wielowartosciowa (wieloznaczna) 0 wartosciaclt w zbiorze B.

PRZYKLAD. Niech zbiorami A i B bedzie zbior liczb naturalnych %. Kazdej liczbie naturalnej n przyporzadkujmy zbior jej dzielnik6w naturalnych. Okreslilismy w ten sposob w zbiorze % funkcje wielowartosciowa 0 wartosciach rowniez w zbiorze %. Oznaczmy ~ funkcje litera Q. Mamy wiec np.

Q(I)={I} , Q(5)={1,5},

Q(2)={I, 2},

Q(3)={1,3}, Q(4)={1,2,4},

Q(6)={1,2,3,6}, Q(7)={1,7}, Q(8)={1,2,4,8},

Q(9)={1,3,9}, Q(lO)={1,2,5, lo}.

Poprzednio rozwazane funkcje dla odroznienia nazywa sie czasem funkcjami jednowartosciowymi (jednoznacznymi).

Inne wazne przyklady funkcji wielowartosciowych otrzymujemy przy odwracaniu (por. I, § 4.5) funkcji trygonometrycznych.

Oznaczmy dla -I ~x~ 1 przez Arcsin x zbior wszystkich takich liczb y, dla ktorych siny=x. W ten sposob okreslamy w przedziale domknietym < -I, I) funkcje nieskoriczenie wielowartosciowa Arcsin x.

Podobnie funkcja wielowartosciowa okreslona dla wszystkich liczb rzeczywistych jest funkcja Arctg x, ktora dowolnej liczbie rzeczywistej x przyporzadkowuje te wszystkie liczby y, dla ktorych tg je-x; z okreslenia tego widac, ze kazde dwie wartosci funkcji Arctg x (przy tym samym x) roznia sie 0 wielokrotnosc 1t.

Aby uniknac niewygodnej wieloznacznosci, wprowadzamy pojecie galezi funkcji wielowartosciowej, Niech A i B oznaczaja zbiory liczbowe, a F funkcje wielowartosciowa okreslona w zbiorze A i przyjmujaca wartosci ze zbioru B. Wowczas F(x) oznacza podzbior zbioru B przyporzadkowany przez funkcje F elementowi x ze zbioru A.

Przez galqi (jednoznacznq) funkcji F rozumiemy kazda funkcje f jednoznaczna, okreslona i ciagla w zbiorze A i taka, ze dla kazdego x E A mamy I (x) E F(x), czyli dla kazdego x E A liczba I (x) jest elementem zbioru F(x).

60

II. Funkcje uwiklane

Wezmy teraz pod uwage funkcje 11 jednoznaczna, ale wielokrotna odwzorowujaca zbi6r C na zbior D. Wowczas przezJunkck odwrotnq G do funkcji 17 rozumiemy taka funkcje wielowartosciowa okreslona w zbiorze D, ktora kazdernu XED przyporzadkowuje zbior tych wszystkich y E C, dla ktorych l1(Y)=X. Galezia jednoznaczna g funkcji G bedzie wowczas kazda funkcja jednoznaczna, okreslona i ciagla w zbiorze D i taka, ze dla kai:dego xED jest l1(g(X))=x.

Na przyklad przez galaz funkcji wielowartosciowej Arcsin x odwrotnej do funkcji x = sin Y rozumiemy kazda jednowartosciowa funkcje ciq.gl,! g (x), okreslona na przedziale domknietyrn < - 1, 1> i taka, ze dla kazdego x jest sin (g (x)) = x.

Oznaczmy dla -l~x~l przez arcsin x taka liczbe zawarta miedzy -l1ta+-t1t, ze sin (arcsin x) =X. Tak okreslona funkcja jest ciagla oraz jest galezia funkcji wielowartosciowej Arcsin x, przy czym gal,!z ta pokrywa sie z poprzednio okreslona jednowartosciowa funkcja oznaczona tym sarnyrn symbolem arcsin x.

Czasem sposrod wielu galezi funkcji wielowartosciowej wyrozniamy (jak na przykladzie podanym) jedna, ktora nazywamy qalezio qlownq.

Podane pojecia odgrywaja istotna role, gdy sill: rozpatruje funkcje zmiennej zespolonej (patrz rozdzial XVI).

§ 2.2. FUNKCJE UWIKLANE JEDNEJ ZMIENNEJ

Niech F(x, y) bedzie funkcja ciagla w obszarze plaskirn D. Mowirny, ze y jest funkcja uwiklanq x w zbiorze A, jezeli liczbie x nalezacej do zbioru A przyporzadkujemy te wszystkie liczby y, dla ktorych zachodzi relacja

(2.2.1)

F(x,y)=O,

przy czym punkty (x, y) naleza do zbioru D. Funkcja uwiklana jest wiec okreslona ex definitione w takim zbiorze A liczb a, dla ktorych rownanie

(2.2.2)

F(a, y)=O

rna przy niewiadomej y co najmniej jedno rozwiazanie (bedace liczba rzeczywista). W szczegolnosci zbior A moze bye pusty, np. relacja x2 + y2 + 1 =0 dla zadnego x=a nie rna rozwiazania rzeczywistego wzgledern y, poniewaz lewa strona tego rownania jest zawsze dodatnia.

Okreslona relacja (2.2.1) funkcja uwiklana moze bye jednowartosciowa, jak np. funkcja y okreslona rownaniem

4x-2y+3=0,

lub wielowartosciowa np. dwuwartosciowa, jak funkcja y okreslona rownaniem

(**)

Funkcja zdefiniowana rownaniern (*) okreslona jest dla wszystkich x, natomiast funkcja okreslona rownaniem (**) okreslona jest dla x~ -2 lub x~2.

§ 2.2 Funkcje uwiklane jednej zmiennej

61

Funkcja zdefiniowana przez postac uwiklana daje sie czesto napisac w tzw. postaci fGwnej v=tt». np. funkcja okreslona rownaniem (.) daje sie napisac jako funkcja jawna Vi nastepujacej formie:

y=2x+!, a funkcja okreslona rownaniem ( •• ) jako

y=±Jx2-4.

Czasem funkcja uwiklana nie daje sie "rozwiklac" za pornoca znanych funkcji, np. funkcja y okreslona wzorern

t ... )

eX+Y-sinxy-l=O.

Mirno tego nie rna jednak istotnej teoretycznej roznicy czy definiujerny funkcje w postaci jawnej czy tez w postaci uwiklanej, gdyz np. funkcja odwrotna do funkcji y=g(x) jest IX definitione funkcja y =g -1 (x) dana przez postac uwiklana

Roznica jest raczej rnetodyczna. Przy definicji funkcji w postaci jawnej na ogol przeprowadzamy najpierw dokladne badania zbioru, w ktorym jest funkcja okreslona, oraz wlasnoSci jednowartosciowosci, natomiast przy definicji funkcji w postaci uwiklanej jestesmy ~sto pod tym wzgledem rnniej skrupulatni.

W kazdym przypadku, jezeli funkcja jednowartosciowa y=f(x) jest okreslona rownaniem (2.2.1) w zbiorze A, to w tym zbiorze rna miejsce tozsamosc (wzgledern x):

(2.2.3)

x-g(y)=O.

(2.2.4)

F(x,f(x)}=O.

y 3 ---- "2!t

I I I

:x=1

Obecnie zajrniemy sil< twierdzeniem 0 istnieniu funkcji x=-1

uwiklanej okreslonej rownaniern typu (2.2.1). Aby uniknac

klopotow zwiazanych z ewentualna wieloznacznoscia funk-

cji uwiklanej, bedziemy badali istnienie funkcji uwiklanej

wsensie lokalnym, tzn. istnienie takiej funkcji jednoznacznej x

y=f(x) (bedacej ewentualnie galezia jednoznaczna funkcji wielowartosciowej), ktora jest okreslona w pewnyrn otocze-

niu punktu x = xo, spelnia w tym otoczeniu warunek (2.2.4)

oraz warunek poczatkowy f (xo) = Yo. Ostatni warunek ogranicza wlasnie czesto funkcje wieloznaczna do jej jedno-

znacznej galezi, Geornetrycznie warunek ten oznacza, ze

wykres funkcji uwiklanej rna przechodzic przez punkt

(xo,Yo). Oczywiscie jest to mozliwe tylko wtedy, gdy liczby Rys. 2.1

Xo i Yo sa tak dobrane, ze F(xo, Yo)=O.

Zauwazrny, ze np. dla funkcji wieloznacznej y=Arcsin x przez kazdy punkt plaszczyzny (Xo, Yo), - 1 < Xo < 1, taki ze sin Yo = Xo (rys. 2.1), przechodzi dokladnie jedna krzywa, bedaca wykresern galezi jednoznacznej y = f (x) funkcji wieloznacznej y = Arcsin x ; natomiast gdy Xo = - 1 alba gdy Xo = 1 , to przez odpowiedni punkt przechodza dwie krzywe, bedace wykresami galezi jednoznacznych funkcji wieloznacznej y=Arcsin x.

62

II. Funkcje uwikJane

Mamy nastepujace twierdzenie 0 istnieniu funkcji uwiklanej, okreslonej r6wnaniem typu (2.2.1);

(2.2.5) Jezeli funkcja F(x, y) spelnia warunki:

1° F(xo, Yo)=O,

2° jest ciqqla w otoczeniu punktu (xo, Yo),

3° ma w otoczeniu punktu (xo, Yo) ciqqk; pochodna F; roinq od zera w punkcie (xo, Yo), to w pewnym otoczeniu punktu x = Xo istnieje dokladnie jedna funkcja y = / (x) ciqqla, spelniajqca warunki Yo=/(xo) oraz F(x,f(x»=O dla kaidego x z tego otoczenia.

(2.2.6) Jeieli ponadto istnieje pochodna F; ciqqla w otoczeniu punktu (xo, Yo), to /unkcja uwiklana y=/(x) ma w pewnym otoczeniu punktu X=Xo ciqqta pochodna dana wzorem

dy F~

-=--.

dx F;

ZADANIE 2.1. Rozpatrzymy w otoczeniu punktu (0, 0) funkcje okreslona r6wnaniem (por, (***»:

(I)

eX+' +sint xy) -1 =0;

jak stwierdzilismy, nie da sie tej funkcji przedstawic w postaci jawnej.

Sprawdzamy, ze w punkcie (0,0) rownanie (I) jest spelnione. Oznaczmy

(2) F(x, y)=ex+Y-sin(xy)-I.

Mamy

(3) (4)

F~=eX+7-ycosxy, skad F:(O, 0)=1,

F; =ex+, -x cos xy, skad F;(O, 0) = 1.

Poniewaz pochodna F;jest ciagla w otoczeniu punktu (0, 0), wiec na podstawie twierdzeii (2.2.5) i (2.2.6) istnieje takie otoczenie (-h, +h) punktu x=O, w ktorym jest okreslona dokladnie jedna funkcja y = / (x) spelniajaca tozsarnosciowo zwiazek

(5)

eX+f(X)-sin(x!(x»-1 =0

oraz funkcja ta jest ciagla i rozniczkowalna w tym otoczeniu, przy czym

(6)

F' (0 0)

l' (0) = - x' - 1.

F;(O,O)

Przyblizone wartosci funkcji y=/(x) okreslonej zwiazkiem (1) w dostatecznie malym otoczeniu zera znajdziemy, korzystajac z rozwiniec w szereg Taylora funkcji eU, gdzie u = x + y, oraz sin v, gdzie v = xy; mamy mianowicie w przyblizeniu

eX+'~I+(x+y), sin xy se xy .

Podstawiajac zwiazki te do rownosci (1) otrzymujemy

(7)

x+y-xy=O.

§ 2.2. Funkcje uwiklane jednej zmiennej

63

Wykresem funkcji y=g(X) okreslonej z kolei rownoscia (7), a bedacej przyblizeniem naszej funkcji uwiklanej v=Iv«, jest wiec hiperbola rownoboczna okreslona rownaniern (rys. 2.2):

(8)

(x-I)(y-I)=I.

Funkcje 9 (x) okreslona zwiazkiem (7) lub (8) mozerny latwo napisac w postaci jawnej

x I g(x)=-=l+-.

x-I x-I

!J

Obliczamy

x

, I

g(x)=-(X_I)2' skad g'(O)=-1.

Widt:imy, ze g'(O) =/,(0). Biorac pod uwage, ze pocho-

dne f'(x) i g'(x) sa ciagle, stwierdzamy, ze nie tylko Rys, 2.2

funkcja 9 (x) jest przyblizeniem w pewnym otoczeniu zera

funkcji I(x), ale takze pochodna g'(x) jest przyblizeniem pochodnej f'(x), a w samym punkcie x = 0 zarowno funkcje I (x) i 9 (x) jak i ich pochodne przyjmuja te same wartosci.

Uwaga. Rozniczkujac stronami tozsamosc F(x,j(x») =0, na podstawie wzoru (1.9.4')

otrzymujemy

, , dy

F,,(x, y)+Fy(x, y)-=O; dx

stlld przy zalozeniu, ze w otoczeniu punktu (xo, Yo) pochodna czastkowa F; (x, y) jest rozna od zera, otrzymujemy wzor podany w twierdzeniu (2.2.6). Kontynuujac to pestepowanie, w podobny sposob mozemy obliczyc pochodne wyzszych rzedow,

Wykorzystamy te metode w dalszych zadaniach (por. tez § 2.4). ZADANIE 2.2. Obliczyc pochodna y' ze zwiazku y3 - 4xy + x2 = O. Roz w i az.a n ie. Oznaczmy lewa strone danego rownania przez F(x, y):

(I)

Obliczymy

F~= -4y +2x, F~=3y2 -4x.

Warunek F;#O daje zastrzezenie, ze 3y2 -4x#O. Pochodna y' obliczamy na podstawie wzoru (2.2.6):

dy 4y-2x dx =3y2_4x'

Obliczymy teraz t~ sama pochodna, wykorzystujac metode podana w uwadze. Kazda funkcja uwiklana y=f(x), wyznaczona rownaniern (1), spelnia tozsamosciowo r6wnanie

jezeli

(2)

(J(X»)3 -4xf(x)+x2 =0.

Przy rowniczkowaniu lewej strony tej tozsamosci wzgledem x musimy pamietac, ze pierwszy

64

II. Funkcje uwiklane

wyraz (j(x)P jest funkcja zlozona y=u3, gdzie u=f(x); drugi wyraz -4xf(x) rozniczkujemy jako iloczyn dwu funkcji. Po zrozniczkowaniu stronami otrzymujemy

3 (J(X»)2 f'(x) -4f (x) -4xf'(x) + 2x =0,

lub prosciej:

3y2y'-4y-4xy'+2x=0, skad (3y2_4x)y'=4y-2x,

i wreszcie

4y-2x

jezeli

3y2-4x;eO,

zgodnie z wynikiem poprzednim.

ZADANIE 2.3. Obliczyc pochodna y' ze zwiazku 5x2y4-4y2+x2 siny-IO=O.

Ro zw ia z a n ie. Rozniczkujac wzgledem x dane rownanie stronami i pamietajac, ze y jest funkcja x, otrzymujemy

(LOxy" +20X2y3y')-8yy' +(2xsiny +X2 cosy' y')=O,

(20X2y3 -8y+x2 cosy)y' = -lOxy4-2xsiny.

Ostatecznie

Czytelnik zechce obliczyc te pochodna za pornoca wzoru (2.2.6) i porownac wyniki. ZADANIE 2.4. Obliczyc pochodna y' ze zwiazku

(1)

a'-x2=0, gdziea>O, a;el.

Rozwiaz an i e. Rozniczkujac wzgledern x stronami rownanie (1), pamietajac, ze y jest funkcja zmiennej x, otrzymujemy

dy a)/!na--2x=0, dx

dy

2x

2

x;eO.

-=--=--,

dx a)/lna xlna

Czytelnik zechce obliczyc y z rownania (I) jako jawna funkcje x, zrozniczkowac i porownac z otrzymanym wynikiem.

ZADANIE 2.5. Obliczyc y" ze zwiazku

(1)

Roz wiaz a n ie. Rozniczkujac stronami wzgledem x rownanie (1), otrzymujemy

§ 2.2. Funkcje uwiklane jednej zmiennej

65

Po wylaczeniu y' poza nawias mamy

(2) skad (3)

(3y2 -2x +3) y' -2y +4X3 -12=0,

Aby obliczyc pochodna y", rozniczkujemy z kolei jeszcze raz rownanie (2), otrzymujac

{6yy' -2)y' +(3y2_2x+3)y" -2y' + 12x2=0,

2y' -12x2 -(6yy' - 2) y' y"

przy czym zamiast y' nalezy podstawic (3).

ZADANIE 2.6. Ze zwiazku

(s-t)st-3(t+I)=0

obliczyc pochodne dsldt i d2s/dt2 dla 1= I, s=3.

Ro zw iaza n ie. Piszac lewa strone danego rownania w postaci F(t, S)=S2t-st2-3t-3 obliczamy pochodna czastkowa

w dalszych rozwazaniach przyjmujemy, ze w otoczeniu punktu (1,3) jest 1#0 i 2s#t.

Rozniczkujemy rownanie F(t, s) =0 wzgledem t (pamietajac, ze s jest funkcja t):

(I)

2 ds 2

(2st-t )-+s -2S1-3=0, dt

(2)

ds -s2+2st+3

-=----

dt (2s - t) t

Aby obliczyc druga pochodna d+sldt", rozniczkujemy rownanie (1):

2 d2s ds (ds)2 ds ds

(2st-t )-+(2s-2t)-+21 - +25--2t--2s=0,

dt2 dt dt dt dt

czyli

d2s (ds)2 ds

(2st-t2)-2+2t - +4(5-t)--25=O,

dt dt dt

(3)

(ds)2 ds

t - +2(s-n--s

d2s dt "dt

-=-2 ~-~.

dt? (2s-t)t

66

II. Funkcje uwiklane

Dla t= 1,5=3 (jak latwo sprawdzic, wartosci te spelniaja dane rownanie) otrzymujemy

ds -=0

dt '

Zadania

Obliczyc pochodne funkcji dyt dx (zad. 2.7 - 2.20):

2.7. Ax+By+C=O.

2.11. sin 2 x - x cos y + 1 = 0,

2.12.2cos(x-2y)-2y+x=0.

2.14. xy-i-ln v-t ln x e O.

2.15. 2ysin x-2x arctgy +3 =0.

2.16. y+ye-x-x=O. 2.17. y+x-eY/x=O.

2.18. xe2y - ye2X = O. 2.19. y = I + yX .

Obliczyc pochodne dyldx i d2y(dx2 funkcji (zad. 2.21 - 2.27): 2.21. AX2 +Bxy +Cy~ +Dx +Ey+F=O.

2.22. x2+y2+2x-4y-I =0.

2.23. e2x-3Y-IO=O.

2.24. xeY-y+I=O.

2.26. 1 +xy-ln(exY+e-XY)=O.

2.25. x-y+lny=O.

2 2 Y

2.27. In V x + y = (X arctg·-

x

Obliczyc pochodne dxldt i {[2 xjdt? funkcji (w podanyrn punkcie) (zad. 2.28 - 2.32): 2.28. tg(x+t)-xt-l=O, (0, {IT).

2.29. 2sinx+sint-3xtt-t-I=O, (O,tIT). 2.30. x2-3xt+/2-25=0, (0,5).

x 4

2.31. ·----1+1=0, (1,2). t x

x+2t

2.32.---- +3tx-2=0, (0,2). x-I

§ 2.2. Funkcje uwiklane jednej zmiennej

67

Obliczyc (zad. 2.33 - 2.35):

(dY) . (d2y) ., 2

2.33. - 1 -2 ' jezeli x2-2xy +y +x+y-2=0,

dx x=l dx x=l

2.34. (!!!_) , jezeli e,,-2+rqJ-3r-1 =0.

drp ,,=2

2.35. (d y) , jezeli x sin y + cos 2y = cos y .

dx y=t"

2.36. Znalezc wspolczynnik katowy stycznej do krzywej Xl + y2 = lOy w punkcie jej przeciecia z prosta x=2.·

2.37. Znalezc punkty, w ktorych styczna do krzywej x2+y2+2x-2y=2jest rownoJegla do osi a) Ox, b) Oy.

2.38. Funkcjay(x) jest funkcja okreslona rownaniem X2 + y2 +2axy=a, a> I. Wykazac,

d2y ...•

u-2 =0; wYJaSnIC otrzymany wynik. dx

§ 2.3. FUNKCJE UWIKLANE WIELU ZMIENNYCH

Niech bedzie dana funkcja p + 1 zmiennych

(2.3.1 )

F(Xl'X2, ... ,xp,u),

okreslona w pewnym obszarze Wzawartym w przestrzeni euklidesowej (p+ I)-wymiarowej 9lP+1, i niech punkt Po (xiO) , x~O), ... , x~O), u(O») nalezy do obszaru W. Wowczas rna my nastepujace twierdzenie 0 istnieniu funkcji uwiklanej wielu zmiennych (por. twierdzenia (2.2.5) i (2.2.6»:

(2.3.2) Jezeli funkcja F(x:1, Xl, ... , XII' u) spelnia nastepujqce warunki:

10 F (x(O) x(O) x(O) u(O»-O

1 , 2 , •.. , P , -,

20 jest ciqqla w pewnym otoczeniu punktu Po (x~O), x~O), .. , x~O), u(O»),

30 rna ciqqtq pochodna F~ w otoczeniu punktu Po oraz pochodna ta w punkcie Po jest rozna od zera,

to w przestrzeni [JlP istnieje takie otoczenie punktu Qo (xiO) , x~O), ... , x~O»), w ktorym jest okreslona dokladnie jedna funkcja p zmiennych u=Ftx«, X2, .'" Xli)' ciqqla i spelniajqca w tyrn otoczeniu warunki:

f(x(O) x(O) x(O») =u(O)

1 , 2 , ... , p •

(2.3.3) Jezeli ponadto istnieja w otoczeniu pun/au Po pochodne ciqqle F~" F~" ... , F;p' F~ (czy/i funkcja F jest klasy C1 w otoczeniu punktu Po), to w pewnym otoczeniu punktu Qo funkcja f(xl, X2, .... Xli) ma wszystkie pochodne czqstkowe pierwszeqo rzedu ciqqle (czy/i

68

II. Funkcje uwiklane

jest klasy C1), przy czym pochodne te wyrazaja sir nastepujqcymi wzorami:

Uwaga. Podobnie jak w przypadku funkcji uwiklanej dwoch zmiennych, czesto (por. § 2.2) przy obliczaniu pochodnych czastkowych funkcji uwiklanej u =Iix., x2, ••• , xp) danej rownaniem (2.3.1) zamiast stosowania WZOiU (2.3.3) rozniczkujerny stronami tozsamosc

(2.3.4)

stosujac reguly na obliczanie pochodnych czastkowych funkcji zlozonej, a nastepnie przy zalozeniu, ze pochodna F~ jest rozna od zera, wyznaczamy f~, ,f~" ... ,f~p.

Podobnie postepujerny przy obliczaniu pochodnych czastkowych rzedu drugiego lub wyzszych.

ZADANIE 2.39. Wyznaczyc punkty przestrzeni, przez ktore przechodzi galaz jednoznaczna funkcji uwiklanej z=f(x, y), okreslonej rownaniem

(1)

oraz wyznaczyc w tych punktach pochodne czastkowe funkcjij'rzedu pierwszego i drugiego.

Rozwi azan ie. Oznaczymy lew'! strone rownania (1) przez F(x, y, z). ObJiczamy pochodn,!

(2)

zgodnie z twierdzeniem (2.3.2) przez kazdy punkt przestrzeni spelniajacy rownanie (1) i nie lezacy na powierzchni stozkowej x2 + 2yz = 0, czyli spelniajacy warunek x2+2yz~0, przechodzi gal'l:ijednoznaczna funkcji uwiklanejokreslonej rownaniem (1).

Traktujac rownosc (1) jako tozsamosc, w ktorej zmienna z jest funkcja zmiennych x i y, po zrozniczkowaniu otrzymujemy

(4)

skad znajdujemy

(5)

OIaz

(6)

2, 2 2 '0

x Zy+z + yzz,= ,

§ 2.3. Funkcje uwiklane wielu zmiennych

69

skad obliczamy

(7)

_Z2

z'= ,gdzie x2+2yz#0.

y x2 +2yz

Rownie latwo otrzymalibysmy wzory (5) i (7) na podstawie wzoru z twierdzenia (2.3.3). Aby wyznaczyc pochodne rzedu drugiego, rozniczkujemy tozsamosc (4) wzgledem x:

skad po redukcji wykorzystaniu wzoru (5) otrzymujemy 6x4z-Sy2z3

z" - gdzie x2+2yz#0,

XX- (x2 +2YZ)3 '

(9)

oraz rozniczkujerny tozsamosc (6) wzgledern y:

(10) 2 " 2 ' 2 ' + 2 ,2 2 "0

x Zyy + zz, + ZZy YZy + yzz", = ,

sklj,d po redukcji wykorzystaniu wzoru (7) otrzymujemy

" 4X2Z3+6yz4

z = , gdzie x2+2yz#0.

rr (x2 + 2YZ)3

(11)

Dla obliczenia pochodnej mieszanej Z~, (lub z~~) rozniczkujemy wzgledem y tozsamosc (4) (lub wzgledem x tozsamosc (6»):

(12) 2 ' 2" 2 ' 2 ' , 2 " 0

XZy+x ZXY+ ZZx+ yz"Zy+ yzzx,= ,

skad po redukcji wykorzystaniu zwiazkow (5) i (7) otrzymujemy

(13)

r r r r 6X3Z2+Sxyz3

Z =Z = gdzie x2+2yz#0.

"Y yx (x2+2yz)3'

ZADANIE 2.40. Rownaniern

(1)

In(xyz)+xz=O, gdzie xo-O, y>O, z o-O,

jest okreslona funkcja uwiklana z = f(x, y). Wyznaczyc pochodne czastkowe rzedu pierwszego i drugiego tej funkcji.

Roz wi az an ie. Oznaczmy lewa strone rownania (1) przez F(x,y,z). Obliczamy pochodna F;=ljz+x. Warunek F;#O jest spelniony, gdy xz#-1.

Rozniczkujac wzgledern x r6wnanie (1), traktujac je jako tozsamosc przy zalozeniu, ze ajest odpowiednia funkcja zmiennych x i y, oraz uwzgledniajac, ze In (xyz)=In x-i-In y+ +In Z, otrzymujemy

(2)

1 1 ,

-+-zx+z+xz~=O, x z

skad wyznaczamy pochodna

(3)

, z,,=--.

x

z

70

II. Funkcje uwiklane

Nastepnie rozniczkujac rownanie (1) wzgledern y, otrzymujemy

(4)

1 1, ,

-+-z +xz =0

y z 1 )'

skad wyznaczamy pochodna

(5)

, -z

Z =- .

, y(1 +XZ)

Chcac otrzyrnac Z';x' rozniczkujerny wzgledern x tozsamosc

(6)

XZ~+Z=O,

ktora otrzymujemy z tozsamosci (2) przez podzielenie obu stron przez rozne od zera wyrazenie 1 + XZ. Otrzymujemy

(7)

skad po uwzglednieniu wzoru (3) mamy

(8)

" 2z zxx=2' x

Chcac maleic z':), rozniczkujerny tozsamosc (6) stronami wzgledern y; mamy

(9)

skad po uwzglednieniu (5) otrzymujemy

(10)

z" = z =z"

x)' xy(1 +xy) 'x'

I na koniec chcac obliczyc Z~" rozmczkujemy (4) stronami wzgledern y:

1 1 ,2 1" "

-2: -2:(z,) +-z),,+xz),,=O,

y z z

skad po uwzglednieniu rowniez wzoru (5) otrzymujemy

(11)

" z(2+2xz+X2Z2)

Z = .

)'7 y2(1 + XZ)3

We wszystkich otrzymanych pochodnych (3), (5), (8), (10) i (12) zakladamy oczywiscie, ze xz:;:-1.

(12)

Zadania

Obliczyc pochodne czastkowe funkcji uwiklanej z = f (x, y) danej rownaniami (zad. 2.41 - 2.50):

2.41. z3-3xyz-8=0. 2.43. e")'+zx=O.

2.45. eJ% +xy +z =0.

2.42. x2+!y2+z2_1O=0. 2.44. ye' +ze3x= O.

2.46. e% =cos x cos y.

§ 2.1. Funkcje uwiklane wielu zmiennych

71

2.47. cos(x+ y +z)+x+ y+z =0. 2.49. x3 +2y3 +Z3 -3xyz-2y+3=0.

2.48. ax+by-cz =kcos(ax+by -cz). 2.50. Z2=xy.

2.51. xyz+a", Wykazac, ze xz~+yz;= -2z.

2.52. 2sin (x+2y-3z)=x+2y-3z. Wykazac, ze z~+z~= 1. 2.53. x2 + y2 + Z2 = 2z. Znalezc z~};'

2.54. x2 + y3 + Z4 = X + z. Znalezc Z~Y'

2.55. Funkcja z(x,y) okreslona jest rownaniem x2+y2+z2=qJ(ax+by+cz), gdzie I{I - dowolna funkcja rozniczkowalna i a, b, c dowolne stale. Wykazae, ze

(cy-bz)z~+(az-cx)z;=bx-ay .

2.56. Wykazac, ze funkcja z(x, y) okreslona rownaniem Ftx]z , ylz) =0, gdzie F jest dowolna funkcja rozniczkowalna dwoch zmiennych, spelnia rownanie

xz~+ yz;=z.

§ 2.4. EKSTREMA FUNKCJI UWIKLANEJ JEDNEJ LUB DWQCH ZMIENNYCH

A. Ekstrema funkcji uwiklanej jednej zmiennej

Niech bedzie dana funkcja uwiklana y = f(x) jednej zmiennej x, okreslona rownaniem

(2.4.1)

F(x ,y)=O,

przy czym funkeja F jest klasy C2 w pewnym obszarze D. Rozniczkujac stronami tozsamosc

(2.4.2)

F(x,j(x»)=O,

otrzymujemy

(2.4.3) skad (2.4.4)

F'+F,dy =0

}; Y dx '

dy

F'

};

Poniewaz warunkiem koniecznym istnienia ekstremum dla funkcji rozniczkowalnej f(x) jest j'(x) =0, ezyli F: (x,y)=O, zatem mozliwe punkty ekstremalne (xe,Ye) wyznaczamy z ukladu rownan

(2.4.5)

F(x,y)=O, F~(x,y)=O.

Niech rozwiazaniem ukladu rownan (2.4.5) beda punkty (x,; Ye). Chcac zbadac, ezy w znalezionych punktach rzeczywiscie istnieje ekstremurn, obliczamy druga pochodna. W tym celu rozniczkujemy tozsamosc (2.4.3):

(2 4 6) F" 2F" dy F" (dy)2 F' d2y 0

• . xx + xy dx + YY dx + Y dx2 = ,

72

II. Funkcje uwiklane

skad przy zalozeniu, ze dy/dx=O, otrzymujemy

d2y F';x

(2.4.7) -=--, gdzie F,'~O.

dX2 F'

r

Jereli

(2.4.8)

to funkeja y=/(x) dla X=Xe ma minimum lokalne rowne Ye' a jezeli jest

(2.4.9)

to funkeja y=/(x) dla x=xe ma maksimum lokalne rowne Ye'

Uwaga. Przy badaniu ekstremum funkeji uwiklanej danej r6wnaniem (2.4.1) nie nalezy zapominac 0 sprawdzeniu warunkow istnienia tej funkeji.

ZADANIE 2.57. Zbadac ekstrema funkeji uwiklanej y=/(x) okreslonej rownaniem

(1)

/. -8xy -4y +8X2 =0.

. R 0 z w i azan i e. Oznaezmy lewa strone rownania (I) przez F(x, y). Obliezamy pochodne czastkowe tej funkej i

F~(x, y)= -8y + 16x =8(2x- y), F;(x, y)=4y3 -8x-4=4(y3 -2x-I).

Zgodnie z podana teoria, wszystkie rnozliwe punkty, w kt6ryeh funkeja uwiklana y=/(x) moze miec ekstremum, znajdujemy rozwiazujac uklad rownari

(2) skad

x=O, y=Q lub x e= L, y=2.

A wiec tylko w tych punktach A(O, 0) i B(I, 2) funkcja uwiklana moze rniec ekstrernum lokalne.

Znajdzmy wartosci drugiej pochodnej funkcji y=/(x) w tyeh punktach. Mamy F~~= 16, zaiem ze wzoru (2.4.7) znajdujemy

d2y 4

gdy

(3)

Poniewaz

(4)

(d2y)

-2 =4>0,

dx (0.0)

wiec dla x=O galaz funkeji uwiklanej y=/l(X) okreslonej rownaniern (I) osiaga minimum rowne 0; przechodzac do punktu B (1, 2) obliezamy

F;(O,O)= -4~0,

(5)

(d2y) 4

F;(1 ,2)=20~0, - = --<0

dx2 (1,2) 5 '

§ 2.4. Ekstrema funkcji uwiklanej jednej lub dw6ch zmiennych

73

wi~ dla X= 1 galaz funkcji uwiklanej y =12 (X) okreslonei rownaniem (1) osiaga maksimum r6wne 2.

Pokazemy teraz, ze w punktach A i B mamy do czynienia z roznyrni galeziami jednomacznyrni y =11 (x) i Y =12 (X) funkcji uwiklanej wielowartosciowej okreslonej rownaniern (1).

Przyblizenie pierwszej galezi v=I, (x) otrzymujemy pomijajac we wzorze (I) wyraz z potega 4, to jest opuszczajac y4; w zwiazku z tym, ze bad amy nasza gal~z w poblizu punktu (O,O), popelniamy przy tym rnaly blad. Otrzymujemy wowczas postac uwiklana

(6)

-8xy-4y+8x1 =0

funkeji y=g(x}, ktorej postac jawna znajdujemy bez trudnosci:

(7)

skad g(O)=O.

Poniewat mamy

(8)

g (0) = fl(O) =0,

wi~c funkcja y=g(x) jest przyblizeniem galezi jednoznacznej r=t. (x) funkcji uwiklanej okreslone] rownaniem (1), to znaczy funkcji jednoznacznej spelniajacej w pewnym otoczeniu zera tozsamosciowo rownanie (1) oraz warunek II (0) = O.

Obliczmy teraz pochodna funkcji g (x); mamy

1

g'(x) -1 skad g'(O) =0.

- (2x+l)2' ..

(9)

Widzimy wiec, ze wobec ciaglosci funkcji g (x) i II (x) i ciaglosci ich pochodnych oraz rowncsci

(10)

g (0) =fl(O) =0 oraz g'(O) =f{(O) =0 ,

funkcja g (x) w otoczeniu punktu 0 aproksymuje funkcje 11 (x) wraz z pierwsza pochodna.

Podstawmy jeszcze w rownaniu (1) x = 1. Otrzymamy wowczas

(11)

Jednyrn z pierwiastkow tego rownania jest (jak wiemy) Y2 =2, a drugim pierwiastkiem tego rownania jest YI ~O,69. Poniewaz jednoczesnie g(l) =t~0,66, wiec punkt (1; 0,69) rozny od punktu (I, 2) nalezy do wykresu galezi y =11 (x).

Weimy teraz pod uwage druga gah!z jednoznaczna y =12 (x) funkcji uwiklanej wieloznacznej okreslonej rownaniern (1), a wiec spelniajacej w pewnym otoczeniu punktu X= 1 tozsamosciowo r6wnanie (1) oraz czyniacej zadosc warunkowi 12 (1) = 2. Na podstawie twierdzenia (2.3.2) stwierdzamy, ze gall:J:Z ta istnieje.

Przyblizamy te gal~t mozliwie najlepiej wielomianem kwadratowyrn hex). Na podstawie wzoru Taylora dla funkcji jednej zmiennej mamy

(12)

hex) = fiI) + f~ (1)(x-l) +tf~'(l)(x _1)2.

74

II Funkcje uwiklane

Podstawiajac do (12) wartosci f2(1)=2, f;(1)=O, f;'(1)= -i. otrzymujemy

(13) h(x)=2-~(X_1)2, skad h(0)=1,6.

Podstawmy teraz x=O do rownania (1). Otrzymujemy rownanie

(14)

ktorego pierwiastkami sa YI =0 lub Y2 =~4~ 1,6. Pierwszy pierwiastek jest rzedna punktu wykresu pierwszej galezi y=fl(x) odpowiadajacej odcietej x=O, poniewa.Zft(O)=O. Drugi pierwiastek jest rzedna punktu wykresu drugiej galezi, czyJi h (0) = Y2; widzirny ze wartosc f2 (0) jest bliska liczbie h(O) = 1,6.

W ten sposob wykazalismy, ze punkty A i B sa odpowiednio punktami dwoch roznych jednoznacznych galezi funkcji wieloznaeznej uwiklanej (I) i ze punkt A odpowiada minimum pierwszej galezi, a punkt B odpowiada maksimum drugiej galezi.

ZAOANIE 2.58. Zbadac ekstrema funkcji uwiklanej okreslonej rownaniern

(1)

Ro zwi az.an i e. Oznaezmy lewa strone rownosci (1) przez F(x, y). Obliczamy pochodne czastkowe

F~(x.y)=2x-2, F;(x,y)=2y-2, F~~(x,y)=2.

Punkty, w ktorych funkeja uwiklana (1) moze przyjmowac ekstrernurn, otrzymujemy rozwiazujqc uklad rownari

(2)

Rozwiazaniem tego ukladu sa punkty A (1, 0) oraz 8(1, 2). Znajdujemy wartosci drugiej poehodnej w tyeh punktaeh dwoch galezi funkcji uwiklanej:

(3)

F" (1 0) f;'(1)=- ~%(1:0) =1,

F" (1 2)

f"(1) = - %JC , =-1.

2. F;(1,2)

Poniewaz w punkeie A oraz w punkcie B poehodna F; jest rozna od zera, wiec przez kazdy z tyeh punktow przechodzi wykres pewnej galezi jednoznaeznej funkcji uwiklanej (1). W punkeie A pierwsza fl (x) z tych galezi osiaga minimum lokalne, a w punkcie B druga f2 (x) z tyeh galezi - maksimum lokalne.

Funkcje fleX) i f2(X) mozemy explicite napisac za pomoca wzorow. Piszac mianowicie rownanie (1) w postaci

znajdujemy

oraz

Obie galezie sa okreslone dla 0::S;;x~2.

§ 2.4. Ekstrema funkcji uwiklane] jednej lub dwoch zrniennych

75

ZADANIE 2.59. Zbadac ekstrema funkcji uwiklanej okreslonej rownaniem

(1)

Roz.w iaz an ie. Oznaczmy lewa strone rownosci (1) przez F(x, y). Obliczamy pochodne czastkowe

F~(x ,y)=2x-2y+2, F;(x ,y)=4y-2x, F~~=2.

Rozwiazanie ukladu rownari

(2)

daje nam wszystkie punkty, w ktorych funkcja uwiklana (1) moze osiagac ekstremum. Rozwiazaniami ukladu rownan (2) sa punkty A ( - 3, - 2) oraz B( -1 ,0). Obliczamy wartosci drugiej pochodnej w tych punktach:

(3)

F" (-3 -2)

f"(-3)= - =' 1,

1 F~( -3, -2)

f~'(-I)=

F~~( -1,0)

, =-1.

Fy( -1,0)

Poniewaz pochodna F; zarowno w punkcie A jak i w punkcie B jest rozna od zera, wiec przez kazdy z tych punktow przechodzi wykres pewnej galezi jednoznacznej 11 (x) lub f2(x) funkcji uwiklanej okreslonej r6wnaniem (1). W punkcie A galaz jednoznaczna II(X) osiaga minimum lokalne, a w punkcie B galaz jednoznacznajjfx) osiaga maksimum lokalne.

Zbadajmy teraz, czy galezie 11 (x) i 12(X) SI!: rozne. W tyro celu napiszemy rownanie (1) w postaci

skad znajdujemy (4)

oraz

(5)

A wiec na wykresie pierwszej galezi lezy punkt A, a na wykresie drugiej galez! punkt B. Funkcje (4) i (5) SI!: okreslone dla -2-,./2~x~ -2+.J2.

~. Ekstrema fuokcji uwildanej dw6cb zmiennycb

Zajmiemy sie teraz zagadnieniem szukania ekstremum funkcji uwiklanej z =1 (x, y) dwoch zmiennych, okreslonej rownaniem

(2.4.10)

F(x,y,z)=O,

gdzie funkcja F jest klasy C2 w badanym obszarze.

Na podstawie twierdzenia (1.16.5) oraz wzor6w (2.3.3) rozwiazania ukladu rownan

(2.4.11)

F(x,y,z)=O, F~(x,y,z)=O, F;(x,y,z)=O

wyznaczaja wszystkie mozliwe punkty, w ktorych funkcja uwiklana z=f(x,y) moze (ale nie musi) osiagnac ekstremum lokalne (przy zalozeniu, ze w tych punktach F~ (x, y, z)·:j. 0).

76

II. Funkcje uwiklane

Aby rozstrzygnac, czy w ten sposob znalezionych punktach funkcja z=f(x, y) rzeczywiscie ma ekstrema i jakie, stosujemy kolejno do kazdego znalezionego punktu kryteria podane w twierdzeniu (1.16.6), obliczajac przy tym potrzebne pochodne wedlug regul podanych w § 2.3.

ZADANIE 2.60. Zbadac ekstrema funkcji uwiklanej z=f(x, y) okreslonej rownaniem

(1)

R 0 z wi aza n i e. Oznaczmy lewa strone (I) przez F(x, y, z). Obliczamy pochodne

(2\

F~= 10x-2y-2z, F;= lOy-2x-2z, F;= 10z-2x-2y.

Aby wyznaczyc punkty, w ktorych funkcja uwiklana z=f(x, y) moze przyjac ekstremum, rozwiazujemy uklad rownari

lOx-2y-2z=O, 10y-2x-2z=O,

przy czym z otrzymanych rozwiazari odrzucamy te punkty, w ktorych F;(x, Y, z)=O. Pierwiastkami ukladu (3) sa liczby X= l,y= I, z=4 oraz X= -I,y= -I, Z= -4. Obliczamy wartosc pochodnej F; w otrzymanych punktach; mamy

(4)

F~ (I , 1 ,4) = 36 "" 0 , F~ ( - 1 , - I , - 4) = - 36"" 0 .

Z rownosci (4) wynika, ze przez punkt (l , 1,4) przechodzi powierzchnia Z=fl(X, y) okreslona pewna galezia jednoznaczna funkcji uwiklanej (1); analogicznie przez punkt (-1, - 1, - 4) przechodzi powierzchnia pewnej galezi jednoznacznej z = fl(X, y) funkcji uwiklanej ( l). Zbadajmy teraz

(5)

Zauwazmy, ze w otrzymanych punktach mamy f~=O, f; =0, w zwiazku z tym w otrzymanych punktach wartosci drugich pochodnych wyrazaja sie nastepujaco:

F"

f" xx

xx= - F~ ,

Rownosc (5) w tych punktach przyjmuje wiec postac

(F' )2 - F" F"

s _ W ( ) _ xy xx yy

0- x,y,Z- ,2

Fz

(6)

Obliczamy kolejno pochodne czastkowe F:~=IO, F;~=IO, F~;= -2. Obliczajac wartosci wyrazenia t5 w punktach (L, 1, 4) oraz (- 1, - 1, - 4), otrzymujemy

4-100 96

b=WO,I,4)=--=--<0

362 362

oraz

4-100 96

b=W(-1 -I -4)=-- =--<0.

" (-36)2 362

§ 2.4. Ekstrema funkcji uwiklanej jednej lub dw6ch zmiennych

77

W obu punktach wyrazenie c5 jest ujemne, a zatem w obu tych punktach istnieje ekstremum, Poniewaz

" F~~(l , 1,4) 10

f (1 1)=- =--<0

I xx' F~( 1 , 1 , 4) 36 '

wi~ funkcja uwiklana z=fl(x,Y) w punkcie (I , 1) osiaga maksimum rowne z=4, oraz poniewaz

" F~~( -1, -1, -4) -10

f2xx(-I, -1)=- F~(-I, -1, -4) = _36>0,

wi~c funkcja uwiklana Z=f2(X, y) w punkcie (-1, -I) osiaga minimum rowne Z= -4.

Obie galezie fl (x, y) i f2(X, y) funkcji uwiklanej okreslonej rownaniem (1) mozemy wyrazic za pornoca funkcji elementarnych. W tym celu rownanie (1) napiszmy w postaci

5z2 -2(x+ y)z+ (5x2 + 5y2_ 2xy-72) =0,

skad, korzystajac ze wzoru na pierwiastki rownania kwadratowego, otrzymamy

oraz

fix, y)=t[x+y-JI2(30+xy-2x2-2y2)], fi -1, -1)= -4.

Zadania

Zbadac ekstrema funkcji uwiklanej jednej zmiennej okreslonej rownaniern (zad. 2.61 - 2.63):

2.61. x2 + 2xy + y2 - 4y - ! = O. 2.63. X5+y4_4xy2=0.

Wyznaczyc maksima funkcji uwiklanej jednej zmiennej okreslonej rownaniem (zad. 2.64 - 2.65):

2.64. y3+2xy+X2=0.

Zbadac ekstrema funkcji uwiklanej dwoch zmiennych okreslonej rownaniem (zad.

2.66 - 2.70):

2.66. X2+y2+Z2_2x-2y-2z+2=0.

2.67. 6x2 +6y2 +6z2 +4x - 8y - 8z +5 =0. 2.68. Z2+xyz-xy2_X3=0.

x2 y2 Z2

2.69. 2+2+"2-1 =0. abc

78

II. Funkcje uwiklane

§ 2.5. PRZEKSZT ALCANIE CV\GLE PRZESTRZENl EUKLIDESOWEJ W SIEBIE. JAKOBIANY

Niech bedzie Jane przeksztalcenie (odwzorowanie)

(2.5. I)

x=j(u,V), y=g(u,v),

przy czym funkcje fig S(j, okreslone i ciagle w pewnym obszarze plaskim W. Jezeli punki Ptu, v) nalezy do obszaru W, to punkt Q(j(u, v), g(u, v») nazywamy obrazem punktu P, otrzymanym przez przeksztalcenie (2.5.1), a zbior Z wszystkich takich punktow Q, gdy J nalezy do W, nazywamy obrazem obszaru W.

Przeksztalcenie (2.5.1) przy zrobionych zalozeniach jest ciqqle, to znaczy jezeli ci'lg punktow P" dazy do punktu Po (PII i Po naleza do W), to ciag punkt6w Q", bedacych odpowiednio obrazami punktow PII, dazy do punktu Qo, ktory jest obrazern punktu Po

PRZYKLAD. Weimy dwa nastepujace ciagle przeksztalcenia:

(2) x=u+v, y =u-v,

a jako obszar W kolo (rys, 2.3a) okreslone nierownoscia

(3)

Obrazem kola. otrzymanym przez przeksztalcenie (1) jest trojkat (rys. 2.3b) prostokatnj (wnetrze plus 2 boki) okreslony nierownosciami

(4)

O~x+y<4, x~O, y~O,

0)

v

b)

c)

u:

y 2v2

x

Rys, 2.3

a obrazem tego samego kola uzyskanym przez przeksztalcenie (2) jest kolo (rys. 2.3c) okreslone nierownoscia

(5)

Przeksztalcenie (2.5.1) nazywamy przeksztalceniem wzajemnie jednoznacznym (lub jednokrotnymt w obszarze W, jezeli roznym punktom P ze zbioru W odpowiadaja rozne ich obrazy Q.

Na przyklad przeksztalcenie (1) nie jest w obszarze W wzajemnie jednoznaczne, poniewaz np, punkty P1 (I, I), P2 (I, -1), P3 (-1, 1) i P4 (-1, -1) nalezace do obszaru W

§ 2.5. Przeksxtalcanie cillgle przestrzeni euklidesowej w siebie - Jakobiany 79

majll wspolny obraz Q(l, 1), natomiast przeksztalcenie (2) jest wzajemnie jednoznaczne w obszarze W, poniewaz z rownosci (2) latwo obliczamy

(6)

u=t(x+y), v=t{x-y).

'k wzorow (6) wynika, ze przy odwzorowaniu (2) roznym punktom P odpowiadaja rozne ich obrazy Q (wzory (6) wyznaczaja tzw. przeksztalcenie odwrotne do przeksztalcenia (2».

Przeksztalcenie (2.5.1) nazywarny klasy C! w obszarze W, jezeli funkcjeJi 9 okreslajace to przeksztalcenie obie sa klasy C1 w obszarze W.

Mamy nastepujace twierdzenie:

Jeieli przeksztalcenie (2.5.1) jest klasy C1 w obszarze W, a w punkcie Po (uo, vo) naItiqcym do obszaru W wartosc wyznacznika funkcyjneqo, zwanego jakobianem (I):

DU, g) =If~ f: I

' "

D(u,v) e,»,

(2.5.2)

jest rozna od zera:

(2.5.3)

DU, g) #0,

D(u, v) 11=110

"=Vo

to istnieje otoczenie U punktu Qo (xo, Yo), qdzie Xo = J(uo, vo), Yo =stu«, Vo), w ktorym Sil okreslone takie jednowartosciowe funkcje

(2.5.4)

u=h(x,y), v=k(x,y),

klasy C1, ie w otoczeniu U punktu Qo spelnione sq tozsamosci

(2.5.5) x=f(h(x, y), k(x, y» oraz y=g(h(x, y), k(x, y»,

przy czym h(xo,Yo)=uo, k(xo,Yo)=vo.

Przeksztalcenie (2.5.4) nazywamy przeksztalceniem odwrotnym do przeksztalcenia (2.5.1).

Przeksztalcenie (2.5.1) nazywamy homeomorfizmem w obszarze W, jezeli jest ciagle, wzajemnie jednoznaczne i przeksztalcenie odwrotne do niego tez jest ciagle w obszarze Z, kt6ry jest obrazem obszaru W.

Przykladem homeomorfizmu jest przeksztalcenie (2) w kole (3). Natomiast przeksztalcenie (1) jest rowniez homeomorfizmem w obszarze

(7)

czyli w pierwszej cwiartce kola (3). Obrazem homeomorficznym tej cwiartki jest trojkat (4).

Specjalnym, waznym przypadkiem przeksztalcenia plaskiego jest przeksztalcenie

(2.5.6)

x = r cos e , y = r sin e ,

kt6re odwzorowuje plaszczyzne are w plaszczyzne Oxy,

(1) Jakobian funkcji fig wzgledern zmiennych l: i y oznacza si~ czasem symbolem a(f, g). 8 (x, y)

80

II. Funkcje uwiklane

Przeksztalcenie (2.5.6) odpowiada zamianie wspolrzednych prostokqtnych na wspolrzedne biequnowe.

Przy przeksztalceniu (2.5.6) obrazem prostej 8=ctjest prost a y=x tg ct przy a=l-!1t +krc, a prosta x=O przy a=!1t+k1t (k - calkowite), natorniast obrazem prostej r=ro jest okrag x2 + y2 =r~ (rys. 2.4).

aJ

r

__ ~ __ -+_-1f-_r=i'o

b)

(J=a.

I

o

Rys, 2.4

Przeksztalcenie (2.5.6) nie jest wzajemnie jednoznaczne (jednokrotne) na calej plaszczyz nie Ort), bo np. obrazem calej osi O() (r=O) jest jeden punkt (0,0), a gdy we wzorach (2.5.6) zrnienimy () na ()+2k1t, to obraz sie nie zmieni.

Przeksztalcenie (2.5.6) jest horneomorfizrnem w pasie okreslonym nierownosciami

(2.5.7)

r>O, 0<lI<21t.

Obrazem homeomorficznym pasa (2.5.7) jest obszar, jaki otrzyrnamy, jezeli z plaszczyznj Oxy usuniemy dodatnia p610s Ox. W tyrn zbiorze przeksztalcenie odwrotne do (2.5.61 jest okreslone wzorami

(2.5.8)

1-2--2 r=N x +y ,

przy czym () jest tak dobrane, aby byla spelniona nierownosc (2.5.7) oraz aby zgadzaly si~ znaki przy wzorach (2.5.6).

Obliczamy jakobian przeksztalcenia (2.5.6):

(2.5.9)

D(x, y)

=r.

cosO -rsinO

D(r,O) sinO rcosO

Jakobian przeksztalcenia (2.5.6) rowna sie wiec zeru wylacznie na osi O(), a pomimo to przeksztalcenie (2.5.6) na polplaszczyznie r > 0 nie jest jednokrotne. Nie jest to sprzeczne z twierdzeniem na str. 79, kt6rego teza rna charakter Iokalny.

Wprowadzone poprzednio pojecia rozszerza sie w sposob naturalny na przypadek przeksztalcenia przestrzennego:

(2.5.10)

x=/(u, v, w), s=st», v, w), z=h(u, v, w),

w ktorym funkcje J, 9 i h sa okreslone i ci~gle w pewnym obszarze przestrzennym W.

§ 2.5. Przeksztalcanie ciagle przestrzeni euklidesowej w siebie - Jakobiany 81

Zachodzi twierdzenie:

Iezeli pr zeksztalcenie (2.5.10) jest klasy C1 w obszarze W, a IV punkcie Po (uo, vo, wo), naleiqcym do obszaru W, wartosc jakobianu

(2.5.11 )

D(f,g,h) D(u,v,w)

jest liczba rozna ad zera, to istnieje otoczenie U punktu Qo (xo, Yo, zo), qdzie Xo = =f(uo, vo, wo), Yo =g (uo, vo, wo), Zo =h (uo, vo, wo), w ktorym sa okreslone takie jednowartoiciowe funkcje

(2.5.12)

u=p(x,y,z), v=q(x,y,z), w=r(x,y,z)

klasy C1, ie w otoczeniu U zachodzq toisamosci

x == f (p (x , y , z), q (x , y, z), r (x , y , z»,

y == g (p (x , y , z), q (x , y , z), r (x , y , z»),

(2.5.13)

z == h (p (x , y , z) , q (x , y , z), r (x , y, zj},

przy czym p(xo, Yo, zo) = Uo, q(xo, Yo, zo) =Vo, r(xo, Yo, zo) = Wo·

Przeksztalcenie (2.5.12) nazywamy przeksztalceniem odwrotnym do przeksztalcenia (2.5.10).

Przeksztalcenie (2.5.10) nazywa sie homeomorjizmem w obszarze W, jezeli jest ciagle, wzajemnie jednoznaczne (jednokrotne) i przeksztalcenie odwrotne do niego tez jest ciagle na obrazie obszaru W.

Szczegolnie waznym przypadkiem przeksztalcenia przestrzennego jest przeksztalcenie

(2.5.14)

x = r sin rp cos () , y = r sin rp sin 0 , z = r cos rp ,

kt6re odwzorowuje przestrzen Orrp() w przestrzen Oxyz; przeksztalcenie to jest uogolnieniem przeksztalcenia (2.5.6) na przypadek przestrzenny. Odpowiada ono zamianie wspolrzednych' prostokqtnych na wspolrzedne sferyczne (kuliste, biequnowe przestrzenne).

Przeksztalcenie (2.5.14) jest jednokrotne w zbiorze W okreslonym nierownosoiami

(2.5.15)

r>O, 0< rp<1t, 0<O<21t,

Przy przeksztalceniu (2.5.14) obrazem plaszczyzny ()=a jest plaszczyzna y=X tg a, gdy «;i:t1t+k1t, Iub plaszczyzna x=O, gdy a=t1t+k1t, gdzie k jest liczba calkowita; obrazem plaszczyzny r = ro jest powierzchnia kuli x2 + y2 + Z2 = r~, a obrazem plaszczyzny rp = p, gdzie O<P<1t, P:l=t1t, jest powierzchnia stoz'ca X2+y2=Z2 tg2 p.

Jakobian przeksztalcenia (2.5.14) jest nastepujacy:

sin rpcosO rcos rpcos() - r sin rp sin 0
(2.5.16) D(x,y,z) sin rp sin 0 rcos rpsin 0 rsin rp cos 0 2 •
D(r,rp,O) =r S10 rp.
cos rp -rsin rp ° 82

n. Funkcje uwiklane

Czasern rozpatrujerny zlozenie dwoch przeksztalcen

(2.5.17) (2.5.18)

x=f(u,v), y=g(u,V),

u=p(s,t), v=q(s,t),

przy czyrn obszary ich okreslonosci s~ tak dobrane, ze zlozenie rna sens. Jezeli wystepujace funkcje S~ klasy C1, to dla jakobianow zachodzi nastepujacy wzor:

(2.5.19)

D(x,y) D(x,y) D(u,v) D(s,t) D(u, v)' D(s,t)'

wynikajacy z twierdzenia 0 pochodnych czastkowych funkcji zlozonych (por. §§ 1.9 i 1.12); wyznaczniki stojace po prawej stronie W70ru mnozymy wedlug zwyklych regul mnozenia rnacierzy.

ZADANIE 2.71. Wyznaczyc jakobian przeksztalcenia

(1)

x=u, y=uv.

ZnaleiC przeksztalcenie odwrotne. Znalezc obraz kwadratu domknietego D = {(u, v):

I ~u:::;;2, 2:::;;v:::;;3} otrzyrnany za pomoca przeksztalcenia (I).

Roz wiazani e. Obliczarny jakobian przeksztalcenia (1), korzystajac ze wzoru (2.5.2):

D(X'Y)=II °l=u;

D(u, v) v u

jakobian jest rozny od zera, gdy u#O.

Latwo otrzyrnujerny, ze przeksztalcenie odwrotne rna postac

(2)

Y

U=X, V=-, przy czym x#O.

x

Badamy, na co przechodzi brzeg obszaru D przy przeksztalceniu (1). Prosta u=1 przechodzi w prosta x = 1 , podobnie prost a u = 2 przechodzi w prosta x = 2, co jest widoczne bezposrednio z postaci przeksztalcenia (1). Natomiast prost a v=2 przechodzi w prosta y=2x, a prosta v=3 w prosta y=3x. Ostatnie spostrzezenie otrzyrnujemy podstawiajac wartosc v=3 do drugiego rownania przeksztalcenia (1) i zastepujac w nirn zmienna U przez zmienna x.

A zatem obrazern zbioru D, otrzymanyrn za pomoca przeksztlacenia (1), jest trapez domkniety

A = {( x , y): 1 ~ x ~ 2, 2x:::;; y :::;; 3x} .

ZAoANIE 2.72. Dane jest przeksztalcenie

(1)

U

X =-2--2 , U +v

gdzie (u, v) =1= (0 ,0).

Obliczyc jakobian przeksztalcenia (1), znalezc przeksztalcenie odwrotne do danego, a nastepnie znalezc zbior D, ktorego obrazem otrzymanym za pomoca przeksztalcenia (1) jest kwadrat Lf =I (x, y): t~x:::;; 1, t~y~ I}.

§ 2.5. Przeksztalcanie cill8le przestrzeni euklidesowej w siebie - Jakobiany

83

(2)

Roz wiazani e. Obliczamy jakobian przeksztalcenia (1):

V2_U2 -2uv

D (x y) ( 2 2)2 ( 2 2)2 _(U2 - V2)2 -4U2V2 1.

' = U +v u +v =

D(u, v) -2uv U2_V2 (U2+V2t = (U2+V2)2'

(U2+V2)2 (U2+V2)2

jakobian ten, okreslony dla wszystkich punktow (u, v)# (0, 0), jest zawsze rozny od zera.

Za pomoca elementarnych przeksztalcen latwo otrzymujemy, ze wzory

x y

(3) U=-2--2' V =-2--2 , gdzie (x,y)#(O,O),

x +y x +y

okreslaja przeksztalcenie odwrotne do przeksztalcenia (1).

Aby znalezc brzeg poszukiwanego zbioru D, tzn, zbioru, ktory przy przeksztalceniu (1) przechodzi w kwadrat L1, poszukujemy krzywych, ktore przechodza w brzeg kwadratu L1.

Rozwazmy prosta 0 rownaniu X= 1. Podstawiajac te wartosc do pierwszego rownania U

(1) otrzymujemy 1 =-2--2' skad po przeksztalceniach otrzymujemy

U +V

(4) k1: (U-t)2+V2=!;

jest to rownanie okregu 0 srodku w punkcie (t, 0) i promieniu r=1- Podobnie podstawiajac x=t do pierwszego rownania (1), otrzymujemy

(5) k2: (u-l)2+v2=1;

r6wnanie to jest rownaniem okregu 0 srodku w punkcie (1,0) i promieniu r= 1. v

Rys, 2.5

Analogiczne rozwazania dotyczace drugiego rownania (1) prowadza nas do rownari okregow

(6) 11: (v-ti+u2=! oraz 12: (v-I)2+u2=I,

kt6re przechodza w proste odpowiednio 0 rownaniach y = t oraz y = 1.

Na rysunku 2.5 obszar zakreskowany oznacza zbior D, ktory przy przeksztalceniu (1) przechodzi w kwadrat L1.

84

ll. FWlkcje uwiklane

Zadania

Obliczyc jakobiany przeksztalcen. Znalezc przeksztalcenie odwrotne do tych przeksztalceii oraz znalezc obrazy L1 zbiorow D otrzymanych za pomoca tych przeksztalceri (zad. 2.73 - 2.76):

2.73. x=t(u+v), y=t(u-v); D={(u, v): 1 ::::;u::::;2, -u::::;v::::;4-u}. 2.74. x==u , y=v)u; D={(u,v): O::::;u::::;l, O::::;v::::;Ju}.

2.75. x = u, y = u - v; D = {( u , v): 0::::; u::::; I, x-I::::; v::::; x} .

2.76. x=2u+3v, y=u-v; D={(u, v): u2+v2::::;1}.

2.77. Obrazem zbioru D jest wnetrze elipsy 26x2 - 94xy + 10 ly2 - 25 = O. Wyznaczye jakobian przeksztalcenia oraz przeksztalcenie odwrotne do przeksztalcenia x = ~ uv2, Y=M. Znalezc obrazy prostych u=a i v=h.

2.78. Wykazac, ze przeksztalcenie (2.5.14) odwzorowuje wnetrze prostopadloscianu {v. rp, fJ): 0::::; r::::; R, 0::::; rp ::::; 21t, polkuli {(x, y, z): 0::::;x2 + y2 ::::;R2, O::::;Z::::;) R2 _X2 _ y2}. 2.79. Obliczyc jakobian przeksztalcenia x =r cos rp, y =r sin rp, z =Z. Przeksztalcenie to okresla zmiane wspolrzednych prostokatnych na tzw. wpolrzedne walcowe (cylindryczne).

2.80. Zbadac jednokrotnosc przeksztalcenia x=u+v-w+3, y=2u-v+w+2, Z=

wzajemnie jednoznacznie O::::;O::::;!1t}, na wnetrze

=u+2v+w+l.

§ 2.6. UKLADY FUNKCJI UWIKLANYCH

Niech bedzie danych m funkcji FI, F2 •••• , Fm okreslonych w przestrzeni 9l,,+m, ktorych zmienne oznaczamy literami XI, x2, ... , XII' YI' Yz, ... , Ym• Niech funkcje te beda klasy CI w pewnym obszarze W. Rozpatrzmy uklad rownari

(2.6.1)

Fi(xl, X2, ... , XII' YI' Y2' ... , Y",)=O (i=l, 2, ... , m).

P , , dalei k P «0) (0) (0) (0) (0) (0» In' kl d •

rzypuscmy eJ,zepun t OXI ,x2 , •.. ,x" 'YI ,Y2 , ... ,Ym spe ia ten u a row-

nan. Zalozmy rowniez, ze jakobian

(2.6.2)

D(Ft,F2, •• ,Fm) D (y I , Yz, .,. , Y m)

w punkcie Po jest rozny od zera. Wowczas mamy twierdzenie:

(2.6.3) Istnieje otoczenie U punktu Qo(x~ , x~, ... , x~) w przestrzeni qli", w ktorym sa okres-

lone funkcje fl J2, ... ,fll takie, ze sa spe/nione nastepujqce warunki:

10 jezeli w rownosci (2.6.1) podstawimy Yi = /;(x I, x 2, ... , XII) (i = 1 , 2, ... , m), to rownosci Ie bedq tozsamosciowo spelnione wzqledem zmiennych XI' X2, ... , x,,;

2° /;(x\°l, x~o), ... , x~o» = y~O) dla i = 1, 2, ... , m;

3° funkcje /; (i= 1,2, ... , m) sa klasy CI.

§ 2.6. Uklady funkcji uwiklanych

85

Pochodne JfdJXj funkcji /;(x1, x2, ... , XII) (i= 1,2, ... , m) znajdujemy rozniczkujac uklad (2.6.1) wzgledern X j' stosujac wzory na pochodne czastkowe funkcji zlozonej, przy czym zamiast Yi podstawiamy funkcje fi(X1, X2, ... , XII)' Otrzymujemy wowczas uklad n rownan liniowych wzgledem pochodnych JfJJxj, z ktorego mozemy te pochodne obliezye, poniewaz wyznacznik charakterystyczny tego ukladu rownan (por. I, § 9.4) jest rowny jakobianowi (2.6.2), a jakobian ten w pewnym otoczeniu punktu Po jest rozny od zera.

ZADANIE 2.81. Wyznaczyc punkty, w otoczeniu ktorych uklad rownan

(I)

x+/+2z-I=0, 2x-3y+z=0

wyznacza zmienne y i z jako funkcje zmiennej x. Obliczyc pochodne rzedu pierwszego i drugiego tych funkcji.

Rozw iaz an ie. Oznaczmy lewa strone rownania pierwszego (1) przez F(x, y, z) a lewa strone drugiego rownania (I) przez G(x, y, z). Obliczmy jakobian tych funkcji wzgledem y I z:

D(F, G) I 2y 21

--= =2(y+3).

D(y, z) -3 1

~2)

!Widzimy, ze jakobian (2) wtedy i tylko wtedy jest rozny od zera, gdy Y# -3. A wiec przez fkaidy punkt (xo, Yo, zo) przestrzeni 913, spelniajacy rownania (1) oraz taki, ze Yo i= - 3, :J)fzechodzi krzywa wyznaczona rownaniami

(3)

y=y(x), z=z(x),

gdzie y(x) oraz z(x) SIl odpowiednio jednoznacznymi galeziarni funkcji uwiklanych (na ogol wieloznacznych) okreslonych przez uklad rownan (I).

Chcac obliczyc pierwsze pochodne, rozniczkujemy stronami rownania (I) traktujac je jako tozsamosci przy y = y (x) oraz z = z(x); mamy

(4)

1+2yy'+2z'=0, 2-3y'+z'=0,

skad po rozwiazaniu otrzymujemy

(5)

, 3

Y =2(y+3)'

I -(4y+3)

Z= .

2(y+3)

Chcac znalezc drugie pochodne, rozniczkujemy stronami r6wnania (4); mamy

(6)

2yy" +2(y')2 +2z" =0, -3y" +z"=O.

Rozwiazujac rownania (6) przy wykorzystaniu wzor6w (5) po redukcji, otrzymujemy

(7)

-9 y"= 4(y+3)3'

-27

"

z = .

4(y+3)3

Biorac w szczegolnosci punkt ( - 3, - 2, 0), w kt6rym uklad (I) jest spelniony, otrzy-

mujemy

y'( -3)=~, Z/( -3)=~, y"( -3)= -~, z"( -3)= _2:.

86

II. Funkcje uwiklane

ZADANlE 2.82. Wyznaczyc punkty,w otoczeniu krorych uklad rownari

(1)

2x-1Y +lsiny cos y+z +6=0, x2 +h +lsin ycosy+z =0

wyznacza zmienne y i z jako funkcje zmiennej x. Obliczyc w tych punktach pochodne dyldx i dzldx.

Rozwiaz a n ie. Oznaczajac podobnie jak w zadaniu poprzednim odpowiednio lewe strony rownari (1) przez FiG, obliczamy jakobian

D(F, G) =1-l+lcOS2Y 11=-1.

D(y, z) t+tcos2y I

(2)

Widzimy, ze jakobian (2) jest zawsze rozny od zera, a zatem przez kazdy punkt P(x, y, z) spelniajacy rownania (1) przechodzi krzywa y = y(x), z =z(x), gdzie y(x) j z(x) sa jednozuacznymi galeziami odpowiednich funkcji uwiklanych, okreslonych ukladem rownari (1).

ChC4C teraz znalezc pochodne, rozniczkujemy stronami rownania (I), traktujac je jako tozsamosci przy y=y(x), z=z(x); mamy

(3)

2-ty'+1(cos2y)y' +z' =0, 2x+ty' +!(cos2y)y' +z' =0.

Z rownan (3) latwo obliczamy pochodne

dy dz. 2 2

-=2(1-x), -= -2(XSlll y+cos y).

dx dx

Zadania

W podanych zadaniach znalezc zbiory punktow, w ktorych podane rownania wyznaczaja uklady funkcji uwiklanych y(x) i z(x), oraz wyznaczye pochodne tych funkcji dyldx i dzldx; wyznaczyc wartose jakobianu funkcji y(x), z(x) oraz podac warunek na to, aby jakobian ten byl rozny od zera (zad. 2.83 - 2.87):

2.83. Z2+y2_2z=0, xy+zx+2=0. 2.84. e"+e-e%=O, x+y-z=O.

2.85. Inx+lny+lnz=O, x+y-z=O, xo-O, y>O, z>O. 2.86. Inxy+z=O, y2+Z2=0, x>O, y>O.

2.87. x2+2z2-y+I=0, -x+l-z+2=0.

§ 2.7. EKSTREMA WARUNKOWE

Niech funkcjeJi g zmiennych x i y beda okreslone i ciagle w pewnym obszarze plaskim

D. M6wimy, ze funkcja z=J(x, y) osiaga w punkcie Po(xo, Yo) nalezacym do obszaru D maksimum warunkowe (minimum warunkowe), przy warunku

(2.7.1)

g(x, y)=O.

§ 2.7. Ekstrema warunkowe

87

jeteJi punkt Po spelnia rownanie (2.7.1) oraz istnicje takie otoczenie U punktu Po, ze dla kaidego punktu P(x, y) nalezacego do U spelniajacego warunek (2.7.1) zachodzi nierownosc/(x, y)~/(xo, Yo) (nierownosc f ix, Y)~/(xo, Yo».

Mamy nastepujace twierdzenie 0 istnieniu ekstremdw warunkowych (ktore maja charakter ekstremow lokalnych):

(2.7.2) Jezeli funkcje I i g sa klasy C! w obszarze D, to warunkiem koniecznym istnienia wpunkcie Po(xo, Yo) ekstremum funkcjiftx , y) przy warunku (2.7.1) jest spelnienie rownoici

(2.7.3)

DU, g) =0 D(x, y)

'Wpunkcie Po, to znaczy dla x=xo,y=Yo.

Z twierdzenia tego wynika, ze przy zrobionych zaloieniach wszystkie mozliwe ekstrema majdujemy rozwiqzujqc uklad r6wnan

(2.7.4)

g(x, y)=O,

Praktycznie czesto stosujemy tzw. metode Laqranqe'a czynnika nieoznaczoneqo, Polega ona na wprowadzeniu pomocniczej funkcji Laqranqe'a

l2.7.5)

F(x, y) =/(x, y)+..l.y(x, y),

~ezieniu dla niej warunkow koniecznych na istnienie ekstremum tej funkcji rozpatry'wanejjako funkcja dwoch zmiennych, to znaczy wypisaniu rownari F~ =0, F;=O, a nastepDie wyrugowaniu z tego ukladu rownari czynnika nieoznaczonego ..l.. Otrzymujemy wowczas warunek (2.7.3), do ktorego dolaczarny warunek (2.7.1).

Pojecie ekstremum warunkowego rozszerza sie w sposob naturalny na funkcje wiekszej iloSci zmiennych przy warunku polegajacyrn na spelnieniu ukladu rownaii postaci (27.1). W tak ogolnym przypadku mozemy rowniez stosowac rnetode Lagrange'a przy odpowiedniej modyfikacji.

ZADANIE 2.88. Wyznaczyc ekstrema funkcji z=xy przy warunku

(I)

Rozwiazani e. Oznaczmy f tx , y)=xy, g(x, Y)=X2+y2 -2. Stosownie do metody Iagrange'a tworzymy funkcje pomocnicza

(2)

a nastepnie obliczamy pochodne czastkowe tej funkcji

(3)

F~(x, y)=y+2..l.x, F;(x, y)=x+2Ay.

Na podstawie waiunku koniecznego F~(x,y)=O, F;(x,y)=O dla istnienia ekstremum funkcji F(x, y), mamy nastepujacy uklad rownan:

(4)

y+2..l.x=0. x+2A.y=O,

88

II. Funkcje uwiklane

skad po wyrugowaniu czynnika nieoznaczonego A mamy

(5)

Dolaczamy do tego warunek (1), czyli

(6)

Na podstawie metody Lagrange'a wszystkie rnozliwe punkty ekstremalne funkcji z=xy przy warunku (1) znajduja sie wsrod rozwiazari ukladu rownan (5) i (6). Rozwiazania tego ukladu sa nastepujace:

(7)

(1,1), (1, -1), (-1,1), (-1, -1).

Chcemy teraz zbadac, w ktorych z podanych punktow funkcja z=xy przy warunku (1) rzeczywiscie przyjrnuje ekstremum. Wezrny najpierw pod uwage punkt (1,1). W oto-

czeniu tego punktu rownanie (6) okresla nam funkcje uwiklana y(x)=.J2-x2, czyli w otoczeniu tego punktu funkcja z=xy przy warunku (6) zachowuje sie identycznie jak funkcja jednej zmiennej

(8)

G(x)=F(x, y(x»)=x.J2-x2,

a ta funkcja, jak latwo sprawdzic, w punkcie X= 1 rna maksimum. W ten sposob wykazalismy, ze funkcja z=xy przy warunku (6) w punkcie (I, 1) rna maksimurn.

Podobnie mozemy wykazac, ze funkcja z=xy przy warunku (6) w punkcie (1, -1) rna minimum, w punkcie (-1,1) rna rowniez minimum, a w punkcie (-1, -1) rna maksimum.

ZADANIE 2.89. Wyznaczyc ekstrema funkcjij(x,y)=x2+y2 przy warunku

(1)

x3 + y3-16=O.

Ro zwiaz a n ie. Szukamy rozwiazari ukladu (2.7.4), tzn. w naszym przypadku rozwiazan ukladu rownan

(2)

Uklad ten rna trzy rozwiazania:

(3)

x2=O, 3/h="\f16,

ktore wyznaczaja odpowiednio trzy punkty na plaszczyznie:

A(2, 2), B(O, V16), C(V16 , 0).

Chcemy si~ teraz przekonac, czy funkcja x2 + y2 przy warunku (1) rna w punktach A, B i C ekstrema. W tym celu rozniczkujemy rownanie (1) jako tozsamosc wyznaczajaca y jako funkcje uwiklana x. Otrzymujemy wtedy

(4)

skad wyznaczamy pochodna funkcji y=y(x) odpowiadajaca punktom A i B. Otrzymujemy odpowiednio y~=y'(2)=-I, y;=y'(O)=O.

§ 2.7. Ekstrema warunkowe

89

W punkcie C nie sa spelnione zalozenia istnienia funkcji uwiklanej y= y(x). Tozsamosc (4) powtornie rozniczkujerny i otrzymujemy

(5)

skad obliczamy y~' =y"(2) = -2, y;' =y"(O) =0.

Oznaczajac teraz

(6)

gdzie y jest funkcja uwiklana wyznaczona rownaniem (1), otrzymujemy przez kolejne rezniczkowania

(7)

z' =2x+2yy', z" =2+2(y')2 +2yy",

skad wyznaczarny kolejno

z'(2) =0, z'(O)=O, z"(2) = -4, Z"(O) =2.

Widzimy stad, ze funkcja (6) przy warunku (1) rna w punkcie A(2.2) rnaksimum Iokalne rowne 8, natomiast w punkcie B(O, Z/16) minimum lokalne rowne 4 Z/4~6,35. 'II:. wzgledu na to, ze zarowno funkcja (6) jest symetryczna wzgledem x i y jak i funkcja okreslajaca warunek (1), wnioskujemy, ze funkcja (6) w punkcie C(Z/16 , 0) ma podobnie jak w punkcie B minimum lokalne rowne 4 Z/4. W otoczeniu punktu C rownanie (1) wyznacza lokalnie x jako funkcje y.

Zadania

Wyznaczyc ekstrema warunkowe funkcji f tx ; y) przy danyrn warunku g(x, y)=O

(zad. 2.90 - 2.99):

2.90.j(x,y)=x2+xy+y2, g(x,y)=x+y-l.

2.91.j(x,Y)=X2+y2, g(x,y)=xy-l.

2.92.J(x,y)=x3+yJ, g(x,y)=x+y-2, x~O, y~O.

1.93. j (x, y) =x+ y, g(x, y)=ex+y -xy-I.

2.94. j(x,y)=xy, g(x,y)=X2+y2_8.

J 1 1 I

2.95./(x,y)=-+-, g(x'Y)=2+z-1, x#O, y#O.

x y x Y

1 1

2.96.f(x,y)=z+z, g(x,y)=x+y-3. x#O, y#O.

x y

2.97. f(x, y) =cos2 x-l-cos? y, g(x, y)=x-y+trr.

2.98. f(x, y)=a sin2 x+b sin? y, 9 (x, y)=x - y +trr.

2.99. lex, y)=5x+3y, g(x, y)=4sinx-3cosy.

90

II. Funkcje uwiklane

§ 2.S. FUNKCJE JEDNORODNE

Funkcja f(x1, Xl, ... , Xp) P zrniennych nazywa sie funkcja jednorodna stopnia k (k - dowolna liczba rzeczywista), jezeli wraz z punktern P(Xl, Xl, •.. , xp) do poJa funkcji f nalezy tez punkt PI (tx 1, tX2, ... , tx p), przy kazdyrn t> 0, oraz rna rniejsce nastepujaca zaleznosc dla takich punktow:

(2.8.1) f(tXl' txl, ... , tXp)=t'l(xl ,Xl' ... , xp).

Mamy nastepujace twierdzenie Eulera:

Funkcja f(x!, x2, ... , xp) p zmiennych klasy C1 w obszarze W jest funkcjq jednorodna stopnia k wtedy i ty/ko wtedy, gdy dla dowolnego punktu P(Xl' Xl, ... , xp) nalezqceqo do obszaru W ma miejsce zwiqzek, zwany wzorem Eulera:

(2.8.2)

of of of

X!-+Xl-+ .. · +xp-- =kf(Xl> Xl' ... , Xp).

aXI OXl OXp

ZADANIE 2. J 00. Stosujac definicje funkcji jednorodnej wykazac, ze

(1) f(x,y,z)=xYZ+xyl+yzl.

jest funkcja jednorodna stopnia trzeciego.

Ro z wiaz an ie. Mamy

f(tx, ty, tz) = txtytz + txtly2 + tyt2z2 = t3(xyz +xy2 + yz2) = t3f (x, y, z).

Zatem funkcja (1) jest funkcja jednorodna stopnia trzeciego.

Obliczamy

skad otrzymujemy

xf~+ yf; +zf: =x(yz + /) + y(xz +2xy +Z2) + z (xy +2yz) = =3(xyz +xyl + yzl) =3f(x, y, z).

ZADANIE 2.101. Stosujac twierdzenie Eulera wykazac, ze funkcja

(1)

2 • x u=xy+y Silly

jest funkcja jednorodna stopnia drugiego.

Rozwiaz an ie, Obliczmy pochodne czastkowe

I x

u",=y+ y cos-, y

I • x X lX . X X

uy =x+2y Sill - --,,' y cos -=X +2y SIll---XCOS-·

Y y- y Y Y

Podstawiajac obliczone pochodnc u~, u~ do wzoru (2.8.2), otrzymujemy nastepujaca rownosc: x(y+ y cos :)+Y(X+2ysin: -xcos ~)=2(Xy-y2Sin :)=2U.

Z rownosci tej oraz z twierdzenia Eulera wynika, ze funkcja 0) jest funkcja jednorodna stopnia drugiego.

§ 2.8. Funkcje jednorodne

91

Zadania

Poslugujac sie twierdzeniem Eulera sprawdzic, ze nastepujace funkcje S<!, jednorodne okreslic ich stopieri (zad. 2.102 - 2.104)'.

x2 + y2 +Z2

2.102 . .J .

x+y+z

x x

2.104. x3ysin-+xy3cos-.

y y

Stosujac definicje funkcji jednorodnej sprawdzic, czy nastepujace funkcje sa jednorodne, jclli tak, znalezc ich stopien (zad. 2 105 - 2.l12):

.J X4 -t- y4 2.106. --- 3x-y

x 2.107. 10-. y

y x

2.108. x"sin - + 4y"cos-.

x Y

3xy-4y2

2.110. 5 2 3 4 .

6x +4x y -xy

2x 2.109. --. 1 +xy

2.111. x.Jy + 2 y .Jx .

..;- Y 2.112. 3x 21n -.

x

2.113. Sprawdzic, ze kazda z powyzszych funkcji, kt6ra jest jednorodna, da sie przedstawic w postaci iloczynu fuukcji jednego argumentu u = y]x przez yk, gdzie k jest stopniern jednorodnosci.

Rozdzial III

ZASTOSOWANIA GEOMETRYCZNE RACHUNKU ROZNICZKOWEGO DO KRZYWEJ PLASKIEJ

§ 3.1. STYCZNA I NORMALNA DO KRZYWEJ PI.ASKIEJ

Jezeli y = J(x), gdzieJ(x) jest funkcja rozniczkowalna dla x E (a, b), jest rownaniem krzywej, to w kazdym jej punkcie M(xo, Yo) istnieje do niej styczna, ktorej rownanie ma postac

(3.1.1)

a rownanie normalnej (1) ma postac

(3.1.2)

Jezeli krzywa dana jest rownaniern F(x, y) = 0, a w lezacym na niej punkcie M(xo, Yo), tzn. spelniajacym warunek F(xo, Yo) =0, istnieja pochodne F~(xo, Yo) i F;(xo, Yo), z ktorych przynajmniej jedna jest rozna od zera, przy czym istnieje takie otoczenie punktu M(xo, Yo), w ktorym obie pochodne sa ciagle, to krzywa ta ma stycznq w punkcie M(xo, Yo) dana rownaniern

(3.1.3)

oraz normalna wyznaczona rownaniem

(3.1.4)

ZADANIE 3.1. Znalezc rownania stycznej oraz normalnej do krzywej y = x3 - X w punkcie M(1,O).

Roz w iazan i e. Przede wszystkim sprawdzamy, czy punkt M lezy na krzywej; mamy 0= 1-1. Nastepnie obliczamy wartosc pochodnej w punkcie M; mamy

y'=3x2-1, skad 1'(1)=3-1=2.

A wiec rownanie stycznej jest

y=2(x-I), czyli y=2x-2,

a rownanie normalnej jest

(x-l)+2y=O, czyli y=-tx+t.

(1) Normalnq do krzywej w lezacym na krzywej punkcie M nazywamy prosta przechodzaca przez punk! M i prostopadla do stycznej w tym punkcie.

§ 3.1. Styczna i normalna do krzywej plaskiej

93

ZADANIE 3.2. Znalezc rownania stycznej oraz normalnej do krzywej Xl+y3=0 w punkcie MO, -I) .

• Roz w iaza n ie. Sprawdzamy, czy punkt M lezy na krzywej; mamy P +( -1)3 =0. Oznaczmy F(x, y) == x2 + y3. Obliczamy wartosci pochodnych czastkowych w punkcie M;mamy

F~(x,y)=2x, skad F~(l, -1)=2 oraz F;(x,y)=3y2, skad F;O, -1)=3.

Rownaniem stycznej jest wiec

2(x-I)+3(y+I)=0, czyli 2x+3y+I =0,

a r6wnaniem normalnej jest

3(x-I)-2(y + 1) =0, czyli 3x -2y-5 =0.

ZADANIE 3.3. Znalezc rownania stycznej oraz normalnej do cykloidy danej rownaniami iparametrycznymi

x=a(t-sillt), y=a(l-cost), a>O,

w punkcie t = !-n .

Roz wi az an ie. Obliczamy rozniczki

dx=a(1-cost)dt, dy=asintdt,

la stad

dy sin t

=

(cos t+ 1).

dx I-cost

Dia t=!-n mamy

Xo =a (tn-t ",,3),

yo=!a,

Rownanie stycznej jest

y-ta =.j3(x-a(1n-t.j3», czyli y =.j3x+(2-tn .j3)a, a rownanie normalnej przybiera postac

x + a (!-n-h/) +.j3 (y-ta) =0, czyli x +.j3y -!-1ta =0.

Zadania

Znalezc rownania stycznej oraz normalnej do krzywej w danym punkcie M (zad. 3.4-

3.7):

3.4. y=.j2x3+x2+I, M(I,2). 3.5. y=x3-2x+l, M(l,O).

3.6. x2-2xy+y2-x+1=0, M(2, 1). 3.7. x2y3_y2_4=O, M(l,2).

3.8.: Znalezc rownania stycznej i normalnej do linii x = 3t2, y = 3t - t3 w punkcie dla t=!-.j3.

94

Ill. Zastosowania geometryczne rachunku rozniczkowego

3.9. Znalezc rownanie stycznej do paraboli Neila X3_py2=0 w punkcie (P,p). 3.10. Znalezc rownanie stycznej do cisoidy y2(2r-x)--x3 =0 w punkcie (r, r).

3.11. Znalezc rownanie stycznej do liscia Kartezjusza x3-3axy+y3=0 w punkcie Ga, ia).

3.12. Znalezc rownanie stycznej do krzywej y=a" w punkcie (I, a).

3.13. Znalezc rownanie stycznych do krzywej X3 + y3 + 2x - 6 = 0 w punktach krzywe], w ktorych rzedna rowna jest -3 lub 3.

3.14. Znalezc rownanie stycznej do linii lancuchowe] y=tm(e,,/m+e-x/j w punkcie, ktorego odcieta rowna sie m.

3.15. Wykazac, ze odcinek stycznej do asteroidy x2f3 + y2/3 =a2/3 zawarty miedzy osiami wspolrzednych rna stall! dlugosc a.

3.16. Znalezc rownanie normalnej do krzywej y=a In cos (x/a) w punkcie x=21ta. 3.17. Znalezc rownania stycznej i normalnej do rozwijajacej okregu (por. § 3.3) X== =r(cos t+t sin t), y=r(sin I-t cos t), r>O, w punkcie dla 1=!1[.

3.18. Znalezc rownania stycznej i norrnalnej do spiralnej logarytmicznej r = e9 w punkcie O=k1t, gdzie k oznacza Iiczbe calkowita.

Ws k az o w k a. Podstawic x=r cos 0, y=r sin O.

§ 3.2. KRZYWIZNA I PRO MIEN KRZYWIZNY

,-._ ,-._

Krzywizna srednia k(MM1) luku MMl nazywamy stosunek bezwzglednej wartosci

miary lukowej kata 'P, zawartego miedzy stycznymi wykreslonyrni w punktach M i M 1, do dlu-

,-._ ,-._

gosci IMMd Iuku MM1:

(3.2.1)

Krzywizna k(M) w punkcie M danej krzywej nazywamy granice krzywizny sredniej

,-._ .

luku MMl tej krzywej, gdy punkt M', dazy po tej krzywej do punktu M:

(3.2.2)

,-._

k(M)= lim k(MMt}.

,-._

Srodkiem krzywizny luku MMl w punkcie M nazywamy graniczne polozenie S punktu

P przeciecia normalnych wykreslonych w punktach M i M1, gdy punkt Ml dazy po luku do punktu M (por. tez § 3.3).

Promieniem krzywizny luku w punkcie M nazywamy dhigosc odcinka normalnej w punkcie M, zawartego pomiedzy srodkiern krzywizny Sa punktem M (patrz rys. 3.1).

Latwo wykazac, ze krzywizna w punkcie M rowna sir odwrotnosci promienia krzywizny w tym punkcie.

§ 3.2. Krzywizna i prornien krzywizny

95

Okrag, ktorego srodek jest srodkiern krzywizny, a prornieri rowna sie promieniowi krzywizny, nosi nazwe okrequ scisle styczneqo do krzywej Iub okrequ krzywiznowego w danym punkcie.

Jezeli rownanie krzywej jest postaci y=f(x) i funkcja lex) rna druga pochodna, to promieti krzywizny RM w punkcie M(x, y) tej krzywej wyraza sie wzorem

(3.2.3)

gdzie

a krzywizna kM wyraza site wzorem

(3.2.4)

Rys. 3.1

Ze wzorow powyzszych widac, ze jezeli funkcja y =1 (x) rna ekstremurn w punkcie X=Xo, a wifC jezeli (dY) =0, to krzywizna rowna sie bezwzqlednej wartosci drugiej podx 0

chodnej w tyrn punkcie:

(3.2.5)

Dla punktu przeqiecia druqa pochodna jest rowna zeru, wifC krzywizna w tyrn punkcie jest rowna zeru.

Jezeli krzywa dana jest rownaniami parametrycznymi x=x(t), y=y(t) i funkcje x(t) iy(t) maja drugie pochodne, to promien krzywizny wyraza site wzorem

(3.2.6)

(X,2 + y,2)3/2

R==lx'Y" -x"y'l ' gdzie

a krzywizna wyraza site wzorem

x'y" -x"y'i:-O,

(3.2.7)

gdzie oznaczylismy

, dx x=dt '

, dy y =s:

ZADANIE 3.19. Obliczyc prornieri krzywizny paraboli y=ax2+bx+c (a#O) w punkcie X=Xo·

Ro z w i a z a n ie. Z rownania paraboli obliczarny pochodne

y' =2ax +b , y" =2a,

96

III. Zastosowania geometrycme rachunku r6Zniczkowego

a wiec

R = (1 +(2axo +bY)3/2 21al

b

W wierzcholku paraboli, tj, w punkcie 0 odcietej x= --, mamy y' =0, a wiec pro- 2a

mien krzywizny Rw paraboli y=ax2 +bx+c w wierzcholku jest rowny Rw= 2 tal' ZADANIE 3.20. Okreslic, w ktorym punkcie linii y=ln x krzywizna osiaga ekstremum. Roz w iaz an ie. Zakladamy, ze xc-O, i obliczamy pochodne funkcji y=ln x; mamy

1

y'=-, y"=--.

X x2

Poniewaz

wiec krzywizna k wyraza sie wzorem

(I)

x

k= .

(1 + X2)3/2

Aby znalezc ekstremum tej funkcji, obliczamy jej pochodna

dk (l+X1)3/2'1-x'Hl+x2)1/2'2x 1-2xl

dx (l +X2)3 - (l +X2)5/2'

Przyrownujac obliczona pochodna do zera otrzymujemy

1 - 2X2 = 0 , skad x =! J2

(pierwiastka x= -'h/2 nie bierzemy pod uwage, poniewaz zalozylismy, ze x>O). Zatem ekstremum zachodzic moze tylko w punkcie x=t,J2.

Poniewaz poza tym dla 0<x<tJ2 mamy dkldx z-t), a dla x>t.J2 mamy dkidx-os, przeto w punkcie x=t.,J2 krzywizna k linii y=ln x osiaga maksimum. Podstawiajac do (1) wartosc x = !v'2 otrzymujemy kmax = ~,Ji

ZADANIE 3.21. Obliczyc najmniejszy i najwiekszy prornien krzywizny kardioidy r= =a(I +cos fJ), a>O.

R 0 z w i ~ zan; e. Przechodzac do wspolrzednych prostokatnych, otrzymujemy

x =a cos 0(1 -t-cos 0), y =a sin 0(1 +cos 0).

Ob1iczamy

x' = - a (sin f) + sin 2f) , x"= -a(co~0+2cos20),

y' =a (cos 0 +cos 20).

y" = - a (sin 0 + 2 sin 20) .

Poniewaz

X,2 + y,2 =a2(sin2 0 + 2 sin f) sin 28 + sin 220 +cos ' e + 2 cos 0 cos 28 +cos2 20) = =a2(2 +2cos(20-0») =2a2(1 +cos 0) =4a2 cos218.

§ 3.2. Krzywizna i promlen krzywizny

97

oraz

x'y" -x"y' =a2(sin2 0 +3 sin 0 sin 20 +2 sin2 20 +cos2 0 +3 cos Ocos20 +2cos1 20) = =a2(3 +3 cos(20-0») =3a2(1 +cos 0) =6a2 cos" to,

zatem

Prornien krzywizny osiaga minimum, gdy 0=7t; jest wowczas Rmin=O, tzn. gdy O~rc, wowczas R->O. Pro mien krzywizny osiaga rnaksirnum dla 0=0 i wtedy Rmu:=~'

Zadania

3.22. Obliczyc pro mien krzywizny krzywej y=x3-2x w punkcie A(1,-I). 3.23. Obliczyc pro mien krzywizny paraboli y2 =2px, p>O, w jej wierzcholku. 3.24. Obliczyc prornien krzywizny paraboli y = x2 w punkcie x = 2.

3.25. Obliczyc prornieri krzywizny paraboli y2 =4J2'x w punkcie x=J2'. 3.26. Obliczyc krzywizne paraboli polszesciennej y2 = x3 w punkcie x = j.

3.27. Obliczyc krzywizne elipsy x: + ~~ = 1, a> 0, b > 0, w punkcie x = ° i w punkcie x = a.

a b

3.28. Okreslic punkty, w ktorych hiperbola xy= 1 rna najwieksza krzywizne,

Obliczyc pro mien krzywizny krzywej (zad. 3.29 - 3.38):

3.29. 3a1y =x3, x = 1. 3.30. Y =x4 -4x3 -18x2, X =0.

3.31. Hiperboli ~X2 -ly2 = 1 w punkcie x=9.

3.32. y2(x-4m)=mx{x-3m) w punktach przeciecia z osia Ox.

3.33. y=tgx, x=i7t. 3.34. y=aincos(x/a), x#a(trc+krc).

3.35. y =3 sin 2x, x =t7t. 3.36. Y =4cos:!-x, x =t7t.

3.37. y =2e3:c, x =0.

3.38. y = xe -:c, X = -1 .

3.39. Obliczyc prornien krzywizny linii lancuchowej y=tc(e*+e-:c1j w jej wierzcholku (tj. w punkcie 0 odcietej rownej zeru).

3.40. Obliczyc krzywizne sinusoidy y=sin x w punkcie x=trc.

3.41. Obliczyc prornieri krzywizny w punkcie odpowiadajacym wartosci pararnetru

1=/0 ewolwenty okregu x=r(cost+tsint),y=r(sint-tcost), r>O.

Obliczyc pro mien krzywizny krzywej (zad. 3.42 i 3.43):

3.42. x=t2, y=t3, t=l. 3.43. x=a(t-sint), y=a(l-cost), t=trc.

3.44. Obliczyc ekstremalne wartosci promienia krzywizny linii r=a cos" to, a>O, w przedziale 0~e~3rc.

98

III. Zastosowania geometryczne rachunku rozniczkowego

3.45. Obliczyc prornieri krzywizny linii krzywej r=2a cos 0, a>O, w punkcie 0=00• 3.46. Obliczyc prornieri krzywizny spiralnej Archimedesa r=aO, a>O, w punkcie

o=eo.

Wskazo wka (do zad. 3.44 - 3.46). Podstawic x=r cos e, y=r sin e. 3.47. Obliczyc prornieri krzywizny krzywej r2 =a2 cos 2rp dla rp =0.

3.48. Pewien przedmiot 0 rnasie m zsuwa sie po torze w ksztalcie paraboli 0 rownaniu y =!X2. W punkcie A (1, !) predkosc przedmiotu wynosi v. Wyznaczyc silC( nacisku na tor w punkcie A wywolana wylacznie zrniana kierunku ruchu przedmiotu (rys. 3.2).

mv2

Uwaga. Szukana sila wyraza sie wzorern N = -, gdzie p jest promieniem krzywizny. p

3.49. Pewien przedmiot porusza sie po torze w ksztalcie elipsy. Rownania tego ruchu sa nastepujace: x=a cos t, y=b sin t , gdzie t oznacza czas, a, b stale (a#b). Wyznaczyc v2

przyspieszenie norrnalne Pn=-' gdzie v jest to predkosc liniowa, a p prornien krzywizny p

w rnomencie t=O.

y

x

L

"'

\

\

\

\

\

\

\

\

\ ,

,

,

', ....

o

Rys. 3.2

Rys. 3.3

§ 3.3. EWOLUTA I EWOLWENTA

Jezeli krzywa rna rownanie y=f(x), gdzie f(x) jest klasy C2, to srodek krzywizny w punkcie (x, y) (por. § 3.2) rna wspolrzedne

(3.3.1)

1 +y,2

~=x- y' --,,-,

y

1 +y,2 '1=Y+--,,-· y

Jezeli krzywa wyrazona jest rownaniarni parametrycznyrni x=g(t), y=h(t), to srodek krzywizny w punkcie t rna wspolrzedne

(3.3.2)

, X,2+y'2 ~=x-y ,,, II I'

xy -x y

gdzie x'y" -x'y"1=O, przy czyrn

X,2+ y'2

'1 = Y + x' ,,, " I'

X Y -x Y

I dx X=-,

£It

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->